سرائیکی واول صوتاں

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="skr">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>skrwiki</dbname>
    <base>https://skr.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D9%BE%D8%B1%D8%AA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتݨ آلا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتݨ آلے نال ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وکیپیڈیا ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیا وکی ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ونکی</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ونکی ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول ڳالھ مہاڑ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>سرائیکی واول صوتاں</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1741</id>
    <revision>
      <id>73214</id>
      <parentid>18073</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T15:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <comment>/* تیرھاں سرائیکی  واول(مَصْوتے): */</comment>
      <origin>73214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10397" sha1="6vfbx2qb7ir1mz6o50cqlugrn94hfk9" xml:space="preserve">واول یا علت آوازاں او آوازاں ہن، جیکوں ادا کرݨ ویلے مُن٘ہ کھلا ہوندے تے زبان، تھوݙاں ݙنداں تالو کوں مس کائنی کریندی۔

'''ٹون''': لفظ دی پِچ کوں ٹون اہدن۔ ٹون اُچی یا جھِکی ہوندی ہے، اُچی ٹون ہ دی آواز آندی ہے۔ مثلاً وی تے ویہ، کو تے کوہ

'''دباؤ یا زور''': وچ آواز دی بلندی، واول دی لمبائی تے پورا واول کڈھݨ ہے۔

=== تیرھاں [[سرائیکی]]  واول(مَصْوتے) ===
یارھاں  مون٘ہی سادہ تے ݙو لمبے  ݙوڑے مصوتے ایہ ہن۔

تیرھاں [[سرائیکی]] واول کجھ ایں طرحاں ہن۔

زبر: مَل، مَلّ ، مال، مَیل۔ مَیلّ 

زیر: مِل، کھڑی زیر مٖل، مِی ل، مےل ــ

پیش: مُل، پٗٹھی پیش مٗل، مُول، مول‌ ـ
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+سادہ واول
!شمار
!
!علامت
!مل
!مثالاں
!وضاحت
|-
|١
|زبر
|/ʌ/
|مَل
|بھت، ہَٹ، پَٹ
|
|-
|٢
|١
|/ɑ/
|مال
|کھاڄ، اُسار
|
|-
|٣
|زیر
|/ɪ/
|مِل
|سِکھ
|
|-
|٤
|زیر+ ی
|/:i/
|مِیل
|لِیکھ
|ݙوڑا واول
|-
|٥
|پیش (مجہول)
|/ʊ/
|مُل
|سُک، گھُل، گھُٹ
|
|-
|٦
|پیش+و
|/:u/
|مُول
|مُوتر، نُوٹ
|ݙوڑا واول
|-
|٧
|ے، وݙی ے درمیان وچ آوے تاں یْ لکھدے ہن
|/e/
|میل
|ݙیوݨ، شیر
|
|-
|٨
|و
|/o/
|مول
|ڳول، ٻوڑ، رو
|
|-
|٩
|کھڑی زیر
|/i/
|مٖل
|
|
|-
|١٠
|پُٹھی پیش
|/u/
|مٗل
|
|
|-
|١١
|زبر+ے
|/æ/
|مَیْل
|
|
|-
|١٢
|زبر تے الف دی درمیانی آواز
|/ə/
|مَلّ
|اَمچور
|
|-
|١٣
|زبر تے یٔ (ہیٔڈ، گیٔس، میٔس، لیٔس)
|/ɛ/
|میلّ
|سمیلّ، بیڈّ، ریڈ بلیڈ
|بانگِ درا، درجۂ حرارت، لَہر
|}
ایں حساب نال [[سرائیکی]] دے یارھاں سادہ واول بݨدن۔  انگریزی لفظاں بیڈّ۔ سمیلّ وچ آوݨ آلا واول ɛ یارھواں واول بݨدے۔   ݙو ݙوڑے ووال رلاتے تیرھاں واول بݨدن۔ 

مَول دا ذکر مرکب واول دے طور تے تھیندا ہے۔  

==== مرکب واول ====
[[سرائیکی]] وچ کجھ مرکب واول وی ہن۔مثلاً مَول، اَی، 


== کرسٹوفر شیکل ==
نو سادہ واول، نو غنہ آلے والے، چوݙاں مرکب واول تے ترائے لمبے مرکب واول ، کل پینتریہ واول ہن۔

=== سادہ واول ===
اڳلے واول پنج ہن تے پچھلے واول چار ہن۔ کل نو سادہ واول ہن۔

==== اڳلے واول ====
اڳلے واول وچوں ترائے ی آلے ہن تے ݙو الف آلے:

* i

* ɪ

* e
* æ
* a

==== پچھلے واول ====

* u
* ʊ
* o
* ʌ

=== غنہ آلے واول ===
غنہ آلے نو واول ہن۔ ایہ سارے سادہ واول ہن۔ انہاں اُتے ◌̃ علامت آندی ہے۔ 

==== اڳلے  غنہ آلے واول ====
اڳلے واول وچوں ترائے ی آلے ہن تے ݙو الف آلے:

* ĩ
* ɪ̃

* ẽ
* æ̃
* ã

==== غنہ آلے پچھلے واول ====

* ũ
* ʊ̃
* õ
* ʌ̃

&lt;br /&gt;

=== مرکب واول ===
چوݙاں مرکب واول ہن۔ پنج i نال مکدن،  پنج a تے مکدن۔ ترائے e تے مکدن تے ہک ʌ تے مکدے۔

==== آئی تے مکݨ آلےمرکب واول ====

* ai
* ui
* oi
* ʊi
* ʌi

==== اے تے مکݨ آلے مرکب واول ====

* ia
* ɪa
* ea
* ua
* ʊa

==== ای تے مکݨ آلے مرکب واول ====

* ae
* ʊe
* æe

ʌ آلا

* ɪʌ

*

&lt;br /&gt;

=== واول واول کانسن انٹ/ لمبے مرکب واول ===

* iã
* ɪã
* uẽ

&lt;br /&gt;

== ولسن ==
ولسن دے مطابق ست سادہ تے ݙاہ لمبے واول ہن۔
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!شمار
!قسم
!
!ولسن ولوں علامت 
!انگریزی مثال
!آئی پی اے علامت
!مثالاں
|-
|١
|نکا
|زبر
|a
|sun
|/sʌn/
|رَب
|-
|٢
|لبما
|ا
|ā
|far
|/fɑː/
|تار
|-
|٣
|نکا
|ے (زیر)
|e
|take
|/teɪk/
|ماریْا
|-
|٤
|لمبا
|لمبی ے
|ē
|They, Tale
|/ðeɪ/, اوہو اُتلا یے
|تیْل، تیْلی، ریْت،
|-
|٥
|نکا
|زبر ے
|è
|Tell,Men
|/tɛl/ 
|پَیْر
|-
|٦
|لمبا
|لمبی زبر ے
|ê
|There
|/ðɛː(ɹ)/
|ڈھیہ، بھیْݨ، قصائیْݨ، 
|-
|٧
|نکا
|زیر
|i
|till
|/tɪl/
|پِڑ
|-
|٨
|لمبا
|زیر + ی
|ī
|steal
|/stiːl/
|پِیڑ
|-
|٩
|نکا
|و
|o
|Post
|/pəʊst/
|ڳوہیرا
|-
|١٠
|لمبا
|وو
|ō
|Toll
|/təʊl/, /tɒl/
|سونا
|-
|١١
|نکا
|ɒ
|ò
|hot
|/hɒt/
|پان٘دا
|-
|١٢
|لمبا
|ɔ
|ô
|tall, Awe
|/tɔːl/,  /ɔː/
|وَہڑا، پَہُر، شَہُر، چھَوݙا، چَوݙاں، ہَولا، ہَول
|-
|١٣
|نکا
|اُن
|u
|full
|/fʊl/
|اُن
|-
|١٤
|لمبا
|کُوڑ
|ū
|fool
|/fuːl/
|کُوڑ
|-
|١٥
|لمبا
|ے +اِی
|eI
|fine, Tile
|/faɪn/,  /taɪl/


|ڳئی
|-
|١٦
|لمبا
|زبر +ی
|aI
|my, sigh
|/maɪ/, /saɪ/ اُوہو اُتلا ہے
|ٻَیٹھ
|-
|١٧
|لمبا
|زبر +و
|au
|now
|/naʊ/
|کَو
|}

== ورما ==
ورما دے مطابق [[سرائیکی]] وچ ݙاہ واول ہن۔ تے ٣١ لمبے واول ہن۔ ورما دے مطابق کل ٤١ واول ہن۔
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+واول
!شمار
!علامت
!
!مثالاں
|-
|١
|i
|زیر+ی
|ٹھیک، نیلا، پیلا، لیک، سیخ
|-
|٢
|ɪ
|زیر
|لِݙ، گِگ، کِس، مِس، سِکھ
|-
|٣
|e
|ے
|چھیک، سیک، دیگ، 
|-
|٤
|ɛ
|زبر+ے
|پَیر، پَیسہ
|-
|٥
|ɑ
|چار
|کالا، چالا، 
|-
|٦
|ʌ
|رَب
|ݙَک
|-
|٧
|ə
|
|ایہ زبر تے الف دی درمیانی صورت ہے،

ایہ عموماً دباؤ نال ہوندے، 

اَمچور، اَٹھارھاں، سَتارھاں، چَلا، ہَلکا، صَدقے
|-
|٨
|o
|گھوڑا
|ݙور، لاݙو، مِترو، چھولے
|-
|٩
|ʊ
|کُڑی
|سُر، ٻُسا، سُکا، نُنا، پُڑ، ٻُک، پھُل
|-
|١٠
|u
|کُوڑی
|سُور، سوٹ، ٻُوتھ۔ 
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+مرکب واول
!شمار 
!علامت
!
!مثالاں
|-
|١
|ei
|
|مترِئی، بھݨے ئی، 
|-
|٢
|ɑi
|
|بھائی چارا، لائی لڳ، آئی
|-
|٣
|ʌi
|زبر تے زور ، ی لمبی ہے۔
|ڳئی، پئی، ڳڈوئی، ہر دائی
|-
|٤
|əi
|اُچی ــ ڈھاندی ٹون 
|کہی، رہی، وہی (کھاتہ)
|-
|٥
|oi
|ٹونل تے ٹون ٻاجھ
|کوہی ہوئی۔ موئی، ݙوئی
|-
|٦
|ui
|اُچی ـ ڈھاندی ٹون وی ہوندی ہے
|سُوئی، ڊُوئی، سوہی، کھوہی
|-
|٧
|ie
|
|نپٔیے، کپئے، بچی ئے، چکھیئے، سݙیئے
|-
|٨
|ɛe
|
|ایہ، قَے، جَے
|-
|٩
|ɑe
|اُچی ــ ڈھاندی ٹون
|راہ ے، گھاہ ے، ساہ ے، ہائے مائے، کرائے دار، جائیداد
|-
|١٠
|ʌe
|ابھردی ٹون
|ڳئے، پئے، ڈھئے (ملے)
|-
|١١
|əe
|اُچی ــ ڈھاندی ٹون 
|راہے، سہہ
|-
|١٢
|oe
|اُچی ــ ڈھاندی ٹون
|گو ہے، ہوئے، موئے، بوئے بوئے، اُرے آ اوئے
|-
|١٣
|ue
|اُچی ــ ڈھاندی ٹون
|سوئے، ڊوئے، ٻوہے، کھوہے
|-
|١٤
|ɪɛ
|
|کھاندا پی اے۔ کر سٹی اے،
|-
|١٥
|iɑ
|
|ڳپیا، سݙِیا، سڑِیا، 
|-
|١٦
|ɪɑ
|
|ڳیا، پے آ، لے آ
|-
|١٧
|eɑ
|اُچی ــ ڈھاندی ٹون
|سنے ہا، ڈھے آ، ٻے ہا، 
|-
|١٨
|oɑ
|اُچی ــ ڈھاندی ٹون
|ڳوہا، چوہا(چشمہ)، کھوہا، تھوہا، 
|-
|١٩
|ʊɑ
|
|کووارا، جو واریا، سون٘وار، جووار، کوار، گروآ، اُلوآ، سوآ(سما)
|-
|٢٠
|uɑ
|عموماً چھیکڑ تے ہوندے
|ڊُوآ (ݙوجھا)، ڄُوا، ݙُوانی، سُوہا، چُوہا، ٻُوہا، جُواریا
|-
|٢١
|io
|عموماً چھیکڑ تے ہوندے
|پیئو، پیہئو، دھیئو، کُڑیئو، 
|-
|٢٢
|ɪo
|عموماً س دے لاحقے نال آندے
|پیْئو، گھیْئو، ٻنھیْئوس، ݙٹھیْئوس، چکھٰیْئوس،
|-
|٢٣
|eo
|روانی وچ آندے
|کیا ڈھیونے؟ ݙیْو
|-
|٢٤
|ɑo
|
|آؤ، کھاؤ، جاؤ، 
|-
|٢٥
|ʌo
|
|نَوکر، سَودا، سَو
|-
|٢٦
|əo
|ہمیشاں اُچی ــ ڈھاندی ٹون وچ ہوندے
|سَہو، ٻَہو، لَہو
|-
|٢٧
|ɪu
|
|پِیو، دھیو، 
|-
|٢٨
|ɛu
|
|قیْؤ (متلی)، جیو (ناں)
|-
|٢٩
|ɑu
|چھیکڑ وچ ہووے تاں عادت کوں ظاہر کریندے
|چائُو، کھائُو، کمائُو
|-
|٣٠
|ʌu
|
|ڳاؤ (ڳاں)،
|-
|٣١
|əu
|
|کاہو، ٻہو، سَہو
|}

== فردوس عطا ==
ڈاکٹر فردوس عطا نے ورما آلی تعداد گھدی ہے۔ پر &quot; زبر ے&quot; کیتے علامت æ گھدی ہے۔ یعنی ݙاہ سادہ واول گھدے ہن۔ فردوس عطا دے مطابق [[سرائیکی]] دے ١٠ سادہ واول ٧ غنہ آلے واول تے ١٥ مرکب واول ہن۔ ایہ کل ٣٢ واول بݨدے ہن۔ نو واول تاں شیکل آلے ہن، ݙاہواں واول ə ہے۔  ٻیا انہاں وچوں ترائے e, o  تے ə غنہ آلے کائنی۔ باقی ست غنہ آلے ہن۔ 

فردوس عطا لکھدیاں ہن جو انگریزی وچ اٹھ مرکب واول ہن۔ انہاں وچوں چار مرکب واول [[سرائیکی]] ٻولݨ آلے ٹھیک ادا کائنی کر یندے۔ 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+انگریزی دے چار مرکب واول
!واول 
!اصل ادائیگی
!الفاظ
![[سرائیکی]] ادائیگی
|-
|/ei/
|/keik/,/ʤeil/, /breik/.
|cake, jail, brake
|'e:/ ‘ke:k/
|-
|/əʊ/
|/kəʊk/,/ rəʊl/,/kəʊʧ/
|coke, roll, coach
|[o:/ ‘[kok/
|-
|/aʊ/
|/faʊl,/paʊdǝr/, /aʊt/
|Foul, powder, out
|'əo/ ‘fəol/
|-
|/ai/
|/paip/, /fail/, /raifl/
|Pipe , file, rifle
|'əi/ ‘pəip/
تے بعض دفعہ

کجھ ٻیا
|}

== ٻاہرے لنک ==

* [[iarchive:in.ernet.dli.2015.280706/page/n85/mode/2up|ورما دی کتاب]]</text>
      <sha1>6vfbx2qb7ir1mz6o50cqlugrn94hfk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>یزید بن معاویہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3420</id>
    <revision>
      <id>73222</id>
      <parentid>72720</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edit by [[Special:Contributions/Pro.D Syed Jubair bin Muhammad Hussain Hissarwi|Pro.D Syed Jubair bin Muhammad Hussain Hissarwi]] ([[User talk:Pro.D Syed Jubair bin Muhammad Hussain Hissarwi|talk]]) to last revision by [[User:Ismail Saraik|Ismail Saraik]]</comment>
      <origin>38507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2312" sha1="4su0nu8a5y3salf8fibfee5zlwd44eo" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=0 style=&quot;border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px&quot;
| style=&quot;background:#FFFF00&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;span style=&quot;font-size:large;&quot;&gt; یزید بن معاویہ (متنازعہ خلیفہ)
 Yazid bin Mua'wiya (A disputed Caliph) &lt;/span&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; | 
|-|- align=&quot;center&quot;
|-
| '''ڄم پل''': ||  646ء ، دمشق
|-
| '''وفات''': ||  11 نومبر 683ء (36–37 سال) ، دمشق
|-
|'''دور حکومت''' : || 27 اپریل 680ء  – 11 نومبر 683ء 
|-
|}

یزید بن معاویہ (دور حکومت، 680ء توں 683ء) اخلاق و کردار دے لحاظ نال ایں پائے دا نہ ہئی کہ مسلماناں دا خلیفہ بݨدا۔ ایں دا دور دا افسوسناک ترین واقعہ سانحۂ کربلا ہئی جیندے وچ نواسۂ رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم، حضرت امام حسین اپݨے  خاندان تے ساتھیاں سمیت [[شہید]] کر ݙتے گئے۔ کربلا دا ایہ واقعہ تاریخ [[اسلام]] دا بڑا المناک حادثہ ہئی۔ ایندی ذمہ داری یزید تے عاید تھیوے یا ابن زیاد تے یا بھاویں انہاں ساریاں تے، لیکن مسلماناں توں ایہ توقع نہ کریج سڳدی ہئی کہ اوہ اپݨے رسول دے پیارے ݙوہترے نال اینجھا سلوک کریسن۔ چنانچہ کربلا دے ایں واقعے دا حجاز وچ سخت ردعمل تھیا تے اتھوں دے لوگاں نے یزید دی بیعت توڑ کے مشہور صحابی عبداللہ بن زبیر دے ہتھ تے خلافت دی بیعت کر گھدی۔ ایندے بعد ݙوجھا افسوسناک واقعہ &quot;واقعۂ حرہ&quot; پیش آیا جس وچ امویاں دی فوج نے مدینے وچ قتل عام کیتا تے لٹ مار مچائی۔ ایندے بعد اموی فوج نے مکے دا رخ کیتا لیکن یزید دا انتقال تھی ڳیا تے فوج دمشق واپس آ ڳئی۔

==حوالے==</text>
      <sha1>4su0nu8a5y3salf8fibfee5zlwd44eo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پیراسائیکالوجی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13347</id>
    <revision>
      <id>73253</id>
      <parentid>72416</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="338099" sha1="bz458przdjakrzip12svvfl5hvbkq4z" xml:space="preserve">==مضموناں دی فہرست==
*عرضِ مترجم
*خانوادہِ سلسلہ عظیمیہ، مصنفِ کتاب حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ دا تعارف 
*امام سلسلہ عظیمیہ حضور قلندر بابا اولیاء رحمتہ اللہ علیہ دا تعارف 
1۔ تکوین تے ارشاد، 2۔ امانت، 3۔ تخلیقی نظام، 
4۔ نقطہ کُھلدے، 5۔ رشتے داری، 6۔ فرشتے تے انسان، 7۔ آدم دی میراث، 8۔ اندھا آدمی، 9۔ غارِ حرا، 10۔ الف کمپیوٹر، 11۔ روح دا لباس، 12۔ مٹی دا شیر، 13۔ٻارہاں کھرب کل پرزے، 14۔ اللہ تے آدم، 15۔ قالو بلیٰ،  16۔ اللہ کیا چاہندے؟،  17۔ اساں روشنی کھاندے ہیں،  18۔ تریجھی اکھ،  19۔ مراقبے دے مدارج،  20۔ رفتار،  21۔ تقاضے کتھاں بݨدن، 22۔ جنت تے دوزخ دے طبقات،  23۔ ایں کونے توں اوں کونے تک،  24۔ قلیل علم،  25۔ کائناتی خدوخال، 26۔ روشنی،  27۔ ذات و صفات،  28۔ قوتِ متخیلہ ۱،  29۔ قوتِ متخیلہ ۲،  30۔ خبرِ متواتر،  31۔ پرواز، 
32۔ لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ،  33۔ پرسکون لہراں،  34۔ اعتراف،  35۔ جادو،  36۔ ماحول،  
37۔ سخاوت،  38۔ ثواب و عذاب

==عرضِ مترجم==
حضور مرشدِ کریم حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ دی مشہور تے اہم کتاب دا [[سرائیکی زبان]] اچ ترجمہ پیشِ خدمت ہے۔ ایں ترجمے دا مقصد سرائیکی ادب اچ ہک ایہجا اضافہ کرݨا اے کہ جیہڑا سرائیکی زبان، وسیب تے میݙے  کیتے فخر دا باعث ہووے۔ سرائیکی زبان اچ ہزاراں کتاباں موجود ہن جنہاں اچ مسلسل اضافہ وی تھیندا پئے پر ایں زبان اچ روحانی مواد نہ ہووݨ دے برابر ہے۔ ایں کمی کوں پورا کرݨ دی میݙی اے ہک چھوٹی جیہی کاوش اے جیہڑی امید اے کہ ضرور قبولیت دا درجہ پیسی۔ سلسلہ عظیمیہ دے بانی تے امام سید عظیم برخیاء، حضور قلندر بابا اولیاء رحمتہ اللہ علیہ دے روحانی جانشین تے خانوادہ سلسلہ عظیمیہ حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ دی اے تصنیف کئی لحاظ نال اپݨے روحانی تے علمی مقام دی وجہ توں ایں واسطے اہم ہے کہ ایں مختصر کتاب اچ روحانیت دے دائرہ کار اچ آوݨ آلے تقریباً تمام موضوعات دا احاطہ کیتا ڳئے، جیہڑا کہ پڑھݨ آلے کیتے تحقیق تے جستجو دے دروازے کھولیندے۔ میں ترجمے دے دوران کوشش کیتی اے کہ اے متن دے مطابق ہووے تے کہیں طرح دی املاء دی غلطی نہ تھیوے۔ ترجمے کیتے بالکل آسان تے سلیس سرائیکی دا استعمال کیتا ڳئے۔ پر بشری تقاضے دے پیش نظر غلطی دا امکان رد نی تھی سڳدا جیندے کیتے میں معافی دا خواستگار ہاں۔ امید کرینداں کہ میݙی اے پہلی کوشش پڑھݨ آلیاں تے روحانی ذوق رکھݨ آلیاں کوں پسند آسی تے مرشد کریم حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ دے افکار دی ترویج دا باعث بݨسی۔

==خانوادہِ سلسلہ عظیمی، مصنفِ کتاب، حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ دا تعارف==
حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ، پاکستان دے ممتاز روحانی اسکالر تے سلسلۂ عظیمیہ دے خانوادہ ہن تے بانی و امام سلسلہ عظیمی، سید عظیم برخیاء، حضور قلندر بابا اولیاء رحمتہ اللہ علیہ (پیدائش: 1898ء - وفات:27 صفر ،1399ھ بمطابق 27 جنوری، 1979ء) دے روحانی جانشین ہن۔۔ آپ 17 اکتوبر 1927ء بروز پیر بمقام قصبہ انبیٹھہ پیرزادگان ضلع سہارنپور (یوپی) بھارت وچ پیدا تھئے تے آپ دا وصال 21 فروری 2025ء کوں کراچی اچ تھیا۔ مرکزی مراقبہ ہال سرجانی ٹاؤن دے احاطے اچ آپ دا مزار مرجع خلائق ہے۔ آپ روحانی ڈائجسٹ، کراچی تے روحانی ڈائجسٹ انٹرنیشنل (برطانیہ) دے چیف ایڈیٹر ہن تے پاکستان دے مختلف اخبارات تے میگزین وچ روحانی ڈاک، خواب دی تعبیر، قارئین دے مسائل تے پیراسائیکالوجی دے عنوان نال لاتعداد کالم لکھے۔ سیرت طیبہ حضرت محمد مصطفی صلی اللہ علیہ وسلم، روحانیت، پیراسائیکالوجی تے دیگر موضوعات تے 70 کتاباں تصنیف کیتیاں تے 60 کتابچے تحریر کیتے ہن۔ ہݨ تک انگریزی زبان وچ 14، روسی زبان وچ 5، عربی زبان وچ 2، فارسی زبان وچ 1، تھائی زبان وچ 3، پنجابی زبان وچ 1، سرائیکی زبان وچ 1، تے سندھی زبان وچ 4 کتب دا ترجمہ تھی چکا ہے۔

حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی، بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان وچ وزیٹنگ پروفیسر دے فرائض انجام ݙے چکے ہن۔ آپ دی تصنیف احسان و تصوف اس یونیورسٹی وچ ایم اے اسلامیات دے نصاب وچ شامل ہے۔ ایندے علاوہ ’’سالفورڈیونیورسٹی(U.K)‘‘ دے ڈیپارٹمنٹ آف ریہیبیلیٹیشن وچ ترے کتاباں شامل نصاب رہے ہن۔ پہلی جماعت توں گھن کے اٹھویں جماعت تک کیتے آپ دی تحریر کردہ ’’اسلامیات‘‘ دی کتب پاکستان دے مختلف اسکولاں وچ پڑھائے ویندے پئے ہن۔ آپ نے پاکستان تے بیرون پاکستان دی یونیورسٹیز، تعلیمی تے دیگر اداریاں وچ طالبعلماں تے پروفیسر حضرات کوں لیکچرز ݙتے۔ پیراسائیکالوجی تے سیمینارز، ورکشاپس تے بین الاقوامی روحانی کانفرنساں دا انعقاد کیتا۔

سلاسل طریقت دے تحت صوفیائے کرام بالخصوص امام سلسلہ عظیمیہ حضور قلندر بابا اولیاء رحمتہ اللہ علیہ دے افکار تے انہاں دے تعلیمات دے فروغ کیتے لیے آپ نے قلندر شعور فاؤنڈیشن دے زیر اہتمام خانقاہی نظام دی طرز تے مراقبہ ہال دے ناں نال سینٹرز قائم کیتے جنہاں دی تعداد پاکستان وچ 61 تے بیرون پاکستان 23 اے، جنہاں وچ امریکہ، کینیڈا برطانیہ، ہالینڈ، ڈنمارک، روس، آسٹریلیا، تھائی لینڈ تے دیگر ممالک شامل ہن۔ روحانی علوم دے فروغ تے عوام الناس وچ عادت مطالعہ دے فروغ کیتے خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ نے پاکستان دے مختلف شہراں وچ عظیمیہ روحانی لائبریریز قائم کیتے۔ پاکستان دے علاوہ چند دیگر ممالک وچ وی عظیمیہ روحانی لائبریریز دا قیام عمل وچ آیا۔ آپ نے بحیثیت روحانی معالج ہزاراں افراد نال بالمُشافہ ملاقات کیتی تے بذریعہ خطوط تے فون سروس لکھاں افراد دے مسائل دا حل بلامعاوضہ پیش کیتا ہے۔ آپ دی زیر سرپرستی قائم &quot;خواجہ شمس الدین عظیمی ایجوکیشنل سوسائٹی&quot; نے سرجانی ٹاؤن کراچی وچ ٻالاں کوں جدید تعلیمی سہولتاں فراہم کرݨ دی غرض نال عظیمی پبلک ہائر سیکنڈری اسکول قائم کیتا۔ روحانی ڈائجسٹ دا اجراء کیتا۔ پمفلٹس لکھے ،کتاباں تحریر کیتیاں۔ روز افزوں پھیلدے ہوئے سلسلہ عظیمیہ دے انتظامی معاملات کوں بہتر طور تے چلاوݨ کیتے اراکین سلسلہ دی روحانی تربیت و تعلیم تے باہمی رابطہ دے کیتے خانقاہی نظام دی طرز تے مراقبہ ہال دے ناں نال ہک تنظیمی و تربیتی ڈھانچہ تشکیل ݙتا۔

80 دے عشرے وچ سلسلہ عظیمیہ دے پیغام دی کشش تے مقبولیت دے باعث ایں سلسلے نال وابستگان دی تعداد وچ تیزی نال اضافہ تھیوݨ لگا۔ انہاں وچ پاکستان دے مختلف شہراں وچ مقیم افراد دے علاوہ بیرون ملک مقیم افراد دی وݙی تعداد وی شامل ہے۔ سالکین راہ طریقت دی تربیت و تعلیم کیتے ہک ادارہ قائم کیتا گیا۔ روحانی علوم تے تصوف دی تعلیم ݙیوݨ والے اس ادارے دا ناں قلندر شعور اکیڈمی رکھا گیا۔ تصوف تے روحانی علوم دا فروغ ،سلسلہ عظیمیہ دی تعلیمات دا تعارف، انہاں تعلیمات دی تفہیم تے تدریس، اسلامیات، علاج معالجہ تے دیگر موضوعات تے تصنیف و تالیف دا ہک ٻہوں وݙا ذخیرہ ہے جیہڑا حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ دے قلم توں نکل کے خواص و عوام دے استفادہ کیتے عام ہے۔ کئی اخبارات و رسائل وچ کالم و مضامین تحریر کیتے ہن۔ انہاں دے علاوہ مختلف موضوعات تے کتاباں دے پیش لفظ تحریر کیتے۔
سلسلہ عظیمیہ دے پیغام کوں زیادہ توں زیادہ لوگاں تے زیادہ توں زیادہ علاقیاں تک پہنچاوݨ کیتے آپ انتھک کوششاں کریندے رہیے۔ سلسلہ عظیمیہ دے پیغام دی تبلیغ، ارکان سلسلہ دی تعلیم کیتے آپ نے نہ صرف پاکستان دے کئی شہراں دے سفر کیتے بلکہ پاکستان توں باہر وی آپ تقریباً اٹھارہ ممالک دے تبلیغی و تعلیمی دورے کیتے۔ پاکستان تے بیرون پاکستان کئی جامعات تے دیگر اعلیٰ تعلیمی اداریاں وچ آپ کوں لیکچرز کیتے مدعو کیتا ڳیا۔ پاکستان تے بیرون پاکستان مختلف ریڈیو تے ٹی وی چینلز توں وی آپ دے پروگرام نشر تھئے۔ سلسلہ عظیمیہ دی طرفوں سلسلے دے ارکان کیتے بالخصوص تے روحانی علوم دے شائق لوگاں دے کیتے بالعموم مختلف تربیتی تے تنظیمی پروگرام آپ دی زیر سرپرستی منعقد تھیندے رہیے۔

حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ دا ناں پاکستان وچ صوفیانہ افکار دے فروغ و اشاعت وچ نمایاں اہمیت دا حامل ہے۔ آپ نے تصوف، روحانیت، پیراسائیکالوجی تے دیگر موضوعات تے کئی درجن کتاباں تے ٻہوں سارے کتابچے تحریر کیتے تے حضور قلندر بابا اولیاء رحمتہ اللہ علیہ دے روحانی مشن دی ترویج فرمائی۔ آپ تقریباً چار عشریاں توں تصنیف و تالیف تے تحریر دے شعبے نال وابستہ ہن۔ آپ نے 1950ء دے عشرے وچ کراچی توں ہک رسالہ &quot;آفتاب نبوت&quot; جاری کیتا جیہڑا ݙیڈھ ݙو سال تک شائع تھیندا رہا۔ اوندے بعد تحریر و تصنیف دے شعبے وچ ہک طویل وقفہ رہیا۔ 1969ء وچ روزنامہ حریت کراچی وچ ہک کالم بعنوان &quot;روحانی علاج &quot; لکھݨا شروع کیتا جیہڑا چند ہفتیاں وچ ہی ٻہوں مقبول تھی ڳیا۔ چند سال بعد آپ نے روزنامہ جنگ (پاکستان تے روزنامہ لندن ایڈیشن) روزنامہ ہفت روزہ اخبار جہاں وچ کالم لکھݨا شروع کیتے۔ علاوہ ازیں روزنامہ جنگ دے مڈویک میگزین وچ آپ نے &quot;پیراسائیکالوجی&quot; دے زیر عنوان مضامین وی لکھے۔ مذکورہ اخبارات کے علاوہ آپ کے کالم و مضامین کئی ݙوجھے اخبارات و جرائد وچ وی شائع تھئے۔ 1978ء وچ آپ نے اپݨے مرشد حضور قلندر بابا اولیاء رحمتہ اللہ علیہ دے حکم تے ماہنامہ روحانی ڈائجسٹ کراچی توں شائع کرݨا شروع کیتا جیہڑا اپݨے آغاز توں تاحال باقاعدگی نال شائع تھیندا پئے۔ روحانی ڈائجسٹ وچ آپ نے مسائل دے حل کیتے ہک مستقل کالم روحانی ڈاک دے علاوہ نورِ الٰہی، نورِ نبوت دے ناں توں مختصر مضامین، آواز دوست دے ناں نال اداریئے تحریر کیتے۔ چند سال بعد صدائے جرس دے عنوان نال مضامین لکھݨے شروع کیتے۔ انہاں دے علاوہ مرکزی مراقبہ ہال وچ ہر جمعے کوں تھیوݨ والی محفل مراقبہ وچ آپ دی تقاریر وی بعد ازاں روحانی ڈائجسٹ وچ شائع تھیندے رہیے۔  سیکنڈری کلاسز (جماعت ششم تے ہفتم )کیتے آپ نے اسلامیات دی درسی کتب وی تحریر کیتاں ہن۔ جے تک اے دنیا قائم اے، روحانی آسمان تے حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ ہک ستارے دی طرح چمکدے رہسن تے ہک دنیا آپ دی روشنی کولوں رہنمائی تے فیض حاصل کریندی رہسی تے آپ دے مرشد حضور قلندر بابا اولیاء رحمتہ اللہ علیہ دا روحانی مشن ہمیشہ جاری رہسی۔

==امام سلسلہِ عظیمیہ حضور قلندر بابا اولیاء رحمتہ اللہ علیہ دا تعارف==
سیّد محمد عظیم برخیاء (پیدائش: 1898ء - وفات:27 صفر ،1399ھ بمطابق 27 جنوری، 1979ء) مشہور روحانی بزرگ، صوفی شاعر تے سلسلہ طریقت، سلسلہ عظیمیہ دے بانی ہن۔ اصل ناں سید محمد عظیم، خطاب حسن اخریٰ، تخلص برخیاء تے مریدین آپ کوں قلندر باباؒ دے ناں نال یاد کریندے ہن۔ رشتے وچ حضرت بابا تاج الدین ناگپوریؒؒ دے نواسے ہن۔ آپ نے تصوف، روحانی علوم تے کتب تحریر و تالیف کیتیاں، اس دے علاوہ رباعیات دی شکل وچ انہاں دا صوفیانہ کلام وی موجود ہے۔

قلندر بابا اولیاء نے علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی توں بی اے کیتا تے قیام پاکستان توں بعد کراچی آگئے۔ ہک عرصہ ڈان اخبار نال وابستہ رہیے پر روحانی مشاغل تے تفکر جاری رہیا تـے عبادات و ریاضتاں دے ذریعے روحانی ترقی تھیندی رہی۔ ایں دوران آپ دی ملاقات ھک نوجوان شخصیت شمس الدین نال تھئی۔ او نوجوان انہاں توں ٻہوں زیادہ متاثر تھئے کیونکہ او وی روحانی رستے دے مسافر ہن تے حق دی تلاش وچ ہن سو انہاں کوں قلندر بابا اولیاء دی صورت سوجھلے دی کرن نظر آئی۔ قلندر بابا اولیاء نے انہاں کوں شاگرد دے طور تے قبول فرمایا تے او شمس الدین توں خواجہ شمس الدین عظیمی بݨ گئے۔ 1960ء وچ خواجہ شمس الدین دی ارداس تے سلسلہ عظیمیہ دی بنیاد رکھی، سلسلے دے قواعد و ضوابط مقرر کیتے تے روحانی تربیت دا نصاب مقرر کیتا۔ آپ دی ہک کتاب لوح وقلم سلسلہ عظیمیہ دی ھک مشہور و معروف اردو تصنیف اے جیندے وچ کائنات دے روحانی نظام تے علمی و سائنسی انداز نال وضاحت کیتی ڳئی اے۔ ایں کتاب دے مطالعے نال سلسلہ عظیمیہ دے طریقہ کار تے وی روشنی پوندی اے جیہڑا کہ دیگر سلاسل طریقت توں جدا اے۔

1956ء وچ سید محمد عظیمؒ نے سلسلہ سہروردیہ دے بزرگ حضرت ابوالفيض قلندر علی سہروردیؒ (متوفی 10 ستمبر 1958ء؛ مزار لاہور دے قریب ہنجروال وچ مرجع خلائق ہے) دی خدمت وچ حاضر تھئے تے بیعت کیتی۔ بیعت دے بعد سید محمد عظیم برخیاؒء دی روحانی تعلیمات دا سلسلہ شروع تھیا، آپ دے ݙینہ تے رات مسلسل عبادت وچ گزرݨ لگے، اوں دوران کئی لوگ آپؒ دے مرید تھئے تے آپؒ توں فیض حاصل کیتا۔ زبان خلق اچوں حضور بھائی صاحب تے قلندر بابا دے ناں نال مقبوليت حاصل تھئی۔ 1957ء وچ سید محمد عظیم برخیاؒء نے اپݨی تصنیف لوح و قلم دا مسودہ لکھاوݨا شروع کيتا۔ 1970ء دے ݙہاکے وچ عظيميہ ٹرسٹ فاؤنڈيشن دا قيام عمل وچ آیا۔ 

دہلی وچ سلسلہ معاش قائم رکھݨ کیتے آپؒ نے مختلف رسائل و جرائد وچ صحافت تے شعراء دے دیواناں دی اصلاح تے تربیت دا کم اپݨے کیتے منتخب کیتا۔ کراچی وچ قیام دے کجھ عرصے بعد آپؒ &quot;اردو ڈان &quot;وچ سب ایڈیٹر دے عہدے تے فائز تھی ڳئے۔ اوندے بعد عرصے تک ماہنامہ &quot;نقاد &quot;وچ کم کریندے رہیے۔ کجھ رسالیاں دی ادارت دے فرائض وی انجام ݙتے تے کئی مشہور کہانیاں دے سلسلے وی قلم بند کیتے۔ آپؒ ہک نہایت اعلیٰ تے بلند پایہ شاعر ہن۔ شعر و سخن دا ذوق آپؒ نے بچپن ہی توں پاتا ہئی۔ آپؒ نے بہت ساری رباعیات آکھیاں جنہاں وچ کائنات دی حقیقت تے انسانی زندگی دا مقصد و مقام اجاگر کیتا ڳئے۔ 1978ء وچ سید محمد عظیم برخیاء قلندر بابا اولیاء ؒ دے شاگرد خواجہ شمس الدین عظیمی نے رسالے ماہنامہ روحانی ڈائجسٹ دا اجرا کیتا جیندے  ابتدائی شمارے آپؒ دی زیر نگرانی شائع تھئے۔ سید محمد عظیم برخیاؒء نے نے مضامین تے کہانیاں دے علاوہ کئی اردو کتب وی تصنیف فرمائے جیہڑے کہ تذکرہ تاج الدین بابا، رباعیات قلندر بابا، لوح و قلم تے قدرت کی اسپیس ہن۔

1977ء اوائل وچ سید محمد عظیم برخیاء قلندر بابا اولیاؒء دی صحت خراب تھیوݨا شروع تھی ڳئی، بيماری نے طول پکڑݨا شروع کر ݙتا جیندے باعث آپؒ ٻہوں کمزور تھی ڳئے حتیٰ کہ زيادہ وقت ليٹے ہی رہندے ہن۔ سید محمد عظیم برخیاء قلندر باباؒ اولیاء، بروز ہفتہ 27 صفر 1399ھ بمطابق 27 جنوری 1979ء کوں 81 سال دی عمر وچ ایں جہانِ فانی توں کوچ کر ڳئے۔ حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی نے نماز جنازہ دی امامت دے فرائض انجام ݙتے۔ آپؒ دی وصیت دے مطابق آپؒ کوں &quot;عظیمیہ ٹرسٹ فاونڈیشن&quot; دے شمالی حصے (نارتھ ناظم آباد کراچی) وچ آسودۂ خاک کیتا ڳیا۔ آپؒ سلسلہ عظیمیہ دا خانوادہ حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی رحمۃ اللہ علیہ کوں مقرر فرما ڳئے۔ آپؒ دا عرس ہر سال 27 جنوری کوں متحدہ امارات، تھائی لینڈ، فرانس، ڈنمارک، برطانیہ، امریکا، روس تے پاکستان دے چھوٹے وݙے شہراں وچ منعقد کیتا ویندے۔ عرس دی مرکزی تقریب 27 جنوری کوں مرکزی مراقبہ ہال، سرجانی ٹاوٗن کراچی اچ سلسلہ عظیمیہ دے موجودہ سربراہ ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی دی زیر نگرانی منعقد تھیندی ہے۔

==1۔ تکوین تے ارشاد==
جݙݨ اساں کہیں علم دا تذکرہ کریندے ہیں تاں اوں علم کوں سمجھݨ کیتے ݙو ڳالہیں اہمیت رکھدن۔ پہلی ڳال اے ہے کہ علم دی تھیوری ساکوں معلوم ہووے تے اوں علم دی تکمیل اے ہے کہ اساں علم دے اوں شعبے کوں مظاہراتی خدوخال نال ݙیکھوں۔ مطلب اے تھیا کہ علم، تھیوری تے پریکٹیکل دے مجموعے دا ناں ہے۔ دیگر علوم دی طرح روحانی علوم وی اینہی بنیاد تے قائم ہن یعنی علم دی تھیوری اچ قاعدے، ضابطے، فارمولے تے انہاں فارمولیاں کوں پرکھݨ کیتے پریکٹیکل کرایا ویندے۔ علم ݙو طرح نال سکھا ویندے۔ ہک طریقہ اے ہے کہ پہلے تھیوری معلوم کریجے تے اوندے قاعدے تے ضابطے معلوم کریجن تے اوندے بعد اونکوں پرکھا ونڄے۔ ݙوجھا طریقہ اے ہے کہ براہ راست تجرباتی عمل شروع کیتا ونڄے۔
===مثال===
ہک آدمی استاد دی زیر نگرانی درکھاݨ دا کم سکھدے تے او کرسی بݨا گھندے۔ ایندے برعکس ݙوجھا آدمی پہلے ایں علم دی مبادیات توں واقفیت حاصل کریندے تے ول کرسی بݨیندے۔ اوں ݙوجھے آدمی کوں اے ڳال معلوم نی ہوندی کہ کیہڑے درخت دی لکڑ کتنی اچھی ہے۔ اوں لکڑ دے اندر پاݨی دا کتنا تناسب ہے۔ لکڑ دے اندر رڳاں تے نساں دا ڄال کتنا ہے۔ لکڑ دے ہک مربع فٹ اچ کتنا وزن ہے۔ جے ایں لکڑ کوں پالش کریجے تاں کتنی چمک آسی۔ رنگ کریجے تاں کیہجی صورت نکلسی۔ لکڑ دی طبعی عمر کتنی ہے۔ اینکوں کیڑا لڳدے یا کینہاں وغیرہ۔

ٻہوں سارے ڳالہیں ایہجے ہن کہ براہ راست تجزیہ کرݨ والے شاگرد کوں معلوم تھی ویندن۔ علم دی مبادیات کوں سمجھݨ والا انجینئر سݙویندے۔ کرسی درکھاݨ وی بݨیندے تے کرسی انجینئر وی بݨیندے پر انجینئر دی حیثیت بہرحال اپݨی جگہ اہمیت دی حامل ہے۔ علم دی تریجھی شکل اے ہے کہ ہک آدمی تھیوری وی جاݨدے پر اونکوں کوئی تجربہ نی۔ ایں صورت وچ او آدمی جینکوں تجربہ ہے، اوں آدمی توں زیادہ باصلاحیت قرار پیندے جیہڑا تھیوری تاں جاݨدے پر اونکوں تجربہ نی۔

اللہ کریم دی بݨائی ہوئی کائنات ہک منظم تے مستحکم منصوبے دے تحت قائم ہے۔ روحانیت نے کائنات دی ساخت دا علم ڄاݨݨ کیتے ݙو طرزاں قائم کیتن۔ ہک طرز اے ہے کہ کوئی روحانی آدمی اپݨے تصرّف نال شاگرد کوں ایں قابل بݨا ݙیندے کہ او ہک تجرباتی آدمی بݨ ویندے۔ پر اوندی حیثیت انہاں معنیاں اچ کمزور رہندی ہے کہ جے تجربہ غلط تھی ونڄے یا تجربے دا تعمیری پہلو تخریب بݨ ونڄے تاں او بے وس تھی ویندے۔ تھیوری ڄاݨݨ والا تے تجربات توں واقف آدمی نہ صرف اے کہ بگڑے ہوئے کم صحیح کر گھندے بلکہ او اوں علم اچ نویں نویں ایجادات تے اختراعات وی کریندے۔ ایں تمہید دا مفہوم اے ہے کہ علم اوہو ہے جیہڑا الف۔ب۔پ دے طریقے تے سکھیجے۔ ول او علم تجربے اچ وی آ ونڄے۔
سیدنا حضور ﷺ دے ارشاد عالی دے مطابق تے قرآن پاک دی روشنی اچ روحانی علوم دے ݙو شعبے ہن، ہک شعبہ پریکٹیکل ہے، او اے ہے کہ روحانی استاد یا مرشد نے جو کجھ پڑھݨ کوں ݙسا ݙتے یا کوئی شغل تلقین کر ݙتے، کوئی ریاضت متعیّن کر ݙتی۔ مرید یا شاگرد نے مرشد دی تعمیل اچ اوں عمل دا ورد کرݨا شروع کر ݙتا، جݙݨ کݙہیں اوندی ذہنی صلاحیت ودھی تے اوندے اچ اضافہ تھیا تاں مرشد نے تصرّف کر کے اونکوں کوئی چیز ݙکھا ݙتی۔ شیخ نے تصرّف کیتا تے شاگرد یا مرید دے اکھیاں دے سامݨے فرشتے آ ڳئے یا روح نال ہمکلامی اونکوں نصیب تھی ڳئی تے زیادہ ترقی تھئی تاں جنّت دے باغات دی سیر کیتی تے مزید ترقی تھئی تاں اللہ کریم دے صفات دا عارف تھی ڳیا۔ ݙوجھا طریقہ اے ہے کہ علم جیہڑے قانون تے قائم ہے تے جنہاں فارمولیاں تے کائنات رواں دواں ہے، مرشد مرید کوں علوم نال متعلق قوانین تے فارمولیاں دی تعلیم ݙیندے۔ جیویں جیویں کہیں مرید دے سامݨے فارمولے آندن اوندے اندر قانون کوں سمجھݨ تے قانون تے عمل درآمد کرݨ دی صلاحیت پیدا تھی ویندی ہے۔

اللہ کریم فرمیندن کہ اساں تہاݙے کیتے چندر تے سورج کوں مسخر کر ݙتے تے تہاݙے کیتے آسماناں تے زمین اچ جو کجھ ہے سب دا سب مسخر کر ݙتے۔ تسخیر دے عمل دا تذکرہ قرآن پاک اچ ݙو طرزاں اچ بیان کیتا ڳئے، ہک طرز اچ آدمی اچ اچھائی تے برائی دا تصوّر کہیں نہ کہیں طرح اپݨی ذات دے گرد گھمدے۔ ݙوجھی طرز اے ہے کہ آدمی دے ذہن اچ اپݨی ذات نی رہندی، او اپݨی ذات دی نفی کر ݙیندے تے اوندا ذہن اللہ کریم دے اوں قانون کوں سمجھ گھندے جینکوں مشیئت آکھا ڳئے۔ قرآن پاک اچ ایندا تذکرہ حضرت موسیٰ علیہ السلام دے واقعے اچ بیان تھیا ہے۔ &quot;جینکوں اساں عنایت کیتا علم اپݨی رحمت خاص نال&quot; (وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا – سورۃ الکہف – آیت نمبر 65)، او علم لدنی ہے۔ سب ڄاݨدن کہ موسیٰ علیہ السلام تے بندہ کشتی اچ ٻیٹھے۔ بندے نے کشتی اچ سوراخ کر ݙتا ول ہک گھر اچ مہمان رہیے تے ہک ٻال کوں قتل کر ݙتا۔ دیوار ڈھہݨ لڳی تاں بغیر معاوضے دے جݙݨکہ او بکھے پیاسے ہن، اوں دیوار کوں بݨا ݙتا۔ موسیٰ علیہ السلام نے جݙݨ اوں ڳال تے اعتراض کیتا تاں اوں بندے نے آکھا کہ میں جو کجھ کیتے او اپݨے رب دے حکم نال کیتے تے ول اوں بندے تے موسیٰ علیہ السلام اچ جدائی تھی ڳئی تے موسیٰ علیہ السلام نے اوں بندے نال اقرار کیتا بیشک میں اپݨی ڳال تے قائم نی رہ سڳا۔ موسیٰ علیہ السلام دا علم اوں طرز نال وابستہ ہے جیہڑی طرز تے اچھائی برائی دا تصوّر قائم ہے تے بندے دا علم اوں طرز نال وابستہ ہے جیہڑی طرز اچ اللہ دے علاوہ ٻیا کجھ نی۔ اتھاں اے ݙسݨا مقصود نی کہ موسیٰ علیہ السلام دی حیثیت گھٹ ہئی یا اوں بندے دی حیثیت زیادہ ہئی۔ غور طلب ڳال اے ہے کہ موسیٰ علیہ السلام تلاش کریندے ہوئے اوں بندے تک پہنچے، او بندہ موسیٰ علیہ السلام دی ڳول اچ نی آیا۔

اللہ کریم سب توں وݙے قانون دان ہن، جیہڑے بندے دا ذہن مشیئت دے نال قائم تھی ویندے، او بجائے خود قانون بݨ ویندے تے قانون تے عمل درآمد کراوݨا ہر بندے دے اتے تے پوری کائنات دے اتے واجب ہے۔ اوں بندے نے گفتگو دے دوران اے وی ݙسیا کہ اے اللہ دی حکمت ہے کہ اوں نے میکوں اے علم (تکوین) عطا فرما ݙتے تے تہاکوں او علم (ارشاد) عطا فرما ݙتے۔ قرآن پاک اچ بیان کردہ ایں واقعے دے اندر تفکر کریجے تاں اے ڳال پوری طرح واضح تھی ویندی ہے کہ ہر حال اچ قانون دی حکمرانی ہے۔ چونکہ اے بندہ خود کائنات دے جاری و ساری تکوینی قانون دا نمائندہ ہے تے جو کجھ کریندا پئے، مشیئت دے تحت کریندا پئے۔ اینہی واسطے حضرت موسیٰ علیہ السلام نے رستے دے صعوبتاں برداشت کر کے اوں بندے کوں تلاش کیتا تے اوں بندے تے شریعت نافذ نی کیتی۔

==2۔ امانت==
اللہ خالق ہے تے رب ہے یعنی ایہجی ہستی جیں زندگی دے تمام وسائل مہیا کر کے تخلیق کیتا۔ اللہ نے چاہا کہ میں سنڄاݨا ونڄاں۔ سنڄاݨݨ کیتے  ضروری ہئی کہ کوئی ایہجی مخلوق ہووے جیہڑی اللہ کوں اللہ دی مرضی تے منشاء دے مطابق سنڄاݨ سڳے۔ اللہ نے پہچاݨݨ دے ݙو طرزاں قائم فرمائے۔ ہک طرز اے ہے کہ مخلوق ڄاݨدی ہے کہ اساں مخلوق ہیں تے ساݙا پیدا کرݨ والا اللہ ہے۔ سنڄاݨݨ دی ݙوجھی طرز اے ہے کہ اللہ نے ساکوں کیوں پیدا کیتا تے ساݙی تخلیق دا مقصد تے منشاء کیا ہے۔ اے ڳال کہ اللہ کریم نے مخلوق کوں کیوں پیدا کیتا؟ اللہ دا ہک راز ہے۔ قرآن پاک ایں راز دے اتوں پردہ ہٹیندے ہوئے فرمیندے کہ اساں جنّات تے انسان کوں ایں واسطے پیدا کیتے کہ او ساݙی عبادت کرن۔ اپݨی بندگی تے عبدیّت دا اعتراف کریندے ہوئے ساݙے سامݨے جھک ونڄن تے بندگی دا اعتراف ایں ڳال دی طرف اشارہ ہے کہ بندے نے اے اقرار کر گھدا کہ میݙی اپݨی ذاتی حیثیت کجھ نی۔ اصل حیثیت اوں ذات عظیم دی ہے جیندے سامݨے جھکدا پیا ہاں۔ اے طرز عام طرز ہے تے ایں طرز اچ پوری کائنات، جنّات، فرشتے، انسان، حیوانات و جمادات سب دے سب ہم رشتہ ہن۔ تمام مخلوق اللہ کریم دی عبادت اچ مصروف ہے۔ درخت وی عبادت کریندن، پہاڑ وی عبادت اچ مصروف ہن۔ پکھی وی عبادت کریندن، جنّات وی عبادت کریندن، فرشتے وی ہمہ تن عبادت اخ مشغول ہن۔ عبادت دا ہک مفہوم اے ہے کہ اساں علمی اعتبار نال اے ڳال ڄاݨدے ہوؤں کہ ساݙا کوئی خالق ہے تے عبادت دا ݙوجھا مفہوم اے ہے کہ اساں مشاہداتی طور تے ݙیکھدے ہوؤں، سنڄاݨدے ہوؤں۔ خالق دی ڳال سݨدے ہوؤں تے اللہ کریم دی ہدایات کوں براہ راست قبول کر کے انہاں تے عمل پیرا تھیؤں۔

اساں اے ݙسے کہ علم دے ݙو حیثیتاں ہن۔ ہک علم محض ڄاݨݨا ہے، تے علم دی ݙوجھی حیثیت اوں علم توں حاصل شدہ تجربات یا مشاہدات دا حاصل تھیوݨا ہے۔ ہک علم اے ہے کہ ساکوں ساݙے اللہ نے پیدا کیتے تے ایں واسطے پیدا کیتے کہ اساں اللہ کریم دی عبادت کروں تے انہاں اعمال کوں اختیار کروں جیہڑے اللہ کریم دے پسندیدہ ہن۔ ایں علم اچ مشاہدے کوں دخل نی۔
ݙوجھا علم او ہے کہ جیندے وچ علم دے ݙوہیں حیثیتاں قائم ہن یعنی علم دی علمی حیثیت وی ہوندی ہے تے علم دی تجرباتی حیثیت وی قائم ہوندی ہے۔ تجرباتی حیثیت کوں اللہ کریم نے اپݨی امانت قرار ݙتے۔ امانت دا تذکرہ آندے تاں انسان دی ہک منفرد حیثیت قائم تھی ویندی ہے۔
قرآن پاک اچ اللہ کریم نے ݙسے کہ میں کون ہاں؟ تے ایں کائنات دی تخلیق اچ میݙی صناعی کیہڑی طرح عمل کریندی پئی ہے؟ تے کائنات دا قیام کنہاں ضابطیاں، قاعدیاں تے فارمولیاں تے قائم ہے۔
اے علم دی او طرز ہے جیہڑی یقین بݨ کے مشاہدہ بݨ ویندی ہے۔ اللہ کریم نے قرآن پاک اچ سورہ بقرہ دی پہلی آیات اچ فرمایا ہے کہ اے کتاب انہاں لوگاں کیتے ہدایت ہے جیہڑے متقی ہن تے متقی او لوگ ہن جیہڑے غیب دا یقین رکھدن۔ غیب دا یقین رکھݨ توں مراد اے ہے کہ او مشاہداتی نظر دے حامل ہوون۔ انہاں دے اندر او نظر کم کریندی ہووے جیہڑی غیب بین ہے۔ جے تک انسان دے اندر مشاہداتی نظر کم نہ کریسی اوندے کیتے کائنات تسخیر کینہاں تھیسی۔ مسخر تھیوݨ توں مراد اے ہے کہ اساں اے ݙیکھدے پئے ہیں کہ زمین ہک قاعدے ضابطے دے تحت ساکوں رزق فراہم کریندی پئی ہے۔ اساں زمین تے مکان بݨیندے ہیں تاں زمین مکان بݨاوݨ اچ حارج نی تھیندی۔ زمین اتنی سنگلاخ تے سخت جان نی بݨ ویندی کہ اساں اوندے اتے ٹروں تاں ڈھہوݨ لڳوں۔ اتنی نرم نی بݨ ویندی کہ اساں زمین دے اتے چلوں تاں ساݙے پیر دھنس ونڄن۔

سورج تے چندر ساݙی خدمت گزاری اچ مصروف ہن۔ ہک قاعدے تے ضابطے اچ اپݨی ڈیوٹی کوں انجام ݙیندے پئے ہن جیہڑی انہاں دے اتے فرض کر ݙتی ڳئی ہے تے ایں عمل نال ساکوں اختیاری یا غیر اختیاری فائدہ پہنچدا پئے۔ ہک تسخیر اے ہے کہ تساں اپݨے اختیار دے تحت زمین توں، سمندر توں، دریاواں توں، پہاڑاں توں، چندر توں، سجھ توں کم گھن سڳو۔ تسخیر اے وی ہے کہ چندر دی چانݨی نال پھلاں اچ مٹھاس پیدا تھیوے تے اعلیٰ تسخیر اے ہے کہ سیدنا حضورﷺ انگل نال اشارہ کر ݙیون تاں چندر ݙو ٹکڑے تھی ونڄے۔ حضرت عمر فاروقؓ دریائے نیل کوں پیغام بھیج ݙیون، &quot;جے توں اللہ دے حکم نال وڳدا پیا ہیں تاں سرکشی توں باز آ ونڄ نتاں عمرؓ دا کوڑا تیݙے کیتے کافی ہے۔&quot; ہک صاحِب نے حضرت عمرؓ توں شکایت کیتی، یا امیر المومنین! میں زمین تے محنت کرینداں، داݨہ سٹینداں تے جو کجھ زمین دے ضروریات ہن انہاں کوں پورا کرینداں پر بیج سک ویندے۔ ٻہوں پریشان ہاں۔ حضرت عمرؓ نے فرمایا، &quot;جݙݨ میݙا اوں پاسوں لنگھݨ تھیوے تاں ݙسیں۔&quot; حضرت عمر فاروقؓ جݙݨ اوں پاسوں لنگھے تاں اوں صاحب نے زمین دی نشاندہی کیتی۔ حضرت عمرؓ تشریف گھن ڳئے تے زمین تے کوڑا مار کے فرمایا، &quot;توں اللہ دے بندے دی محنت ضائع کریندی ہیں جݙݨکہ او تیݙی ساری ضروریات پوری کریندے۔&quot; تے اوندے بعد زمین لہلہاندی رڑھ اچ تبدیل تھی ڳئی۔

مرشد کریم حضور قلندر بابا اولیاءؒ نے میکوں ہک واقعہ سݨایا کہ ہک ٻہوں وݙا نجومی سیدنا حضور ﷺ دی خدمت اچ حاضر تھیا۔ پتہ چلا کہ حضور ﷺ اوں وقت پہاڑ تے ہن۔ نجومی اتھاں پہنچ ڳیا۔ اوں نے اپݨا تعارف کرایا تے آکھا، جے آپ ﷺ دے پیر مبارک دے تلے اے پہاڑ موم تھی ونڄے تے پہاڑ دے اتے پیر دا نقش آ ونڄے تاں میں مسلمان تھی ویساں۔ رسول اللہ ﷺ نے بسم اللہ پڑھ کے قدم چایا تے پہاڑ تے رکھ ݙتا۔ جیویں ہی حضور ﷺ نے پیر چا کے پتھر تے رکھا۔ نجومی نے آسمان دی طرف ݙٹھا تے ول پہاڑ دی طرف نظر سٹی۔ پہاڑ تے پیر دا نقش موجود ہئی۔ ایں طرح جیویں نرم مٹی تے نقش بݨ ویندے۔ تسخیر دا اے عمل ݙیکھ کے نجومی مسلمان تھی ڳیا۔ دریافت کرݨ تے اوں نے ݙسا کہ او اپݨے زمانے دا یکتا تے منفرد نجومی ہے۔ آسمان تے ہک ستارہ ہے۔ او ستارہ جݙݨ کہیں آدمی دے سر تے براہ راست سایہ فگن تھیندے تاں اوندے اندر اے صلاحیت پیدا تھی ویندی ہے کہ سخت مٹی نرم تھی ویندی ہے۔ میݙے حساب نال ایں ستارے کوں اوں جگہ جتھاں حضور ﷺ کھڑے ہن، کئی ہزار سال بعد آوݨا ہئی۔ میں جݙݨ رسول اللہ ﷺ توں درخواست کیتی تے حضور ﷺ نے بسم اللہ پڑھ کے قدم چایا تان میں ݙٹھا کہ او ستارہ اپݨی جگہ توں تیزی نال پلٹا تے لمحیاں کیتے حضور ﷺ دے اتے سایہ فگن تھی کے واپس چلا ڳیا۔

تسخیر دی ہک شکل اے وی ہے کہ تساں اے ڄاݨدے ہوو کہ سونے وچ کتنے روشنیاں دے مقداراں کم کریندن۔ جے تانبے اچ اتنے مقداراں دا اضافہ کر ݙیویجے تاں تانبا سونا بݨ ویندے۔
اللہ کریم دی تخلیق اچ کوئی تخلیق غیر متوازن نی تے نہ کوئی ایہجی صورت ہے کہ کائنات حادثاتی طور تے وجود اچ آ ڳئی ہووے۔ تخلیق دے تحت ہر شئے وچ معیّن مقداراں کم کریندے پئے ہن، جتھاں تک تخلیقی عمل دا تعلق ہے ٻکری وی اونہی طرح پیدا تھیندی ہے جیں طرح انسان پیدا تھیندے۔ ٻکری کوں وی اونہی طرح بکھ لڳدی ہے جیں طرح انسان کوں بکھ لڳدی ہے۔ ٻکری دے اندر وی تریھ دا تقاضا اونہی طرح پیدا تھیندے جیں طرح آدمی کوں تریھ لڳدی ہے۔ ٻکری وی اوں طرح سمھدی ہے جیں طرح آدمی سمھدے تے ٻکری وی اونہی طرح بھڄدی دھرکدی ہے تے غذا تلاش کریندی ہے جیں طرح انسان تلاش کریندے۔ ڳال صرف اے ہے کہ تخلیق کرݨ والے معیّن مقداراں ہر مخلوق اچ انج انج کم کریندے پئے ہن۔ کتھائیں معیّن مقداراں ٻکری بݨ ویندن۔ کتھائیں معیّن مقداراں نال ڳݙونھ بݨ ویندے۔ کتھائیں معیّن مقداراں نال آدم بݨ ویندے۔ کتھائیں معیّن مقداراں نال پہاڑ، کتھائیں فرشتے تے کتھائیں جنّتاں بݨ ویندن تے کتھائیں دوزخ دا ٻالݨ بݨ ویندے۔

==3۔ تخلیقی نظام==
اللہ نے بحیثیت خالق دے اپݨے بندیاں کوں ایہجا علم عطا کیتے کہ بندے دے اندر تخلیقی صلاحیتاں بیدار تھی ڳن۔ اللہ نے اپݨی ذات مبارک کیتے احسن الخالقین (تخلیق کرݨ والیاں اچ بہترین خالق) دا لفظ بیان فرمائے۔ یعنی اللہ نے تخلیقی اختیارات اپݨے علاوہ آدم کوں وی تفویض کر ݙتن۔
تخلیق کرݨ والی ہستی ایں ڳال تے قدرت رکھدی ہے کہ او اپݨی منشاء تے مرضی دے مطابق جݙݨ چاہے کہیں شئے کوں وجود اچ گھن آوے۔ جݙݨ اوندا دل چاہے روک ݙیوے۔ جݙݨ اوندے مزاج کیتے  کوئی ڳال ناگوار گزرے تاں اوں چیز کوں بھن کے ریزہ ریزہ کر ݙیوے۔ ایہے اختیارات اللہ نے آدم کوں وی ݙتن۔ آدم اپݨی تخلیق نال نوعِ انسانی کوں فائدہ وی پہنچا سڳدے تے نوعِ انسانی ایندی تخلیق (ایجادات) نال تباہ و برباد وی تھی سڳدی ہے۔

اڄ دے دور اچ انہاں ڳالہیں کوں سمجھݨا ٻہوں آسان تھی ڳئے۔ ریڈیو ہک ایجاد یا تخلیق ہے۔ ہر ریڈیو دی اپݨی ہک طاقت ہے اوندا ناں میڈیم ویو، شارٹ ویو یا فریکوئنسی ہے، ناں کجھ وی ہووے بہرحال او طاقت انہاں پُرزیاں دے اتے منحصر ہے جیہڑے ریڈیو دے اندر نصب ہن۔ ایں طرح ٹی وی ہے اوندے اندر وی چینل کم کریندے تے اوندی طاقت دا دارومدار انہاں مقداراں(لہراں) تے ہے جیندا ناں چینل رکھا ڳیا ہے۔ ایٹم بم دے اندر وی طاقت دا ہک ذخیرہ ہے۔ ایٹم بم اچ موجود یورینیم دے الیکٹران اچ کمی یا زیادتی کر ݙتی ونڄے تاں ٻہوں قوی توانائی پیدا تھیندی ہے تے اوں توانائی نال پورے پورے آبادیاں ختم تھی ویندن۔ ݙوجھا ہائیڈروجن بم جیندے پھٹݨ نال لکھاں آدمی مر ویندن۔ غور و فکر کریڄے تاں اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ ایٹم بم بجائے خود ہک طاقت ہے تے اوں طاقت دے مقداراں کوں گھٹ یا زیادہ کیتا ونڄ سڳدے۔ صحت مند آدمی زیادہ کم کریندے۔ زیادہ بھڄ سڳدے تے حرکات و سکنات اچ چستی تے جوانمردی دا بہتر طریقے تے مظاہرہ کریندے۔ ایندے برعکس بیمار، ضعیف و ناتواں آدمی دی چال وچ، گفتگو اچ، حرکات و سکنات اچ نمایاں کمی نظر آندی ہے۔ ڳال اوہا ہے کہ صحت مند تے جواں مرد دے اندر صحت دے معیّن مقداراں اپݨی صحیح حیثیت اچ متحرّک ہوندن تے بیمار آدمی دے اندر صحت دے مقداراں کمزور، ترٹے ہوئے تے کھنڈے ہوئے ہوندن۔

ساݙے سامݨے ݙو آدمی ہن۔ ہک آدمی ذہین ہے ہک آدمی سدھا سادہ ہے۔ ذہین آدمی دے اندر عقل و شعور دے مقداراں زیادہ کم کریندے پئے ہن۔ سدھے سادے آدمی دے اندر عقل و شعور دے مقداراں گھٹ کم کریندے پئے ہن ایں واسطے او سدھا سادہ ہے۔ اینہی طرح ݙو آدمی ساݙے سامݨے ٻئے ہن۔ ہک نارمل ہے تے ٻئے آدمی دے بارے اچ ساݙی رائے اے ہے کہ اے پاڳل ہے، مخبوط الحواس ہے۔ زندگی دے تقاضے پورے کرݨ والے معیّن مقداراں تے تے او مقداراں جیہڑے آدمی دے اندر حواس بݨیندن جے صحیح طریقے تے متحرّک ہن تاں ایہجا آدمی عقلمند اکھویندے۔ صحیح مقداراں غیر متوازن تھی ونڄن تاں ایہجا آدمی کم عقل ہوندے۔

ساکوں تریھ لڳدی ہے یعنی ساݙے اندر تخلیقی نظام اطلاع ݙیندے کہ ہݨ جسمانی نظام کوں پاݨی دی ضرورت ہے۔ اعتدال پسند آدمی اتنا پاݨی استعمال کریندے جتنے پاݨی دی ساݙے جسمانی نظام کوں ضرورت ہے۔ غیر اعتدال پسند آدمی اتنا پاݨی استعمال کریندے کہ ڈھڈھ پھنڈ ویندے۔ اوندی ہک طبعی شکل اے بݨدی ہے کہ تریھ دا احساس جنہاں معیّن مقداراں تے قائم ہے او ترٹ ویندے تے جیں وقت آدمی طبعی طور تے غیر متوازن تھی ویندے، تریھ دا احساس وی ایب نارمل تھی ویندے۔ استسقاء دا مریض پاݨی پیوݨا شروع کریندے اتھاں تک کہ اوندا پیٹ پھٹ ویندے تے او مر ویندے۔ آدمی کوں بکھ لڳدی ہے، اعتدال اچ کھاݨا کھاندے تاں آدمی دی جسمانی زندگی دی نشوونما تھیندی ہے پر جے بکھ دا ایہو تقاضا اپݨے معیّن مقداراں تے قائم نہ رہوے تاں آدمی کھاݨا کھاوݨ نال بیمار تھی ویندے۔ یا کھاݨا کھاوݨ نال ضعیف تے ناتواں تھی ویندے۔ انہاں مثالاں توں اے ڳال واضح طور تے سامݨے آ ویندی ہے کہ آدمی اچ جیہڑی حرکت ہے، زندگی دے جتنے رخ ہن تے زندگی جنہاں خدوخال تے رواں دواں ہے او دنیاوی زندگی ہووے یا اوں دنیا دی زندگی ہووے جینکوں غیب دی دنیا آکھا ویندے، مقداراں تے قائم ہے۔ جے تک مقداراں قائم ہن زندگی، زندگی ہے تے جݙݨ انہاں مقداراں اچ ردّ و بدل تھیندے یا زیادتی تھیندی ہے یا کمی تھیندی ہے، حرکت اچ فرق آ ویندے تاں زندگی اچ ایہجا شگاف پئے ویندے کہ بظاہر آدمی زندہ نظر آندے پر باطن وچ او آدمی کجھ وی نی ہوندا۔ نہ جیندیاں اچ اونکوں شمار کیتا ویندے تے نہ اوندا شمار مردیاں وچ تھیندے۔ تسخیر کائنات کیتے ضروری ہے کہ ساکوں تخلیق دے او فارمولے معلوم ہوون جنہاں دے اتے اے تخلیق قائم تے متحرّک ہے، باحواس و با شعور ہے۔
===قانون===
زندگی دا ہر تقاضا معیّن مقداروں نال مرکب ہے تے اے معیّن مقداراں ہی تقاضے تخلیق کریندن۔ زندگی دا کوئی تقاضا فارمولیاں دے بغیر قائم نی۔
اللہ کریم نے ساݙی تخلیق فارمولیاں نال کیتی ہے تے انہی فارمولیاں کوں اساں دانستہ یا نادانستہ متحرّک کر گھندے ہیں تاں نویں نویں ایجادات تے تخلیقات وجود اچ آ ویندن۔ کیونکہ آدمی بجائے خود ہک فارمولا ہے ایں واسطے فارمولے دے اندر او تخلیقی عناصر جنہاں نے فارمولے کوں زندگی بخشی ہے متحرّک ہن۔ آدمی کیونکہ ہک تخلیقی فارمولا ہے تے اینکوں تخلیقی فارمولیاں دا علم وی ݙتا ڳیا ہے ایں واسطے او انہاں فارمولیاں دا علم سکھ گھندے جنہاں فارمولیاں نال فرشتیاں دی تخلیق تھیندی ہے تے جنہاں فارمولیاں نال جنّت بݨائی ڳئی ہے تے جنہاں مقداراں (فارمولیاں) تے ست آسمان قائم ہن۔ نورُٗ علیٰ نور دے جنہاں فارمولیاں نال عرش وجود اچ آیا ہے او وی ساݙے اکھیاں دے سامݨے آ ویندن۔

المیہ اے ہے کہ مسلماناں دے اندر تجسّس، تلاش تے تفکر ختم تھی ڳئے۔ مسلمان دعویٰ اے کریندے کہ میں اللہ دا نائب ہاں۔ جݙݨکہ کویلی توں زیادہ عقل و تفکر استعمال نی کریندا۔ اللہ کریم دا قانون جاری و ساری ہے۔ قرآن پاک اچ اللہ کریم نے فرمایا کہ اے کتاب انہاں لوگاں دے اتے ہدایت دے دروازے کھولیندی ہے جیہڑے تفکر کریندن، تحقیق و تلاش کریندن، ریسرچ کریندن، گہرائی اچ مشاہدہ کریندن۔ اللہ دی ذات واحد ہے، ذی احتیاج نی۔ نہ او کہیں دا پیؤ ہے تے نہ او کہیں دی اولاد ہے تے نہ ہی اوندا کوئی خاندان ہے۔ جیہڑا تلاش کریندے پا گھندے تے جیہڑا کفران کریندے او محروم رہ ویندے۔

==4۔ نقطہ کُھلدے==
جݙݨ کوئی بندہ کہیں ہک نقطے تے اپݨے پورے صلاحیتاں مرکوز کر کے غور کریندے تاں اوندی نظر وچ اتنی وسعت پیدا تھی ویندی ہے کہ او اوں نقطے کوں جیندے اتے تمام صلاحیتاں مرکوز تھی ڳن، پڑھ گھندے۔ پڑھݨ توں منشاء اے ہے کہ نقطے دے اندر موجود اوصاف، تے نقطے دے اندر موجود خفیہ صلاحیتاں تے صلاحیتاں دے اندر مخفی صلاحیتاں اوندے سامݨے آ ویندن۔ جݙݨ ٻیا زیادہ گہرائی اچ ݙیہدے تاں نقطہ اونکوں اپݨا استعمال ݙس ݙیندے۔ نقطے دے اندر موجود مخفی قوتاں ایں ڳال دا مشاہدہ بݨ ویندن کہ پورے پورے کہکشاواں ساݙے نال سفر کریندے پئے ہن۔ اساں ڄاݨ گھندے ہیں کہ دنیا اچ موجود ہر شئے لہراں تے قائم ہے۔ اساں تے پوری کائنات لہراں دے تانے بانے نال مرکب ہے۔ دنیا دی ہر چیز چاہے او پاݨی ہووے، درخت ہووے، پتھر ہووے، انسان ہووے، چرندہ ہووے، پرندہ ہووے، درندہ ہووے، انرجی ہووے، آکسیجن ہووے یا ایٹم یا مالیکیول، سب روشنیاں دے ہالے اچ بند ہے۔ یعنی ہر چیز دے اتے روشنی دا ہک غلیف ہے۔ تفکر کرݨ دے بعد اوں بند غلیف کوں کھول کے اوں چیز دے اتے نظر مرکوز کر ݙیوڄے تاں نظر دے سامݨے پہلا انکشاف طاقت دا تھیندے۔ نظر وچ جݙݨ گہرائی پیدا تھیندی ہے تاں ݙوجھا انکشاف اوں طاقت دے استعمال دا تھیندے۔ مزید گہرائی واقع تھی ونڄݨ نال تریجھا انکشاف اے تھیندے کہ طاقت مظہر بݨ کے سامݨے آ ویندی ہے۔

ہیروشیما تے ناگا ساکی دے اتے ایٹم بم سٹیا ڳیا تاں ایٹم دی طاقت دا مظاہرہ تھیا۔ مظاہرہ ایں شکل اچ تھیا کہ جنہاں پہاڑیاں تے بم سٹیا ڳیا ہئی او پہاڑیاں دھواں بݨ ڳئے۔ لوگاں نے ݙٹھا کہ پہاڑ کھڑن، جݙݨ پہاڑ کوں چھوا ڳیا تاں دھوئیں دے علاوہ کجھ نہ ہئی۔ سوال اے ہے کہ طاقت دا کھوج کیں لایا؟ طاقت دا استعمال کیں کیتا؟ تے طاقت دے مظاہرے نال کون متأثر تھیا؟ ایندا جواب اے ہے کہ ایٹم دی طاقت دا کھوج انساناں نے لایا، ایندی طاقت کوں استعمال انساناں نے کیتا تے اوں طاقت دے تخریبی تے تعمیری پہلو توں وی انسان ہی متأثر تھیا۔ نتیجہ اے نکلا کہ ایٹم دے اندر موجود طاقت اللہ کریم دی تخلیق ہے تے ایں طاقت کوں استعمال کرݨ دا طریقہ اللہ نے انسان کوں سکھا ݙتے۔

لاشعور ݙسیندے کہ انسان دے اندر اللہ تعالیٰ نے اتنی سکت تے صلاحیت منتقل کر ݙتی ہے کہ او ایٹم دی طاقت کوں اپݨے ارادے تے اپݨی منشاء دے مطابق استعمال کر سڳدے۔ اے آکھݨا ہرگز بے جا نہ ہوسی کہ خالق ہر حال اچ تخلیق توں زیادہ باصلاحیت باوصف تے باہمت ہے۔

ایٹم دی طاقت دے خالق دی حیثیت نال جݙݨ اساں انسانی کردار تے نظر سٹیندے ہیں تاں دراصل اساں اے آکھݨا چاہندے ہیں کہ اللہ تعالیٰ نے انسان کوں ایہجے مخفی صلاحیتاں تے قوتاں عطا کر ݙتن جنہاں دے سامݨے ایٹم دی قوت کوئی حیثیت نی رکھدی۔ فرق صرف ایٹم دے استعمال دا ہے۔ اساں ایٹم دے اندر انہاں لہراں کوں تلاش کریندے ہیں جیہڑے تباہی و بربادی دا پیش خیمہ ہن یا انہاں صلاحیتاں کوں تلاش کریندے ہیں جیہڑے نوعِ انسانی دی تعمیر اچ کم آندن۔ جݙݨ ہر چیز لہراں تے قائم ہے تاں انسانی وجود وی لہراں نال بݨا ہویا ہے۔ لہراں اچ قائم وجود اچ تفکر انسان دے اتے منکشف کر ݙیندے کہ انسان اچ تخلیقی صلاحیت موجود ہے۔ جیں طرح ایٹم ہک نقطہ ہے تے ایں نقطے دے اندر ایہجی طاقت محفوظ ہے کہ جے اینکوں تخریبی ذہن نال استعمال کریجے تاں زمین الٹ پلٹ ویندی ہے۔ پورے پورے شہر آناً فاناً تباہ و برباد تھی ویندن۔ اینہی ایٹم کوں جے تعمیر اچ استعمال کریجے تاں بجلی ایجاد تھی ویندی اے، او بجلی جیہڑی ہر سائنسی ترقی اچ کہیں نہ کہیں طرح موجود ہے۔

انسان دے اندر وی ہک ایٹم ہے۔ ایں ایٹم یا نقطے دے اندر وی بے شمار طاقتاں ذخیرہ ہن۔ جݙݨ اے ایٹم کھلدے تاں آدمی مادی وسائل توں بے نیاز تھی کے روحانی طور تے انہاں فارمولیاں دا مشاہدہ کر گھندے جنہاں فارمولیاں نال سورج بݨدن ، چندر وجود اچ آندن۔ جنہاں فارمولیاں تے ستارے قائم ہن، جنہاں فارمولیاں تے آسمان قائم ہن۔ جنہاں فارمولیاں تے کلیاں دے اتے زمین گردش کریندی پئی ہے۔
===مثال===
اساں شربت بݨیندے ہیں۔ ساکوں اے معلوم ہے کہ پاݨی اچ کھنڈ گھول ݙیویجے تاں شربت بݨ ویندے تے اوں شربت اچ خوشبو ملا ݙیویجے تاں شربت خوشبودار تے مفرح تھی ویندے۔ اینہی شربت اچ رنگ ملا ݙیویجے تاں شربت خوش شکل تھی ویندے۔ اینہی شربت اچ جے کوئی ایہجی ٹھڈھی دوا شامل کر ݙیویجے جیہڑی خون کوں ٹھڈھا کر ݙیوے تاں اے شربت گرمی توں پیدا تھیوݨ والے امراض دا علاج بݨ ویندے۔

روٹی پکاوݨا ہک فارمولے دے اتے قائم ہے۔ جݙݨ اساں روٹی دا تذکرہ کریندے ہیں تاں روٹی نال متعلق جتنے اعمال ہن او خودبخود زیر بحث آ ویندن۔ روٹی دا مطلب ہے زمین دے اندر کݨک سٹݨا، زمین دی ککھ اچ دَور کرݨ والے روشنیاں تے لہراں دا کݨک دے بیج تے اثر انداز تھیوݨا، کݨک دے بیج دے اندر موجود روشنیاں تے لہراں دا زمین دے لہراں تے روشنیاں نال باہم مل کے ہک ٻئے دا تأثر قبول کرݨا۔ ہک ٻئے دے اندر لہراں دا جذب تھیوݨ دے بعد کݨک دے بیج اچ کَلّہ پُھٹݨا، بیج دی پیدائش دے بعد زمین دی ککھ توں باہر آوݨا، سورج دی تپش نال پکݨا، چندر دی چانݨی نال کݨک دے اندر مٹھاس پیدا تھیوݨا، کݨک دے بیج دا جوان تھیوݨا تے ول اوندا چکی اچ پسݨا۔ اٹا بݨݨا۔ اٹے تے پاݨی دے ملاپ نال ہک نویں شکل اختیار کرݨا۔ اٹے تے پاݨی دے ملاپ نال جیہڑا مرکب بݨے اوں مرکب دا بھاہ تے پکݨا۔ انہاں تمام عوامل توں گزر کے روٹی پکدی ہے۔ ہک عام آدمی آہدے روٹی کھاؤ، ڳالھ ختم تھی ڳئی، پر تفکر کرݨ والا بندہ اے تلاش کریندے کہ روٹی کیا ہے؟ تے کیویں وجود اچ آئی؟ ایں ہی طرح انسان وی ہک نقطہ ہے۔

نقطے کوں ترڑیڄے بالکل اوں طرح جیں طرح ایٹم کوں تروڑ ݙتا ڳیا ہووے تاں اوندے اندر او عجائبات نظر آندن جینکوں اللہ تعالیٰ نے کائنات آکھے۔ انسان دی پوری نسل، انسان دی پوری نوع، جنّات تے جنّات دی پوری نوع، فرشتے، آسمان، جنّت، دوزخ، عرش تے انتہا اے ہے کہ خود اللہ تعالیٰ ایں نقطے دے اندر موجود ہے، جݙݨ اے نقطہ کھلدے تاں انسان مشاہداتی طرزاں اچ قدم قدم سفر کر کے منزل مقصود تک پہنچ ویندے تے مقصود تے منظور و مطلوب اللہ تعالیٰ ہے۔ تصوّف اچ ایں نقطے دا ناں &quot;فؤاد&quot; ہے۔ جیندا ترجمہ دل ہے۔ اے اوہو دل ہے جینکوں اللہ تعالیٰ نے اپݨا مسکن تے اپݨا گھر قرار ݙتے۔ اے اوہو دل ہے جیہڑا کݙہیں غلط بیانی نی کریندا، کݙہیں کوڑ نی ٻولیندا۔ جو کجھ ݙیہدے حقیقت ݙیہدے۔ دل خالقِ کائنات کوں ݙیہدے تے خالقِ کائنات دل کوں ݙیکھدے۔

==5۔ رشتے داری==
ہر مخلوق ٻئی مخلوق دے نال باہم مشترک ہے تے ہک رشتے اچ منسلک ہے۔ جیں طرح آدم دے اندر روح کم کریندی ہے تے اوں روح دے تحریکات نال ہر آدم دی زندگی اچ حواس بݨدن، او جذبات و احساسات توں گزردے۔ مسرت و شادمانی تے رنج و الم دے کیفیات نال او متأثر تھیندے۔ اینہی طرح کویلی دے اندر وی جذبات و احساسات موجود ہن۔ معاش دے حصول کیتے جیں طرح آدم زاد جدوجہد کریندے اونہی طرح کویلی وی جدوجہد کریندی ہے۔ مکھی وی جدوجہد کریندی ہے۔ مچھر وی جدوجہد کریندے۔ جے آدم دی تربیت زیر بحث آوے تاں اللہ دی ٻئی مخلوق وی اپݨی اولاد دی تربیت اچ کوئی کسر باقی نی رکھدی۔ شیر اپݨے ٻال کوں فطری تے جبلّی تربیت ݙیندے۔ ٻلی اپݨے ٻالاں دی تربیت کریندی ہے تے انہاں کوں معاش حاصل کرݨ کیتے او تمام قاعدے و ضابطے تے گُر ݙسا ݙیندی ہے جیہڑے اوندی زندگی کیتے ضروری ہن۔ آدم دی فضیلت جے ایں ڳال اچ ہے کہ او عقلمند ہے تاں تجربہ کرݨ نال اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ ٻئی مخلوق دے افراد اچ وی عقل موجود ہے۔ اے تھی سڳدے کہ عقل کہیں مخلوق اچ گھٹ ہووے تے کہیں مخلوق اچ زیادہ۔

اللہ تعالیٰ فرمیندے کہ اساں ماکھی دے گھݨ تے وحی کریندے ہیں (سورۃ النحل: آیت – 68)۔ وحی کیتے ضروری ہے کہ جیندے تے وحی دا نزول تھیندا پیا ہے او سعادت مند ہووے، ہوش و حواس رکھدا ہووے، اوندے اندر سوچݨ سمجھݨ تے فکر کرݨ دی صلاحیت موجود ہووے۔ او وحی دے مفہوم نال آشنا تھی کے اوندے مطابق عمل کر سڳے۔ جݙݨ اساں اللہ رب العزت دا ارشاد پڑھدے ہیں کہ اساں ماکھی دے گھݨ تے وحی کیتی تاں اساں ڄاݨ گھندے ہیں کہ ماکھی دے گھݨ وچ عقل موجود ہے۔ ماکھی دے گھݨ وچ سوچݨ سمجھݨ دی صلاحیت موجود ہے تے ماکھی دا گھݨ وحی دے مفہوم توں وی باخبر ہے۔ جے انسان کوں عقل دی بنیاد تے فضیلت ݙیویجے تاں ماکھی دا گھݨ وی افضل و اعلیٰ ہے۔ حاصل کلام اے ہے کہ محض علم و حکمت، دانائی تے عقل و شعور دی بنیاد تے انسان کوں ٻیاں نوعاں اچ شرف حاصل نی۔ کائنات اچ موجود ہر شئے زندہ ہے، متحرّک ہے تے جݙݨ زندہ ہے تاں اوندے اندر شعور ہے، اوندے  اندر حواس ہن، اوندے اندر زندگی گزارݨ دے تقاضے موجود ہن۔ او اپݨی بھلائی یا برائی دا احساس رکھدے۔ سردی ٻلی کوں وی لڳدی ہے، سردی انسان کوں وی لڳدی ہے۔ جے کوئی انسان مکان بݨا کے یا اعلیٰ توں اعلیٰ لباس پا کے سردی دا تدارک کر گھندے تاں ٻلی وی سردی توں بچاؤ دے طریقے ڄاݨدی ہے۔ اللہ کریم نے انسان کوں اپݨی نیابت دے علوم سکھا کے جیہڑا شرف عطا کیتے او کیا ہے؟ او شرف قرآن پاک دے اندر تفکر کرݨ نال سامݨے آندے۔ آدم تے فرشتیاں دا جݙݨ موازنہ کیتا ویندے تاں اے حقیقت منکشف تھیندی ہے کہ آدم اَسماء الٰہیہ دے اسرار تے رموز ڄاݨدے جیہڑے فرشتے نی ڄاݨدے۔ اتھاں ہک ڳال ٻہوں زیادہ وضاحت طلب ہے کہ اَسماء توں مراد اے نی کہ اللہ تعالیٰ نے آدم کوں ݙس ݙتے کہ ایں چیز دا ناں درخت ہے، ایندا ناں فاختہ ہے، ایندا ناں شیر ہے۔ حقیقت کݙہیں نی بدلدی، ہمیشہ ہک نکتے تے قائم رہندی ہے۔ جے اَسماء توں مراد دنیاوی چیزاں دے ناں ہوندے تاں پوری نوعِ انسانی ہر چیز کوں ہک ہی ناں نال ڄاݨدی تے پہچاݨدی جݙݨکہ ایویں نی بلکہ کوئی آدمی درخت کوں درخت آہدے تے کوئی درخت کوں Tree آہدے۔ اَسماء توں مراد اللہ دے او صفات ہن جیہڑے خالقیت دے روپ اچ تخلیق کرݨ دی صلاحیت رکھدن۔ اَسماء دا علم او علم ہے جیہڑے کائنات دے اندر تخلیقی فارمولے ہن۔ اَسماء الٰہیہ او علمِ آگہی ہے جیہڑا انسان دے اتے اوں عالَم کوں منکشف کریندے جیہڑے عالَم اچ غیبی انکشافات ہن، جیہڑے عالَم اچ قدرت الٰہیہ دے او راز ہن جنہاں دے اتے پوری کائنات قائم ہے۔
اللہ تعالیٰ دا ارشاد ہے، &quot;اساں اپݨی امانت سماوات تے، زمین تے اتے پہاڑاں تے پیش کیتی، سب نے آکھا اساں اینکوں چاوݨ دے متحمل نی تھی سڳدے، ایں واسطے کہ اساں ڄاݨدے ہیں کہ جے اے امانت اساں اپݨے ناتواں مونڈھیاں تے چائی تاں اساں ریزہ ریزہ تھی ویسوں تے ساݙا وجود نیست و نابود تھی ویسی۔&quot; (سورۃ الاحزاب – آیت نمبر 72)

آیت مقدسہ اچ پوری طرح ایں قانون دی وضاحت کیتی ڳئی ہے کہ سماوات وی شعور رکھدن۔ ارض وی شعور رکھدی ہے، پہاڑ وی شعور رکھدن۔ انکار یا اقرار بجائے خود ایں ڳال دا ثبوت ہے کہ انکار یا اقرار کرݨ والی ہستی اچ شعور موجود ہے۔ جے پہاڑ دے اندر جینکوں بے جان پتھر سمجھا ویندے عقل نہ ہوندی، سمجھ ٻجھ نہ ہوندی، اونکوں اپݨی ہستی دا ادراک نہ ہوندا تاں او کیویں آکھ سڳدا ہئی کہ میں اے امانت نی چا سڳدا۔ جے میں ایں امانت کوں چا گھدا تاں میں ریزہ ریزہ تھی ویساں۔ تفکر کرݨ نال مزید وضاحت تھیندی ہے کہ جیں طرح انسان سݨدے، پتھر وی سݨدے، جیں طرح انسان سوچیندے، پتھر وی سوچیندے۔ جیں طرح انسان ٻولیندے، پتھر وی ٻولیندے۔ اے قرآن پاک دے آیات ہن، کوئی عقلی تے فلسفیانہ استدلال نی۔ ذرا غور کرو، جݙݨ پتھر ٻول سڳدے، سݨ سڳدے، اپݨی ہستی دے بارے اچ اونکوں علم ہے کہ میݙے اندر کتنی سکت ہے تے او کہیں غلط فہمی وچ وی مبتلا نی۔ او اپݨے بارے وچ صحیح صحیح اندازے وی رکھدے تاں ول انسان اوندے توں کیویں اشرف تھیا؟۔ اللہ کریم اے وی فرمیندن، &quot;ایں امانت کوں انسان نے قبول کر گھدا، بے شک اے ظالم تے جاہل ہے۔&quot; ایندا مفہوم اے تھیا کہ سماوات، ارض تے پہاڑ ظالم تے جاہل نی، انسان ظالم تے جاہل ہے۔ ایں واسطے ظاہم تے جاہل ہے کہ ایں نے بغیر سوچے سمجھے کہ میں ایں امانت دا تقاضا وی پورا کر سڳداں یا نی؟ کوتاہ بینی تے اپݨی نادانی اچ امانت الٰہیہ کوں قبول کر گھدا پر کیونکہ ایں نے قبول کر گھدا ایں واسطے اشرف المخلوقات دے دائرے اچ داخل تھی ڳیا۔ اشرف المخلوقات دے دائرے اچ کوئی انسان جݙݨ ہی داخل تھی سڳدے جݙݨ ایں امانت توں با خبر ہووے۔ جے او امانت توں بے خبر ہے تاں او ہرگز اشرف المخلوقات نی۔ اوندی حیثیت ٻئی مخلوقات توں نہ صرف اے کہ گھٹ ہے بلکہ بدتر ہے۔ جیہڑا بندہ اللہ دی امانت توں بے خبر ہے او ظالم تے جاہل ہے۔ ایہو اللہ کریم دا ارشاد ہے۔ انسان امانت دے علم دے بغیر جاہل تے سرکشاں دے گروہ اچ تاں داخل تھی سڳدے، اشرف المخلوقات نی بݨ سڳدا۔

==6۔ فرشتے تے انسان==
موجودہ دور اچ سائنس نے اتنی ترقی کر گھدی ہے کہ ہݨ ایں ڳال دی تصدیق تھی ڳئی ہے کہ ایں دنیا دے علاوہ ٻئے وی بے شمار دنیاواں موجود ہن۔ جیہڑی چیز کوں اساں خلاء آہدے ہیں اوں خلاء اچ وستیاں آباد ہن۔ سیارے ہن تے ہر سیارہ ساݙی زمین دی طرح آباد ہے۔ پر اساں انہاں سیاریاں کوں تے خلاء وچ وسݨ والے آبادیاں کوں ݙیکھ نی سڳدے۔ حالی تک سائنس نے جو کجھ آکھے او ہک قیاس ہے۔ او آہدن کہ ایویں تھی سڳدے پر آدم تے اللہ دی گفتگو ساݙے اتے اے راز منکشف کریندی پئی ہے کہ نوعِ انسانی دے علاوہ ہک مخلوق ہے جینکوں فرشتہ آہدن۔
ٻئی مخلوق ہے جنّ یا جنّات، اساں نہ جنّات کوں ݙیکھ سڳدے ہیں نہ فرشتیاں کوں ݙیکھ سڳدے ہیں۔ جنّات تے فرشتیاں دی دنیا توں اساں ایں واسطے متعارف نی کہ اساں اوں نظر توں واقف نی جیہڑی نظر فرشتیاں تے جنّات کوں ݙیکھدی ہے۔ ݙیکھݨ دے طرزاں تے تفکر کریجے تاں اے ڳال روزمرہ دے مشاہدے اچ ہے کہ ساݙی نظر ہک متعیّن حد اچ کم کریندی ہے پر جے نظر دے متعیّن حدود کوں تروڑ ݙیویجے تے کہیں طرح اوندے اچ اضافہ کر ݙیویجے تاں نظر عام حالات اچ جتنا ݙیکھدی ہے اوندے توں زیادہ فاصلے دے مناظر اکھیاں دے سامݨے آ ویندن۔ مثلاً اساں اکھیاں تے دوربین لا گھندے ہیں۔ دوربین دے اندر جیہڑے شیشے لڳے ہوئے ہن او انہاں طول موج کوں، جیہڑے نظر دے کیتے ݙیکھݨ دا باعث بݨدن، اکھیاں دے سامݨے گھن آندن تے اساں میلاں فاصلے دی چیز ݙیکھ گھندے ہیں۔ کہیں آدمی دی نظر کمزور ہے، سامݨے دی چیز اونکوں نظر نی آندی تے چشمہ لاوݨ دے بعد او دور تک ݙیکھ گھندے۔ ایندا مطلب کیا تھیا؟ مطلب اے تھیا کہ شیشے دے اندر اتنی صلاحیت موجود ہے کہ جے تساں ایندی Magnification ودھاؤ تاں تہاݙی نظر دور تک ݙیکھ سڳدی ہے۔ جݙݨ تساں شیشے دے ذریعے نال میلاں دور ݙیکھ گھندے ہو تاں اوں اکھ نال جیہڑی اکھ نے فرشتیاں کوں ݙٹھے تے اللہ کوں ݙٹھے، غیب دی دنیا کوں کیوں نی ݙیکھ سڳدے؟ ڳال صرف اتنی جیہی ہے کہ ساکوں اپݨے اندر اوں اکھ کوں تلاش کرݨے جیہڑی اکھ نے فرشتیاں کوں ݙٹھے تے اللہ کریم دا دیدار کیتے۔

اے نظر حاصل کرݨ کیتے ضروری ہے کہ اساں اوں حالت اچ ول ونڄوں جتھاں اللہ نے آدم نال گفتگو کیتی ہئی۔ لوح محفوظ دے تحریراں ݙسیندن کہ ایویں نی کہ آدم دے اندر چند مخصوص صلاحیتاں کم کریندے پئے ہن تے آدم دی اولاد دے اندر اے صلاحیتاں موجود نی۔ آدم و حوا دی اولاد اچ ہر فرد دراصل آدم دا عکس ہے، تمثّل ہے تے فوٹو یا پرنٹ ہے۔ ہر آدم زاد دے اندر علم الاَسماء سکھݨ دی صلاحیت موجود ہے۔ جے تک آدم زاد دے تمام دلچسپیاں صرف مادی جسم دے نال وابستہ رہندن، اوندے اندر روحانی صلاحیتاں لکیاں رہندن تے جݙݨ آدم زاد کوں ایں ڳال دا علم تھی ویندے کہ گوشت دا جسم دراصل نافرمانی کرݨ دے جرم اچ ہک پردہ ہے تاں اوندا ذہن حقیقت دی تلاش اچ سرگرداں تھی ویندے تے اے تلاش اونکوں انہاں صلاحیتاں نال باخبر کر ݙیندی ہے جنہاں صلاحیتاں نال آدم زاد غیب دی دنیا اچ سفر کریندے۔

==7۔ آدم دی میراث==
اللہ کریم دے ارشاد دے مطابق آدم کوں جیہڑا پہلا مقام عطا تھیا او جنّت ہے۔ اللہ کریم دے اَسماء یعنی اللہ دی صفات معلوم کر کے انسان کوں جیہڑی پہلی نعمت حاصل تھئی اوندا ناں جنّت ہے۔ اللہ کریم دے صفات اللہ دی صناعی دے لاحد و حساب نمونے ہن۔ خالق دی صفَت تخلیق ہوندی ہے۔ کیونکہ اللہ کریم خالق ہن ایں واسطے اللہ دی ہر صفَت ہک تخلیق ہے۔ اللہ نے آدم کوں علم الاَسماء سکھا کے اپݨی تخلیق نال روشناس کیتا۔ ایں طرح روشناس کیتا کہ آدم کوں ٻیاں تمام نوعاں تے شرف تے فضیلت حاصل تھی ڳئی۔ ایں شرف تے بزرگی دا پہلا انعام جنّت ہے۔ یعنی اللہ کریم دے اَسماء دا علم جݙݨ آدم دے اندر متحرّک تھیا تاں آدم نے خود کوں جنّت اچ پایا، جنّت ہک ایہجی فضا ہے جیندے اچ او آزاد ہے۔ اوں فضا اچ ایہجے حواس کم کریندن جنہاں اچ کثافت نی۔ کہیں قسم دی الجھن یا پریشانی کوں دخل نی۔ قید و بند دی کوئی صعوبت نی۔ تلاش معاش دی کوئی فکر نی۔ کہیں کم کوں کرݨ یا نہ کرݨ دا خوف نی۔ کہیں چیز دے ونڄیج ونڄݨ دا خوف نی۔ جنّت ہک ایہجی فضا ہے جیہڑی ہر اعتبار نال سکون ہے، راحت ہے، آرام ہے، آسائش ہے۔ ایں تمہید دا مفہوم اے ہے کہ نیابت تے خلافت دی پہلی سیڑھی اے ہے کہ جݙݨ آدمی ایں منزل دی طرف قدم ودھیندے، اوندے اتوں آلام و مصائب، ذہنی خلفشار، عدم تحفظ دا احساس، غم ناکی، بدحالی، پریشانی تے خوف دے جذبات ختم تھی ویندن، اوندے سامݨے زندگی دا صرف ہک رخ رہندے تے او سکون ہے، آرام ہے، آسائش ہے تے حاکمیت ہے۔ خالقِ کائنات کیونکہ خود ہر چیز توں بے نیاز تے ہر قسم دی احتیاج توں ماوراء ہے، ایں واسطے جݙݨ کہیں بندے دے اندر خالق دی صفَت صمدیت پاسا بدلدی ہے تاں اوندے اتے اوہے کیفیات وارِد تھیندن جیہڑے اللہ دی اوں صفَت دا تقاضہ ہن۔ آدم کوں اللہ کریم نے اپݨے انعام و اکرام نال نواز کے جنّت اچ رکھا تے آکھا، &quot;اے آدم! توں تے تیݙی بیوی جنّت اچ رہو۔ جتھوں دل چاہوے خوش تھی کے کھاؤ پر اوں درخت دے نیڑے نہ ونڄاہے نتاں تہاݙا شمار ایہجے لوگاں اچ تھیسی جیہڑے اپݨے اتے ظلم کریندن۔&quot; (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 35)

ساݙے پیؤ آدم توں صبر نہ تھی سڳا تے او اللہ دی نافرمانی دے مرتکب تھی ڳئے۔ جیویں ہی ساݙے ابّا آدم سئیں نافرمانی دے مرتکب تھئے اللہ دی عطا کردہ امانت پس پردہ چلی ڳئی تے اے پردہ آدم کیتے پک نویں زندگی بݨ ڳئی۔ اے نویں زندگی عارضی طور تے محرومی ہے۔ امانت یافتہ زندگی سکون و راحت دی زندگی ہئی۔ جیویں ہی آدم نے اوں زندگی توں رشتہ تروڑا، سکون و آسائش غائب تھی ڳئے۔ روشنی دی جاہ تاریکی نے گھن گھدی، خوشی دی جاہ غم چھا ڳیا۔ آزادی دی جگہ قید و بند والی جاہ جکڑا ڳیا۔ ابّا آدم سئیں نہایت حسرت و یاس اچ جنّت چھوڑݨ تے مجبور تھی ڳئے۔ باوجود ایندے کہ ابّا آدم سئیں نے اللہ دی نافرمانی کیتی تے جنّت جیہی نعمت توں کفران کیتا۔ اللہ کریم نے اپݨی رحیمی و کریمی دی صفَت نال ول وی ابّا آدم سئیں دے اتے فضل کیتا تے او امانت جیہڑی اللہ نے انہاں کوں عطا کیتی ہئی سلب نہ کیتی۔ ابّا آدم سئیں نے اپݨی مرضی تے اختیار نال اوندے اتے پردہ سٹ ݙتا۔ یعنی اللہ کریم نے انہاں کوں تسخیر کائنات دے متعلق جیہڑے خزانے عطا فرمائے ہن انہاں خزانیاں دے اتے ہک دبیز پردہ پا کے اکھیاں نوٹ گھدے۔ اتنے وݙے ظلم، اتنی وݙی سرکشی، اتنی وݙی نافرمانی دے باوجود اللہ نے رحم فرمایا تے آکھا کہ اپݨا وطن جنّت تساں ہݨ وی حاصل کر سڳدے ہو۔ بشرطیکہ تساں اپݨے اتوں خود ساختہ نافرمانی دا پردہ ہٹا ݙیو۔ جیویں ہی تساں اے پردہ چاک کریسو، جنّت اچ داخل تھی ویسو۔ ایندے باوجود کہ تہاݙی روح (تہاݙا لاشعور) تے تہاݙے اندر موجود نافرمانی دا پرت (تہاݙا شعور) جیہڑا جنّت توں کڈھا ڳئے ایں ڳال کوں ڄاݨدے کہ میݙا وطن جنّت ہے۔ میݙی زندگی سکون، آسائش تے آزادی ہئی۔ ول وی اساں، تساں اچوں ہی ایہجے لوگ بھیڄیندے رہسوں کہ تہاکوں ایں ڳال تے متوجہ کریندے رہن کہ تہاݙے کول اللہ دی کتنی وݙی نعمت ہئی جیندے توں تساں محروم تھی ڳئے او۔

جݙݨ تساں بھٹک ونڄو، بھل ونڄو تے تہاݙے ذہن توں اے ڳال نکل ونڄے کہ تساں ہک عظیم خزانے دے مالک او، خزانہ ہووݨ دے باوجود تساں مفلس تے قلاش زندگی بسر کریندے پئے او، اساں اپݨے بندیاں کوں بھیڄ کے تہاکوں انہاں رستیاں تے چلݨ دی ترغیب ݙیویسوں۔ ساݙے اے پاکیزہ قدسی نفس بندے تہاݙے کیتے ایں رستے تے چلݨ کیتے قاعدے تے ضابطے بݨیسن تاکہ تساں آسانی دے نال اوں پردے توں آزاد تھی کے دوبارہ جنّت اچ داخل تھی ونڄو۔ یاد رکھو کہ تساں جنّت دے خلاف اسفل سافلین دی جیہڑی زندگی بسر کریندے پئے او، اے تہاݙے کیتے جیل خانہ ہے۔ اے زندگی تہاݙے کیتے عذاب ہے۔ اے زندگی نہایت عارضی ہے۔، فکشن ہے، کجھ وی کر گھنو بالآخر اے زندگی تہاکوں چھوڑݨی ہے۔ پر جے تساں ایں زندگی اچ اپݨے تے جنّت دے درمیان حائل پردے کوں نہ ہٹایا، جنّت تہاکوں قبول کینہاں کریسی۔ جے تک تساں زمین تے قیدی دی حیثیت نال زندگی گزاری، تہاݙے اندر او دماغ کم کریندا رہیا جیہڑا نافرمانی دا دماغ ہے تے جیہڑی نافرمانی تے جنّت نے تہاکوں کڈھ باہر سٹیا ہے، قدرت نے اپݨا کیتا ہویا وعدہ پورا کیتا۔ ظالم تے سرکش نافرمان آدم زاد کیتے ہک لکھ چویھ ہزار پیغمبر مبعوث کیتے پر ہائے افسوس نوعِ انسانی نے ہک لکھ چویھ ہزار پیغمبراں دے ڳالہیں تے کن نی دھرے۔ اونہی شیطان الرجیم دے آکھݨ تے چلدے رہیے جیں نے آدم کوں جنّت توں کڈھایا۔ ہر آدمی جیہڑا ذرا جیہا وی شعور رکھدے، ہر وقت ایں ڳال دا مشاہدہ کریندے کہ زندگی دا ہر لمحہ مردا پئے۔ ہک لمحہ مردے ٻیا لمحہ پیدا تھیندے۔ ݙینھ مردے رات پیدا تھیندی ہے۔ رات مردی ہے تاں ݙینھ پیدا تھیندے۔
ٻلپݨ مردے تاں چھوہرپ ڄمدے۔ چھوہرپ مردے تاں جوانی پیدا تھیندی ہے۔ جوانی مردی ہے تاں ٻڈھیپا پیدا تھیندے تے ٻڈھیپا مردے تاں آدمی غائب تھی ویندے۔ ایں طرح غائب تھی ویندے کہ جیہڑی طرح خوبصورت مورتی کوں مٹی تہس نہس کر ݙیندی ہے، خوبصورت جسم انسانی دا ہک ہک عضو مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے۔ ہݙیاں جنہاں دے اتے انسانی ڈھانچے دا دارومدار ہے، سواہ بݨ ویندن۔ دماغ جیندے اتے انسانی عظمت دا دارومدار ہے تے جیہڑے دماغ دے اتے انسان اکڑدے، ٻیاں دے اتے ظلم کریندے، خود کوں خدا سمجھݨ لڳدے، اوں دماغ کوں وی مٹی کھا ویندی ہے تے مٹی دے انہاں ذرّات کوں اوں جیہے ٻئے انسان پیراں تلے لتڑیندن۔ ایندے برعکس جے کوئی بندہ اِیں اسفل زندگی اچ جنّت دے اُوں دماغ نال متعارف تھی ویندے جیندی بنیاد تے فرشتیاں نے آدم کوں سجدہ کیتے تاں آدم زندہ و جاوید تھی ویندے تے اوندی میراث جنّت اونکوں واپس مل ویندی ہے۔

==8۔ اندھا آدمی==
آدمی جݙݨ مر ویندے تاں دراصل او غیب دی اوں دنیا اچ چلا ویندے جتھاں اوندے اتوں زماں تے مکاں دے پابندیاں ترٹ ویندن۔ زمان تے مکاں ٹائم تے اسپیس دے پابندیاں ترٹݨا الڳ ڳال ہے تے ٹائم تے اسپیس دا ختم تھی ونڄݨا ٻئی ڳال ہے۔ کوئی آدمی جیہڑا مرݨ دے بعد ایں دنیا توں اوں دنیا دا تھی ڳیا یعنی عالمِ اَعراف اچ چلا ڳیا، اوندے ذہن اچ ٹائم تے اسپیس ݙوہیں موجود رہندن۔ جیں طرح او اتھاں زمین تے چھت دے تلے رہݨ تے مجبور ہے تے اوندے کیتے کھاوݨ تے پیوݨ دا ہووݨا ضروری ہے، اوں طرح عالمِ اَعراف اچ وی گھر ہووݨا، کھاوݨ پیوݨ دا سامان ہووݨا تے ڳال مہاڑ کرݨ کیتے ٻئے لوگاں دا موجود ہووݨا ضروری ہے۔ مرݨ دے بعد وی آدمی انہاں جذبات و احساسات اچ زندگی گزریندے جنہاں جذبات و احساسات اچ ایں دنیا اچ زندگی گزار چکے۔ فرق صرف اتنا ہے کہ اے گوشت پوست دا جسم مٹی بݨ ویندے تے روح ایں گوشت پوست دے جسم کوں چھوڑ کے عالمِ اَعراف اچ ہک ٻیا نواں جسم بݨا گھندی ہے۔ جیں طرح ایں جسم دے نال تقاضے چنبڑے ہوئے ہن اونہی طرح مرݨ دے بعد وی انسان دے نال تمام تقاضے چنبڑے رہندن۔ اتھاں اونکوں بکھ وی لڳدی ہے، تریھ وی لڳدی ہے۔ آدم زاد بکھ تریھ دا تقاضہ رفع کرݨ کیتے کھاݨا وی کھاندے، پاݨی وی پیندے۔ اوندے اتے غم آشنا زندگی دے تصوّرات وی مرتّب تھیندن تے او مسرت بھرے لمحات اچ وی وقت گزریندے۔ بادی النظر اچ جے ݙیکھیجے تاں ایں دنیا دی زندگی تے مرݨ دے بعد دی زندگی اچ قطعاً کوئی فرق نی۔ فرق جے ہے تاں صرف اے ہے کہ شعور دی رفتار ودھ ویندی ہے۔ اتنی زیادہ ودھ ویندی ہے کہ مہینیاں دا سفر گھنٹیاں اچ طے تھیندے۔ ایندی مثال ایویں ہے کہ ہک آدمی پیراں ٹر کے کراچی توں لندن پہنچے تاں مہینیاں دا وقفہ درکار ہوسی۔ پر جے ہوائی جہاز اچ ٻیھ ونڄے تاں چند گھنٹیاں اچ پہنچ ویندے۔ ایں دنیا دی زندگی اچ تے مرݨ دے بعد دی زندگی اچ اے فرق ہے کہ اتھاں آدمی ہفتیاں دا سفر گھنٹیاں اچ گزارݨا چاہندے تاں اونکوں ہوائی جہاز دی ضرورت پیش آندی ہے۔۔۔ جے سالاں تے مہینیاں دا سفر طے کرݨا چاہے تاں اونکوں ہوائی جہاز دی ضرورت پیش نی آندی بلکہ اوندے کیتے اوندے ذہن دی رفتار ہوائی جہاز بݨ ویندی ہے۔ اے اوں دنیا دا تذکرہ ہے جیہڑی دنیا اچ بالآخر سب کوں ونڄݨے۔ ایں قانون توں کوئی مستثنیٰ نی۔ جیہڑا آدمی عالمِ ناسُوت (مادی دنیا) اچ پیدا تھی ڳیا، خوشی دے نال یا مجبوری دے نال بہرحال اونکوں اوں عالَم وچ ونڄݨا ہے۔

اساں خواب ݙیکھدے ہیں۔ عالمِ اَعراف اچ وی کم و بیش ایہا صورت واقع تھیںدی ہے۔ ایں ڳال کوں اساں آسان الفاظ اچ ایں طرح سمجھ سڳدے ہیں کہ عالمِ ناسُوت دا او حصّہ جیہڑا ساݙے کیتے خواب ہے، عالمِ اَعراف اچ بیداری دی زندگی بݨ ویندے۔ مرݨ دے بعد غیب تے ظاہر دے درمیان جیہڑا پردہ حائل ہے او اٹھیج ویندے پر نافرمانی تے جنّت دے درمیان جیہڑا پردہ حائل ہے او نی اٹھیندا۔ جے کوئی آدمی ایں دنیا اچ نافرمانی دے دماغ توں رستگاری حاصل نہ کر سڳا تاں مرݨ دے بعد وی نافرمانی دا دماغ اوندے اتے مسلط رہندے۔ جیہڑی طرح او ایں زندگی اچ رنجیدہ تے پریشان تھیندے، ݙردا رہندے، خوف زدہ رہندے، مستقبل دی طرفوں فکر مند رہندے، ناخوش رہندے، روندا رہندے تے محرومی اپݨا مقدر سمجھدے اونہی طرح مرݨ دے بعد وی روندا رہندے، غم زدہ رہندے، پریشان رہندے تے حسرت و یاس دی زندگی بسر کریندے۔

اللہ کریم دے بیان کردہ قانون دے مطابق نافرمانی تے فرمانبرداری دے درمیان جیہڑا پردہ حائل ہے اونکوں چاوݨ کیتے ضروری ہے کہ آدمی ایں دنیا اچ ہی اپݨے وطن جنّت کوں ݙیکھ گھنے۔ جے آدم زاد ساری زندگی اچ جنّت دی زندگی توں آشنا نی تھیا تاں مرݨ دے بعد وی اوندے اتے جنّت دے دروازے نہ کھلسن۔ قرآن پاک نے ݙو طبقے کر کے ایں ڳال دی وضاحت کیتی ہے، &quot;تے تساں کیا سمجھے علیین کیا ہے تے تساں کیا سمجھے سجیّن کیا ہے۔ اے ہک لکھی ہوئی کتاب ہے۔ ایہجی لکھی ہوئی کتاب جیہڑی کتاب اچ تہاݙی زندگی دا ہر عمل، ہر حرکت، ہر جذبہ، ہر ساہ ریکارڈ ہے۔ یعنی اے ہک ایہجی کتاب ہے جیندے اچ زندگی دا ہر رخ ہر حرکت فلم دی طرح نقش ہے۔&quot; (سورۃ المطفّفین)

انسان زندگی اچ جو کجھ کریندے اوندی فلم بݨدی رہندی ہے۔ جے انسان دے قدم جنّت دے رستے تے اٹھیج ڳئے تے اوں نے قدم بقدم چل کے جنّت دا مشاہدہ کر گھدا تاں اے سب دا سب عمل صراط مستقیم تے سفر دی ہک فلم بݨ ویندے۔ اوندے برعکس کوئی بندہ صراط مستقیم توں بھٹک ڳیا تاں اوندا ہر قدم اوں رستے تے اٹھیندا پئے جیہڑا رستہ قدم قدم چل کے آدمی دے اتے دوزخ دے دروازے کھولیندے۔ مطلب ایہو ہے کہ ایہجے بندے دی زندگی نال متعلق جیہڑی فلم بݨی اوندا اختتام دوزخ ہے۔ اپݨی عمر گزارݨ دے بعد جیہڑی عمر اللہ نے اپݨی منشاء تے مرضی دے مطابق عطا فرمائی ہئی، اونکوں ختم کرݨ دے بعد جݙݨ بندہ ایں دنیا توں اوں دنیا اچ منتقل تھیندے تاں او اپݨی زندگی توں متعلق بݨی ہوئی فلم ݙیکھدے۔ جے او ایں دنیا اچ جنّت توں محروم تھی ڳیا تاں اتھاں او فلم ݙیکھدا رہندے جیہڑی دوزخ دی طرف گھن ویندی ہے تے جے اوں نے صراط مستقیم تے گامزن تھی کے خالصتاً اللہ دے قوانین دے مطابق زندگی گزار ݙتی ہے تاں او جنّت تے مبنی فلم ݙیکھدے تے جنّت دے نعمتاں نال سیراب تھیندا رہندے۔
===قانون=== 
جے تک کوئی بندہ جنّت دا مشاہدہ نی کر گھندا اوں وقت تک اوندے اندر جنّت دی زندگی دا ریکارڈ نی ہوندا۔ ایں ڳال کوں سیدنا حضور ﷺ نے ایں طرح بیان فرمایا ہے، &quot;مُوتُوا قَبلَ أن تَمُوتوا&quot;، ترجمہ: &quot;مر ونڄو مرݨ توں پہلے&quot;۔
مر ونڄو مرݨ توں پہلے دا اے مطلب نی کہ کھاوݨا پیوݨا چھوڑ کے خود کشی کر گھدی ونڄے۔ شہراں کوں خیرباد آکھ کے جنگلاں کوں مسکن بݨا گھنو۔ کپڑے لہا کے ننگے پھرݨ لڳو یا اولاد تے والدین توں قطع تعلق کر گھنو۔ مر ونڄو مرݨ توں پہلے دا مطلب اے ہے کہ ایں زندگی اچ رہندے ہوئے مرݨ دے بعد دی زندگی نال واقفیت حاصل کر گھنو۔ جݙݨ کوئی بندہ مادی زندگی اچ مرݨ دے بعد دی زندگی نال آشنا تھی ویندے تاں اے ڳال اوندے مشاہدے اچ آ ویندی ہے کہ علیّین اعلیٰ طبقہ انعام یافتہ طبقہ ہے تے سجین محروم طبقہ سزا یافتہ طبقہ ہے۔

قرآن پاک اچ بیان تھیا ہے کہ ایں زندگی اچ جے اندھا پن ہے تے بے نور اکھیاں ہن تاں اوں زندگی اچ وی اندھا پن تے بے نور اکھیاں مقدر بݨ ویندن۔ جے ایں دنیا اچ اکھیاں ہن تے ایہجے اکھیاں جیہڑے اللہ دے نور دا مشاہدہ کریندن تاں اوں دنیا دے اندر وی مشاہدہ کرݨ دی صلاحیت موجود ہوسی۔ سیدنا حضور ﷺ دا ارشاد ہے، &quot;مومن دی فراست توں ݙرو کہ او اللہ دے نور نال ݙیکھدے۔&quot; رسول اللہ ﷺ نے اے کوئی تشبیہ نی ݙتی۔ نور نال ݙیکھݨا تشبیہ نی۔ پیغمبر آخر الزماں ﷺ جو کجھ فرمیندن او حقیقت ہے تے ایہجی حقیقت ہے جیندے اچ ردّ و بدل نی تھیندا۔ نور دی نظر نال ݙیکھݨ والا بندہ نورانی دنیا دا مشاہدہ کریندے۔ جے نور دا مشاہدہ کرݨ والی اکھ مادی دنیا اچ نی کھلی تاں مرݨ دے بعد وی آدمی اندھا رہندے۔

==9۔ غارِ حرا==
مادی دنیا ایہجی رڑھ ہے، جیندے اچ آخرت دی زندگی دے کنڈے یا پھلاں دے بیج سٹے ویندن۔ جے کہیں بندے نے شیطانی وسوسیاں دے تحت ایں زمین اچ کنڈیاں دی رڑھ رہائی ہے تاں آخرت اچ وی کنڈے چݨݨ، کنڈے تروڑݨ تے کنڈے کھاوݨ اوندا مقدر ہے تے کہیں بندے نے جے ایں مزرعہ آخرت اچ رسول اللہ ﷺ دے ارشاد دے مطابق تے اولیاء اللہ دی زندگی دے اعمال و وظائف دی روشنی اچ ایہجی کاشت کیتی ہے جیں کاشت دے نتیجے اچ سدا بہار درخت پھلدار پودے تے خوشنما باغات وجود اچ آندن تاں مرݨ دے بعد اوندا اثاثہ ایہے خوشنما باغات ہن۔ ڳال سدھی تے صاف ہے، ایں دنیا اچ اساں جو کجھ کریندے ہیں اوندے مطابق اساں جزا دے مستحق ہوندے ہیں یا عذاب ناک زندگی ساݙے اتے مسلط تھی ویندی ہے۔
حضور علیہ الصلوٰۃ والسلام دی حدیث دے مطابق، &quot;مر ونڄو مرݨ توں پہلے&quot; ایں ڳال دی تشریح ہے کہ ایں دنیا اچ رہندے ہوئے یعنی مٹی نال وجود اچ آوݨ والے حواس دے نال اے ڳال اساں ڄاݨ گھنوں تے سمجھ گھنوں کہ ایں دنیا دے بعد ٻئی زندگی دا دارومدار ساݙے اپݨے ذاتی اختیار تے عمل تے ہے۔ قرآن پاک نے اینہی ڳال کوں ول ول ارشاد کیتے، تفکر کرو، عقل و شعور نال کم گھنو، زمین تے کھنڈے ہوئے اللہ دے نشانیاں دا کھوج لاؤ، اپݨی تخلیق تے غور کرو کہ کیہڑی طرح وجود اچ آئے، کیہڑی طرح اللہ کریم نے حفاظت دے نال تہاکوں پرورش کیتا، پروان چڑھایا، تہاݙے اتے جوانی دا دور آیا، تہاکوں اللہ نے طاقت عطا کیتی، ایہجی طاقت کہ تساں اپݨے ارادے تے اختیار دے نال زمین تے بھڄݨ لڳے تے اوں ہی طاقت تے اختیار دے نال زمین دی ککھ اچوں تساں اپݨے کیتے وسائل تلاش کیتے، دریاواں اچ کشتیاں چلا ݙتے۔

علیٰ ہٰذا القیاس اللہ نے تہاکوں اتنی وݙی طاقت عطا کیتی کہ زمین تے کھنڈے ہوئے وسائل تہاݙی دسترس اچ آ ڳئے۔ ایہو بندہ جیہڑا ناقابل تذکرہ شئے ہئی، پیدائش دے بعد ایں قابل وی نہ ہئی کہ اپݨے ارادے نال حرکت کر سڳے۔ پاسا بدل سڳے یا ٻیھ سڳے۔ مکھی اݙا سڳے۔ ایں گوشت پوست دے لوتھڑے کوں اللہ نے اتنی سکت عطا کیتی کہ ایندے وجود توں تے ایندے اندر مخفی صلاحیتاں توں طرح طرح دے مصنوعات وجود اچ آ ڳئے۔
انسان جݙݨ بجلی دی تلاش اچ لڳ ڳیا تے اوں نے بجلی کوں تلاش کر گھدا تاں اللہ دی ہک تخلیق بجلی نال لکھاں تخلیقات وجود اچ آ ڳئے۔ جے بجلی دے ذَیلی تخلیقات کوں شمار کریجے تاں عقل گم تھی ویندی ہے۔ اللہ کریم نے فرمایا،
&quot;میں احسن الخالقین ہاں&quot; (سورة المؤمنون – آیت نمبر 14)۔ یعنی تخلیق کرݨ والیاں اچ بہترین خالق ہاں۔ اینکوں تساں ایویں سمجھ گھنو کہ بجلی دا خالق اللہ ہے۔ بجلی دے تمام ذَیلی تخلیقات ریڈیو، ٹی وی، وائرلیس تے ٻئے بے شمار چیزاں انسان دی تخلیق ہن۔ جے تک انسان نے اپݨے تخلیقی صلاحیتاں کوں استعمال نی کیتا، بجلی دے اندر طاقت لکی رہی تے جݙݨ انسان دے اندر جستجو نے پاسا بدلا تے او ہمہ تن متوجہ تھی کے بجلی دی تلاش اچ لڳ ڳیا تاں بجلی نے اپݨے اندر لکے ہوئے صلاحیتاں اوندے اتے ظاہر کر ݙتے تے لکی ہوئی ہر صلاحیت ہک تخلیق بݨ ڳئی۔

جݙݨ انسان مادّے دے اندر تفکر کریندے تاں اوں مادّے دی طاقت تے توانائی کوں اپݨے کیتے مفید بݨا گھندے یا ضرر رساں بݨا گھندے۔ مادی ترقی دے پس منظر اچ ہک ٻئی صلاحیت پوشیدہ ہے۔ جینکوں روح دا ناں ݙتا ویندے۔ مادّے دے اندروں جیہڑے صلاحیتاں آشکار تھیندے پئے ہن او دراصل اینہی روح دا ہک ہلکا جیہا عکس ہے۔ ہݨیں اساں عرض کیتا ہئی کہ انسان اپݨی زندگی اچ جو کجھ رہیندے اوہو کٹیندے۔ اوندی جیہڑی کمائی ہوندی ہے اوندے مطابق اونکوں صلہ ملدے۔ جے انسانی ذہن تفکر دے نال عظیم طاقت بجلی کوں تلاش کر سڳدے تاں انسان اپݨے اندر اوں اکھ کوں وی تلاش کر گھندے جیہڑی اکھ زماں و مکاں توں ماوراء ݙیکھدی ہے۔ جیہڑی اکھ دے سامݨے ایں زندگی تے مرݨ دے بعد دی زندگی دے درمیان حائل پردے معدوم تھی ویندن۔ ایہا او اکھ ہے جیندے نال اولیاء کرام باطنی وارِدات تے کیفیات دا مشاہدہ کریندن۔ ایہا او اکھ ہے جیہڑی کھل ونڄے تاں کشفُ القبور تھی ویندے۔ یعنی مرݨ والیاں دی روح نال آدمی ایں طرح گفتگو کر سڳدے جیں طرح عالم اسباب اچ رہندے ہوئے جسمانی خدوخال نال مرکب ݙو آدمی گفتگو کریندن۔ ایہا او اکھ ہے کہ جے ایں اکھ دی طاقت ٻئی ودھ ونڄے تاں اوندے سامݨے فرشتے آ ویندن۔ ایہا او اکھ ہے جیندی برکت نال اللہ دے دوست عرش تے اللہ تعالیٰ دا دیدار کریندن۔ ایں باطنی اکھ دا کھلݨا تے ایں باطنی اکھ دے سامݨے سب توں پہلے جیہڑی چیز آندی ہے، اے او عالَم ہے جینکوں اساں عالمِ اَعراف یا موت دے بعد دی زندگی آہدے ہیں۔ یعنی گوشت پوست دے جسم توں رشتہ منقطع تھیوݨ دے بعد آدمی جیہڑی دنیا اچ قدم رکھدے، باطنی اکھ اوں دنیا کوں ݙیکھ گھندی ہے۔ جنّت اچ چلے ونڄݨا اوندے کیتے معمول بݨ ویندے۔ ایندے برعکس جے جسمانی زندگی اچ کہیں بندے نے اپݨی باطنی اکھ نی کھولی تاں اوندے اتے محرومی مسلط تھی ویندی ہے۔ مرݨ دے بعد وی اوندی نظر محدود رہندی ہے۔ جیں طرح بندہ ایں دنیا اچ دیوار دے پچھوں نی ݙیکھ سڳدا اونہی طرح اوں دنیا اچ وی او کوتاہ نظر رہندے۔ سوال اے ہے کہ اے باطنی نظر کیں طرح کھلے تے ایں نظر تے جیہڑا ڄالا تے ملا بݨ ڳئے اوندا آپریشن کیہڑی طرح تھیوے۔ ایندے کیتے حضور علیہ الصلوٰۃ و السلام دے وارث اولیاء اللہ نے اسباق بݨائے ہن۔ اے سارے اسباق رسول اللہ ﷺ دی غارِ حرا اچ تفکر دی پہلی سنت مراقبہ تے مبنی ہن۔

==10۔ الف کمپیوٹر==
کہیں علم کوں سکھݨ کیتے اوندی الف ب پ نال واقفیت ہووݨا ضروری ہے۔ کوئی آدمی جے تک الف ب پ دا قاعدہ نی پڑھ گھندا، اردو زبان پڑھݨا لکھݨا نی سکھ سڳدا۔ جݙݨکہ اوندی مادری زبان وی اردو ہے۔ مادری زبان دے علاوہ ٻئی زبان وی اوں وقت سکھݨا ممکن ہے جݙݨ کوئی ابتدائی قاعدے توں واقف ہووے مثلاً انگریزی پڑھݨ لکھݨ تے اوندے اچ مہارت حاصل کرݨ کیتے &quot;اے بی سی ڈی&quot; پڑھݨا ضروری ہے۔ جے کوئی آدمی ابتدائی حروف جیہڑے آپس اچ مل کے لفظ بݨدن، نال واقف نہ ہووے اونکوں پڑھا لکھا آدمی نی اکھیج سڳدا۔ چاہے او ذہنی طور تے کتنا ہی ذہین ہووے جیں طرح ظاہری علوم سکھݨ کیتے قاعدہ پڑھݨا تے لکھݨا ضروری ہے تے جیں طرح قاعدے نال واقفیت ضروری ہے، روحانی علوم سکھݨ کیتے وی اللہ تعالیٰ دے بھیڄے ہوئے پیغمبراں تے پیغمبراں دے شاگرداں دا بݨایا ہویا قاعدہ پڑھݨا ضروری ہے۔ ظاہری علوم سکھݨ کیتے الف ب پ پڑھݨا ضروری ہے تے باطنی علوم سکھݨ کیتے طرزِ فکر تبدیل کرݨا ضروری ہے۔

روحانیت سکھݨ کیتے بغدادی قاعدہ یا گرائمر دی کوئی کتاب انسانی تاریخ اچ ہݨ تک نی چھپی۔ روحانی علم منتقل تھیندے، ایندی آسان مثال ٻال دے اندر ما دی زبان دا منتقل تھیوݨا ہے۔ کوئی ما مادری زبان سکھاوݨ کیتے ٻال کوں الف ب پ نی پڑھیندی۔ ٻال دے اندر طرزِ فکر اوہا ہوندی ہے جیہڑی ما پیؤ دی ہوندی ہے۔ ٻکری دا ٻچہ گھاہ کھاندے گوشت نی کھاندا۔ شیر دا ٻچہ گوشت کھاندے گھاہ نی کھاندا تے کبوتر دا ٻچہ نہ گھاہ کھاندے تے نہ گوشت کھاندے، داݨہ چڳدے۔ آدمی دا ٻال گوشت وی کھاندے، سبزی وی کھاندے، مٹی وی کھاندے، پتھر وی کھاندے، پاڑاں وی کھاندے، لکڑ وی کھاندے۔ پتھر توں مراد لوݨ ہے، لکڑ توں مراد او پاڑاں ہن جیہڑے لکڑ دی طرح ہوندن مثلاً ہلدر، دار چینی وغیرہ۔ آدمی دا ٻال اے ایں واسطے کھاندے کہ اوندے ماں پیؤ اے سب چیزاں کھاندن۔ آدمی دی طرح جے شیر دی وی ایہا غذا ہوندی تاں اوندے ٻالاں دی وی ایہا خوراک ہوندی۔ کھاوݨا پیوݨا شکار کرݨا تے زندگی دے ٻئے عوامل شیر دے ٻالاں کوں بغیر سکھے ہوئے منتقل تھیندن یعنی انہاں سب چیزاں کوں سکھݨ کیتے قاعدہ پڑھݨا ضروری نی۔ کوئی وی مخلوق جیہڑی ایں دنیا اچ موجود ہے اپݨی مادری زبان ڄاݨدی ہے تے ہک ٻئے کوں مادری زبان اچ اپݨی کیفیات توں مطلع کریندی ہے۔ ککڑ کوں جݙݨ اے خطرہ لاحق ہوندے کہ اوندے ٻالاں کوں ہل چا کے گھن ویسی تاں او ہک مخصوص آواز کڈھدی ہے تے سارے ٻال اوندے پراں اچ سمٹ ویندن۔ علیٰ ہذا القیاس ہر نوع اپݨی اپݨی زبان ڄاݨدی ہے تے اے زبان اوندی نسل اچ ٻولی تے سمجھی ویندی ہے پر ایندے نال نال گفتگو دا ہک ٻیا طریقہ وی ہے جیندے نال ہر شخص کہیں نہ کہیں وقت دوچار تھیندے تے ہر شخص ایں طریقے نال واقف ہے۔ اے طریقہ اشاریاں دی زبان ہے۔

آدمی دے اندر کوئی ایہجا کمپیوٹر نصب ہے جیہڑا اوندی زندگی دے مختلف مراحل اچ ہدایت ݙیندا پئے۔ کݙہیں او ایہجی ہدایت ݙیندے جیندے نال آدمی غم زدہ تھی ویندے۔ کݙہیں ایہجے ہدایات ملدن کہ او بغیر کہیں سبب دے خوش تھی ویندے۔ کݙہیں اونکوں پاݨی پیوݨ دی اطلاع ݙتی ویندی ہے، کݙہیں او کمپیوٹر اونکوں اے اطلاع فراہم کریندے کہ اعصاب اچ حرکت کرݨ دی صلاحیت نی رہی لہٰذا سمھ ونڄ۔ ستے آدمی کوں اے اطلاع ملدی ہے کہ ہݨ جے مزید کھٹ تے لیٹے رہیے تے شعوری حواس اچ داخل نہ تھئے تاں اعصاب منجمد تھی ویسن۔ لہٰذا فوراً اٹھی ونڄ تے حرکت شروع کر ݙے۔ جے تک کمپیوٹر کوئی اطلاع نی ݙیندا آدمی یا کوئی وی ذی روح کوئی کم نی کر سڳدا۔ ایندے اچ انسان، بھیݙ، ٻکری تے کہیں جانور دی یا نباتات و جمادات دی کوئی قید نی۔ سب دے اندر اے اطلاع ݙیوݨ والی مشین نصب ہے۔ اوں مشین دی ہک وݙی خصوصیت اے ہے کہ اے اوہا اطلاع فراہم کریندی ہے جیہڑی حالات تے وقت دے مطابق ہووے۔ اے کمپیوٹر، آدمی دے اندر اوندی روح ہے۔ موجودات اچ جتنے ذی روح یا غیر ذی روح سمجھیجݨ والے مخلوقات ہن سب اچ ہک ہی طرح دا کمپیوٹر نصب ہے۔ انسان تے ٻئی مخلوق اچ جے فرق ہے تاں صرف اے ہے کہ انسان دے علاوہ ٻئی کوئی مخلوق اوں کمپیوٹر دے علم توں ناواقف ہے۔ صرف انسان کوں اللہ کریم نے کمپیوٹر دا پورا علم سکھایا ہے۔

==11۔ روح دا لباس==
انسان دی مجموعی زندگی تے غور کریجے تاں اے حقیقت سامݨے آندی ہے کہ زندگی دے سارے طرزاں تے زندگی کوں رواں دواں کرݨ والے سارے تقاضے، تمام احساسات و کیفیات، اطلاعات تے قائم ہن۔ کتھائیں ساکوں اطلاع ملدی ہے کہ سردی ہے۔ کتھائیں ساکوں اطلاع ملدی ہے کہ گرمی ہے، بکھ، تریھ، تکلیف، خوشی، محبت، نفرت، رحم، ظلم تے زندگی اچ کم آوݨ والے سارے دے سارے تقاضے اطلاعات دے اتے قائم ہن۔ جݙݨ اساں اے ݙیکھدے ہیں کہ زندگی اطلاعات دا مجموعہ ہے تاں اے تلاش کرݨا ضروری تھی ڳیا کہ اطلاعات دا منبع کیا ہے؟ ٻئی ڳال اے غور طلب ہے کہ اطلاع کیہڑی جاہ آ کے رکدی ہے تے ریسیونگ اسٹیشن جیہڑا اطلاعات قبول کریندے، کتھاں واقع ہے؟
، تریجھی ڳال اے ہے کہ اطلاعات اچ معانی پواوݨ والی ایجنسی کیہڑی ہے؟، چوتھی ڳال اے تحقیق طلب ہے کہ اطلاعات کوں معانی پواوݨ دے بعد مظاہرات کیہڑی مشین تے چھپدے پئے ہن؟
، پنجویں ڳال اے ہے کہ اوں چھپائی اچ جیہڑا مادہ کم کریندا پیا ہے او کیا ہے؟ تے چھیویں ڳال اے ہے کہ اطلاعات مختلف مراحل توں لنگھ کے جݙݨ مظہر بݨ ویندن تاں او کتھاں نیست و نابود تھی ویندن؟

روحانی علوم دی پہلی کتاب اچ اے ڳال سمجھاوݨ دی کوشش کیتی ویندی ہے کہ گوشت پوست نال مرکب تے رڳاں پٹھیاں نال بݨا ہویا پتلا اصل انسان نی بلکہ گوشت پوست دا جسم اصل انسان دا لباس ہے۔ جیں طرح گوشت پوست دی حفاظت کیتے اساں اُن دا، کھل دا، کپاہ یا ٻئے چیزاں دا لباس پیندے ہیں، اونہی طرح اصل انسان (ساݙی روح) گوشت پوست دا لباس بݨیندے۔ گوشت پوست دا جسم محض ہک لباس ہے تے جیہڑی ہستی کوں اللہ کریم نے انسان آکھے اونکوں عرف عام اچ &quot;روح&quot; دا ناں ݙتا ڳئے۔ قاعدے تے قانون دے مطابق جے کوئی بندہ روحانی علوم سکھݨا چاہندے تاں اوندے اندر اے یقین راسخ ہووݨا ضروری ہے کہ گوشت پوست دا جسم مفروضہ تے فکشن ہے۔ جݙݨ اے یقین پختہ تھی ویندے کہ گوشت پوست دا جسم لباس ہے فکشن ہے، فنا تھیوݨ والا ہے تاں قدرتی طور تے مفروضہ حواس توں ذہن دور تھیوݨ لڳدے تے جݙݨ مفروضہ زندگی توں ذہن پلٹدے تاں حقیقت دی طرف سفر شروع تھی ویندے۔ ایں واسطے کہ حقیقت تے مفروضہ ݙوہیں چیزاں ہک مرکز تے جمع نی تھیندے۔ مفروضہ حواس تے مفروضہ چیزاں بدلدے رہندن، ترٹدے تے کھنڈدے رہندن۔ فنا تھیندے رہندن پر حقیقت نہ بدلدی ہے، نہ ترٹدی ہے، نہ کھنڈدی ہے تے نہ فنا تھیںدی ہے۔ حقیقت جیہڑی قائم بالذّات ہے، حقیقت جیہڑی اپنے مرکز تے مستقل طور تے رواں دواں ہے۔ اوں انسان دی تلاش نال سامݨے آندی ہے جینکوں قرآن نے &quot;روح&quot; آکھے۔ پر روح دے وی مدارج ہن۔ لاعلمی دی بنا تے روح کوں وی ہک ایہجا ہی آدمی یا انسان سمجھا ویندے جیویں گوشت پوست دا انسان۔ اساں ݙیکھدے ہیں کہ روح ہک ایہجی حقیقت ہے جیہڑی جزوِ لا تجزاء ہے، جیہڑی اپݨی ذات دے نال وابستہ تے پیوست ہے تے قائم ہے۔ روح دی اپݨی ہک صفَت ہے۔ او اے کہ روح ہر آن ہر لمحہ متحرّک رہندی ہے تے قائم بالذّات رہندے ہوئے طرح طرح دے روپ اچ مظہر بݨدی رہندی ہے۔ روح دا ہک وݙا وصف اے ہے کہ مفروضہ تے فکشن حواس اچ کݙہیں سامݨے نی آندی البتہ مفروضہ تے فکشن حواس کوں اپݨے کیتے لباس دے طور تے استعمال کریندی ہے۔ پر چونکہ ہر لمحہ ہر آن متحرّک رہݨا اوندا ہک وصف ہے ایں واسطے او کݙہیں انسانی لباس اچ جلوہ گر تھیندی ہے، کݙہیں ٻکری دے لباس اچ، کݙہیں جنّات دے لباس اچ تے کݙہیں فرشتیاں دے لباس اچ جلوہ گر تھیندی ہے۔

روحانی سائنسداناں نے زمین تے تقریباً ساڈھے یارہاں ہزار نوعاں دی نشاندہی کیتی ہے تے ہر نوع روح دا ہک جزو ہے۔ روح دی ہک تعریف اے ہے کہ ہک طرف نوعی لباس اپݨے کیتے منتخب کریندی ہے تے ٻئے پاسے اوں نوع دے افراد دی حیثیت اچ مختلف لباس اختراع کریندی رہندی ہے۔ روح دی ایں کارکردگی کوں ڄاݨݨ کیتے اساں آکھ سڳدے ہیں کہ روح دا نوعی لباس نیگیٹیو ہے تے نوعاں دے افراد اوں نیگیٹیو دا Positive ہن۔ اے عجیب و غریب نظام ہے کہ روح، نوع دا لباس تے
نوع دے افراد دا لباس بݨیندی رہندی ہے تے اے لباس سوتر تے اُن دے لباساں دی طرح خستہ تھیندے رہندن۔ اینکوں سمجھݨا کوئی زیادہ مشکل ڳال نی۔

اصل انسان یا روح جݙݨ لباس دی ابتدا کریندی ہے تاں لباس ساکوں ہک خوبصورت نرم و نازک تے معصوم صورت، ٻال اچ نظر آندے تے ول اے لباس ہر آن تے ہر لمحہ بدلدا رہندے۔ ہر آن ہک لباس لہندے تے ہک لباس بݨدے۔ لباس دے لہݨ تے بݨݨ اچ لباس اچ تغیّر واقع تھیندے، کتھائیں سیاہی ودھ ویندی ہے، کتھائیں سیاہی گھٹ ویندی ہے، تصویر ہک ہے مشین وی ہک ہے، چھپائی وی ہک ہے پر ہر تصویر دے Impression اچ کجھ نہ کجھ فرق پئے ویندے۔ بتدریج لباس تبدیل تھیندے تھیندے ایں حال کوں پہنچ ویندے کہ اوندے اچ مزید کوئی سکت باقی نی رہندی تے اے لباس ختم تھی ویندے، سکت نہ رہݨ کوں اساں ٻڈھیپے دے ناں نال یاد کریندے ہیں۔ اے قانون ایں واسطے بیان کیتا ڳئے کہ ڳال پوری طرح سامݨے آ ونڄے تے اساں سمجھ گھنوں کہ روح ہر آن ہر لمحہ متحرّک رہندی ہے۔ تے ہر آن تے ہر لمحے دی حرکت دراصل روح دا ہک لباس ہے۔ ایہو لباس ساکوں مظاہراتی طور تے شکل و صورت اچ نظر آندے۔

==12۔ مٹی دا شیر==
جیں طرح روح دے لباس یعنی رڳاں، پٹھیاں، ہݙیاں تے گوشت نال مرکب آدمی کوں انسان سمجھا ویندے تے اوں آدمی اچ طرح طرح دے خدوخال ساکوں نظر آندن بالکل اونہی طرح روح دے اندر وی خدوخال موجود ہن۔ جسم انسانی کیتے جݙݨ لباس بݨایا ویندے تاں اے ڳال ساݙے پیش نظر رہندی ہے کہ جسم دے زیادہ توں زیادہ حصے کڄے ونڄن جیویں قمیض شلوار۔ ایندے برعکس روح جݙݨ لباس بݨیندی ہے تاں او لباس مکمل ہوندے۔ مکمل ہووݨ توں مراد اے ہے کہ روح دی شکل جیں طرح دے خدوخال اچ موجود ہے انہی مکمل خدوخال دے نال لباس بݨدے۔
===مثال===
مٹی دے شیر تے رنگ کر ݙیویجے تاں اساں اونکوں شیر ہی آہدے ہیں۔ ہک مٹی دا شیر رنگ دے بغیر ہے تے ایہو مٹی دا شیر رنگین ہے۔ پر شیر دے اتے رنگ کیتا ویندے تاں اے رنگ شیر دے اتے غالب آ ویندے مثلاً کن تے، اکھیاں تے، پیراں تے، ڈڈھ تے، پینٹ شدہ شیر کوں وی اساں شیر آہدے ہیں۔ روح جݙݨ لباس بݨیندی ہے تاں اپݨے خدوخال تے نقش و نگار دے مطابق پورا لباس تیار کریندی ہے۔ خدوخال اچ جیں طرح دا نک ہوسی، جیں طرح دے کن ہوسن، جیں طرح دے پیر ہوسن، جیں طرح دا سر ہوسی، اونہی مناسبت نال جسمانی لباس تخلیق تھیندا رہندے۔ ہݨ اساں ایویں آکھسوں کہ گوشت دا جسم روح دا اِختراع کردہ ہک رنگ ہے یعنی روح جیہڑی مکمل خدوخال تے نقش و نگار دے نال قائم ہے اوندے اتے ہک رنگ آ ڳیا یعنی رنگ روح دا لباس ہے۔ ایہے رنگ روح دے اتے مختلف پرت ہن۔ اتھاں ہک ڳال ݙسا ݙیوݨا ضروری ہے کہ جیں طرح جسمِ انسانی پرت در پرت موجود ہے اوں طرح روح وی بے شمار پرتاں دا مجموعہ ہے۔ روح دا ہر پرت مجسم نقش و نگار دے نال متحرّک ہے۔ ہک لمحے دا کھربواں حصّہ وی ایہجا نی جیندے اچ حرکت ساکت تھی ویندی ہے۔ جے لمحے دے کھربویں حصے اچ وی روح ساکت تھی ونڄے تاں سارا نظام درہم برہم تھی ویسی۔

کائنات اچ جتنے اشیاء موجود ہن او زمین دے اتے ہوون، زمین دے اندر ہوون، آسمانی مخلوق ہووے، ست آسمان ہوون، عرش و کرسی ہووے، ہر شئے اچ روح موجود ہے تے جیہڑی چیز ساکوں ظاہر اکھیاں نال یا صفاتی اکھیاں نال نظردی ہے او سب روح دا لباس ہے۔ جݙݨ اساں کبوتر کوں ݙیکھدے ہیں تاں کبوتر دی پوزیشن وی اوہا ہے جیہڑی آدمی دی ہے۔ جیں طرح روح آدمی دے خدوخال دے مطابق لباس بݨا کے اپݨا مظاہرہ کریندی ہے، جیں طرح روح نکلݨ دے بعد آدمی دی کوئی حیثیت برقرار نی رہندی، اونہی طرح کبوتر دے اندروں روح نکلݨ دے بعد کبوتر دی کوئی حیثیت باقی نی رہندی۔ جسم انسانی توں روح جے اپݨا رشتہ منقطع کر گھنے تاں اے جسم منتشر تھی ویندے تے منتشر تھی کے مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے۔ جیہڑے جسم کوں اساں کبوتر، ناہر یا باندر دے ناں نال ڄاݨدے ہیں او انسانی جسم توں مختلف نی ہوندا۔ انسان دی طرح ہر جسم منتشر تھی کے مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے۔
===قانون===
روح ہک ایہجا مادہ ہے جیندے اندر پورے پورے خدوخال موجود ہن۔ خدوخال دی اے موجودگی دراصل روح دی صلاحیت دی نشان دہی ہے۔ روح ہک مشین ہے یا ہک ایہجا کمپیوٹر ہے جیندے بے شمار ڈائیاں ہن۔ مختلف ڈائیاں اچ جݙݨ مسالہ پوندے تاں ڈائی دے مطابق نویں نویں لباس اچ نویں نویں صورتاں مظہر بݨ کے ساݙے سامݨے آ ویندن۔ کبوتر دی شکل و صورت دی ڈائی اچ پلاسٹک دا مسالہ سٹیجے تاں کبوتر بݨسی۔ پھل دی ڈائی اچ مسالہ سٹیجے تاں پھُل بݨسی، علیٰ ہذالقیاس ڈائیاں مختلف ہن مسالہ ہک ہے۔ پر اوں مسالے دی بنیاد تے ہر شکل مختلف بݨدی پئی ہے۔ ڈائی دے اتے جے غور کریجے تاں اے ڳال بالکل سامݨے دی ہے کہ کبوتر دی ڈائی اچ تے ٻلی دی ڈائی اچ ہک نمایاں فرق ہے۔ اوں نمایاں فرق کوں قرآن &quot;مقداراں&quot; دا ناں ݙیندے، (سورۃ الأعلیٰ – آیت نمبر 3)، یعنی ہر ڈائی مختلف تے معیّن مقداراں نال بݨی ہوئی ہے تے اے معیّن مقداراں باوجود ہک ہووݨ دے الڳ الڳ ہن۔ ایندے کیتے شکل و صورت اچ اختلاف واقع تھیندا رہندے۔ ڈائی جیہڑی چیز یا مسالے نال بݨی ہے او وی ہک ہے تے ڈائی دے اندر جیہڑا مسالہ سٹیا ڳئے او وی ہک ہے پر ڈائی بذات خود مختلف ہے۔ اے اختلاف ہی مختلف شکل و صورت دا سبب بݨدے۔ ہک طرح دے مقداراں نال ہک نوع تخلیق تھی ویندی ہے۔ اوں نوع دے اندر معیّن مقداراں اچ جݙݨ ردّ و بدل تھیندے تاں افراد وجود اچ آندن۔ نوع دے معیّن مقداراں جݙݨ آدم دے رنگ اچ جلوہ افروز تھیندن تاں آدم دی صورت سامݨے آ ویندی ہے۔ آدم جنہاں مقداراں دا ناں ہے، جݙݨ انہاں مقداراں اچ ہیجان پیدا تھیا تے ہیجان دی وجہ کولوں مقداراں اچ ترٹ بھڄ واقع تھئی تاں مقداراں دا توازن بدل ڳیا۔ مقداراں دا توازن بدلݨا اے معنی رکھدے کہ نویں مقداراں وجود اچ آ ڳئے، جیویں ہی مقداراں اچ ہیجان پیدا تھیا تے اوں ہیجان نال مقداراں اچ ردّ و بدل تھیا، نتیجے اچ حوّا دا وجود ابّا آدم دے سامݨے آ ڳیا۔

ہݨ مقداراں دے ݙو رخ متعیّن تھی ڳئے۔ باوجود ایندے کہ مقداراں اچ ردّ و بدل واقع تھیا، جݙݨ اوں ردّ و بدل دے نتیجے اچ کوئی صورت وجود اچ آئی تاں اوں صورت دے اندر وی مقداراں معیّن تھی ڳئے۔ مقداراں معیّن تھیوݨ دا مطلب اے ہے کہ ڈائی دے اندر مخصوص طاقت، مخصوص وزن، مخصوص رنگ دے مقداراں جمع تھی ونڄن تاں ہک خوبصورت تصویر بݨدی ہے جیندا ناں آدم ہے تے جے اوں ڈائی اچ ایہجے مقداراں جمع تھی ونڄن جیندا رنگ قدرے مختلف ہووے، وزن ݙو گنا ول وزن گھٹ یا قدرے زیادہ ہووے اوں صورت دا ناں عورت ہے۔ ڈائی دے اندر جیہڑا مسالہ سٹیا ویندے او وی ہک ہے پر مقداراں اچ ردّ و بدل تھیندا رہندے تے مقداراں دے ردّ و بدل نال نویں نویں شکلاں وجود اچ آندے رہندن۔ اللہ کریم نے ارشاد فرمایا ہے کہ پاک تے بلند مرتّبہ ہے او ذات جیں نے تخلیق کیتا معیّن مقداراں نال تے ول انہاں مقداراں توں مرکب مخلوق کوں زینت بخشی تے اوں مخلوق کوں ہک رنگ ݙتا۔ زمین تے رنگ رنگ دی مخلوق دے اندر ہک معیّن چیز پاتی جیہڑی مَیٹر (Matter) ہے تے جیہڑی چیز الڳ الڳ کریندی ہے او مقداراں ہن تے انہاں مقداراں کوں اساں رنگ نال تشبیہ ݙیندے ہیں۔ رنگاں اچ ردّ و بدل، شکل و صورت دا باعث بݨدے۔ جیں طرح معیّن مقداراں نال صورت بݨدی ہے تے مختلف شکلاں ساݙے سامݨے آندن، اونہی طرح معیّن مقداراں نال ساݙے اندر حواس بݨدن، جے تک حواس معیّن مقداراں تے قائم ہن، صحت مند ہن تے حواس دے اندر مقداراں گھٹ یا ودھ ہوون تاں حواس غیر صحت مند تھی ویندن۔

==13۔ ٻارہاں کھرب کل پرزے==
مختصر طور تے زندگی دا تذکرہ کریجے تاں اے آکھݨا مناسب ہے کہ زندگی جذبات نال عبارت ہے تے زندگی دے بے شمار جذبات حواس دے دوش تے سفر کریندے پئے ہن۔ انہاں جذبات کوں کنٹرول کرݨا حواس دے ذریعے ہی ممکن ہے۔ 
===مثال===
ہک آدمی کوں تریھ لڳی۔ تریھ ہک تقاضا ہے، تریھ دے تقاضے کوں پورا کرݨ کیتے حواس ساݙی رہنمائی کریندن۔ حواس ساکوں ݙسیندن کہ اے پاݨی گرم ہے۔ اے پاݨی سرد ہے، اے پاݨی کوڑا ہے یا اے پاݨی مٹھا ہے۔ تریھ دا تقاضہ پاݨی پیوݨ نال پورا تھیندے۔ پاݨی دی پہچاݨ وی حواس دے ذریعے ممکن ہے۔ ہک تقاضہ تریھ ہے، ہک تقاضہ بکھ ہے۔ کہیں کوں چاہݨا ہک الڳ تقاضہ ہے تے آدمی دے اندر اے تقاضہ پیدا تھیوݨا کہ کوئی میکوں وی چاہوے، الڳ تقاضہ ہے۔ انہاں تقاضیاں کوں ہک جاہ جمع کر گھنیجے تاں ایندا ناں زندگی ہے تے جݙݨ انہاں کوں الڳ الڳ کر کے ݙٹھا تے سمجھا ونڄے تاں اے ڳال معلوم تھیندی ہے کہ ہر تقاضہ ایں واسطے الڳ الڳ ہے کہ تقاضیاں دے اندر مقداراں الڳ الڳ کم کریندے پئے ہن۔ تریھ دے تقاضے اچ جیہڑے مقداراں کم کریندے پن او بکھ دے تقاضے اچ موجود نی ایں واسطے صرف پاݨی پی کے بکھ دا تقاضہ رفع نی تھیندا۔ بکھ دے اندر جیہڑے مقداراں کم کریندے پن، اوندی اپݨی الڳ ہک حیثیت ہے۔ ایہا وجہ ہے کہ صرف کجھ کھا کے تریھ دا تقاضہ پورا نی تھیندا۔

حواس الڳ الڳ تقاضیاں کوں ڄاݨدن، سمجھدن، انسانی زندگی اچ ہک تقاضہ محبت ہے۔ محبت ہک ایہجا مجموعی تقاضہ ہے جیندے بغیر زندگی ادھوری تے نامکمل رہندی ہے۔ حواس محبت دے ایں تقاضے کوں الڳ الڳ حیثیت ݙیندن مثلاً اے کہ حواس ساکوں ݙسیندن کہ اے خاتون میݙی بیوی ہے تے اے چھوکری دھی ہے تے اے خاتون ساݙی ما ہے۔ جݙݨ اساں محبت دا ناں گھندے ہیں تاں محبت دا مجموعی مفہوم ساݙے ذہن اچ کہیں دا چاہݨا آندے پر جݙݨ حواس دے ذریعے محبت کوں سمجھدے ہیں تاں محبت دا مفہوم بدل ویندے۔ ہک عورت ہر حال اچ عورت ہے پر حواس اوں عورت کوں الڳ الڳ تقسیم کر ݙیندن۔ حواس ساکوں ݙسیندن کہ اے عورت ساݙی بھیݨ ہے، اے عورت ساݙی دھی ہے، اے عورت ساݙی ما ہے تے اے عورت میݙی بیوی ہے۔ بحیثیت عورت و مرد سب اچ قدراں مشترک ہن پر حواس ساکوں ݙسیندن کہ مشترک قدراں اچ وی ہک ضابطہ تے قانون ہے۔

ݙسݨا اے مقصود ہے کہ انسانی زندگی جیہڑی بنیاد تے قائم ہے اوندے ݙو پیر یا ݙو ستون ہن۔ ہک پیر یا ستون جذبہ ہے تے ہک پیر یا ستون حواس ہن۔ جے تک آدمی جذبات دے دائرۂِ کار اچ رہندے۔ اوں وقت تک اوندی حیثیت ٻئے حیوانات توں الڳ نی تے جݙݨ انہاں جذبات کوں او انسانی حواس دے ذریعے سمجھدے تے جذبات دی تکمیل اچ حواس دا سہارا گھندے تاں او حیوانات توں الڳ تھی ویندے۔ جذبات تے حواس دا اشتراک انساناں دی طرح حیواناں اچ وی موجود ہے پر فرق اے ہے کہ ہک ٻکری یا ایک ڳاں انساناں دی طرح حواس اچ معنی نی پوا سڳدی۔ اوندا علم زندگی کوں قائم رکھݨ دے ضروریات پوری کرݨ تک محدود ہے۔ او صرف اتنا ڄاݨدی ہے کہ پاݨی پیوݨ نال تریھ لہندی ہے، پتر کھاوݨ نال بکھ رفع تھیندی ہے، ایں ڳال نال اونکوں کوئی غرض نی کہ پاݨی کیندا ہے۔ اوندے اندر زندگی قائم رکھݨ کیتے ہک تقاضہ ہوندے تے او تقاضہ پورا کر گھندی ہے۔ ایندے برعکس انسان دے اندر زندگی کوں قائم رکھݨ کیتے جݙݨ تقاضہ ابھردے تاں او حواس دے ذریعے اے ڳال سمجھدے کہ اے تقاضا کیہڑی طرح پورا کیتا ویندے۔ کیونکہ انسان کوں اللہ کریم نے حواس دا مخصوص علم عطا کیتے ایں واسطے انسان ٻئی مخلوق دے مقابلے اچ ممتاز تھی ڳئے تے اے ممتاز تھیوݨا ہی مکلف ہووݨا ہے۔
اے ڳال واضح طور تے سامݨے آ ڳئی ہے کہ زندگی قائم رکھݨ کیتے اللہ کریم دی تمام مخلوق اچ تقاضے یکساں ہن۔ آدمی کوں وی بکھ لڳدی ہے، ٻکری تے ٻلی کوں وی بکھ لڳدی ہے۔ تریھ آدمی کوں وی لڳدی ہے تے تریھ ٻئے حیوانات کوں وی لڳدی ہے۔ ݙوہیں بکھ تے تریھ دے تقاضے کوں پورا کریندن۔ پر انسان تقاضیاں تے حواس دی حیثیت توں واقف ہے۔ اے وقوف ہی انسان کوں شرف دے درجے تے فائز کریندے۔ حواس دے قانون توں واقف تھیوݨا روحانی سفر دی ابتدا ہے۔

انسان دے اندر ٻارہاں کھرب کَل پرزیاں نال مشین کم کریندی پئی ہے۔ کجھ کَل پرزے ایہجے ہن جیہڑے حواس بݨیندن، کجھ کَل پرزے ایہجے ہن جیہڑے جذبات دی تخلیق کریندن۔ انسان کوں اللہ کریم نے اے علم عطا کیتے کہ جے او چاہے تاں ڄاݨ گھندے کہ اوندے اندر نصب شدہ مشین اچ اے کَل پرزے کیں طرح فٹ ہن تے انہاں دے ذریعے جذبات تے حواس کیہڑی طرح بݨدن۔ جذبات تے حواس دے اعتبار نال انسان تے تمام حیوانات ہک صف اچ کھڑے ہن پر ٻکری دے اندر اے صلاحیت نی کہ او حواس بݨاوݨ دی مشین یا حواس بݨاوݨ دے کَل پرزیاں کوں سمجھ سڳے۔ جے کوئی انسان ٻکری دی طرح اپݨے اندر نصب شدہ ایں کائناتی نظام کوں نی سمجھدا تاں اوندی حیثیت ٻلی تے کتے توں ودھ نی۔ ایں واسطے کہ بکھ کتے کوں وی لڳدی ہے، پیٹ کتا وی بھریندے۔ بکھ آدمی کوں وی لڳدی ہے۔ ڈڈھ آدمی وی بھریندے، تریھ چوہے کوں وی لڳدی ہے، تریھ آدمی کوں وی لڳدی ہے، پاݨی آدمی وی پیندے۔ جبلّی طور تے ہک آدمی وی اپݨی اولاد دی پرورش کریندے، اپݨی اولاد نال محبت کریندے، اپݨی اولاد دی تربیت کریندے بالکل اونہی طرح ٻلی وی اپݨی اولاد نال محبت کریندی ہے، اولاد دی پرورش کریندی ہے۔ اپݨی اولاد کوں کھیر پلیندی ہے تے زندگی گزارݨ کیتے تمام ضروری ڳالہیں نال آگاہ کر کے ٻچیاں دی تربیت کریندی ہے۔ روحانی نقطہ نظر نال جے کوئی آدمی سب کجھ اوہے کم کریندے جیہڑے ہک ٻلی کریندی ہے تاں اوندی حیثیت ٻلی دے برابر ہے تے اونکوں ٻلی توں افضل قرار نی ݙیویج سڳدا۔ کوئی انسان ٻی کتے، چوہے توں ایں واسطے افضل ہے کہ اللہ کریم نے اونکوں اپݨے اندر نصب شدہ مشین یا کمپیوٹر دا علم سکھا ݙتے۔

==14۔ اللہ تے آدم==
جذبات دے اندر رہندے ہوئے تقاضے پورے کرݨا جبلّت ہے تے جذبات تے حواس کوں الڳ الڳ سمجھݨا تے جذبات تے حواس دے مفہوم توں باخبر تھیوݨا خود آگاہی ہے۔ خود آگاہی فطرت ہے۔ جبلّت بدلدی رہندی ہے۔ فطرت اچ تغیّر تے تبدل واقع نی تھیندا۔ اللہ کریم نے جیہڑی چیز کوں جیہڑی فطرت تے پیدا کر ݙتے اوندے اچ تبدیلی واقع نی تھیندی۔ انسان کوں ٻئے حیوانات تے ٻئی مخلوقات توں ممتاز کر کے اللہ نے علم دی صفات دا علم عطا فرمایا۔ یعنی اللہ نے اپݨی یکجائی صفات آدم کوں سکھا ݙتے۔ یکجائی صفات توں مراد اے ہے کہ اللہ کریم نے جیں حد تک تے جیں قدر مناسب سمجھا آدم کوں اپݨی تخلیقی صفات دا علم عطا کر ݙتا۔ اللہ دے اَسماء، اللہ دی صفات ہن، کیونکہ اللہ خالقِ کائنات ہے ایں واسطے اللہ دی ہر صفَت اللہ کریم نال ہم رشتہ ہے۔ ایندا مطلب اے تھیا کہ اللہ نے اپݨے انہاں صفات دے او علوم آدم کوں سکھا ݙتے جنہاں صفات دے اتے کائنات دی تخلیق وجود اچ آئی، اے ایں واسطے تھیا کہ خالق چاہندے کہ میکوں سنڄاݨیا ونڄے۔ سنڄاݨݨ کیتے ضروری ہے کہ آدم خالق دی صفات دا علم رکھدا ہووے۔ صفات دا اے علم اللہ نے ٻئے مخلوقات، فرشتیاں کوں وی عطا کیتا پر تخلیقی صفات دے جیہڑے علوم اللہ نے آدم کوں عطا کیتے او فرشتیاں کوں نی ݙسے۔ مفہوم اے نکلا کہ آدم دی فضیلت ایں بنیاد تے ہے کہ او اللہ دے تخلیقی صفات توں واقف ہے، کیونکہ اللہ نے اینکوں اپݨی صفات دا علم عطا کر ݙتے ایں واسطے اے انہاں صفات کوں ڄاݨݨ دے بعد اللہ تک رسائی حاصل کر گھندے۔ ایندا مطلب اے نی کہ اللہ دی ٻئی مخلوق اللہ کوں نی ڄاݨدی۔ اللہ دی ٻئی مخلوق وی ایں ڳال توں واقف ہے کہ ساݙا پیدا کرݨ والا اللہ ہے تے اوہو ساکوں زندہ رکھے ہوئے ہے تے اوں نے ہی ساݙے کیتے وسائل فراہم کیتے ہن۔

ڄاݨݨ دے ݙو طرزاں ہن۔ ہک طرز اے ہے کہ ہک آدمی ٻئے آدمی کوں ڄاݨدے کہ فلاݨاں آدمی دنیا اچ موجود ہے۔ کہیں حد تک اوندی صفات توں واقف ہے۔ ٻیا آدمی اوں آدمی توں متعارف وی ہے تے اونکوں اوندی قربت وی حاصل ہے۔ قربت دی وجہ توں او اونکوں ݙیکھدا وی ہے۔ اوندی ڳال وی سݨدے تے اوندے سامݨے اپݨے معروضات وی پیش کریندے۔ تمام مخلوق پہلی طرز توں واقف ہے، پر مخلوق آدم چونکہ اللہ دی صفات دا علم رکھدی ہے ایں واسطے او اللہ نال قربت حاصل کر کے اللہ دا عرفان حاصل کر گھندی ہے۔ عرفان توں مراد محض لفظی عرفان نی۔ عرفان توں مراد اے ہے کہ اونکوں ایں ڳال دا یقین حاصل تھی ویندے کہ  میں مخلوق ہاں تے میکوں پیدا کرݨ والا اللہ میݙا خالق ہے تے ایں یقین دے بعد او اللہ کوں ݙیکھدے۔ اللہ دی آواز سݨدے۔ اللہ کوں محسوس کریندے۔ اللہ نال گفتگو کریندے۔ اللہ جݙݨ اونکوں  کجھ آکھدے تاں اوندی گفتگو سݨ کے سرشاری دی کیفیّت اچ اوندی تکمیل کریندے۔ او اے ڳال ڄاݨ گھندے کہ میݙا وجود اللہ دے رحم و کرم تے اللہ دی محبت تے قائم ہے۔ اوندے ذہن اچ اے ڳال پوری طرح قائم تھی ویندی ہے کہ میݙی زندگی اچ ہر حرکت تے میݙی زندگی دا ہر عمل ایں بنیاد تے قائم ہے کہ میکوں اللہ نے سنبھالا ہویا ہے۔ او اے وی ڄاݨ گھندے کہ میکوں اللہ نے کیہڑی مشیئت دے تحت پیدا کیتے؟ میݙی پیدائش دی غرض و غایت کیا ہے؟ پیدا تھیوݨ توں پہلے میں کیہڑے عالَم اچ موجود ہم تے مرݨ دے بعد میں کیہڑے عالَم اچ منتقل تھی ویساں۔ او ایں ڳال توں باخبر تھی ویندے کہ فرشتے اوندے مسجود ہن، یعنی اوندے سامݨے او سارا نقشہ آ ویندے جیندا تذکرہ قرآن نے &quot;انی جاعل فی الارض خلیفہ&quot; (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 30) اچ کیتے۔

اے ڳال ٻہوں زیادہ غور طلب ہے کہ آدم دی اولاد آدم ہے تے آدم کی اولاد بحیثیت آدم دے ایں ڳال دا مشاہدہ کر سڳدی ہے جنہاں مشاہدات توں آدم گزرا ہے۔ جے آدم زاد ایں ڳال دا مشاہدہ نہ کرے جیہڑی حالت دا مشاہدہ آدم نے کیتے یعنی خود کوں فرشتیاں دا مسجود ݙیکھݨا، اللہ تے فرشتیاں دے درمیان مکالمہ تھیوݨا، اللہ کریم دا اے ارشاد فرماوݨا کہ اساں آدم کوں اپݨے تمام صفات دا علم سکھا ݙتے تے فرشتیاں دا اے آکھݨا کہ اساں صرف اوں حد تک واقف ہیں جیہڑی حد تک تساں ساکوں عطا فرما ݙتے۔ اے تمام فلم جے آدم زاد بندے دے سامݨے نہ آوے تاں او ہرگز آدم دی اولاد سݙیجݨ دا مستحق نی۔ اوندی حیثیت اوں آدم دی ہرگز نی جیں آدم دے بارے اچ اللہ تعالیٰ نے ارشاد فرمایا ہے کہ اے میݙا نائب تے خلیفہ ہے، اے اوندے اختیارات استعمال کرݨ تے قدرت نی رکھدا تاں او ہرگز نائب نی۔ ایں تمام گفتگو دا اجمال اے تھیا کہ آدم زاد جے ازل اچ ایں واقعے توں واقف نی تے انہاں واقعات کوں ایں زندگی اچ نی ݙیکھدا جنہاں دی بنیاد تے آدم کوں نائب تے خلیفہ بݨایا ڳیا ہے تاں او آدم دی صف اچ شمار نی تھیندا تے جے چھک تاݨ کے محض شکل و صورت دی بنیاد تے اونکوں آدم زاد آکھ وی ݙیویجے تاں اونکوں ناخلف اولاد توں زیادہ کوئی حیثیت نی ݙیویج سڳدی۔ ایں واسطے کہ او اپݨے پیؤ دے ورثے توں محروم ہے۔ پیؤ دے ورثے توں محروم اولاد ناخلف ہوندی ہے، بدنصیب ہوندی ہے، مفلوک الحال ہوندی ہے۔ 

ٻئی صورت اے ہے کہ جے کوئی بندہ اللہ دے اَسماء دا علم نی ڄاݨدا تاں او اللہ دا نائب نی۔ آدم زاد کوں ٻئی مخلوقات تے جیہڑا شرف حاصل ہے اوندی وجہ صرف اے ہے کہ آدم زاد اللہ دے اَسماء دا علم ڄاݨدے تے اوں علم دی بنیاد تے او اللہ دا نائب ہے۔ چونکہ آدم اللہ دا نائب ہے ایں واسطے او اللہ دے اختیارات استعمال کر سڳدے۔ اللہ دے اختیارات بحیثیت خالقِ کائنات دے او اختیارات ہن جنہاں کوں تخلیقی اختیارات آکھا ویندے۔ اللہ نے اپݨے کیتے ارشاد فرمائے کہ میں احسن الخالقین ہاں یعنی میں تخلیق کرݨ والا ہاں،  میں بہترین خالق ہاں۔ آیت مبارکہ توں اے ڳال پوری طرح ثابت تھی ویندی ہے کہ اللہ تخلیق کرݨ والیاں اچ بہترین خالق ہے یعنی اللہ نے بندیاں کوں وی تخلیقی صلاحیتاں منتقل کیتن۔ اے تمام صلاحیتاں او اَسماء ہن جنہاں دے بارے اچ خالقِ کائنات نے ارشاد فرمایا، &quot;وَعَلَّمَ آدَمَ الْاَسماء كُلَّهَا (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 31)، تے اساں آدم کوں تمام اَسماء دا علم سکھا ݙتا۔&quot; علم الاَسماء توں مراد کائنات اچ او تخلیقی فارمولے ہن جنہاں تخلیقی فارمولیاں نال اے کائنات وجود اچ آئی ہے۔

==15۔ قالو بلیٰ==
مذہبی دانشور آہدن کہ آدمی اللہ دی آواز نی سݨ سڳدا۔ ہک وݙا گروہ ایہجا وی ہے جیہڑا ایں ڳال تے یقین رکھدے کہ اللہ کوں ݙیکھݨا وی ممکن نی۔ ایں دنیائے ناپیدا کنار اچ ایہجے لوگ وی موجود ہن جیہڑے روحانی قدراں کوں مفروضہ (Fiction) تے قوتِ متخیّلہ قرار ݙیندن۔ ایندے نتیجے اچ دنیا اچ وݙی آبادی اللہ نال ہم کلام نی تھی سڳی۔ فقراء دا اے آکھݨا ہے کہ بندہ اللہ دا عرفان حاصل کر کے اللہ نال ہمکلام تھی سڳدے یا کوئی بندہ جے اللہ کوں ݙیکھݨا چاہے تاں ݙیکھ سڳدے۔ اللہ نال بندے دی قربت تے دوری اے ݙوہیں ڳالہیں قرآن پاک اچ بیان کیتے ڳئے ہن۔ اللہ نے تخلیق کائنات دے بعد جݙݨ کائنات کوں مخاطب کر کے فرمایا &quot;(أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ) میں تہاݙا رب ہاں۔&quot; مخلوق نے جواباً عرض کیتا جیا اساں ایں ڳال دا اقرار کریندے ہیں تے عہد کریندے ہیں کہ تساں ساݙے رب او۔ کوتاہ عقل والا بندہ وی ایں ڳال کوں آسانی دے نال سمجھ سڳدے کہ اللہ نے جݙݨ مخاطب کیتا تاں مخلوق دے کن اچ آواز پئی جیویں ہی کن اچ آواز پئی مخلوق دی نظر اٹھی تے مخلوق نے اللہ کوں ݙٹھا۔ ݙیکھݨ دے بعد مخلوق فوراً پکار اٹھی کہ جیا اساں ایں ڳال دا اقرار کریندے ہیں کہ تساں ساݙے رب ہو۔

قرآن مجید نے ݙو ڳالہیں دی وضاحت کیتی ہے۔ اللہ دی آواز سݨݨا تے آواز سݨ کے اللہ کوں ݙیکھݨا تے ݙیکھݨ دے بعد اقرار کرݨا۔ ݙوجھی ڳال اے ہے کہ مخلوق نے اللہ دی دی ہوئی سماعت کوں استعمال کیتا تے جݙݨ مخلوق دے اندر اللہ دی ݙتی ہوئی بصارت متحرّک تھئی تاں مخلوق کوں بصارت مل ڳئی۔ او ݙیکھݨ دے وصف توں واقف تھی ڳئی۔ مخلوق دے کن اچ پہلی آواز اللہ دی پئی تے مخلوق دی نظر نے سب توں پہلے اللہ کوں ݙٹھا۔ سماعت دی بنیاد اے بݨی کہ سماعت نے پہلی جیہڑی آواز سݨی او اللہ دی آواز ہئی۔ ݙیکھݨ دی بنیاد اے بݨی کہ نظر نے جیہڑی چیز کوں پہلی واری ݙٹھا او اللہ دی ہستی ہے۔ کائنات اچ جتنی وی مخلوق ہے اجتماعی طور تے سب نے اللہ دی آواز سݨ کے اللہ کوں ݙٹھا تے اللہ دی ربوبیت دا اقرار کیتا۔ اجتماعی شعور حاصل تھیوݨ دے بعد ٻئی چیز جیہڑی مخلوق کوں حاصل تھئی او اے ہے کہ مخلوق کوں اپݨا ادراک حاصل تھی ڳیا یعنی مخلوق نے ایں ڳال کوں سمجھ گھدا کہ اللہ نے میکوں تخلیق کیتے۔ میکوں تخلیق کرݨ دا مطلب اے تھیا کہ مخلوق کوں اپݨا ادراک حاصل تھی ڳیا۔ اینکوں اساں ایں طرح آکھسوں کہ اللہ نے اپݨی مشیئت، منشاء تے مرضی نال ہک کائنات بݨائی۔ اوں کائنات دے بندیاں کوں سݨݨ، ٻولݨ، چکھݨ، محسوس کرݨ تے ݙیکھݨ دی صلاحیت منتقل کیتی تے اے سارے صلاحیتاں خود اللہ دے اپݨے صلاحیتاں ہن۔ ایں واسطے کہ جݙݨ اللہ نے &quot;الست بربکم&quot; فرمایا تاں سماعت کیتے پہلی آواز اللہ تعالیٰ دی آواز قرار پائی۔ مخلوق نے جݙݨ نظر چا کے ݙھا تاں نظر دا ٹارگٹ او ہستی بݨی جیہڑی خالق ہے۔ مخلوق نے اے محسوس کیتا کہ میݙا بݨاوݨ والا اللہ میݙے سامݨے موجود ہے، جیویں ہی مخلوق دے ذہن اچ اے ڳال آئی کہ میݙا بݨاوݨ والا کوئی ہے تاں نال ہی اے ڳال وی ذہن نشین تھی ڳئی کہ میں مخلوق ہاں۔

اے تذکرہ اوں عالَم دا ہے جینکوں پیراسائیکالوجی اچ ‘‘عالمِ ارواح’’ آکھا ویندے۔ ادراک، سماعت تے بصارت دی حیثیت اجتماعی ہے یعنی تمام مخلوق یکجا طور تے موجود ہے۔ مخلوق اچ کبوتر، چیڑی، ݙاند، ڳاں، منجھ، جنّات، فرشتے، آدم وغیرہ ہن۔ ایں تخاطب تے اقرار دے بعد ہر ہک کوں اپݨا اپݨا ادراک حاصل تھیا تاں مخلوق نے خود کوں پہچاݨا۔ پہچاݨݨ توں مراد اے ہے کہ الڳ الڳ نوعاں بݨ ڳئے۔ ہݨ نوعی پروگرام مرتّب تھی کے لوح محفوظ تے آیا۔ لوح محفوظ توں اے پروگرام تقسیم تھی کے ہر نوع دا انفرادی پروگرام بݨ ڳیا۔ جتھاں نوعاں انفرادی حیثیت اچ متعارف تھئے اوندا ناں پیراسائیکالوجی اچ &quot;حضیرہ&quot; ہے۔ حضیرہ ہک جنریٹر(Generator) ہے جیندے اتے فلم دا ہک ایہجا فیتہ چلدے جیندے اچ نوعی پروگرام تے انفرادی پروگرام کٹھے ڈسپلے تھیندن۔ ایں فلم دا مظاہرہ زمین دے اتے تھیندے۔ اللہ دی بݨائی ہوئی فلم جیہڑی اسکرین تے ڈسپلے تھیندی پئی ہے اوندا ناں زمین ہے۔ مخلوق دی بݨائی ہوئی فلم ہک محدود جگہ کپڑے یا اسکرین تے ڈسپلے تھیندی ہے۔ اللہ دی بݨائی ہوئی فلم زمین تے ڈسپلے تھیندی ہے یعنی اللہ نے زمین کوں فلم ڈسپلے کرݨ کیتے اسکرین بݨا ݙتے۔

تخلیق دی بنیادی حیثیت تے جے غور کریجے تاں اے ڳال منکشف تھیندی ہے کہ آدم زاد اللہ دی سماعت نال سݨدے، اللہ دی بصارت نال ݙیکھدے تے اللہ دی فہم نال سوچیندے ول اے کیویں آکھا ویندے کہ بندہ اللہ کوں ݙیکھ نی سڳدا یا کوئی بندہ اللہ نال ہم کلام نی تھی سڳدا؟ اللہ کوں ݙیکھݨ دی طرف متوجہ نہ تھیوݨا تے اللہ دی آواز سݨݨ کیتے جدوجہد تے کوشش نہ کرݨا بدبختی تے بدنصیبی دے علاوہ کجھ نی۔ جیہڑے بندے اللہ دی قربت کیتے اللہ دی آواز سݨݨ کیتے اللہ کوں ݙیکھݨ کیتے جدوجہد تے کوشش کریندن انہاں دی کوشش ایں واسطے کامیاب تھیندی ہے کہ او جیہڑی نظر نال ݙیکھدا پئے فی الواقع او نظر اللہ دی نظر ہے، جیہڑی سماعت نال او سݨدا پئے فی الواقع او اللہ دی سماعت ہے۔ فرق صرف اتنا ہے کہ اساں اوں بصارت کوں، جیہڑی بصارت دا ٹارگٹ اللہ ہے ٻہوں زیادہ محدود طرزاں اچ استعمال کریندے ہیں۔ اساں ایں ڳال کوں اپݨے کیتے یقین بݨا گھدے کہ اساں دیوار دے پچھوں نی ݙیکھ سڳدے۔ جݙݨکہ اللہ دے ارشاد دے مطابق ایں نظر نے اللہ کوں ݙٹھے تے بندے نے اللہ کوں ݙیکھ کے اوندی ربوبیت دا اقرار کیتے۔

==16۔ اللہ کیا چاہندے؟==
اللہ کریم نے کائنات کوں ایں واسطے تخلیق کیتے کہ اللہ چاہندے کہ کائنات اچ با اختیار تے مکلّف مخلوق اپݨا ارادہ تے اختیار استعمال کر کے اوں رستے تے قدم ودھاوے جیہڑا رستہ قدم بہ قدم ٹور کے اللہ تک گھن ویندے۔ خالق اپݨی مخلوق توں اے چاہندے کہ مخلوق خالق کوں پہچاݨ کے، ݙیکھ کے، سمجھ کے اوندی ربوبیت دا اقرار کرے تے اوندے نال ہم کلامی دا شرف حاصل کرے۔ مخلوق دے ذہن اچ اے ڳال راسخ تھی ونڄے کہ ساݙا پیدا کرݨ والا ہی ساݙی حفاظت کریندے، ساݙا نگہبان ہے تے ساکوں زندہ رکھݨ کیتے او تمام وسائل فراہم کریندے جنہاں وسائل دے اتے زندگی دا دارومدار ہے۔ اتنے وݙے مربوط تے منظم انتظام دے نال نگہداشت تے نگہبانی دا منشاء صرف اے ہے کہ اللہ اے چاہندے کہ بندے دے ذہن تے اے ڳال منکشف تھی ونڄے کہ اللہ نے اپݨی مخلوق کوں محبت دے نال پیدا کیتا۔ جیں طرح اللہ نے محبت دے نال مخلوق کوں تخلیق کیتا اونہی طرح مخلوق وی محبت دے نال اللہ دی قربت حاصل کرے۔ اللہ دی محبت دا مظاہرہ ساکوں ما دی محبت اچ ملدے۔ ما تخلیق دا ہک ذریعہ ہے۔ ما دے پیٹ اچ ٻال دی نشوونما تھیندی رہندی ہے۔ اوں نشوونما اچ براہِ راست ما دا کوئی عمل دخل نی ہوندا پر ما چونکہ تخلیق دا ذریعہ بݨدی ہے ایں واسطے ما دے اندر اولاد دی جیہڑی محبت ہوندی ہے او کہیں ٻئی ہستی اچ نی ہوندی۔ کوئی باشعور ٻال جے ما دے ہووݨ توں انکار کر ݙیوے تاں ما دے اتے جو گزرسی اوندا اندازہ ہک ما ہی کر سڳدی ہے۔ تخلیق تے محبت دا ٻیا پرتَو پیؤ ہے۔ پیؤ اپݨی اولاد دی پرورش تے تربیت کریندے۔ اولاد کوں ایں قابل بݨیندے کہ او اپݨے پیراں تے کھڑی تھی ونڄے تے معاشرے اچ اونکوں مقام حاصل تھی ونڄے۔ اے سب کجھ ہووݨ دے بعد اولاد جے پیؤ توں منحرف تھی ونڄے، پیؤ کوں پہچاݨݨ توں انکار کر ݙیوے، پیؤ دی قربت کوں اپݨے کیتے ہک غیر ضروری ڳال سمجھے، پیؤ دے اتے جو کجھ گزرسی اوندا تصوّر صرف او بندہ کر سڳدے جیندے اندر پیؤ دی شفقت دے جذبات بیدار ہوون۔

اصل خالق اللہ ہے۔ ما پیؤ، اللہ دی تخلیق کوں منظر عام تے گھناوݨ دا ہک ذریعہ ہن۔ ما پیؤ اے ڳال وی ڄاݨدن کہ اولاد دا ہووݨا نہ ہووݨا، اولاد دا زندہ رہݨا، اولاد دا ذی شعور ہووݨا، اولاد دا کُند ذہن ہووݨا یا دانشور ہووݨا سب اللہ دے ہتھ اچ ہے۔ جیہڑے لوگ اللہ دے اتے یقین نی رکھدے تے اللہ دی ہستی دا انکار کریندن بہرکیف انہاں کوں وی اے تسلیم کرݨا پوندے کہ سنبھالݨ والی کوئی ہستی ہے۔ اے الڳ ڳال ہے کہ بعض نے اللہ دی بجائے اوں ہستی دا ناں نیچر رکھ گھدے۔ ما پیؤ ایں ڳال توں باخبر ہن کہ اولاد دی پیدائش کیتے او ہک ذریعہ ہن۔ قدرت جے چاہے تاں او ذریعہ بݨ سڳدن تے قدرت جے نہ چاہے تاں او اولاد دی نعمت توں محروم رہندن۔ ایندے باوجود اولاد توں بجا طور تے توقع رکھدن کہ اولاد ما پیؤ کوں پہچاݨے، اولاد انہاں دے مرتّبے تے انہاں دے درجے دے مطابق انہاں دا احترام کرے۔ دراصل اے وصف او وصف ہے جیہڑا خالق دا ذاتی وصف ہے یعنی اللہ اے چاہندے کہ جیہڑی محبت، تعلق خاطر تے پیار دے نال اللہ نے ایں کائنات کوں تخلیق کیتے، اے کائنات وی اونہی پیار تے محبت دے نال اللہ کوں پہچاݨے۔ جیں طرح ہک ٻال ما پیؤ دے حکم دی خلاف ورزی کر کے تے انہاں اقدار کوں پامال کر کے جیہڑے معاشرے اچ قائم ہن، ناخلف تے ناسعادت تھی ویندے۔ اونہی طرح جے کوئی بندہ اللہ تعالیٰ کوں پہچاݨݨ توں انکار کر ݙیوے تاں او وی ناخلف، باغی تے ظالم ہے تے جݙݨ کوئی بندہ خود اپݨے کیتے بدبختی کوں قبول کر گھندے تے اپݨے اتے جہالت تے ظلم کوں مسلط کر گھندے تاں &quot;بدبختی&quot; اوندی زندگی بݨ ویندی ہے۔ زندگی وچوں سکون ختم تھی ویندے تے اطمینان قلب توں محروم تھی ویندے۔ خوف اوندی زندگی دا مݙی بسترا بݨ ویندے تے جݙݨ کوئی بندہ ایں درد ناک عذاب تے مصیبت کوں اپݨے ڳل لا گھندے تاں اللہ دا قانون اونکوں اتنی پروٹیکشن تاں ݙیندے کہ او زندہ رہے، کھاندا پیندا رہے پر سکون آشنا زندگی اوندے کولوں دُور تھی ویندی ہے۔ ایہجے لوگ اللہ توں دُوری دی بناء تے اللہ دی خصوصی محبت تے دوستی توں محروم تھی ویندن۔ اللہ دی خصوصی محبت تے اوں محبت دے رستے تے چل کے اللہ دا دوست بݨݨ کیتے جیہڑے طریقے، قاعدے تے ضابطے بݨائے ڳئے ہن انہاں دا انکشاف روحانی علوم کریندن۔

روحانی علوم دا منشاء اے ہے کہ آدمی انہاں ضابطیاں تے قاعدیاں توں واقف تھی ونڄے جنہاں ضابطیاں تے قاعدیاں دے تحت ازل اچ مخلوق نے اللہ دی آواز سݨ کے ایں ڳال دا اقرار کیتا ہئی۔ &quot;جیا&quot; اساں ایں ڳال دا اقرار کریندے ہیں کہ تساں ساݙے رب ہو۔ اے سارا کھیݙ جیہڑا ساݙے سامݨے تھیندا پئے، کتھائیں آدمی پیدا تھیندا پئے، کتھائیں آدمی ٻلپݨ دے دور توں گزردا پئے، کتھائیں آدمی جوان تھیندا ہئے، کتھائیں آدمی جوانی دے دور کوں ختم کر کے ٻڈھیپے اچ داخل تھیندا پئے تے ٻڈھیپے دے بعد کہیں ٻئے عالَم اچ چلا ویندے۔ اے سلسلہ اتنا مسلسل تے متواتر ہے کہ اینکوں کتھائیں ٹھہراؤ نی۔ ایویں لڳدے کہ ہک چین گھمدی پئی ہے تے اوں چین دے کڑیاں کݙہیں ٻلپݨ دا روپ دھار گھندن، کݙہیں جوانی دے خدوخال اختیار کر گھندن، کݙہیں ٻڈھیپے اچ منتقل تھی ویندن تے کݙہیں اکھیاں توں اوڈھر تھی ویندن۔ چین ہک ہے کڑیاں وی ہک ہن پر ہر آن ہر لمحہ ہر کڑی ہک نویں رنگ تے روپ اچ جلوہ گر تھیندے پئے ہن۔ حضور قلندر بابا اولیاءؒ نے کتاب لوح و قلم اچ ہک جاہ ارشاد فرمایا کہ ہر لمحہ تے ہر آن ازل ہے۔ یعنی اللہ نے جیں طرح &quot;کُن&quot; فرمایا ہئی او کُن ٹیپ تھی ڳئے تے ٹیپ مسلسل چلدا پئے۔ اے ٹیپ شدہ آواز کائنات اچ مسلسل گونجدی پئی ہے۔ انسان جݙݨ ایں زمین تے وارِد تھیندے تاں اوندا مطلب اے ہے کہ جیہڑا ٻال ایں زمین تے پیدا تھیا، اے اللہ دے اوں عمل کا مظاہرہ ہے جیں عمل دے نتیجے اچ آدم کوں جنّت توں کڈھا ڳیا ہئی۔ ہر پیدا تھیوݨ والا ٻال آدم ہے، جے تک اوں ٻال نے جنّت اچ اللہ دی نافرمانی نی کیتی اے ٻال زمین تے پیدا نی تھیا۔ اللہ تعالیٰ دا ارشاد ہے، &quot;او ذات جیں تہاکوں تخلیق کیتا ہک نفس توں۔&quot; (القرآن)۔ ساݙے دانشور ہک نفس توں مراد آدم گھندن یعنی آدم، آدم توں پیدا تھیا تے آدم دی نسل ودھدی پئی ہے یا گھٹدی پئی ہے، سوال اے ہے کہ آدم نے جنّت اچ اللہ دی نافرمانی کیتی۔ اوں نافرمانی دی بناء تے آدم کوں جنّت اچوں کڈھا ڳیا۔ جنّت دی فضا جنّت دے ماحول تے جنّت نے آدم کوں رد کر ݙتا ایں واسطے کہ جنّت ہک ایہجا ماحول ہے جیندے اچ صرف او لوگ رہ سڳدن جیہڑے نافرمان نی۔ جے اساں اے سمجھوں کہ ہݨ توں کروڑاں سال پہلے آدم نے جنّت اچ نافرمانی کیتی تے آدم کوں جنّت اچوں کڈھ ݙتا ڳیا تاں اے ڳال ٻہوں عجیب معلوم تھیندی ہے کہ کروڑاں سال پہلے آدم دی غلطی دا خمیازہ کروڑاں سال بعد پیدا تھیوݨ والی آدم دی اولاد بھڳیندی پئی ہے۔ غور کریجے تاں اے ڳال انصاف دے خلاف ہے۔ پریشان کُن ڳال ہے کہ ہک کروڑ سال پہلے ساݙے آباء و اجداد دے ݙاݙا پرݙاݙا تے انہاں دے ݙاݙے نے غلطی کیتی تے سزا اڄ پیدا تھیوݨ والے ٻال کوں ملدی پئی ہے یعنی ہک راہ ٹردے آدمی نے کہیں آدمی کوں پتھر مارا تے اوندا سر کھل ڳیا۔ اوندے نال ٹرݨ والا آدمی جیندا اوں واقعے نال کوئی تعلق نی، اونکوں پکڑا ڳیا تے سزا ݙے ݙتی ڳئی۔

آدم زاد نسل ایں واسطے پریشان ہے کہ ایں نے حقائق توں دانستہ طور تے چشم پوشی کر گھدی ہے، جیہڑے حقائق اونکوں نافرمانی توں پہلے آدم دی حیثیت توں متعارف کرویندن۔ کائناتی تخلیقی عمل مسلسل جاری و ساری ہے، جیں طرح ساݙا پیؤ آدم، جنّت اچ فرمانبردار بندے دی حیثیت نال رہندا ہئی تے نافرمانی دا ارتکاب کر کے جنّت کوں چھوڑ آیا۔ اونہی طرح آدم دا ہر پتر تے حوّا دی ہر دھی، زمین تے آوݨ توں پہلے جنّت اچ موجود ہے، اتھاں اپݨے پیؤ آدم دی نافرمانی دا مظاہرہ کریندے تے نتیجے اچ جنّت اونکوں ردّ کریندی پئی ہے تے او زمین تے پیدا تھیندا پئے۔

==17۔ اساں روشنی کھاندے ہیں==
اساں جݙݨ بندے تے خالق دے درمیان تعلق دا تذکرہ کریندے ہیں تاں ساکوں ٻہوں زیادہ دوری محسوس تھیندی ہے۔ اے دوری ایں واسطے ہے کہ مادی زندگی دا دارومدار پابند حواس تے ہے۔ جݙݨ پابند حواس تے بندہ تفکر کریندے تاں اوندی سوچ وی پابند تے مقید رہندی ہے۔ پابند تے مقید سوچ دا تجزیہ کریجے تاں اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ انسان دی زندگی دا محور مادیّت ہے۔ آدمی دے ذہن دا ہر عمل مادّے دے خول اچ بند ہے۔ مثلاً کھاوݨا پیوݨا، گھر بݨاوݨا، سردی گرمی توں بچاؤ کیتے لباس اختراع کرݨا، ہک خاندان اچ رہݨا ول اوں خاندان کوں چھوٹے چھوٹے خانداناں اچ تقسیم کر ݙیوݨا وغیرہ وغیرہ۔ پر انہاں سب عوامل کوں سامݨے رکھدے ہوئے اے ڳال وی اظہر مِن الشّمس ہے کہ آدمی مادی زندگی کوں اپݨے اتے کتنا مسلط کرے۔ بالآخر اونکوں مادی زندگی چھوڑنی پوندی ہے۔ آدمی دے اتے جݙݨ موت وارِد تھیوے تاں مادیّت نال اوندا تعلق ختم تھی ویندے۔ آدمی دا وجود جیندے سہارے آدمی ایں دنیا اچ زندگی کوں چلیندے تے جیندے اچ آدمی دے تمام دلچسپیاں مرکُوز رہندن، مٹی بݨ ویندے۔ ہک آدمی ساری ݙیہاڑ اچ جو کجھ کھاندا پیندا رہندے، انہاں اشیاء دا جے ڈھائی یا ترئے کلو وزن فی ݙینھ متعیّن کر گھنیجے تاں ایں حساب نال آدمی دا جسم نی ودھدا۔ آدمی دا جسم جے مادی غذاواں نال پرورش پیندے تے مادہ ہی اوندی زندگی کوں نشوونما ݙیندے تاں تریھ پینتریھ سال دی عمر اچ آدمی دا وزن کئی مݨ ہووݨا چاہیدا اے، جݙݨکہ ایویں نی تھیندا۔ پس ثابت تھیا کہ آدمی جو کجھ کھاندے او دراصل روشنیاں کھاندے یعنی جیں طرح آدمی دا مادی وجود یا گوشت پوست دا بݨا ہویا آدمی روشنیاں دے اتے زندہ ہے اونہی طرح کݨک اچ وی روشنیاں کم کریندے پئے ہن۔

براہ راست طرز اچ ایں ڳال کوں ایں طرح اکھیسی کہ روشنی، روشنی کوں کھاندی پئی ہے۔ انسان دے اتے روشنیاں دا بݨا ہویا اصل انسان روشنیاں توں فیڈ (Feed) تھیندا پئے تے روشنیاں توں ہی انرجی (Energy) حاصل کریندا پئے۔ جیں طرح ہک آدمی مرݨ دے بعد مٹی دے ذرّات اچ تبدیل تھی ویندے اونہی طرح کݨک دا ہک داݨہ وی مٹی اچ تبدیل تھی ویندے پر کݨک دا داݨہ روشنیاں دے جیہڑے تانے بانے تے قائم ہے او روشنیاں موجود رہندن۔ ایہا وجہ ہے کہ کئی ٹن خوراک کھاوݨ دے باوجود وی وزن کئی ٹن نی تھیندا۔ روشنی دی معیّن مقدار کہیں انسان، کہیں حیوان، کہیں درخت، کہیں پرندے تے کہیں گھر دے در و دیوار دی زندگی ہے۔ روشنیاں تے روشنی دے وصف کوں تلاش کرݨ کیتے پہلا سبق اِرتکاز توجہ ہے، اِرتکاز توجہ دا مطلب اے ہے کہ ذہن ہر طرفوں خالی تے یکسو تھی ونڄے۔ یکسوئی توں مراد دراصل بے خیال تھی ونڄݨا ہے۔ بے خیال تھیوݨا کوئی ایہجا عمل نی کہ جیندی تشریح دی ضرورت ہووے۔ ہر آدمی دے اتے چویھ گھنٹے اچ زیادہ نی تاں چند منٹ کیتے بے خیال تھیوݨ دی کیفیّت ضرور طاری تھیندی ہے۔ اوندا دماغ تمام وسوسیاں تے خیالات توں خالی تھی ویندے جیندے بارے اچ آکھا ویندے کہ دماغ بند یا ماؤف تھی ڳئے یا آکھا ویندے کہ دماغ خالی تھی ڳئے۔ کیونکہ اساں یکسوئی، بے خیالی تے اِرتکاز توجہ دی ایں کیفیّت توں واقفیت نی رکھدے ایں واسطے اساں ایں حالت کوں بیماری سمجھدے ہیں۔

انسانی زندگی ہمہ وقت ہر آن ہر ݙینھ تے ہر شب ݙو رخاں تے چلدی پئی ہے۔ جے تک زندگی ݙو رخاں تے نی چلدی، زندگی قائم نی رہندی۔ ہک رخ اچ آدمی ذہنی مرکزیّت توں دور ہوندے تے ٻئے رخ اچ آدمی ذہنی مرکزیّت نال قریب ہوندے۔ جݙݨ ذہنی مرکزیّت توں دور ہوندے اوندے اتے مادیّت دا غلبہ ہوندے تے جݙݨ کوئی آدمی ذہنی مرکزیّت نال قریب ہوندے، اوندے اتے روشنیاں دا غلبہ ہوندے۔ اے ݙوہیں رخ کٹھے سفر کریندے پئے ہن تے الڳ الڳ وی اپݨا سفر جاری رکھے ہوئے ہن۔ کٹھے سفر جاری رکھݨ دا مطلب اے ہے کہ انسان مادی حواس دے اندر رہندے ہوئے وی روشنیاں دے حواس نال ہم رشتہ ہے تے روشنیاں دے حواس اچ رہندے ہوئے وی مادیّت نال ہم رشتہ ہے۔
الڳ الڳ سفر کرݨ توں منشاء اے ہے کہ آدمی دے اتے مادیّت غالب آ ویندی ہے یا اوندے اتے روشنی دا غلبہ تھی ویندے۔ جیہڑی زندگی اچ آدمی خالصتاً مادیّت اچ سفر کریندے او زندگی بیداری ہے تے جیہڑی زندگی اچ آدمی دے اتوں مادیّت دا غلبہ ترٹ ویندے اوں زندگی دا نام نندر ہے۔
انبیاء علیہم الصلوٰۃ والسلام دے تعلیمات اے ہن کہ آدم زاد کوں مادیّت دے غلبے توں آزاد کر کے روشنیاں دے اندر سفر کرݨ دی دعوت ݙتی ونڄے۔ ایں سفر کیتے پہلا قدم یا پہلا عمل مراقبہ ہے، جیہڑا انسان کوں اوں رستے نال روشناس کریندے جیہڑا رستہ مادیّت دے غلبے توں آزاد ہے۔
مراقبے دے ذریعے آدمی اپݨے ارادے تے اختیار نال اپݨے اتے ایہجے کیفیات مرتّب کر گھندے جنہاں کیفیات اچ مادّے دا غلبہ نی ہوندا۔ مثلاً جݙݨ آدمی سمھدے تاں پہلی اسٹیج اے ہے کہ اکھیاں دے اتے ہلکا جیہا بار محسوس تھیندے ول اے بار، خُمار بݨ ویندے۔ خُمار اچ ذرا جیہی گہرائی پیدا تھیندی ہے تاں حواس ترٹݨ لڳدن، جݙݨ حواس دی شکست و ریخت شروع تھیندی ہے تاں اکھیاں اچ پتلیاں دی حرکت ساکت تھی ویندی ہے تے اکھیاں اچ پتلیاں دی حرکت دا ساکت تھیوݨا ایں ڳال دی علامت ہے کہ انسان بیداری دے حواس توں نکل کے نندر دے حواس اچ منتقل تھی ڳئے۔

==18۔ تریجھی اکھ==
ماضی، حال تے مستقبل بنیادی طور تے بیداری تے نندر ہن۔ جݙݨکہ سمجھا اے ویندے کہ نندر زندگی نی۔ علوم ظاہر دے دانشور جݙݨ نندر تے خواب دی دنیا دا تذکرہ کریندن تاں خواب کوں ہک خیالی زندگی آکھ کے لنگھ ویندن جݙݨکہ خواب تے بیداری دی زندگی الڳ الڳ نی۔ صرف حواس دی درجہ بندی ہے، بیداری دے حواس اچ اپݨے اتے پابندی محسوس کریندے ہیں تے خواب کے حواس اچ خود کوں پابندی توں آزاد ݙیکھدے ہیں۔ سفر ہک ہے فرق صرف پابندی تے آزادی دا ہے۔ مراقبہ انسان کوں حواس دے ݙوہاں رخاں نال متعارف کرویندے۔ متعارف تھیوݨ دا ہک طریقہ اے ہے کہ آدمی اعصابی تھکاوٹ دی وجہ توں ارادتاً پابندی دے حواس توں ہٹ کے ایہجے حواس اچ قدم رکھݨا چاہندے جتھاں پابندی نی۔ آدمی اعصابی تھکاوٹ دی وجہ توں جݙݨ سکون چاہندے تے دنیاوی آلام و مصائب تے رنج و غم  توں نجات حاصل کرݨا چاہندے تاں طبیعت اونکوں اوں زندگی اچ گھن ویندی ہے جیں زندگی دا ناں نندر ہے۔ رات تے ݙینھ دے شعور اچ ردّ و بدل دا ہک طریقہ اے ہے کہ آدمی اعصابی طور تے بے وس تھی کے سمھ ونڄے تے ٻیا طریقہ اے ہے کہ آدمی اعصابی سکون دے نال اپݨے ارادے تے اختیار نال بیدار رہندے ہوئے نندر دے حواس اچ منتقل تھی ونڄے۔ جیں مناسبت نال نندر دے حواس بیداری اچ منتقل تھیندن اونہی مناسبت نال ماورائی حواس اچ ترقی شروع تھی ویندی ہے۔

آدمی سمھݨ کیتے لیٹدے تاں سب توں پہلے اوندے اعصاب دا چھکاؤ نرمی تے خمار اچ منتقل تھیندے۔ اے خمار جݙݨ ذرا گہرا تھیندے تاں اکھیاں اچ ہلکی جیہی کھٹک تھیندی ہے تے اکھیاں اچ پتلیاں دی حرکت بتدریج گھٹ تھی کے ساکت تھی ویندی ہے۔ خمار اچ جیویں ہی گہرائی واقع تھیندی ہے، آدمی غنودگی دے عالَم اچ چلا ویندے۔ غنودگی دا مطلب اے ہے کہ شعوری حواس، لاشعوری حواس اچ منتقل تھیوݨا شروع تھی ویندن۔ غنودگی جݙݨ اپݨے عروج کوں پہنچدی ہے یعنی شعوری حواس لاشعور اچ منتقل تھی ویندن تاں آدمی سمھ ویندے۔ اے زندگی دی روٹین تے مسلسل عمل ہے جیہڑا ہر ذی روح دی زندگی اچ جاری ہے۔ جیں طرح ہک آدمی محنت و مشقت، کم کاج، ذہنی انتشار تے اعصابی تھکاوٹ دی وجہ توں سمھݨ تے مجبور ہے اونہی طرح ٻکری، ٻلی، کبوتر، چیڑی، مچھی وی شعوری حواس توں منتقل تھی کے لاشعوری حواس اچ منتقل تھیوݨ تے مجبور ہن۔ بیداری دے بعد سمھݨ تے سمھݨ دے بعد بیدار تھیوݨ دا عمل ہر مخلوق اچ موجود ہے۔
آدم کوں اللہ کریم نے اپݨی صفات دا او علم عطا کیتے جیہڑا علم ٻئے مخلوقات کوں عطا نی کیتا ڳیا۔ اللہ تعالیٰ دی صفات دا علم سب دا سب غیبی انکشافات ہن۔ غیبی انکشافات توں مراد اے ہے کہ اللہ نے بندے دے اندر ایہجے صلاحیتاں منتقل کر ݙتن جنہاں صلاحیتاں کوں استعمال کر کے بندہ غیب دی دنیا اچ داخل تھی ویندے۔ اللہ بھاویں کہ اے چاہندے کہ بندہ غیب دی دنیا اچ اللہ دی صناعی دا مشاہدہ کرے تے اللہ دی صفات دا عرفان حاصل کرے، ایں واسطے اے ضروری تھی ڳیا کہ بندے دے اندر ایہجے صلاحیتاں موجود ہوون جنہاں صلاحیتاں کوں بروئے کار گھنا کے خالقِ کائنات دا منشاء پورا تھیوے۔ پابند زندگی بیداری ہے تے آزاد زندگی نندر دی دنیا ہے۔ کوئی وی انسان مراقبے دے ذریعے ٻہوں آسانی دے نال خواب یا نندر دی دنیا اچ داخل تھی سڳدے۔ مراقبہ دراصل بیداری دے حواس اچ رہندے ہوئے خواب ݙیکھݨ اے یعنی ہک آدمی بیدار ہے، جاڳدا پئے، شعوری حواس کم کریندے پئے ہن، زمین دے اردگرد موجود ماحول تے فضا توں متأثر وی تھیندا پئے تے خواب وی ݙیکھدا پئے۔
===مثال===
ہک شخص اپݨے جگری دوست کوں خط لکھدے۔ خط لکھݨ اچ اوندا دماغ وی کم کریندے، اوندا ہتھ وی چلدے، او جیہڑے ماحول اچ موجود ہے اتھاں کھنڈے ہوئے آوازاں وی سݨدے۔ کوئی آدمی جے ڳال کریندا پئے، اوں ڳال دا مفہوم وی اوندے ذہن اچ منتقل تھیندا پئے، کوئی اوندے توں سوال کریندے تاں او اوندا جواب وی ݙیندے۔ فضا اچ خُنکی ہے تاں سردی محسوس کریندے، گرمی ہے تاں گرمی کوں وی محسوس کریندے۔ انہاں سب ڳالہیں دے باوجود خط لکھدے تاں شعور اچ الفاظ دے معنی تے مفہوم وی منتقل تھیندے رہندن۔ مطلب اے تھیا کہ ہک آدمی اپݨے اندر لکے ہوئے کئی صلاحیتاں کوں بیک وقت استعمال کریندا پئے۔ بالکل اونہی طرح کوئی بندہ بیداری اچ رہندے ہوئے نندر تے خواب دے حواس کوں وی اپݨے اتے منعکس کر گھندے۔ اوندے اندر لاشمار صلاحیتاں متحرّک تھی ویندن۔ او بیدار زندگی اچ رہندے ہوئے بھرپور ماورائی حواس دے نال غیب دی دنیا اچ شب و روز گزریندے۔

==19۔ مراقبے دے مدارج==
غیب دی آزاد دنیا اچ شعوری سطح تے یا لاشعوری سطح تے سفر کرݨا مراقبہ ہے۔
===قانون===
سمھݨ توں پہلے آدمی دے اتے ترئے کیفیات وارِد تھیندن۔ پہلی کیفیّت پر سکون ہووݨا، ݙوجھی کیفیّت خمار تے تریجھی کیفیّت نندر ہے۔ جݙݨ کوئی آدمی بیدار رہندے ہوئے مراقبے دی زندگی کوں اپݨے کیتے مشعل راہ بݨیندے تاں اوندے اتے وی ابتدائی ترئے کیفیات وارِد تھیندن۔ پہلے اوندے اتے ہلکی جیہی نندر دا غلبہ تھیندے، ایں کیفیّت دا ناں غنود ہے یعنی سالک نے بیداری دے حواس اچ رہندے ہوئے کوئی ایہجی چیز جیہڑی عام آدمی کوں کھلی اکھ نال نظر نی آندی، ݙیکھݨ اچ ہک ایہجا پردہ حائل تھی ڳیا جیہڑے پردے نے اوں چیز کوں بھلا ݙتا۔ مسلسل مراقبہ کرݨ نال شعور دے اندر سکت پیدا تھی ویندی ہے تے بیداری دے حواس اچ بند اکھیاں نال ݙٹھے ہوئے چیزاں نسبتاً زیادہ یاد رہݨ لڳدن، پر ذہن دی رفتار اتنی زیادہ ہوندی ہے کہ انہاں ݙٹھے ہوئے چیزاں دا آپس اچ ربط قائم نی تھیندا۔ ہک طرف ذہن، زمین دی چیز ݙیکھدے، ٻئی طرف آسمان دی چیز ݙیکھدے، ایں کیفیّت دا اصطلاحی ناں &quot;وُرود&quot; ہے۔ جݙݨ ݙٹھے ہوئے چیزاں زیادہ روشن تے واضح تھیوݨ لڳدن تے جیہڑے مناظر باطنی اکھ دے سامݨے آندن او یاد رہندن، پر مناظر دے پس منظر اچ جیہڑا مفہوم ہے او ذہن نشین نی تھیندا تے ݙیکھݨ دے بعد آدمی اپݨی عقل نال اوندے اچ معنی پواوݨ دی کوشش کریندے۔ ایہے معنی صحیح وی ہوندن تے غلط وی ہوندن پر زیادہ تر اوندے اچ غلطی دا امکان ہے۔ ایں صلاحیت دا ناں مُکاشفہ ہے۔ مُکاشفے دی صورت اے ہے کہ آدمی عالم مراقبہ اچ جو چیزاں ݙیکھدے اوندا مفہوم وی ذہن نشین تھی ویندے۔ مُکاشفے دی کیفیّت مراقبے دے بغیر وی عمل اچ آ سڳدی ہے۔ آدمی جے ارادی یا غیر ارادی طور تے یکسو تھی ونڄے تاں ٻہوں دور پرے دے ڳالہیں اوندے دماغ اچ آوݨ لڳدن پر ایں طرح دماغ دی اسکرین تے مناظر دی عکاسی شعور کیتے بار بݨدی ہے تے سالک اُوں بار کوں برداشت نی کریندا۔ عقلی تے شعوری طور تے او بے خبر تھی ویندے۔ رفتہ رفتہ اے کیفیّت اپݨے عروج تے پہنچ ویندی ہے۔

جیویں جیویں مکاشفے دی صلاحیت طاقتور تھیندی ہے اونہی مناسبت نال شعوری سکت ودھدی رہندی ہے۔ لاشعوری اطلاعات تے تحریکات کوں قبول کریندے ہوئے شعور کوئی وزن محسوس نی کریندا۔ شعور جݙݨ ایں قابل تھی ویندے کہ او لاشعوری تحریکات کوں قبول کرݨ اچ بار محسوس نہ کرے، دماغ دے اتے بے خبری طاری نہ تھیوے تے آدمی دے اعصاب بیدار زندگی دی طرح کم کریندے رہن تاں اے مکاشفے دے بعد دی ݙوجھی کیفیّت ہے۔ ایں کیفیّت دا ناں مشاہدہ ہے۔ مشاہدے توں مراد ہے کہ ہک آدمی زمین تے ٻیٹھے ہوئے زمین دے اتے موجود چیزاں وی ݙیکھدے، زمین دے اتے موجود اشیاء توں لطف اندوز وی تھیندے، اپݨی غذائی ضروریات وی پوری کریندے تے باطنی طور تے ماورائی دنیاواں دی سیر وی کریندے۔ مشاہدے دی اے کیفیّت آدمی کوں عالمِ اَعراف اچ گھن ویندی ہے۔ عالمِ اَعراف او عالَم ہے جتھاں دنیا دے واسی مرݨ دے بعد ونڄ وسدن۔ او ݙیکھدے کہ عالمِ اَعراف تے ایں دنیا اچ کوئی فرق نی۔ جیں طرح دنیا اچ کوئی فرد کھاندے پیندے، سمھدے جاڳدے، کھلدے روندے، غمگین تے خوش تھیندے، اوندے اندر محبت دا طوفان اٹھدے یا اوندے اندر نفرت دا لاوا اُبھر پوندے، جیں طرح کہیں بندے کوں دنیا اچ دوستاں دی ضرورت پیش آندی ہے تے او دوستاں دے کم آندے تے دوست اوندے کم آندن، جیں طرح اونکوں دنیا اچ سردی تے گرمی دے ضروریات پوری کرݨ کیتے وسائل دی احتیاج ہوندی ہے، اونہی طرح عالمِ اَعراف دی زندگی اچ او کھاندے پیندے، سمھدے جاڳدے تے زندگی دے سارے ضروریات پوری کریندے۔ جے ایں عالَم رنگ و بو (عالمِ ناسُوت) اچ آدم کوں سر لکاوݨ دی ضرورت پیش آندی ہے تاں اوں عالَم اچ وی چھت دے تلے رہندے۔ جیں طرح ایں زمین تے مکانات تے بلڈنگاں ہن اوں ہی طرح عالمِ اَعراف اچ وی مکانات تے بلڈنگاں ہن۔ فرق صرف اے ہے کہ اتھاں وسائل حاصل کرݨ کیتے اجتماعی یا انفرادی تگ و دو نی کرݨی پوندی۔

عالمِ اَعراف دی دنیا اتنی سوہݨی ہے کہ جے آدم زاد اونکوں ݙیکھ گھنے تاں ایں تنگ و تاریک مادی دنیا دی حیثیت اوندے سامݨے کجھ نی رہندی۔ جݙݨ کوئی بندہ عالم مشاہدہ اچ داخل تھیوݨ دے بعد عالمِ اَعراف دا نظارہ کر گھندے تاں اوندے اتوں کشش ثقل ترٹ ویندی ہے۔ کشش ثقل ترٹ ونڄݨ توں مراد اے نی کہ بندہ لطیف تھی کے ہوا اچ اݙ ویندے۔ کشش ثقل ترٹ ونڄݨ توں مراد اے ہے کہ اوندے اندر حرص و ہوس نہیں رہندی۔ مال و زر دی محبت توں آزاد تھی ویندے۔ مال و زر دی فراوانی نال جیہڑا کبر و نخوت تے شیطانیت پیدا تھیندی ہے، اوندے توں آزاد تھی ویندے۔ اے حقیقت اوں بندے دا یقین بݨ ویندی ہے کہ بہرحال میکوں ایں دنیا توں اوں دنیا اچ منتقل تھیوݨا ہے۔
====نوٹ====
استدراجی علوم دی معراج مراقبے اچ غنود تے وُرود تک ہے۔ اے لوگ متواتر تے مسلسل مشقاں نال اپݨے اندر غنود تے وُرود دے صلاحیتاں کوں اتنا بیدار کر گھندن کہ انہاں کولوں ٻہوں سارے خرق ِعادات دا ظہور تھیوݨ لڳدا ہے۔

==20۔ رفتار==
جݙݨ کوئی مر ویندے تاں اوندا مفہوم اے گھدا ویندے کہ آدمی ختم تھی ڳئے۔ حالانکہ انتقال تھیوݨ دا مطلب ختم تھیوݨا نی بلکہ ہک عالَم توں ٻئے عالَم اچ منتقل تھی ونڄݨا ہے۔ یعنی آدمی گوشت پوست دے جسم کوں چھوڑ کے ٻئے عالَم اچ منتقل تھی ڳیا۔ لفظ مرݨ دا ترجمہ وی امر تھیوݨا ہے۔ ہݨ اساں ایویں آکھسوں کہ آدمی ایں عارضی زندگی کوں چھوڑ کے ایہجے عالَم اچ چلا ڳئے جتھاں اونکوں دنیا توں زیادہ طویل عمر تک رہݨے۔ روحانی طور تے مرݨا تے جسمانی طور تے مرݨا بظاہر ہکو جیہے ݙو حالتاں نظر آندن پر انہاں ݙو حالتاں اچ فرق ہے۔ ہک آدمی ایں جسم دی موجودگی اچ اپݨے ارادے تے اختیار دے نال جسم کوں چھوڑ کے مر ویندے تے ٻئی حالت اے ہے کہ آدمی ایں جسم کوں ایں طرح چھوڑ ݙیندے کہ ول ایں جسم دی اپݨی کوئی حیثیت باقی نی رہندی۔
===مثال===
جݙݨ اساں سمھ ویندے ہیں تاں خواب ݙیکھدے ہیں۔ خواب دی حالت اچ خود کوں ہزاراں میل دے فاصلے تے ݙیکھدے ہیں۔ اتھاں جیہڑی چیز کھاندے ہیں اوندا مزہ وی محسوس کریندے ہیں۔ اوں ملک دا جیہڑا موسم ہے اوندے اثرات کوں وی قبول کریندے ہیں۔ کہیں گرم ملک اچ رہݨ والا آدمی اے خواب ݙہکھدے کہ او برف پوش پہاڑ دی چوٹی تے کھڑے، سردی توں اوندے ݙند وڄدے پئے ہن، اتنی زیادہ سردی محسوس تھیندی ہے کہ جݙݨ اوندی اکھ کھلدی ہے تاں سردی دے تمام اثرات اوندے تے غالب ہوندن تے اوندے اتے کنبݨی طاری ہوندی ہے۔ ہر آدمی ہک ݙو یا زیادہ خواب ایہجے ضرور ݙیکھدے کہ اوندی ملاقات عزیزاں رشتے داراں نال تھیندی ہے۔ مرے ہوئے لوگاں دے روحاں نال ملاقات ایں ڳال دی نشاندہی ہے کہ آدمی عالمِ اَعراف اچ منتقل تھی ڳئے۔

روحانیت دا منشاء وی ایہو ہے کہ آدمی دے اندر او صلاحیت بیدار تھی ونڄے جیہڑی خواب اچ کم کریندی ہے۔ او صلاحیت متحرّک تھی ونڄے جیہڑی آدمی کوں زمان و مکان توں آزاد کر ݙیندی ہے۔
رسول کریم ﷺ دا ارشاد ہے، مُوتُوا قبلَ أن تمُوتُوا۔ (ترجمہ: مر ونڄو مرݨ توں پہلے)۔ ایندا مطلب اے ہے کہ عالمِ ناسُوت دی زندگی اچ رہندے ہوئے زمان و مکان (Time &amp; Space) دی گرفت توں آزاد تھی کے اوں عالَم دا مشاہدہ کر گھنیجے جتھاں عالمِ ناسُوت دی طرح زمانیّت تے مکانیّت دی پابندی نی۔ جیہڑی ذہنی کیفیّت اچ انسان سمھدے، سمھݨ اچ سب توں پہلے جیہڑا عمل سرزد تھیندے او اے ہے کہ آدمی نہایت آرام و سکون دے نال بسترے تے لیٹ ویندے۔ آدمی ٻیا کم اے کریندے کہ ذہن تے دماغ کوں بیداری دے حواس توں ہٹا کے اُنہاں حواس اچ منتقل کر ݙیندے جنہاں حواس دا ناں نندر ہے۔ تریجھا قدم اے چیندے کہ اکھیاں بند کر گھںدے۔ چوتھا قدم اے ہے کہ او سمھ ویندے۔

آؤ! بیداری اچ سمھݨ دی مشق کریندے ہیں۔
پرسکون تھی کے آرام نال ٻیھ ونڄو۔ ذہن کوں تمام دنیاوی خیالات توں آزاد کر گھنو۔ اکھیاں بند کر کے شعور توں لاشعور اچ داخل تھی ونڄو۔
جیویں ہی شعور دی گرفت کمزور پوسی بند اکھیاں دے سامݨے لاشعور دا دروازہ آسی۔ اے دروازہ کھول کے اندر داخل تھی ونڄو۔ ہݨ تساں عالمِ اَعراف (ماورائی دنیا) اچ ہو، جیں طرح کوئی مسافر کہیں وݙے شہر اخ داخل تھیندے اونہی طرح تساں وی عالمِ اَعراف (ماورائی دنیا) دے ہک وݙے شہر اچ ہو، اتھاں وی تہاکوں آبادیاں نظر آندے پئے ہن۔

عالمِ ناسُوت (مادی دنیا) اچ روح گوشت پوست تے ہݙہاں نال ساݙا وجود بݨیندی ہے یعنی گوشت پوست تے ہݙیاں دا تانا بانا مٹی دے ذرّات توں بݨدے تے عالمِ اَعراف اچ روح جیہڑا گوشت پوست تے ہݙیاں دا لباس بݨیندی ہے اوندا تانا بانا روشنیاں دا ہوندے۔ مٹی اچ وزن ہوندے۔ مٹی کشش ثقل دا ݙوجھا ناں ہے ایں واسطے آدمی ایں زمین تے خود کوں پابند ݙیکھدے۔ عالمِ اَعراف اچ کیونکہ جسم روشنیاں دے تانے بانے نال بݨا ہویا ہے ایں واسطے آدمی خود کوں پابند تے مجبور نی ݙیکھدا۔ پابند دنیا اچ سفر کرݨ کیتے پابند وسائل دی ضرورت پیش آندی ہے۔ رفتار تیز یا گھٹ تھی سڳدی ہے پر وسائل توں چھٹکارا نی ملدا۔ ہک گھنٹے اچ پیدل ترئے میل دا سفر طے تھیندے ایہو سفر سائیکل تے سوار تھی کے کریجے تاں چار پنج میل فی گھنٹہ تھی ویندے۔ موٹر کار اچ ٻیھ کے سٹھ ستر تے اسی میل تھی ویندے۔ ہوائی جہاز اچ ٻیھ کے ہزاراں میل دا سفر طے تھی ویندے۔ جیں طرح رفتار دی تیزی اپݨی جگہ مسلم ہے اونہی طرح وسائل دی محتاجی وی مسلم ہے۔ بندہ ایں واسطے محتاج ہے کہ اوندا جسم مٹی دا بݨا ہوئے تے جتنے وسائل ہن او وی مٹی نال بݨے ہوئے ہن۔ سائیکل، مٹی دے علاوہ کجھ نی ایں واسطے کہ سائیکل دے اندر جتنے کَل پرزے ہن او سب لوہے نال مرکب ہن تے لوہا مٹی ہے۔ مٹی کوں کٹھالی اچ پکایا ویندے تاں مٹی دے مخصوص ذرّات سیال بݨ کے لوہا بݨ ویندن۔ جہاز اچ جتنے کَل پرزے ہن او وی مٹی ہن۔ دنیا دے کہیں خطے تے کوئی وی دھات ہووے اوندا بنیادی مسالہ یا خام مال (Raw Material) مٹی ہے۔ مٹی اپݨی شکل بدلدی رہندی ہے۔ مٹی دے ذرّات کتھائیں آدمی بݨ ویندن کتھائیں سائیکل بݨ ویندن، کتھائیں موٹر سائیکل بݨ ویندن کتھائیں ہوائی جہاز بݨ ویندن تے ایہے مٹی دے ذرّات خوبصورت درخت بݨ ویندن۔ ہک چھوٹے توں چھوٹا ذرہ کݙہیں وائرس بݨ ویندے۔ کݙہیں کویلی بݨ ویندے تے کݙہیں ہاتھی بݨ ویندے۔ اے ذرّات اللہ کریم دی صناعی تے قدرت دے واضح نشانیاں ہن۔ ایں صناعی دے بارے اچ اللہ کریم نے ارشاد فرمایا ہے کہ، &quot;ساݙے نشانیاں تے غور کرو۔&quot; تے او لوگ قابل ستائش ہن تے منزل رسیدہ ہن تے اللہ کیتے پسندیدہ ہن جیہڑے اللہ دے نشانیاں تے غور کریندن۔ مٹی کوں گوند بݨا کے ہر شکل بݨائی ونڄ سڳدی ہے۔ مٹی دے گارے نال تساں چیڑی وی بݨا سڳدے ہو، مٹی دے گارے نال تساں عمارت وی کھڑی کر سڳدے ہو، مٹی دے گارے نال تساں انسانی پتلا وی بݨا سڳدے ہو تے مٹی نال تساں وݙی توں وݙی تخلیق وی عمل اچ گھنا سڳدے ہو۔
علم حاصل کرݨ دے ݙو طرزاں ہن۔ ہک طرز اے ہے کہ تساں زمان و مکاں اچ بند تھی کے وسائل دا کھوج لاؤ تے وسائل اچ تفکر کرو۔ تفکر جتنا زیادہ گہرا ہوندے اونہی مناسبت نال صلاحیتاں بیدار تے متحرّک تھی ویندن۔

==21۔ تقاضے کتھاں بݨدن==
اکھ جو کجھ ݙیکھدی ہے اوندا تانا بانا اُنہاں اجزاء تے مشتمل ہے جنہاں نال خود اکھ بݨدی ہے۔ اکھ دا ݙیکھݨا ہک صفَت ہے جینکوں جتنا زیادہ صاف تے شفاف کر گھنیجے اونہی مناسبت نال اکھ کہیں چیز کوں واضح تے روشن ݙیکھدی ہے۔ صحت مند اکھ جتنے عکس قبول کریندی ہے، انہاں دے خدوخال زیادہ واضح ہوندن۔ بیمار اکھ جتنے عکس قبول کر کے دماغ دی سکرین تے سٹیندی ہے، بیماری دی مناسبت نال اونہی قدر عکس دھندلا تے غیر واضح ہوندے۔ اکھ دی ہک بیماری اے ہے کہ اکھ دے اندر موجود لینس (جیہڑے لینس دے اتے عکس کوں قبول کرݨ دا دارومدار ہے) جے ناکارہ تھی ونڄے تاں اکھ عکس کوں قبول نی کریندی۔ کیمرہ کتنا ہی اچھا تے قیمتی ہووے جے اوندے اندر لڳا ہویا لینس خراب ہے تاں تصویر اچھی نی بݨدی۔

انسانی جسم ݙو ہن۔ انسان دا ہک جسم ایہجا ہے جیندے اندر جاہ جاہ جھریٹاں پئے ہوئے ہن۔ ہر عضو ترٹا ہویا ہے، ہر جوڑ تے پٹیاں ٻدھے ہوئے ہن۔ ایہجا جسم ناکارہ، بدصورت تے بدہئیت ہوندے۔
انسانی جسم دی طرح انسان دے اتے ہک ٻیا جسم ہے جیہڑا گوشت پوست دے جسم دے اتے روشن تے لطیف جسم ہے۔ اوں جسم دے ٻہوں سارے ناں ہن، بے شمار ناواں اچ ݙو ناں زیادہ مشہور ہن، ہک جسمِ مثالی، ٻیا نسمہ (Aura)۔ انسانی گوشت پوست دے جسم دا دارومدار نسمہ (Aura) دے اتے ہے۔ نسمہ (Aura) جے صحت مند ہے تاں گوشت پوست دا جسم وی صحت مند ہے۔ ایویں سمجھو کہ جیں طرح گوشت دے جسم اچ ݙو لینس فٹ ہن جنہاں دے ذریعے مادی دنیا اچ موجود تمام چیزاں دا عکس دماغ دی اسکرین تے منتقل تھی کے ڈسپلے تھیندے اونہی طرح جسمِ مثالی دے اندر جو کجھ موجود ہے اوندا تمام تر اثر گوشت پوست دے جسم تے مرتّب تھیندے۔ روشنیاں نال بݨا ہویا اے جسم صرف انسان کیتے مخصوص نی بلکہ زمین دے اتے جتنی مخلوق موجود ہے سب ہی اوں روشنیاں دے جسم (Aura) دی ذَیلی تخلیق ہن۔

ایں ڳال کوں ذرا تفصیل نال بیان کریجے تاں ایویں آکھا ویسی کہ انسانی زندگی اچ جتنے تقاضے موجود ہن، اے تقاضے گوشت دے جسم اچ پیدا نی تھیندے، جسمِ مثالی اچ پیدا تھیندن تے اتھوں منتقل تھی کے گوشت پوست دے جسم تے ظاہر تھیندن۔ جے کوئی آدمی روٹی کھاندے تاں بظاہر اساں ݙیکھدے ہیں کہ گوشت پوست دا آدمی روٹی کھاندا پئے پر ایویں نی، جے تک جسمِ مثالی دے اندر بکھ دا تقاضہ پیدا نہ تھیسی تے جسمِ مثالی گوشت پوست دے جسم کوں بکھ یا تریھ دا عکس منتقل نہ کریسی، آدمی روٹی نی کھا سڳدا۔ اے کوئی ایہجی ڳال نی جیہڑی سمجھ اچ نہ آوے۔ ذرا جیہے تفکر نال اے ڳال سمجھ اچ آ ویندی ہے۔

جسمِ مثالی دے ٻہوں سارے پرت ہن۔ جݙݨ اساں خواب دے حواس اچ دنیا بھر دی سیر کریندے ہیں تے تمام او اعمال و اشغال ساݙے توں سرزد تھیندن جیہڑے اساں گوشت پوست دے جسم دے نال کریندے ہیں تاں اے جسمِ مثالی دی او حرکت ہے جیہڑی گوشت پوست دے جسم کوں میڈیم بݨائے بغیر کریندے۔ جسمِ مثالی دی حرکات و سکنات دے تأثرات ہکو جیہے ہوندن۔ تمام آسمانی صحائف نے خواباں کوں مستقبل بینی دا ہک روشن ذریعہ ݙسیا ہے۔ مستقبل بینی توں مراد ٹائم اسپیس توں ماوراء اوں عالَم اچ ݙیکھ گھنݨا ہے جیہڑا عالَم ساݙے مادی اکھیاں دے سامݨے نی۔
روشنی دا جسم (Aura) جے مٹی دے ذرّات توں اپݨا رشتہ منقطع کر گھنے تاں اے ذرّات فنا تھی ویندن۔ صاحب مراقبہ جݙݨ پہلی پوڑھی توں قدم چا کے ݙوجھی پوڑھی تے رکھدے تاں اوندے سامݨے جسمِ مثالی آ ویندے تے اوندے اندر یقین دا او پیٹرن کھل ویندے جیہڑا ڄاݨدے کہ مٹی دے ذرّات نال بݨے ہوئے گوشت پوست دی حیثیت محض عارضی تے فانی ہے۔ او ڄاݨ گھندے کہ مرݨ والے آدمی دے جسم دے اتے جیہڑا روشنیاں دا جسم ہے اوں نے عارضی مادی جسم توں رشتہ منقطع کر گھدے یعنی مرݨ توں مراد اے ہے کہ مٹی دے ذرّات نال بݨے ہوئے گوشت پوست دے آدمی دے اتوں روشنیاں دا جسم ایں عالَمِ آب و گل توں رشتہ منقطع کر کے اوں عالَمِ رنگ و نور اچ منتقل تھی ڳئے۔

==22۔ جنت تے دوزخ دے طبقات==
اللہ کریم نے اپݨے محبوب ﷺ کوں فرمایا کہ اے لوگ تہاݙے کولوں روح دے بارے اچ سوال کریندن۔ آپ ﷺ آکھ ݙیو کہ روح میݙے رب دے امر توں ہے تے جو کجھ تہاکوں علم ݙتا ڳئے او قلیل ہے، یعنی روح دا علم تاں ݙتا ڳئے پر اللہ دے علم دے مقابلے اچ اوندی حیثیت قلیل ہے۔ اتھاں ہک نکتہ زیر بحث آندے۔ اللہ خود ماوراء ہے اللہ دا علم لامحدود، لاتغیّر، لامُتناہی تے ماوراء الماوراء ہے۔ لامُتناہی علم دا قلیل توں قلیل جزو وی لاتناہیت دے دائرے اچ آندے۔ اِیں واسطے اُونکوں وی تے لامُتناہی دے قلیل جزو کوں وی لامُتناہی علم ہی آکھا ویسی۔ ایں آیت مبارکہ دا اے مفہوم ہرگز نی کہ روح دا علم نی ݙتا ڳیا۔ رسول اللہ ﷺ دے نائب اولیاء اللہ کوں وی اے علم منتقل تھیا ہے۔ اے علم کینکوں کیں قدر منتقل تھیا ہے ایندے بارے اچ کجھ نی اکھیج سڳدا۔ بہرحال لامُتناہی علم دا چھوٹے توں چھوٹا جزو وی لامُتناہی ہوندے۔

روحانی نقطہ نظر نال زندگی تے موت دی تشریح کریجے تاں اے آکھا ویسی کہ روح دے بݨائے ہوئے جسمِ مثالی نے مٹی دے جسم کوں ایں طرح چھوڑ ݙتا کہ مٹی دے جسم توں اپݨا رشتہ کلیتاً تروڑ گھدا تے ایں ناسوتی عالم دے تقریباً ݙو سو میل اتے دی فضا اچ کھنڈے ہوئے روشنیاں نال ہک ٻیا جسم تخلیق کر گھدا۔ ناسوتی فضا توں ݙو سو میل اتے فضا اچ جیہڑا عالَم موجود ہے اوں عالَم کوں عالمِ اَعراف آکھا ویندے۔ ایہو او عالمِ اَعراف ہے جتھاں آدم توں گھن کے ہݨ تک تے قیامت تک لوگ مرݨ دے بعد منتقل تھیندے پئے ہن تے تھیندے رہسن۔ جسمِ مثالی کوں روح جیں طرح ہر وقت تے ہر آن متحرّک رکھدی ہے اوں طرح عالمِ اَعراف اچ وی روشنیاں دا جسم ہر وقت تے ہر آن متحرّک رہندے۔ عالمِ اَعراف دے بعد ہک ٻیا عالَم ہے، اوں عالَم اچ وی جسم متحرّک رہندے۔ اوں عالَم کوں &quot;عالَمِ حشر و نشر&quot; آہدن۔ عالَمِ حشر و نشر دی فضا عالمِ ناسُوت تے عالمِ اَعراف توں یکسر مختلف ہے۔ اتھاں روشنیاں دا ہالہ عالمِ اَعراف توں زیادہ طاقتور ہے۔ عالَمِ حشر و نشر اچ ذہنی رفتار اتنی زیادہ تھی ویندی ہے کہ جسمِ مثالی دی ریکارڈ کیتی ہوئی زندگی سامݨے آ ویندی ہے۔

عالَمِ حشر و نشر دے بعد عالَمِ یَومُ المیزان ہے۔ عالَمِ یَومُ المیزان اچ روشنیاں دے بݨے ہوئے اجسام دے اتے نور دا ہالہ بݨ ویندے ایہو او نور ہے جیہڑے نور نال کوئی بندہ اللہ کریم دا دیدار کر سڳدے۔ &quot;لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ&quot;۔ (سورۃ الانعام – آیت نمبر 103)، ترجمہ، &quot;کوئی اکھ ادراک نی کر سڳدی، اللہ خود ادراک بݨ ویندے۔&quot; جݙݨ کوئی بندہ اللہ دے ادراک نال ݙیکھدے تاں اوندی نظر عالَمِ یَومُ المیزان تے پوندی ہے۔ عالَمِ یَوم المیزان دے بعد جنّت یا دوزخ دے عالمین ہن۔ جنّت دے وی ٻہوں سارے طبقات ہن تے دوزخ دے وی ٻہوں سارے طبقات ہن۔ جنّت تے دوزخ دا تذکرہ ایں ڳال دی شہادت ہے کہ آدمی دوزخ اچ تکلیف محسوس کریسی تے جنّت اچ آرام و آسائش نال لطف اندوز تھیسی۔ جے اے سمجھ گھنیجے کہ اے لطف و آسائش تے آرام روح کوں حاصل تھیںدے تے اوں آرام توں روح فائدے چیندی ہے تاں ول اے وی آکھݨا پوسی کہ دوزخ دا عذاب وی روح دے اتے ہوندے تے اے ڳال کہیں وی طرح صحیح نی کیونکہ روح فی الواقع اللہ دا ہک حصّہ ہے، ایہجا حصّہ جیہڑا لاتجزاء ہے۔ ایہجا جیہڑا لامُتناہی ہے تے جیہڑا ماوراء الماوراء ہے۔ روح نقش و نگار اچ محدود نی۔ روح اے ڄاݨدی ہے کہ خالقِ کائنات دی مشیئت کیا ہے۔ خالقِ کائنات دی مشیئت تے منشاء دے مطابق خود کوں نویں نویں لباساں اچ ظاہر کریندی ہے تے ہر لباس کوں اوندی موجودگی تے اوندی انا نال مطلع کریندی رہندی ہے۔ ایہا او اطلاع (Information) ہے جیندے اندر معانی پواوݨا &quot;اختیار&quot; ہے۔ سزا ہووے یا جزا ݙوہاں دا تعلق اطلاع (Information) نال ہے تے اطلاع دا نزول روح دے تخلیق کردہ جسم تے تھیندے۔ روح جزا و سزا تکلیف و راحت توں مبرا ہے۔

==23۔ ایں کونے توں اوں کونے تک==
جے تک ساکوں کہیں چیز دا علم حاصل نی تھیندا اساں اوں چیز توں واقف نی تھیندے تے علم کیتے ضروری ہے کہ اوندا کوئی منبع (Source) ہووے تے اے وی ضروری ہے کہ اوں Source توں حاصل شدہ علوم کیتے ایہجی ایجنسی موجود ہووے جتھاں علم ذخیرہ ہووے۔ اوندے بعد اے ضروری ہے کہ کوئی ایہجی ایجنسی موجود ہووے جیہڑی اوندے اندر معانی پوا سڳے تے آخری حد اچ ہک ٻئی ایہجی ایجنسی دا موجود ہووݨا لازم ہے جیندے اتے علم دا مظاہرہ تھیوے۔
===مثال===
آدمی کوں بکھ لڳی یعنی اونکوں اے اطلاع ملی کہ ہݨ جسم کوں کجھ کھاوݨ دی ضرورت ہے۔ جیہڑی ایجنسی نے اے اطلاع قبول کیتی اوں نے اوں علم دے اندر معنی پوائے او اے کہ روٹی کھاوݨی چاہیدی اے۔ پھل کھاوݨے چاہیدن وغیرہ وغیرہ تے ایں اطلاع کوں جسمِ مثالی نے قبول کر کے مظاہرہ کیتا تے آدمی نے اے محسوس کیتا کہ اوں نے روٹی کھا گھدی ہے۔ جتھاں تک جسمانی تقاضے پورے کرݨ دا تعلق ہے او عالمِ ناسُوت ہووے، عالمِ اَعراف ہووے یا عالمِ جنّت و دوزخ ہووے، ہک ہی طرح دے تقاضے پورے تھیندن۔ جنّت ایں واسطے جنّت ہے کہ اتھاں کھیر تے ماکھی دے نہراں ہن۔ جنّت اچ پھل ہن تے آدمی دی آسائش تے آرام کیتے بے شمار وسائل مہیا ہن۔
دوزخ ایں واسطے دوزخ ہے کہ اتھاں ایہجے حالات اچ آدمی زندگی گزریندے جنہاں حالات دی علمی حیثیت تکلیف ہے۔ کھاݨا جنّت اچ وی میسر ہے تے کھاݨا دوزخ اچ وی میسر ہے۔ جنّت دا کھاݨا کھیر، ماکھی، پھل ہن۔ دوزخ دا کھاݨا ایہجے غذاواں ہن جنہاں نال آدمی دے اندر کراہت پیدا تھیندی ہے۔
===قانون===
کھاوݨ دا علم ݙوہاں جگہ موجود ہے۔ کھاوݨ دے اسباب تے سامان وی ݙوہاں جگہ موجود ہن پر ݙوہاں جگہ معنویت الڳ الڳ ہے۔ جنّت دا کھاݨا ایں واسطے اچھا ہے کہ اوندے اچ معنویت اچھی ہے۔ دوزخ دا کھاݨا ایں واسطے چنگا نی کہ اوندے اندر پشیمانی، تکلیف تے آہ و بکا ہے۔ مختصر طور تے ایں ڳال کوں ایں طرح آکھا ویسی کہ اے ساری کائنات دراصل علم ہے تے علم دے طرزاں اے ہن کہ اوندے اچ معنی پوائے ویندن۔ جسمِ مثالی ہک ایہجی ایجنسی ہے جیہڑی علم اچ معنی پویندی ہے۔ جݙݨ آدمی عالمِ ارواح توں نزول کر کے ایں دنیا اچ آندے تاں جسمِ مثالی ایں عالَم دے اندر ایہجے معنی تے مفہوم اخذ کریندے جیندے اچ آدمی قید ہے، بند ہے۔ ہر ہر قدم قید و بند اچ جکڑا ہویا ہے۔ جسمِ مثالی جݙݨ عالمِ ناسُوت توں باالفاظ دیگر ایں گوشت دے جسم نال اپݨا رشتہ منقطع کر کے ٻئے عالَم اچ ویندے تے اتھوں دی فضا تے ماحول نال اپݨے کیتے ہک نواں لباس بݨیندے تاں اوندے معنی تے مفہوم بدل ویندن۔ اوں عالَم دے معنی تے مفہوم اچ ٹائم تے اسپیس اتنا مختصر تھی ویندے کہ تقریباً اوندی نفی تھی ویندی ہے پر ٹائم اسپیس کلیتاً ختم نی تھیندا۔ ایویں ایں واسطے نی تھیندا کہ عالمِ ناسُوت دی طرح اَعراف اچ وی ایہا زمین ہے تے عالمِ ناسُوت دی طرح عالمِ اَعراف اچ وی گھر ہن۔ اتھاں آدمی کھاݨا وی کھاندے، پاݨی وی پیندے، چلدا پھردا ہے، اپݨے عزیز و اقربا نال ملاقات کریندے، خوش تھیندے تے روندا وی ہے۔ خوش تھیوݨا یا غمگین تھیوݨا، گھراں اچ رہݨا، چلݨا پھرݨا، دھپ دی تپش محسوس کرݨا تے موسم دے رد و بدل اچ زندگی گزارݨا، ٹائم اسپیس دے حدود دی نفی نی کریندا البتہ انسانی زندگی دی رفتار اچ اضافہ تھی ویندے۔
===مثال===
ہک آدمی کراچی اچ مر ڳیا، اوندے عزیز و اقربا دہلی اچ ہن۔ عالمِ اَعراف اچ رہݨ والا کوئی بندہ جݙݨ اپݨے عزیزاں نال ملݨ دہلی ویسی تاں ٹائم اسپیس مختصر تھی کے ݙو قدم بݨ ویسی پر قدم موجود ہن، زمین موجود ہے لہٰذا ٹائم اسپیس وی موجود ہے۔ جیویں جیویں آدمی اِیں عالَم توں اُوں عالَم اچ تے ٻئے عالمین اچ منتقل تھیندا رہندے، اوندی رفتار ودھدی رہندی ہے تے ہک وقت ایہجا آ ویندے کہ اوندا ہک قدم عالمِ ناسُوت اچ ہوندے تے ٻیا قدم عرش معلیٰ تے ہوندے۔ علم ساکوں اے ݙسیندے کہ جے بندہ پابند تے مجبور تھی کے ہک گھنٹے اچ ترئے میل دا فاصلہ طے کرݨا چاہے تاں اوندی رفتار گھٹ تھی ویندی ہے تے جے آدمی آزاد تے خود مختار تھی کے فاصلے دی نفی کر ݙیوے تاں ہک قدم دے بعد اوندا ٻیا قدم آسمان تے پوندے۔ زمین تے ٻیٹھے ہوئے ہک آدمی نے ارادہ کیتا کہ میں عرش معلیٰ تے اللہ کریم دے حضور سجدہ ریز ہاں تاں اوں ارادے دے نال اوندے سامݨے اے ڳال مشاہدہ بݨ ویندی ہے کہ اللہ اپݨی صفات حمیدہ دے نال عرش تے متمکن ہے تے بندہ اوندے سامݨے سربسجود ہے۔ اے اکھݨا کہ انسان آسماناں دی سیر نی کر سڳدا یا اللہ دے حضور سجدہ ریز نی تھی سڳدا یا اے آکھݨا کہ کوئی بندہ اللہ کوں نی ݙیکھ سڳدا، اتنی وݙی جہالت تے اتنا وڋا ظلم ہے کہ جیندے سامݨے کوئی وݙی جہالت تے کوئی ظلم نی کھڑدا۔ کیں قدر مضحکہ خیز ڳال ہے کہ انسان بلا کہیں فاصلے دے روشنی دے دوش تے امریکہ توں کراچی منتقل تھی ویندے۔ او امریکہ اچ ڳال کریندے اساں ٹی وی تے اونکوں سݨدے ہیں تے ݙیکھدے ہیں پر روشنیاں دے جسم نال آسماناں دی رفعت کوں نی چھو سڳدا۔ کوئی بندہ جے اپݨے اندر اوں صلاحیت توں واقف تھی ونڄے جیہڑی صلاحیت نے ٹی وی ایجاد کر گھدے تاں اوندے کیتے کیں طرح اے ممکن نی کہ او ایں کونے توں اوں کونے تے اِیں عالَم توں اُوں عالَم اچ اپݨے ارادے تے اختیار نال منتقل نہ تھی ونڄے۔

پہلے جیہڑے ڳالہیں جادو تے طلسمات دے ناں نال مشہور ہن تے جنہاں کوں ساݙے دانشور کرامات آہدے ہن، اڄ اوہے سب چیزاں ساݙے اکھیاں دے سامݨے سائنسی ایجادات دی شکل اچ ہن۔ آدمی کیں قدر عجیب ہے، ہک طرف اتنا بے وس تے مجبور ہے کہ سو قدم دی آواز نی سݨ سڳدا تے ٻئی طرف اتنا آزاد ہے کہ اپݨے ہی ایجادات دے ذریعے ہزاراں میل دی آواز سݨ گھندے، ہزاراں میل دور ٹی وی اسکرین تے خود کوں ظاہر کر ݙیندے۔

==24۔ قلیل علم==
اللہ او ہے جیہڑا ہر چیز تے محیط ہے۔ جو کجھ اساں کریندے ہیں اللہ اونکوں ݙیکھدے تے جو کجھ اساں لکیندے ہیں اللہ او ڄاݨدے۔ جے اساں ہک ہوؤں تاں ݙوجھا اللہ ہے۔ جے اساں ݙو ہوؤں تاں تریجھا اللہ ہے۔ اللہ ہی ابتدا ہے، اللہ ہی انتہا ہے۔ انہاں حقائق دے پیش نظر اللہ دا علم لامحدود تے لامُتناہی ہے۔ اللہ کریم نے جݙݨ کائنات بݨاوݨ دا ارادہ کیتا تاں فرمایا &quot;کن&quot; تے کائنات وجود اچ آ ڳئی۔ ایں ڳال کوں آسان الفاظ اچ ایں طرح آکھا ویسی کہ کائنات دراصل اللہ دا علم ہے جیندا مظاہرہ وی علم دی صورت اچ تھیا ہے۔ اللہ دے علم نے ہی کائنات دے خدوخال دا رنگ و روپ اختیار کیتے، ایں واسطے پوری کائنات علم دے علاوہ کجھ نی۔ سمندر دے پاݨی دا ہک قطرہ وی بہرحال پاݨی ہے۔ سمندر وچوں گھدے ہوئے ہک قطرہ آب کوں پاݨی دے علاوہ کوئی ٻیا ناں نی ݙیویج سڳدا کیونکہ پوری کائنات اللہ دے علم دا مظاہرہ ہے۔ ایں واسطے کائنات دی حقیقت، کائنات دی بنیاد تے کائنات دی ہیئت وی علم ہے۔ جݙݨ اساں عالمِ ناسُوت دی قید و بند دی زندگی دا تجزیہ کریندے ہیں تاں اے ڳال پوری طرح واضح تھی ویندی ہے کہ پوری زندگی علم ہے تے علم اوں وقت علم ہے جݙݨ اوندے اندر معانی تے مفہوم ہوون۔

کائناتی نظام اچ غور کرݨ نال عجیب قسم دی پریشانی تھیندی ہے کہ اللہ نے اے کیا نظام قائم کیتے۔ مثلاً اے کہ کوئی آدمی کھادے پیتے بغیر زندہ نہیں رہ سڳدا۔ ہر آدمی سمھݨ تے مجبور ہے، اتنے بندشاں ہن کہ جنہاں دا کوئی شمار نی۔ علم دا اے مفہوم، اللہ دے ذہن اچ جیہڑا علم ہے، اُوندے وقوف توں الڳ ہے۔ اللہ نے آدم کوں فرمایا، &quot;اے آدم! توں تے تیݙی ذال جنّت اچ رہو تے خوش تھی کے کھاؤ جتھوں دل چاہے۔&quot; (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 35)۔ جنّت ہک ایہجی وستی ہے کہ جیندی حدود دا تعین نہیں کریج سڳدا یعنی اوندی حدود لامُتناہی ہے۔ اللہ دا ارشاد ہے، &quot;خوش تھی کے کھاؤ جتھوں دل چاہے&quot;،  اے ظاہر کریندے کہ آدم کوں اللہ نے لامحدود جنّت دے رقبے تے تصرّف عطا کر ݙتا ہئی۔ باالفاظ دیگر ساݙے پیؤ آدم، جنّت دے لامحدود رقبے دے بلا شرکت غیرے مالک ہن۔ نال ہی اللہ کریم نے اے فرمایا، &quot;اوں درخت دے نیڑے نی ونڄݨا تے جے تساں ساݙے ایں حکم تے عمل نہ کیتا تاں تساں اپݨے اتے ظلم کریسو۔&quot; (سورۃ البقرہ – آیت نمبر 35)۔ جنّت لامحدود رقبہ ہے تے اوندے اچ لاتعداد تے لاشمار درخت ہن۔ ہک مخصوص درخت دی طرف اشارہ کر کے آدم کوں ہدایت کیتی ڳئی کہ اوں درخت دے نیڑے نی ونڄݨا۔ آدم توں نافرمانی سرزد تھئی تے اوں نافرمانی دے جرم اچ جنّت دے فضاواں نے آدم کوں ردّ کر ݙتا تے آدم جیہڑی سرزمین دا بلاشرکتِ غیرے مالک ہئی او زمین اوندے کولوں چھک گھدی ڳئی۔

ایں واقعے دا نقشہ کجھ ایں طرح بݨدے کہ ہک وسیع و عریض باغ ہے۔ باغ دے پُھل، پّھل، پودیاں، نہراں، آبشاراں، محلّات وغیرہ تے آدمی کوں پورا پورا تصرّف ہے۔ صرف باغ دا ہک حصّہ ایہجا ہے کہ تصرّف تاں حاصل ہے پر اوں تصرّف دے اختیار کوں استعمال کرݨ توں منع کیتا ڳئے۔ جے تک آدم نے نافرمانی دا ارتکاب نہ کیتا، آدم کیتے جنّت دا وسیع رقبہ زمان و مکان(Time&amp;Space) توں آزاد رہیا تے جݙݨ آدم توں نافرمانی سرزد تھی ڳئی تاں آدم دے اندر ٹائم اسپیس دے حد بندیاں منتقل تھی ڳئے۔
اوں درخت دے بارے اچ ٻہوں سارے ڳالہیں کیتے ویندن۔ کوئی آہدے کہ کݨک دا درخت ہئی، کوئی آہدے سیب دا درخت ہئی۔ کہیں مسلک دے لوگ آہدن کہ انگور دا درخت ہئی۔ مختلف لوگ مختلف ڳالہیں آکھدن پر آسمانی کتاباں اچ اوندا کوئی ناں نی آیا۔ 

روحانی نقطہ نظر نال جݙݨ لاشعوری وارِدات و کیفیات نال اوں درخت دا مشاہدہ کیتا ویندے تاں دراصل اے ہک طرزِ فکر دا سمبل (Symbol) ہے۔ تھیندا اے پئے کہ جو کجھ جنّت اچ موجود ہے او در و بست آدمی دے ارادے دے تابع ہے۔ آدمی دا دل چاہا کہ او سیب کھاوے، جنّت اچ سیب دے درخت وی ہن، اوندے تے سیب وی لڳے ہوئے ہن پر سیب دا تروڑݨا اتھاں زیربحث نی آندا۔ سیب کھاوݨ کوں دل چاہا، سیب موجود تھی ڳیا۔ پاݨی پیوݨ کوں دل چاہا پاݨی موجود تھی ڳیا۔ ایں طرزِ فکر نال تصرّف دے ݙو طرزاں سامݨے آندن۔ تصرّف دی ہک طرزِ فکر اے ہے کہ ہک بندہ سیب دا درخت لیندے، اوندی نشوونما دا انتظار کریندے۔ طویل عرصے دے بعد درخت ایں قابل تھی ویندے کہ اوندے اتے پھل لڳن، اوندے اندر سیب کھاوݨ دی خواہش پیدا تھیندی ہے تاں سیب دے درخت دی طرف ٹردے تے درخت دے اتوں سیب تروڑ کے کھا گھندے۔ تصرّف دا ٻیا طریقہ اے ہے کہ سیب دے درخت تے سیب لڳے ہوئے ہن۔ اوں درخت کوں نہ تاں کہیں بندے نے زمین اچ رہایا ہے تے نہ اوندی نگہداشت کیتی ہے، نہ اوں درخت کوں پروان چڑھاوݨ اچ کوئی خدمت انجام ݙتی ہے۔ اوندے اندر درخت توں سیب تروڑݨ دی خواہش تھئی، دل چاہا کہ سیب کھاواں، سیب حاضر تھی ڳیا۔ اوندے اچ ٻہوں حکمت بیان کیتی ڳئی ہے۔

اللہ کریم دے ارادے اچ اے ڳال موجود ہئی کہ کائنات وجود اچ آوے۔ اللہ نے آکھا، تھی ونڄ(کُن)، کائنات بݨ ڳئی۔ جنّت دی زندگی اچ آدم دے دماغ اچ اے ڳال موجود ہئی کہ او سیب کھاوے۔ آدم نے آکھا سیب، سیب موجود تھی ڳیا۔ کُن آکھݨ نال کائنات بݨ ڳئی، سیب آکھݨ نال سیب مل ڳیا۔ ایں ڳال کوں اللہ نے &quot;احسنُ الخالقین&quot; آکھ کے بیان کیتے، &quot;میں تخلیق کرݨ آلیاں اچ بہترین خالق ہاں۔&quot; (سورۃ المؤمنون – آیت نمبر 14)۔
یعنی اللہ نے اپݨے علاوہ وی اپݨی مخلوق کوں تخلیق کرݨ دے اختیارات نال نوازے۔ انسانی تخلیق تے اللہ دی تخلیق اچ حد فاصل اے ہے کہ اللہ وسائل دے بغیر تخلیق فرمیندے۔ اللہ دے ذہن اچ جو کجھ ہئی اوندے بارے اچ اللہ نے &quot;کن&quot; آکھ کے انہاں تمام چیزاں کوں جیہڑے اللہ ظاہر فرماوݨا چاہندا ہئی، تخلیق کر ݙتا۔ آدم دے اندر جیہڑے تخلیقی صلاحیتاں کم کریندے پئے ہن او وسائل دے محتاج ہن۔ جݙݨ کوئی بندہ انہاں تخلیقی صلاحیتاں کوں ٹائم اسپیس دے حد بندیاں توں آزاد تھی کے استعمال کریندے، او روحانی زندگی اچ رہندے تے جݙݨ کوئی بندہ انہاں تخلیقی صلاحیتاں کوں وسائل (ٹائم اینڈ اسپیڈ) دے اندر بند تھی کے استعمال کریندے، مادی زندگی گزریندے، محتاج تے پابند زندگی جہالت تے ظلم دی زندگی ہے۔ جیں طرح دانائی عقل و شعور ہک درخت دی طرح پھلدے پھولدے، اوں ہی طرح علم دے اندر طرح طرح دے شاخاں پھپھڑدن۔ نویں نویں فلسفیاں دی داغ بیل پوندی ہے۔ نویں نویں ایجادات تھیندن، بالکل اوں ہی طرح ظلم و جہالت دے درخت تے وی پھل پتر تے شاخاں ہوندن پر کیونکہ بنیاد ظلم تے جہالت ہے ایں واسطے آدمی انہاں سارے ایجادات تے ساری ترقی توں خوش تھیوݨ دی بجائے ناخوش تھیندے، پرسکون تھیوݨ دی بجائے بے سکون تھیندے، مطمئن تھیوݨ دی بجائے غیر مطمئن زندگی گزریندے۔

جݙݨ اساں موجودہ سائنسی ترقی تے نظر سٹیندے ہیں تاں ساکوں ایں ترقی اچ او تمام چیزاں ملدن جنہاں کوں اللہ نے ظلم و جہالت دے ناں نال بیان فرمایا ہے۔ اڄ دی ترقی پوری نوعِ انسانی کیتے ہک عذاب بݨ ڳئی ہے۔ ہر شخص غیر مطمئن تے بے سکون ہے۔ دنیا دے ایں کونے توں اوں کونے تک عدم تحفظ دا اژدھا منہ کھولے پوری نوعِ انسانی کوں ڳیتݨ کیتے بے قرار ہے۔ حالانکہ جتھاں تک ترقی دا معاملہ ہے، اے سارے ترقیاں اے ساری ایجادات اے ساری تخلیقات، ایں خیال دے تحت وجود اچ آئے کہ نوعِ انسانی کوں سکون ملسی پر کیونکہ اے تمام ترقیاں تے نویں نویں ایجادات ٹائم اسپیس اچ بند تھی کے وجود اچ آئے ہن ایں واسطے آدمی بدحال تے پریشان ہے۔ ٹائم اسپیس توں آزاد روحانی انسان فطرت دی پیروی کریندے تے جݙݨ اساں فطرت تے غور کریندے ہیں تاں ساکوں نظر آندے کہ زمین تے موجود وسائل، خلوص تے اعتبار تے قائم ہن۔ ایندے پچھوں کوئی ذاتی غرض تے صلے دی خواہش نی۔ سجھ روز نکلدے، دھپ نال مخلوق کوں فائدہ پہنچدے۔ پاݨی مخلوق دے اندر سیرابی دا ذریعہ بݨدے پر پاݨی کوں مخلوق توں کہیں صلہ و ستائش دی غرض نی۔ ایہو حال ہوا، آکسیجن، نباتات، جمادات تے گیس دا وی ہے۔ سائنسی ایجادات نوعِ انسانی کیتے عذاب ایں واسطے بݨ ڳن کیونکہ اللہ دے پیدا کردہ وسائل نال بݨائے ڳئے اشیاء اچ انسان دا پست ذہن (دولت پرستی) شامل تھی ڳئے۔

==25۔ کائناتی خدوخال==
کائنات تے کائنات اچ موجود تخلیقات تے تخلیقات اچ تمام نوعاں تے ہر نوع اچ الڳ الڳ افراد، پیدائش دا تسلسل تے موت دا وارِد تھیوݨا تے سماوات، سورج، چندر، ستارے، کہکشانی نظام، جنّت دوزخ تے دوزخ جنّت دے اندر زندگی گزارݨ دے حواس تے تقاضے، حواس اچ ردّ و بدل تے ردّ و بدل دے نال حواس اچ کمی و بیشی، ذہنی رفتار دا گھٹݨا یا ودھݨا، حواس دا الڳ الڳ تھیوݨا، سݨݨا، ݙیکھݨا، چھووݨا، چکھݨا، محسوس کرݨا، جسمانی نظام دا الٹ پلٹ تھیوݨا، جذبات اچ اشتعال پیدا تھیوݨا، کہیں بندے یا کہیں ذی روح دا نرم خو ہووݨا، اے سب چیزاں اللہ دے ذہن اچ موجود علم دا عکس ہن۔ کائنات اچ موجود کوئی شئے اوندی حیثیت کہیں وݙے توں وݙے سیارے دی ہووے، سٹار دی ہووے یا کہیں چھوٹے توں چھوٹے ذرّے دی ہووے، ایٹم دی ہووے، وائرس دی ہووے، شئے دی موجودگی اللہ کریم دے ذہن اچ موجود ہئی۔ جݙݨ اللہ نے خوبصورت دنیا کوں مظہر بݨاوݨا چاہا تاں آکھا، &quot;تھی ونڄ&quot; تے تمام چیزاں وجود اچ آ ڳئے۔ تخلیقات دا ٹٻر اتنا وسیع ہے کہ اللہ نے خود آکھے کہ &quot;سارے سمندر روشنائی بݨ ونڄن تے سارے درخت قلم بݨ ونڄن ول وی اللہ دے ڳالہیں پورے نہ تھیسن۔&quot; (سورۃ لقمان – آیت نمبر 27)۔
کائنات کیوں بݨائی ڳئی تے اے سارے تخلیقات کیوں عمل اچ آئے؟ جنّت دوزخ دے ݙو الڳ الڳ گروہ کیوں بݨے؟ غیب دی دنیا دے عجائبات توں ظاہر دنیا دے بے شمار عجائبات کیہڑی طرح تخلیق تھئے؟ ایندی وجہ خود اللہ نے بیان کیتی ہے۔
&quot;میں لکا ہویا خزانہ ہم میں چاہیم کہ کائنات تخلیق کراں تاکہ کائنات دے افراد میکوں پہچاݨ گھنن۔&quot; 

ایں حدیث قدسی اچ تفکر کرݨ نال اے ڳال واضح طور تے سامݨے آ ویندی ہے کہ کائنات دی تخلیق دا منشاء اے ہے کہ خالقِ کائنات چاہندے کہ اونکوں پہچاݨا ونڄے۔ پہچاݨݨ کیتے ضروری ہے کہ تمام مخلوقات وچوں کہیں ہک مخلوق دا انتخاب کر کے ٻئے مخلوقات دے مقابلے اچ اونکوں زیادہ علم ݙیویجے، علم دے اندر مفہوم تے معنویت تلاش کرݨ دی صلاحیت وی عطا کیتی ونڄے۔ کائناتی ٹٻر اچ ݙو مخلوقات ایہجے ہن جنہاں کوں اللہ کریم نے تلاش تے مفہوم پہچاݨݨ دی صلاحیت عطا کیتی ہے۔ ہک انسان تے ٻئے جنّات۔ جنّات دی تخلیق چونکہ ایں وقت زیربحث نی ایں واسطے انسانی علوم تے ہی گفتگو کیتی ویندی پئی ہے۔ کائنات اللہ کریم دا او علم ہے جیہڑا اللہ دے ذہن اچ موجود ہئی یعنی اللہ ایں ڳال توں واقف ہئی کہ کائنات دے تخلیقی خدوخال کیا ہن؟ اپݨے علم دے مطابق اللہ نے تخلیقی خدوخال کوں اپݨے حکم تے ارادے توں شکل و صورت بخش ݙتی۔ یعنی اللہ دا ذاتی تے مخصوص علم شکل و صورت بݨ کے وجود اچ آ ڳیا۔ اللہ کریم نے آدم کوں اپݨی &quot;صفَت تے اَسماء&quot; دا علم عطا کیتے۔ اَسماء توں مراد اللہ دے صفات تے کائنات دے خدوخال ہن۔ اے ایہجا علم ہے جینکوں فرشتے وی نی ڄاݨدے۔ جݙݨ اے علم آدم نے سکھ گھدا تاں فرشتیاں کوں آدم دے سامݨے جھکݨا پیا۔ آدم کوں اللہ کریم نے اے ݙسا ݙتا کہ کائنات میݙے ذاتی علم دا ہک حصّہ ہے تے اوں علم اچ معنی تے مفہوم دے نال بے شمار فارمولے ہن، جنہاں فارمولیاں نال ساری کائنات تخلیق کیتی ڳئی ہے۔ آدم کوں کائناتی تخلیق دے فارمولے سکھاوݨ دے بعد جنّت اچ بھیڄ ݙتا ڳیا۔ جنّت اچ آدم دی پوزیشن ہک ایہجے سائنسدان دی ہے جیہڑا کائنات دے تخلیقی فارمولیاں دا علم رکھدے۔ انہاں فارمولیاں اچ بنیادی نکتہ اے ہے کہ ساری کائنات ہک علم ہے تے آدم اوں علم اچ معانی تے مفہوم دے نال تصرّف کرݨ دا اختیار رکھدے۔

==25۔ روشنی==
&quot;اللہ کریم احسن الخالقین ہن۔ (سورۃ المؤمنون۔ آیت نمبر 14)&quot;۔ خالقین دا لفظ ساکوں ݙسیندے کہ اللہ دے علاوہ ٻئے وی تخلیق کرݨ والے ہن پر مخلوق مزید تخلیقات دے معاملے اچ وسائل دی پابند تے محتاج ہے۔ ایندی مثال اڄ دے دور اچ بجلی دی ہے۔ اللہ دی ہک تخلیق بجلی (Electricity) ہے۔ جݙݨ بندیاں نے ایں  تخلیق توں ٻئے ذَیلی تخلیقات کوں متحرّک کرݨا چاہا تاں لکھاں ہزاراں چیزاں وجود اچ آ ڳئے۔ آدم زاد نے جݙݨ بجلی دے علم دے اندر تفکر کیتا تاں اوں بجلی نال لاشمار چیزاں وجود اچ آ ڳئے۔ بجلی نال بݨے ہوئے یا بجلی نال چلݨ والے مشیناں توں جتنے چیزاں وجود اچ آئے، او انسان دی تخلیق ہن مثلاً ریڈیو، ٹی وی تے ٻئے بے شمار چیزاں۔ اللہ کریم دی ایں تخلیق بجلی (Electricity) نال جیہڑی ٻئے ذَیلی تخلیقات دا مظہر بݨی، ابنِ آدم دا بجلی دے اندر تصرّف ہے۔ اے اوہو علم ہے جیہڑا اللہ نے آدم کوں سکھا ݙتے۔

اَسماء توں مراد اے ہے کہ اللہ نے آدم کوں ہک ایہجا علم سکھا ݙتے کہ جیہڑا تخلیقی فارمولیاں نال مرکب ہے۔ کوئی انسان جݙݨ ایں علم کوں حاصل کر گھندے تاں نویں نویں چیزاں بݨ ویندن۔ وسائل دی حدود توں لنگھ کے یا وسائل دے علوم توں اڳاں ودھ کے جݙݨ کوئی بندہ روشنیاں دے علم نال دھات (لوہے) اچ تصرّف کریندے تاں وݙے وݙے مشیناں، کَل پرزے، جہاز، ریل گݙیاں، خطرناک تے وݙے وݙے بم بݨ ویندن۔ تصوّف اچ ایں عمل کوں &quot;ماہیتِ قلب&quot; آکھا ویندے۔ وسائل اچ محدود رہ کے مٹی دے مخصوص ذرّات کوں کٹھالی اچ پکا کے اساں سونا بݨیندے ہیں۔ مٹی دے ذرّات کوں مخصوص پروسیس توں گزار کے اساں لوہا بݨیندے ہیں۔ پر او بندہ جیہڑا روشنیاں اچ تصرّف کرݨ دا اختیار رکھدے، ذخیرے وچوں انہاں مقداراں کوں الڳ کر گھندے، جیہڑے مقداراں سونا بݨیندن، تاں سونا بݨ ویندے۔ تصرّف دے ݙو طریقے ہن۔ ہک طریقہ اے ہے کہ وسائل اچ محدود رہ کے وسائل کوں مجتمع کر کے کوئی چیز بݨائی ونڄے،
تے ٻیا طریقہ اے ہے کہ روشنیاں اچ تصرّف کرکے روشنیاں کوں متحرّک کر ݙیویجے۔ علمِ روحانی دی تھیوری پڑھ کے پریکٹیکل اچ اے معلوم تھی ویندے کہ کائنات اچ موجود ہر شئے دی بنیاد تے بساط (Base) روشنی ہے تے روشنی معیّن مقداراں دے نال ردّ و بدل تھیندی رہندی ہے تے معیّن مقداراں دے نال گھٹدی ودھدی رہندی ہے۔ پیدائش توں موت تک دا زمانہ ساکوں اے ݙسیندے کہ کوئی ٻال اپݨی ہک حیثیت تے قائم نی رہندا۔ جنہاں معیّن مقداراں تے ٻال پیدا تھئے، انہاں معیّن مقداراں اچ ہک ضابطہ ہک قانون تے ترتیب دے نال ردّ و بدل تھیندے۔ جیہڑی طرح مقداراں اچ ردّ و بدل تھیندے اونہی مناسبت نال ٻال وی بدلدا رہندے۔ آدمی دا ٻال جوان یا ٻڈھا ہووے، بہرصورت آدم رہندے۔ اوندی شکل و صورت تے خدوخال اچ تاں تبدیلی تھیندی رہندی ہے پر شکل و صورت برقرار رہندی ہے۔ اللہ نے کائنات کوں مختلف نوعاں اچ تقسیم کیتے۔ معیّن مقدار اے ہے کہ آدم ہر حال اچ آدم رہندے، باندر دا ٻال ہر صورت اچ باندر دا ٻال رہندے پر عمر دے نال نال اوندے اندر زندگی گزارݨ دے تقاضیاں اچ تبدیلی تھیندی رہندی ہے۔ تبدیلی اے ہے کہ پیدا تھیوݨ والے ٻال دے نقوش جوانی اچ سر تا پیر بدل ویندن۔ جوانی دے بعد ٻڈھیپا آندے تاں ٻڈھیپے اچ جوانی دے نقوش ڈھل ویندن تے ایں طرح ڈھل ویندن کہ جوانی دی تصویر تے ٻڈھیپے دی تصویر ݙو الڳ الڳ تصویراں نظر آندن۔ قائم بالذّات معیّن مقداراں اے ہن کہ آدمی ہک ݙینھ دا ٻال ہووے یا سو سال دا ٻڈھا ہووے، بکھ تریھ دا تقاضہ اوندے اندر موجود رہندے۔

عجیب رمز اے ہے کہ ݙو سال دا ٻال وی پاݨی پیندے۔ ݙو سال دا ٻال غذا کھاندے۔ سو سال دا ٻڈھا آدمی وی پاݨی پیندے، سو سال دا ٻڈھا وی روٹی کھاندے پر سو سال دا ٻڈھا ݙو سال دا ٻال نی ہوندا تے ݙو سال دا ٻال سو سال دا ٻڈھا نی ہوندا۔ روحانی علوم ساݙے اتے اے ڳال واضح کریندن کہ باوجود ایندے کہ تقاضے ٻڈھیپے تے ٻلپݨ دے یکساں ہن، شکل و صورت تے خدوخال کیوں تبدیل تھی ویندن؟ شکل و صورت تے خدوخال دے ردّ و بدل اچ کیہڑے علوم کم کریندے پئے ہن؟ انہاں علوم نال روشناس تھیوݨ کیتے ضروری ہے کہ اساں انہاں روشنیاں دا علم حاصل کروں جنہاں روشنیاں کوں اللہ کریم نے اپݨی صفات آکھے۔

==26۔ ذات و صفات==
صفات توں کہیں چیز دا ادراک تاں کیتا ونڄ سڳدے پر ذات دی حقیقت تے کُنہ تک نی پہنچا ونڄ سڳدا۔ عام زندگی اچ اوندی مثال اے ہے کہ ہک شخص دا ناں &quot;الف&quot; ہے۔ الف دے صفات اے ہن کہ او ٻہوں نرم دل ہے، ٻہوں سخی ہے، رحم کرݨ والا ہے، ٻیاں دی تکلیف کوں اپݨی تکلیف سمجھدے۔ اوندے برعکس ٻیا شخص &quot;ب&quot; ہے۔ اوندے اندر سختی ہے، شقاوت ہے، او خود کوں ٻیاں توں برتر سمجھدے، مہربان تھیوݨ دی بجائے لوگاں کوں پریشان کریندے، لوگاں دے ݙکھ درد تے مصائب اچ اضافے دا باعث بݨدے۔ &quot;الف&quot; دی صفات زیر بحث آون یا &quot;ب&quot; دی عادات و خصائل سامݨے آون، انہاں نال &quot;الف&quot; تے &quot;ب&quot; دے تشخص دی نشاندہی تاں تھیندی ہے پر فی الواقع &quot;الف&quot; کیا ہے تے &quot;ب&quot; کیا ہے؟ ایندے بارے اچ اساں کوئی حتمی فیصلہ نی کر سڳدے۔ تھی سڳدے کہ اڄ دا او &quot;الف&quot; جیہڑا نرم خو تے نرم دل ہے، کل سخت گیر تھی ونڄے، اے وی ممکن ہے کہ اڄ دا &quot;ب&quot; اپݨی عادات و خصائل دے اعتبار نال جو کجھ ہے کل اوندے اندر تبدیلی واقع تھی ونڄے تے او لوگاں کوں پریشان کرݨ دی بجائے لوگاں دے ݙکھ درد کوں دور کرݨ اچ مثالی کردار ادا کرے۔ عادات و خصائل تے صفات کوں سامݨے رکھ کے کہیں فرد دی شخصیت دا ہک ہیولیٰ تاں قائم کیتا ونڄ سڳدے پر فی الواقع او اپݨی صفات دے اعتبار نال کیا ہے، ایندے بارے اچ یقینی ڳال نی کیتی ونڄ سڳدی۔ ایں واسطے کہ صفات اچ ردّ و بدل تھیندا رہندے پر ذات اچ ردّ و بدل نی تھیندا۔ اڄ &quot;الف&quot; جے نرم دل ہے تے آوݨ والے کل اچ او سخت گیر تھی ونڄے تاں اے دراصل اوندی صفات اچ تبدیلی ہے پر &quot;الف&quot; جݙݨ نرم دل ہئی تاں تݙاں وی &quot;الف&quot; ہئی تے جݙݨ او سخت گیر تھیا تݙاں وی &quot;الف&quot; ہئی۔
===قانون===
ڄاݨݨ تے پہچاݨݨ دے طرزاں متعیّن ہن۔ ہک اے کہ کہیں شئے کوں اوندے صفات توں پہچاݨا ویندے تے ٻئی طرز اے ہے کہ کہیں شئے کوں اوندی ذات توں پہچاݨا ونڄے۔
===مثال===
ساݙے سامݨے لوہے دا ہک ٹکڑا ہے، جݙݨ اساں لوہے دی صفات دا تذکرہ کریندے ہیں تاں دراصل ساݙے سامݨے لوہے دی صفات نال مرکب ٻہوں سارے اشیاء آ ویندن۔ لوہے نال ہک چھری وی بݨدی ہے تے لوہے نال او پٹڑی وی بݨدی ہے جیندے اتے ریل چلدی ہے۔ لوہے دی صفات دا ہک عکس چھری وی اپݨے اوصاف تے قائم ہے۔ اوں چھری نال پھل دے ݙلیاں بݨدن، اے چھری ٻئے مفید تے تعمیری کماں اچ وی کم آندی ہے تے اوں چھری نال کہیں دا پیٹ وی چیریج سڳدے۔ پاݨی دا ہک وصف اے ہے کہ او تریھ لہیندے تے پاݨی دا ہک وصف اے وی ہے کہ اوندے ذریعے بجلی جیہی انرجی وجود اچ آندی پئی ہے۔ پاݨی دے ذریعے بجلی حاصل کرݨا دراصل پاݨی دا ہک وصف ہے پر حالی ساݙے اتے اے ڳال منکشف نی تھئی کہ فی الواقع پاݨی کیا چیز ہے؟ سائنس دان جنہاں اجزاء کوں پاݨی دا مرکب تسلیم کریندن یا جنہاں اجزاء نال پاݨی بݨدے انہاں اجزاء کوں کٹھا کرݨ دے بعد پاݨی تاں بݨ ویندے پر بہرحال اونکوں قدرتی پاݨی قرار نی ݙیویڄ سڳدا۔ کہیں چیز دا وصف تلاش کر گھنݨا تاں انسانی علوم تے انسانی عقل و شعور اچ آ سڳدے پر کُنہ معلوم کر گھنݨا انسانی شعور تے لاشعور دی سکت توں باہر ہے۔ پاݨی فی الواقع کیا ہے، کنہاں حقیقی اجزائے ترکیبی نال مرکب ہے؟ ایں ڳال دا انکشاف انہاں لوگاں تے تھیندے جیہڑے لوگ اللہ تعالیٰ دے نائب تے حضور ﷺ دے روحانی وارث ہن۔

اساں کوئی چیز ایجاد کریندے ہیں تاں ارباں کھرباں روپیہ خرچ کر سٹیندے ہیں۔ فائدہ گھٹ تے نقصان زیادہ تھیندے۔ ایجادات اچ تعمیر و ترقی توازن نال ہم آہنگ نی ہوندی۔ موجودہ دور اچ سائنس دے محیّر العقول نویں نویں ایجادات نے عجیب فسوں کاری کیتی ہے۔ آکھݨ اچ ایہو آندے کہ سائنس ترقی دی طرف گامزن ہے۔ انسان نے علم اچ کمال حاصل کر گھدے، ٹائم اسپیس دے حد بندیاں کوں جیہڑے صدیاں توں رائج ہن، تروڑ ݙتے۔ پر حقیقت اے ہے کہ جیہڑے ایجادات ساݙے سامݨے آئے ہن، انہاں اشیاء نال تعلق رکھدن  جیہڑے اشیاء پہلے توں زمین تے موجود ہن۔ انہاں ایجادات دا پورا فائدہ ساکوں ایں واسطے نی پہنچا کہ ساݙا علم محدود ہے۔ صفات دے بعد شئے دی اہمیت تے شئے دی کُنہ کیا ہے؟ اوں طرف اساں کوئی توجہ نی ݙتی۔ کوئی روحانی انسان محض صفات دے بھل بھلیاں اچ گرفتار نی تھیندا، او صفات کوں روشنی یا میڈیم بݨا کے ہمیشہ اوں ذات دا متلاشی رہندے جیہڑی ذات مطلق اچ طاقت دے ذخیرے موجود ہن۔ ماورائی اسباق اچ اے ڳال ٻہوں زیادہ توجہ دے نال شاگرداں کوں ݙسی ویندی ہے کہ صفات دراصل کہیں ذات دا عکس ہوندے تے عکس ماضی ہوندے۔

آسمانی کتاباں اچ جتھاں جتھاں صفات دا تذکرہ آئے اتھاں اتھاں اللہ نے صفات کوں اپݨے نشانیاں قرار ݙتے تاکہ انہاں نشانیاں اچ غور و فکر کرے تے ذہن گہرائی اچ استعمال کر کے ذات دا کھوج لایا ونڄے۔ صفات کوں تلاش کرݨ دے ٻہوں سارے راہواں مختلف اوقات اچ متعیّن کیتے ڳن۔ اے صحیح ہے کہ انہاں راہواں کوں مذہبی معاونت (Support) حاصل ہے پر کہیں مذہبی کتاب اچ اے ڳال نی آکھی ڳئی کہ مقصود و منتہا صفات دا حصول ہے۔ انہاں متعیّن راہواں اچ سب توں پہلی تے بنیادی ڳال اِرتکاز توجہ ہے یعنی جیہڑا علم آدمی حاصل کرݨا چاہندے اوں علم دے حصول کیتے ٻئے علوم توں قطع نظر ہک نقطہ متعیّن کر کے اوں نقطے اچ تفکر کریجے تے اوں نقطے دے اندر فہم و ادراک دے سارے صلاحیتاں مرکوز کر ݙیویجن۔ اِرتکاز توجہ کیتے ٻہوں سارے طریقے ایجاد تھئے۔ انہاں طریقیاں اچ یوگا، ساہ دے مشقاں، پاسِ انفاس، ہپناٹزم، مسمریزم، ٹیلی پیتھی، لمس، مراقبہ وغیرہ شامل ہن۔ اساں جݙݨ انہاں مشقاں دی افادیت تے غور کریندے ہیں تاں اساں ایں نتیجے تے پہنچدے ہیں کہ آدمی صفات توں ہٹ کے ذہن دے اندر (Inner) اچ ایہجی تصویر کشی کرݨا چاہندے یا اپݨے اندر اوں ادراک کوں حرکت ݙیوݨا چاہندے، جیہڑا ادراک صفات توں ہٹ کے ذات دا مشاہدہ کریندے۔

==28۔ قوتِ متخیلہ ۱==
آدم جݙݨ توں زمین تے آباد ہے، اوں علم نال واقف تھیندا رہیا کہ زمین دے اندر ایہجے مخفی طاقتاں موجود ہن جنہاں نال زندگی کیتے وسائل فراہم تھیندن۔ اساں ݙیکھدے ہیں کہ زمین دے اندر کوئی بیج سٹیا ویندے تاں بیج دی اپݨی مخفی طاقت تے زمین دے اندر اپݨی مخفی طاقت مل کے ہک ٻئے نال ضرب تھیندی ہے تے نتیجے اچ تریجھی چیز دا وجودی پیکر ساݙے سامݨے آ ویندے۔ سائنسی نقطہ نظر نال ایں ڳال کوں ایں طرح اکھیج سڳدے کہ بیج دے اندر مخفی قوت یا انرجی زمین دی مخفی قوت یا انرجی نال مل کے جݙݨ اپݨا مظاہرہ کریندی ہے تاں نتیجے اچ کوئی پودا نمودار تھیندے تے ول او پودا ودھ کے تناور درخت بݨ ویندے تے اوں درخت اچ پھل تے پُھل لڳدن، پر بیج دے اندر مخفی طاقت دی کُنہ کیا ہے تے زمین دے اندر مخفی طاقت دی کُنہ کیا ہے۔ اے ڳال حالی تک سائنس داناں دے سامݨے نی آئی۔ جے ایں اہم مسئلے کوں سمجھݨ دی کوشش کریجے تاں آسان الفاظ اچ ایویں اکھیسی کہ بیج ہک تشخص ہے تے بیج دے اندر اوندے صفات، او درخت ہے جیہڑا بیج دی نشوونما پاوݨ دے بعد ظاہر تھیندے۔ بیج دا ٻیا وصف اے ہے کہ بیج اپݨی صفَت دا مظاہرہ کریندے یعنی پُھل بݨدے تاں اوندے اندر وی بیج ہوندن۔ بیج اپݨی صفات دا مظاہرہ کریندے تے صفَت کوں پتّیاں دے روپ اچ ظاہر کریندے۔ ساݙے کول کوئی طریقہ ایہجا موجود نی کہ تمام پتّیاں کوں شمار کر سڳوں۔ انسانی عقل اتنی محدود ہے کہ او ہک بیج دے پھیلاؤ دا احاطہ نی کر سڳدی۔ روحانی انسان جݙݨ بیج دا تجزیہ کریندے تے انر (Inner) اچ موجود روشنی نال بیج دے اندر تفکر کریندے تاں آہدے کہ بیج ہک صفاتی مظہر ہے۔ اساں جݙݨ عقل و شعور دے اعتبار نال چھوٹے جیہے بیج دی صفات دا احاطہ نی کر سڳدے تاں ساکوں بالآخر تسلیم کرݨا پوندے کہ اللہ دی صفات کوں سمجھݨا محدود عقل و شعور توں ماوراء ہے کیونکہ کہیں چیز دی کُنہ کوں سمجھݨ کیتے عقل و شعور بے وس ہے۔ ایں واسطے ساکوں ایہجے طریقے اختیار کرݨے پوسن جیہڑے ساکوں عقل و شعور توں ٻاہر دی دنیا اچ گھن ونڄن تے عقل و شعور توں ٻاہر دی دنیا نال ساکوں روشناس کراون۔

اِرتکاز توجہ یا مراقبہ انہاں طریقیاں اچوں پہلا طریقہ ہے۔ زیادہ پڑھے لکھے لوگ، سائنسی نظریات دے بھل بھلیاں اچ گم افراد، عقل و شعور نال آراستہ دانشور جݙݨ روحانی علوم دے اندر غور کریندن (کیونکہ انہاں علوم کوں او عقل و شعور دے دائرے اچ بند کرݨا چاہندن باالفاظ دیگر لامُتناہی علم کوں تنہایت اچ قید کرݨا چاہندن) تے انہاں دے سامݨے جݙݨ کوئی حل نی آندا تاں او روحانیت کوں قوتِ متخیّلہ آکھ ݙیندن۔ روحانیت کوں قوتِ متخیّلہ آکھ کے لنگھ ونڄݨ دے بعد تحقیق، تلاش دے دروازے اپݨے اتے بند کر گھندن۔
جتھاں تک قوتِ متخیّلہ دا تعلق ہے، خیال دی قوت توں کہیں چیز کوں ٻاہر نی اکھیج سڳدا۔ زندگی دے سارے اعمال و اشغال قوتِ متخیّلہ دے اتے قائم ہن۔ دانشور اے تاں آہدن کہ روحانیت قوتِ متخیّلہ دا مرکب ہے پر او اے نی ݙسیندے کہ قوتِ متخیّلہ کیا ہے؟ جتنے کجھ ترقیاں سامݨے آ چکیاں ہن تے جتنے کجھ ترقیاں ساݙے سامݨے آسن انہاں سب اچ ہک ربط قائم کریجے تاں ہک ہی ڳال آکھی ویسی کہ اے سب قوتِ متخیّلہ ہے۔
سائنسدان دے دماغ اچ اے خیال وارِد تھیا کہ ایہجا ہتھیار ایجاد کرݨا چاہیدا اے کہ جیندے نال بیک وقت لکھاں جاناں موت دے گھاٹ اتر ونڄن۔
ٻئے سائنسدان دے دماغ اچ اے خیال وارِد تھیا کہ کوئی ایہجا آلہ ایجاد کر گھنے جیہڑا آوازاں کو پکڑ گھنے۔ تریجھے سائسندان دے ذہن اچ اے خیال وارِد تھیا کہ ایہجی اسکرین بݨاوݨی چاہیدی اے جیہڑی اسکرین تے دنیا دے ہک کونے توں ٻئے کونے تے تصویر منعکس تھی ونڄے۔ اے سب ایجادات کہیں ہک بندے دے ذہن توں شروع تھئے۔ اوں خیال دے اتے ذہنی استعداد کوں مسلسل تے متواتر مرکوز کیتا ڳیا تاں نویں نویں ایجادات وجود اچ آندے رہیے۔ سوال اے ہے کہ جے سائنسدان دی تحقیق و تلاش دے نتیجے اچ کوئی ہک ایجاد اوں ہک سائنسدان تک محدود رہ ویندی تے ٻئے بے شمار سائنسدان اپݨی خیالی قوت کوں اوں ایجاد تے استعمال نہ کریندے تاں ایجاد کیہڑی طرح وجود اچ آندی؟

اے آکھݨا کہ روحانیت قوتِ متخیّلہ ہے، ٻہوں جہالت تے کم عقلی ہے۔ روحانیت اچ خیال ایہجی اطلاع کوں آکھا ویندے جیہڑی اطلاع مسلسل تے متواتر کہیں ہک نقطے تے مرکوز تھی ونڄے۔ جݙݨ کوئی اطلاع یا خیال کہیں ہک نقطے تے مرکوز تھی ونڄے تاں بالآخر او چیز جیہڑی خیال اچ موجود ہے، مظہر بݨ ویندی ہے تے اے مظہر اپݨی صفات دے نال اکھیاں دے سامݨے آ ویندے۔ روحانی انسان جݙݨ ٻوہڑ دے درخت دا تذکرہ کریندے تاں آہدے کہ بیج نے اپݨی صفات دے مظاہرے کیتے اپݨے خیال کوں ہک نقطے تے مرکوز کر ݙتے تے بیج دا خیال جݙݨ ہک نقطے تے مرکوز تھی ڳیا تاں اوندے صفات دا مظاہرہ شروع تھی ڳیا تے اے مظاہرہ ہک ٻہوں وݙے درخت دی شکل اچ زمین دے اتے نمودار تھی ڳیا۔
===قانون===
صفات دراصل آدمی دے اندر اطلاعات دا ہک ذخیرہ ہے۔ انہاں اطلاعات وچوں چند ہک یا پوری اطلاعات کوں جݙݨ انسان اپݨے خیال دی طاقت نال ہک نقطے تے مرکوز کر ݙیندے تاں خیال دے اندر لا مُتناہی اطلاعات اچ ابھارہ آ ویندے تے اکھیاں دے سامݨے مظاہر آوݨ لڳدن۔ ایں ہی ڳال کوں روحانی استاد خیالات کوں ہک نقطے تے مرکوز تھیوݨا آہدن تے انر (Inner) دا کھوج لاوݨ والے دانشور مراقبہ آہدن۔

==29۔ قوتِ متخیلہ ۲==
انسان دا وجود اوندی روح دے تابع ہے۔ یعنی گوشت پوست دا جسم اصل انسان نی۔ ہر ذی فہم انسان جیہڑا پاڳل نی، اوندے اندر طبعی تے جبلّی خواہشات ہوندن۔ ساݙے معاشرے اچ جیہڑے معاشرتی قدراں رائج ہن یا جنہاں معاشرتی اقدار اچ اساں زندگی گزریندے پئے ہیں اوندی بنیاد وی جبلّت پر قائم ہے۔
===مثال===
جے کہیں باشعور آدمی کوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ اوندی ما کون ہے؟ اوندا پیؤ کون ہے؟ تاں اوندی زندگی اچ ایہجا خلاء پیدا تھی ویندے کہ اے لاعلمی تے محرومی ول ول اوندے ذہن اچ گردش کریندی ہے۔ بظاہر ایں ڳال نال کوئی فرق واقع نی تھیندا کہ اوندا پیؤ اوندی ما کون ہے۔ ایں واسطے کہ ما پیؤ دے مرݨ دے بعد وی او زندہ رہندے تے خوش رہندے۔ ایندے باوجود کہ او ما پیؤ دے بغیر وی اپݨے تمام دنیاوی دلچسپیاں پورے کریندے۔ اوندے دوست احباب ہوندن۔ جے اونکوں والدین دے بارے اچ معلومات نہ ہوون تاں اوندی زندگی اچ محرومی سِمبل (Symbol) بݨ ویندی ہے۔ ایہجے ٻال جنہاں کوں اپݨے ما پیؤ دا علم نی ہوندا، انہاں کوں اپݨی اصل نال رشتہ قائم کرݨ کیتے کوئی نہ کوئی سہارا لبھݨا پوندے۔ ایندی مثال مغربی ممالک اچ او اولاداں ہن جنہاں کوں ما پیؤ دا پتہ نی ہوندا۔ ایہجی نسل &quot;بادشاہ دی اولاد&quot; سݙیندی ہے۔ حالانکہ اے آکھݨا کہ او بادشاہ دی اولاد ہن ایں ڳال دا اعتراف ہے کہ انہاں کوں اپݨے ما پیؤ دا علم نی پر اوندے کیتے اے وجہ وی تسکین دا سبب بݨ ویندی ہے کہ او بادشاہ دی اولاد ہن۔ معاشرے دے ایں رشتے کوں نوعِ انسانی دے تمام تہذیباں قبول کریندن تے ایں رشتے دی حفاظت کیتے قوانین نافذ کریندن۔ ایں رشتے کوں قائم رکھݨ کیتے ہی ذات برادری وجود اچ آئی ہے۔ قانون قدرت وی ایں رشتے دی حفاظت کریندے تے نوعِ انسانی کوں اپݨی اصل یعنی والدین دی خدمت تے انہاں دی عزت و احترام دا حکم ݙیندے۔

سدھی جیہی ڳال ہے کہ بے اصل آدمی دا معاشرے اچ کوئی مقام نی۔ یتیم و یسیر ہووݨا ٻئی ڳال ہے تے بے اصل ہووݨا ٻئی ڳال ہے۔ کوئی روحانی انسان جݙݨ اپݨی اصلیت کوں تلاش کریندے، کیونکہ اوندی فکر اچ وسعت ہوندی ہے، اوندی ہمت اچ عَلو ہوندے تے اوندی سوچ بلند ہوندی ہے۔ ایں واسطے او اپݨی اصلیت کوں تلاش کریندے ہوئے کائنات دی اصل تک پہنچ ویندے۔ اصل کوں تلاش کرݨا روحانیت دا پہلا سبق یا پہلی کلاس ہے۔ روحانی شاگرد پہلے خود کوں تلاش کریندے تے اونکوں خود دا سراغ مل ویندے۔ ول او جیہڑے ماحول تے جیہڑی فضا اچ زندہ ہے، اوں فضا تے اوں ماحول دی اصلیت تلاش کریندے۔ فضا تے ماحول دی اصلیت اچ جݙݨ اونکوں بے شمار گیساں، لاتعداد روشنیاں نظر آندن تاں او انہاں روشنیاں دی اصلیت دی طرف متوجہ تھی ویندے۔ روشنیاں دی اصلیت دی طرف متوجہ تھیوݨ دے بعد اوندے اتوں غیب دے پردے اٹھݨ لڳدن تے غیب اچ او اوں مخلوق دا مشاہدہ کریندے جیہڑی روشنی نال تخلیق تھئی ہے۔ روشنی نال بݨی ہوئی مخلوق دا مشاہدہ کرݨ دے بعد او انہاں روشنیاں نال بݨی ہوئی مخلوق دی اصلیت دا سراغ لاوݨا چاہندے تاں او اے ݙیکھدے کہ روشنیاں دی اصل ہک ایہجی روشنی ہے جیہڑی روشنی نی پر اظہار بیان اچ محدودیت دی بنیاد تے اونکوں روشنی آکھ کے بیان کرݨا مجبوری ہے۔
اساں ڄاݨدے ہیں کہ بجلی دی شکل دا تعین نی تھی سڳدا۔ اے کہیں نے نی ݙسا کہ بجلی ایں شکل دی ہوندی ہے۔ حالانکہ بجلی موجود ہے۔ بجلی دا عمل دخل ساݙے سامݨے ہے۔ بجلی دی طاقت توں وی انکار نی کریج سڳدا تے بجلی جݙݨ اپݨا مظاہرہ کریندی ہے تاں اوں مظاہرے اچ بجلی دا انعکاس وی ساݙے اکھیاں ݙیکھدن پر بجلی کوں لہراں دا ناں تاں ݙیویج سڳدے، شکل بیان نی کیتی ونڄ سڳدی تے جے بجلی دے لہراں کوں کہیں اسکرین تے منتقل کر گھدا ونڄے تے اوں منتقلی اچ بجلی دے کجھ رنگ سفید، ساوے، نیلے، بنفشی، زرد نظر آون تاں اونکوں بجلی دا رنگ ایں واسطے نہ آکھا ویسی کہ بجلی دا کہیں اسکرین تے مظاہرہ تھیا ہے، اسکرین تے مظاہرے اچ اسکرین وی زیر بحث آ ویندی ہے۔ ایں جملہ معترضہ دے بعد اساں ول اپݨے اصل بیان دی طرف ولدے ہیں۔
روشنیاں دی اصل روحانی شاگرد تے ایہجے دروازے کھولیندی ہے کہ او پکار اٹھدے کہ روشنی دی اصل نور ہے، تے جݙݨ نور نال واقف تھی ویندے تاں اوندے اندر نور دی اصل کوں تلاش کریندے، تے جݙݨ اوندے بعد اوندے اتے نور دے دروازے کھل ویندن تاں او پکار اٹھدے کہ نور اللہ کریم دے صفات ہن۔ صفات دا تعارف تھیوݨ دے بعد جستجو تے تلاش دا ہک طوفان اٹھی کھڑا تھیندے تے ذہن تفکر کرݨ لڳدے کہ جیں ذات دے اے صفات ہن اونکوں ݙیکھݨا چاہیدا اے۔ اللہ جے اپݨا فضل فرماوے تے سیدنا حضور ﷺ دی &quot;ہمت&quot; نصیب تھی ونڄے تاں بندہ اوں سراغ کوں پا گھندے تے او آہدے کہ صفات دی اصل اللہ دی مشیئت ہے۔ مشیئت اچ اِنہماک اونکوں ٻیا زیادہ بے قرار کر ݙیندے۔ تلاش و جستجو، دعاواں، گداز تے حضور ﷺ دا عشق اوندے اتے اے ڳال منکشف کر ݙیندے کہ مشیئت دی اصل تجلّی ہے۔ اتھاں وی اونکوں قرار نصیب نی تھیندا تاں اوندے ادراک اچ اے ڳال سامݨے آندی ہے کہ مشیئت دی اصل تجلّی تے تجلّی دی اصل تدلّیٰ ہے۔ ہݨ او شعور و حواس دی نفی کر کے اللہ دی محبت دے سہارے ٻیا اڳاں ودھدے، ٻیا اڳاں ودھدے، ٻیا اڳاں ودھدے۔ انتہا اے ہے کہ بندہ ذاتِ مطلق دا عارف بݨ ویندے۔ اے سب بیان کرݨ نال منشاء اے ہے کہ کہیں چیز دی انتہا تک پہنچݨ کیتے ابتدا ضروری ہے تے ابتدائی دور اچ داخل تھیوݨ کیتے اوں چیز دی طرف متوجہ تھیوݨا ضروری ہے۔ متوجہ تھیوݨ کیتے ضروری ہے کہ جیہڑی چیز دی طرف بندہ متوجہ تھئے اوں چیز نال متعلق اوندے اندر دلچسپی، اِنہماک تے اِرتکاز توجہ ہووے۔ ارتکاز توجہ کیتے آسان ترین طریقہ &quot;مراقبہ&quot; ہے۔ آکھا ویندے کہ مراقبہ ہک ایہجا عمل ہے جیہڑا قوتِ متخیّلہ کوں متحرّک کر ݙیندے۔ سوال اے ہے کہ قوتِ متخیّلہ تاں ٻہوں سارے حضرات اچ متحرّک تھی ویندی ہے تے او خیال دی اوں طاقت نال وݙے وݙے کارنامے وی انجام ݙیندن پر نوعِ انسانی اچ ہک مثال وی ایہجی موجود نی کہ علوم ظاہری اچ یا دنیاوی فارمولیاں دے مطابق قوتِ متخیّلہ کوں حرکت ݙیوݨ دے بعد کہیں نے فرشتہ ݙٹھا ہووے۔ خود اپݨی روح کوں ݙٹھا ہووے۔ جے کہیں دے سامݨے اوندی روح آ ونڄے، جیندی شکل وی اوں جیہی ہے تاں اوندے اتے دہشت طاری تھی ویندی ہے۔ &quot;قوتِ متخیّلہ&quot; وی عجیب معمّہ ہے۔

ڳال اے ہے کہ جیں آدمی وچ اپݨی اصلیت کوں پہچاݨݨ دی سکت نی ہوندی یا او اوں پُر شور دریا اچ لہݨا نی چاہندا، او آرام نال آکھ ݙیندے کہ اے سب &quot;قوتِ متخیّلہ&quot; ہے یعنی چیزاں حادثاتی طور تے یا اتفاقی طور تے سامݨے آ ویندن۔ وݙے وݙے سائنس دان ایں دنیا اچ گزرن، ایندے توں پہلے انہاں توں وی وݙے سائنس داناں دے کرشمے تاریخ دے صفحات تے محفوظ ہن، جیہڑے اڄ تک سمجھ اچ نی آندے۔ اہرامِ مصر ساݙے سامݨے ہے۔ اڄ دا سائنس دان جیندا دعویٰ ہے کہ اوں نے خلاء اچ کمند سٹ ݙتی ہے۔ چندر کوں مسخر کر گھدے۔ اسپیس کوں تروڑ ݙتے۔ او اہرامِ مصر دے معاملے کوں حالی تک نی سمجھ سڳا۔ مقنع ہک سائنس دان گزرے جیں نے چندر بݨا گھدا ہئی، جیہڑا اپݨے وقت تے طلوع تھیندا ہئی تے زمین تے اپݨے کرناں کھنڈا کے غروب تھی ویندا ہئی۔ مہا بھارت دی لڑائی اچ ایہجے ہتھیار استعمال تھی چکن جیہڑے بھاہ کڈھدے ہن تے &quot;چکروَرت&quot; زمین تے ڈھہندا ہئی۔ زمین سڑ کے ترامہ بݨ ویندی ہئی۔ ظاہر ہے اے سب ایجادات وی اوں وقت عمل اچ آئے جݙݨ انہاں کوں بݨاوݨ دا خیال دماغ اچ وارِد تھیا تے انہاں خیالاں دی پذیرائی کیتی ڳئی۔

==30۔ خبرِ متواتر==

علم اے ہے کہ آدمی دے اندر ڄاݨݨ یا کہیں چیز نال واقف تھیوݨ دا عمل جاری تھی ونڄے۔ جے تک ساکوں کہیں چیز دے بارے اچ علم حاصل نی تھی ویندا اوں وقت تک او چیز ساݙے کیتے معدوم دی حیثیت رکھدی ہے۔ ڄاݨݨ دے ترئے طرزاں ہن۔ ہک ڄاݨݨ اے ہے کہ ساکوں کہیں چیز دی اطلاع فراہم کیتی ونڄے تے اساں اوں اطلاع کوں یقین دے درجے اچ قبول کر گھنوں۔ علم دی ٻئی طرز اے ہے کہ اساں کہیں چیز کوں اپݨے اکھیاں نال ݙیکھ گھنوں، تے علم دی تریجھی قسم اے ہے کہ اساں ݙٹھی ہوئی چیز دے اندر صفات کوں محسوس کروں تے اوندے باطن دا مشاہدہ کر گھنوں۔ روحانی لوگاں نے علم کوں ترئے درجیاں اچ بیان کیتے تے انہاں درجیاں دے الڳ الڳ ناں رکھن۔

# علم الیقین
# عین الیقین
# حق الیقین

علم الیقین اے ہے کہ ساکوں ایں ڳال دی اطلاع ملی کہ سائنسدان نے ہک ایہجا آلہ ایجاد کیتے جیہڑا ہک منٹ اچ لکھاں جاناں ہلاک کر ݙیندے۔ حالانکہ اساں ایٹم بم کوں نی ݙٹھا پر ایں ڳال دا ساکوں یقین ہے کہ ایٹم بم موجود ہے۔ 

عین الیقین اے ہے کہ ساکوں اطلاع ملی کہ ہک بکس (Box) ایجاد تھئے جیہڑا ہزاراں میل دے فاصلے کوں منقطع کر کے اوں بکس دی اسکرین تے تصویراں ڈسپلے کر ݙیندے۔ کیونکہ اساں ہزاراں میل توں چلی ہوئی تصویر کوں ٹی وی اسکرین تے منعکس ݙیکھ گھندے ہیں ایں واسطے ایں علم دا ناں عین الیقین قرار پایا۔ عین الیقین توں مراد ہے کہ اکھ نے اوں علم دا مشاہدہ کر گھدا۔ 

ساکوں اے اطلاع فراہم کیتی ڳئی کہ کائنات دی بنیاد تے کائنات دی بساط اچ جو کجھ موجود ہے او روشنی ہے۔ کیونکہ روشنیاں ساݙے اکھیاں دے سامݨے نی تے نہ ہی انہاں روشنیاں دی ماہیت توں اساں واقف ہیں ایں واسطے اساں آکھسوں کہ ساکوں حق الیقین حاصل نی۔ جے اساں روشنی دی ماہیئت تے روشنی دے سورس توں واقف ہیں تے روشنی دی حقیقت دا مشاہدہ کر گھندے ہیں، اے حالت حق الیقین ہے۔

سائنسدان آہدن کہ ہر چیز جیہڑی زمین دے اتے موجود ہے۔ روشنیاں دے ہالے اچ بند ہے، اوں ہالے دے روشنیاں کوں کہیں حد تک ݙیکھ وی گھدا ڳئے۔ ݙیکھݨ دی کوئی وی طرز ہووے، کیمرے اچ ہووے یا کہیں ٻئے ذریعے توں ہووے۔ بہرحال اے علم حاصل تھی ڳیا کہ ہر چیز دے اتے روشنیاں دا ہالہ موجود ہے۔ پر حالی تک اے معلوم نی تھیا کہ جیں طرح روشنیاں دا ہالہ گوشت پوست دے جسم کوں فیڈ کریندے، اوں ہالے دی فیڈنگ کتھوں تھیندی پئی ہے۔ کیونکہ اوں فیڈنگ دے بارے اچ ساݙی معلومات صفر دے برابر ہن، ایں واسطے اساں اے نی آکھ سڳدے کہ اساں حقیقت کوں ڄاݨ گھدے۔ روحانی شاگرد مسلسل تے متواتر مراقبے دے بعد اپݨے اندر اتنی سکت پیدا کر گھندے کہ او علم الیقین تے عین الیقین دی حدود توں گزر کے حق الیقین اچ داخل تھی ویندے۔ روحانی استاد جݙݨ کہیں علم دا تذکرہ کریندے یا کائنات اچ موجود کہیں شئے دا تجزیہ کریندے تاں اوندے سامݨے علم دے ترئے درجے ہوندن۔ او پہلے کہیں شئے کوں علمی حیثیت اچ ݙہکھدے، پرکھدے، سمجھدے تے محسوس کریندے ول گہرائی اچ ونڄ کے اوں چیز دا اکھیاں نال مشاہدہ کریندے تے مزید تفکر دے بعد او اوں چیز دی ماہیت کوں تلاش کریندے تے اوندے بعد اوں وقت تک اونکوں قرار نصیب نی تھیندا جے تک او شئے دی ماہیت توں واقف نی تھی ویندا۔ انہاں درجہ بندیاں اچ تے علم دے انہاں گہرائیاں اچ غوطے لاوݨ کیتے بہرحال اے ضروری ہے کہ کوئی بندہ پہلے صرف اطلاعات دے دائرے اچ قدم رکھے یعنی کہیں چیز کوں صرف علم دی حیثیت نال قبول کرے۔

آسمانی کتاباں اچ ایں ڳال دا تفصیل دے نال تذکرہ کیتا ڳئے کہ شئے دا وجود دراصل ہک Information ہے۔ آدم دی حیثیت علم الاَسماء سکھݨ توں پہلے ناقابل تذکرہ ہئی۔ آدم کوں اللہ کریم نے پہلے علم عطا کیتا تے اوندے بعد آدم کوں آکھا، &quot;بیان کر&quot; تے فرشتیاں کوں وی آکھا کہ تساں وی بیان کرو۔ فرشتیاں نے عرض کیتا کہ اساں اتنا ہی ڄاݨدے ہیں جتنا تساں ساکوں ݙسا ݙتے اوندے توں زیادہ اساں نی ڄاݨدے۔ فرشتیاں دی ایں گفتگو نال اے ڳال ثابت تھی ویندی ہے کہ آدمی ہووے یا فرشتہ، او دراصل علم دی ہک مجموعی شکل ہے، جیں حد تک اونکوں علم حاصل ہے۔ فرشتے پہلے توں موجود ہن۔ آدم دی تخلیق بعد اچ تھئی۔ فرشتیاں دا علم انہاں کوں ݙسیندا پئے کہ آدم زمین تے خون خرابہ تے فساد دا باعث بݨسی۔ اللہ کریم نے فرشتیاں دی ایں ڳال کوں رد وی نہ کیتا تے اے نی آکھا کہ آدم زمین تے فساد نہ کریسی بلکہ اے آکھا کہ جو اساں ڄاݨدے ہیں او تساں نی ڄاݨدے۔ اِیں ڳال دا فرشتیاں نے وی اعتراف کیتا کہ ساکوں تاں اتنا ہی علم ہے جتنا اللہ نے ساکوں سکھا ݙتے۔ اے ڳال وی حکیمانہ ہے کہ اللہ کریم خود آہدے کہ میں پہلے آدم کوں اَسماء دا علم سکھایا ول آکھا بیان کر۔ ایں وضاحت دے بعد اے ڳال ثابت تھی ویندی ہے کہ انسان دی ساری زندگی او خارجی ہووے یا داخلی ہووے زمین دے اتے دی زندگی ہووے یا زمین تے آوݨ توں پہلے برزخ دی زندگی ہووے یا زمین توں اٹھیجݨ دے بعد اَعراف دی زندگی ہووے، اَعراف توں اٹھیجݨ دے بعد حشر و نشر دی زندگی ہووے، حشر و نشر دے بعد یومُ الحساب دی زندگی ہووے یا یومُ الحساب دے بعد جنّت دی زندگی ہووے یا دوزخ دی زندگی ہووے، سب دا دارومدار علم دے اتے ہے۔ جے ساکوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ جنّت ہے تے ساکوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ دوزخ ہے تاں ساݙے کیتے جنّت دوزخ ݙوہیں ناقابل تذکرہ ہن۔ جے ساکوں ایں ڳال دا علم نہ ہووے کہ مرݨ دے بعد وی اساں زندہ رہندے ہیں تے مرݨ دے بعد دی زندگی اچ وی سارے تقاضے اونہی طرح کم کریندن جیں طرح دنیا دی زندگی اچ کم کریندن تاں عالمِ اَعراف دا تذکرہ نہ کریسوں۔ جے اساں قرآن تے آسمانی صحائف تے سیدنا حضور ﷺ دے وارث علماء تے اولیاء اللہ توں ساکوں اے خبر نہ ملے کہ مرݨ دے بعد حساب کتاب تھیندے، مرݨ دے بعد انسان کوں ݙو عالماں اچوں کہیں ہک عالَم اچ رہݨا پوندے تاں ساݙے کیتے موت لایعنی تے بیکار تھی ویسی تے ایں دنیا اچ بھلائی تے برائی ݙوہاں دا تذکرہ نہ رہسی۔ برائی تے بھلائی دا تذکرہ ایں واسطے موجود ہے کہ ساکوں پیغمبراں نے ایندا علم عطا کیتے۔

ہک علم او ہے جیہڑا احتساب تے محنت و مشقت دے بعد کہیں میڈیم دا سہارا گھن کے حاصل کیتا ویندے، اوں علم کوں روحانیت نے علمِ حصولی آکھے یعنی ایہجا علم جیہڑا شعوری استعداد دے مطابق آدمی سکھ سڳدے پر اے علم وی خبر متواتر دی حیثیت رکھدے۔ مثلاً اساں ہک ݙو ترئے ایں واسطے آہدے ہیں کہ ہک ݙو ترئے دا علم خبر متواتر دی حیثیت نال مسلسل نوعِ انسانی کوں منتقل تھیندا پئے۔ اساں ہک ݙو دا تذکرہ کریندے ہیں پر اساں اے نی ݙس سڳدے کہ ہک توں پہلے کیا ہے؟ ہک کوں آدمی ݙو آکھے تے ݙو کوں ہک آکھے تاں ساݙے کول کوئی سند ہے کہ اساں اے آکھوں کہ ہک واقعی ہک ہے تے ݙو واقعی ݙو ہے۔

==31۔ پرواز==
آدم زاد تے ٻلی دی ما اچ ہک نمایاں فرق ہے او اے ہے کہ آدم زاد دی ما اپݨے ٻالاں توں کجھ نہ کجھ توقعات وابستہ رکھدی ہے جݙݨکہ ٻلی اولاد دی پرورش دے تمام تقاضے پورے کر کے انہاں کوں پروان چڑھیندی ہے تے انہاں توں کوئی توقع نی رکھدی۔ ایں طرح آدم زاد تے ٻلی اچ ممتاز حیثیت ٻلی دی تھئی۔ آدم دی حیثیت مخلوقات اچ صرف ایں واسطے ممتاز نی کہ آدم دے کول ٻال پیدا تھیندن یا آدم کوں بکھ تریھ لڳدی ہے یا آدم گرمی سردی توں آشنا ہے۔ اے سب تقاضے ٻئی نوع اچ وی ہن۔ ݙٹھا ونڄے تاں ٻہوں سارے ڳالہیں عام انساناں توں ہٹ کے ٻئے مخلوقات اچ زیادہ پائے ویندن۔ مثلاً کتے کوں پہلے توں علم تھی ویندے کہ بلاواں نازل تھیوݨ آلے ہن جݙݨکہ آدمی کوں ایں ڳال دا علم نی ہوندا۔ پرندیاں کوں ٻہوں پہلے علم تھی ویندے کہ طوفان آوݨ آلا ہے تے او اپݨے نویں ٹھکاݨے تے چلے ویندن۔ آدمی اشرف المخلوقات ہووݨ دا دعویٰ تاں کریندے پر جیں طرح کبوتر اپݨے جسم دے نال آسمان تے اݙ سڳدے آدمی نی اݙدا۔

جتھاں تک نوعی تقاضیاں دا تعلق ہے، اوندے اچ آدمی تے غیر آدمی تقریباً یکساں کردار ادا کریندن۔ سوال اے ہے کہ ہک چیڑی زندگی گزارݨ دے سارے تقاضے رکھدی ہے تے انہاں تقاضیاں کوں پورا کرݨ دے علم توں وی باخبر ہے پر او ہوائی جہاز نی بݨا سڳدی، ایٹم بم نی بݨا سڳدی، ریڈیو یا ٹی وی نی بݨا سڳدی تے آدمی اے تمام چیزاں بݨا گھندے۔ ایں علم کوں اساں او علم نی آکھ سڳدے جیہڑا علم اللہ نے بطور خاص آدم کیتے مخصوص کیتے۔ ایں واسطے کہ ایں علم دا تعلق عقل نال ہے۔ جیں طرح آدمی ٹی وی بݨا گھندے، چیڑی ٹی وی نی بݨا سڳدی۔ اونہی طرح چیڑی آسمان دے وسعتاں اچ پرواز کریندی ہے، آدمی پرواز نی کر سڳدا۔ آدم زاد اچ وی سب لوگ ایہجے عاقل تے باشعور نی ہوندے جنہاں توں ایجادات ظہور اچ آندے ہوون، عقل دی زیادتی یا کمی دی بنیاد تے اختراع و ایجادات قائم ہن۔ پر ہک علم ایہجا ہے جیہڑا عقل دی حدود توں ٻاہر ہے مثلاً اے کہ ہک بندہ چیڑی دی طرح اݙ سڳدے، او اݙݨ کیتے وسائل دا محتاج نی۔ اولیائے کرام دے ایہجے بے شمار واقعات تاریخ دے صفحات تے موجود ہن کہ انہاں نے ٹائم اسپیس دی نفی کر کے ہزاراں میل دور دے چیزاں کوں دوربین دے بغیر ݙیکھ گھدا تے لکھاں سال پہلے گزرے ہوئے آوازاں کوں سݨا تے انہاں کوں سمجھا۔

جݙݨ ڳال عقل دی آندی ہے تاں عقل باندر اچ وی ہے۔ عقل آدمی اچ وی ہے۔ باندر دی عقل دے مطابق جے باندر کوں علم سکھایا ونڄے تاں او سکھ گھندے۔ انسان دی عقل دے مطابق اونکوں جتنے علوم سکھائے ونڄن او وی سکھ گھندے پر روحانی علوم دا معاملہ ایندے برعکس ہے۔ روحانی علوم حاصل کرݨ کیتے اے ضروری ہے کہ آدم کوں اپݨی ذات دا عرفان ہووے۔ جے انسان اپݨی ذات دے عرفان توں بے خبر ہے تاں اوندی حیثیت کتے تے ٻلی توں زیادہ نی۔ انسان دے کول علم الٰہی دا مخصوص عطیہ موجود ہے۔ جے او اوں مخصوص علم کوں نی سکھدا تاں اے اپݨے اتے ظلم ہے۔ پیغمبراں دے بعد ایں علم کوں نوعِ انسانی دے اتے منکشف کرݨ دا ذریعہ او روحانی استاد یا روحانی بزرگ ہن جنہاں کوں اللہ نے اپݨا دوست قرار ݙتے تے جیہڑے اللہ دی قربت توں آشنا ہن۔

==32۔ لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ==
اللہ نے اپݨی نیابت تے خلافت دا تذکرہ امانت دے ناں نال کیتے یعنی خلافت تے نیابت نال متعلق علوم تے انہاں علوم دے ذریعے کائنات کوں تسخیر کرݨ دا اختیار آدم دے کول امانت ہے۔ امانت اچ اجازت نال تصرّف تاں کریج سڳدے پر اے ڳال ذہن اچ رہندی ہے کہ فلاݨی چیز ساݙے کول امانت ہے۔ امانت دا منشاء تے مفہوم اے ہے کہ آدمی شعوری تے ذہنی اعتبار نال ایں ڳال کوں تسلیم کر گھنے کہ اے چیز میݙی اپݨی ذاتی نی یا ایندا حصول میݙا اپݨا ذاتی وصف نی۔ اللہ کریم فرمیندن کہ اساں آدم کوں اپݨی امانت تفویض کر ݙتی تے اساں اونکوں اختیارات عطا فرما ݙتے۔ تاکہ اوں امانت کوں ساݙی مرضی تے ساݙی مشیئت دے مطابق استعمال کرے۔ علمِ حضوری تے علمِ حصولی دے ضمن اچ اے سمجھݨا ضروری ہے کہ علمِ حصولی دا ذریعہ عقل و شعور ہے۔ ایہجی عقل تے ایہجا شعور جینکوں تمام نوعِ انسانی سمجھ ٻجھ دا ناں ݙیندی ہے پر ٻہوں عجیب ڳال اے ہے کہ جݙݨ اساں عقل و شعور دا فہم تے تدبّر نال تجزیہ کریندے ہیں تاں عقل و شعور ساکوں بے عقلی، کم فہمی تے بے نظری نظر آندے۔ مثلاً اساں جݙݨ شماریات دی طرف متوجہ تھیندے ہیں تاں شماریات دی پہلی پوڑھی، پہلا قدم یا پہلا حرف &quot;ہک&quot; ہے۔ جے تک اساں ہک کوں ہک نہیں منیندے او زیر بحث نی آندا تے جے تک اساں ݙو کوں ہک یونٹ تسلیم نی کریندے چار دا تذکرہ نی تھیندا۔

فہم تے تفکر دا تقاضا اے ہے کہ ہک توں پہلے کیا ہئی۔ عقل و شعور ایں بارے اچ مجبور تے خاموش ہے۔ اساں آہدے ہیں کہ ٻال پیدا تھیا اوندا ناں زید یا بکر رکھا ڳیا پر اوہو ٻال آن تے لمحیاں اچ تبدیل تھی کے جسمانی خدوخال بدل کے ہک ایہجا روپ اختیار کر گھندے جیندے اچ ٻال دا بظاہر کوئی روپ نظر نی آندا۔ ول ایہے خدوخال اپݨے عروج کوں پہنچ کے تنزل کریندن تے آدمی بتدریج ہر آن ہر لمحہ ہر روز ہر مہینے تے ہر سال، گھٹدے گھٹدے، سمٹدے سمٹدے ہک ایہجی شکل اختیار کر گھندے کہ اوں شکل دے اندر جھانکݨ نال ساݙے اندر جوانی دی کوئی تصویر منعکس نی تھیندی۔ پر کتنی عجیب ڳال ہے کہ اڄ پیدا تھیوݨ والے ٻال دا ناں بکر ہے تاں اسی(۸۰) سال دے ٻڈھے دا ناں وی بکر ہے۔ عقل و شعور دی اے کتنی وݙی ستم ظریفی، کوتاہی تے کتنا وݙا نقص ہے کہ بدلݨ والی ہر چیز دا ناں ہک رہندے حالانکہ اسی(۸۰) سال دا ٻڈھا جیندا ناں بکر ہے او اسی (۸۰) سال پہلے ہک ݙینھ دی عمر دا ہئی تاں او اسی (۸۰) سال دی عمر توں یکسر مختلف ہئی۔ سوال اے ہے کہ جیہڑی چیز ساری دی ساری بدل ڳئی اوندا ہک ہی ناں کیویں برقرار رہیا۔ عقل دے کول ایندا کوئی جواب نی۔ ہک ٻال کوں اساں اسکول اچ پڑھݨ کیتے ٻلہیندے ہیں، ایں واسطے ٻلہیندے ہیں کہ ٻال دے اندر عقل و شعور پیدا تھیوے پر معاشرے نے جیہڑی بے عقلی کوں عقل دا ناں ݙتے ٻال کوں اونہی بے عقلی نال روشناس کرایا ویندے۔ جے ایہو ٻال جیہڑا عقل و شعور توں بے خبر ہے، عقل و شعور دے دائرے اچ رہندے ہوئے استاد توں اے سوال کر ݙیوے کہ الف توں پہلے کیا ہئی؟ یا الف &quot;ب&quot; کیوں نی تے ب &quot;الف&quot; کیوں نی؟ تاں عقل و شعور دے کول ایندا  کوئی جواب نی۔ مقصد اے ہے کہ چند مفروضات کوں مجتمع کر کے ہک گھروندا بݨا گھدا ڳئے تے ایندے تے اصرار اے ہے کہ اے سب مفروضہ نی۔ ہݨ اے کیہجی حقیقت ہے کہ جیندی کوئی عملی توجیہ کینہی۔ بہرکیف ساکوں اکھیاں بند کر کے تے بے عقلی دا مظاہرہ کر کے انہاں مفروضات کوں تسلیم کرݨا پوندے تے جتنا زیادہ کوئی آدمی انہاں مفروضات کوں تسلیم کریندا ٹریا ویندے اونہی مناسبت نال اوندی عملی حیثیت اچ اضافہ تھیندا چلا ویندے۔ مثلاً ہک آدمی شماریات اچ پی۔ایچ۔ڈی(Ph.D) کرݨا چاہندے، اے سوال اپݨی جاہ قائم ہے کہ Mathematics مفروضیاں دے علاوہ کجھ نی۔ تفکر نال کم کریجے تاں اے آکھا ویسی کہ ہک بندے نے مفروضات کوں اپݨے اتے محیط کر گھدے یعنی مفروضات دی دنیا اچ ایہجی پوزیشن حاصل کر گھدی ہے جیہڑی ٻئے لوگاں کوں حاصل نی۔ ایہجے پڑھے لکھے آدمی کوں دانشور (Ph.D) آکھا ویندے۔

دنیا دا کوئی فلسفہ اے تسلیم نی کریندا کہ جیہڑی چیز دی بنیاد مفروضہ ہے او حقیقت وی ہے۔ مفروضہ یا فکشن دے حصول کیتے عقل و شعور دا ہووݨا ضروری ہے تے حقیقت کوں پہچاݨݨ کیتے مفروضہ حواس تے فکشن زندگی کوں الڳ الڳ کرݨا ضروری ہے۔ جݙݨ کوئی بندہ فکشن توں آزاد نی تھیندا او حقیقت دی دنیا اچ داخل نی تھی سڳدا۔ روحانی علوم یا دنیاوی علوم اچ ایہو فرق ہے کہ عقل کہیں چیز کوں سمجھ کے ݙیکھ کے تے محسوس کرݨ دے بعد تسلیم کریندی ہے پر جتھاں ایمان دا تذکرہ آندے اتھاں آدمی عقل دے نال ایمان تے یقین دا موازنہ کرے تاں اوندے ہتھ کجھ نی آندا۔ ایں واسطے کہ اللہ کریم کوں مادی اکھ نال نی ݙیکھیج سڳدا، نہ اللہ کریم کوں مادی لمس نال چھوا ونڄ سڳدے، ایں واسطے کہ اللہ دی ذات تے اللہ دی صفات تے اللہ دے تمام علوم مفروضہ تے فکشن حواس توں ماوراء ہن پر نال ہی نال انبیاء علیہم السلام دی تاریخ تے اللہ دے نازل کیتے ہوئے آسمانی صحائف ساکوں اے ݙسیندن کہ بندہ اللہ کوں ݙیکھ وی سڳدے تے اللہ کوں چھو وی سڳدے تے اللہ دے حضور اپݨا عجز و نیاز وی پیش کر سڳدے۔ اے ݙیکھݨا اے محسوس کرݨا اے چھووݨا اونہی وقت ممکن ہے جݙݨ آدمی فکشن یا علمِ حصولی دے دائرے توں قدم ٻاہر رکھدے۔

عقل دے ݙو دائرے ہن۔ ہک دائرہ اے ہے کہ عقل تاں ہے پر بندہ اوں عقل کوں استعمال نی کریندا تے جے تک اوں عقل کوں استعمال نی کر گھندا کجھ نی سکھ سڳدا۔ ٻیا دائرہ اے ہے کہ جݙݨ بندہ بے عقلی دا مظاہرہ کر کے عقل دے دائرے اچ داخل تھی ویندے تاں عقل اوندی رہنمائی کریندی ہے تے اوں رہنمائی اچ او طرح طرح دی معلومات تے طرح طرح دے علوم تے طرح طرح دی ایجادات دا موجد بݨ ویندے۔ مطلب اے تھیا کہ عقل حاصل کرݨ کیتے عقل دی ضرورت ہے۔ کوئی وی علم ہووے اونکوں سکھݨ کیتے اپݨے علم دی نفی کرݨی پوندی ہے تے آدمی جیں مناسبت تے جتنی طاقت نال اپݨی نفی کر ݙیندے اونہی مناسبت نال اوندے اتے علوم دے دروازے کھل ویندن۔ او علوم مفروضہ ہووے یا حقیقی ہوون۔
===قانون===
پہلے بندے کوں اپݨی تے انہاں علوم دی جیہڑے او ڄاݨدے، نفی کرݨی پوندی ہے۔ جیویں ہی او اپݨی یا اپݨے اندر سمائے ہوئے علوم دی نفی کریندے، اوندے کیتے ٻئے علوم آشکار تھی ویندن۔ اے قانون علمِ حضوری یا علمِ حصولی ݙوہاں اچ نافذ ہے۔ جݙݨ کوئی آدمی مسلمان تھیندے تاں اونکوں اوں ہستی دی وی نفی کرݨی پوندی ہے جیہڑی ہستی دا او اقرار کریندا پئے، یعنی پہلے او خدا دا انکار کریندے ول اقرار کریندے، جے پہلے قدم تے خدا دا انکار نہ کریجے تاں آدمی مسلمان نی تھیندا۔ مسلمان تھیوݨ کیتے اولین شرط کلمہ طیبہ پڑھݨا ہے۔ کلمہ طیبہ اچ او آہدے، &quot;لا الٰہ&quot;، کوئی معبود نی۔ &quot;الا اللہ&quot;، پر اللہ۔ پہلے اوں نے معبود دی نفی کیتی ول اثبات کیتا۔ ایندا مطلب اے تھیا کہ مسلمان تھیوݨ کیتے اولین شرط ہے کہ آدمی نفی تے اثبات دے قانون توں واقف ہووے۔ جݙݨ کوئی آدمی لا الٰہ الا اللہ محمد رسول اللہ پڑھدے تاں دراصل او اے آہدے کہ میں اوں معبود دی تے اوں اللہ دی نفی کرینداں جیہڑا میݙے مفروضہ علوم دے مطابق اللہ ہے تے اوں اللہ دی تصدیق کرینداں جیہڑے اللہ دے بارے اچ رسول ﷺ نے شہادت ݙتی ہے۔ رسول تے نبی ہمیشہ مفروضہ حواس توں ماوراء ہوندن۔ او حقیقی حواس دے دائرے اچ رہندے ہوئے زندگی گزریندن۔ &quot;لا الٰہ الا اللہ محمّد رسول اللہ&quot; آکھݨ دا مطلب اے ہے کہ آدمی ایں ڳال دا اعلان کریندے کہ میں مفروضہ تے عقلی حواس توں اپݨا رشتہ منقطع کر کے انہاں حواس اچ داخل تھیندا ہاں جیہڑے حق آگاہ تے غیب بین استاد علیہ الصلوٰۃ و السلام دے آکھݨ دے مطابق حقیقی حواس ہن۔

==33۔ پرسکون لہراں==
غیب بین تے مشاہداتی نظر ساکوں ایں حقیقت توں آگاہ کریندی ہے کہ عقل دے دائرہ کار اچ رہندے ہوئے اساں جو کجھ ݙیکھدے، سݨدے، سمجھدے، چھوندے تے محسوس کریندے ہیں، ساݙے کول کوئی ایہجی عملی توجیہ کینہی کہ اساں اوں ݙیکھݨ، سݨݨ، چھووݨ تے محسوس کرݨ کوں حقیقی عمل قرار ݙے سڳوں۔ بالآخر جݙݨ اساں عقلی تے شعوری دائرے اچ رہندے ہوئے کہیں عمل دا تفکر تے وجدان دے نال تجزیہ کریندے ہیں تاں ساݙے ہتھ سوائے ٹٹولݨ دے کجھ نی آندا۔ کہیں چیز کوں سمجھݨ کیتے بنیادی عمل نظر ہے یعنی جݙݨ اساں کہیں چیز کوں ݙیکھدے ہیں تݙاں اوں چیز دے بارے اچ ساکوں مزید معلومات حاصل کرݨ دا تجسّس پیدا تھیندے۔ ٻئی صورت اچ جݙݨ ساکوں کہیں چیز دا علم حاصل تھیندے تݙاں وی ایہا صورت حال ساݙے دماغ تے وارِد تھیندی ہے کہ اساں اوں چیز دے بارے اچ معلومات حاصل کر گھنوں کہ ساکوں اوں چیز دا علم تاں حاصل تھی ڳیا پر اے چیز حالی نگاہ دے سامنے نی آئی۔ جتھاں تک نگاہ دا تعلق ہے، سب ڄاݨدن کہ نگاہ کیتے جے تک کوئی ہدف (Target) نہ بݨسی، نگاہ اوں چیز کوں نی ݙیکھدی۔ پس ضروری تھیا کہ ݙیکھݨ کیتے کوئی ہدف قائم ہووے تے جیہڑے ہدف تے نگاہ کھڑے، اوندے اوصاف دماغ دی اسکرین تے منعکس تھیون۔
===قانون===
نگاہ اوہو کجھ ݙیکھدی ہے جو دماغ دے اتے منعکس تھیندے۔ اینکوں ایں طرح وی اکھیج سڳدے کہ دماغ اوہو کجھ محسوس کریندے جو نگاہ دماغ دے اتے منتقل کریندی ہے۔ ݙیکھݨ دے طرزاں اچ تفکر ساݙی رہنمائی کریندے۔ جو کجھ اساں ݙیکھدے ہیں اوندی معنوی تے حقیقی حیثیت ہوندی ہے تے ٻئی ڳال اے کہ او چیز حقیقت توں کتنی دور یا قریب ہے۔ علمِ حصولی دے دائرے اچ نظر دا کم مفروضہ یا فکشن ہے۔ مفروضہ تے فکشن حواس توں مراد اے ہے کہ اوں چیز اچ تغیّر تے ردّ و بدل واقع تھیندا رہوے۔

علمِ حضوری دے اندر جیہڑی نگاہ کم کریندی ہے او حقیقت تے مبنی ہے۔ ایں واسطے کہ علمِ حضوری دی نگاہ جو کجھ ݙیکھدی ہے اوندے اچ تغیّر نی ہوندا۔ مثلاً جے کہیں روحانی مسافر نے فرشتے کوں ݙٹھے، او جے سو سال دے بعد وی فرشتے کوں ݙیکھدے تاں فرشتے اچ اونکوں کوئی تغیّر نظر نی آندا۔ او کہیں روح کوں ݙیکھدے، جݙݨ وی ݙیکھدے، روح اپݨے خدوخال دے اعتبار نال اوہا نظر آندی ہے جیہڑی او ݙیکھ چکے۔ ایندے برعکس ہک آدمی &quot;بکر&quot; کوں جوانی دی عمر اچ ݙیکھدے۔ ݙاہ سال دے بعد جݙݨ اونکوں ݙیکھدے اوندے خدوخال اچ نمایاں تبدیلی نظر آندی ہے۔ ردّ و بدل تے تغیّر اچ ݙیکھݨا شعوری حواس دا کم ہے تے اوں ماورائی دنیا اچ ݙیکھݨا جیندے اچ تغیّر نی، لاشعوری حواس دا ݙیکھݨا ہے۔ ڳال کجھ ایں طرح بݨی کہ زندگی اچ ݙیکھݨ دے ݙو طرزاں ہن۔ ہک طرز بالواسطہ تے ہک طرز براہ راست ہے۔ بالواسطہ ݙیکھݨا شعوری نظر ہے تے براہ راست ݙیکھݨا لاشعوری نظر ہے۔ شعوری نظر مفروضہ تے فکشن ہے تے لاشعوری نظر غیر مفروضہ تے حقیقت ہے۔

انبیاء علیہم السلام دی تعلیمات دا خلاصہ اے ہے کہ آدمی فکشن نظر دی نفی کر کے اوں نظر کوں حاصل کر گھنے جیہڑی حقیقت کوں ݙیکھدی ہے۔ ہک چیز توں گزر کے ٻئی چیز اچ داخل تھیوݨا یا ہک چیز کوں چھوڑ کے ٻئی چیز کوں حاصل کرݨا اوں وقت ممکن ہے جݙݨ اساں چھوڑݨ والی چیز توں اپݨا تعلق عارضی طور تے یا غیر مستقل طور تے منقطع کر گھنوں۔ ایں رشتے کوں منقطع کرݨ دا ناں روحانیت اچ نفی کرݨا ہے تے جݙݨ آدمی اپݨی نفی کریندے تاں اوندے سامݨے مشیئت آ ویندی ہے۔ مراقبے دا عمل اپݨی نفی کرݨ کیتے پہلا سبق ہے۔ صاحب مراقبہ ہک ایہجا طریقہ کار اختیار کریندے جیندی کوئی شعوری توجیہ پیش نی کیتی ونڄ سڳدی۔ بجز ایندے کہ مراقبہ کرݨ والے بندے دے اندر بیک وقت ݙو نگاہواں کم کریندن۔ ہک نگاہ محدود ہے جیہڑی میڈیم (Medium) دے بغیر نی ݙیکھدی۔ ٻئی نگاہ غیر محدود ہے تے اونکوں کہیں میڈیم دی ضرورت نی۔ میڈیم توں مراد اسپیس ہے۔ گوشت پوست دی اکھ اسپیس دے دائرے توں ٻاہر نی ݙیکھ سڳدی، جے اکھ دے سامݨے توں اسپیس حذف کر ݙیویجے تاں کچھ نظر نی آندا تے ایندا تجربہ ایں طرح کیتا ونڄ سڳدے کہ ہک نقطے تے اکھ کوں ایں طرح مرکوز کر ݙیویجے کہ اکھ دے آنیاں دی حرکت تے پلک جھپکݨ دا عمل ساکت تھی ونڄے، ایں طرح نظر دے سامݨے خلاء تے روشنی دے سوا کوئی چیز نہ آسی۔
===قانون===
فکشن حواس اچ ݙیکھݨ دی طرز اے ہے کہ آنا حرکت کریندے تے پلک جھپکدی ہے۔ جے کہیں آدمی دے پلکاں ٻدھ ݙیویجن تاں چند سیکنڈ دے بعد اوندے سامݨے اندھارے دے سوا کوئی چیز باقی نی رہندی۔ یعنی آنیاں دے اتے پلک جھپکݨ دے عمل دے نال نال ہلکی ضرب پوندی ہے، اوہا ٻاہر توں آوݨ والے عکس کوں دماغ تے منتقل کریندی ہے۔
===مثال===
ہک کیمرہ ہے۔ اوندے اندر فلم ہے۔ کیمرے اچ نہایت عمدہ لینس (Lens) فٹ ہن۔ فلم دے اتے عکس منتقل تھیوݨ کیتے جتنی روشنی دی ضرورت ہے فضا اچ او روشنی موجود ہے۔ کیمرے دے لینس کوں اساں اکھ آہدے ہیں تے کیمرے دے اندر فلم کوں اساں دماغ یا حافظے دی اسکرین آہدے ہیں۔ لینس دے اتے جیہڑا بٹن لڳا ہویا ہے اونکوں اساں پلک جھپکݨ نال تعبیر کریندے ہیں۔ جے تک کیمرے دے اندر لڳا ہویا بٹن یا کیمرے دی پلک نہ جھپکسی یا حرکت اچ نہ آسی، فلم تے فوٹو منعکس نہ تھیسی۔ اینہی طرح جے تک اکھ دے آنیاں دے اتے اکھ جھپکݨ دا عمل صادر نہ تھیسی۔ دماغ دی اسکرین تے کوئی نقش نہ ابھرسی۔ موجودہ سائنس دی روشنی اچ ہک منظر دا عکس دماغ دی اسکرین تے تقریباً پندرہ سیکنڈ تک قائم رہندے۔ پندرہ سیکنڈ تک قائم رہݨ دا مطلب اے ہے کہ عکس پہلے ہلکا ہوندے ول کجھ واضح تھیندے ول ٻیا زیادہ روشن تھیندے۔ ول دھندلا تھی کے ریکارڈ بݨ ویندے۔ پندرہ سیکنڈ گزرݨ توں پہلے ٻیا عکس منتقل تھی ویندے۔ جے اساں پلک جھپکݨ دے عمل کوں مسلسل پندرہ سیکنڈ تک ول ول ساکت کروں تاں ہک ہی نقش دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندا رہندے۔ جݙݨ کوئی بندہ اکھیاں بند کر کے مراقبے اچ ٻہندے تاں اوں صورت اچ پلک جھپکݨ دا عمل تے پتلی دی حرکت دا عمل جاری رہندے۔ اکھیاں جے بند ہوون تاں عارضی طور تے پلک جھپکݨ دا عمل تاں ساکت تھی ویندے پر پتلی دی حرکت اپݨی جاہ موجود رہندی ہے تے پتلی دی حرکت دے نال نال پپلیاں وی متحرّک رہندن۔ پپلیاں دے متحرّک رہوݨ توں مراد اے ہے کہ پلک دی حرکت حالی جاری ہے یعنی دماغ دے اتے عکس بندی دا عمل تھیندا پئے۔ مراقبہ کرݨ والا بندہ ہک نقطے تے اپݨے ذہن کوں مرکوز کر ݙیندے تے او نقطہ &quot;تصوّر شیخ&quot; ہے یعنی او ݙیکھݨ دے اجتماعی صلاحیتاں کوں شیخ دے تصوّر اچ مجتمع کر ݙیندے۔ مطلب اے تھیا کہ ہک ہی عکس پنج منٹ، ݙاہ منٹ، پندرہ منٹ تسلسل دے نال دماغ دے اتے منتقل تھیندے۔
===قانون===
جیہڑا عکس دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندے اوں عکس دے اندر موجود صلاحیتاں، صفات تے خاصیتاں وی دماغ دے اتے منتقل تھیندن تے دماغ انہاں کوں محسوس کریندے۔ مثلاً ہک آدمی بھاہ ݙیکھدے، جیوی ہی بھاہ دا عکس دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندے، آدمی دے اندر حرارت تے گرمی دی خاصیت پیدا تھیندی ہے۔ ہک آدمی سرسبز و شاداب درختاں دے باغ اچ موجود ہے، رنگین پھلاں دی خاصیت یعنی ٹھاڈھل دماغ کوں منتقل تھیندی رہندی ہے۔ ایں طرح جݙݨ شیخ دی شبیہ دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندی ہے تاں شیخ دے اندر جیہڑا علمِ حضوری کم کریندا پئے او بتدریج دماغ اچ منتقل تھیندا رہندے۔

==34۔ اعتراف==
تھی ونڄ، کیا تھی ونڄ؟، 

&quot;تھی ونڄ&quot; آکھݨ والی ہستی دے ذہن اچ جیہڑا پروگرام ہے او روحانی طور تے وجود اچ آ ونڄے جݙݨ اے &quot;تھی ونڄ&quot; روحانی مظاہرات تے خدوخال دی شکل اچ وجود اچ آ ڳیا تاں لاعلمی کوں علم اچ بدلݨ کیتے &quot;تھی ونڄ&quot; آکھݨ والی ہستی نے خود کوں روحانی مظاہراتی دنیا دے سامݨے پیش کر ݙتا۔ اساں ڄاݨدے ہیں کہ نظر اوں وقت کم کریندی ہے جݙݨ نظر کیتے کوئی مرکزیّت ہووے۔ ایں دنیا اچ آوݨ دے بعد مرکزیّت اچ تبدیلی واقع تھئی پر قانون اپݨی جاہ بحال رہیا۔ جیں طرح حقیقت دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندی ہے اینہی طرح عارضی حواس وی دماغ دی اسکرین تے منتقل تھیندن۔ ڳال صرف اتنی ہے کہ عارضی کیفیات ساکوں پابند حواس اچ قید رکھدن تے تصوّر شیخ دا مراقبہ ایں امر دی کوشش ہے کہ کہیں ہک ہستی کوں مرکزیّت بݨا کے ول ول دماغ دی اسکرین تے منتقل کیتا ونڄے، جتنا زیادہ ہک خیال دماغ دی اسکرین تے منعکس تھیندے اونہی مناسبت نال دماغ اچ ہک پیٹرن بݨ ویندے تے ایہو پیٹرن تصوّف دی اصطلاح اچ &quot;طرزِ فکر&quot; ہے۔ اساں جݙݨ روحانی استاد یا شیخ دا تصوّر کریندے ہیں تاں ازلی قانون دے مطابق شیخ دے اندر کم کرݨ آلے اللہ دے صفات دا علم ول ول ساݙے دماغ دے اتے وارِد تھیندے تے جیویں جیویں شیخ دے اندر کم کرݨ والے روشنیاں سالک دے اندر منتقل تھیندن، سالک دا ذہن شیخ دے روشنیاں نال منور تھی ویندے۔ اتھاں تک کہ شیخ تے مرید ہک نقطے تے قائم تھی ویندن۔ تصوّف اچ اینہی حالت کوں نسبت آکھا ویندے۔ روحانیت اچ نسبت حاصل کرݨ دا اہم ذریعہ محبت تے عشق ہے۔ سالک دے اندر جیں حد تک محبت تے عشق دے لہراں موجزن تھیندن اونہی مناسبت نال اونکوں شیخ دا ذہن منتقل تھیندا رہندے تے ہک وقت ایہجا آندے کہ شیخ دے اندر کم کرݨ والے روشنیاں جیہڑے دراصل اللہ دے تجلّیات ہن، سالک کوں منتقل تھی ویندن۔ سالک انہاں انوار تے تجلّیات نال متعارف تھی ویندے۔ ایں حالت یا کیفیّت کوں فنا فی الشیخ آکھا ویندے۔ شیخ دے روشنیاں تے شیخ دے اندر کم کرݨ والے انوار و تجلّیات شیخ دا اپݨا ذاتی وصف نی۔ جیں طرح ہک سالک اپݨی تمام تر توجہ تے ذہنی اِرتکاز دے نال شیخ دے علم تے شیخ دی صفات کوں اپݨے اندر منتقل کر گھندے۔ اونہی طرح شیخ نے اپݨی تمام تر توجہ تے ذہنی اِرتکاز دے نال سیدنا حضور ﷺ دے علم تے صفات کوں اپݨے اندر منتقل کیتے۔

فنا فی الشیخ دی حالت اچ شیخ دے اندر کم کرݨ والے او صلاحیتاں سالک دے اندر بیدار تے متحرّک تھی ویندن، جنہاں صلاحیتاں دی بنیاد تے شیخ دے اندروں سیدنا حضور ﷺ دی نسبت منتقل تھیندی ہے۔ اوں ہی مقام کوں فنا فی الرسول آکھا ویندے۔ حضور ﷺ دا ارشاد ہے کہ میں تہاݙی طرح دا بشر ہاں پر میݙے اتے وحی آندی ہے۔ بشریت دے دائرے توں ٻاہر تھی کے جے ݙیکھیجے تاں حضور ختم المرسلین ﷺ دی فضیلت اے ہے کہ انہاں دے اتے وحی نازل تھیندی ہے۔ اے وحی خدا دی طرفوں آندی ہے تے سیدنا حضور ﷺ دے ذہن مبارک تے علوم لدنی، انوار تے تجلّیات الٰہی منعکس تھیندن۔ فنا فی الرسول دے بعد کوئی سالک قدم بہ قدم محبت، عشق تے گداز دے نال حضور ﷺ دے علوم دا عارف تھیندا رہندے تے ہک سعید وقت ایہجا آندے کہ حضور ﷺ دے علوم سالک کوں اوندی استعداد دے مطابق منتقل تھی ویندن۔ جتنی استعداد کہیں سالک دے اندر موجود ہے اوں ہی مناسبت نال او حضور ﷺ دی صفات اچ جذب تھی ویندے تے حضور ﷺ دی نسبت تے ہمت نال اوں مقام اچ ونڄ کھڑدے جیں مقام اچ اوں نے ایں ڳال دا اقرار کیتا ہئی کہ &quot;جیا&quot; تساں میݙے رب ہو۔

ایں نسبت کوں تصوّف اچ وحدت آکھا ویندے۔ ایندے بعد جے توفیق ملے تاں او مقامات کھلدن جنہاں دے بارے اچ کجھ لکھݨا یا ݙسݨا شعوری سکت توں ٻاہر ہے۔ اے سب بیان کرݨ دا منشاء اے ہے کہ انسان دے دماغ اچ ہک اسکرین ہے جیندے اتے بغیر وقفے دے عکس منتقل تھیندے رہندن۔ اے الڳ ڳال ہے کہ ہر عکس دی معنویت جدا جدا ہے۔ جے عکس دی اے منتقلی علمِ حصولی دے دائرے اچ ہے تاں اے علم مفروضہ تے فکشن ہے تے جے اوں علم دی منتقلی علمِ حضوری دے دائرے اچ ہے تاں عکس دے اندر موجود علم حقیقت تے مبنی ہوندے، پر قانون اپݨی جاہ قانون ہے کہ جے تک ذہن انسانی تے کوئی نقش منتقل نی تھیندا، انسان دی نظر تے فہم کم نی کریندی۔

==35۔ جادو==
روحانی علم جیہڑا روحانی اولاد کوں منتقل تھیندے او بالکل اوں ہی طرح ہے جیں طرح ہک پیؤ دی دنیاوی دولت اولاد اچ تقسیم تھیندی ہے۔ جیں طرح مادی طریقہ کار دے بعد اولاد کوں ما پیؤ دی طرزِ فکر منتقل تھیندی ہے، اولاد دنیاوی جاہ و جلال، دولت و عزت تے جواہرات دی متلاشی ہوندی ہے تے دنیا کوں اہمیت ݙیندی ہے۔ بالکل اوندے برعکس روحانی پیؤ دی اولاد دے نزدیک دنیا تے زر و جواہر دی کوئی اہمیت نی ہوندی، او صرف ایں حد تک دنیا اچ دلچسپی گھندے کہ اوندے دنیاوی ضروریات پورے تھیندے رہون۔ ضروریات پوری تھیوݨ اچ وی اوندے اندر اے یقین مستحکم تھی ویندے کہ ضروریات دا کفیل اللہ ہے۔ ایندے برعکس او طرزِ فکر جیندے اچ دنیا دی محبت ہووے اوندے اچ روحانی قدراں موجود نہ ہوون، استاد یا گرو توں علوم تاں منتقل تھیون پر ایہجے علوم جیہڑے روحانیت دے دائرہ کار اچ نہ آندے ہوون تے طرزِ فکر بنیادی طور تے دنیاوی ہووے، تصوّف دی اصطلاح اچ استدراج سݙیندی ہے۔ استدراجی علوم او ہوندن جنہاں دے اندر شیطانیت تے ذرّیّت ابلیس دی طرزِ فکر موجود ہووے تے او علوم جیہڑے ایہجے استاد توں منتقل تھیندن جیندی طرزِ فکر اچ دنیا، مفروضہ تے فکشن دے علاوہ کجھ نی، روحانی علوم سݙیندن۔ روحانی علوم دے ݙو طرزاں ہن، ہک استدراج تے ہک علمِ حضوری۔ او تمام علوم جیہڑے آدمی، شیطانی طرزِ فکر تے شیطانی صلاحیتاں کوں بیدار کر کے حاصل کر گھندے، استدراج ہے۔ روحانی علوم دی طرح استدراجی علوم وی بطور ورثہ منتقل تھیندن۔ استدراج حاصل کرݨ کیتے وی ذکر و اشغال دا سہارا گھدا ویندے۔ ایں علم کوں حاصل کرݨ کیتے وی محنت و مشقت چاوݨی پوندی ہے تے وݙے وݙے ریاضتاں کرݨے پوندن۔ 

علمِ حضوری حاصل کرݨ کیتے وݙے وݙے مجاہدے تے وݙے وݙے ریاضتاں کرݨے پوندن۔ جیں طرح ہک روحانی آدمی توں کوئی کرامت صادر تھیندی ہے اونہی طرح ہک ایہجے آدمی توں خرق عادت صادر تھیندی ہے جیہڑا استدراجی علوم دا وارث ہے۔ استدراجی تے شیطانی علوم توں خرق عادت دا صادر تھیوݨا تے حضوری یا انبیاء دے علوم دے تحت کہیں خرق عادت دا صادر تھیوݨا قرآن پاک توں ثابت ہے۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام دے واقعے اچ ایں ڳال کوں وضاحت نال بیان کیتا ڳئے۔ فرعون نے اپݨے ملک دے تمام ماہر جادوگراں کوں طلب کیتا تے ہک ݙینھ حضرت موسیٰ علیہ السلام نال مقابلے کیتے مقرّر تھیا۔ ہک وݙے میدان اچ علوم استدراج دے ماہرین تے جادوگر جمع کیتے ڳئے۔ اوں میدان اچ موسیٰ علیہ السلام وی موجود ہن۔ سوال کیتا ڳئے کہ موسیٰ علیہ السلام پہل تہاݙی طرفوں تھیسی یا ساݙی طرفوں تھیسی؟ جلیل القدر موسیٰ علیہ السلام نے ارشاد فرمایا،
اے جادوگر! توں پہل کر۔ جادوگراں نے رسیاں سٹیاں جیہڑے نانگ بݨ ڳئے تے بانس سٹے جیہڑے اژدھا بݨ ڳئے۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام، نانگ تے اژدھیاں کوں ݙیکھ کے گھبرا ڳئے۔ اللہ کریم نے ارشاد فرمایا، &quot;اے موسیٰ! ݙرݨ تے غمگین تھیوݨ دی کوئی ضرورت نی۔ میں تیݙے نال ہاں، توں اپݨا عصاء سٹ چھوڑ&quot;۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام نے عصاء زمین تے سٹ ݙتا جیہڑا ہک وݙے اژدھے اچ تبدیل تھی ڳیا تے اوں نے میدان اچ موجود تمام نانگاں تے اژدھیاں کوں ڳیت گھدا تے ایں طرح علم استدراج دے ماہرین جادوگراں تے علمِ حضوری کوں فتح حاصل تھئی پر اے ڳال محلِ نظر ہے کہ جادوگراں نے رسی سٹی تاں نانگ بݨے تے جادوگراں نے بانس سٹے تاں اژدھے بݨے تے موسیٰ علیہ السلام نے اپݨی سوٹی سٹی تاں او اژدھا بݨ ڳئی۔ فرق جے کجھ ہے تاں او اے ہے کہ موسیٰ علیہ السلام دی ہک سوٹی اتنا وݙا اژدھا بݨ ڳئی کہ اوں نے میدان اچ موجود بے شمار نانگاں تے اژدھیاں کوں ڳیت گھدا۔ پر جتھاں تک جادوگراں دی خرق عادت یا جادو دا تعلق ہے انہاں دے رسیاں وی نانگ بݨ ڳئے تے موسیٰ علیہ السلام دی سوٹی وی اژدھا بݨ ڳئی۔ فرق صرف اے نظر آندے کہ موسیٰ علیہ السلام کوں جادوگراں تے غلبہ حاصل تھیا تے اللہ دی نصرت انہاں دے شامل حال رہی۔ ایں ڳال کوں ذرا آسان الفاظ اچ بیان کیتا ونڄے تاں ایں طرح آکھا ویسی کہ علوم دا یقین ݙوہاں درجیاں اچ ہوندے۔ ہک درجہ اے ہے کہ ایں علم دی بنیاد زر پرستی، جاہ طلبی تے دنیاوی عزت و وقار ہے، تے ݙوجھے درجے اچ علم حق دی تعریف اے ہے کہ علم حق ماسوائے اللہ دے ٻیا کجھ نی۔ علم حق والا بندہ جو کجھ ݙیکھدے جو کجھ سݨڈے او حق دے سوا کجھ نی ہوندا۔ اوندے پیش نظر ناموری نی ہوندی۔ اوندے پیش نظر زر پرستی نی ہوندی۔ اوندے پیش نظر دنیاوی لالچ نی ہوندا۔ اوندے ذہن اچ کݙہیں اے ڳال نی آندی کہ میݙے کولوں کوئی ایہجی خرق عادت صادر تھیوے جیندی وجہ توں لوگ مرعوب تھیون تے میݙی عزت کیتی ونڄے۔ ایندے برخلاف استدراج والیاں دا ذہن اے ہوندے کہ او اپݨے کارنامے ݙکھا کے دنیا حاصل کریندن۔ ایندی سند وی قرآن پاک توں ملدی ہے۔ 

فرعون نے جادوگراں کوں طلب کر کے آکھا،
جے تساں موسیٰ کوں زیر کر ݙتا تاں میں تہاکوں مالا مال کر ݙیساں تے تہاکوں اپݨا مصاحب بݨا گھنساں۔ ایں ڳال توں واضح تھیندے کہ جادوگراں نے جادو دے ذریعے جیہڑے کارنامے انجام ݙتے اوندے پچھوں دنیاوی اغراض تے دنیا پرستی ہئی۔
جݙݨکہ حضرت موسیٰ علیہ السلام کوں میدان اچ آوݨ توں پہلے ایں قسم دی کہیں ڳال دا خیال تک نہ ہئی۔ محض حق دے غلبے کیتے تے اللہ دی عظمت و جبروت کوں ظاہر کرݨ کیتے تے اے ݙسݨ کیتے کہ شیطانی علوم، علوم حق دے سامݨے باطل ہن، کمزور تے جھوٹے ہن میدان اچ تشریف گھن آئے۔ اللہ دا اے ارشاد کہ ݙر نہ اپݨی سوٹی سٹ ݙے، اے ثابت کریندے کہ جادوگراں نے میدان اچ جادو جڳایا۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام ایندے کیتے پہلے توں تیار نہ ہن۔ محض اللہ دے بھروسے تے انہاں وݙے وݙے طاقتور جادوگراں دے سامݨے ونڄ کھڑے تھئے، ایندے علاوہ جادوگراں نے جیہڑے رسیاں سٹے ہن انہاں دے نانگ بݨ ڳئے ہن۔ اے سب فریب تے فکشن ہئی۔ ایں واسطے کہ جݙݨ موسیٰ علیہ السلام دی سوٹی نے انہاں کوں نڳل گھدا تاں انہاں دا وجود ختم تھی ڳیا جݙݨکہ موسیٰ علیہ السلام نے اپݨے عصاء تے ہتھ سٹا تاں انہاں دے ہتھ اچ دوبارہ عصاء آیا۔ معجزے تے جادو اچ اے فرق ہے کہ جادو دی تخلیق تے جادو دا مظاہرہ عارضی ہوندے۔ 
===قانون===
حقیقت تبدیل نی تھیندی، حقیقت رہندی ہے۔ جادو دے زور نال بݨے ہوئے نانگ تے جادو دے زور نال بݨے ہوئے اژدھے سب نیست و نابود تھی ڳئے تے موسیٰ علیہ السلام دی سوٹی موجود رہی۔ ایں واقعے نال روحانی شاگرداں کیتے اے انکشاف تھیا کہ طرزِ فکر جے غیر حقیقی ہے تاں عارضی ہے۔ طرزِ فکر جے حقیقی ہے تاں حقیقت ہے۔ حقیقت اچ ردّ و بدل نی تھیندا۔ ہک استاد یا گرو اپݨے چیلے کوں جݙݨ استدراجی علوم سکھیندے تے اے علوم سکھاوݨ کیتے چیلے دے اندر اپݨی طرزِ فکر منتقل کریندے تاں او چیلہ گرو تاں بݨ ویندے پر حقیقت توں دور رہندے تے جݙݨ کوئی بندہ پیغمبراں دی طرزِ فکر نال علوم حاصل کریندے تاں حقیقت آشنا تھی ویندے اتھاں تک کہ حقیقت، حقیقت نال ڳلکڑی پا گھندی ہے۔ تاریخ اچ ہک وی ایہجی مثال موجود نی کہ کہیں ایہجے بندے نے جیہڑا حقیقی طرزِ فکر دا حامل ہئی، نے علم استدراج دی طرف رجوع کیتا ہووے تے ایہجے ہزار ہا مثالاں موجود ہن کہ علم استدراج دے وݙے وݙے ماہر تے دانشوراں نے اسلام دی حقانیت کوں قبول کر کے شیطانی علوم توں اپݨا ذہن صاف کر کے حق آشناء تے حق پرست بݨ ڳئے۔ مرشد کریم، استاد یا گرو دی طرح ہے۔ ڳال صرف اتنی جیہی ہے کہ استاد دے اندر طرزِ فکر کیہڑی کم کریندی پئی ہے تے اوں طرزِ فکر دا تعلق شیطانیت نال ہے یا اوں طرزِ فکر دی رسائی حق تے ہے۔ جیہڑی طرزِ فکر دی رسائی حق تے ہے، اوہا طرزِ فکر بندے کوں اللہ نال متعارف کرویندی ہے تے ایہجا بندہ ہی راہ سلوک اچ قدم قدم ٹر کے اللہ کوں ݙیکھ گھندے، اللہ نال ہم کلام تھی ویندے تے اللہ دا دوست بݨ ویندے، ایہجا دوست جیندے اندر خوف تے غم نی ہوندا۔

==36۔ ماحول==
انسان دا کردار اوندی طرزِ فکر دی تعمیر کریندے۔ طرزِ فکر اچ پیچ ہے تاں کردار وی پیچیدہ بݨ ویندے۔ طرزِ فکر سادہ ہے تاں بندے دی زندگی وچ سادگی داخل تھی ویندی ہے۔ طرزِ فکر جے سطحی ہے تاں بندہ سطحی طریقے تے سوچیندے۔ طرزِ فکر اچ جے گہرائی ہے تاں بندہ ہر چیز دے اندر گہرائی تلاش کرݨ کیتے تفکر کریندے۔ اللہ کریم نے حضرت ابراہیم علیہ السلام دے واقعے اچ اینہی طرزِ فکر دی نشاندہی کیتی ہے۔ ہزاراں لکھاں آدمیاں دی موجودگی اچ ہک فرد واحد دی سوچ الڳ ہے تے اوں سوچ اچ حقیقت پسندی تے گہرائی ہے۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام دے واقعے اچ ایں ڳال دی طرف اشارہ موجود ہے کہ ہک خاص طرزِ فکر دے لوگاں اچ رہندے ہوئے وی طرزِ فکر الڳ تھی سڳدی ہے۔ اے حقیقت پسندانہ طرزِ فکر کتھوں منتقل تھئی۔ جݙݨکہ پورے ماحول اچ کتھائیں نظر نی آندی۔ ایندا جواب اے ہے کہ حقیقت پسندانہ طرزِ فکر ہر آدمی دے اندر موجود ہے پر ہر آدمی اونکوں استعمال نی کریندا۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام توں بت پرست لوگاں نے پچھا کہ انہاں خداواں کوں کیں تروڑے؟ حضرت ابراہیم علیہ السلام نے جواب ݙتا اپݨے خداواں توں پچھ گھنو۔ لوگاں دے سامݨے اے ڳال آ ڳئی ہئی کہ بت اپݨی مرضی تے منشاء استعمال نی کر سڳدے تے انہاں کوں تروڑا ونڄ سڳدے پر انہاں دے اندر ول وی حقیقت پسندی نے حرکت نہ کیتی۔

روحانی رستے دے مسافر دی طرزِ فکر اچ تبدیلی ایں طرح تھیندی ہے کہ روحانی استاد یا پیر و مرشد بتدریج اپݨے شاگرد نال ایں قسم دے ڳالہیں کریندے جیہڑے اوندے ماحول اچ موجود نی ہوندے یا ماحول اچ رہݨ والے لوگ ایں طرف توجہ نی ݙیندے۔ مرشد کریم مرید دے اندر ایں ڳال کوں راسخ کر ݙیندے کہ جیہڑی چیز مفروضہ ہے اونکوں حقیقت نی اکھیج سڳدا۔ او اے وی ݙسیندے کہ باوجود ایندے کہ آدمی خود کوں با اختیار سمجھدے۔ زندگی دے شب و روز اچ کتھائیں وی اونکوں اختیار نی۔ پیدا اپݨے اختیار نال نی تھیندا۔ پیدائش دے بعد بالکل غیر اختیاری طور تے ودھدے۔ جوانی دے بعد نہ چاہݨ دے باوجود ٻڈھا تھی ویندے۔ دنیا دا ہک فرد واحد وی اے نی چاہندا کہ او مر ونڄے۔ پر جیہڑا آدمی پیدا تھیندے او مردا ضرور ہے۔ آدمی کوں ایں ڳال تے تاں اختیار ہے کہ او غذائی ضروریات کوں گھٹ یا زیادہ کر گھنے پر ایندے تے دسترس نی کہ او ساری زندگی کھاݨا نہ کھاوے یا ساری زندگی نہ پاݨی پیوے یا ہفتیاں مہینیاں بیدار رہوے۔ اے تمام ڳالہیں ایہجے ہن جیہڑے ہر ہر لمحے اچ آدمی دے نال چنبڑے ہوئے ہن۔ لمحات، گھنٹے، ݙینھ، مہینے تے سال، اے تغیّر ہک ایہجا تغیّر ہے جیندے توں کوئی باہوش آدمی انکار نی کر سڳدا۔ انہاں تمام تغیّرات دی نشاندہی کر کے مرشد کریم ݙسیندن کہ ایں تغیّر دے پچھوں اے حقیقت لکی ہوئی ہے کہ کوئی ذات ایہجی ہے جیندے ہتھ اچ ایں تغیّر و تبدل دے ݙوریاں ہن تے او ہتھ انہاں ݙوریاں کوں جیں طرح حرکت ݙیندے زندگی اچ تغیّر واقع تھیندے۔ سالک جݙݨ ݙینھ رات ایہجے مشاہدات توں گزردے جنہاں دے اتے غیر روحانی آدمیاں نے پردہ سٹیا ہویا ہے تاں اوندا ذہن خود بخود اوں قادر مطلق ہستی دی طرف رجوع تھی ویندے جیڑی ہستی نے تغیّر و تبدل دے ݙوریاں سنبھالے ہوئے ہن۔

طرزِ فکر دا ایہو بیج ہے جیہڑا مرشد کریم دماغ اچ رہا ݙیندے ول اوں بیج کوں پروان چڑھاوݨ کیتے مرشد مزید جدوجہد تے کوشش کریندے۔ او ایہجے برگزیدہ حضرات کوں سامنے گھن آندے جنہاں دی طرزِ فکر اچ حقیقت پسندی کٹ کٹ کے بھری ہوندی ہے۔ مثلاً او اپݨے تصرّف نال مرید کوں خواب دی ایہجی دنیا اچ گھن ویندے جیہڑی دنیا اچ اولیاء اللہ تے پیغمبراں دی زیارت اونکوں نصیب تھیندی ہے۔ مسلسل تے متواتر خوابی مشاہدے دے بعد اوندا رخ اولیاء اللہ تے پیغمبراں دی طرف مڑ ویندے تے اوندی طرزِ فکر تے ایہجا رنگ چڑھ ویندے جیہڑا رنگ اولیاء اللہ تے پیغمبراں کیتے مخصوص ہے۔ اوندی باطنی اکھ تے مرشد کریم ایہجی عینک لا ݙیندے کہ عینک دے اندر لڳے ہوئے شیشے اونکوں اوہو کجھ ݙیکھیندن جیہڑی مرشد کریم دی طرزِ فکر ہے۔ مثلاً عینک دے اندر جیہڑے رنگ دے گلاس لڳے ہوندن آدمی کوں اوہو رنگ نظر آندے۔ عینک دے گلاس جے نیلے ہن تاں ہر چیز نیلی نظر آندی ہے۔ گلاس جے سرخ ہن تاں ہر چیز سرخ نظر آندی ہے۔ گلاس جے صاف شفاف تے مجلیٰ ہن تاں اونکوں چیزاں صاف شفاف تے مجلیٰ نظر آندن۔ عینک دے شیشے جے دھندلے ہن تاں ہر چیز دھندلی نظر آندی ہے تے جے عینک دے شیشے اندھے ہن تاں عینک دے شیشے اکھ تے لاوݨ کے باوجود اکھ اندھی رہندی ہے، کجھ نظر نی آندا حالانکہ عینک لاوݨ دے بعد اکھ کھلی رہندی ہے۔ رنگ دراصل طرزِ فکر ہے۔ عینک دے اندر جیہڑی قسم دی طرزِ فکر دا گلاس فِٹ کر ݙتا ویندے اوہا طرزِ فکر کم کریندی ہے۔ عینک دے اندر شیشہ اتنا صاف تے مجلّیٰ وی ہوندے کہ آدمی میلاں دور دی چیز ݙیکھ سڳدے، ایندے برعکس عینک اچ لڳا ہویا گلاس اتنا اندھا وی ہوندے کہ عینک لاوݨ دے بعد آدمی کوں اتنا وی نظر نی آندا جتنا کہ عینک لائے بغیر نظر آندے۔

ݙیکھݨا، چیزاں دی ماہیت معلوم کرݨا، تفکر کرݨا ہر آدمی دے اندر موجود ہے۔ ڳال صرف اتنی ہے کہ ساکوں انہاں صلاحیتاں دا استعمال نی آندا۔ مرشد چونکہ تفکر دے صلاحیتاں دے استعمال کوں ڄاݨدے تے اوندی زندگی تفکر نال تعمیر تھئی ہے ایں واسطے مرید دے اندر جݙݨ مرشد دی صلاحیت منتقل تھیندی ہے تاں تفکر دا رہایا ہویا بیج آہستہ آہستہ تناور درخت بݨ ویندے۔
ایں بیج کوں تناور درخت بݨݨ وچ جیہڑی چیز رکاوٹ بݨدی ہے او آدمی دا اپݨا ذاتی ارادہ تے عقل ہے۔ کوئی بندہ جݙݨ اپݨی ذات کوں سامݨے گھن آندے تے عقل کوں سب کجھ سمجھ گھندے تاں اونکوں کامیابی نی تھیندی۔ ایں واسطے کہ اوندے اندر جیہڑا شعور کم کریندا رہیا اے اوندا تعلق اوں طرزِ فکر نال ہے جیہڑی طرزِ فکر اچ گہرائی تے حقیقت پسندی نی۔

==37۔ سخاوت==
عام مشاہدہ ہے کہ ٻال جیہڑی زبان ٻولیندے اوں زبان کوں سکھݨ کیتے درس و تدریس دا کوئی سلسلہ قائم نہیں کیتا ویندا۔ ٻال جیں طرح ما پیؤ کوں ٻولیندے ہوئے ݙیکھدے اوہے الفاظ ٻولݨا شروع کر ݙیندے۔ عمر دی مناسبت نال لفظ ترٹے ہوئے ہوندن پر بالآخر او اپݨی مادری زبان اوں طرح ٻولیندے کہ جیویں اے ہمیشہ توں سکھا سکھایا پیدا تھیندے۔ ایندے نال نال والدین جیں طرح خورد و نوش کریندن ٻال وی اوں طرح کھاݨا کھاندے۔ ماحول جے پاکیزہ تے صاف ستھرا ہے تاں ٻال دا ذہن وی پاکیزہ تے صاف ستھرا رہندے۔ والدین جے مندے بکدن تاں گھر اچ ٻال کیتے مندے ݙیوݨا کوئی خلاف معمول یا بری ڳال نی ہوندی۔ ٻال دے اتے او تمام اثرات مرتّب تھیندن جیہڑے اوندے ماحول اچ موجود ہن۔ گھر دی چار دیواری تے ما دی آغوش توں نکل کے ٻال جݙݨ ٻاہر دے ماحول اچ قدم رکھدے تاں اوندے اتے او تمام اثرات مرتّب تھیندن جیہڑے ماحول اچ موجود ہن۔

روحانی نقطہ نظر نال دنیا اچ ہر پیدا تھیوݨ والا فرد ادھا ماحول دے زیر اثر تربیت پیندے تے ادھا والدین دی تربیت دے مطابق۔ ایں غیر اختیاری تربیت دے بعد ہک ٻیا دَور شروع تھیندے او اے کہ والدین اپݨے لخت جگر کوں کیا بݨاوݨ چاہندن۔ والدین جے ٻال دے اندر خود نمائی دے عادات منتقل کر ݙیندن تاں ٻال دے اندر خود نمائی دے اثرات غالب آ ویندن۔ والدین جے ٻال دی صحیح تربیت دے نال ایہجے علوم سکھیندن جنہاں علوم اچ اخلاقیات دا زیادہ اثر ہوندے تاں ٻال با اخلاق تھیندے تے شعور دی منزل اچ داخل تھی کے ایہجا پیکر بݨ ویندے جیہڑا معاشرے دے کیتے عزت و توقیر دا باعث ہوندے۔ والدین دی طرزِ فکر جے دولت پرستی ہے تاں اولاد دے اندر دولت پرستی دے رجحانات زیادہ مستحکم تھی ویندن۔
تربیت دے ݙو طریقے ہن۔ ہک غیر اختیاری تے ٻیا اختیاری۔ غیر اختیاری طریقہ اے ہے کہ ٻال جو کجھ گھر دی چار دیواری تے ماحول اچ ݙیکھدے اونکوں قبول کر گھندے۔ اختیاری صورت اے ہے کہ والدین اونکوں مخصوص تربیت دے نال معاشرے نال روشناس کرویندن تے جݙݨ اے بالغ فرد تھی ویندے تاں اوندی اپݨی ہک شخصیت بݨ ویندی ہے۔
کہیں بندے دے کردار دی تشکیل کیتے ضروری ہے کہ اونکوں ہک مخصوص طرزِ فکر حاصل کرݨ کیتے اوہو جیہی قربت حاصل ہووے جیں طرح ہک فرد کیتے ماحول، والدین، رشتے دار تے تعلیمی درسگاہ قربت دا ذریعہ بݨ کے اوندے کردار دی تشکیل کریندن۔ اینہی طرح روحانی آدمی دے کردار دی وی تشکیل تھیندی ہے تے او ایں طرح تھیندی ہے کہ اونکوں ایہجے کہیں بندے دی قربت حاصل تھی ویندی ہے جیندا کردار روحانی قدراں تے محیط ہے۔ مراد دا کردار عوام النّاس توں تے انہاں لوگاں توں جیہڑے روحانی حقیقتاں توں بے خبر ہن، ممتاز ہوندے۔ ایں شخصیت نال جیں حد تک قربت تھیندی ویندی ہے اونہی مناسبت نال مرید دے اندر روحانی اوصاف منتقل تھیندے رہندن تے مراد دی طرزِ فکر دا ہک جزو مرید دے دماغ دی اسکرین تے نقش تھی ویندے۔ ایں طرزِ فکر دا ناں &quot;سلوک&quot; ہے۔ ایہو او رستہ ہے جیندے تے چل کے کوئی سالک اپݨے اندر موجودہ روحانی قوتاں نال متعارف تھیندے۔ قرآن پاک اچ بیان کردہ پیغمبراں دی زندگی تے پیغمبراں دے مشن توں اے ڳال واضح ہے کہ پیغمبراں نے ہک مخصوص طرزِ فکر دا پرچار کیتے۔ پیغمبرانہ اوصاف نال ہر بندہ برائی تے اچھائی اچ تمیز کر سڳدے یعنی پیغمبراں نے نوعِ انسانی کوں اچھائی تے برائی دے تصوّر توں آشنا کیتے۔ ٻئی مخلوق تے انسان کوں ایں واسطے ممتاز حیثیت حاصل ہے کہ انسان اچھائی تے برائی دے تصوّر توں واقف ہے۔ اونکوں ایں ڳال دا علم ݙتا ڳئے کہ زندہ رہݨ کیتے مخصوص طرزِ فکر انسان کوں اچھا بݨیندی ہے تے زندہ رہݨ کیتے ٻئی طرزِ فکر انسان کوں اچھائی توں دور کر ݙیندی ہے۔ اچھائی دے تصوّر دے نال نال اے ڳال وی انسان دا علم بݨ ویندی ہے کہ اچھا فرد او ہے جیہڑا اپݨی اصل توں باخبر ہے۔ اصل توں باخبری اونکوں ہک ایہجے علم توں روشناس کرویندی ہے کہ جیہڑا علم اونکوں اپݨے اندر کم کرݨ والی مخفی صلاحیت نال واقف کر ݙیندے۔ مخفی صلاحیتاں جیہڑی مناسبت نال استعمال کیتے ویندن اتنا ہی اوندا کردار مصفّیٰ تے پاکیزہ تھی ویندے۔ ایندے برعکس آدمی اپݨے اندر جیں حد تک مخفی صلاحیتاں توں ناواقف ہے اونہی مناسبت نال اوندا کردار دھندلا رہندے۔

ہک ٻکری تے انسان دی زندگی دا جے تجزیہ کریجے تاں ٻکری تے انسان ہک ہی طرح دی زندگی گزریندن۔ انسان کوں جیہڑی صلاحیت ٻکری توں ممتاز کریندی ہے او اے ہے کہ انسان اپݨے اندر موجود مخفی صلاحیتاں توں واقف تھی ویندے تے جے کوئی انسان انہاں مخفی صلاحیتاں توں واقف نی یا اونکوں اپݨی ذات دا عرفان حاصل نی تاں او ٻکری یا کہیں ٻئے جانور توں ممتاز نی۔ مخفی صلاحیتاں توں واقف تھیوݨ کیتے ضروری ہے کہ اونکوں ایہجے پیؤ دی آغوش میسر ہووے جیندے اندر مخفی علوم دا دریا موجزن ہووے تے اونکوں ایہجا ماحول میسر ہووے جیہڑے ماحول اچ پاکیزگی ہووے۔ پیؤ توں مراد استاد یا مرشد ہے۔ ماحول توں مراد مرشد دی روحانی اولاد ہے۔ ٻال دا شعور والدین دی جھولی، گھر دی چار دیواری تے ماحول نال بݨدے۔ ماحول وچ جے کثافت، تعفن، گھٹن، بے سکونی تے اضطراب ہے تاں ٻال وی ذہنی طور تے سکون توں نا آشنا ہوندے۔ ایندے برعکس جے گھر اچ سکون ہے، آرام ہے، والدین دی آواز اچ مٹھاس ہے، لہجے اچ پیار ہے تے دماغی اعتبار نال والدین پر سکون ہن تاں ٻال بالکل غیر اختیاری طور تے پر سکون کردار دا حامل ہوندے۔ اے ڳال ساݙے مشاہدے اچ ہے کہ چیخ کے ٻولݨ والے والدین دے ٻال وی چیخ کے ٻولیندن۔ لندھے تے لالچی والدین دے ٻال وی لندھے تے لالچی ہوندن۔ کبر و نخوت دے پیکر والدین دے بالاں دے اندر غرور تے تکبر کٹ کٹ کے بھرا ہویا ہوندے۔ ضدی تے سرکش والدین دے ٻال ضدی تے سرکش ہوندن۔ حلیم الطبع ما پیؤ دی اولاد حلیم طبیعت ہوندی ہے۔ سخی والدین دی اولاد عام طور تے سخی ہوندی ہے۔

تاریخ دے اوراق شاہد ہن کہ پیغمبر اسلام ﷺ دے سامݨے جݙݨ جنگی قیدیاں دی فہرست پیش کیتی ڳئی تاں ہک خاتون دے ناں دے نال طائی لکھا ہویا ہئی۔ تحقیق کراوݨ نال معلوم تھیا کہ اے خاتون حاتم طائی دے قبیلے دی ہے۔ پیغمبر اسلام ﷺ نے اوندی رہائی دا حکم صادر فرمایا۔ خاتون کوں جݙݨ رہائی دی نوید سݨائی تاں طائی خاتون نے آزاد تھیوݨ توں انکار کر ݙتا تے آکھا کہ اے ڳال میݙی خاندانی روایت دے خلاف ہے کہ میں آزاد تھی ونڄاں تے میݙا قبیلہ قید و بند دی صعوبت برداشت کرے۔ پیغمبر اسلام ﷺ کوں جݙݨ ایں ڳال دا علم تھیا تاں آپ نے طائی خاتون دے نال پورے طائی قبیلے کوں انعام و اکرام دے نال آزاد فرما ݙتا۔ پیغمبراں دی زندگی دا مشاہدہ کرݨ دے بعد ایہو نتیجہ سامݨے آندے کہ اللہ نے مخصوص کردار دے لوگاں دا ہک سلسلہ قائم کیتے تے جیہڑے لوگ اوں سلسلے نال وابستہ تھی ویندن تے انہاں دی وابستگی قربت دا درجہ حاصل کر گھندی ہے انہاں دے اندر وی اوہے قدراں منتقل تھی ویندن جیہڑے اوں مخصوص کردار دے مقدس لوگاں دا حصّہ ہن۔ راہ سلوک تے چلݨ کیتے سالک کوں کہیں شخص دا ہتھ پکڑݨا ایں واسطے ضروری ہے کہ اونکوں ہک روحانی پیؤ دی شفقت میسر آ ونڄے تے اوں روحانی پیؤ دا اولاد کوں بھرپور ماحول میسر آ ونڄے تے ذہنی تربیت تھی ونڄے۔

==38۔ ثواب و عذاب==
ہک آدمی طبعی طور تے کتنا ہی خشک کیوں نہ ہووے جݙݨ او ایہجی جاہ ویندے جتھاں رنگ و روشنی دے محفلاں منعقد تھیندن تے گاݨیاں دے اچے جھکے سراں نال فضا معمور ہوندی ہے تاں بالآخر او بندہ ڳاوݨ وڄاوݨ اچ دلچسپی گھنݨ لڳدے تے ڳاوݨ وڄاوݨ دے آداب توں واقف تھی ویندے۔ جیہڑا آدمی ایہجے ماحول اچ رہندے جیہڑے ماحول اچ جوا، سٹہ، لہو و لعب دی دنیا آباد ہے او بندہ کتنا ہی صاف ستھرا ہووے بالآخر او متأثر تھی ویندے۔ بزرگاں دا آکھݨا ہے کہ خربوزے کوں ݙیکھ کے خربوزہ رنگ پکڑیندے۔
دنیا اچ جتنے لوگ آباد ہن انہاں دا تعلق مخصوص طرزِ فکر نال ہے تے طرزِ فکر دی بنیاد تے ہی کہیں گروہ، کہیں ذات، کہیں برادری تے کہیں کردار تے کہیں شخص دا تعین کیتا ویندے۔ ساݙے سامݨے پیغمبراں دا وی کردار ہے۔ دنیا دی تاریخ اچ انہاں لوگاں دا کردار وی ثابت ہے جنہاں نے پیغمبراں دی مخالفت کیتی تے انہاں کوں قتل کیتا۔ تاریخ دے صفحات اچ ایہجے لوگاں دا کردار وی موجود ہے جنہاں اچ سخاوت عام ہے تے ایہجے کردار وی موجود ہن جنہاں اچ کنجوسی تے بخیلی اپݨی معراج کوں پہنچی ہوئی ہے۔ کنجوسی تے بخیلی دے کردار دا باوا آدم قارون ہے۔ جے تک دنیا قائم رہسی قارون دی ذرّیّت تے قارون دے کردار توں متأثر لوگ موجود رہسن تے جے تک دنیا موجود ہے سخی لوگ موجود رہسن۔ دنیا اچ پیغمبراں دے کردار دے حامل لوگ وی موجود ہن۔ پیغمبراں دے کردار کوں جݙݨ اساں خوردبینی نظراں نال ݙیکھدے ہیں تاں ساکوں اچھائی دے علاوہ کوئی ٻئی چیز نظر نی آندی یعنی او ایہجے کردار توں مستفیض ہن جیہڑے کردار اچ لطافت، حلاوت دے علاوہ کوئی ٻئی چیز شامل نی۔ کردار دے تعین وچ ݙو طرزاں بݨدن۔ ہک اے کہ آدمی شیطانیت دے قریب تھی کے شیطان بݨ ویندے تے ٻئی اے کہ آدمی سراپا رحمت بݨ ویندے تے اللہ دی بادشاہت اچ نمائندہ بݨ ویندے۔ او تمام طرزاں جیہڑے بندے کوں اللہ توں دور کریندن، شیطانی طرزاں ہن تے او تمام طرزاں جیہڑے بندے کوں اللہ توں قریب کریندن، پیغمبرانہ طرزاں ہن۔ پیغمبرانہ طرزاں تے شیطانی طرزاں دا تجزیہ کرݨ نال پتہ چلدے کہ جیہڑا بندہ رحمانی طرزاں تے شیطانی طرزاں اچ داخل تھی ویندے اوندے اندر پیغمبراں دے اوصاف منتقل تھی ویندن۔ پیغمبراں دے اوصاف اللہ دے اوصاف ہن۔ یعنی جݙݨ کوئی بندہ پیغمبرانہ زندگی اچ سفر کریندے تاں دراصل او انہاں صفات اچ سفر کریندے جیہڑے اللہ دے ذاتی صفات ہن تے جݙݨ کوئی بندہ انہاں پیغمبرانہ صفات توں منہ موڑ گھندے تاں انہاں رستیاں اچ بھٹکدا رہندے جیہڑے تاریکی تے کثافت نال معمور ہن۔ شیطانی طرز اے ہے کہ آدمی دے اتے خوف تے غم مسلط رہندے۔ ایہجا خوف تے غم جیہڑا زندگی دے ہر قدم کوں ناقابل شکست و ریخت زنجیراں اچ جکڑی رکھدے۔ ݙینھ ہووے یا رات خوف اچ بسر تھیندے، کݙہیں اونکوں زندگی ضائع تھیوݨ دا غم ہوندے، کݙہیں او معاشی ضروریات دے پورا نہ تھیوݨ دے خوف اچ مبتلا رہندے، کݙہیں اوندے اتے بیماریاں حملہ آور تھیندن تے کݙہیں او وسائل دے انبار اچ ایں طرح دٻ ویندے کہ اونکوں نکلݨ دا کوئی رستہ نظر نی آندا۔ موت جینکوں بہرحال آوݨا ہے اوندے اتے خوف بݨ کے مسلط تھی ویندی ہے۔ حالانکہ او ڄاݨدے کہ موت توں کہیں وی طرح رستگاری نی۔ شیطانی طرزاں اچ ہک وݙی قباحت اے ہے کہ آدمی ذہنی تے نظری طور تے اندھا ہوندے تے ایہو اندھپ اونکوں درد ناک عذاب اچ مبتلا کر ݙیندے۔

پیغمبرانہ طرزاں اچ آدمی دے اتے خوف تے غم مسلط نی ہوندا تاں عدم تحفظ دے احساس توں محفوظ تھی ویندے۔ موت کیونکہ ہک اٹل حقیقت ہے ایں واسطے مرݨ کیتے تیار رہندے تے جݙݨ او مرݨ کیتے تیار تھی ویندے تاں موت اوندے کیتے دنیا دی سب توں زیادہ خوش نما چیز بݨ ویندی ہے۔ اونکوں ایں ڳال دا سراغ مل ویندے کہ موت کوئی بھیانک عمل نی بلکہ موت ہک عالم توں ٻئے عالَم اچ منتقل تھیوݨ دا ناں ہے۔ جیں طرح او رنگ و بو دی دنیا اچ زندگی دے تقاضے پر کریندے اونہی طرح مرݨ دے بعد دے عالَم اچ وی زندہ رہندے۔ روحانی تے جسمانی تمام ضروریات پوری کریندے تے اے ڳال محض اوندے قیاس اچ داخل نی تھیندی بلکہ او ایں شگفتہ زندگی دا مشاہدہ کر گھندے۔ ہک طرزِ فکر دے آدمی ٻئی طرزِ فکر دے آدمیاں توں ممتاز رہندں۔ شیطانی طرزِ فکر اچ زندگی گزارݨ والا بندہ انبیاء دے گروہ اچ داخل نی تھیندا تے انبیاء دی طرزِ فکر نال آشنا بندہ شیطانی گروہ اچ داخل نی تھیندا۔ شیطانی طرزِ فکر اچ ہک وݙی خرابی اے ہے کہ بندہ ہر عمل ایں واسطے کریندے کہ اوں عمل دے پچھوں کوئی نہ کوئی لالچ یا دنیاوی مفاد ہوندے یعنی او عمل کرݨ دا مادی صلہ چاہندے۔ تصوّف ایہجے عمل کوں جیہڑے عمل دے پچھوں کوئی غرض وابستہ ہووے، ناقص قرار ݙیندے۔

==حوالے==</text>
      <sha1>bz458przdjakrzip12svvfl5hvbkq4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نصیبو لعل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15171</id>
    <revision>
      <id>73212</id>
      <parentid>45546</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T13:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>564</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>73212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6941" sha1="p07ie4fyqrnt6p9xdc94bm3p6hijgj8" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox infobox_v2&quot; cellspacing=&quot;3px&quot;
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; class=&quot;entete humain&quot; style=&quot;line-height:1.5em; background-color:#C0C0C0;color:#000000&quot; |نصیبو لعل
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000&quot; |معلومات شخصیت
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |پیدائش
| style=&quot; &quot; |سنہ 1970ء  (عمر 54&amp;#x2013;55 سال)&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt; [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q15983034#P569|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P569) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
[[:ur:بھکر|بھکر]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt; [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q15983034#P19|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P19) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |شہریت
| style=&quot; &quot; |[[فائل:Flag_of_Pakistan.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Flag_of_Pakistan.svg|20x20px]] [[:ur:پاکستان|پاکستان]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt; [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q15983034#P27|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P27) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000&quot; |عملی حیاتی
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |پیشہ
| style=&quot; &quot; |&lt;span lang=&quot;ur&quot;&gt;گائیکہ&lt;/span&gt; &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt; [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q15983034#P106|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P106) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |[[فائل:IMDb_logo.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%86%DB%8C%D9%B9_%D9%85%D9%88%D9%88%DB%8C_%DA%88%DB%8C%D9%B9%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%B3|none|40x40px]]
| style=&quot; &quot; |[http://www.imdb.com/name/nm3828185/ IMDB پر صفحہ]&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt; [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q15983034#P345|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P345) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right;background-color:#F9F9F9;color:#000000;&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;navigation-only&quot; style=&quot;border-top: 2px #E1E1E1 dotted; font-size: 80%; background:inherit; text-align: left;&quot; |&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;float:right;&quot;&gt;[https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%A8%D9%88_%D9%84%D8%B9%D9%84&amp;action=edit&amp;section=0 &lt;span style=&quot;color:#555;&quot;&gt;درستی&lt;/span&gt;] - [https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%A8%D9%88_%D9%84%D8%B9%D9%84&amp;veaction=edit &lt;span style=&quot;color:#555;&quot;&gt;ترمیم&lt;/span&gt;]  &lt;/span&gt;&amp;nbsp;[[فائل:Info_Simple.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%81:%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%81_%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA|12x12px|سانچہ دستاویز دیکھیے]]
|}
نصیبو لعل ([[اردو]]: نصیبو لعل، [[انگریزی]]:Naseebo Lal،  کنوں)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fankaronline.com/artist/naseebo-lal/ |title=Archive copy |access-date=2025-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124034749/https://fankaronline.com/artist/naseebo-lal/ |archive-date=2021-01-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ہِک [[پاکستانی]] گائیکہ ہِے جہڑی [[مارواڑی]]، [[پنجابی]] &lt;ref&gt;https://www.city42.tv/tag/گلوکارہ%20نصیبو%20لعل{{مردہ ربط|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;اَتے [[اردو]] وِچ گان٘دی ہِن۔ انّھاں نے [[کوک سٹوڈیو]] دے نان٘ویں سیزن وِچ بطورِ نمایاں فنکارہ دے طور تے کَم کِیتا۔

انّھاں دی پیدائش [[پاکستانی]] [[پنجاب]] وِچ ہِک خانہ بدوش ٹٻّر وِچ تھئی، جہڑی اصل وِچ [[راجپوتانہ]]،&lt;ref&gt;https://www.urdupoint.com/showbiz/celebrity/239-naseebo-lal.html&lt;/ref&gt; [[ہندوستان]] کنوں ہَئی۔ انّھاں نے ابتدائی عمر وِچ ای گائیکی دا اَغاز کِیتا اَتے مشہور تھی ڳئی۔ انّھاں دے کریڈٹ وِچ انّھاں دے ٻہوں سارے ڳاوݨے ہند تے پاک ݙُون٘ہائیں ملکاں وِچ یکساں مقبول ہِن۔ کُجھ لوکاں نے انّھاں دی طاقتور اَتے مضبوط اواز کوں مادام [[نور جہاں]] نال وی منسوب کِیتا&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.emcompany.pk/artist/book-naseebo-laal/|title=آرکائیو کاپی|access-date=2020-12-07|تاريخ-الأرشيف=2021-01-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210115225333/https://www.emcompany.pk/artist/book-naseebo-laal/|url-status=dead|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115225333/https://www.emcompany.pk/artist/book-naseebo-laal/}}&lt;/ref&gt;۔ انّھاں کوں بین الاقوامی موسیقی شوز وِچ وی سݙّیا وین٘دا ہِے۔&lt;ref&gt;https://www.urdunews.com/taxonomy/term/81226/all&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.express.pk/story/913846/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.desiblitz.com/content/naseebo-lal-talks-about-her-life-and-music&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
&lt;references /&gt;
[[ونکی:پنجابی ٻولی دے ڳائیک]]
[[ونکی:لاہور دے ڳائیک]]
[[ونکی:پنجابی گائیک]]
[[ونکی:پاکستانی گائیک زنانیاں]]
[[ونکی:وِیہویں صدی دیاں پاکستانی گائیک زنانیاں]]
[[ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں]]
[[ونکی:اکویہویں صدی دیاں پاکستانی گائیک زنانیاں]]
[[ونکی:اردو ٻولی دے ڳائیک]]
[[ونکی:پاکستانی مسیحی زنانیاں]]
[[ونکی:کوک سٹوڈیو پاکستان دے فنکار]]
[[ونکی:پنجابی شخصیتاں]]
[[ونکی:پنجابی لوک ڳائیکہ]]
[[ونکی:پنجابی لوک ڳائیک]]
[[ونکی:پنجابی لوک موسیقی]]
[[ونکی:اکویہویں صدی دیاں گائیکاں]]
[[ونکی:اکویہویں صدی دیاں گائیک زنانیاں]]
[[ونکی:اکویہویں صدی دی پاکستانی اداکارائیں]]
[[ونکی:پاکستانی غزل گائیک]]
[[ونکی:پاکستانی غزل ڳائیک]]
[[ونکی:پاکستانی غزل ڳائیکاں]]
[[ونکی:پاکستانی فلمی گائیک]]
[[ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیک]]
[[ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیکاں]]
[[ونکی:پاکستانی فلمی پس پردہ ڳائیکاں]]</text>
      <sha1>p07ie4fyqrnt6p9xdc94bm3p6hijgj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وولف گینگ مومسن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26837</id>
    <revision>
      <id>73218</id>
      <parentid>66118</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5269" sha1="qkizdqgzb2il6evtxkcqmp5yo6sbt9k" xml:space="preserve">زبان
اکھ تلے رکھو
لکھو
اسلام علیکم ! میڈا ناں محمد طارق ۔بی ایس سرائیکی سمسٹر ستویں دا طالب اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور۔۔ میکوں استاد محترم ڈاکٹر ممتاز خان صاحب چئیرمین سرائیکی ڈیپارٹمنٹ دی طرفوں میڈے نصاب [[سرائیکی نظم]] اچوں میکوں اسائنمنٹ ڈتی گئی اے ۔جیندا عنوان اے شوقت ہاشمی دی حیاتی۔ ۔میں کوشش کریںسا ں جو تہاکوں صیح مواد درست گالھیں مہیا کریساں ۔ شوقت ہاشمی دی حیاتی:سئیں شوقت ہاشمی 1959 اچ سر ممتاز علی شاہ دے گھر لیہ دے ہک شہر کوٹ سلطان اچ جمے ہن ۔ اے اپنڑیں ما پیو دی تریجھی اولاد ہن ۔انہا دی پیدائش کیتے انہاں دے ابا سئیں منوتی من گھدی میڈے گھر پتر جمے تے میں پیدل ونج حج کریساں تے شوقت ہاشمی دے جمڑیں دے بعد پیدل حج کر تے محبت دی مثال قائم کیتو نے۔۔ تربیت: انہاں دی والدہ معصومہ بی بی بہوں نیک مائ ہئی ۔اوں اپنڑیں بال کوں خود قرآن دی تعلیم ڈتی ۔۔ میٹرک دا امتحان انہاں1970 اچ کوٹ سلطان دے گورنمنٹ اسکول توں کیتا۔ایف اے گورنمنٹ کالج بوسن روڈ ملتان توں 1972اچ کیتا۔ 1974 اچ آنہا بی اے پاس کیتا تے 1976 اچ ایم اے انگریزی دی ڈگری لاہور تو ں حاصل کیتی۔۔ ملازمت: ملازمت دا آغاز پنجاب یونیورسٹی توں ایم انگریزی پڑھاونڑ توں کیتا۔نوکری دے نال نال اپنڑاں تعلیمی سفر جاری رکھیو نے۔سی ایس ایس کریندے رہ گئے۔سی ایس ایس پاس کرنڑ توں بعد انکم ٹیکس اچ ملازم لگ گئے ۔اوندے بعد دوبارہ سی ایس ایس دا امتحان ڈرو نے تے ول پولیس جوائن کیتو نے۔۔ ادبی شعور: سئیں شوقت ہاشمی علم تے فن اچ مگن رہنے ہن۔انہاں دا پہلا۔مجموعہ&quot; شاخ نور&quot; (نعتاں دا مجموعہ)ایں توں بعد&quot; حال دھمال&quot;سارے حرف گلاب ،بہار طیب و طاہر ،بھیدوں بھری اذان،اسم ہنر،حرف معتبر،بارش سنگ ،فیضان رحمت،لو دا ہوکا،غزل راما لکھتاں ہن ۔۔ ایں توں علاؤہ انہاں سولہ سپاریاں دا ترجمہ وی کیتا شوقت ہاشمی دیاں نظماں دا ویورا :سئیں شوقت ہاشمی دی شاعری سرائکی زبان دی گزری وہانڑیں ریت تے موجودگی روایت توں اصلوں انج نویکلی تے تخلیقی سطح تے بلکل نویں نکور اے۔اے ہک سچا شاعر اےھمیشہ اپنڑیں دھرتی نال انڑ ترٹ سانگے رکھیندے ۔اوندی ساری تنڑ ساری سک اوکوں سنگارن اچ رجھی ہوندی اے ۔ نظم: سچل بابا سچل بابا ! تیڈا بیٹا۔ م میں ایں دھرتی جایا ہم شالامیڈی ایں دھرتی تے رات نہ تھیوے شالا میڈیا ایں دھرتی تے دشمن الی جھات نہ تھیوے شالا میڈیا ایں دھرتی تے ساؤل تھیوے شالا میڈیا ایں دھرتی تے سورج چمکن سوجھل تھیوے۔ سیانڑیں اہدن وطن کشمیر ہونے ۔بھانویں او پر وحشت روہی ہووے یا تھل دا مارو بیاباں۔اپنڑیں مٹی دی خوشبو روح آتے ساون دیاں بارشاں وانگوں وسدی اے تے چو گوٹھ مہکا دیندی اے۔ شاعر دا نکا جیہاں پروبھرا قصبہ لیہ سارے جگ توں اوکوں محبوب اے۔تھل ورتی وچ انہاں ملالہے جزبیاں دا اظہار اے۔ تھل وطناں اچ شہر اولڑا۔ شہر اولڑا لیہ شوقت ہاشمی دا ڈکشن کا جواب اے لینڈ اسکیپ خالص تل وطنی سنجاپو استعارے ۔علامتاں وسیبی رہتل نال جڑیاں ہویاں۔رسماں ریتاں تے ثقافتی رنگ میزی نال رجیاں کجیاں نظماں ہن۔ شادی: شادی نہ کیتو نے نہ ہی انہاں دے کہیں بھینڑ بھرا شادی کیتی ۔انہاں دا شادی دے متعلق اے جواب ہوندا ہئ کہ &quot;شادی دی فکر ماواں کوں ہوندی اے ساڈی ماء 1982 اچ انتقال کر گئی۔اوں توں علاؤہ اے اپنڑیں خاندان توں باہر شادی نہ کریندے ہن کجھ اے وجہ ہی کہ سارے بھینڑ بھرا کنوارے ہن۔۔ وفات : شوقت ہاشمی 2002 اچ ملتان اچ پرویز مشرف دی آمد دے دوران انتظامات واسطے ویندے ہوے آنہا ں دی گاڑی ا چ ہک ٹرک دی ٹکر دے باعث انہاں دی موت واقع تھی گئ۔اناللہ وانا۔ الٰہی راجعون</text>
      <sha1>qkizdqgzb2il6evtxkcqmp5yo6sbt9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>73220</id>
      <parentid>73218</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2345" sha1="0q7mt2bhh0daf1oi4a2i13gurycwli0" xml:space="preserve">وولف گینگ مومسن (1930–2004) برطانیہ دی تاریخ دا ڄاݨ وند

وولف گینگ مومسن ہک مشہور تاریخ دان ہن ، جنھاں برطانیہ اتے جرمنی دی تاریخ تے ٻہوں کم کیتا ۔ انہاں دی تحقیق خاص طور تے انہاں ݙوہاں ملکاں دے سیاسی اتے سماجی تعلقات تے مرکوز ہئی ۔ انہاں دیاں لکھیل کتاباں اتے تحقیقی مقالے انویہویں اتے ویہویں صدی دے یورپ کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مددگار ثابت تھیندے ہن ۔ 

مومسن 1930 وچ ڄمے اتے 2004 وچ فوت تھئے ۔ انہاں اپݨی زندگی برطانیہ اتے جرمنی دے تعلقات دی تحقیق کیتے وقف کر ݙتی ۔ انہاں ایں ڳالھ تے زور ݙتا جو انہاں ݙوہاں ملکاں دے تعلقات یورپ دی تاریخ وچ ٻہوں اہم ہن ۔ انہاں دیاں کتاباں ایں ڳالھ کوں واضح کریندیاں ہن جو انہاں ݙوہاں ملکاں دے سیاسی ، اقتصادی اتے ثقافتی تعلقات کیویں تیار تھئے ۔ 

انہاں دی تحقیق ایں ڳالھ کوں وی سامݨے گھن آندی ہے جو برطانیہ اتے جرمنی دے تعلقات ہمیشاں دوستانہ نئیں رہے ، بھل انہاں وچ کئی وار کشیدگی وی رہی ۔ انہاں ایں ڳالھ تے وی زور ݙتا جو انہاں ݙوہاں ملکاں دے تعلقات کوں سمجھݨ کیتے انہاں دی اندرونی سیاست اتے سماج کوں سمجھݨا ضروری ہے ۔ 

وولف گینگ مومسن دی تحقیق برطانیہ اتے [[جرمنی]] دی تاریخ دے طالب علماں کیتے ٻہوں اہم ہے ۔ انہاں دیاں کتاباں اتے تحقیقی مقالے انویہویں اتے ویہویں صدی دے یورپ کوں سمجھݨ وچ ٻہوں مددگار ثابت تھیندے ہن ۔ انہاں دی تحقیق اتے انہاں دا انداز بیان انہاں کوں ایں شعبے دے ماہرین وچ ہک خاص مقام ݙیندا ہے ۔ انہاں دیاں کاوشاں یورپ دی تاریخ کوں سمجھݨ وچ ہمیشاں مددگار ثابت تھیندیاں رہسن ۔</text>
      <sha1>0q7mt2bhh0daf1oi4a2i13gurycwli0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ملکہ وکٹوریہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27189</id>
    <revision>
      <id>73211</id>
      <parentid>63934</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T12:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>564</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>73211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23847" sha1="4x9c15w22k6a4kami58otm7j9suyl3m" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox infobox_v2&quot; cellspacing=&quot;3px&quot;
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#f9f9f9;color:#000000&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |
{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
| width=&quot;10%&quot; |[[فائل:Pix.gif|link=|alt=|center|40x40px]]
| width=&quot;80%&quot; style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; |ملکہ وکٹوریہ
| width=&quot;10%&quot; |[[فائل:Farm-Fresh_user_king.png|link=|alt=|center|40x40px]]
|}
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#d46691;color:#FFFFFF&quot; |([[:ur:انگریزی_زبان|انگریزی]]: &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Alexandrina Victoria&lt;/span&gt;)&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P1559|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P1559) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;&quot; |[[فائل:Queen_Victoria_by_Bassano.jpg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Queen_Victoria_by_Bassano.jpg|center|330x330px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
----
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |
| style=&quot; &quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |
| style=&quot; &quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#d46691;color:#FFFFFF&quot; |معلومات شخصیت
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |پیدائشی ناں
| style=&quot; &quot; |([[انگریزی]]: &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Princess Alexandrina Victoria of Kent&lt;/span&gt;)&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P1477|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P1477) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ڄمݨ
| style=&quot; &quot; |24 مئی 1819ء &lt;ref name=&quot;8e9c7520ad686fd543ce3eac7160497aa178c241&quot;&gt;عنوان : Benezit Dictionary of Artists — ناشر: [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]  — ISBN 978-0-19-977378-7 — Benezit ID: https://doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.B00190726 — بنام: Victoria — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5f8dead540993e3e558d0d6a778d2d4582d6c05a&quot;&gt;عنوان : Encyclopædia Britannica — دائرۃ المعارف بریطانیکا آن لائن آئی ڈی: https://www.britannica.com/biography/Victoria-queen-of-United-Kingdom — بنام: Victoria — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c87b4f82f8b83e4197529d3a093edc1b2bf04425&quot;&gt;ایس این اے سی آرک آئی ڈی: https://snaccooperative.org/ark:/99166/w66z0061 — بنام: Queen Victoria — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;495d44d1f7d858bc125869a520ef178e424f4966&quot;&gt;فائنڈ اے گریو میموریل شناخت کنندہ: https://www.findagrave.com/memorial/1442 — بنام: Victoria — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5453cd230c57d79b62b2c5a9cc8e9f665af9e175&quot;&gt;RKDartists ID: https://rkd.nl/artists/80887 — بنام: Victoria — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abe36d8f0d0a6e38bca0dcece27b1445f159f24f&quot;&gt;مصنف: ڈئریل راجر لنڈی  — خالق: ڈئریل راجر لنڈی  — پیرایج پرسن آئی ڈی: https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=4638&amp;url_prefix=https://www.thepeerage.com/&amp;id=p10065.htm#i100648 — بنام: Victoria Alexandrina Hanover, Queen of the United Kingdom — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;420da272f4570a065303c0fc83d92a31e08e2d50&quot;&gt;Brockhaus Enzyklopädie online ID: https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/viktoria-viktoria — بنام: Viktoria (Großbritannien) — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017&lt;/ref&gt;&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P569|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P569) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
[[:ur:کینزنگٹن_محل|کنسنگٹن محل]] &lt;ref name=&quot;b820ecb4ae5f8117aafa590c1dca22e8dcef9d6e&quot;&gt;http://www.bbc.co.uk/schools/primaryhistory/famouspeople/victoria/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dd355c5a3ede46b4f820cce97a95fdd9b51abc94&quot;&gt;http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/9150661/Kensington-Palace-reopens-its-doors-after-12m-revamp.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c0a54345871ba3de0bedfe7ea85aba3dfe2b7ea5&quot;&gt;http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/queen_victoria_01.shtml&lt;/ref&gt;&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P19|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P19) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |وفات
| style=&quot; &quot; |22 جنوری 1901ء (82 سال)&lt;ref name=&quot;8e9c7520ad686fd543ce3eac7160497aa178c241&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5f8dead540993e3e558d0d6a778d2d4582d6c05a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;c87b4f82f8b83e4197529d3a093edc1b2bf04425&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;495d44d1f7d858bc125869a520ef178e424f4966&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5453cd230c57d79b62b2c5a9cc8e9f665af9e175&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;abe36d8f0d0a6e38bca0dcece27b1445f159f24f&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;420da272f4570a065303c0fc83d92a31e08e2d50&quot; /&gt;&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P570|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P570) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |وجہ وفات
| style=&quot; &quot; |[[:ur:دماغی_شریان|دماغی جریان خون]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P509|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P509) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |مدفن
| style=&quot; &quot; |[[:ur:ونڈسر،_بارکشائر|ونڈسر، بارکشائر]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P119|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P119) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |طرز وفات
| style=&quot; &quot; |طبعی موت &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P1196|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P1196) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |رہائش
| style=&quot; &quot; |[[:ur:کینزنگٹن_محل|کنسنگٹن محل]]
[[:ur:بکنگھم_محل|بکنگھم محل]]
[[:ur:قلعہ_ونڈسر|قلعہ ونڈسر]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P551|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P551) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |شہریت
| style=&quot; &quot; |[[فائل:Flag_of_the_United_Kingdom_(1-2).svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Flag_of_the_United_Kingdom_(1-2).svg|20x20px]] [[:ur:متحدہ_مملکت_برطانیہ_عظمی_و_آئر_لینڈ|متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P27|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P27) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |قد
| style=&quot; &quot; |142.24 [[:ur:سینٹی_میٹر|سنٹی میٹر]] &lt;ref name=&quot;1509ad33f726d58b7e5c620f03bebc0b434cec01&quot;&gt;[https://www.museumoflondon.org.uk/discover/fit-queen-mounting-queen-victorias-dress Fit for a queen: mounting Victoria's dress] — اخذ شدہ بتاریخ: 14 جنوری 2024&lt;/ref&gt;&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P2048|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P2048) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |رکنیت
| style=&quot; &quot; |[[:ur:رائل_سوسائٹی|رائل سوسائٹی]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P463|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P463) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |عارضہ
| style=&quot; &quot; |[[:ur:انس_الدم|انس الدم]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P1050|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P1050) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |پئے 
| style=&quot; &quot; |[[:ur:شہزادہ_البرٹ_کونسرٹ|شہزادہ البرٹ کونسرٹ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ٻال
| style=&quot; &quot; |[[:ur:ایڈورڈ_ہفتم|ایڈورڈ ہشتم]] &lt;ref name=&quot;e6596ed0d2b81634d4a2b94f1bd23a5d26a198cf&quot;&gt;عنوان : Kindred Britain&lt;/ref&gt;&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P40|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P40) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |ٹٻر 
| style=&quot; &quot; |[[:ur:ہینوور_خاندان|خاندان ہانوور]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P53|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P53) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |نسل
| style=&quot; &quot; |&lt;div class=&quot;plainlist&quot;&gt;
* [[:ur:وکٹوریہ،_شہزادی_رائل|وکٹوریہ، جرمن ملکہ]]
* [[:ur:ایڈورڈ_ہفتم|ایڈورڈ ہفتم]]
* شہزادی ایلس
* شہزادہ الفریڈ
* شہزادی ہیلینا
* شہزادی لوئیس
* شہزادہ آرتھر
* شہزادہ لیوپولڈ
* شہزادی بیٹریس
&lt;/div&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#d46691;color:#FFFFFF&quot; |دیگر معلومات
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |کم
| style=&quot; &quot; |[[:ur:فرماں_روا|شاہی حکمران]] ، &amp;nbsp;[[:ur:مصور|مصور]] &lt;ref name=&quot;7d9b8f1da38a5f34a08da3e25637d6e98a0ab474&quot;&gt;عنوان : Oxford Dictionary of National Biography — ناشر: [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]  — اوکسفرڈ بائیوگرافی انڈیکس نمبر: https://www.oxforddnb.com/view/article/36652&lt;/ref&gt;، &amp;nbsp;[[:ur:مصنف|&lt;span lang=&quot;ur&quot;&gt;مصنفہ&lt;/span&gt;]] &lt;ref name=&quot;17719537c93d3b75709dc5a408afd9a5d3cd7899&quot;&gt;عنوان : Library of the World's Best Literature — مکمل کام یہاں دستیاب ہے: https://www.bartleby.com/lit-hub/library&lt;/ref&gt;، &amp;nbsp;روزنامچہ نگار &lt;ref name=&quot;fd9dcf9c46039d611a2c0730471cc1774c3abf68&quot;&gt;عنوان : Dictionary of Women Worldwide — ISBN 978-0-7876-7585-1 — مکمل کام یہاں دستیاب ہے: https://www.bartleby.com/lit-hub/library&lt;/ref&gt;، &amp;nbsp;آپ بیتی نگار ، &amp;nbsp;ارستقراطی &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P106|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P106) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |پیشہ ورانہ زبان
| style=&quot; &quot; |[[:ur:انگریزی_زبان|انگریزی]] ، &amp;nbsp;[[:ur:جرمن_زبان|جرمن]] ، &amp;nbsp;[[:ur:فرانسیسی_زبان|فرانسیسی]] ، &amp;nbsp;[[:ur:اطالوی_زبان|اطالوی]] ، &amp;nbsp;[[:ur:لاطینی_زبان|لاطینی زبان]] ، &amp;nbsp;[[:ur:اردو|اردو]] &lt;ref name=&quot;a9c1257f436d40d4cc55d3a123e1f2fc7bd40cf8&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.prathaculturalschool.com/post/queen-victoria |title=Archive copy |access-date=2025-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316161047/https://www.prathaculturalschool.com/post/queen-victoria |archive-date=2025-03-16 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P1412|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P1412) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#d46691;color:#
#FFFFFF&quot; |اعزازات
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right;background-color:#F9F9F9;color:#000000;&quot; |&lt;div style=&quot;max-height:180px; overflow: auto; padding: 2px 0 2px 5px; background-color:transparent;vertical-align:top;font-size:100%&quot;&gt;تمغا البرٹ &lt;small&gt;(1887)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;1161804ec0efd07e7a90fad27a3a74c5855e8be9&quot;&gt;https://www.thersa.org/about/albert-medal/past-winners&lt;/ref&gt;
[[فائل:ESP_Charles_III_Order_CROSS.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:ESP_Charles_III_Order_CROSS.svg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف چالس سوم
[[فائل:Order_of_the_Garter_UK_ribbon.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Order_of_the_Garter_UK_ribbon.svg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف گارٹر

[[فائل:Legion_Honneur_GC_ribbon.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Legion_Honneur_GC_ribbon.svg|30x30px]]&amp;nbsp;گرینڈ کراس آف دی لیگون آف ہانر
[[فائل:UK_Royal_Victorian_Order_ribbon.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:UK_Royal_Victorian_Order_ribbon.svg|30x30px]]&amp;nbsp;[[:ur:رائل_وکٹورین_آرڈر|رائل وکٹورین آرڈر]]

[[فائل:United-kingdom336.gif|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:United-kingdom336.gif|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف میرٹ
[[فائل:United-kingdom361.gif|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:United-kingdom361.gif|30x30px]]&amp;nbsp;[[:ur:طبقۂ_اعلائے_ستارۂ_ہند|آرڈر آف دی اسٹار آف انڈیا]]

[[فائل:Order_of_the_Thistle_UK_ribbon.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Order_of_the_Thistle_UK_ribbon.svg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف تھیسلے
[[فائل:Ribbon_bar_Order_of_St._Patrick.jpg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Ribbon_bar_Order_of_St._Patrick.jpg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف سینٹ پیٹرک

[[فائل:ETH_Order_of_Solomon_BAR.png|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:ETH_Order_of_Solomon_BAR.png|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف سولومن
[[فائل:Order_of_the_Black_Eagle_-_Ribbon_bar.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Order_of_the_Black_Eagle_-_Ribbon_bar.svg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف دا بلیک ایگل

[[فائل:UK_Order_St-Michael_St-George_ribbon.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:UK_Order_St-Michael_St-George_ribbon.svg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف سینٹ مائیکل اور سینٹ جارج &amp;nbsp;
[[فائل:ME_Order_of_Danilo_I_Cross_BAR.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:ME_Order_of_Danilo_I_Cross_BAR.svg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف پرنس ڈانیلو I

[[فائل:Order_of_the_Bath_UK_ribbon.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Order_of_the_Bath_UK_ribbon.svg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف دی باتھ
[[فائل:Order of Queen Maria Luisa (Spain) - ribbon bar.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Order of Queen Maria Luisa (Spain) - ribbon bar.svg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف کوئین ماریہ لیوسہ

[[فائل:RUS_Imperial_Order_of_Saint_Catherine_ribbon.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:RUS_Imperial_Order_of_Saint_Catherine_ribbon.svg|30x30px]]&amp;nbsp;آرڈر آف سینٹ کیتھرین &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P166|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P166) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#d46691;color:#FFFFFF&quot; |دستخط
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;&quot; |[[فائل:Queen_Victoria_Signature.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Queen_Victoria_Signature.svg|center|120x120px]]
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |[[فائل:IMDb_logo.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%86%DB%8C%D9%B9_%D9%85%D9%88%D9%88%DB%8C_%DA%88%DB%8C%D9%B9%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%B3|none|40x40px]]
| style=&quot; &quot; |[http://www.imdb.com/name/nm0703075/ IMDB پر صفحہ]&amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q9439#P345|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P345) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right;background-color:#F9F9F9;color:#000000;&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;navigation-only&quot; style=&quot;border-top: 2px #b80049 dotted; font-size: 80%; background:inherit; text-align: left;&quot; |&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;float:right;&quot;&gt;[https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%84%DA%A9%DB%81_%D9%88%DA%A9%D9%B9%D9%88%D8%B1%DB%8C%DB%81&amp;action=edit&amp;section=0 &lt;span style=&quot;color:#555;&quot;&gt;درستی&lt;/span&gt;] - [https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%84%DA%A9%DB%81_%D9%88%DA%A9%D9%B9%D9%88%D8%B1%DB%8C%DB%81&amp;veaction=edit &lt;span style=&quot;color:#555;&quot;&gt;ترمیم&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;[[فائل:Info_Simple.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%81:%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%81_%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%DB%81%DB%8C_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C|12x12px|سانچہ دستاویز دیکھیے]]
|}
ملکہ وکٹوریہ (ڄمݨ دی تاریخ: 24 مئی 1819ء - وفات دی تاریخ: 22 جنوری 1901ء) سلطنت برطانیہ دی ملکہ ہئی۔ ملکہ وکٹوریہ انویویں صدی عیسوی وچ دنیا دی با اثر ترین حکمراناں وچ شمار کیتی ویندی ہے۔ ملکہ وکٹوریہ دا شمار [[برطانیہ]] دی تاریخ وچ انتہائی با اثر حکمراناں وچ تھیندا ہے۔ [[1858ء]] وچ ایندے دور حکومت وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے 120 سالہ تسلط کوں ختم کر کے [[ہندوستان]] کوں باضابطہ طور تے ہک برطانوی کالونی بݨا ݙتا ڳیا۔ 1876ء وچ ملکہ وکٹوریہ قیصرِ ہند بݨ ڳئی۔ ملکہ وکٹوریہ نے تقریباً 64 سال حکومت کیتی۔ ملکہ وکٹوریہ دے دور وچ سلطنت [[برطانیہ]] اپݨی طاقت اتے عالمی اثر و رسوخ وچ اپݨی انتہا تے ہئی اتے اے دور ٻہوں تبدیلیاں دا دور ہئی۔ ملکہ وکٹوریہ 22 جنوری 1901ء کوں اِنتقال کر ڳئی۔ انہاں دے انتقال دے بعد ایڈورڈ ہفتم تخت نشین تھیا۔ ملکہ وکٹوریہ 22 جنوری 1901ء توں 9 ستمبر 2015ء تک مملکت متحدہ دی طویل ترین عہدِ حکومت آلی حکمران دی حیثیت نال تاریخ دا حصہ رہی، بعد ازاں 9 ستمبر 2015ء کوں اے ریکارڈ ملکہ ایلزبتھ دوم کوں حاصل تھی ڳیا۔&lt;ref&gt;http://www.express.co.uk/news/royal/603847/Queen-Elizabeth-II-Britain-s-longest-serving-monarch&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/uk-34177107 Queen Elizabeth II becomes longest-reigning UK monarch - BBC News]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/11852796/The-Queen-longest-serving-monarch-live.html The Queen becomes Britain's longest-serving monarch but 'it is not a record to which I have ever aspired' - live - Telegraph]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/11485439/Should-we-celebrate-when-the-Queen-becomes-our-longest-reigning-monarch.html Should we celebrate when the Queen becomes our longest reigning monarch? - Telegraph]&lt;/ref&gt;
[[فائل:Edward,_Duke_of_Kent_and_Strathearn_by_Sir_William_Beechey.jpg|thumb|وکٹوریہ دا پیو [[شہزادہ ایڈورڈ ڈیوک کینٹ و سٹرادرن]] – 1818ء]]
[[فائل:Denning,_Stephen_Poyntz_-_Princess_Victoria_aged_Four_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|وکٹوریہ – 1823ء]]
[[فائل:Princess_Victoria_and_Dash_by_George_Hayter.jpg|thumb|329x329px|وکٹوریہ – کینزنگٹن محل (1833ء)]]
[[فائل:Victoriatothrone.jpg|thumb]]
[[فائل:Dronning_victoria.jpg|thumb|وکٹوریہ دی تخت نشینی دی تصویر۔ [[جارج ہیٹر]] – 1838ء]]
[[فائل:Prince_Albert_-_Partridge_1840.jpg|thumb|[[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] – 1840ء]]
[[فائل:Edward_Oxford_shoots_at_H._M._the_Queen,_1840.jpg|thumb|وکٹوریہ پر [[ایڈورڈ آکسفورڈ]] دا قاتلانہ حملہ – 10 جون 1840ء]]
[[فائل:Winterhalter_-_Queen_Victoria_1843.jpg|thumb|وکٹوریہ – 1843ء]]
[[فائل:Queen_Victoria_the_Princess_Royal_Victoria_c1844-5.png|thumb|1845ء]]
[[فائل:Queen_Victoria_and_Prince_Albert_1854.jpg|thumb| 30 جنوری 1854ء]]
[[فائل:Queen_Victoria,_Prince_Albert_&amp;_royal_children_at_Buckingham_Palace,_1854.jpg|thumb|30 جنوری 1854ء]]
[[فائل:Queen_Victoria_-_Winterhalter_1859.jpg|thumb|وکٹوریہ – 1859ء]]
[[فائل:Queen_Victoria_by_JJE_Mayall,_1860.png|thumb|وکٹوریہ – 15 مئی 1860ء]]
[[فائل:Franz_Xaver_Winterhalter_Family_of_Queen_Victoria.jpg|thumb|695x695px|ملکہ وکٹوریہ اور * [[شہزادی ایلس، مملکت متحدہ]] اپنے پانچ بچوں کے ہمراہ– [[شہزادی ایلس، مملکت متحدہ]]، * [[شہزادہ الفریڈ]]]]
[[فائل:Albert,_Prince_Consort_by_JJE_Mayall,_1860.png|thumb|[[شہزادہ البرٹ کونسرٹ]] – بکنگہم محل، 15 مئی 1860ء]]

== نگارخانہ ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
فائل:Coronation_portrait_of_Queen_Victoria_-_Hayter_1838.jpg|alt=وکٹوریہ کی تخت نشینی کی تصویر، مصور: جارج ہیٹر – 1838ء
فائل:Victoria_sketch_1835.jpg|1835ء
&lt;/gallery&gt;
[[فائل:Victoria_farthing.jpg|thumb|برطانوی سکہ 15 مئی– 1860ء]]
[[فائل:1_Indian_rupee_(1862).jpg|thumb|– ایڈورڈ ہفتم]]
[[فائل:Queen_Victoria_by_Julia_Abercromby.jpg|thumb|وکٹوریہ – 1883ء]]

== ٻیا ݙیکھو ==

* ایڈورڈ ہفتم
* منشی عبد الکریم
* [https://web.archive.org/web/20100206072110/http://www1.voanews.com/urdu/news/arts-entertainment/victoria-and-abdul-book-review-2feb10-83337407.html برطانیہ کی ملکہ وکٹوریا اور ان کے ہندوستانی خدمت گار کی عجیب و غریب داستان]{{wayback|url=http://www1.voanews.com/urdu/news/arts-entertainment/victoria-and-abdul-book-review-2feb10-83337407.html|date=20100206072110}}

== حوالہ جات ==
{{حوالے|2}}
[[ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے]]
[[ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے]]
[[ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے]]
[[ونکی:ویکی ڈیٹا کنوں ماخوذ پیشہ ورانہ ٻولی]]
[[ونکی:اردو ٻولی دے متن آلے مضمون]]</text>
      <sha1>4x9c15w22k6a4kami58otm7j9suyl3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پری بی بی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27193</id>
    <revision>
      <id>73213</id>
      <parentid>59957</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T15:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>564</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>73213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4635" sha1="t17pmucv66u8pixgipd7r9qwo55ohz1" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox infobox_v2&quot; cellspacing=&quot;3px&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |
{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
| width=&quot;10%&quot; |[[فائل:Pix.gif|link=|alt=|center|40x40px]]
| width=&quot;80%&quot; style=&quot;color:#FFFFFF;&quot; |پری بی بی
| width=&quot;10%&quot; |[[فائل:Farm-Fresh_user_king.png|link=|alt=|center|40x40px]]
|}
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#d46691;color:#FFFFFF&quot; |معلومات شخصیت
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |مرݨ دی تریخ
| style=&quot; &quot; |سنہ 1678ء &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt; [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q91829492#P570|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P570) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |مدفن
| style=&quot; &quot; |[[:ur:لال_باغ_قلعہ|لال باغ قلعہ]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt; [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q91829492#P119|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P119) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: right; background-color:#F3F3F3; &quot; |پیو
| style=&quot; &quot; |[[:ur:شائستہ_خان|شائستہ خان]] &amp;nbsp; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt; [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q91829492#P22|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر  (P22) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right;background-color:#F9F9F9;color:#000000;&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;navigation-only&quot; style=&quot;border-top: 2px #b80049 dotted; font-size: 80%; background:inherit; text-align: left;&quot; |&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;float:right;&quot;&gt;[https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%DB%8C_%D8%A8%DB%8C&amp;action=edit&amp;section=0 &lt;span style=&quot;color:#555;&quot;&gt;درستی&lt;/span&gt;] - [https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%DB%8C_%D8%A8%DB%8C&amp;veaction=edit &lt;span style=&quot;color:#555;&quot;&gt;ترمیم&lt;/span&gt;]  &lt;/span&gt;&amp;nbsp;[[فائل:Info_Simple.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%81:%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%81_%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%DB%81%DB%8C_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C|12x12px|سانچہ دستاویز دیکھیے]]
|}
پری بی بی (وفات دی تاریخ: 1678ء) آصف خان چہارم دے پتر اتے ممتاز محل دے بھرا شائستہ خان دی دھی ہئی۔ انہاں دی موت دے وقت، انہاں دی شادی شہزادہ اعظم نال تھئی، جیہڑے مستقبل دے مغل شہنشاہ محمد اعظم شاہ بݨے۔ او مغل شہنشاہ جہانگیر دی اہم ساتھی نور جہاں دی نواسی ہئی۔

1678ء وچ، پری بی بی دی قبل از وقت موت واقع تھئی اتے انہاں نے اپݨے والد کوں دل شکستہ چھوڑ ݙتا۔ شائستہ خان [[ڈھاکہ]] وچ لال باغ قلعہ تعمیر کریندی پئی ہئی، قلعہ دی تعمیر انہاں دے منگیتر شہزادہ محمد اعظم نے شروع کیتی ہئی۔ شائستہ خان نے ہݨ قلعہ کوں ناگوار سمجھا اتے قلعہ دی تعمیر روک ݙتی۔ انہاں نے اپݨی دھی دی قبر قلعہ دے احاطے دے نال بݨوائی۔ پری بی بی دا مقبرہ ڈھاکہ، بنگلہ دیش وچ ہک اہم تعمیراتی مقام سمجھا ویندا ہے۔ 1974ء توں پری بی بی دا مقبرہ اتے لال باغ قلعہ دا انتظام محکمہ آثار قدیمہ دے کول ہے۔&lt;ref name=&quot;bbp&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Hossain|first=AKM Yakub|last2=Chowdhury|first2=AM|title=Bibi Pari|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bibi_Pari|website=en.banglapedia.org|publisher=Banglapedia|accessdate=11 نومبر 2017|language=en|تاريخ-الأرشيف=2017-11-12|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171112021400/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bibi_Pari|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ٻیا ݙیکھو ==

* [[بنگلہ دیش میں آثار قدیمہ کے مقامات کی فہرست]]

== حوالہ جات ==
{{حوالے}}
[[ونکی:بھارتی مسلم شخصیتاں]]
[[ونکی:ویکی ڈیٹا حوالیاں آلے صفحے]]
[[ونکی:ویکی ڈیٹا آلے صفحے]]
[[ونکی:ویکی ڈیٹا دے مواد کوں ورتاوݨ آلے صفحے]]</text>
      <sha1>t17pmucv66u8pixgipd7r9qwo55ohz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چمن کیٹنر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28683</id>
    <revision>
      <id>73259</id>
      <parentid>63793</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1317" sha1="84jp43fnglw9ye4gstcgq4hqratmzmg" xml:space="preserve">'''چمن کیٹنر''' ہک [[امریکی]]-کینیڈین قانونی اسکالر تے قانون دی پروفیسر ہے۔ اوہ ایں وقت یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، ڈیوس اسکول آف لاء وچ مارٹن لوتھر کنگ جونیئر دی پروفیسری تے فائز ہے۔&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kachagina|first=Viktoria|date=2023-06-27|title=Chimène Keitner {{!}} School of Law|url=https://law.ucdavis.edu/people/chimene-keitner|access-date=2025-07-23|website=law.ucdavis.edu|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kachagina|first=Viktoria|date=2024-07-03|title=Faculty Feature: Professor Chimène Keitner {{!}} School of Law|url=https://law.ucdavis.edu/news/faculty-feature-professor-chimene-keitner|access-date=2025-07-23|website=law.ucdavis.edu|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kachagina|first=Viktoria|date=2024-07-03|title=Faculty Feature: Professor Chimène Keitner {{!}} School of Law|url=https://law.ucdavis.edu/news/faculty-feature-professor-chimene-keitner|access-date=2025-07-23|website=law.ucdavis.edu|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chimène Keitner|url=https://conferences.law.stanford.edu/whenstatestakehostages/speakers/chimene-keitner/|access-date=2025-07-23|website=Hostage Summit|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>84jp43fnglw9ye4gstcgq4hqratmzmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڈاکیومینٹری سیریز ہیومن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28870</id>
    <revision>
      <id>73263</id>
      <parentid>64587</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="357" sha1="g7fwz6a7lm4te0wfrwnxe8mi09eiwk6" xml:space="preserve">&quot;اساں یقیناً خاص نہ ہاوے ہئیں، پر ہُݨ اساں صرف اوہو ہئیں جیہڑے باقی بچے ہن&quot;: پی بی ایس دے نویں سیریز 'ہیومن' وچ، بشریات دان ایلا الشاماحی ایں ڳول کریندی پئی ہے جو انساناں [[زمین]] تے غلبہ کیویں حاصل کیتا</text>
      <sha1>g7fwz6a7lm4te0wfrwnxe8mi09eiwk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شَفق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33216</id>
    <revision>
      <id>73336</id>
      <parentid>70617</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4288" sha1="7d9yde0cvs0h7gp4prnqfrt69oiqf3i" xml:space="preserve">سرائیکی زبان ٻہوں وسیع ہے۔ [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] وچ شفق کوں اُشا وی آہدے ہن۔ سرائیکی وچ &quot;شفق&quot; کیتے وکھرے وکھرے لفظ ورتے ویندے ہن، کیوں جو شفق شام دی وی ہوندی ہے تے سویل دی وی۔ تہاکوں ایہ ڄاݨ تے چنڳاں لڳسی جو اسمان دے بدلدے رن٘ڳاں کوں سرائیکی وچ کیویں بیان کیتا ویندے۔

١. '''شام دی شفق (Dusk):'''

سجھ لہوݨ دے بعد جݙݨ اسمان تے لالی آ ویندی ہے تے اندھارا تھی ون٘ڄݨ لڳدے تاں اوں کوں سرائیکی وچ '''نماشاں'''، '''آتھݨ''' یا '''سنجھ''' آکھیا ویندے۔

٢. '''سویل دی شفق (Dawn):'''

سجھ ابھرݨ توں پہلے جݙݨ اسمان تے چانݨا تھیوݨ لڳدے تاں اوں کوں سرائیکی وچ '''بَھبھاک''' ، '''پھُٹاک'''، '''ساجھرے''' یا '''سُپیدے''' آکھیا ویندے۔ 

ایہ لفظ سرائیکی وسیب دی سوہݨپ تے زبان دی گہرائی کوں ݙسیندے ہن۔

== شفق دے ترائے مرحلے ==
شفق او ویلھا ہوندا ہے جݙݨ سجھ ابھرݨ توں پہلے یا لہوݨ دے بعد اسمان تے تھوڑی تھوڑی چانݨی ہوندی ہے تے اسمان دا رن٘ڳ بدلدا پیا ہوندا ہے۔ سائنس دے حساب نال ایں دے ترائے اہم مرحلے ہوندے ہن:

=== ١. شہری شفق ===

* '''ویلھا:''' جݙݨ سجھ افق (Horizon) توں ٠ ڈگری توں گھن تے ٦ ڈگری تلے ہوندا ہے ۔ ایہ تقریباً پنجویہ منٹ دا وقت ہوندا ہے۔
ایندے کیتے سرائیکی وچ &quot;روشن لو&quot; یا &quot;صاف چانݨ&quot; دے لفظ موزوں ہن۔ 
* '''تفصیل:''' ایں ویلھے اسمان تے کافی چانݨا ہوندا ہے۔ ٻاہر دے کماں کیتے کہیں مصنوعی بتی (لائٹ) دی لوڑ نئیں پوندی۔ جیویں ہک سرائیکی اکھاݨ ہے جو &quot;سجھ دے اڳوں ݙیوا ٻالݨ&quot; (سجھ دے سامݨے بتی دی لوڑ نئیں ہوندی)، بالکل اونویں ہی ایں مرحلے وچ وی ݙیوے یا بتی دی لوڑ نئیں ہوندی۔ چیزاں صاف ݙسدیاں ہن۔

=== ٢. بحری شفق ===

* '''ویلھا:''' جݙݨ سجھ افق توں ٦ ڈگری توں گھن تے ١٢ ڈگری تلے ہوندا ہے۔ ایندے کیتے سرائیکی وچ &quot;دھندلی لو&quot; یا &quot;ملاحی ویلھا&quot; آکھیا ون٘ڄ سڳدے۔
* '''تفصیل:''' ایں ویلھے اندھارا ودھ ون٘ڄݨ شروع تھی ویندے۔ اسمان دا رن٘ڳ کالا تھیوݨ لڳدے، پر سمندر وچ جہاز چلاوݨ والے ملاح افق تے روشن تارے ݙیکھ تے اپݨا رستہ ڄاݨ سڳدے ہن۔ ایں ویلھے دور دیاں چیزاں دھندلیاں تھی ویندیاں ہن۔ ایہ او ویلھا ہے جݙݨ روشنی گھٹ تھی ون٘ڄݨ لڳدی ہے تے چیزاں دھندلیاں تھی ویندیاں ہن۔ ایں ویلھے ملاح (ٻیڑی چلاوݨ والے) اسمان دے لٹکدے تاریاں توں رستے دا اندازہ لیندے ہن۔ ایں ویلھے افق (زمین تے اسمان دے ملݨ دی لکیر) وی صاف نظر آندی پئی ہوندی ہے۔


=== ٣. فلکیاتی شفق ===

* '''ویلھا:''' جݙݨ سجھ افق توں ١٢ ڈگری توں گھن تے ١٨ ڈگری تلے ہوندا ہے۔ ایندے کیتے سرائیکی وچ &quot;تاریاں والی لو&quot; یا &quot;تاریاں دی جھلک&quot; دے لفظ ورتے ون٘ڄ سڳدے ہن۔
* '''تفصیل:''' ایں مرحلے وچ اسمان تے مکمل اندھارا چھا ویندے۔ ایں توں بعد پکی رات تھی ویندی ہے تے فلکیات دان (Astronomers) اسمان دے مدھم تارے تے کہکشاواں اسانی نال ݙیکھ تے ڳول سڳدے ہن۔ عام اکھ نال ݙیکھݨ کیتے ہݨ اسمان تے کوئی چانݨ باقی نئیں رہندا۔  عام بندے کیتے ایہ تقریباً رات دا مڈھ (شروع) ہوندا ہے۔</text>
      <sha1>7d9yde0cvs0h7gp4prnqfrt69oiqf3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کرم پور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33340</id>
    <revision>
      <id>73269</id>
      <parentid>70659</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4187" sha1="f04e7r1v975ofrcxeums7at3t9mu6sh" xml:space="preserve">کرم پور، تحصیل میلسی ([[ضلع وہاڑی]]) دا ہک ٻہوں پراݨا، اہم تے تاریخی قصبہ ہے۔ اے اپݨی جغرافیائی اہمیت، زرخیز زمین تے سرائیکی ثقافت پاروں پورے وسیب وچ ہک خاص سنجاݨ رکھدے۔

کرم پور دے بارے تفصیلی معلومات ہیٹھ ݙتی ڳئی ہے:
----

=== جغرافیائی محلِ وقوع ===
کرم پور میلسی توں حاصل پور ون٘ڄݨ والی سڑک تے واقع ہے۔ اے شہر میلسی توں تقریباً '''٢٠''' کلومیٹر دے فاصلے تے ہے اتے وہاڑی توں ایندا فاصلہ تقریباً '''٤٥''' کلومیٹر بݨدے۔ ایندے ہک پاسے ستلج دریا وہندا ہے، جیہڑا قدیم زمانے وچ ایں علاقے دی شادابی دا وݙا ذریعہ ہئی۔

=== تاریخ تے پس منظر ===
کرم پور ہک قدیم وستی رہی ہے جیہڑی ویلے دے نال نال ہک وݙے تجارتی مرکز دی شکل اختیار کر ڳئی۔ اے شہر میلسی دے مضافاتی علاقیاں کیتے ہک مرکزی منڈی دی حیثیت رکھدے۔ اتھوں دے لوک محنتی، جُفاکش تے اپݨی مٹی نال پیار کرݨ والے ہن۔
----

=== زراعت تے معیشت ===
ایں علاقے دی معیشت دا سارا دارومدار زراعت تے ہے۔ اتھوں دی زمین ٻہوں زرخیز ہے اتے اتھاں درج ذیل فصلاں وݙے پیمانے تے کاشت کیتیاں ویندیاں ہن:

* '''کپاہ (پھٹی):''' کرم پور اتے ایندے آس پاس دے دیہات کپاہ دی پیداوار کیتے مشہور ہن، جینکوں اتھاں &quot;چٹا سونا&quot; آکھیا ویندے۔
* '''کݨک:''' اے علاقے دی اہم غذائی فصل ہے جیہڑی '''١٠٠%''' مقامی ضرورت کوں پورا کریندی ہے۔
* '''کماد:''' شوگر ملاں دی نزدیکی پاروں اتھاں کماد (ڳنا) وی ٻہوں بیجیا ویندے۔
* '''مال مویشی:''' زراعت دے نال نال لوکاں نے چوپائے (ڳان٘ئیں، مِجھیں) وی پالے ہوئے ہن، جیندے نال کِھیر تے گوشت دی پیداوار تھیندی ہے۔

----

=== ثقافت تے ٻولی ===
کرم پور دی روح ایندی سرائیکی ثقافت وچ وسدی ہے۔

* '''ٻولی:''' اتھوں دی مادری تے وݙی زبان '''سرائیکی''' ہے، جیہڑی اپݨے میٹھے لہجے تے محاوریاں پاروں مشہور ہے۔
* '''کھاݨا پیݨا:''' سوہان٘ڄݨاں، ساڳ، مکھݨ تے لسی اتھوں دے روایتی کھاݨے ہن۔
* '''لباس:''' مرد عام طور تے چولا اتے لُتھڑی (دھوتی) ٻدھیندن، جݙاں جو عورتاں روایتی کڈھائی والے کپڑے پسند کریندیاں ہن۔
* '''میلے ٹھیلے:''' اتھاں مقامی بزرگاں دے عرس تے میلے لڳدے ہن، جِتھاں جھمّر، نیزہ بازی تے کبڈی دے مقابلے تھیندے ہن۔

----

=== تعلیمی تے طبی سہولتاں ===
شہر وچ تعلیم تے صحت دے حوالے نال بنیادی سہولتاں میسر ہن:

* '''تعلیم:''' اتھاں گورنمنٹ ہائیر سیکنڈری سکول (بوائز تے گرلز) دے نال نال کئی پرائیویٹ سکول تے کالج وی ہن جیہڑے علاقے دی ودھدی ہوئی آبادی دی تعلیمی ضرورت پوری کریندے ہن۔
* '''صحت:''' کرم پور وچ ہک بنیادی مرکزِ صحت (BHU) موجود ہے، جیہڑا مقامی لوکاں کوں طبی امداد مہیا کریندے۔

=== اہم مقامات ===
کرم پور دے قریب '''میلسی سائفن''' ہک مشہور تفریحی مقام ہے، جِتھاں دریا دا نظارہ کرݨ کیتے لوک دوروں دوروں آندے ہن۔ ایندے علاوہ شہر دی قدیمی جامع مسجد تے مقامی بازار وی اپݨی ہک رونق رکھدے ہن۔</text>
      <sha1>f04e7r1v975ofrcxeums7at3t9mu6sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کربلا دا استعارہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33421</id>
    <revision>
      <id>73267</id>
      <parentid>70767</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9527" sha1="067u1eow0b47ct4sf7ayihprg64h3fk" xml:space="preserve">                        کربلا دا واقعہ ہک اینجھا سانحہ ہے۔ جیندا ماتم پورے عالم اسلام وچ منایا ویندے۔ ایں واقعے دے اثرات سرائیکی شعر و ادب وچ واضح ݙسدن۔ 

ابوبکر، عثمان کتھاں

کتھاں اسد اللہ ذیشان آیا

کتھاں حسن، حسین شہید بݨے

کتھاں مرشد فخر جہان آیا

(خواجہ غلام فرید ، کافی ٣، ج١٥٧)(١٣)

                       [[سرائیکی وسیب]] ، امن ، پیار محبت ، رواداری اتے تصوف دی دھرتی اکھویندے۔ ایں دھرتی وچ احتجاڄ دی صورت دنیا دے بئے خطیاں کنوں مختلف ہے۔ تعزیہ داری ، ماتم ، ماتمی جلوس، سرائیکی وسیب دی مقامی ثقافت نال ڳنڈھیل ہن۔ انہاں ثقافتی قدراں وچ سرائیکی شاعری دِر ݙیکھوں تاں سرائیکی زبان وچ مرثیے دی روایت ٻہوں مضبوط ملدی ہے۔ سرائیکی شاعری وچ مرثیہ دے نال نال نوحہ اتے حسینی ݙوہڑے دی صنفاں وی شاعراں نے آپݨا حصہ بخوبی پاتے۔

رووݨ پٹݨ کوں سمجھوں شادی

سُنج بر جھر جھنگ آبادی

عشرہ محرم ساݙڑی عید

(کافی ١٤)(ح١٣)

                       خواجہ غلام فرید دے انہاں اشعار توں اے حقیقت ݙسدی اے جو کربلا دے مظلوماں اتے سرائیکی دھرتی دے وسینکاں کیتے رووݨ پٹݨ ہک عام جھئیں ڳالھ ہے۔ او ݙکھ توں وی خوشی کشید کریندے ہن۔ ایہا او وجہ ہے جو ایں خطے دے واسی شہدائے کربلا دے غم کوں صدیاں کنوں سینے نال لائی آندن۔ 

جند اسیر ے جور جفا دی

دلڑی قیدی کرب و بلا دی

ݙسم رقیب یزید پلید

                                                                                                              (خواجہ غلام فرید)

خواجہ غلام فرید، دیوان فرید:

                       سن ٢٠٠٠ء ، توں ٢٠٢٢ء دے دوران سرائیکی شعر و ادب دے تناظر وچ بخوبی اضافہ ݙسدے۔ &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;سلسلے سلوݨی دے&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; سرائیکی شعری ادب وچ عزیز شاہد دا مجموعہ کلام ہے۔ ایندا عنوان اُں واقعہ دے حوالے نال متعین کیتا ڳئے۔ جیڑھا جو غدیر خم وچ ١٨ ذوالحجہ دی یاد ݙیویندے۔روایت موجب حضور نبی اکرمۖ نے حضرت علی کوں ولایت عطا فرمائی اتے حضرت علی نے لوکاں کوں آکھیا جو:

&lt;nowiki&gt;''سلول قبل اتفقدونی''&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;لوکو !…… میݙےکنوں سوال پچھو (جینویں چاہوو) سوال کرو،……ایں کنوں پہلے جو میں تہاݙے وچ نا ہوواں……!&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;

عزیز شاہد دی &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;سلسلے سلوݨی دے&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; وچوں ایں حوالے نال ہک چار بند دی مسدس &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;خم ہے مقام خم&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ݙیکھو:

بعد از رسولۖ سارے جہان توں علی علی

وجدان ہر کلیم، علیم خفی جلی

ذرہ جیندی گلی دا ہے خورشید مجلی

سر بستہ راز ءِ جیندے چمن دی کلی کلی

تحت الثریٰ توں عرش تئیں جتنے وجود ہن

خالق سمیت پڑھے انہاںتئیں درود ہن

                                                                                                                                                                                               (عزیز شاہد)(١٥)

'''مصطفےٰ خادم:'''

                       مصطفےٰ خادم سرائیکی دے نامور شاعر ہن۔ انہاں دے چھ مجموعے شائع تھی چکن، پارت ١٩٩٧ء، پنج کݨی، لوار لہجے ١٩٩٦ء، بھانج٢٠٠٠ء، پورھیا٢٠١٠ء، اتے مذہبی (مرثیئے دے حوالے نال شاعری، پناکی ٢٠١٨ء وچ شائع تھئی ہے۔ انہاں دا مجموعہ کلام پنج کݨی،حضرت محمد ۖاتے آل محمدۖ نال ݙونگھی محبت دا آئینہ دار ہے۔ نمونہ کلام :

سئیں دا پیغام انسانیت ساز ہے۔ اساں انسانیت سوز کم نہ کروں

جے صحیح سچ عزادار مولا دے ہیں ، اپݨے منصب دا مقصد ختم نہ کروں

اساں آدام دی عظمت دے نگران ہیں ، سرنگوں عظمتیں دا علم نہ کروں

صدق دل نال ثابت قدم رہ ونڄوںٹور بھل کے پچھوہیں قدم نہ کروں

ہر جفارکار ظالم دے باغی بݨوں سر کٹے کٹ ونڄے آپ خم نہ کروں

حق تے باطل دا کھل کے نکھیڑا کروں ، چشم پوشی میݙا  محترم نہ کروں

                                                                                                                                                                                                                                      (١٦)

'''حسین گوہر:'''

                       کربلا دے حوالے نال شاعری وچ حسین گوہر دا انداز ݙوجھے شاعراں کنوں مختلف ہے۔ حسین گوہر دا تعلق ڈیرہ غازی خان نال ہے۔ نوحہ خوانی ، نوحہ نویسی، دے حوالے نال انہاں دا ناں پورے وسیب وچ وسنجاپوں ہے۔

                        &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;ام الحسینت&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; انہاں دی مذہبی ، کربلا دے حوالے نال شاعری دی کتاب ہے۔ انہاں نوحہ نگاری وچ جدت پیدا کیتی ہے۔ نمونہ کلام ملاحظہ کرو:

ݙو مانواں پتر تیار کیتا ، پیو پگ بدھوائی تاں لٹ پئے ڳئی

اُوپگ ہائی پاک پیغمبر دی جڈاں سر تے آئی تاں لٹ پئے ڳئی

ہک ماء تاں سال اٹھاراں تائیں ہر لحظہ جڳر چمیندی رہی

بئی سکدی ماء کوں اکبر نے جڈاں مس چموائی تاں لٹ پئے ڳئی

ہک ماء شادی دے موسم تائیں محفوظ غلافاں وچ رکھیا

ٻئی ماء ٻچڑے کوں لانویں دی پوشاک پوائی تاں لٹ پئے ڳئی

گوہر اکبر دی پاک جڳر کُجھ کہیں لٹیا کُجھ کہیں لٹیا

ݙو اڄڑیاں ماواں دی محنت میدان اچ آئی لٹ پئے ڳئی(١٧)

                       سرائیکی مرثیہ ہک ٻہوں تکڑی صنف ہے۔ ایں صنف پاکستانی دور وچ سرائیکی حسینی ݙوہڑے کوں خاص مقبولیت ملی ہے۔ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز لکھدن: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;جدید سرائیکی شاعری وچ سانحہ کربلا کوں نویں استعارے، ترکیباں تے حسنیت تے یزیدیت دے حوالے نال علامتاں دی بنڑیں جیڑھیاں یکیاں سرائیکی شاعری دی اصناف وچ استعمال تھیندن۔&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;                  (١٨)

                       پاکستان دور دے وݙے اتے اہم شعراء وچ خلش پیر اصحابی ، سرور کربلائی ، جانباز جتوئی، حسین گوہر، زاہد دامانی ، سید جعفر الزمان نقوی ، سفیر لاشاری خادم حسین آصفی، نسیم لیہ، نقوی احمد پوری ، نقیب جعفری ، فیض محمد دلچسپ، سید سجاد حسین شاہ ، ارشاد حسین ،بیدار، سید امداد شہ طوسی، صفدر حسین ݙوگر، ملک منظو روکھ، سید اللہ وسایا، مہجور بخاری ، سید خضر حیات نقوی، توقیر کربلائی، نسیم جعفری، واحد علوی، سید خدا بخش شاہ قیصر، سید گلزار حسین بخاری، سید صادق حسین جرأت ، تنویرجھنگوی، اقبال کنڈانی ، ظفر عباس ماتمی، عاشق حسین مسکین، ارشاد ڈیروی، بشیر غم خوار۔ سید پرسوز بخاری، غلام باقر مستانہ، سیف اللہ سیفل، مصطفیٰ خادم، زوار سلیم نصرت، جمشید ناشاد، افضل ندیم افضل ، جمشید اقبال جمشید،ساڄد بخاری دلبر مولائی، رفقی ساحل، غلام عباس کربلائی، مقبول ذکی، سید مالک اشتر، صفدر کربلائی، شفقت عباس، سید طاہر شیرازی، اتے جاوید آصف شامل ہن۔

== حوالہ ==
اڄوکی سرائیکی شاعری دا جائزہ ۔ مصنف : فرحت چغتائی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>067u1eow0b47ct4sf7ayihprg64h3fk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سندھ وادی دی منڈھلی زبان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33433</id>
    <revision>
      <id>73233</id>
      <parentid>70779</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7433" sha1="mv5wlcu9dnovje2tli69d16y7ndn0z4" xml:space="preserve">== سرائیکی ۔ سندھ وادی دی منڈھلی زبان ==
                       غلام فرید سئیں دی اے کتاب 11جولائی 2025ء کوں [[ملتان]] توں میانوالی تئیں تھیوݨ آلی سرائیکستان رابطہ مہم دا ثمر ہے، اے گاٖلھ میں ایں سانگے آکھداں پیاں جو رابطہ مہم دے سلسلے ءِ چ اساں 13 جولائی کوں ڈھکی پڄیے تاں غلام فرید سئیں اساکوں ملیے تے آکھیا جو میں تاں اچا چیت آ ڳیاں۔ میکوں اطلاع نہ ہئی ، بس تے بینر ݙٹھن تاں تہاݙے کول آیاں ، میں سرائیکی زبان تے کتاب لکھی ءِ ، چھپواوݨ چہنداں، ملتان کݙاں آواں ؟غلام فرید سئیں کوں مل تے ہاں ٹھر ڳیا تے نال سرائیکی لسانیات تے تحقیقی کتاب دا سݨ تے ٻیا وی باغ بہار تھی ڳیم ۔ ملتان ملݨ دا پروگرم بݨ ڳیا، غلام فرید سئیں تشریف گھن آئے، کتاب دے مسودے کوں ݙٹھا، اے تاں خیر نال ہزار صفحے دے لگ بھگ مسودہ ہا، غلام فرید سئیں دے آکھݨ مطابق پہلا حصہ تہاݙی خدمت ءِ چ حاضر اے ، ایں کتاب توں ݙوڑا حصہ حالی باقی ہے، انشاء اللہ ایں کتاب دے بعد او وی شائع تھیسے۔ 

                       ایں کتاب کوں مختلف ابواب وچ تقسیم کیتا ڳئے، ہر پُکھ ءِ چ سینکڑاں عنوانات ہن، کتاب دے پکھ یعنی ابواب بندی ایں طرح ہے 

پکھ 1…… انسان تے زبان 

پکھ 2……رگ وید اِچ ہڑپا آلاں دی زبان

پکھ3……سرائیکی رگ وید اِچ 

پکھ4…… پروٹو سرائیکی دے کجھ ٻئے لوظ 

پکھ5 ……سرائیکی ہند آریائی زبان نئیں

                       کتاب ءِ چ ٻہوں وݙی تحقیق کیتی ڳئی ءِ ، ایں کتاب دے حوالہ جات تریہہ صفحے ہن تے تحقیق واسطے ݙٹھے ڳئے کتاباں دی تعداد سینکڑاں وچ ہے، اِتھوں اندازہ تھیندے جو غلام فرید سئیں کتنی ڳول پھرول کیتی ءِ ، اے کتاب سالہا سال دی محنت دا پھل ہے جیرھا غلام فرید سئیں سرائیکی قوم کوں دان کیتے۔ غلام فرید سئیں سچے سرائیکی ہن ، اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال محبت کریندن، نثر انہاں دا موضوع ہے، پہلے وی انہاں دیاں ݙو کتاباں اہل علم توں داد حاصل کر چکین، آپ دی کتاب ’’کچکوݙیاں‘‘ وچ وسیب دے مہان سوجھواݨ سئیں سعید اختر سیال (مرحوم) لکھیا جو غلام فرید سئیں ہک ٻہوں وݙے پھرولی (محقق) ہن جیرھے سرائیکی ڳول پھرول دے کم کوں اڳونہاں کرݨ ءِ چ ݙینھ رات ہک کیتی پن ۔ 

                       غلام فرید سئیں دی ساری تحقیق سرائیکی ماء ٻولی دے حوالے نال ہے تے میں جو اخذ کیتے او اے ہے جو سرائیکی صرف وادی سندھ ای نی بلکہ ہند ، سندھ دی وݙی زبان ہے ، سچ تاں اے ہے جو سرائیکی زبان کوں نام نہاد محققین وچوں کہیں سنسکرت دی دھی اتے کہیں سندھی دی بھیݨ آکھیے جݙاںجو اصل حقیقت ایویں نی سرائیکی زبان ’’ مادر لنگویج‘‘ اے۔کجھ لوک سرائیکی دے ناں بارے اکھیندن جو اے 1962ءِ چ سامھے آئے جݙݨ جو اے لوظ پہلے توں موجود ہئی ۔ 6اپریل 1962 ء کوں ملتان دے سمرا پبلک سکول اچ تھیوݨ آلے اجلاس اچ ایں ناں ’’سرائیکی‘‘ تے اتفاق کیتا ڳیا، باقی جتھاں تئیں ناں دا تعلق ہے ، اردو دا وی ناں ریختہ ، دکنی ، ہندی ، دہلوی تے لکھنوی وغیرہ رہ ڳے، پنجابی کوں وی ماجھے دی ٻولی ، دو آبی تے لہوری زبان سݙیا ویندا رہ ڳے، خود فارسی کوں پہلوی زبان وی آکھیا ڳے۔

                       زبان دا تعلق زمین نال ہوندے ، سرائیکی قوم دے وطن دا مرکز ہمیش توں ملتان رہ ڳئے، ملتان دی تاریخ لکھاں سال ݙسی ویندی ہے، ہک ویلھے موجودہ پنجاب تے کشمیر تک علاقے سرائیکی راجدھانی ملتان وچ شامل ہن، ملتان ہی تہذیب تمدن اتے تجارت و صنعت دا مرکز ہا ایں واسطے سرائیکی زبان تہذیب تے ثقافت دے اثرات ݙوجھے لسانی گروہیں تے پووݨ لازمی ڳالھ ہئی، انہاں اثرات دی وجہ توں کجھ زباناں ٻئے زبانیں وچ مرج تھیندن اتے کجھ نویاں وجود وچ امدن۔ جیویں جو ݙو نویاں زباناں کشمیری تے پنجابی وجود وچ آئن۔ انگریزی عہد دی عام تحقیق دے مطابق سرائیکی زبان مختلف زباناں دی ماء ہے۔ 

                       سرائیکی قدیم تے عظیم زبان اے، سندھ وچ سرائیکی زبان کوں ہزاراں سالاں توں سرائیکی دے ناں نال پکاریا ویندا پے، پر حملہ آوراں دے ݙڈھپ تے زیادتیاں دی وجہ توں سرائیکی وسیب جیویں جیویں ونڈیندا ڳے، اُونویں سرائیکی دے ناںوی ونڈیندے ریہے مثلاً ملتانی، بہاولپوری، شاہ پوری، دیروی، ڄٹکی تے جھنگوی وغیرہ، پر سندھ وچ ہمیش توں اینکوں سرائیکی آکھیا ڳے۔ ایں حقیقت توں کوئی انکار نی کر سڳدا جو سرائیکی پاکستان دی او قدیم تے عظیم زبان اے جیرھی جو بلا شرکت غیرے موہنجو دڑو تے ہڑپہ تہذیب دی امین، وارث تے یاد گار ہے۔

                       کتاب دی اشاعت تے میں سئیں غلام فرید آف ڈھکی کوں نو لکھ مبارخان پیش کرینداں جو انہاں ٻہوں وݙا کم کیتے ، ٻہوں وݙی محنت کیتی ءِ ، سرائیکی لسانیات دے ایں کم کوں اپݨی حیاتی دا ٻہوں وݙا حصہ ݙتے ، سرائیکی قوم انہاں دے کم کوں کݙاہیں فراموش نہ کر سڳسی ، وݙے لوک وݙا کم کریندن ،ماء ٻولی تے اپݨے وطن واسطے کم کرݨ آلے لوک عظیم ہوندن تے بیشک غلام فرید سئیں دا شمار سرائیکی قوم دے مشاہیر وچ تھیندے۔ 

ظہور دھریجہ 

جھوک سرائیکی ، ملتان 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>mv5wlcu9dnovje2tli69d16y7ndn0z4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>73234</id>
      <parentid>73233</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sraiki نے [[وݙے لوک وݙا کم کریندن]] کوں [[سندھ وادی دی منڈھلی زبان]] آلے پاسے ریڈائرکٹ کیتے ٻاجھ منتقل کیتے: سندھ وادی دی منڈھلی زبان</comment>
      <origin>73233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7433" sha1="mv5wlcu9dnovje2tli69d16y7ndn0z4" xml:space="preserve">== سرائیکی ۔ سندھ وادی دی منڈھلی زبان ==
                       غلام فرید سئیں دی اے کتاب 11جولائی 2025ء کوں [[ملتان]] توں میانوالی تئیں تھیوݨ آلی سرائیکستان رابطہ مہم دا ثمر ہے، اے گاٖلھ میں ایں سانگے آکھداں پیاں جو رابطہ مہم دے سلسلے ءِ چ اساں 13 جولائی کوں ڈھکی پڄیے تاں غلام فرید سئیں اساکوں ملیے تے آکھیا جو میں تاں اچا چیت آ ڳیاں۔ میکوں اطلاع نہ ہئی ، بس تے بینر ݙٹھن تاں تہاݙے کول آیاں ، میں سرائیکی زبان تے کتاب لکھی ءِ ، چھپواوݨ چہنداں، ملتان کݙاں آواں ؟غلام فرید سئیں کوں مل تے ہاں ٹھر ڳیا تے نال سرائیکی لسانیات تے تحقیقی کتاب دا سݨ تے ٻیا وی باغ بہار تھی ڳیم ۔ ملتان ملݨ دا پروگرم بݨ ڳیا، غلام فرید سئیں تشریف گھن آئے، کتاب دے مسودے کوں ݙٹھا، اے تاں خیر نال ہزار صفحے دے لگ بھگ مسودہ ہا، غلام فرید سئیں دے آکھݨ مطابق پہلا حصہ تہاݙی خدمت ءِ چ حاضر اے ، ایں کتاب توں ݙوڑا حصہ حالی باقی ہے، انشاء اللہ ایں کتاب دے بعد او وی شائع تھیسے۔ 

                       ایں کتاب کوں مختلف ابواب وچ تقسیم کیتا ڳئے، ہر پُکھ ءِ چ سینکڑاں عنوانات ہن، کتاب دے پکھ یعنی ابواب بندی ایں طرح ہے 

پکھ 1…… انسان تے زبان 

پکھ 2……رگ وید اِچ ہڑپا آلاں دی زبان

پکھ3……سرائیکی رگ وید اِچ 

پکھ4…… پروٹو سرائیکی دے کجھ ٻئے لوظ 

پکھ5 ……سرائیکی ہند آریائی زبان نئیں

                       کتاب ءِ چ ٻہوں وݙی تحقیق کیتی ڳئی ءِ ، ایں کتاب دے حوالہ جات تریہہ صفحے ہن تے تحقیق واسطے ݙٹھے ڳئے کتاباں دی تعداد سینکڑاں وچ ہے، اِتھوں اندازہ تھیندے جو غلام فرید سئیں کتنی ڳول پھرول کیتی ءِ ، اے کتاب سالہا سال دی محنت دا پھل ہے جیرھا غلام فرید سئیں سرائیکی قوم کوں دان کیتے۔ غلام فرید سئیں سچے سرائیکی ہن ، اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال محبت کریندن، نثر انہاں دا موضوع ہے، پہلے وی انہاں دیاں ݙو کتاباں اہل علم توں داد حاصل کر چکین، آپ دی کتاب ’’کچکوݙیاں‘‘ وچ وسیب دے مہان سوجھواݨ سئیں سعید اختر سیال (مرحوم) لکھیا جو غلام فرید سئیں ہک ٻہوں وݙے پھرولی (محقق) ہن جیرھے سرائیکی ڳول پھرول دے کم کوں اڳونہاں کرݨ ءِ چ ݙینھ رات ہک کیتی پن ۔ 

                       غلام فرید سئیں دی ساری تحقیق سرائیکی ماء ٻولی دے حوالے نال ہے تے میں جو اخذ کیتے او اے ہے جو سرائیکی صرف وادی سندھ ای نی بلکہ ہند ، سندھ دی وݙی زبان ہے ، سچ تاں اے ہے جو سرائیکی زبان کوں نام نہاد محققین وچوں کہیں سنسکرت دی دھی اتے کہیں سندھی دی بھیݨ آکھیے جݙاںجو اصل حقیقت ایویں نی سرائیکی زبان ’’ مادر لنگویج‘‘ اے۔کجھ لوک سرائیکی دے ناں بارے اکھیندن جو اے 1962ءِ چ سامھے آئے جݙݨ جو اے لوظ پہلے توں موجود ہئی ۔ 6اپریل 1962 ء کوں ملتان دے سمرا پبلک سکول اچ تھیوݨ آلے اجلاس اچ ایں ناں ’’سرائیکی‘‘ تے اتفاق کیتا ڳیا، باقی جتھاں تئیں ناں دا تعلق ہے ، اردو دا وی ناں ریختہ ، دکنی ، ہندی ، دہلوی تے لکھنوی وغیرہ رہ ڳے، پنجابی کوں وی ماجھے دی ٻولی ، دو آبی تے لہوری زبان سݙیا ویندا رہ ڳے، خود فارسی کوں پہلوی زبان وی آکھیا ڳے۔

                       زبان دا تعلق زمین نال ہوندے ، سرائیکی قوم دے وطن دا مرکز ہمیش توں ملتان رہ ڳئے، ملتان دی تاریخ لکھاں سال ݙسی ویندی ہے، ہک ویلھے موجودہ پنجاب تے کشمیر تک علاقے سرائیکی راجدھانی ملتان وچ شامل ہن، ملتان ہی تہذیب تمدن اتے تجارت و صنعت دا مرکز ہا ایں واسطے سرائیکی زبان تہذیب تے ثقافت دے اثرات ݙوجھے لسانی گروہیں تے پووݨ لازمی ڳالھ ہئی، انہاں اثرات دی وجہ توں کجھ زباناں ٻئے زبانیں وچ مرج تھیندن اتے کجھ نویاں وجود وچ امدن۔ جیویں جو ݙو نویاں زباناں کشمیری تے پنجابی وجود وچ آئن۔ انگریزی عہد دی عام تحقیق دے مطابق سرائیکی زبان مختلف زباناں دی ماء ہے۔ 

                       سرائیکی قدیم تے عظیم زبان اے، سندھ وچ سرائیکی زبان کوں ہزاراں سالاں توں سرائیکی دے ناں نال پکاریا ویندا پے، پر حملہ آوراں دے ݙڈھپ تے زیادتیاں دی وجہ توں سرائیکی وسیب جیویں جیویں ونڈیندا ڳے، اُونویں سرائیکی دے ناںوی ونڈیندے ریہے مثلاً ملتانی، بہاولپوری، شاہ پوری، دیروی، ڄٹکی تے جھنگوی وغیرہ، پر سندھ وچ ہمیش توں اینکوں سرائیکی آکھیا ڳے۔ ایں حقیقت توں کوئی انکار نی کر سڳدا جو سرائیکی پاکستان دی او قدیم تے عظیم زبان اے جیرھی جو بلا شرکت غیرے موہنجو دڑو تے ہڑپہ تہذیب دی امین، وارث تے یاد گار ہے۔

                       کتاب دی اشاعت تے میں سئیں غلام فرید آف ڈھکی کوں نو لکھ مبارخان پیش کرینداں جو انہاں ٻہوں وݙا کم کیتے ، ٻہوں وݙی محنت کیتی ءِ ، سرائیکی لسانیات دے ایں کم کوں اپݨی حیاتی دا ٻہوں وݙا حصہ ݙتے ، سرائیکی قوم انہاں دے کم کوں کݙاہیں فراموش نہ کر سڳسی ، وݙے لوک وݙا کم کریندن ،ماء ٻولی تے اپݨے وطن واسطے کم کرݨ آلے لوک عظیم ہوندن تے بیشک غلام فرید سئیں دا شمار سرائیکی قوم دے مشاہیر وچ تھیندے۔ 

ظہور دھریجہ 

جھوک سرائیکی ، ملتان 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>mv5wlcu9dnovje2tli69d16y7ndn0z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کٹا،کتا،کوٹاKuta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33460</id>
    <revision>
      <id>73308</id>
      <parentid>70808</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1976" sha1="eutz05mm1wa4swe868lpvbzn599enfp" xml:space="preserve">۴۔                 کٹا،کتا،کوٹاKuta :۔(13)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کٹا، کتا(رگ وید 10:102:4) سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ کوں کٹا پڑھ کے ایندے معنے hammer کریندن۔ ڄیں ویلے سئیں ایف ۔بی ۔جے کوئیپر ہوݨاں ایں کوں کوٹا/ کوٹھا پڑھ کے ایندے معنے house کریندن(14)۔ سئیں (Burrow) ہوݨاں پیلھے تاں ایں لوظ کوں دراوڑی زبان دا لوظ ݙسائندن تے پِچھے ایں دی تشریح ہند یورپی (IE) زبان دے لوظ دے طور تے کریندن۔ سئیں میئر ہوفر (Mayrhofur) ایں کوں unclear لکھ کے ایندے دراوڑی تے ہند یورپی لوظ ہوݨ تے شکی ہن۔ اصل اِچ اے لوظ ہر رنگ اِچ سرائیکی زبان دا لوظ ہے ایں کوں ڄیکر سئیں ویزل آنگوں کُٹا پڑھا ونڄے تاں اے سرائیکی مصدر کٹݨ (کٹݨا) دی ماضی مطلق دا صیغا ہے۔ تے ڄیکر ایں کوں سئیں کوئیپر آنگوں کوٹا (کوٹھا )پڑھا ونڄے تاں وی اے سرائیکی ہے تے ڄیکر ایں کوں کتا پڑھا ونڄے تݙاں وی اے سرائیکی ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص 496 ) کُٹا دے معنے لکھدن ’’کسی شئے کا ٹوٹ ٹوٹ کر ریزہ ریزہ ہوجانا، ریزے، ٹکڑے، چورہ، بھوسہ۔ انہاں ایں لوظ دے ٻئے وی کئی محاورے ݙتے ہن۔ سٹا اے پکا ڄو اے لوظ ڄیہرھی زبان دا ہے آریاں دے آوݨ کولوں پیلھے اوہا سندھ وادی دے دھرتی ڄایاں دی زبان ہئی تے او سرائیکی ای ہئی۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>eutz05mm1wa4swe868lpvbzn599enfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کاݨوکا/کݨوکاKanuka سرائیکی کݨکا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33461</id>
    <revision>
      <id>73264</id>
      <parentid>70809</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2453" sha1="1x2oawllnttg603anq4wqyjled6pfwh" xml:space="preserve">۵۔                کاݨوکا/کݨوکاKanuka سرائیکی کݨکا:۔ (15)،(رگ وید 8:77:4 ) سئیں کوئیپر ہوݨاں ایں لوظ کوں ٻاہری لوظ (foreign word) آدھن ڄیں ویلے سئیں ویزل ہوݨاںایں کوں kurunsuti Kanvaشاعر ݙسائندن۔ بھل سئیں میئر ہوفر ہوݨاں دے حوالے نال اے وی لکھدن ڄو Unclear in meaning and etymology ڄݨیں ایں لوظ دے معناں تے اشتقاق دا پتا کائینی۔ ایند امطبل اے تھیا ڄو سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ دا ڳانڈھا ڄیہرھے شاعر نال ڳنڈھیندے پئے ہن او وی مشکوک ہن۔ ایویں لڳدائے ڄو سئیں ویزل ہوݨاں kanuka دے kan تےkanva دے kanدے مشابہ onomatopoetic ہووݨ پوروں kanuka دا ڳانڈھا kurusuti kanva شاعر نال ڳنڈھا ہے۔ اصل اِچ اے لوظ نہ دراوڑی ہے تے نہ منڈا بھلکہ اے سرائیکی زبان دا لوظ ہے۔ ایندا اڄوکا روپ کݨکا kunka ہے۔ اے سندھ وادی دی عام غذائی جنس (stapal food) کٹنک کولوں مشتق ہے۔ اساݙے وسبے اِچ کݨکا ، کٹنک دے اوں داݨے کوں آکھا ویندا ہے ڄیہرھا عام داݨاں کوں کمزور تے نکا ہوندا ہے۔ اے انج ورتا ویندا ہے ۔ ’’او تاں ہِک کݨکا وی اللہ دے ناں تے ݙیوݨ آلا نئیں‘‘۔ ایں لوظ دے [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] لوظ ہووݨ دی دلیل اے ہے ڄو سئیں ویزل ہوݨاں kanuka دی nتلے نقطا لا کے ݨ دی صوت کوں نشابر کریندن ڄیویں کاݨاkanaدی nتلے نقطا لا کے ایں کوںݨ دی صوت ظاہر کریندن۔ ݨ دی صوت انہاں پنڄاں نویکلیاں صوتاں (ٻ، ڄ، ݙ، ڳ تے ݨ) اچوں ہے ڄیہرھیاں ویدک سنسکرت تاں کیا برصغیر دی ٻئی کیہیں زبان اِچ نئیں پاتیاں ویندیاں سوائے سرائیکی تے سندھی زبان دے۔ کݨوکادے وِچ ݨ دی صوت دا ہووݨ ایں لوظ دے سرائیکی ہووݨ دا پک کریندی ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>1x2oawllnttg603anq4wqyjled6pfwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پپالا Pippala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33462</id>
    <revision>
      <id>73242</id>
      <parentid>70810</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3472" sha1="qje6r548nq1u4jksrws6ftbvkz9ihkm" xml:space="preserve">۶۔                 پپالا  Pippala :۔(16،17)سرائیکی پپل (رگ وید 5:54:12 ،1:164:20-22 ) رگ وید دا پپالا تے اڄوکی [[سرائیکی زبان]] دا پپل سندھ وادی دا عام تے مشہور وݨ ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص81) ایں بارے لکھدن Daphne ڄݨیں اے ڈافنے دی جنس دا وݨ ہے تے Common on the Suliman mountains اے سلیمان دیاں پہاڑیاں تے عام تھیند اہے ۔ اے مون سونی وݨ نہ چھڑا سلیمان دے روہاں اِچ بھلکہ یکے سرائیکی وسیب اِچ ٻہوں پراݨے ویلاں دا تھیندا آندا ہے۔ اے پراݨا وݨ نہ چھڑا اپݨے پراݨ دا اگواہ ہے بھلکہ اپݨے ناں پوروں سرائیکی زبان دے پراݨ دا وی اکھیں ݙٹھا اگواہ ہے۔ ایندے ناں اِچ پ دا صوتیا جاڑا (geminate) آندا ہے تے سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب رگ وید اِچ اے ڄیہاں جاڑے صوتیے (Geminate Consonants) سندھ وادی دی کیہیں ٻہوں پراݨی نملوم زبان دی نشابری کریندن۔ انہاں دا آکھݨ ہے ڄو:

&quot;From the older RV onwards, we fined a number of words that can not be determined as Para-Munda examples include the words with geminates from example pipala RV 5:54:12 and an undetermined number of the C-300, foreign words.&quot; (18)

                       اوائلی رگ وید کولوں گھِن کرانگی اگھاں تے اساکوں اے ڄیہاں لوظاں دی ہِک وݙی ڳݨتری ملدی ہے ڄیں کوں اساں پارامنڈا ناہیں آکھ سڳدے۔ انہاں دی مثال جاڑیاں صوتاں آلے لوظ ہن ڄیویں رگ وید 5:54:12 اِچ پِپالا تے 300ٻاہری لوظاں دا ہِک دریھ وی ایں نملوم زبان دی نشابری کریندا ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں سندھک دھرتی ڄایاں دی ویدک سنسکرت کولوں پیلھے دی زبان کوں عارضی طور تے پارامنڈا آدھن تے او زبان ڄیہرھی جاڑیاں صوتاں آلی ہے ڄیویں پپالا اِچ پ، پ، کِکر اِچ ک ک تے ڳلڳل اِچ ڳ ڳ ورتدی ہے اوں کوں او سندھ وادی دی پارامنڈا کول ای ٻہوں پراݨی زبان سمجھیندن۔ بھل اساݙے بھاݨے او پراݨی زبان نملوم نئیں بھلکہ او سرائیکی زبان ای ہے۔ کیوں ڄو سپت سندھو وسیب دی سرائیکی ای او زبان ہے ڄیہرھی جاڑیاں صوتاں ورتدی ہے تے ایںدے وِچ جاڑیاں صوتاں آلے لوظاں دا ہِک دریھ وی مجود ہے ڄیویں ݙݙ، کُکڑ، کُکِڑ ،گھگھرا ، بھبھوں ، ننانواں ،نناݨ ، تتر ،تھتھوا،بھݨبھݨا، ٻٻ ، پپلی، پپیلی، تت، تتا، تھتھر، چچڑ، ڈھڈھ، ٹٹو، سس، سستا، سسی، سسار، ککوہا، ککا تے ٻئے ٻہوں سارے لوظ۔ (اے یکے لوظ سئیں محمد سعداللہ خان کھتران دی پہلی وݙی سرائیکی لغت اِچوں چائے ڳئے ہن۔)

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>qje6r548nq1u4jksrws6ftbvkz9ihkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کِکاتا، کیکاتاKikata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33463</id>
    <revision>
      <id>73307</id>
      <parentid>70811</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2935" sha1="iq2bwa76c4w40pl0qddwhurnqfavygo" xml:space="preserve">۷۔                 کِکاتا، کیکاتاKikata :۔(19)، (رگ وید 3:53:14 ) سئیں ویزل ہوݨاں آدھن ڄو اے سندھ وادی دے ہِک قبیلے دا ناں ہے ڄیں ویلے سئیں میئر ہوفر ہوݨاں ایں بارے آدھن ڄو &quot;a foreign name of unknown origin&quot;  ڄݨیں اے ہے تاں ویدک سنسکرت کولوں ٻارھی ناں بھل ایں دی اصلیت دا پتا کائینی۔ رگ وید دے پِچھوں آلے ویدک لٹریچر اِچ کیکاتا قبیلے کوں کیکاتو اتے کیکیہ وی آکھا تے لکھا ڳئے ۔ [[سنسکرت]] زبان دے مشہور قویت ڄاݨو سئیںپنینی ہوݨاں ایں کوں کیکاناں آکھا ہے۔ اے سندھک دھرتی ڄایاں دا ہِک وݙا تے مشہور قبیلا ہئی ۔ رگ وید ایں دے وݙیرے دا ناں پرامگندا ݙسائندی ہے ۔کیکاتا قبیلا ’’کوروکشیترا‘‘ دے لموں ݙلہاؤں ہِک وݙے علاقے تے کھِنڈا ہویا ہئی۔ اے اڄوکے لہور کولوں گھِن کرانگی ݙلہاؤں دیرا جات تائیں پدھرا ہویا ہئی(20)۔ ایں دی اُبھی حد گندھارا تے لمی سندھو سیو ویرا شاہی نال نے ٹھاکدی ہئی۔ ڄݨیں اے قبیلا اڄوکے سارے سرائیکی وسیب اِچ کھِنڈا ہویا ہئی تے ایں دی ماء ٻولی سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب Indus Language (سندھک زبان/ پروٹوسرائیکی) ہئی۔ رگ وید کیکاتا کوں آریاں دا دشمݨ قبیلا ݙسائندی ہے۔ ایں کیتے آریا انہاں کولوں پرے پرے بھڄدے ہن تے عقس کولوں انہاں کوں پشاچے آدھے ہن۔

                       سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب رگ وید دے ڄنہاں ٻاہری لوظاں اِچ جاڑیاں صوتاں (Geminate Consonants) پاتیاں ویندیاںہن ۔ او سندھ وادی دی کیہیں ٻہوں پراݨی زبان دے لوظ ہن۔ کیکاتا/ کِکاتا دے وِچ وی ک دیاں جاڑیاں صوتاں مجود ہن۔ ایں کیتے نہ چھڑا اے لوظ بھلکہ ایں ناں دا قبیلا وی سندھ وادی دا ٻہوں پراݨا قبیلا ہے ۔ ڄیہرھا آریاں دے سندھ وادی اِچ آوݨ کولوں پیلھے خُد وی اتھاں مجو د ہئی تے اوں دی زبان وی۔ جاڑیاں صوتاں دی اڄوکی سرائیکی زبان اِچ مجودگی سندھ وادی اِچ ایں دے غُذرے ہزاراں ورھاں دے تسلسل کوں نشابر کریندی ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>iq2bwa76c4w40pl0qddwhurnqfavygo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کَکاردو،ککردو۔Kakardu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33465</id>
    <revision>
      <id>73314</id>
      <parentid>70813</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1038" sha1="cgyucn30g1fiwix9k1qouzl5h1qt6m5" xml:space="preserve">۸۔                کَکاردو،ککردوKakardu :۔(21) سرائیکی کَکاروں(رگ وید 10:102:6 ) سئیں ویزل ہوݨاں ایں دا معنا لکھدن wooden stick ڄݨیں لکڑ دی سوٹی۔ ڄیں ویلے سئیں میئر ہوفرہوݨاں ایں کوں unclear (غیر واضح) لکھدن۔ اساݙے بھاݨے رگ وِید دا کَکاردو اڄوکی سرائیکی زبان دا کَکاروں ہے۔ اساݙے وسبے دی علاقائی [[سرائیکی زبان]] (Areal language) اِچ کَکاروں ڄاہل دے اوں وݨ کوں آکھا ویندا ہے ڄیں دیاں پیلھوں دا رنگ کَکا (dim of colour) ہووے۔ جاڑیاں صوتاں آلے پروٹو سرائیکی دے ایں لوظ اِچ غُذریل ہزاراں ورھاں اِچ ٻہوں گھٹ وٹاند آئی ہے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>cgyucn30g1fiwix9k1qouzl5h1qt6m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوشا۔Kosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33468</id>
    <revision>
      <id>73300</id>
      <parentid>70816</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2912" sha1="897a4zntiv9pzqhz6jboqp4jj9m7jmp" xml:space="preserve">۱۱۔                 کوشاKosa:۔(25، 26)، سرائیکی کوسا(رگ وید (1:164:13, 10:53:7 سئیں ویزل ہوݨاں ایندا معنا لکھدن pail ٻالٹی یا boxصندوق۔ انہاں معناں کول ایویں لڳدائے ڄیویں سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ کوں ٹھیک تراویں نئیں سمنجھ سڳے۔ بھل سئیں ارتھر انتھونی ، میکڈونل تے سئیں ارتھر برینڈیل کیتھ ہوݨاں ایں لوظ دی تشریح کریندے ہوئیں لکھدن ڄو:

&quot;The heating of the axel and the danger of its breaking was known&quot;. (27)

                       ڄݨیں او لوک ڄاݨدے ہن ڄو لٹھ دے تپ ونڄݨ نال ایندے ترٹݨ دا خطرا ہوندا ہے۔ ایں جملے اِچ کوسے دا معنا heating(تپ ونڄݨا) کیتا ڳیا ہے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص326, 135)وی ایں دی انگریزی املا kosaلکھی ہے۔ تے ایں دے معنے لکھے نیںlukeworm)) تھولا گرم تے feverکوسا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص258: )وی ایں دی انگریزی املاkosa تے [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] املا کوسہ لکھی ہے ۔ بھل انہاں وی ایں دے معنے hot ،گرمwormتتا تےfever بخار کیتے ہن۔ سئیں کھتران ہوݨاں کوسا دے معنے لکھدن حرارت، بخار، تپ، مجازًا سست تے کاہل۔ سئیں ویزل ہوݨاں دا آکھݨ ہے ڄو رگ وید دے انگریزی متن اِچ ڄیہرھے لوظ اِچ o د ے دستی پچھوں s آونڄے یا کوئی لوظsa دے لاحقے تے مُکدا پیا ہووے تاں او لوظ ویدک سنسکرت دا نئیں بھلکہ او سندھ وادی دی مقامی زبان Indus Language (پروٹوسرائیکی) دا ہے۔ کوسا دے لوظ اِچ اے ݙوہیں شرطاںپاتیاں ویندیاں ہن۔ ایں دے وِچ o دے دستی پچھوں sوی ہے تے اے ساsa دے لاحقے تے وی مُکدا پیا ہے۔ ایویں ڄاݨو ڄو سرائیکی زبان دے ایں لوظ دا پراݨ ݙوڑا ہے۔ اے لوظ اپݨے پراݨے اٹھا (Pronounciation) تے معناں نال ہزاراں ورھاں دا پندھ مریندا ہویا اساݙے تائیں آپہنتا ہے ۔ سرائیکی وسیب اِچ اے اڄ وی انویں عام ورتارے اِچ ہے ڄیویں اے نملوم ویلاں اِچ ہئی۔ ایندا اے پراݨ ایں ڳالھ دا نشابر ثبوت ہے ڄو سندھ وادی دے دھرتی ڄایاں دی مُنڈھلی تے قدیمی زبان سرائیکی ای ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>897a4zntiv9pzqhz6jboqp4jj9m7jmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کُلایا۔اِنKulaya-in</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33473</id>
    <revision>
      <id>73317</id>
      <parentid>70821</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1487" sha1="b2iguz1n55nnrhscrjvq0cb2ujgrkk4" xml:space="preserve">۱۶۔                کُلایا۔اِنKulaya-in :۔(35)سرائیکی کلائݨ (رگ وید 6:15:16 )سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ دا معنا کریندن nest like (آلھݨے آنگوں) ڄیکر ایں لوظ دی انگریزی املا انڄ (kulayain) لکھی ونڄے تاں اے نشابر کُلائݨ بݨدا ہے ڄیں دا اڄوکی [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] اِچ مطبل ہے کلھی اِچ راہوݨ آلی یا کلھی آلی۔کُلائݨ دے نال رلدیاں ملدیاں آوازاں (onomatopoetic) آلے ٻئے لوظ وی سرائیکی زبان اِچ مجود ہن۔ ڄیویں ارائݨ ، گھرائݨ ، ہرائݨ، قصائݨ،جوائݨ وغیرہ۔ مزے دی ڳالھ اے ہے توڑیں ڄو اے یکے لوظ معنے مفہوم دے لیاظ نال ہک ٻئے کولوں اُکے تے مختلف ہِن وت وی اے سارے دے سارے مونث ورتے ویندن۔ کلائݨ دا لوظ وی انہاں آنگوں مونث مفہوم رکھیندا ہے۔ EWAلغت دے لکھاری سئیں میئر ہوفرہوݨاں کلائݨ kulayinکوں not clearلکھ کے ایں لوظ دے دراوڑی ہووݨ تے وی شکی ہن۔اے لوظ وی دراوڑی نئیں بھلکہ سرائیکی ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>b2iguz1n55nnrhscrjvq0cb2ujgrkk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کُلایاوات۔کُلایایات(Kulayavat/Kulayayat)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33474</id>
    <revision>
      <id>73316</id>
      <parentid>70822</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2820" sha1="cbnfbkzd610h82vnav41b3f77sf1wvo" xml:space="preserve">۱۷۔               کُلایاوات۔کُلایایات(Kulayavat/Kulayayat) (36) [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کلھی وات /کلھی جات (رگ وید 7:50:1 )سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ دیاں ݙوں وکھریاں وکھریاں املائیں لکھیاں ہن۔ ہِک جھا تے کلایا واتKulayavat تے ٻنھاں ݙوں جھاہیں تے کلایایات(Kulayayat) ۔سئیں کوئیپر ہوݨاں کلائݨ تے کلایاوات /یات کوں رگ وید دی زبان (ویدک سنسکرت) کولوں ٻاہر دے (foreign) لوظ ݙسائندن۔ڄیں ویلے سئیں میئر ہوفر ہوݨاں انہاں کوں not clear لکھ کے انہاں دے دراوڑی ہووݨ تے شک کریندن۔ انہاں دا شک بجا ہے ڄو اے دراوڑی لوظ نئیں بھلکہ پروٹوسرائیکی لوظ ہن۔ ڄیکر اساں ایں کوں کلایاوات پڑھوں تاں ایندا معناں تھیند اہے کلھی بݨاوݨ اِچ رُدھا ہویا۔ وات سرائیکی دا عام لاحقا ہے ڄیویں سولاں وات، ݙکھاں وات، (کھتران:ص670)۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص338)وات دے لاحقے بارے لکھدن ڄو:

&quot;when compound with nouns it sometimes signifies &quot;state&quot; as state of oppression , a state of anxiety&quot;.

                       ایویںرِت ڳڑے وات، مقدمے وات، ویلݨے وات ،دلیلاں وات وغیرہ۔ ڄیکر ایں لوظ کوں یات دے لاحقے نال پڑھا ونڄے تاں وی اے سرائیکی لوظ ہے۔ یات دے لاحقے نال بݨݨ آلا لوظ واہیات (wahiyat)اڄ وی سرائیکی زبان اِچ مجود ہے۔ (کھتران:ص675 ، جیوکس:ص340)۔ سندھ وادی دیاںعلاقائی زباناں (Areal Language) اِچوں پاکستان دی قومی زبان اڑدو اِچ تاں یات دا لاحقا ٻہوں ڈھڳ ورتا ویندا ہے۔ ڄیویں اقتصادیات ، معاشیات، عمرانیات، سیاسیات وغیرہ۔ ایندا مطبل اے تھیا ڄو کلایا یات اِچ مجود یات دا لاحقا نہ چھڑا اپݨے پراݨ دی اڳواہی ݙیندا ہے بھلکہ سندھ وادی دیاں اڄوکیاں زباناں اِچ ایندی مجودگی ایں دے 4000ورھیں توں ودھ دے تسلسل (Contuinity) کوں وی نشابر کریندی ہے۔ یات دا لاحقا چونکہ کُل دا مفہوم ݙیندا ہے ایں کیتے کلایایات دا معنا تھیسی ساریاں کلھیاں۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>cbnfbkzd610h82vnav41b3f77sf1wvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کرکری/کرکاری۔Karkare</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33478</id>
    <revision>
      <id>73272</id>
      <parentid>70826</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2087" sha1="giyp3cb34usiwlk4z5ucr1tgxr7xrre" xml:space="preserve">۲۱۔                کرکری/کرکاریKarkare :۔(43)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کرکار، کھڑکار،کرکر کرݨ ، کرکدی وغیرہ۔ (رگ وید2:43:3)رگ وید دے ایں ٻارھی لوظ دے اڄوکی سرائیکی زبان اِچ کئی اٹھا تے کئی معنے تھی سڳدے ہن۔ ایں لوظ دی اصل تے معناں بارے سئیں ویزل ہوݨاں کوں وی کائی پکی تھت کائینی ۔ آپ ہوݨاں ایں دا معناں لکھیندن lute ڄݨیں تمبورا یا اکتارا۔ ایں دی اصل بارے آپ ہوݨاں ایں دے نال رلدیاں مِلدیاں آوازاں (onomatopoetic)آلے ہند آریائی ، دراوڑی تے منڈا زباناں دے لوظ ڄیویں karkur (کَرکُر)gargar (گڑگڑ) تے gargor (گرگور)  ݙے کے آدھن ڄو پتا نئیں انہاں چوں اے کیہرھی زبان دا لوظ ہے ۔پیلھی ڳالھ تاں اے ہے ڄو سئیں ویزل ہوݨاں دیاں ݙتیاں ہویاں مثالاں چوں پیلھے ݙوں لوظ کرکر تے گڑگڑ (کھتران ص549, 501)سرائیکی زبان دے لوظ ہن۔ ایں کیتے کرکری/کرکاری وی سرائیکی لوظ ہے۔ انہاں دے نال رلدیاں ملدیاں آوازاں آلے ٻئے ڈھیر سارے لوظ وی سرائیکی زبان اِچ مجود ہن۔ ڄیویں کَرکار، کُرکار،کَڑکَڑ، کُڑکُڑ، ککری، ککڑی، کھکھڑی وغیرہ۔ (کھتران550-500 )۔ اے وی تھی سڳدا ہے ڄو اے لوظ اصل اِچ گھاگھری یا گھَرگھَری ہووے تے ویدک سنسکرت اِچ آکے کرکری تھی ڳیا ہووے۔ کیوں ڄو سئیں کوئیپرہوݨاں ایں دا سنسکرتی معناWater Jarڄݨیں گھاگھری (کھتران:ص557) وی کریندن۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>giyp3cb34usiwlk4z5ucr1tgxr7xrre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پݨڈاPinda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33482</id>
    <revision>
      <id>73255</id>
      <parentid>70830</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2043" sha1="1t5tm1gfqmr3hyna2m76qc2agff12az" xml:space="preserve">۲۵۔             پݨڈاPinda :۔(48،49)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پنڈا (رگ وید 6:47:23, 5:154:12, 1:164:20 ) سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب رگ وید دے ڄیہرھے لوظ دا لاحقا nda (ندا یا نڈا) ہووے او ویدک سنسکرت دا لوظ نئیں۔ بھلکہ او سندھ وادی دی مقامی زبان دا لوظ ہے۔ پݨڈا وی ’’نڈا‘‘ دے لاحقے تے مُکدا ہئے۔ ایں کیتے اے وی آریاں دی ویدک زبان دا لوظ نئیں۔ سئیں بَرو(Burraw) ہوݨاں ایں کوں دراوڑی تے سئیں کوئیپر ہوݨاں ایں کوں منڈا زبان دا لوظ ݙسائندن۔ ڄیں ویلے سئیں میئر ہوفر تے کے۔ہوفمین ہوݨاں ایں کوں (unexplained) لکھدن۔ ڄݨیں اے کائی اینسی زبان دا لوظ ہے ڄیں دا پتا کائینی۔ اصل اِچ اے ٹھیٹھ سرائیکی لوظ ہے تے ایندا معنا ہے جُسا(body) ڄیویں ’’میݙا یکا پِنڈا ݙکھدائے‘‘۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص153 ) ایندا معنا جُثہ، بدن تے جسم لکھدن۔ ڄیں ویلے شوکت اللغات دے لکھاری سئیں شوکت مغل ہوݨاں (ص338 ) جسم دا ہِک معنا پنڈا ای لکھدن۔ ایں دا صفا مطبل ہے ڄو اڑدو دا جسم تے سرائیکی دا پنڈا ہِکا شئے ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ دے معنے ball (بال) تے dumpling (گول مٹول آدمی) کریندن۔ انہاں معناں کولوں ایویں لڳدائے ڄو سئیں ویزل ہوݨاں اوں علاقے دی منڈھلی تے مادری زبان سرائیکی دی پھول ڳول نئیںکیتی ڄتھاں رگ وید ستھی ڳئی ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>1t5tm1gfqmr3hyna2m76qc2agff12az</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کرکندھو/کرکنڈھو۔Karkandhu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33483</id>
    <revision>
      <id>73273</id>
      <parentid>70831</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2149" sha1="0msdivs3g9uw22qdilmj8mistiwanbj" xml:space="preserve">۲۶۔              کرکندھو/کرکنڈھوKarkandhu :۔(50) [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کوکیڑ/کرکݨ(رگ وید 1:112:6 ) رگ وید دے ایں ٻارھی لوظ بارے سئیں ویزل ہوݨاں آدھن &quot;Karkandhu, name of a tree Ziziphus jujuba&quot; ڄݨیں کرکنڈھو ٻیر دی قسم دے ہِک وݨ دا ناں ہے ۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص102)وی ایں کوں ٻیر لکھا ہے تے ایں دا نباتاتی ناں(Zizuphus jujuba) لکھا ہے۔ کوکیڑ ٻیر دی قسم دا ہِک چھوٹا ڄیہاں وݨ ہے ڄیہرھا اساݙے پاسے روہ تے تھیند اہے۔ ایں دے ٻیر چٹے چݨے ڄتلے ٹھُلے ہوندن۔ تے ذاقا تھولا کھٹمبرا ہوندا ہے۔ایں دے کنڈے ٻہوں گھاٹے ، کنڈی آنگوں وَلے ہوئے تے ٻہوں تِکھے ہوندن۔ سئیں جیوکس ہوݨاں(ص250 )ایں دی سرائیکی املا ککیر تے انگریزی املا (Kuker) لکھ کے ایں دا معناA shurb (جھاڑی) لکھا ہے۔ karkandhuدے وِچ kaدا سابقا ڄیں کوں سئیں کوئیپر تے سئیں ویزل ہوݨاں پارا منڈا (پروٹو سرائیکی) دا مخصوص سابقا سمجھیندن او ݙوڑا آیا کھڑا ہے۔ ایں کیتے کرکندھو پارا منڈا(پروٹو سرائیکی) زبان دا لوظ ہے۔ اے دراوڑی تے تبتو برمن ٹول دیاں زباناں دا لوظ نئیں کیوں ڄو انہاں زباناں اِچ kaدا سابقا تے اووی ݙوڑا نئیں ورتا ویندا۔ کاka دا سابقا پراݨیاں منڈا زباناں اِچ ہے تاں سئی بھل ٻہوں گھٹ ہے۔ ایں کیتے سئیں ویزل ہوݨاں کاka دے سابقے آلے رگ ویدی لوظاں کوں منڈا نئیں بھلکہ پارا منڈا (پروٹو سرائیکی) زبان دے لوظ آدھن۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>0msdivs3g9uw22qdilmj8mistiwanbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کھاݙی۔Khadi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33486</id>
    <revision>
      <id>73227</id>
      <parentid>70834</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1623" sha1="5nn7tkao715pf3m9007p0w9l7r0fk9m" xml:space="preserve">۲۹۔              کھاݙی۔Khadi :۔(54)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کھاݙی۔ (رگ وید 4-6 ) کھاݙی دا لوظ وی سئیں ویزل ہوݨاں دی88ٻاہری لوظاں دی فرست (ڄیں دا حوالا اُتوں ݙتا ڳئے) اِچ مجود ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب رگ وید دے ڄیہرھے لوظ Kh, phتےth(کھ، پھ، تے تھ) دیاں صوتاں نال بݨدن او وی ہند آریائی زبان دے لوظ نئیں۔ ڄݨیں او سندھ وادی دی مقامی زبان دے لوظ ہن۔ کھاݙی دا لوظ وی چونکہ کھ(kh)کولوں ڄلدا پیا ہے۔ ایں کیتے اے وی ویدک سنسکرت دا لوظ نئیں۔ ݙوجھا اے ڄو کھاݙی دے وِچ سرائیکی زبان دی مخصوص صوت ݙ مجود ہے ڄیں کوں اوں ویلے نہ ویدک سنسکرت الاوݨ آلے آریا الا سڳدے ہن تے نہ اڄ دے پچادھی علماء الاسڳدن۔ ایں کیتے ویدک سنسکرت آلاں ایں کوں ’’د‘‘ نال تے پچادھی علمانواں ’’ڈ‘‘ نال لکھا ہے۔ سرائیکی زبان دا اے لوظ ہزاراں ورھاں دا پندھ مریندا ہویا اپݨے منڈھلے اٹھا تے معناں نال اساݙے تائیں آپہنتا ہے۔ (ݙیکھو اوبرائن 133 ،332 جیوکس 26 ۔کھتران53) 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>5nn7tkao715pf3m9007p0w9l7r0fk9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کھاری۔Khari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33487</id>
    <revision>
      <id>73228</id>
      <parentid>70835</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2342" sha1="0jam9pqmdj6en38dwflaljbfonpcvc6" xml:space="preserve">۳۰۔               کھاریKhari :۔(55) سرائیکی کھاری /کھری(رگ وید6-4) کھاری دا لوظ وی رگ وید دے سبھ توں پراݨے منڈلاں 6-4اِچ آیا کھڑا ہے۔ ڄݨیں اے انہاں لوظاں اِچوں ہے ڄیہرھے آریاں دی ویدک [[سنسکرت]] دے سندھ وادی اِچ آوݨ دے بعد (Acculturation) دے اوائلی دور اِچ مقامی زبان کولوں ادھار گھدن۔ اے لوظ وی اپݨے منڈھلے اٹھا تے معناں نال اساݙے تائیں آپہنتا ہے۔ اڄوکی سرائیکی اِچ کھاری دے کئی معنے تھیندن۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص323 )ایں دے معنے large basket (وݙی ٹوکری ) کیتن تے نالے ایں دا مذکر کھارا لکھا نیں۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص260 ) کھاری دے مذکر کھارا دے لوظ تلے ایں دے معنے لکھن۔ A large basket made of reeds ڄݨیں کاناں دے بݨے ہوئے وݙے ٹوکرے کوں کھارا تے چھوٹی ٹوکری کوں کھاری آدھن۔ ایں دے نال او جنڄ شادی دی ہِک رسم دا وی ذکر کریندن تے آدھن ڄو نکاح پِچھوں ڳبھرو تے کُڑی کوں کھارے تے چڑھا کے ست پھیری انہاں دے پلوں آپت اِچ ٻدھے ویندن۔ سئیں جیوکس ہوݨاں کھاری دے اے معنے وی لکھے ہن۔ &quot;A set of two large and a small indiga vats&quot; ڄݨیں تیل دے ݙوں وݙے تے ہِک چھوٹا مٹکا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص530 )ایں دے معناں اِچ لکھدن (اسم ظرف) (متبادل پچھی) پٹاری، ٹوکری، کھجور کے پتوں ، گندم کے ناڑ، نرم نرم لچکدار لکڑیوں سے بنائی گئی ٹوکری۔ کھاری دا لوظ کوڑے پاݨی کیتے وی ورتا وینداہے۔ ڄیکر ایں لوظ کوں کھَری پڑھا ونڄے تاں وت ایں دے معنے تھیندن صفا، ستھری، واضح۔ اے لوظ اپݨے ہر روپ اِچ سرائیکی دا ای لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>0jam9pqmdj6en38dwflaljbfonpcvc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کِلا/کیلا ۔Kila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33498</id>
    <revision>
      <id>73304</id>
      <parentid>70846</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1678" sha1="hubkrc0vwf1llykjywarvfs259vfbkj" xml:space="preserve">۴۲۔              کِلا/کیلا Kila :۔(72)سرائیکی کِلا۔کیلا۔(رگ وید6-4)کِلا سئیں ویزل ہوݨاں دے ݙتے ہوئے لوظاں دی اوں فرست اِچ شامل ہے ڄیہرھے رگ وید (6-4)اِچ مجود ہِن بھل ویدک سنسکرت دے لوظ نئیں۔ کِلا ٹھیٹھ [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] لوظ ہے تے اڄ وی عام ورتارے اِچ ہے ۔ ایندا معنا مطبل پنڄاں چھیاں سالاں دا ٻال وی چنگا سمجھیندا ہے ۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (325) ایں دی انگریزی املا (killa)لکھی ہے ۔ ڄیکر ایں لوظ کوں کیلا (کی۔ لا) پڑھا ونڄے تاں وی اے سرائیکی لوظ ہے۔ اے ہالیاں دی ہِک اصطلاح ہے ۔ واندھ زمین بیضوی دائراں دی صورت اِچ وہائی ویندی ہے ۔ ہِک بیضوی دائرے کوں کیلا آکھا ویندا ہے ۔ ڄیں ویلے ہِک کیلا اندروں اِتلا سوڑا تھی ویندا ہے ڄو اوندے وِچ جوڑا نئیں پھر سڳدا تاں وت نواں کیلا کڈھا ویندا ہے۔ ایں تراویں یکی بھوئیں کوں وہایا ویندا ہے ۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص153) ایں دی انگریزی املا (khela)لکھ کے ایں دے معنے لکھدن a single furrowڄݨیں ہک کیلا۔ اے سرائیکی وسیب دا عام لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>hubkrc0vwf1llykjywarvfs259vfbkj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کپالا۔Kapala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33503</id>
    <revision>
      <id>73322</id>
      <parentid>70851</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="necl97l9ysczx9h7n267i90k7ns71fv" xml:space="preserve">۴۷۔              کپالاKapala :۔(78)سرائیکی کپالی (اتھر وید) پروٹو سرائیکی دا کپالا تے اڄوکی [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] دا لوظ کپالی ہکا شئے ہے۔ کپالی چوکھراں دے وِچ تھیوݨ آلی بِماری ہے بھل اے بِماری تھیندی ٻہوں ورلے ہے۔ ایں دے وِچ چوکھردے تالوں تے روڑا تھی ویندا ہے۔ کجھ ݙینھاں پِچھوں اے روڑا پھِس پوندا ہے تے چوکھر دے تالوں اِچ کھپا تھی ویندا ہے۔ گھاہ، بھوں وغیرہ اُوں کھپے اِچ جمع تھی کے ڳلݨ لڳ ویندا ہے تے چوکھر بِمار تھی تے مرویندا ہے۔ اے بِماری اکثر اُٹھاں کوں تھیندی ہے ۔ سئیں ویزل ہوݨاں وی ایں دا معناں skullلکھا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>necl97l9ysczx9h7n267i90k7ns71fv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کَرکی۔Karki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33504</id>
    <revision>
      <id>73312</id>
      <parentid>70852</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2521" sha1="ci98wqkjvrsnmon4pe5trxrcdlu9x6s" xml:space="preserve">۴۸۔             کَرکیKarki :۔(79)سرائیکی کھرکی (اتھر وید) karki پارامنڈا (سندھک/ [[پروٹو سرائیکی]]) زبان دا او لوظ ہے ڄیں دے وِچ پارا منڈا دے ݙوڑے سابقے ka تے ki ورتے ڳئے ہِن۔ تے سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھݨوں ݙوڑے سابقاں آلے لوظ نہ دراوڑی زباناں دے ہن تے نہ ہند آریائی زباناں دے۔ اے سابقے تبتوبرمن زباناں اِچ وی کائی ننھ۔ قدیم منڈا زباناں اِچ ke, ki, ka تےku دے سابقے ہن تاں سئی بھل ورلے ورلے۔ رگ ویددے ٻارھی لوظاں اِچ اے سابقے ڄیہرھی کثرت نال ورتے ڳئے ہن۔ اے ٻل منڈا زباناں اِچ ہائی وی کائیناں تے نہ ہݨ ہے۔ تاں وت اے لوظ لازمی طور تے سندھ وادی دی اوں زبان دے ہِن ڄیں دے وِچ اے سابقے اوں ویلے وی کثیر ورتارے اِچ ہن ڄݙاں وید ستھے ویندے پئے ہن تے اڄ وی عام ورتارے اِچ ہن۔ اے زبان سندھک زبان(سرائیکی+سندھی) کولوں وکھ ٻئی کائی ݙوجھی زبان نئیں تھی سڳدی۔ سئیں ویزل ہوݨاں کرکی (Karki)لکھ کے اوں دے اڳوں whiteتے بریکٹ اِچ (cow)لکھ کے ایں دے معنے کریندن چٹی ڳاں۔ بھل karki دے لوظ دے اڳوں سوالیہ نشاݨ لاکے اے وی ݙساݙیندن ڄو آپ ہوݨاں کوں وی انہاں معناں دا پک کائینی۔ کھرکی سارے سرائیکی وسیب دا ہِک عام ذناور ہے تے ہر جھا تے پاتا ویندا ہے ۔ ایں کوں کتھائیںکتھائیں ڳݙھیں تے ڳݙھوں وی آکھا ویندا ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص266) تے سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص323)تے ایں دا مذکر کھرکا (kharka )لکھ کے ایں دی مونث کھرکی(kharki)لکھی ہے۔ تے ݙوہاں ایں دے معناں اِچ donkeyلکھا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص535)ایں لوظ کوں کھرکی لکھ کے ایں دے معنے لکھن ’’کھرکا کی تانیث ، مجازاً بے وقوف اور ضدی عورت‘‘۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>ci98wqkjvrsnmon4pe5trxrcdlu9x6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کواسا۔Kavasa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33510</id>
    <revision>
      <id>73295</id>
      <parentid>70858</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2380" sha1="s538jdtijsvqs0z7zwhgxj8b5gacs6l" xml:space="preserve">۵۴:               کواساKavasa :۔(87،88)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] ہکواسا (رگ وید 7:18:12) کواسا Kavasa کوں سوجھواݨ عام طور تے دراوڑی لوظ ڳݨدن تے ایں دا معنا کریندن stradle-lged ڄݨیں پھِݙیاں ڄنگھاں آلا۔ اے اپݨے ویلاں دے ہک سرکڈھے رشی دا ناں وی ہے ۔ بھل اے اوندا اصل ناں نئیں۔ اوندیاں ڄنگھاں اِچ عیب ہووݨ پوروں او جھونگا تھی کے ٹردا ہئی۔ ایں کیتے اوندے مخالف پورو قبیلے اوں دا اے ناں رکھا ہئی۔ کیوں ڄو او 10بادشاہاں دی جنگ (Battle of 10 kings)اِچ پورو قبیلے دے مخالف کورو قبیلے دا حمایتی ہئی۔ پچھے او کورو قبیلے دی شاہی اِچ ٻہوں اثر رسوخ آلا رشی ہئی۔

                       سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ دے دراوڑی ہووݨ تے شکی ہن۔ ڄݨیں انہاں دے بھاݨے اے لوظ دراوڑی زباناں دا لوظ نئیں۔ کیوں ڄو دراوڑی زبان اِچ ایں دا اشتقاق (etymology)نئیں تھی سڳدا تے ݙوجھا ایں دی بݨت اِچ ka دا سابقا تے asaدا لاحقا وی مجود ہے۔ دراوڑی زباناں اِچ نہ اے سابقا ہے تے نہ اے لاحقا۔ ایں دے کول ای اے پک تھی ویندا ہے جو kavasaدراوڑی لوظ نئیں۔ ایں کیتے کواسا (kavasa)منڈا زباناں دا لوظ وی نئیں ۔ اصل اِچ اے لوظ سندھ وادی دی مقامی زبان پروٹوسرائیکی Indus Language دا لوظ ہے۔ ہزاراں سالاں دے سفر اِچ ایں دے نال چھڑا ’’ہ‘‘ دا وادھا تھیا ہے۔ تے اے کواسا کولوں اڄوکی سرائیکی اِچ ہکواسا تھی ڳیا ہے۔ ہکواسا دا معنا ہے اُٹھ یا کھرکے دے بار دا ہِک پاسے لُݙ ونڄݨا ڄیں پوروں اُٹھ یا کھرکا سِدھا نئیں ٹُر سڳدا بھلکہ پھِݙا تھی کے ٹردا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>s538jdtijsvqs0z7zwhgxj8b5gacs6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کپردن۔Kapard-in</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33514</id>
    <revision>
      <id>73323</id>
      <parentid>70862</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2998" sha1="f5pcgp2szj007s54wyftpwt0f84lxae" xml:space="preserve">۵۸۔            کپردنKapard-in :۔(92)سرائیکی کپردِن، کپراندن(رگ وید10:114:3 )رگ وید دا اے ٻارھی لوظ وی kaدے سابقے نال ڄلدا ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھݨوں کاka ،کیki ،کوku تے کے keڄیہاں سابقے قدیم منڈا Proto Munda زبان دا خاصا ہن۔ اے ڄیہاں سابقے نہ تاں دراوڑی زباناں اِچ ہن تے نہ تبتو برمن زباناں اِچ۔ چونکہ رگ وید اِچ انہاں سابقاں نال ڄلݨ آلے لوظ ڈھیر ہن ، اِتھوں پتا لڳدائے ڄو سندھ وادی اِچ آریاں دے آوݨ کولوں پیلھوں منڈا زبان یا ایںدے نال دی رلدی ملدی کائی زبان الائی ٻولی ویندی ہئی۔ اساں پیلھے وی ݙساآئے ہائیں ڄو ku, ki, ka تےke ڄیہاں سابقے چھڑے قدیم منڈا زبان دا خاصا نئیں بھلکہ منڈا کولوں ودھ اے سابقے سندھ وادی دی منڈھلی زبان پروٹو سرائیکی دے ہن ڄتھاں رگ وید ستھی ڳئی اے تے اے سابقے اڄ وی ایںعلاقے اِچ عام ورتارے اِچ ہن۔ kaدے سابقے نال بݨݨ آلا لوظ کپردن وی [[سرائیکی زبان]] دا لوظ ہے۔ اے سرائیکی زبان اِچ فعل حال دا صیغا جمع غائب ہے۔ ڄیویں ترݨ کولوں تردن۔ چرݨ کولوں چردن ، پھرݨ کولوں پھردن وغیرہ۔ کپراوݨ مصدر کولوں مذکراسم  کپر نکتھا ہویا ہے۔ کپردا معنا سئیں جیوکس ہوݨاں (ص241)لکھا ہے۔ Shoel in the riverڄݨیں واندھے دریا اِچ پاݨی دا اُتوں تے اچھلݨا۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص320 ) وی kapparدے ایہے معنے لکھے ہن۔ ڄیں ویلے سئیں کھتراݨ ہوݨاں (ص493 )ایں دے معنے لکھدن۔ ’’تیز مگر کم گہرا پانی۔منجدھار، طوفان۔ کپر دے لوظ کوں سئیں میاں محمد بخشؒ ہوݨاں اپݨے منظوم قصے ’’سیف الملوک‘‘ دے پنے 276 تے انڄ ورتا ہے۔

جا سیالیں چاک سدایا چالیا دکھ کھارا

دُھپاں ، پالے، کپر جالے کردا سخت سہارا

                       رگ وید اِچ ادھار گھدے ڳئے انہاں لوظاں دیاں بݨتاں، نویکلیاں صوتاں تے معناں مفہوماں کولوں اے نشابر تھیندا ہے ڄو اے لوظ سپت سندھو علاقے دے دھرتی ڄایاں دی ماء ٻولی سرائیکی زبان دے ہن تے سرائیکی ای سندھ وادی دی منڈھلی زبان ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>f5pcgp2szj007s54wyftpwt0f84lxae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پھالا۔ Phala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33517</id>
    <revision>
      <id>73244</id>
      <parentid>70865</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2299" sha1="9fojxfr926flouce3tn3eaggswei7a3" xml:space="preserve">۶۱۔                پھالا Phala :۔ (98)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پھالا ، پھالھا (رگ وید 3:45:4, 10:117:7, 4:57:8)سئیں ویزل ہوݨاں پھالا دے معنے کریندن plough share ۔ڄݨیں ہل دا پُرزا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص167 )ایں دا معنا لکھا ہے۔’’ہل پر جڑا ہوا لوہا جو زمین پھاڑتا ہے ۔‘‘سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص346 )پھالا دی انگریزی املاphala اُکے تے اونویں لکھی ہے ڄیویں سئیں ویزل ہوݨاں لکھی ہے۔ بھل ایں دا معنا کیتانیں coulter ڄݨیں ہل دے اڳوں لڳا ہویا پھالا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص96 )ایں سرائیکی لوظ دی انگریزی املا phala ای لکھی ہے تے ایں دا معنالکھا نیں Centre of plough ،ڄݨیں ہل دا وِچالے آلا حصا یا ہل دا مرکز۔ پھالا دا لوظ ٹھیٹھ سرائیکی لوظ ہے ۔ کانسی دور اِچ چُنجلی بھل سخت لکڑ دا پھالا ورتا ویندا ہئی۔ کیوں ڄو اوں ویلے تائیں لوہا حالے سندھ وادی اِچ ناہی آیا۔ اساݙے بھاݨے پھالا دا لوظ خالص سرائیکی لوظ ، پھال کولوں مشتق ہے۔ ۔پھال آدھن ݙاند دے ہِک واری ڳاں کوں ٹپ ݙیوݨ کوں (کھتران: ص167 )۔ ڄیویں سرائیکی لوظ پھل دے اڳوں ’’ا‘‘ ودھا کے ویدک سنسکرت اِچ پھلا تے تِل کوں تِلا بݨا ݙتا ڳیا ہے۔ ایویں رِت پھال دے اڳوں وی ’’ا‘‘ ودھا کے ایں کوں پھالا بݨا ݙتا ڳئے۔ پھال تے پھالا ݙوہاں دے وِچ ودھارے دا مفہوم پاتا ویندا ہے۔ لڳدائے پھال دا لوظ سندھک واسیاں اوں ویلے گھڑا ہئی ڄݙاں اڄ کولوں 9500ورھیں پیلھے مہرگڑھ اِچ انہاں چوکھراں کوں گھریتڑا (domestic)بݨا گھِدا ہئی۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>9fojxfr926flouce3tn3eaggswei7a3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کسی، کاسی۔Kasi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33522</id>
    <revision>
      <id>73278</id>
      <parentid>70870</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2791" sha1="r7ensjn1eq8yagg9a18jn1o0j4p6uug" xml:space="preserve">۶۶۔              کسی، کاسیKasi :۔(105) سرائیکی کَسی(اتھروید) پچادھی لسانی پڑچولیاں دی ہِک وݙی بھُل اے ہے ڄو او موہن جو داڑو تے ہڑپا آلاں دی زبان دی پڑچول کریندے ایلے خُد ایں علاقے اِچ ٻولیاں ونڄݨ آلیاں اڄوکیاں زباناں دو دید ای نئیں بھنوائندے۔ ایں کیتے او رگ وید اِچ ادھار گھِدے ہوئے ٻارھی لوظاں دے معنے کجھ دے کجھ کرویندن۔ ڄیویں سئیں کوئیپر ہوݨاں کَسی(kasi)دے لوظ دا معناhandful ڄݨیں تھٻا کیتا ہے۔ اے اندھارے اِچ تیر مارݨ آلی ڳالھ ہے۔ ایں کیتے پچادھی علماکیہیں ویلے تاں منڈا زبان کوں سندھ وادی دی زبان ݙسائندن تے کیہیں ویلے دراوڑی زباناں کوں۔ سئیں ویزل ہوݨاں وی کَسی(Kasi) کوں تبتوبرمن لوظ سمجھیندن تے آدھن ڄو اے بنارس دے پواہے اِچ راہوݨ آلے کیہیں قبیلے دا ناں ہے(106)۔ ڄیں ویلے کسی (kasi)خالص سندھ وادی دے دھرتی ڄایاں دی ماء ٻولی سرائیکی زبان دا لوظ ہے ۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص321) ایں لوظ دی انگریزی املا kassiلکھی ہے۔ ایں دا معنا لکھا نیں water course ڄݨیں پاݨی دا کھالا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص249)وی ایں دی انگریزی املا kassi لکھی ہے تے ایں دے معنے کیتے نیں A small distribution canal, in Hazara, a riverine ، ڄݨیں پاݨی دی چھوٹی ڄیݙی نہر۔ہزارہ ڈویژن اِچ چھوٹے دریا کوں وی کَسی آکھا ویندا ہے۔ کَسی اسمِ صفت (adjective)وی ہے۔ اتھاں ایں دا معنا تھیند اہے  تھولی، گھٹ۔ سئیں جیوکس ہوݨاں کَسی دا نروٹ کَسہkassa لکھا ہے تے ایں دے معناں اِچ لکھا نیں little lessڄݨیں تھولا گھٹ۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص505)وی نروٹ لوظ کَسا لکھ کے ایں دے معنے لکھن قدرے کم۔ مقررہ مقدار سے کچھ کم تھوڑا۔ چھوٹا، کم ، خسارے والا ، وزن میں کم و غیرہ۔ اے لوظ پاݨی آلی کسی ہووے یا اسمِ صفت آلی کَسی ، ہر رنگ اِچ اے [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] لوظ ہے تے عام ورتارے اِچ وی ہے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>r7ensjn1eq8yagg9a18jn1o0j4p6uug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کھالا /کھلا۔Khala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33525</id>
    <revision>
      <id>73226</id>
      <parentid>70873</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5892" sha1="syjtthcpwa9eq685qoex4mwg3mnfyvi" xml:space="preserve">۶۹۔              کھالا/کھلاKhala :۔(109)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کھالا ، کھلا ، کھلواڑا (رگ وید 10:48:7)سئیں ویزل ہوݨاں khala کوں انہاں لوظاں دے کھندھیڑ اِچ ڳݨدن ڄیہرھے رگ وید دے چھیکڑی ویلاں (1200-1450ق م ) اِچ ادھار گھدے ڳئے ہن تے سئیں ہوݨاں دے آکھے موجب اتلے تائیں دراوڑیاں تے آریاں دا ملاپ (اڄوکے صوبہ سندھ اِچ) تھی ڳیا ہئی۔ توڑیں ڄو ٻہوں گھٹ ہئی۔ ایں کیتے آپ ہوݨاں ایں لوظ کوں رگ وید اِچ آیا ہویا دراوڑی لوظ ڳݨدن۔ بھل اساݙے بھاݨے آریاں تے دراوڑیاں دا مفروضا ملاپ (Contact) کتھائیں1000ق م کول ای پچھے گنگا جمنا دو آب دو اوں ویلے تھیا ہے۔ ڄݙاں آریے سندھ وادی اچوں نکل کے وسطی ہندوستان دو لڳے ڳئے ہن۔ ڄیں ویلے سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب رگ وید 1200ق م تائیں سپت سندھو علاقے اِچ ستھی ڳئی ہئی کیوں ڄو ایں دے وِچ کرشنا ایاس (لوہے) دا کتھائیں کوئی ذکر کائینی تے سوجھواݨاں دا ایں تے اتفاق ہے ڄو برصغیر پاک تے ہند اِچ لوہا 1200ق م کول پِچھے آئے۔ظاہر ہے ڄو کھالا (khala)دا لوظ رگ وید اِچ 1200ق م کولوں پیلھے آئے تے اِتلے تائیں آریے سندھ وادی اِچ ای رہے ہن۔ ایں مُد اِچ آریاں تے دراوڑیاں دا ملاپ (contact)تھیا ای نئیں ۔ تاں وت کھالا دا لوظ وی دراوڑی نئیں۔ ݙوجھا رگ وید دے ادھار گھدے ڳئے ٻارھی لوظاں اِچوں ڄنہاں 26لوظاں کوں دراوڑی زبان دے لوظ سمجھا ویندا ہے انہاں دے دراوڑی ہووݨ تے وی ڈھیر سارے لسانی سوجھواݨاں کوں کُراڑے اتراض ہِن۔ خُد سئیں ویزل ہوݨاں دا آکھݨ ہے  ڄو

&quot;The large number of agriculture words alone that have no Dravidian explanation indicates that the language of the Indus people can not have been Dravidian&quot;. (110)

                       وہیبے آلے لوظاں دی اِتلی وݙی ڳݨتری اِچ دراوڑی زبان اِچ کائی دل منیندی تشریح نہ ہووݨ پاروں اے نشابر تھیندا ہے ڄو سندھک لوکاں دی زبان دراوڑی نئیں تھی سڳدی۔ سئیں ویزل ہوݨاں دے ایں بیان دے چاندݨ اِچ کھالا (khala) دا لوظ وی دراوڑی نئیں تھی سڳدا بھلکہ اے سندھ وادی دی مقامی زبان پروٹوسرائیکی دا لوظ ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ دا معنا کریندن Threshing floor ڄݨیں فصل ڳہاوݨ دی جھا۔ ایں کوں اڄوکی سرائیکی اِچ کھلواڑ یا کھلواڑا آکھا ویند اہے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص322,188 )ایں لوظ کوں ݙوں جھاہیں تے لکھا ہے تے ݙوہاں جھاہیں تے ایں دی انگریزی املا khalwaraکھلواڑا ای لکھی ہے تے معنا وی اوہو لکھا ہے ڄیہرھا سئیںویزل ہوݨاں khala کھالا دا لکھا ہے۔ ڄݨیں threshing floor ۔سئیں جیوکس ہوݨاں (ص266)وی ایں دی انگریزی املا khalwara لکھ کے ایں دا معنا threshing floor ای کیتا ہے۔ سئیں جیوکس تے سئیں اوبرائن ہوݨاں دے کیتے معناں کولوں نشابر تھی ویندا ہے ڄو رگ وید دا کھالا تے اڄوکی سرائیکی دا کھلواڑا ہکا شئے ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص538)کھلواڑا دی سرائیکی املا چھیکڑی ـ’’ا‘‘ چھوڑکے چھڑی کھلواڑ لکھی ہے تے معنا انہاں وی اوہو کیتا ہے ڄیہرھا سئیں ویزل ہوݨاں کیتا ہے۔ ڄݨیں ’’کسی جنس کے گہائے جانے کی جگہ‘‘۔

                       محض کھالا دے روپ اِچ وی اے لوظ سرائیکی ہے۔ ایں روپ اِچ سئیں کھتران ہوݨاں (ص531)ایں دا معنا کریندن ’’نالا‘‘ چھوٹی ندی تے کَسی کوں وی کھالا آکھا ویندا ہے۔ تے ڄیکر ایں لوظ کوں کھلا پڑھا ونڄے تاں ایں دا معنا تھیند اہے جُتی آلا ہِک پولا۔ سئیں جیوکس ہوݨا(ص266)ایں دی انگریزی املا khalla (کھلا) لکھ کے ایں دے معنے لکھے ہن۔ 

&quot;A shoe, used only when beating with shoes is intended, loss, shoe beating.&quot;

                       ڄݨیںجُتی، کھلے دا لوظ اوں ویلے ورتا ویندا ہے ڄیں ویلے کیہیں کوں کٹݨ دا ارادہ کیتا ونڄے ، نقصان، کھلاں دی مار۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص322)وی کھلا دی انگریزی املا khallaلکھی ہے تے ایں دے معنے کیتے نیں shoe beating ۔ڄیں ویلے کھلا دا ہک معنا کھڑووݨا وی تھیند اہے۔ سئیں اوبرائن تے سئیں جیوکس ہوݨاں وی ایں دی انگریزی املا khala لکھ کے ایں دے معنے لکھن کھڑوتا /کھلوتا(standing)۔ مُکدی ڳالھ اے ہے ڄو اے لوظ ڄیہرھے رنگ اِچ وی پڑھا ونڄے اے سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>syjtthcpwa9eq685qoex4mwg3mnfyvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کل ملک اِن۔Kalmalik-in</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33528</id>
    <revision>
      <id>73281</id>
      <parentid>70876</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3227" sha1="bt3vjcl82nwrt7f7wkz6gbnbkmplt81" xml:space="preserve">۷۲۔              کل ملک اِنKalmalik-in :۔(113)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کل ملک ان یا کل مالک ان (رگ وید 2:33:8 ٌ)اے سرائیکی زبان دا پورا تے واضح جملہ ہے۔ ایں جملے دے پہلے لوظ کلkal دے اتے زبر، زیر، پیش نہ ہووݨ پوروں ایں کوں کَل، کِل یا کُل پڑھا ونڄ سڳدا ہے۔شیت ایں ݙوں دلی دا شکار رگ وید دا مترجم وی تھیا ہے۔ تے او kulدی جھا kalلکھ ڳئے۔ اتھاں وی ka دی جھا ku دا سابقا لایا ونڄے تاں مطبل اُکا واضح تھی ویند اہے۔ اے ہِک لوظ نئیں بھلکہ ہِک مختصر جملا ہے۔ ایں دے وِچ ترائے لوظ ہِن۔ کُل۔ملک/مالک۔ اِن Kul-malik-in ۔ ایں جملے کوں ایں املا نال وی لکھا تے پڑھا ونڄ سڳدا ہے۔ ڄیویں کل ملکن یا کل مالکن۔ ایں صورت اِچ چھیکڑی ن سرائیکی زبان دی ہک نویکلی بݨت کوں نشابر کریندی ہے۔ ڄیں کوں (Pronominal suffixes)شخصی ضمیری لاحقے آکھا ویندا ہے۔ کُل ملکن یا کل مالکن دے وِچ ’’اِن‘‘ جمع غائب کوں ظاہر کریندا ہے۔ ایویں واحد متکلم کیتے ’’یم‘‘آندا ہے ڄیویں کھادیم، پیتم، پڑھیم تے جمع متکلم کیتے ’’سے‘‘ آندائے ڄیویں کھادھاسے، پیتاسے، پڑھاسے۔ ایویں رِت کھادھائی، پیتائی، پڑھائی تے کھادھانیں، پیتانیں، پڑھانیں دے وِچ ای واحد حاضر تے نیں جمع حاضر دے شخصی ضمیری لاحقے ہن۔ واحد غائب کیتے کھادھیئس، پیتئس، پڑھائیس تے جمع غائب کیتے کھاندن، پیندن، پڑھدن دے ضمیری لاحقے ورتے ویندے ہن۔ ڄیویں اتھاں کھاندن، پیندن تے پڑھدن دے وِچ جمع غائب کیتے ’’اِن‘‘ (in) دا شخصی ضمیری لاحقا (Pronominal Suffixes) ورتا ڳیا ہے۔ ایویں رِت ایہو لاحقا ملکن تے مالکن دے وِچ وی ورتا ڳیا ہے۔ ودھیک کیتے ݙیکھو اوبرائن (ص16 تا18 )۔ سرائیکی زبان دا اے نویکلا ڳݨ سندھی زبان دے سوا برصغیر دی ٻئی کیہیں زبان اِچ نئیں پاتا ویندا۔ البتہ سرائیکی دیاں ݙوں ڳوانڈھݨی زباناں پشتو تے فارسی اِچ مجود ہے۔

                       سئیں ویزل ہوݨاں کل ملک ان (kal-malik-in)دا معنا shining ڄݨیں چمکدار لکھا ہے۔ بھل سئیں میئر ہوفر ہوݨاں ایں کوں unclearآدھن۔ ڄیں ویلے اساݙے بھاݨے kul-malik-inدا معنا تھیندا ہے کل بادشاہ ہن۔ یا مالکن۔ 

All, They are masters. 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>bt3vjcl82nwrt7f7wkz6gbnbkmplt81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وبالی۔Vibali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33529</id>
    <revision>
      <id>73331</id>
      <parentid>70877</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1878" sha1="7miw37qn0lar30vcuk9qfjbguqpawau" xml:space="preserve">۷۳۔              وبالیVibali:۔(114)سرائیکی وٻلی (رگ وید 4:30:11-12) رگ وید دا وبالی یا وبلی [[سرائیکی زبان]] دا لوظ وٻلی ہے۔ اے مادی نانواں کیتے ورتا ویندا ہے۔ ڄیں ویلے نروٹ نانواں (masculine noun) کیتے وٻلا دا لوظ ورتا ویندا ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں نہ تاں ایں دے کوئی معنے لکھن تے نہ ایں دی کائی تشریح کیتی ہنیں۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص675 ) وٻلی دا نروٹ وٻلا ہویا لکھا ہے۔ تے این دے معنے لکھے نیں ’’بدحواس، حیران، ششدر تے پریشان‘‘۔ ایویں رِت سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص377 ) وٻلݨ مصدر کولوں حاصل مصدر وٻل (Vibl)لکھ کے ایں دے معنے لکھن to go out of ones mind ڄݨیں کیہیں شئے کیتے کملا تھی ونڄݨا۔ تے آپ ہوݨاں وٻلݨ دا Past Participal وٻلیا Viblia لکھا ہے۔ وٻلی دے وِچ سرائیکی زبان دیاں مخصوص صوتاں اِچوں پیلھی صوت ٻ مجود ہے۔ چونکہ آریاں دی ویدک سنسکرت اِچ سپت سندھو علاقے دی اے مخصوص صوت کانا ہئی ایں کیتے انہاں ایں کوں ب دی صوت نال ادا کیتا ہے۔ تے ایں لوظ کوں وٻلی دی جھا وبلی الایا ٻولا تے لکھا ہے۔ پچادھی انگریزی علمانواں وی انہاں دے پِچھوں ٻ دی جھاب کوں ای اگھاں ٹورا ہے۔ وٻلی اپݨے اصل اِچ خالص سرائیکی لوظ ہے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>7miw37qn0lar30vcuk9qfjbguqpawau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کلفا/ کلپھا۔Kulpha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33532</id>
    <revision>
      <id>73286</id>
      <parentid>70880</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2622" sha1="gnx6bg3lrvse2araqz8mejax6tt237i" xml:space="preserve">۷۶۔              کلفا/ کلپھاKulpha :۔(117،118)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] ڳلپھا (رگ وید 7:50:20 ) اے لوظ کلفا تاں تھی نئیں سڳدا کیوں ڄو ف عربی صوت ہے تے سندھک لوکاں تے عربی دی پیلھی باقاعدہ مونھ برابری 712عیسوی اِچ تھئی ہے۔ سندھ وادی دی مُنڈھلی سندھک زبان (سرائیکی+سندھی) ڄیںدے ڈھیر سارے لوظ رگ وید اِچ مجود ہن ۔ انہاں دے وِچ ف دی صوت ہئی ای کائیناں۔ ایں کیتے ایں لوظ کوں کلفانئیں بھلکہ کلپھا kulphaپڑھا ونڄے۔ اصل اِچ اے پروٹوسرائیکی لوظ ڳلپھا/ڳلوپھا ہے ڄیں دا معنا تھیندا ہے والاں دا ڄنڈا۔ ایں لوظ دی بݨت اِچ سرائیکی زبان دی مخصوص صوت ڳ آندی ہے۔ چونکہ آریاں دی ویدک سنسکرت اِچ اے صوت کائیناں ہئی۔ ایں کیتے انہاں ایں لوظ کوں ڳلپھا دی جھا کُلپھا بݨا ݙتا ہے۔ تے اپݨی مذبی کتاب اِچ وی کلپھا ای ورتا ہے۔ ایں لکھاری کوں مجود ترہاں لغتاں اِچ اے لوظ نئیں لدھا ڳیا۔ بھل میݙے علاقے اِچ اے اڄ وی ورتارے اِچ ہے۔ ڄیویں ’’ٻݙی ہوئی ذال دے والاں دا ڳلپھا پاݨی اِچ تردا کھڑا ہئی‘‘۔ ’’اوں میݙے والاں دا ڳلپھا پٹ گھِدا ہے‘‘۔ یا ’’دھاڳاں دا اے ڳلپھا میݙو بھکاݙے‘‘۔ اتھر وید اِچ اے لوظ ڳلپھا (gulpha)دے رنگ اِچ آیا کھڑا ہے۔ ایں دا مطبل ہے ڄو رڳ وید آلا کلپھا وی کلپھا نئیں بھلکہ ڳلپھا ای ہے۔

                       ڳلپھا دے او معنے وی نئیں ڄیہرھے سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ دے کریندن ڄݨیں ڳوݙا(Ankle) EWA. دے لکھاری سئیں میئرہوفرہوݨاں ایں کوں completely unclear ڄݨیں اُکا غیر واضح آدھن۔ چونکہ اے یکے سوجھواݨ سرائیکی اہل زبان نئیں ایں کیتے انہاں دے بھاݨے تاں اے لوظ غیر واضح ہے۔ بھل سرائیکی اہل زبان لوکاں کیتے اے اُکا واضح ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>gnx6bg3lrvse2araqz8mejax6tt237i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوݨڈا/کُݨڈا۔Kunda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33534</id>
    <revision>
      <id>73310</id>
      <parentid>70882</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4464" sha1="6940b8jxcdwl38fnn4o1yt5x0z6ahih" xml:space="preserve">۷۸۔            کوݨڈا۔کُݨڈاKunda :۔(120،121)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کونڈا تے کُنڈا (رگ وید 8:17:13) سئیں ویزل ہوݨاں kunda دے معنے لکھدن vessel (مٹورا) بھل ایندے اڳوں سوالیا نشاݨ لا کے انہاں معناں تے اپݨا شک وی جتلا ݙیندن تے آدھن ڄو کونڈا دا تقابل (comparison)او ستا زبان دے لوظاں ’’کندا /کندائی‘‘تے کندیزا نال وی کیتا ونڄ سڳدا ہے۔ نالے اے وی ݙسائندن ڄو اے ناں بدروحاں (جناں) دے ہن۔ سئیں ٹی ایم برو تے ایم ۔بی ایمنیو ایں کوں تامل لوظ کٹم kuttam (جھک/ تلاب) کولوں ماخوذ منیندن۔ سئیں کوئیپر ہوݨاں کوݨڈا کوں ٻارھی دراوڑی لوظ ڳݨدن۔ ڄیں ویلےEWA دے لکھاری سئیں میئر ہوفرہوݨاں ایں دے دراوڑی معناں تے ویدک معناں اِچ فرق دی نشابری کرکے ایں کوں unclear ڄݨیں غیر واضح لکھدن۔ ایںدا مطبل اے تھیا ڄو دراوڑی زبان اِچ کونڈا ڄیہرھے معناں اِچ ورتا ویندا ہے رگ وید اِچ آئے ہوئے لوظ کونڈا دے او معنے نئیں۔ ایں دے کولوں اے پک وی تھیندا ہے ڄو دراوڑی دا کونڈا تے ویدک سنسکرت آلا کونڈا ݙوں وکھریاں وکھریاں زباناں دے لوظ ہِن۔ انہاں دی املائی مشابہت محض اتفاق ہے۔

                       رگ وید اِچ اے لوظ دراوڑی زبان کولوں نئیں آیا بھلکہ اے اوں علاقے دی مُنڈھلی زبان پروٹو سرائیکی دا لوظ ہے ڄتھاں رگ وید ستھی ڳئی اے ۔ ایں کیتے ویدک زبان اِچ وی اوندا اوہو معنا ہے ڄیہرھے معناں اِچ اے پروٹو سرائیکی زبان اِچ ورتا ویندا ہئی تے اڄ تائیں انہاں معناں اِچ ورتارے اِچ ہے۔

                       رگ وید دا کوݨڈا اڄوکی سرائیکی دا کونڈا ہے۔ سرائیکی اِچ ایں دے کئی معنے تھیندن۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص522)ایں دا معنا لکھا ہے ۔ آٹا گوندھنے کا مٹی کا ظرف۔ دہی جمانے کا گلی طشت(پتروٹا) ۔ سئیں ویزل ہوݨاں وی ایں دا معنا vessel (مٹی دا تھاں یا مٹورا) شیت ایں مفہوم اِچ کیتا ہے۔ کونڈا ہالیاں دی اصطلاح وی ہے۔ ڄیں ویلے کیہیں زمین دی نالی پھرویندی ہے تاں چھیکڑ تے ہالی زمین دیاں چوہاں چُنڈاں توں جوڑے کوں پھریندا ہے تے اوڑاں ݙیندا ہے تاں ڄو ݙیکھݨ آلے کوں پتا لڳ ونڄے ڄو ایں زمین اِچ نالی پھری پئی ہے ۔ ہالی دے ایں عمل کوں کونڈا ولاوݨ تے اوڑاں کوں کونڈاں آکھا ویندا ہے۔

                       ڄیکر ایں لوظ کوں کنڈا پڑھا ونڄے تاں وی اے سرائیکی لوظ ہے۔ ایں روپ اِچ ایںدا معنا ہے ٻوہے آلا کنڈا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص259 )ایں دی انگریزی املا اکے تے اوہا لکھی ہے ڄیہرھی ر گ وید اِچ (kunda)لکھی ہوئی ہے۔ آپ ہوݨاں ایں دے ترائے معنے لکھدن

  1. An iron implement with which elephant is driven. 

2. A staple and chain for fasting a door hasp. 

3. A crook for pulling down branches of trees.

۱۔                   اے لوہے دا ہِک سندر ہے ڄیں دے نال ہاتھی کوں ٹورا ویندا ہے۔ 

۲۔                 کنڈا تے زنزیری ڄیں دے نال ٻوہے کوں جندرا لایا ویندا ہے۔

۳۔                 آجڑی دا ڳاربھا ڄیں دے نال او وݨاں دیاں لِݨگیاں کپیندا ہے۔

                       اے لوظ اپݨے ہر روپ اِچ خالص سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>6940b8jxcdwl38fnn4o1yt5x0z6ahih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کٹوکا۔Katu(ka)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33536</id>
    <revision>
      <id>73321</id>
      <parentid>70884</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6605" sha1="7rnvc2bjdw0bqfgwajj3sks4zlm3jyq" xml:space="preserve">۸۰۔             کٹوکاKatu(ka) :۔(124)سرائیکی کھٹا ، کٹورا(رگ وید 10:85:34 )ایں لوظ کوں وکھو وکھ سوجھواݨ وکھو وکھ زباناں کول مشتق ݙسائندن بھل معناہکو کریندن۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں دا معنا کریندن pungent ڄݨیں کوڑی مَرَچ آنگوں تِکھے ذاقے آلا۔ &quot;A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan (ACDIAL) Languages&quot; دے لکھاری سئیں ٹرنر (Turner) ہوݨاں ایں کوں ہند آریائی زبان دے لوظ کھٹا (Khatta )دا قدیم نمونا ݙسائندن۔ EWA دے لکھاری سئیں میئر ہوفر ہوݨاں کٹو (کا) کوں لتھوانی زبان دے لوظ kartus (کوڑا) کوں ایں دا مصدر سمجھیندن بھل ایں دے اڳوں سوالیا نشان لا کے ایں کوں مشکوک وی بݨا ݙیندن۔ ڄیں ویلے DEDR دے لکھاری سئیں ٹی برو تے ایم ۔بی۔ایمنیوایں کوں تامل لوظ katu ݙسائندن تے ایں دے معنے کریندن تِکھے ذاقے آلا، ظالم، شدید تے کھٹاس ۔ اساں ݙیدھے ہائیں ڄو کٹوکا دی اصل (origin) بارے سوجھواݨاں اِچ ڈھیر اختلاف ہے۔ کٹوکا سئیں ٹرنر دے لوظ khatta دا پروٹو ٹائپ تاں ہے۔ بھل خُد کھٹا وی ہند آریائی زبان دا لوظ نئیں بھلکہ سرائیکی زبان دا لوظ ہے۔ ایں دے وِچ الٹانویں ڄبھ آلی صوت (retroflex) ’’ٹ‘‘  آئی کھڑی ہے۔ الٹانویں ڄبھ آلیاں صوتاں (ٹ، ڈ، ڑ، وغیرہ) آلا خاصا نہ منڈا زباناں اِچ ہے تے نہ ویدک سنسکرت (ہند آریائی زباناں) اِچ ہے۔ دراوڑی زباناں تاں اصلوں کݙاہیں سندھ وادی اِچ آئیاں وی نئیں۔ ایں کیتے رگ وید دے او یکے ٻارھی لوظ ڄنہاں دے وِچ اے صوتاں آیاں کھڑیاں ہن او سندھ وادی دی مُنڈھلی تے مقامی زبان [[پروٹو سرائیکی]] دے ہن۔ سئیں ویزل ہوݨاں دا آکھݨ ہے ڄو 

&quot;The clear increase of retroflexs in RV book-l and especially in 10 is remarkable. In the older RV one can only detect  very few cases of not internally conditioned original and clearly not IA retrolexes...... In short, the people of the (northern) Indus Civilization must have spoken with retroflexes&quot;.(125)

                       رگ وید دے منڈل 1تے خاص کر 10ویں منڈل دے وِچ الٹانویں ڄبھ آلے لوظاں دے نشابر وادھے تے دھیان ݙیوݨا ضروری ہے۔ اوائلی رگ وید اِچ ٻہوں تھولے اے ڄیہیں لوظ لبھدن ڄنہاں دے اصل (original)کوں اندروں (اپݨے نمتوں) ٹھیک نئیں کیتا ڳیا بھل اے کم غیر ہند آریائی الٹانویں ڄبھ آلیاں صوتاں نال  واضح طور تے کیتا ڳیا ہے۔ ۔۔۔۔مُکدی ڳالھ اے ہے ڄو اُبھی سندھک تہذیب دے لوک لازمی طور تے retroflexes رکھݨ آلی زبان الائندے ہِن۔ ایں بیان اِچ کجھ ڳالھیں تے دھیان ݙیوݨا ٻہوں ضروری ہے ۔ پیلھی تاں اے ڄو رگ وید دے ٻارھی لوظاں کوں گھِندے ویلے انہاں دی اصل اِچ اندرونی طور تے وٹانداں کیتاں ڳیاں ہن۔ ایں کیتے او لوظ اصل روپ اِچ اساݙے سامݨھے کائینی۔ ݙوجھا الٹانویں ڄبھ آلیاں صوتاں دے وِچ وی تبدیلیاں کیتیاں ڳیاں ہن تے ٻیا الٹانویں ڄبھ آلیاں صوتاں آلے لوظاں دا اوائلی رگ وید اِچ گھٹ تے چھیکڑی منڈلاں (1 تے 10)اِچ ٻہوں ڈھڳ ہووݨ (چھڑے 10 ویں منڈل اِچ اے 60کولوں ودھ ہن) دا کارݨ اے نئیں ڄو چھیکڑی منڈلاں دے ستھینداں تائیں دراوڑیاں تے آریاں دا ملاپ (Contact)تھی ڳیا ہئی بھلکہ اے لوظ سندھک دھرتی ڄایاں تے آریاں دے 1500ق م کولوں گھِن کرانگی 1200ق م تائیں دی لمبی مُد دے معاشرتی تفاعل (acculturation)دا نتیجا ہن کیوں ڄو اُبھی سندھک تہذیب دے لوک لازمی طور تے اینسی زبان الائندے ہن ڄیں دے وِچ الٹانویں ڄبھ آلیاں صوتاں (ٹ، ڈ، ڑ، ݨ وغیرہ) ورتیاں ویندیاں ہن۔ ایں بیان کولوں اُکا نشابر ہے ڄو کٹوکا تے کھٹا ݙوہیں اُبھی سندھک تہذیب دے لوکاں دی زبان دے لوظ ہِن۔ کیوں ڄو انہاں ݙوہاں دے وِچ الٹانویں ڄبھ آلی صوت ’’ٹ‘‘ مجود ہے۔ (کھٹا کیتے ݙیکھو اوبرائن ص324 جیوکس ص 262 تے کھتران ص533 )

                       اے وی تھی سڳدا ہے ڄو کٹوکا اصل اِچ کٹورا ہووے ۔ کیوں ڄو سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب اِنہاں لوظاں دے وِچ اندرونی وٹانداں تھیاں ہن۔ سئیں ویزل ہوݨاں katu دے اڳوں بریکٹ اِچ (ka) دا لوظ لکھدن۔ ڄیہرھا ایں کوں مشکوک کرݙیندا ہے۔ اصل اِچ اے لوظ کٹورا ہے۔ ویدک سنسکرت ایں کوں ادھار گھِندے ایلے ایں دی ’’ر‘‘ کوں ’’ک‘‘ اِچ وٹا ݙتا ہے۔ تے اے کٹورا کولوں کٹوکا تھی ڳیا ہے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص321)کٹورا کوں سرائیکی لوظ ڳݨدیں ہوئیں ایں دا مادی لوظ کٹوری(katori)لکھا ہے بھل کٹورا نئیں لکھا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص495) نروٹ کٹورا تے مادی کٹوری لکھی ہے تے انہاں د امتبادل مُنگر تے مُنگری وی لکھی نیں۔

                       ایں یکی ڳالھ دا نتورا اے نکھتھا ڄو کٹوکا پروٹوسرائیکی زبان دا لوظ ہے ۔ کھٹا یا کٹورا دے روپ اِچ اے اڄ وی سرائیکی اِچ ورتارے اِچ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>7rnvc2bjdw0bqfgwajj3sks4zlm3jyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پٹھی ناس۔Pithinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33537</id>
    <revision>
      <id>73243</id>
      <parentid>70885</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3900" sha1="cebk3j8mffyt1cxbmolhoc2mjrx38zs" xml:space="preserve">۸۱۔              پٹھی ناسPithinas :۔(126)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پھٹی ناس (رگ وید 6:26:6, 6-4 ) اے لوظ رگ وید دے سبھ توں اوائلی منڈلاں 4تے 6 اِچ آیا کھڑا ہے۔ انہاں منڈلاں بارے سئیں ویزل ہوݨاں دا آکھݨ ہے ڄو

&quot;In general the books of RV level I (RV4-6) are the throughly South Asian and have references to local climate, trees and animals. We therefore, have to take them seriously, at their word, and can not claim that they belong just to Afghanistan&quot;. (127(

                       اے تاں عام ڳالھ ہے ڄو رگ وید دیاں اوائلی کتاباں (منڈل6-4) نریاں لمیاں ایشیائی ہن۔ انہاں دے وِچ یکے حوالے اِتھاؤں دے موسماں، وݨاں تے ذناوراں دے ہن۔ ایں کیتے اساکوں اِنہاں (کتاباں) کوں تے انہاں دے لوظاں کوں ٻہوں کراڈ (سنجیدگی) نال گھنݨا چاہیدا ہے تے اے وی نئیں آکھݨا چاہیدا ڄو انہاں دا سانگا افغانستان نال ہے۔ 

                       سئیں ویزل ہوݨاں دے ایں بیان کولوںپک تھی ویندا ہے ڄو رگ وید دے منڈل 6-4اِچ آئے ہوئے یکے ٻارھی لوظ (foreign words)سندھ وادی دے دھرتی ڄایاں دی منڈھلی مقامی زبان پروٹوسرائیکی دے ای ہن۔ اے افغانستان اِچوں یا کناہوں ٻاہروں نئیں آئے۔ پٹھی ناس وی مقامی سرائیکی زبان دا لوظ ہے ۔ اے بددعا ہے ۔ ایں دے ݙوں حصے ہن، پٹھی+ناس۔ اے ݙوہیں سرائیکی لوظ ہن۔ پٹھی اصل اِچ سرائیکی لوظ پھٹی ہے اے پِھٹݨ مصدر کولوں فعل امر ہے پھٹ۔ ایں دے اڳوں واحد حاضر دا شخصی ضمیر ی لاحقا (Pronominal Suffixe)’’ی‘‘ لا کے ایں کوں پھٹی بݨایا ڳیا ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص97) پھٹݨ دی املا بھٹنڑ(Phitanr) لکھی ہے تے ایں دے معنے لکھے ہن۔ To become bad, spoiled, lost, injured, deteriorate ڄݨیں گندا تھی ونڄݨا، خراب تے زایا تھی ونڄݨا، مرونڄݨا یا وڳڑ ونڄݨا۔ ایویں سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص350 ) فعل امر پھِٹ(Phitt)دے معنے سئیں جیوکس آلے ای لکھے ہن تے وادھے معنے لکھے نیں۔ Cursed be, a curse on ڄݨیں پھٹیں شالا۔ کائی کرّٹی پووی۔ اے پلوتا ہے۔ 

                       سئیں کھتران ہوݨاں (ص169 ) پھٹ دے معنے پھٹکار، لعنت، دھتکار، ملامت تے تف وی لکھن تے پھٹی دے معنے کیتے نیں بھاڑ میں جائے۔ ایویں رِت آپ ہوݨاں (ص349 )ناس دے معنے لکھدن نکسیر، ناک کا ایک سوراخ ، تباہ و برباد، ستیاناس۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص341)ناس دی انگریزی املا nas لکھ کے ایں دے معنے لکھن (nastrial)ڄݨیں نک دا ہِک راہ تے ایں دی جمع ناساں لکھی نیں۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص326)وی ناس دے معنے nastril تےAnnihilation ڄݨیں نک دا ہِک راہ تے ملیا میٹ کرݙیوݨا۔ ڄیں ویلے انہاں ݙوہاں لوظاں (پھٹی +ناس) کوں اکٹھا پھٹی ناس پڑھسوں تاں وت ایں دا معنا تھیسی ’’تیݙا ستیاناس تھیوے، توں بربات تھیویں‘‘۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>cebk3j8mffyt1cxbmolhoc2mjrx38zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کبھا ۔Kubha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33540</id>
    <revision>
      <id>73265</id>
      <parentid>70888</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3543" sha1="5bbt3ifjzhej5rgd06p1kp56appeyqy" xml:space="preserve">۸۴۔             کبھا Kubha :۔(131)سرائیکی کٻا، کٻڑا، دریا دا ناں (رگ 5:53:9 ) رگ وید دے مشہور ندی ستوتی سوکتے اِچ اے لوظ کابل دریا دے ناں دی جھا آئے۔ رگ وید دے وٹو کیاں اپݨیاں اپݨیاں زباناں اِچ رگ وید دا وٹوک کریندے ویلے ایںدا وٹوک [[کابل]] دریا ای ݙتا ہے تے یکے ویدک لٹریچر اِچ ایں دا ایہو وٹوک ورتارے اِچ ہے۔ بھل کابل دریا دا اے ناں آریاں دارکھا ہویا نئیں بھلکہ ایں دا ناں کبھا انہاں دھرتی ڄایاں دا رکھا ہویا ہے۔ ڄیہرھے میسولیتھک دور دے سندھ وادی اِچ وسدے آندے پئے ہن۔ آریاں انہاں دے رکھے ہوئے ناں کوں چا گھِدا ہے۔ کیوں ڄو نویں آوݨ آلے لوک زمینی نیݨ نقشاں دے ہمیشاں اوہے ناں پکا گھِندن ڄیہرھے مقامی لوکاں اِچ انہاں شئیںدے پیلھے کول دے ٹُردے آندے پئے ہوندے ہن ۔ ایں بارے سیݨ میک انٹوش ہوݨاں دا آکھݨ ڄو :

&quot;The chronological order of the languages in a region can be established by looking at loan words, since incomers, generally adopt the indegenous names for plants, animals, landscape features, objects, practices and other things that are unfamiliar to them&quot;.(132(

                       ڄݨیں کیہیں زبان دی زمانی ترتیب بݨائندے ایلے اوں دے ادھار گھدے ڳئے لوظاں کوں ݙٹھا ویند اہے ۔ کیوں ڄو نویں آوݨ آلے لوک عمومن وݨاں، ذناوراں ، بھوئیں دے نیݨ نقشاں ، شیئاں ، روز ݙیھاڑی دے کم کار تے ٻنھاں شیئں دے اوہے ناں پکا گھِندن ڄیہرھے اُتھوں دے مقامی لوک انہاں شیئں دے رکھی پئے ہوندن ۔ کیوں ڄو نویں آوݨ آلے لوک انہاں شیئں دے نانواں کوںپیلھے دے نئیں ڄاݨدے ہوندے۔جین میک انٹوش ہوݨاں دے ایں بیان دے چاندݨ اِچ اے پک تھی ڳئے ڄو کابل دریا دا ناں kubha آریاں نئیں بھلکہ سندھ وادی دے دھرتی ڄایاں ای رکھا ہے۔ کبھا اصل اِچ سرائیکی لوظ کٻا کوں(sanskritize) کرکے بݨایا ڳیا ہے۔ سرائیکی اِچ کٻا دا معنا ہے ݙنگا، وَل کھادھا ہویا، او ماݨو ڄیں دی کنڈ ٻاہر تے نکھتھی ہوئی ہووے ۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص492) کٻا دا معنا لکھا ہے، ’’خمیدہ کمر، تے کٻڑا۔ ایویں رِت سئیں جیوکس ہوݨاں (ص241) ایں دے معنے لکھدنbentڄݨیں جھکا ہویا ۔ crooked (کٻڑا ، ݙنگا) canvex (نکھتھی ہوئی کنڈ آلا) hump-backed (کٻڑا) ۔ کابل دریا دا ناں کٻا وی دھرتی ڄایاں شیت ایںکیتے رکھا ہووے ڄو اوں زمانے اے کوئی وݙا وِلاکا مار کے واندھا ہوسی۔ آریاں ایں کوں کٻا کولوں کبھا بݨا ݙتائے تے اڄ اے کابل دریا اکھوائندا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>5bbt3ifjzhej5rgd06p1kp56appeyqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>73266</id>
      <parentid>73265</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3571" sha1="gz94uv3e51kv2bszv6mf0x5nrujd1u1" xml:space="preserve">۸۴۔             کبھا Kubha :۔(131)سرائیکی کٻا، کٻڑا، دریا دا ناں (رگ 5:53:9 ) رگ وید دے مشہور ندی ستوتی سوکتے اِچ اے لوظ کابل دریا دے ناں دی جھا آئے۔ رگ وید دے وٹو کیاں اپݨیاں اپݨیاں زباناں اِچ رگ وید دا وٹوک کریندے ویلے ایںدا وٹوک [[کابل]] دریا ای ݙتا ہے تے یکے ویدک لٹریچر اِچ ایں دا ایہو وٹوک ورتارے اِچ ہے۔ بھل کابل دریا دا اے ناں آریاں دارکھا ہویا نئیں بھلکہ ایں دا ناں کبھا انہاں دھرتی ڄایاں دا رکھا ہویا ہے۔ ڄیہرھے میسولیتھک دور دے سندھ وادی اِچ وسدے آندے پئے ہن۔ آریاں انہاں دے رکھے ہوئے ناں کوں چا گھِدا ہے۔ کیوں ڄو نویں آوݨ آلے لوک زمینی نیݨ نقشاں دے ہمیشاں اوہے ناں پکا گھِندن ڄیہرھے مقامی لوکاں اِچ انہاں شئیںدے پیلھے کول دے ٹُردے آندے پئے ہوندے ہن ۔ ایں بارے سیݨ میک انٹوش ہوݨاں دا آکھݨ ڄو :

&quot;The chronological order of the languages in a region can be established by looking at loan words, since incomers, generally adopt the indegenous names for plants, animals, landscape features, objects, practices and other things that are unfamiliar to them&quot;.(132(

                       ڄݨیں کیہیں زبان دی زمانی ترتیب بݨائندے ایلے اوں دے ادھار گھدے ڳئے لوظاں کوں ݙٹھا ویند اہے ۔ کیوں ڄو نویں آوݨ آلے لوک عمومن وݨاں، ذناوراں ، بھوئیں دے نیݨ نقشاں ، شیئاں ، روز ݙیھاڑی دے کم کار تے ٻنھاں شیئں دے اوہے ناں پکا گھِندن ڄیہرھے اُتھوں دے مقامی لوک انہاں شیئں دے رکھی پئے ہوندن ۔ کیوں ڄو نویں آوݨ آلے لوک انہاں شیئں دے نانواں کوںپیلھے دے نئیں ڄاݨدے ہوندے۔جین میک انٹوش ہوݨاں دے ایں بیان دے چاندݨ اِچ اے پک تھی ڳئے ڄو کابل دریا دا ناں kubha آریاں نئیں بھلکہ سندھ وادی دے دھرتی ڄایاں ای رکھا ہے۔ کبھا اصل اِچ [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] لوظ کٻا کوں(sanskritize) کرکے بݨایا ڳیا ہے۔ سرائیکی اِچ کٻا دا معنا ہے ݙنگا، وَل کھادھا ہویا، او ماݨو ڄیں دی کنڈ ٻاہر تے نکھتھی ہوئی ہووے ۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص492) کٻا دا معنا لکھا ہے، ’’خمیدہ کمر، تے کٻڑا۔ ایویں رِت سئیں جیوکس ہوݨاں (ص241) ایں دے معنے لکھدنbentڄݨیں جھکا ہویا ۔ crooked (کٻڑا ، ݙنگا) canvex (نکھتھی ہوئی کنڈ آلا) hump-backed (کٻڑا) ۔ کابل دریا دا ناں کٻا وی دھرتی ڄایاں شیت ایںکیتے رکھا ہووے ڄو اوں زمانے اے کوئی وݙا وِلاکا مار کے واندھا ہوسی۔ آریاں ایں کوں کٻا کولوں کبھا بݨا ݙتائے تے اڄ اے کابل دریا اکھوائندا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>gz94uv3e51kv2bszv6mf0x5nrujd1u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کولا۔Kula</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33541</id>
    <revision>
      <id>73301</id>
      <parentid>70889</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3128" sha1="h16f31gmb9ljphe5ihnonysy0h3dp6o" xml:space="preserve">۸۵۔            کولاKula :۔(133،134)سرائیکی کولا۔ (رگ وید 8:47:11) سئیں ویزل ہوݨاں رگ وید دے ستھییجݨ دے ڄیہرھے ترائے دور بݨائندن کولا دا لوظ انہاں چوں و ِچکارویں دور (1350-1450ق م) دا لوظ ہے۔رگ وید دے پیلھے دور (1450-1500ق م ) اِچ ٻارھی لوظ ورلے، وچکارویں اِچ ڈھیر تے چھیکڑی دور اِچ ٻہوں ڈھڳ ہن۔ ڄݨیں ڄیویں ڄیویں سندھک دھرتی ڄایاں تے آریاں دے وِچکار معاشرتی تفاعل (acculturation)دا عمل ودھدا ڳئے تاں رگ وید اِچ مقامی زبان [[پروٹو سرائیکی]] دے لوظاں دا ورتارا وی ودھدا ڳئے۔ ایں دا مطبل تاں اے تھیا ڄو سندھ وادی دا مقامی ہل واہ کلچر ، آریاں دے (Pastoralist)کلچر تے ڄیویں ڄیویں وزبر تھیند اڳیا ہے انویں انویں انہاں دی زبان ویدک سنسکرت اِچ مقامی زبان پروٹوسرائیکی دے لوظاں دی ڳݨتری وی ودھدی ڳئی ہے۔ کولا دا لوظ وی انہاں لوظاں اچوں ہے ڄیہرھے پروٹو سرائیکی کولوں ویدک سنسکرت اِچ ڳیئن۔ کولادا معنا تھیندا ہے نرم ڄیویں ریشم،ملوک ۔ سئیں ویزل ہوݨاں کوں ایں دے معنے دی کائی پکی تھتھ کائینی۔ آپ ہوݨاں کتھائیں تاں ایں دا معنا slop(ریڑھ) لکھیندن تے کتھائیں bank(مݨ) ۔ کِتھائیں ایں دا معنا hole  (کھُݙ) کریندن تاں کتھائیں hollow(پول)۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص327) ایں لوظ دی انگریزی املا سئیں ویزل ہوݨاں آنگوں kulaلکھ کے ایں دے معنے لکھدن soft ڄݨیں نرم۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص258 )وی ایں دی انگریزی املا سئیں ویزل ہوݨاں آلی kulaلکھی ہے تے ایں دے معنے کیتے نیںsoft نرم۔ gentle نرم دل الا۔ easyسوکھا، تے tenderملائم تے ڄیکر ایں لوظ کوں کولا (کو۔لا) پڑھا ونڄے تاں ، تاں وی اے سرائیکی لوظ ہے۔سئیںکھتران ہوݨاں (ص522 )کولا دا معنا لکھدن ، کوئلہ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص258)ایں دی انگریزی املا kolaلکھ کے ایں دا معنا کریندن charcoal ڄݨیں کولا۔ ایویں رِت سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص326) ایں دی انگریزی املا kola لکھ کے ایں دے معنے charcoalای لکھے ہن۔ ایں لوظ کوں ڄیہرھے روپ اِچ ای گھِدا ونڄے اے ہر روپ اِچ سرائیکی لوظ ہے تے اپݨے منڈھلے اٹھا تے معناں نال اساں تائیں آ اپڑا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>h16f31gmb9ljphe5ihnonysy0h3dp6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>73302</id>
      <parentid>73301</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3158" sha1="9hhucgivnf4nptareg2uvt78chfp2bq" xml:space="preserve">۸۵۔            کولاKula :۔(133،134)سرائیکی کولا۔ (رگ وید 8:47:11) سئیں ویزل ہوݨاں رگ وید دے ستھییجݨ دے ڄیہرھے ترائے دور بݨائندن کولا دا لوظ انہاں چوں و ِچکارویں دور (1350-1450ق م) دا لوظ ہے۔رگ وید دے پیلھے دور (1450-1500ق م ) اِچ ٻارھی لوظ ورلے، وچکارویں اِچ ڈھیر تے چھیکڑی دور اِچ ٻہوں ڈھڳ ہن۔ ڄݨیں ڄیویں ڄیویں سندھک دھرتی ڄایاں تے آریاں دے وِچکار معاشرتی تفاعل (acculturation)دا عمل ودھدا ڳئے تاں رگ وید اِچ مقامی زبان [[پروٹو سرائیکی]] دے لوظاں دا ورتارا وی ودھدا ڳئے۔ ایں دا مطبل تاں اے تھیا ڄو سندھ وادی دا مقامی ہل واہ کلچر ، آریاں دے (Pastoralist)کلچر تے ڄیویں ڄیویں وزبر تھیند اڳیا ہے انویں انویں انہاں دی زبان ویدک سنسکرت اِچ مقامی زبان [[پروٹو سرائیکی|پروٹوسرائیکی]] دے لوظاں دی ڳݨتری وی ودھدی ڳئی ہے۔ کولا دا لوظ وی انہاں لوظاں اچوں ہے ڄیہرھے پروٹو سرائیکی کولوں ویدک سنسکرت اِچ ڳیئن۔ کولادا معنا تھیندا ہے نرم ڄیویں ریشم،ملوک ۔ سئیں ویزل ہوݨاں کوں ایں دے معنے دی کائی پکی تھتھ کائینی۔ آپ ہوݨاں کتھائیں تاں ایں دا معنا slop(ریڑھ) لکھیندن تے کتھائیں bank(مݨ) ۔ کِتھائیں ایں دا معنا hole  (کھُݙ) کریندن تاں کتھائیں hollow(پول)۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص327) ایں لوظ دی انگریزی املا سئیں ویزل ہوݨاں آنگوں kulaلکھ کے ایں دے معنے لکھدن soft ڄݨیں نرم۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص258 )وی ایں دی انگریزی املا سئیں ویزل ہوݨاں آلی kulaلکھی ہے تے ایں دے معنے کیتے نیںsoft نرم۔ gentle نرم دل الا۔ easyسوکھا، تے tenderملائم تے ڄیکر ایں لوظ کوں کولا (کو۔لا) پڑھا ونڄے تاں ، تاں وی اے سرائیکی لوظ ہے۔سئیںکھتران ہوݨاں (ص522 )کولا دا معنا لکھدن ، کوئلہ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص258)ایں دی انگریزی املا kolaلکھ کے ایں دا معنا کریندن charcoal ڄݨیں کولا۔ ایویں رِت سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص326) ایں دی انگریزی املا kola لکھ کے ایں دے معنے charcoalای لکھے ہن۔ ایں لوظ کوں ڄیہرھے روپ اِچ ای گھِدا ونڄے اے ہر روپ اِچ سرائیکی لوظ ہے تے اپݨے منڈھلے اٹھا تے معناں نال اساں تائیں آ اپڑا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>9hhucgivnf4nptareg2uvt78chfp2bq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کُللا۔ Kulala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33542</id>
    <revision>
      <id>73318</id>
      <parentid>70890</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2844" sha1="g3hzo4mlj19xsuhyftjdjs7dkjeb52m" xml:space="preserve">۸۶۔             کُللا Kulala :۔(135)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کللا(کُ۔لل۔لا) (مترایاتی سمہیتا)1000ق م اِچ ڄیںویلے آریے سندھ وادی اِچوں نکل کے گنگا تے جمنا دیاں وادیاں دو ڳئے ہِن تاں اپݨی ویدک سنسکرت دے نال پروٹو سرائیکی لوظاں دا ہِک بھنڈار وی گھِن ڳئے ہن ۔ ایں بھنڈار اِچ اگہاں ودھدے وہیبے تے اڳونہاں تھیندے پیشیاں اِچ ورتے ونڄݨ آلے لوظ ڈھیر ہِن۔ کُللاKulala  انہاں ڈھیر سارے لوظاں اِچوں ہِک ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں دا معنا لکھا ہے Potterڄݨیں تھاں بݨاوݨ آلا۔ ایں کوں اڄوکی سرائیکی اِچ کمبھار آکھا ویندا ہے۔ آپ ہوݨاں ایں لوظ کوں غیر ہند آریائی Non Indo-Aryanلوظ آدھن۔ایں دے وِچ ݙوں اے ڄیہاں خوآں پاتیاں ویندیاں ہن ڄیہرھیاں ایںدے غیر آریائی لوظ ہووݨ دا پک کر ݙیندیاں ہن۔ پیلھی تاں اے ڄو اے kuدے سابقے نال ڄلݨ آلا لوظ ہے تے ku دا سابقا ہند آریائی زباناں اِچ کائینی تے ݙوجھا ایں دے وِچ ل(L,L)دیاں جاڑیاں (geminate)صوتاں پاتیاں ویندیاں ہن تے اے پروٹوسرائیکی دی خاص خو ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں دا آکھݨ ڄو اے خو ڄیہرھی زبان اِچ پاتی ویندی ہے اوہا سندھ وادی دی قدیم ترین زبان ہے۔

                       سئیں کھتران ہوݨاں (ص508)ایں لوظ دی سرائیکی املا کُللاتے کللہا وی لکھی ہے تے ایں دے معناں اِچ لکھانیں فضول، بیکار، نامناسب، بے فائدہ ، بے معنی تے بے تُکا۔ انویہویں صدی دے مشہور مذہبی شاعر سئیں غلام فقیر ؒہوݨاں وی اپݨے ہِک شعر اِچ ایں لوظ کوں ورتا ہے ۔ آپ ہوݨاں آدھن ۔

سبھے خلقت سݙدی جھلا

میݙا لکھیا نصیب کللا

                       سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص327)ایں لوظ کوں کللا دی جھا چھڑا کلل (Kulall) لکھا ہے تے ایںد ا معنا کیتا نیں Bad Conductڄݨیں بھیڑا ورتارا۔ بھل کللا تے کلل ݙوہاں دا مطبل ہکو ای ہے ۔ کللا خالص سرائیکی لوظ ہے تے اڄ وی ورتارے اِچ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>g3hzo4mlj19xsuhyftjdjs7dkjeb52m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کمبندھ۔اِنKambandh-in</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33545</id>
    <revision>
      <id>73292</id>
      <parentid>70893</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1467" sha1="jqtde430v5yxgb4vjkyjel73fm2117n" xml:space="preserve">۸۹۔             کمبندھ۔اِنKambandh-in :۔(139)سرائیکی کماندن (رگ وید 9:74:7, 5:54:8 ) [[پروٹو سرائیکی|پروٹوسرائیکی]] دا Combadh-in اڄوکی سرائیکی اِچ کماندن ہے۔ اے کماوݨ (to earn) مصدر کولوں فعل حال دا صیغا جمع غائب ہے۔ ڄیویں کھاوݨ کولوں کھاندن تے پیوݨ کولوں پیندن وغیرہ۔ سرائیکی زبان دے فعل حال اِچ چھیکڑی اِن(in) جمع غائب دے صیغے اِچ شخصی اختتامیہ (Personal Ending) دی جھا آندائے۔(ݙیکو اوبرائن ص78)۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص253 )کماوݨ دی سرائیکی املا کماونڑ تے انگریزی املا Kamawanr لکھ کے ایں دے معنے کیتے ہن ۔to obtain, work, earn, get, make, reap ڄݨیں گھنݨا، کم کرݨا، کماوݨا، بݨاوݨا تے فصل دا کپݨا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص511)کماوݨ دے معنے لکھدن کمانا، پیدا کرنا، حاصل کرنا وغیرہ۔ ہزاراں ورھاں دا پندھ مریندیں ہوئیں kambandh-in اِچوں b تےh دیاں صوتاں اݙ ڳیاںہن تے ہݨ او کماندن kamadin رہ ڳیا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>jqtde430v5yxgb4vjkyjel73fm2117n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کمید۔اِنKimid-in</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33547</id>
    <revision>
      <id>73294</id>
      <parentid>70895</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1947" sha1="lfnzcm050k8jdjn2hxgydgl0p7ksswd" xml:space="preserve">۹۱۔                کمید۔اِنKimid-in :۔(143)سرائیکی کمینن(رگ وید 7:104,2, 10:87:24 )سئیں ویزل ہوݨاں Kamid-inبارے لکھدن ڄو اے کائی بدروح (ademon) ہے۔بھلEWA دے لکھاری سئیں میئر ہوفر ہوݨاں ایں کوں unclearلکھ کے مشکوک بݨا ݙیندن۔ Kimid-inدے inکوں ڄیکر kimidدے نال رلا کے پڑھا ونڄے تاں اے کمیدنkimidinبݨ ویندا ہے۔ سرائیکی زبان اِچ inدا لاحقا جمع غائب کیتے شخصی اختتامیہ Personal ending دے طور تے آند اہے۔ ڄیویں لکھدن، پڑھدن وغیرہ۔ غُذرے ہزارارں ورھاں اِچ ایں دے وِچ چھڑیاں ݙوں وٹانداں آئیاں ہن۔ ہِک ایں دیاں سُراں (vowels) اِچ تے ٻئی اسراںconsonant اِچ ۔ایں دی پیلھی زیر(i) زبر(a)دے وِچ تے ــــ’’د‘‘ دا اسر’’ن‘‘ اِچ وٹیج ڳئے۔ تاں اے کمیدن کولوں کمینن بݨ ڳئے۔ اڄوکی [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] اِچ کیہیں دی نکوہی کریندے ایلے آکھا ویندا ہے۔ ’’او ٻہوں کمینن‘‘ ڄݨیں او ٻہوں اوچھے آدمی ہن۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص512 ) کمینہ دا لوظ ݙے کے اوندے معنے لکھدن ’’اوچھا، سفلہ، کم ظرف، نیچ ذات کا‘کم اصل تے رذیل ۔ ایں دے نال ای آپ ہوݨاں ایں دے کئی محاورے وی ݙتے ہن۔ ڄیویں کمین پنڑا، کمین تائی، کمین ڳتی، کمینگی وغیرہ۔ آپ ہوݨاں ایں لوظ کوں خالص سرائیکی لوظ ݙسائندن۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>lfnzcm050k8jdjn2hxgydgl0p7ksswd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کھاجا۔Khaja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33552</id>
    <revision>
      <id>73217</id>
      <parentid>70900</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1755" sha1="0s5cv90qqqc0ih7fdvvdxz97cuz6nsy" xml:space="preserve">۹۶۔              کھاجاKhaja :۔(152)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کھاج۔کھادھا۔ (رگ وید604 ) کھاجا دا لوظ وی سئیں ویزل ہوݨاں دی 88ٻارھی لوظاں دی فرست اِچ مجود ہے۔ سرائیکی زبان اِچ ہر او شئے ڄیہرھی کھادی ونڄ سڳدی ہے اوں کوں کھاج آدھن یا وت او ڄو کجھ کھادھا ونڄے ۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص322)ایں لوظ کوں khajلکھ کے ایں دے معنے کیتن be eatenڄݨیں کھادھی ونڄݨ آلی شئے تے ݙوجھا معنا لکھدن (consumed)ڄو کجھ کھادھا ڳیا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص530)وی ایں لوظ کوں کھاج لکھ کے ایں دے معنے کریندن خوراک ڄݨیں کھادھی ونڄݨ آلی شئے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص260) وی ایں لوظ دی سرائیکی املا کھاج تے انگریزی املا khajلکھ کے ایں دے اوہے معنے کیتن ڄیہرھے سئیں اوبرائن ہوݨاں کیتن۔ 

                       رگ وید دا کھاجا اصل اِچ سرائیکی لوظ کھاج ہے۔ ویدک سنسکرت الاوݨ آلے آریاں اپݨی عادت سنویں ایں دے اڳوں ’’ا‘‘ ودھا کے ایں کوں کھاجا بݨا ݙتا ہے۔ ڄیویں انہاں سرائیکی لوظ پھل دے اڳوں ’’ا‘‘ ودھا کے پھلا تے تل دے اڳوں ’’ا‘‘ ودھا کے تِلا بݨا ݙتا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>0s5cv90qqqc0ih7fdvvdxz97cuz6nsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>73225</id>
      <parentid>73217</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="eaf4dcsyfda9rkach94j4a3ozvanv1e" xml:space="preserve">۹۶۔              کھاجاKhaja :۔(152)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کھاج۔کھادھا۔ (رگ وید604 ) کھاجا دا لوظ وی سئیں ویزل ہوݨاں دی 88ٻارھی لوظاں دی فرست اِچ مجود ہے۔ سرائیکی زبان اِچ ہر او شئے ڄیہرھی کھادی ونڄ سڳدی ہے اوں کوں کھاج آدھن یا وت او ڄو کجھ کھادھا ونڄے ۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص322)ایں لوظ کوں khajلکھ کے ایں دے معنے کیتن be eatenڄݨیں کھادھی ونڄݨ آلی شئے تے ݙوجھا معنا لکھدن (consumed)ڄو کجھ کھادھا ڳیا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص530)وی ایں لوظ کوں کھاج لکھ کے ایں دے معنے کریندن خوراک ڄݨیں کھادھی ونڄݨ آلی شئے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص260) وی ایں لوظ دی [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] املا کھاج تے انگریزی املا khajلکھ کے ایں دے اوہے معنے کیتن ڄیہرھے سئیں اوبرائن ہوݨاں کیتن۔ 

                       رگ وید دا کھاجا اصل اِچ سرائیکی لوظ کھاج ہے۔ ویدک سنسکرت الاوݨ آلے آریاں اپݨی عادت سنویں ایں دے اڳوں ’’ا‘‘ ودھا کے ایں کوں کھاجا بݨا ݙتا ہے۔ ڄیویں انہاں سرائیکی لوظ پھل دے اڳوں ’’ا‘‘ ودھا کے پھلا تے تل دے اڳوں ’’ا‘‘ ودھا کے تِلا بݨا ݙتا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>eaf4dcsyfda9rkach94j4a3ozvanv1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وی۔بھندو۔Vi-Bhindu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33554</id>
    <revision>
      <id>73232</id>
      <parentid>70902</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1889" sha1="eabu87i6gnck0o5541z2jt2lkx7u8ok" xml:space="preserve">۹۸۔             وی۔بھندوVi-Bhindu :۔(154)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] وے بھندو(رگ وید 1:116:20, 8:2:41)ایں ٻارھی لوظ دے ݙوں حصے ہن۔ ہِک  vi تے ݙوجھاbhindu ۔ سرائیکی زبان اِچ وی (vi)ݙوں نانواں (nouns)کوں ملاوݨ کݨ ورتا ویندا ہے۔ ڄیویں احمدوی ٹکر کھا ڳئے تے اکبر وی۔ بھل اتھاں اے حرف عطف دی جھا نئیںبھلکہ حرف تخاطب دی جھا ورتا ڳیا ہے۔ اڄوکی سرائیکی اِچ وی (vi)دی جھا وے(ve) دا لوظ ورتا وینداہے۔ ڄیں ویلے کائی ذال کیہیں ڄݨیں یا چھوہر کوں ہکل مریندی ہے یا سݙیندی ہے تاں اوں دا ناں چاوݨ کولوں پیلھوں اے لوظ الائیندی ہے۔ (اوبرائن377 ،جیوکس353)ڄیویں وے فلکا، وے شیرو وغیرہ۔ رگ وید دے ایں ٻاہری لوظ اِچ وی ایہو سرائیکی قنون ورتا ڳیا ہے۔ ایں لوظ دا ݙوجھا حصہ بھندو (bhindu)کیہیں ڄݨے یا چھوہر دا ناں ہے ۔ ڄیویں لدھو، ودھو ،شیرو تے سدو ۔انہاں ڄݨاں یا چھوہراں کوں ہکل مریندے ایلے ذال آکھسی۔وے لدھو، وے ودھو ، وے شیرو ، وے سدو وغیرہ۔ ایویں بھندو ناں دے ڄݨے یا چھوہر کوں ہکل مریندے ایلے ذال آکھسی،’’وے بھندو (ve-bhindu)اے خالص سرائیکی ترکیب ہے۔ ایں دے نال ݙوں ٻنھاں ٻاہری لوظاں bhindu-ka vi- تے vi-bhindu-kiya دی وی ایہا ترتیب ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>eabu87i6gnck0o5541z2jt2lkx7u8ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کُپایا۔Kupaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33556</id>
    <revision>
      <id>73320</id>
      <parentid>70904</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5590" sha1="fvclgb25v433gx41odcunr6qtx52x9o" xml:space="preserve">۱۰۰۔              کُپایا۔Kupaya :۔(156)سرائیکی کُپایا،کھپایا(رگ وید 1:140:3) کُپایا Kupaya دا لوظ مخصوص سابقے ku نال ڄلدا پیا ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھݨوں کا، کو، کی، کے نال ڄلݨ آلے ٻاہری لوظ آسٹروایشیا ٹک (منڈا) زباناں دے لوظ ہن۔ انہاں مخصوص سابقاں بارے آپ ہوݨاں دا آکھݨ ہے ڄو :

&quot;Among the C-380 foreign words of the RV, those with certain prefixes are especially apt to be explained from Munda (Viz. directly from Austro Asiatic). Instead of finding Munda prefixes just everywhere in Skt, as was done earlier in this century we have to be more cautious now; Owing to the typological change that has taken place in these languages, only some petrified relicts remain.&quot; (157)

                       رگ وید دے 380 ٻاہری لوظاں اِچوں خاص طور تے او ڄیہرھے مخصوص سابقے رکھدن ٻہوں مناسب ہے ڄو سنسکرت اِچ جھا جھا تے منڈا سابقے ڳولݨ دی بجائے ڄیویں ڄو ایں صدی اِچ تھیندا رہیا ہے ، انہاں لوظاں دی تشریح سِدھی سِدھی منڈا (آسٹروایشیاٹک) زباناں نال کیتی ونڄے۔ ایں بارے اساکوں ٻہوں احتیاط کرݨی پوسی کیوں ڄو انہاں زباناں (منڈا) اِچ فنی بدلاؤ آوݨ پوروں مسحور کن پراݨیاں باقیات ٻہوں گھٹ رہے ڳیاں ہن۔ پیلھی ڳالھ تاں اے ہے ڄو سئیں ویزل ہوݨاں ڄنہاں مخصوص سابقاں دی تڳ تے ٻاہری لوظاں دی تشریح سِدھی سِدھی منڈا (آسٹروایشیاٹک) زباناں نال کرݨ دی شفارت کریندن او منݨ دی نئیں۔ کیوں ڄو اے مخصوص سابقے چھڑے منڈا زباناں دا ای خاصا نئیں بھلکہ اے سابقے منڈا زباناں کولوں ودھ اوں علاقے دی مقامی تے منڈھلی زبان سرائیکی اِچ مجود ہن ڄتھاں رگ وید ستھی ڳئی اے۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے ڄو منڈا زباناں اِچ تاں فنی بدلاؤ آوݨ پوروں اے سابقے ٻہوں گھٹ رہے ڳئے ہِن۔ بھل سرائیکی زبان اِچ انہاں دی ٻہوں وݙی تعداد اڄ وی ورتارے اِچ ہے۔ڄیکر ایں لوظ کوں کھپایا پڑھا ونڄے تاں وی اے سرائیکی لوظ ہے۔ ایں صورت اِچ اے سرائیکی مصدر کھپاوݨ کولوں ماضی مطلق دا صیغا واحد غائب کھپایا ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں(ص261 ) ایندے معنے کریندن To vex تنگ کرنا، چھیڑنا۔ To Tease چھیڑنا، مذاق اڑانا۔ To nag ذہنی کوفت پہنچانا۔ تکرار کرنا۔ To annoy مسلسل تنگ کرنا وغیرہ۔

                        سئیں اینڈریو جیوکس ہوݨاں اپݨی Siraiki English Dictionary  اِچ انہاں سابقاں نال ڄلݨ آلے گھٹ ودھ 1050 لوظ ݙتن تے سئیں ایڈورڈ اوبرائن ہوݨاں اپݨی Glossory of the Multani Language اِچ لڳ بھڳ 891 لوظ درج کیتن۔ ایں کیتے ٻہوں مناسب اے ہے ڄو رگ وید دے 380ٻاہری لوظاں تے خاص کر انہاں مخصوص سابقاں آلے لوظاں دی تشریح سرائیکی زبان کوں سامݨھے رکھدیں ہوئیں کیتی ونڄے۔ 

                       کپایا (Kupaya) دا لوظ رگ وید دے سبھ توں اوکھے بھڄݨ 10:106 اچوں چایا ڳیا ہے۔ ویدک لٹریچر تے سنسکرت دا علم رکھݨ آلے ٻہوں سارے سوجھواݨ ایں بھڄݨ کوں مہمل ڳݨدن تے آدھن ڄو ایں دے لوظ سمنجھ توں ٻاہر ہِن۔ کُپایا وی انہاں لوظاں اِچوں ہک ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں کُپایا دے معنے کیتن shimmering ڄݨیں چمکݨا یا چمکݨی شئے۔ بھل انہاں معناں دے اڳوں سوالیا نشاݨ لا کے انہاں کوں شکی وی بݨا ݙتا نیں۔ اساݙے بھاݨے کُپایا دے اے معنے ہن وی نئیں۔ کُپایا اصل اِچ سرائیکی لوظ ہے۔ اڄوکی سرائیکی اِچ ایں دا اٹھا کَپایاKapaya ہے۔ کپایا سرائیکی مصدر کپاوݨ کولوں ماضی مطلق دا صیغا واحد غائب ہے۔ ڄیویں پکاوݨ کولوں پکایا، سُکاوݨ کولوں سُکایا، جُھکاوݨ کولوں جھُکایا تے دبکاوݨ کولوں دبکایا وغیرہ۔ ایویں رِت بھڑکایا، ݙکھایا، لڑکایا، وسایا وغیرہ  ایں دے نال رَلدیاں مِلدیاں آوازاں آلے (onomatopoetic)لوظ ہِن۔ کپایا دے [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] مصدر دا معنا تھیند اہے ۔ کیہیں شئے کوں کپݨ اِچ مَدَت ݙیوݨی ڄیویں’’اے گھا میں اوں دے نال کَپایا ہے‘‘۔ یا وت کپݨ دا حکم ݙیوݨا ڄیویں ’’اے وݨ کیں کپایا ہے‘‘۔ ڄݨیں ایں وݨ کوں کپݨ دا حکم کیں ݙتا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>fvclgb25v433gx41odcunr6qtx52x9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٹسکارا۔Taskara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33564</id>
    <revision>
      <id>73235</id>
      <parentid>70921</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1040" sha1="jh0vtlgxf4wdapy4yggx5dy08zoxk51" xml:space="preserve">۱۰۳۔             ٹسکاراTaskara :۔(161)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] ٹشکا، ٹھشکا(رگ وید6-4 )اے لوظ وی سئیں ویزل ہوݨاں دی88لوظاں دی فرست اِچ ہے۔ پروٹوسرائیکی دا ٹسکارا اڄوکی سرائیکی اِچ ٹشکا/ ٹھشکاہے۔ ایں دا ’’را‘‘ دا لاحقا ہزاراں ورھاں دے پندھ اِچ لکھاں ڄبھاں اِچوں نکلدے نکلدے کِتھائیں اُتاں تلھاں تھی ڳیا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص213 )  ٹشکا (ٹھشکا) کوں خالص سرائیکی لوظ لکھدن تے ایں دے معنے کریندن ’’دھتکار‘‘ تے آپ ہوݨاں ایں لوظ کول بݨا ہویا محاورہ وی لکھدن ٹشکا ݙیوݨ۔ ڄݨیں ’’دھتکار دینا‘‘۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>jh0vtlgxf4wdapy4yggx5dy08zoxk51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرݨا۔Parna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33565</id>
    <revision>
      <id>73239</id>
      <parentid>70922</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2820" sha1="qo2xi02uek4amvdjbjcvduts6mxp344" xml:space="preserve">۱۰۴۔             پرݨاParna:۔(162)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پرݨا، پرنا(رگ وید)سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ کوں سئیں کوئیپر ہوݨاں دے حوالے (1997:9)نال رگ وید دا ٻارھی لوظ (foreign) ݙسائندن۔آپ ہوݨاں پرݨا (parna) کولوں پیلھوں ہِک لوظ (Raikva) گھن آندن تے ایں دے بارے آدھن ڄو اے کیہیں ڄݨے دا ناں ہے۔ چونکہ سئیں ویزل ہوݨاں انہاں ݙوں لوظاں دے اڳوں پِچھوں کائی وضاحتی لکھ نئیں ݙتی ایں کیتے انہاں لوظاں دے اصل مفہوم بارے تاں اساں کائی ڳالھ ناہیں کرسڳدے البتہ Raikva parna دا کم ٹور (pidgin)سرائیکی اِچ مطبل ہے ڄو ریکوا پرݨا ہوئے۔ ڄے تائیں لوظ پرݨا دی ڳالھ ہے تاں پرݨا (parna)انہاں ٻارھی لوظاں اِچوں ہے ڄنہاں دی بݨت اِچ اسَر(consonant) + سُر (vowel) + ر(Cer) (r)  دے سابقے ڄیویں کر، پر، تر، سر، وغیرہ آندن۔ سئیں ویزل ہوݨاں پرݨا کوں منڈا زبان دے لوظاں پرݨا یاparnaya یا پرݨا کا parnaka کولوں مشتق ڳݨدن۔ بھل پرݨایا دا لوظ وی خالص سرائیکی لوظ ہے ۔ اے پرناوݨ مصدر کولوں ماضی مطلق دا صیغا واحد غائب ہے ( جیوکس87 ) ۔ پرݨا کا Parnakaوی پروٹوسرائیکی لوظ ہے تے ایں دا مطبل ہے پرناوݨ آلا ڄیویں پکاوݨ کولوں پاکا (پکاوݨ آلا) چک پاوݨ کولوں چاکا (چک پاوݨ آلا ) لڑݨ کولوں لڑاکا (لڑݨ آلا) تے بھڑݨ کولوں بھڑاکا (بھڑݨ آلا) وغیرہ۔ اساݙے بھاݨے پرݨا ، پرنا یا تے پرݨا کا یکے پروٹوسرائیکی لوظ ہِن ڄیہرھے اپݨے منڈھلے اٹھا تے معناں نال اساݙے تائیں آ پہنتے ہِن تے سارے سرائیکی وسیب اِچ اڄ وی عام ورتارے اِچ ہن۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص347)پرݨا دی انگریزی املا (parna) لکھیندن تے اے وی ݙسائندن ڄو سرائیکی قویت اِچ اے لوظ فعل وی ہے تے صفت وی۔ آپ ہوݨاں ایں دے معنے لکھدن   give in marriage To ڄݨیں پرنا ݙیوݨا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص143)پرنا کوں خالص سرائیکی لوظ لکھدن تے ایں دا معنا کریندن بیاہ، شادی، نکاح ۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>qo2xi02uek4amvdjbjcvduts6mxp344</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کنارا۔Kinara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33570</id>
    <revision>
      <id>73293</id>
      <parentid>70927</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3374" sha1="b99s364425p7zarsmn91bh0d0dyklpl" xml:space="preserve">۱۰۹۔             کناراKinara :۔(168،169)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کنار، کنجھارا ، کنارا ۔(رگ وید 10:106,10) سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ دے معنے لکھے ہن۔ dualݙوں مݨاں آلا ۔Two ploughman ݙوں ہالی۔ آپ ہوݨاں اے وی آدھن ڄو ایویں لڳدائے ڄیویں اے کیݨ دا تلی واٹواں artificial ناں ہووے۔ انہاں دا خیال ہے ڄو کیݨ دے لوظ کوں سنسکرت اِچ گھِندے ویلے تے ٻہوں کراڑا (hyper sanskritized) کیتا ڳیا ہے۔ ایں پاروں کݨاسا (Kinasa) دے s دی جھا تے rلا کے ایں کوں کنارا (kinara) بݨا ݙتا ڳیا ہے۔ بھل اساݙے بھاݨے کنارا، کݨاسا دا ݙوجھا ناں نئیں۔ بھلکہ اے ݙوں وکھرے وکھرے لوظ ہن۔ تے ݙوہاں دا معنا مفہوم وی وکھو وکھ ہے۔ کݨاسا تے پِچھوں ڳالھ تھی ڳئی ہے۔ البتہ کنارا ہِک وکھرا پروٹو سرائیکی لوظ ہے۔ اڄوکی سرائیکی اِچ ایں دے کئی روپ ہِن۔ ڄیویں کنارا کرݨ ، کِنجھارا، کِنار، کَناری تے کنارا وغیرہ۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص513) کنارا کرݨ دے معنے لکھدے ہن۔ ’’کِنارا کش ہوجانا، علیحدگی اختیار کرلینا، جدا ہوجانا تے قطع تعلق کرلینا‘‘۔ کناری کوں وی کنارا دی مادی نہ سمجھا ونڄے بھلکہ اے ہک وکھری شئے ہے۔ ڄیں کوں سئیں کھتران ہوݨاں ’’گوٹہ‘‘ لکھاہے۔ ایویں کَنار چوکھراں دی بِماری ہے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص136)تے سئیں جیوکس ہوݨاں (ص253) ایں دی سرائیکی املا کنار لکھی ہے۔ݙوہیں تھوک ایں دی انگریزی املا kanar لکھدن تے ایں دے معنے کریندن (of quaruped) Cold ڄݨیں چوکھراں کوں ٹھڈھ (زکام) لڳݨ دی بِماری۔ ایں بِماری دا ݙساوݨ کیتے کِنجھارا /کِنجھاری دا لوظ وی ورتا ویندا ہے۔ ڄیویں ــ’’ݙاند اڄ کِنجھارا کھڑاہے‘‘۔ ڄݨیں ݙاند کوں اڄ ٹھڈھ لڳی کھڑی ہے۔ ’’ٻکری تھولی کِنجھاری ہوئی ہے‘‘۔ ڄݨیں ٻکری کوں تھولا زکام لڳاہویا ہے۔ غُذریل ہزاراں ورھاں اِچ کنارا دا چھڑا ’’ا‘‘ متروک تھیا ہے تے اے کنارا کولوں کنار رہے ڳیا ہے۔ ڄیکر ایں کوں ہوبہو رگ وید دا کنارا گھنوں تاں وت وی اے مقامی لوظ ہے۔ اے اساݙی قومی زبان اُڑدو دے وِچ وی عام ورتارے اِچ ہے۔ میں اے سمجھینداں ڄو اڑدو دے وِچ وی اے لوظ سرائیکی کول ای ڳیا ہے۔ کیوں ڄو سئیں حافظ محمود شیرانی ہوݨاں دے آکھے موجب ملتانی تے اڑدو دے وِچ سٹھ فیصد لوظ سانجھے ہن۔(170)

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>b99s364425p7zarsmn91bh0d0dyklpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وَلگ۔Valg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33571</id>
    <revision>
      <id>73229</id>
      <parentid>70928</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1308" sha1="bd2taxws5oxc8o0uhwd884z1o2h0lck" xml:space="preserve">۱۱۰۔               وَلگValg :۔(171)سرائیکی وِلڳ (رگ وید) ۔اے لوظ انہاں لوظاں اِچوں چایا ڳیا ہے ڄیہرھے سئیں ویزل ہوݨاں سئیں کوئیپر ہوݨاں دی ٻارھی لوظاں دی فرست کولوں وادھوں ݙتن۔ آپ ہوݨاں ولَکValgدا معنا لکھا ہے to jump ڄݨیں دھرک مارݨا۔ boiled up اُٻل پووݨا۔ بھل آپ ہوݨاں ولگ دے اڳوں سوالیا نشاݨ وی لاݙیندن ۔ ایں دا مطبل ہے ڄو آپ ہوݨاں کوں نہ تاں ایں لوظ دی سمنجھ آئی ہے تے نہ ایں دے معناں دی آپ ہوݨاں کوں کوئی پکی تھتھ ہے۔ اے خالص [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] لوظ ہے تے اڄ وی یکے سرائیکی وسیب اِچ ورتارے اِچ ہے۔ولڳ دا معنا ہے ٻہوں رُدھا ہویا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص687 ) وی ولڳ دا معنا مصروف لکھا ہے۔ اے لوظ وی اپݨے منڈھلے اٹھا (Pronounciation)نال اساں تائیں آپہنتا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>bd2taxws5oxc8o0uhwd884z1o2h0lck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پھݨPhan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33576</id>
    <revision>
      <id>73247</id>
      <parentid>70933</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1746" sha1="0qsymew508kckmhmeoqfxaz92qy186s" xml:space="preserve">۱۱۶۔              پھݨPhan :۔(177) [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پھݨ، پھن(رگ وید 6-4)پھݨ/ پھن دا لوظ وی سئیں ویزل ہوݨاں دے 88 چوݨویں لوظاں دی فرست اِچ مجود ہے ۔ پروٹوسرائیکی زبان دا اے لوظ وی ہزاراں ورھاں دا پندھ مریندا ہویا اساں تائیں آپہنتا ہے تے اڄوکی سرائیکی اِچ ورتارے اِچ وی ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص99) ایں دی سرائیکی املا پھن تے انگریزی املا Phan لکھی ہے۔ آپ ہوݨاں ایں دا معنا کریندن sham (مکر) fient (بہانا بݨاوݨا) humbug (بݨاوٹی، پھریپ)۔ اساݙے علاقے اِچ پھݨو مارݨا، ڄݨیں مکر کرݨا دا محاورا وی ورتارے اِچ ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص174 ) پھݨ کوں خالص سرائیکی لوظ لکھا ہے تے ایں دے کئی معنے کیتے نیں ’’سانپ کا پھن، کسی ہموار شئے کا پھیلا ہوا سرا ۔ جوتے کا اگلا حصہ ، پاؤں کا پنجہ‘‘۔ ایں دے نال ای آپ ہوݨاں پھݨ دا لوظ لکھ کے اوں دا معنا لکھدن جھوٹ موٹ کی نیند، پھݨو مارݨ دے محاورے کوں وی آپ ہوݨاں پھݨ مارݨ لکھ کے ایندے معنے کریندن ’’دم سادھ لینا، اپنے آپ کو سویا ہوا ظاہر کرنا  تے جھوٹ موٹ کی نیند ظاہر کرݨا۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>0qsymew508kckmhmeoqfxaz92qy186s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کرِڈ۔Krid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33579</id>
    <revision>
      <id>73250</id>
      <parentid>70936</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1389" sha1="n1ajw8e7q1zrc1epiwrfig08iylumag" xml:space="preserve">۱۱۹۔              کرِڈKrid :۔(180)سرائیکی کڑِت ،کِرت(رگ وید 6-4 )غُذریل ہزاراں ورھاں اِچ [[پروٹو سرائیکی]] دے ایں لوظ دی چھڑی چھیکڑی صوت اِچ وٹاند آئی ہے۔ ایں دا چھیکڑی اَسر(consonant)’’ڈ‘‘ ت اِچ وٹا ڳئے تے اے لوظ کَرِڈ کولوں کَڑِت یا کِرت تھی ڳئے۔ اڄوکی سرائیکی اِچ کَرت دا معناکیتا کرایا ہے۔ ڄیویں ’’اے جے کجھ اساݙے نال تھیندا پیا ہے اے بشکے دی کِرَت کاری ہے‘‘۔ تے ڄیکر ایں لوظ کوں کڑت پڑھا ونڄے تاں وت ایں دا معنا تھیند اہے ’’ولدا نہ ݙیوݨا‘‘۔ یا ’’چپ رہے ونڄݨا‘‘۔ ’’میں اوں دی ٻہوں کیتی اے بھل اوں اڳوں کِڑت ای نئیں کیتی‘‘۔ کڑت شیت مُشکی تِتر دے ٻول کوں اخذ کیتا ڳیا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص499) کِرَت دے معنے لکھدن ’’کارکردگی، کارگزاری‘‘، محنت، ورزش، پریکٹس ، مشق تے کوشش‘‘۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>n1ajw8e7q1zrc1epiwrfig08iylumag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پیتوا۔Petva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33586</id>
    <revision>
      <id>73252</id>
      <parentid>70943</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1683" sha1="b68y5obncuj8gvdo5iq2il77g4oifs2" xml:space="preserve">۱۲۶۔             پیتواPetva :۔(189،190)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پتاوا (رگ وید ) اے لوظ سئیں ویزل ہوݨاں دے وادھوں ݙتے ہوئے ٻارھی لوظاں اِچ مجود ہے۔ سئیں ہوݨاں ایں لوظ دا معنا ram ڄݨیں گھٹا لکھا ہے۔ اساݙے بھاݨے پروٹوسرائیکی دا پیتوا (Petva) غُذریل ہزاراں ورھاں اِچ ت دے اڳوں ’’ا‘‘ دے وادھے نال بھن کھاکے اڄوکی سرائیکی اِچ پتاوا (Petava) تھی ڳیا ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص81)پتاوا دی سرائیکی املا پتاوا ای لکھی ہے تے ایں دی انگریزی املا V دی جھا Wنال Petawa لکھ کے ایں دے معنے لکھے نیں loose sole for a shoe ڄݨیں جُتی دے وِچ رکھا ہویا پتلے چمبڑے دا اݨ ڳنڈھا ٹوٹا۔ پیتوا دا پروٹوسرائیکی لوظ ت(t)دی تھوڑ نال اڄوکا پیوا(Peva) وی تھی سڳدا ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص03)وی ایں لوظ دی سرائیکی پیوا (peva) لکھ کے ایں دے معنے لکھن (Cotten seed) ڄݨیں کپاہ دا بیج۔ کپاہ تے کپاہ دے بیج نال تاں سندھک دھرتی ڄائے اوں ویلے دے واسی گاسی ہن ڄݙاں 7500ق م اِچ انہاں مہر گڑھ دی مستقل وستی وسا کے وہیبے دی شروعات کیتی ہئی۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>b68y5obncuj8gvdo5iq2il77g4oifs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کروݨگا۔Karunga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33587</id>
    <revision>
      <id>73249</id>
      <parentid>70944</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4249" sha1="4k7oqcnr77epng8q8vfzgqosqhhi5jg" xml:space="preserve">۱۲۷۔            کروݨگاKarunga :۔(191)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کرنگھا (رگ وید8:4:19 )سئیں ویزل ہوݨاں دا آکھݨ ہے ڄو اے ترواشا (turvasa)قبیلے دے وݙیرے دا ناں ہے ۔ EWA دے لکھاری سئیں میئرہوفرہوݨاں ایں کوں unclearلکھ کے انہاں معناں تے اپݨے شک کوں ظاہر کرݙیندن۔ بھل سئیں ویزل ہوݨاں اپݨی ڳالھ دے پکیج کیتے کروݨگا دے نال رلدیاں ملدیاں آوازاں آلا لوظ کلݨگا(Kulunga ۔ٻارھاں سنگھا) دا لوظ گھِن آندن تے آدھن ڄو اے منڈا قبیلے دا عام نشاݨ ہئی۔ چونکہ کروݨگاkurungaدا  لوظ ku دے سابقے نال ڄلدا ہے تے سئیں ویزل ہوݨاں دے بھاݨے ku, ki, ka دے سابقے برصغیر دیاں زباناں اِچوں چھڑے منڈا زبان دا خاصہ ہن ۔ ایں کیتے آپ ہوݨاں ایں لوظ کوں منڈا زبان دا لوظ ڳݨدن۔بھل سئیں ویزل ہوݨاں دا اے آکھݨا ڄو اے سابقے چھڑے منڈا زبان دا خاصہ ہن ،ٹھیک نئیں۔ اساں پیلھے ݙسا آئے ہائیں ڄو ka, ki تےku وغیرہ دے سابقے سندھ وادی دی منڈھلی زبان سرائیکی اِچ نہ چھڑے ڈھیر ہن بھلکہ اڄ تائیں ورتارے اِچ وی ہن۔ سئیں اینڈریوجیوکس ہوݨاں اپݨی’’سرائیکی ڈکشنری‘‘ اِچ انہاں سابقاں نال ڄلݨ آلے لڳ بھڳ 1050 سرائیکی لوظ لکھن۔ ایویں رِت سئیں ایڈورڈ اوبرائن ہوݨاں اپݨی ’’گلاسری آف دی ملتانی لینگوئج‘‘ اِچ گھٹ ودھ900اے ڄیہیں لوظ درج کیتن ڄیہرھے انہاں سابقاں نال ڄلدن۔ 

                       سرائیکی زبان اِچ انہاں سابقاں دی اِتلی وݙی ڳݨتری اے ݙساوݨ کݨ آمتام ہے ڄو اے سابقے سرائیکی زبان دا خاصہ ہن نہ کہ منڈا زبان دا۔ رگ وید اِچ انہاں سابقاں نال آوݨ آلے یکے ٻارھی لوظ پروٹو سرائیکی زبان(ڄیں کوں سئیں ویزل ہوݨاں Indus Language تےPara Munda دا عارضی ناں وی ݙیندن) دے ہن۔ پروٹو سرائیکی زبان دا لوظ کڑنگا Kurungaوی انہاں لوظاں اِچوں ہے۔ غُذریل ہزاراں ورھاں اِچ ایں دے وِچ ٻہوں ممولی وٹاند آئی ہے ۔ ایں دی ’’ݨ‘‘ ،ن اِچ تے ’’گ‘‘ گھ اِچ بدل ڳئی اے تے اے کڑنگا کولوں کرنگھا تھی ڳیا ہے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص320 )کرنگھا دی انگریزی املا karangaلکھی ہے تے این دے معنے کیتے نیں Partly consumed carcass of cattle ڄݨیں ݙنڳردا ادھ کھادھا دھرنگا۔ ڄیں ویلے سئیں جیوکس ہوݨاں (ص248 ) ایں دی سرائیکی املا کڑݨگا تے انگریزی املا Karanga لکھ کے ایں دے معنے لکھن Skeleton of an animal ڄݨیں ذناور دا کھربھا۔سئیں ویزل ہوݨاں دی لکھی ہوئی املا Karunga تے سئیں اوبرائن تے جیوکس ہوݨاں دی املا (karanga) دے وِچ چھڑاuتےa دا ای فرق ہے باقی دی املا ہکو ڄیہاں ہے۔ اِتھوں ملوم تھی ویندا ہے ڄو رگ وید دا Karunga تے اڄوکی سرائیکی دا Karanga  ہِکو ای لوظ ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص501)ایں لوظ کوں کرنگا (کرنگھ) لکھا ہے تے ایں دے معنے لکھے نیں ۔’’پنجر، ڈھانچا، مجازاً لاغر ، کمزور (کرنگھ) متبادل ڈھونڈھ۔ ترواشا قبیلے دے وݙیرے دا ناں وی کرݨگا شیت اوں دے لاغر ہووݨ پوروں رکھا ڳیا ہووے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>4k7oqcnr77epng8q8vfzgqosqhhi5jg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کشیکا،کوشیکا۔Kusika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33588</id>
    <revision>
      <id>73280</id>
      <parentid>70945</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2524" sha1="qed917aspc3i211wry7j0u6y3827v3b" xml:space="preserve">۱۲۸۔           کشیکا،کوشیکاKusika :۔(192) سرائیکی کساکھا (رگ وید 2 )سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب کشیکا سندھک زبان (Indus Language) دے انہاں لوظاں اِچوں ہے ڄیہرھے ویدک سنسکرت سندھ وادی کولوں گنگا جمنا دوآب دو گھِن ڳئی اے۔ انہاں دے وِچ او لوظ ڈھڳ ہن ڄیہرھے   Cer Consonant+Vowel+r) ( ڄیویں کرKar، پرPar، سرSar وغیرہ دے سابقاں نال ڄلدن۔ بھل کشیکا (Kusika) انہاں کولوں ہٹ کے ہے۔ ایں دی بݨت ݙوڑے سابقاں (Double Prefexes) آلی ہے۔ کیوں ڄو ایں دے وِچ ka تےku دے سابقے آئے کھڑن۔ اے ڳݨ وی پروٹو سرائیکی زبان دا ہے۔ ڄیویںکُکَڑ، kukur، کُکِڑkukir ، کَکَرkakar ، کِکُرkikur وغیرہ۔ کشیکا اصل اِچ پروٹو سرائیکی دا کُساکھا ہے۔ ویدک سنسکرت ایں کوں چائے تاں ایں دی س، ش، اِچ وٹیج ڳئی اے ۔ کیوں ڄو ویدک سنسکرت اِچ س دی جھا ش دا ورتارا ٻہوں عام ہئی۔ ایویں رِت پروٹوسرائیکی دا لاحقا ’’کھا‘‘ ویدک دے ’’کا‘‘ اِچ وٹیج ڳیا ہے۔ کیوں ڄو ویدک سنسکرت اِچ ک/کھ اِچ تے کھ/ک اِچ اکثرا وٹیج ویندا ہے۔ انڄ [[پروٹو سرائیکی]] دا کساکھا ویدک سنسکرت اِچ کشیکا تھی ڳیا ہے۔ کساکھا، ساکھ آلے (trustworthy) دا اپٹھ ہے۔ سرائیکی زبان اِچ کنہاں لوظاں دے اپٹھے (Opposits)بݨاوݨ کیتے انہاں دی شروعات اِچ ک لایا ویندا ہے۔ ڄیویں ویلے کولوں کویلے، پتر کولوں کپتر، رُت کولوں کرت تے پتا کولوں کپتا بݨا ݙتا ویندا ہے۔ ایویں رِت ساکھ (پت، اتبار، بھروسا) دے شروع اِچ ک لا کے ایں دا اپٹھ کساکھ بݨا یا ڳیا ہے۔ تے ایں دی جنس نروٹ (masculine) ظاہر کرݨ کیتے ’’ا‘‘ دا لاحقا لا کے کساکھ کولوں کساکھا بݨا یا ڳیا ہے۔ ایں دی مادی ’’کساکھی‘‘ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>qed917aspc3i211wry7j0u6y3827v3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کُریرا۔Kurira</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33589</id>
    <revision>
      <id>73315</id>
      <parentid>70946</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1625" sha1="hac74yuorjkn6fkef8lfeo2wpecwprr" xml:space="preserve">۱۲۹۔             کُریراKurira :۔(193،194)سرائیکی کَریرا (رگ وید 10:85:8, 10:92:8 ) رگ وید دا ٻارھی لوظ کریرا تے اڄوکی [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] دا کریراkarira پیش۔ُ تے زبر۔َ دے ممولی ڄہیں فرق نال ہِکو ای لوظ ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں کُریراKurira دے معنے لکھدن Woman's hair dress ڄݨیں ذالیںدا والاں دا پہناوا۔ بھلEWA دے لکھاری سئیں میئر ہوفر ہوݨاں ایں کوں unclear لکھیندن۔ ڄݨیں ایں دے معنے نشابر نئیں۔ اے خالص سرائیکی لوظ ہے تے ایں دے معنے تھیندن کالے چٹے رلے مِلے وال۔ سئیں کھتران ہوݨاں(ص499 )ایں لوظ کوں کریرا(کریڑا) لکھ کے ایںدے معنے لکھن’’کھچڑی‘‘ ۔ سیاہ و سفید بالوں والا چتکبرا، سیاہ و سفید ملا ہوا۔ ایں دے اڳوں آپ ہوݨاں کریری ݙاڑھی (کریری ݙاڑھی) تے کریرے وال دے محاورے وی لکھدن۔ اساݙے پاسے کریرا دا ہم معنا لوظ کرٻرا وی عام ورتارے اِچ ہے۔ مُکدی ڳالھ ہے ڄو ایں لوظ کوں کریرا، کریڑا یا کرٻرا ڄیہرھے رنگ اِچ ای پڑھا ونڄے اے ہر رنگ اِچ سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>hac74yuorjkn6fkef8lfeo2wpecwprr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>والا کھلیا۔ Valakhilya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33590</id>
    <revision>
      <id>73334</id>
      <parentid>70947</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="966" sha1="pxb02p9uwy0x73okkq7ubk9lao1nkrw" xml:space="preserve">۱۳۰۔             والا کھلیاValakhilya :۔(195) [[سرائیکی]] والا کھلیا (رگ وید 8:56:3)والا کھلیا اصل اِچ ݙوں وکھرے وکھرے لوظ ہن۔ والا تے کھلیا۔ تے اے ݙوہیں سرائیکی لوظ ہن۔ والا دے ٻہوں سارے معنے تھیندن ڄنہاں چوں ایں دا ہِک معنا ہے ، ست اَٹھ ݙینہاں دی ڄمی ہوئی فصل (خاص کرکٹنک) دی انگوری ۔ اِتھاں والا دا ایہو مطبل ہے ۔ کھلیا دا معنا مفہوم اساں اُتوں لکھ آئے ہائیں ۔ اتھاں والا کھلیا دے مرکب دا معنا تھیسی والا کھِلدا پے ڄݨیں کٹنک دی راکھی ٻہوں چنگی ڄمی پئی ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>pxb02p9uwy0x73okkq7ubk9lao1nkrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پینگا۔Pinga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33593</id>
    <revision>
      <id>73254</id>
      <parentid>70950</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1579" sha1="lscxvgi0xx1cba7ug3f3epliddo7arm" xml:space="preserve">۱۳۳۔             پینگاPinga :۔(199)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پینگھا (رگ وید) سئیں ایف بی جے کوئیپر ہوݨاں ایں لوظ کوں وی a musical instrumentڄݨیں ڳاوݨ وڳاوݨ دا ساز ݙسائندن۔ ماء ٻال کوں جیں ویلے پینگھے اِچ سماوݨ لڳدی ہے تاں پینگھا ہلاوݨ دے نال نال لولی وی ݙیندی ہے۔ شیت ایں بھلیکھے اِچ سئیں کوئیپر ہوݨاں پینگھے کوں musical instrumentآکھ ݙتائے۔ پینگھا ڳاوݨ وڳاوݨ دا ساز نئیں بھلکہ ٻالاں کوں سماوݨ دا سندر ہے ۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص163)ایں کوں خالص سرائیکی لوظ لکھدن تے ایندا معنا کریندن گہوارہ تے جھولا۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص351)ایں دی انگریزی املاPingha تے Pingura (پینگھوڑا) لکھ کے ایںدے معنے کریندن swinging ڄݨیں ہلارے کھاندا پینگھا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص93)وی ایں دی سرائیکی املا پینگھا تے پنگھوڑا لکھی ہے تے ایں دے معنے لکھے نیں A cradle ۔ایں لوظ دے رگ وید اِچ آوݨ کولوں ملوم تھیا ڄو پینگھا وی ہزاراں ورھیں پراݨا سرائیکی لوظ ہے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>lscxvgi0xx1cba7ug3f3epliddo7arm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کُلیشا۔Kulisa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33597</id>
    <revision>
      <id>73319</id>
      <parentid>70954</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2695" sha1="oy9ldlxh2zl7n5hjc51eg73ao3pthto" xml:space="preserve">۱۳۷۔            کُلیشاKulisa :۔(3،4)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کُہاڑا/اڑدو کلہاڑا (رگ وید 1:32:5,3:2:1 ) سئیں ویزل ہوݨاں kulisa دے معنے ݙسائندنe ax ڄݨیں کہاڑا/ کہاڑی تے ایں بارے سنتھالی (منڈا) زبان دا لوظ کٹم (To beat, hammer) (Kutam) دے حوالے نال ایں کوں منڈا زبان دا لوظ ڳݨدن۔ بھل حقی ڳالھ تاں اے ہے ڄو کٹم kutam اصل اِچ (originally) اوں علاقے دی منڈھلی زبان (پروٹوسرائیکی) دا لوظ ہے ڄتھاں رگ وید ستھی ڳئی اے تے سئیں ویزل ہوݨاں دے اپݨے آکھے موجب رگ وید 1200ق م تائیں ستھی ڳئی ہئی تے اِتلے تائیں آریے سپت سندھو علاقے کولوں ٻاہر ڳئے ای نئیں۔ ایں کیتے اے پکی ڳالھ ہے ڄو اے لوظ ایں علاقے دی مقامی منڈھلی زبان پروٹوسرائیکی دا لوظ ہے۔ اساں پیلھے ݙسا آئے ہائیں ڄو منڈا سندھ وادی اِچ کݙاہاں نئیںآئے۔ کٹم ‘سرائیکی مصدر کٹݨ (to beat) کولوں کٹ فعل امر ہے تے ایں دے اڳوں واحد متکلم دا ضمیری لاحقا (Personal suffix) ’’م‘‘ لا کے ایں کوں کٹم بݨایا ڳیا ہے ۔ کٹم دے معنے ہن (I have beaten him)ڄݨیں میں اوں کوں کُٹائے۔ ایویں سئیں ویزل ہوݨاں کلیشا(kulisa) کوں منڈا لوظ ثابت کرݨ کݨ کھاریا(منڈا) زبان دے لوظ کھونڈجKhonde-j (axe) تے منڈا ری(منڈا) زبان دے لوظ کوݨڈج (small kind of wooden axe) konde-j دا حوالا وی ݙیندن۔ ڄیں ویلے کھاریا دے کھونڈج تے منڈاری دے کوݨڈج دی اصل وی سندھ وادی دی منڈھلی زبان پروٹو سرائیکی دا لوظ کھنڈا (khunda) ہے۔ سرائیکی اِچ کھنڈا دے معنے ہن مَٹھا (blunt) (اوبرائن 225 ، جیوکس267)کھنڈا اسم صفت adjectiveہے۔ ڄیں ویلے اے کہاڑے(موصوف) نال لڳسی تاں مرکب توصیفی بݨسی کھنڈا کہاڑا (blunt axe) ڄݨیں مٹھا کُہاڑا۔ ایں یکی ڳالھ دا سِٹا اے پکا ڄوکلیشا پروٹوسرائیکی ہے ڄیہرھا اڄوکی سرائیکی اچ کہاڑا ہے تے اڑدو اِچ کلہاڑا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>oy9ldlxh2zl7n5hjc51eg73ao3pthto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کڑکاٹا۔Krkata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33598</id>
    <revision>
      <id>73223</id>
      <parentid>70955</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2059" sha1="bvdf6lysqrs58oowenouyuhqw6ac1ow" xml:space="preserve">۱۳۸۔           کڑکاٹاKrkata :۔(5)سرائیکی کڑکارا، کٹکارا(رگ وید 9:7:1 )سئیں ایف بی جے کوئیپر ہوݨاں ایں لوظ دے ݙوں معنے لکھن (۱)neck ڄݨیں ڳچی (۲)jointڄݨیں جوڑ۔ بھل اساݙے بھاݨے کڑکاٹا سرائیکی مصدر کڑکاوݨ (اُچی اواز نال بھنݨ) کولوں مشتق اسم مصدر ہے۔ [[پروٹو سرائیکی|پروٹوسرائیکی]] دا اے لوظ اڄوکی سرائیکی اِچ کڑکارا/کٹکارا ہے۔ کڑکارا دا معنا ہے ، کیہیں شئے دے بھنییجݨ دی اُچی آواز تے کٹکارا دے معنے ہن ،اَنگلیاں کوں دباوݨ نال انہاں دے وِچوں نکلݨ آلی آواز۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص247)ایں لوظ کوں karaka (کڑاکا) لکھا ہے تے ایں د ے معنے کیتے نیں crack of finger joints ڄݨیں انگلیاں دے جوڑاں اِچوں نکلݨ آلی کٹکارے دی اواز۔ اڳلے پنے (ص248)تے آپ ہوݨاں کڑکاڑ دا لوظ لکھ کے ایں دے معنے اِچ لکھاہےthunder, crack, crashتریہاں لوظاں دا معنا کڑکارا تھیندا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص503)ایں لوظ کوں کڑکارا لکھا ہے تے ایں دے معنے ’’بجلی کی آواز‘‘ کیتے نیں۔ اساݙے علاقے اِچ کڑکارا وڄلی دی آواز تے کٹکارا انگلیاں دے جوڑاں اِچوں نکلݨ آلی آواز کیتے ورتا ویندا ہے۔ کڑکاٹا، کڑکارا، کٹکارا، کڑاکا، کڑکا، کڑکݨ، کڑکاٹ، کڑکار وغیرہ یکے رلدیاں ملدیاں آوازں (onomatopoetic) آلے لوظ ہن تے ݙوجھا انہاں دے وِچ ka دا ݙوڑا سابقا وی مجود ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>bvdf6lysqrs58oowenouyuhqw6ac1ow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>73329</id>
      <parentid>73223</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2087" sha1="e7wizs9enmmoro45b9nm9ytspxfhnco" xml:space="preserve">۱۳۸۔           کڑکاٹاKrkata :۔(5)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کڑکارا، کٹکارا(رگ وید 9:7:1 )سئیں ایف بی جے کوئیپر ہوݨاں ایں لوظ دے ݙوں معنے لکھن (۱)neck ڄݨیں ڳچی (۲)jointڄݨیں جوڑ۔ بھل اساݙے بھاݨے کڑکاٹا سرائیکی مصدر کڑکاوݨ (اُچی اواز نال بھنݨ) کولوں مشتق اسم مصدر ہے۔ [[پروٹو سرائیکی|پروٹوسرائیکی]] دا اے لوظ اڄوکی سرائیکی اِچ کڑکارا/کٹکارا ہے۔ کڑکارا دا معنا ہے ، کیہیں شئے دے بھنییجݨ دی اُچی آواز تے کٹکارا دے معنے ہن ،اَنگلیاں کوں دباوݨ نال انہاں دے وِچوں نکلݨ آلی آواز۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص247)ایں لوظ کوں karaka (کڑاکا) لکھا ہے تے ایں د ے معنے کیتے نیں crack of finger joints ڄݨیں انگلیاں دے جوڑاں اِچوں نکلݨ آلی کٹکارے دی اواز۔ اڳلے پنے (ص248)تے آپ ہوݨاں کڑکاڑ دا لوظ لکھ کے ایں دے معنے اِچ لکھاہےthunder, crack, crashتریہاں لوظاں دا معنا کڑکارا تھیندا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص503)ایں لوظ کوں کڑکارا لکھا ہے تے ایں دے معنے ’’بجلی کی آواز‘‘ کیتے نیں۔ اساݙے علاقے اِچ کڑکارا وڄلی دی آواز تے کٹکارا انگلیاں دے جوڑاں اِچوں نکلݨ آلی آواز کیتے ورتا ویندا ہے۔ کڑکاٹا، کڑکارا، کٹکارا، کڑاکا، کڑکا، کڑکݨ، کڑکاٹ، کڑکار وغیرہ یکے رلدیاں ملدیاں آوازں (onomatopoetic) آلے لوظ ہن تے ݙوجھا انہاں دے وِچ ka دا ݙوڑا سابقا وی مجود ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>e7wizs9enmmoro45b9nm9ytspxfhnco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کمارا۔Kumara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33599</id>
    <revision>
      <id>73289</id>
      <parentid>70956</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3926" sha1="grqxjpfd296goxg23zuqrulhb5nqlzc" xml:space="preserve">۱۳۹۔             کماراKumara :۔(6)سرائیکی کمارا،مارا (رگ وید 4:15:7) کُمارا دا لوظ سئیں ویزل ہوݨاں دے مشہور ٻارھی سابقاں ku, ki, ka تےke اِچوں ku نال ڄلݨ آلا ٻارھی لوظ ہے۔ اے لوظ رگ وید دے سبھ توں پراݨے منڈلاں اچوں چوتھے منڈل دے پندرھویں بھڄݨ دی ستویں رچھݨا اِچ آیا کھڑا ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں دے معنے لکھدن boy ڄنیْن چھوہر تے young man ڄݨیں جوآن۔ سئیں کوئیپر ہوݨاں ایں دا تقابل (comparison)تلگو لوظ koma (جوآن) تے تامل لوظ کومائی (commai) جوآن نال کریندے ہوئیں ایں دا معنا وی ڳبھرو (young man) کریندن۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں بارے منڈا لوظ mendra تے mer ڄݨیں ماݨو دا حوالا وی ݙیندن۔ بھلEWA لغت دے لکھاری سئیں میئر ہوفرہوݨاں not convincingly explained ڄݨیں ایں دی دل منیندی تشریح نئیں کیتی ڳئی ۔ انہاں معناں تے اپݨی بے اتباری ظاہر کریندن۔ بھل اساݙے بھاݨے وی نہ اے دراوڑی زبان دا لوظ ہے تے نہ منڈا زبان دا۔ منڈا تاں اڑیسا کولوں ݙلہا تے کݙاہیں آئے ای نئیں تے اے لوظ دراوڑی ایں کیتے نئیں تھی سڳدا ڄو اے رگ وید دے اوائلی منڈلاں اِچوں چوتھے منڈل اِچ آیا کھڑا ہے تے سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب اوائلی منڈلاں اِچ ہِک وی دراوڑی لوظ کائینی۔ ایں دے کولوں صفا نشابر ہے ڄو کمارا دا لوظ سندھ وادی دی مقامی پراݨی سندھک زبان دا لوظ ہے۔ ہندی اِچ راجکمار تے راجکماری دے روپ اِچ اے اڄ وی مجود ہے ۔ بھل اڄوکی سرائیکی اِچ ایں دی اے صورت نئیں رہی ۔ ہزاراں ورھاں دے سفر اِچ ایں دا سابقا ku ڈھہے ڳیا ہے تے ہُݨ اے چھڑا ’’مارا‘‘ رہے ڳیا ہے۔ اڄوکی سرائیکی اِچ مارا دا لوظ کیہیں ڳبھرو کوں اُٻراون (تخاطب) کیتے ورتا ویند اہے ڄیویں ’’مارا! کِݙے ڳیا ہاویں؟‘‘ یا ’’مارا ! میں تاں تیݙو کانڈھ پٹھی ہئی ، تیکوں نئیں ملی‘‘۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص605)مارا کوں اندازِ تخاطب لکھدن تے ایں دے متبادل ݙسائندن ۔’’شِنا، یار، اے دوست، بھئی‘‘۔ اے وی تھی سڳدا ہے ڄو اے لوظ اصل اِچ کَمارا ہووے تے ایں کوں غلطی نال کُمارا لکھا تے پڑھا ڳیا ہووے۔ کُمارا تے کَمارا دے اٹھا (Pronounciation)اِچ تاںپیش ۔ُ تے زبر ۔َ دا ممولی ڄیہاں فرق ہے بھل انہاں دی بدلی نال ایں دے معنے اُکے بدل ویندن۔ سرائیکی زبان دے لوظ کَمارا دا مطبل ہے ہݙبھن کم، مشقت طلب کم۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص252)ایں دی انگریزی املا Kamara لکھ کے ایںدے معنے لکھن Labour ڄݨیں مشقت۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص511)وی کَمارا دے ایہے معنے لکھے ہن۔ کمارا سرائیکی مصدر کماوݨ کولوں اسم مصدر (مصدری ناں) ہے۔ مُکدی ڳالھ اے ہے ڄو کُمارا تے کَمارا ݙوہیں [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] لوظ ہن۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>grqxjpfd296goxg23zuqrulhb5nqlzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کڑکاداشو۔Krkadasu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33601</id>
    <revision>
      <id>73328</id>
      <parentid>70958</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2420" sha1="4e3k680qpiavnvli4a2b4nb9hq5hbe9" xml:space="preserve">۱۴۱۔              کڑکاداشوKrkadasu :۔(10)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کڑکاݙیسوں یا کِھڑکا ݙیسوں(رگ وید 1:29:7)سئیں ویزل ہوݨاں کڑکاداشو krkadasu بارے صفا لکھدن ڄو unclear meaning ڄݨیں ایں دے معناں ، مطبل دا پتا کائینی۔ وت ایں دے اڳوں Personal name لکھ کے ایں دے اُتے سوالیا نشاݨ وی لاݙیندن۔ ایں دا مطبل ہے ڄو سئیں ویزل ہوݨاں کوں ایں تے وی شک ہے ڄو اے کیہیںدا ذاتی ناں ہے وی سئی یا نہیں۔ اصل اِچ اے سرائیکی مصدر اں کڑکاوݨ تے ݙیوݨ دے مشتقات نال بݨا ہویا مرکب لوظ ہے۔ کَڑکاوݨ کولوںکَڑکا فعل امر ہے تے ایں دے اڳوں ݙیوݨ مصدر کولوں فعل مستقبل دا صیغا جمع متکلم (First Person Plural) ݙیسوں لا کے مرکب کڑکا ݙیسوں بݨایا ڳیا ہے۔ اڄوکی سرائیکی دا کڑکا ݙیسوں پروٹو سرائیکی داکڑکا داشو ہئی۔ کڑکا ݙیسوں دا معنا ہے ’’اساںبھن ݙیسوں‘‘۔ تے ڄیکر ’’ک‘‘ دی جھا کھ لا کے ایں لوظ کوں کھڑکا ݙیسوں پڑھا ونڄے تاںوی اے سرائیکی لوظ ہے۔ سئیں او برائن ہوݨاں (ص323) کھڑکا دی انگریزی املا khrka لکھی ہے۔ تے ایں دا معنا کیتانیں make to rustle ڄݨیں کھڑکار کرݨا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص264) کھڑکاوݨ مصدر دے معنے لکھن to knock, rattle, rap ڄݨیں کھڑکاوݨا، تاڑی مارݨا، کھڑکھڑدی آواز کڈھݨا۔ ڄیکر ایں لوظ کوں ’’کھ‘‘ دے تلے زیر۔ِ لا کے پڑھا ونڄے تاں وت اے لوظ کھِڑکا ݙیسوں بݨدائے۔ کھِڑکا ککھاں کلنجراں دے بݨے ہوئے عارضی طاق کوں آکھا ویندا ہے۔ ایں صورت اِچ ایں دے معنے تھیسن۔’’طاق بند کریسوں‘‘۔ ایں لوظ کوں ڄیہرھے روپ اِچ وی گھِنوں اے پکا سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>4e3k680qpiavnvli4a2b4nb9hq5hbe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پشیا۔Pusya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33602</id>
    <revision>
      <id>73240</id>
      <parentid>70959</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1360" sha1="83uar0jbak0kqatqoe0tduz0in5ckpq" xml:space="preserve">۱۴۲۔             پشیاPusya :۔(11)سرائیکی پشیا، پسیا۔(رگ وید ) پسیا cer, pusya دی مشہور بݨت کولوں ہٹ کے ces ڄݨیں کوئی آسرConsonants) + کوئی سُرVowel + س[s] دی بݨت آلے ٻاہری لوظاں اِچوں ہے۔رگ وید اِچ ایں بݨت دے لوظ ہن تاں گھٹ بھل ہِن سئی۔ پسیا خالص سرائیکی لوظ ہے۔ اے پُسݨ مصدر کولوں ماضی مطلق دا صیغا واحد غائب ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص88)پُسݨ مصدر دی سرائیکی املا پُسنڑ تے [[انگریزی]] املا Pusanr لکھی ہے۔ آپ ہوݨاں ایں دا معنا کریندن To be wet ڄݨین پُس ونڄݨا، سِنا تھی ونڄݨا۔ آپ ہوݨاں ایں دا ماضی دا صیغا صفا’’پسیا‘‘ لکھدن۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص46)پُسݨ مصدر کوں خالص سرائیکی لوظ لکھدن تاں ایں دے مشتقات تے سرائیکی نہ ہووݨ دا شبھوں وی نئیں کیتا ونڄ سڳدا ۔ ایں کیتے پُسیا وی بلا شبھوں سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>83uar0jbak0kqatqoe0tduz0in5ckpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چوݙا۔ Cuda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33607</id>
    <revision>
      <id>73261</id>
      <parentid>70964</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2612" sha1="ei4rjbymxq79f86uxcthfsqvizg28pd" xml:space="preserve">۱۴۷۔            چوݙا Cuda :(16)۔[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] چُڈھا،چھوݙا،چُدا(شتاپادھابرہمنا) سئیں ویزل ہوݨاں چوڈا Cuda کوں رگ وید دے وِچلے دور (1350-1450 ق م ) دا ادھار گھِدا دراوڑی لوظ ݙسائندن ڄیہرھا سندھ وادی کولوں آریاں دے نال ٹردا ہویا گنگا جمنا دوآب تائیں نے پہنتا ہے۔ اساں پِچھوں ݙساآئے ہائیں ڄو دراوڑی زباناں کݙاہیں وی سندھ وادی اِچ نئیں آیاں۔ بھلکہ او 26لوظ وی ڄنہاں کوں پچادھی لسانی ماہر دراوڑی سمجھیندن او وی دراوڑی نئیں۔ او یکے پروٹوسرائیکی ہن۔ ایوں آنگوں چوڈا (Cuda) وی پروٹوسرائیکی لوظ ہے ڄیہرھا اڄوکی سرائیکی اِچ چُڈھا دے روپ اِچ مجود ہے۔ چڈھا داݨے چھَڑݨ دا تھاں ہے۔ اے پتھر یا مٹی کولوں بݨدا ہے۔ مٹی آلے چڈھے کوں بھاہ اِچ پکایا ویندا ہے۔ سئیں کھتراݨ ہوݨاں (ص286 ) چڈھے دا متبادل اُکھلی / اوکھلی وی لکھدن۔ اُکھلی / اوکھلی کاٹھی دے بݨے ہوئے چڈھے کوں آکھا ویند اہے۔ ڄیکر ایں کوں چھوݙا پڑھا ونڄے تاں ایں دا معنا تھیندا ہے وݨ دی چھِل یا لکڑ دا ٹوٹا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص62)ایں دی سرائیکی اِملا چھوݙا تے انگریزی املا Chhuda لکھ کے ایں دے معنے کیتن chip ڄݨیں لکڑ یا پتھر دا چھوٹا ڄیہاں ٹوٹا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص293 ) چھوڈا دے معنے لکھدن لکڑی کا پتلا سا تراشیدہ ٹکڑا، چھال، کھال، پوست ، چھلکا وغیرہ۔ تے ڄیکر ایں لوظ کوں چُدا پڑھا ونڄے تاں اے ہِک گندا مندا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص266) ایں دے معنے لکھدن ’’حرف ِ نفرت و حقارت ، مجامعت کرنا، زنا کرنا(۲) طنزاً جو ترا جی چاہے کر‘‘۔قویت دے لیاظ نال اے چداوݨ مصدر کولوں فعل امر ہے۔ ایں لوظ کوں ڄیہرھے رنگ نال وی پڑھوں اے خالص سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>ei4rjbymxq79f86uxcthfsqvizg28pd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کپوتا۔Kapota</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33612</id>
    <revision>
      <id>73324</id>
      <parentid>70969</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2152" sha1="dcaezgk04orh1ls64yztg6p33alca2f" xml:space="preserve">۱۵۲۔            کپوتاKapota :۔(24)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کھپوتا، خپوتا، خپا، کھپا۔ ایں لوظ کوں وی سئیں ویزل ہوݨاں پوادھی وسطی ایشیا قفقاز تے سنتاشتا تمدن کولوں قدیم ایرانی (OIR) تے قدیم ہند آریائی (OIA) زباناں کولوں تھیند اہویا سندھ وادی اِچ آوݨ آلا لوظ ݙسائندن۔ بھل اساݙے بھاݨے اے لوظ وی خالص سندھک زبان(Indus Language) دا اپݨا گھڑا ہویا ہے۔ سندھک زبان (پروٹوسرائیکی) اِچ اے لوظ خپوتا ہئی۔ چونکہ ویدک سنسکرت الاوݨ آلے آریے ’’خ‘‘ دی صوت ننھ کڈھ سڳدے ۔ایں کیتے او ’’خ‘‘ دی صوت کوں ایں دے قریب ترین صوتاں ک/کھ نال ادا کریندے ہن۔ ایں کیتے انہاں خپوتا کوں کپوتا بݨا ݙتا ہے۔ اڄوکی سرائیکی اِچ اے لوظ اساکوں کئی صورتاں اِچ ملدا ہے ڄیویں کھپا، خپا، خپوتا، کھپوتا۔ ٹھیٹھ سرائیکی اِچ اے اڄ وی خپوتا ہے۔ بھل ایں کوں اکثرا کھپوتا (کھتران532)   خپا(جیوکس168)تے کھپا (اوبرائن323)لکھا پڑھا ویندا ہے۔ بھل انہاں یکے لوظاں دا معنا ہکو ای کیتا ویندا ہے holeڄݨیں سوراخ۔ رگ وید دا اے ٻاہری لوظ اصل اِچ خپوتا ہے ۔ ڄیں کوںویدک آریاں خ دی جھا ’’ک‘‘ دی صوت نال کپوتا دی شکل اِچ الا یا ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں کپوتا (Kapota) کوں کبوتر (Kabotar) نال صوتی مشابہت رکھݨ پوروں ایں کوں کبوتر ای گھِدا ہے۔ تے ایں دا معنا Pigeon ڄݨیں کبوتر ای کیتا نیں ڄیہرھا ٹھیک نئیں۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>dcaezgk04orh1ls64yztg6p33alca2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کڑشا۔Krsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33615</id>
    <revision>
      <id>73326</id>
      <parentid>70972</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3685" sha1="aahojhhzmi3xevqs30htxw7xx5yim0b" xml:space="preserve">۱۵۵۔           کڑشاKrsa :۔(27)سرائیکی کڑچھا(رگ وید 8:59:3)سئیں ویزل ہوݨاں ، سئیں کے ۔ہوفمین ہوݨاں دے حوالے نال ایں کوں ایرانی ناں ݙسائندن۔ ڄیں ویلے آپ ہوݨاں اے وی منیندن ڄو ایں بارے اساݙیاں ملومات ٻہوں گھٹ ہِن۔ اساݙے بھاݨے کڑشا (Karsa) دا لوظ اوستا یا قدیم ایرانی زبان دا لوظ نئیں تھی سڳدا کیوں ڄو کڑشا دے وِچ ’’ڑ‘‘ دی الٹانویں ڄبھ آلی صوت آئی کھڑی ہے تے الٹانویں ڄبھ آلیاں صوتاں (Retrolexes) نہ قدیم اوستا دے وِچ ہن تے نہ ویدک [[سنسکرت]] اِچ ہن۔ ویدک سنسکرت تاں اے صوتاں سندھک زبان Indus Language کول گھِن گھِدیاں ہن۔ بھل ایرانی اوستا تے اڄوکی فارسی اڄ وی انہاں صوتاں کولوں وانجی ہوئی ہے۔

                       کڑشا دا لوظ رگ وید دے 8ویں منڈل اِچ آئے تے اے منڈل انہاں منڈلاں اِچوں ہے ڄیہرھے چھیکڑ تے ستھے ڳئے ہن۔ ایں کیتے ایں دے وِچ الٹانویں ڄبھ آلیاں صوتاں (Retroflexes)ڈھیر ہن کیوں ڄو اِتلے تائیں ویدک سنسکرت پروٹو سرائیکی کول ٻہوں ڈھڳ متاثر تھی ڳئی ہئی۔ ایں مارے پِچھوں آوݨ آلے ہندو مذبی لٹریچر اِچ سرائیکی دے ہزاراں لوظ مجود ہن۔ ایں بارے سئیں ویزل ہوݨاں دا آکھݨ ہے ڄو

&quot;Continuing amalgamation evidenced by increase of 'foreign' words in the late Rgveda. The trend continues in the Post RV text (YV, AV, Mantras and in later Vedic) with a continuing influx of the same types of vocabulary into the educated Vedic speech of the Brahmins)&quot;.(28)

                       ودھے ہوئے اختلاط پوروں رگ وید دے آخری منڈلاں اِچ ٻاہری لوظاں دی ڳݨت ٻہوں ودھ ڳئی اے۔ رگ وید دے پِچھوں آوݨ آلیاں لکھتاں (یجر وید، اتھر وید، منتراں تے چھیکڑی ویدک لکھتاں) تے پڑھے لکھے ٻانبھݨاں دے زبانی الا ٻول اِچ وی ایں طراز دے لوظاں دے آوݨ دی اے لہر شروع رہی ہے۔ایں بیان کولوں اے نشابر ہے ڄو کڑشا دا لوظ وی پروٹو سرائیکی دی ایں لہر اِچ ویدک سنسکرت اِچ آئے۔ اے ایرانی اوستا دا لوظ نئیں۔ چونکہ اوستاتے ویدک سنسکرت ݙوہاں دے وِچ مخلوط صوتاں ڄیویں بھ، تھ، چھ، ٹھ وغیرہ کائی ننھ ۔ ایں کیتے اوائلی آریے اے صوتاں ننھ کڈھ سڳدے۔ انہاں دی جھا او انہاں دے نال رلدیاں ملدیاں سادیاں صوتاں ورتدے ہن۔ ایں کیتے پروٹو سرائیکی کڑچھا ڄیں ویلے ویدک سنسکرت اِچ آئے تاں ’’کڑشا‘‘ تھی ڳئے۔ کڑچھا خالص سرائیکی لوظ ہے۔ ایں دی مادی صورت کڑچھی ہے۔ اے سندر کٹوی پکائندے ایلے ہر گھر اِچ ورتا ویندا ہے۔ (کھتران503)۔ مجازاً اے لوظ چاپلوس تے خشامدی لوکاں کیتے وی ورتا ویند ا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>aahojhhzmi3xevqs30htxw7xx5yim0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کِلالا۔Kilala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33618</id>
    <revision>
      <id>73306</id>
      <parentid>70975</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1858" sha1="9t8nalkw0rhl04f6dnnh6hevqy9snr3" xml:space="preserve">۱۵۸۔          کِلالاKilala :۔(36،37)سرائیکی کِلالا/ کِلالی(رگ وید 10:91:14)مُکھڑے تے نکلݨ آلے کالے مونھ آلے چھوٹے چھوٹے داݨاں کوں کِلالیاں آکھا ویندا ہے۔ ایں دے واحد کوں کِلالی تے ذرا وݙے داݨے کوں کِلالا آکھا ویندا ہے۔ اُڑدو زبان اِچ انہاں داݨاں کیتے چھائیاں دا لوظ ورتا ویندا ہے۔ ایویں لڳدائے ڄو اے اساݙے علاقے دا مخصوص (areal word)لوظ ہے۔ میݙے کول مجود ترہاں لغتاں اِچ (اوبرائن، جیوکس، کھتران) اے لوظ نئیں آیا۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں دا معنا لکھدن Biestings, a sweet drink ، بیسٹنگز، ڄݨیں کوئی مِٹھا شربت۔ اتھروید (4:11:10)دے وِچ وی اے لوظ آیا کھڑا ہے۔ بھل سئیں ویزل ہوݨاں آدھن ڄو ہند آریائی زبان (IA)اِچ ایں دا اشتقاق نئیں تھی سڳدا۔ ایں دا صفا مطبل ہے ڄو اے ہند آریائی زبان دا لوظ نئیں۔ سئیں میئر ہوفر ہوݨاں ایں کوں unclearلکھدن۔ ڄݨیں انہاں دے بھاݨے ایں لوظ دی اے تشریح واضح نئیں۔ ایں یکی ڳالھ کولوں اے ملوم تھیا ڄو اے اوں زبان دا لوظ ہے ڄیہرھی ہند آریائی (ویدک سنسکرت) کولوں پیلھوں دی سندھ وادی اِچ الائی ٻولی ویندی پئی ہئی۔ اوں زبان کوں اساں [[پروٹو سرائیکی]] ای آدھے ہائیں۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>9t8nalkw0rhl04f6dnnh6hevqy9snr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کِلاشا۔Kilasa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33619</id>
    <revision>
      <id>73305</id>
      <parentid>70976</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1806" sha1="rsxsi6pcfm7qpi36tk8ohbuj2kk1apx" xml:space="preserve">۱۵۹۔            کِلاشاKilasa :۔(38)  سرائیکی کِلاساں/ کلائیساں / (رگ وید 5:53:1 ) سئیں ویزل ہوݨاں کِلاشا دا معنا لکھدن leprous,spotted ڄݨیں ݙٻا تے کوڑھ دا مارا ہویا۔ بھلEWA دے لکھاری سئیں میئر ہوفر ہوݨاں ایں لوظ دے اڳوں unclearلکھ کے ایں دے انہاں معناں کوں تے خُد ایں لوظ دی اصلیت کوں وی بے اتبارا کرݙیندن۔ سئیں کوئیپر ہوݨاں ایں لوظ بارے آدھن derivation unknownڄݨیں اے پتا کائینی ڄو اے لوظ کتھوں آئے یا اے کیہرھی زبان دا لوظ ہے۔ ایں دا مطبل ہے ڄو نہ ایں لوظ دی اصل دا پتا ہے تے نہ ایں دے اے معنے ٹھیک ہن۔ اساݙے بھاݨے اے لوظ اصل (origin) اِچ [[پروٹو سرائیکی]] زبان دا ہے تے ایں کوں گھڑݨ آلے سندھ وادی دے دھرتی ڄائے ہن۔ کِلاشا دی اصل سرائیکی مصدر کِلاوݨ ہے (کھتران509، جیوکس 251)۔ کِلاشا ، کلاوݨ مصدر کولوں فعل مستقبل دا صیغا واحد متکلم کلاسا ں(I will sharpen)ہے۔ اساݙا غمان ہے ڄو اڄوکی سرائیکی د اکلائیساں ، پروٹو سرائیکی دا کلاساں ای ہے۔ ویدک آریاں ایں دی نون غُنہ (ں) ڈھہا کے س کوں ش دی صوت اِچ بدل ݙتا ہے۔ انڄ اے کلاساں کولون کِلاشا بݨ کے رگ وید اِچ لکھا ڳیا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>rsxsi6pcfm7qpi36tk8ohbuj2kk1apx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کَڑپیٹا۔Karpita</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33627</id>
    <revision>
      <id>73313</id>
      <parentid>70984</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3749" sha1="9he1m7xkkcaxwx3swq4ex2rgr1nurwe" xml:space="preserve">۱۶۷۔            کَڑپیٹاKarpita:۔(50)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کَریٹا(رگ وید 10:28:8) سئیں ویزل ہوݨاں سئیں کوئیپر ہوݨاں دا حوالا ݙے کے لکھدن ڄو ’’کڑ‘‘ دے سابقے (Prefixes) آلے لوظ ہند آریائی (ویدک سنسکرت) زبان دے لوظ نئیں۔ آپ ہوݨاں لکھدن 

&quot;Kuiper points out that ke/ki/kr is not IA prefix.&quot; 

                       ڄݨیںسئیں کوئیپر ہوݨاں آدھن ڄو کے، کی تے کڑ دے سابقے ہند آریائی نئیں۔ ایں کیتے انہاں سابقاں نال بݨݨ آلے لوظ وی ہند آریائی نئیں۔ سئیں ویزل ہوݨاں اے وی آدھن ڄو

&quot;These, certain words in 'Ta' may not be Dravidian origin.&quot; (51,52)

                       ڄنہاں لوظاں دے وِچ ’’ٹا/تا‘‘ دا لاحقا آندا ہے او لوظ وی دراوڑی دے نئیں۔ اِتھوں اے پک تھی ویندا ہے ڄو کڑپیٹا نہ ہند آریائی (ویدک سنسکرت) زبان دا لوظ ہے تے نہ دراوڑی زبان دا۔ بھلکہ اے سندھ وادی دی اوں قدیم زبان دا لوظ ہے ڄیں کوں سئیں ویزل ہوݨاں پارا منڈا Para-Munda ، سندھک زبان(Indus Language)، کبھاو پاس (Kubha-Vipas) یا وت ہڑپا آلاں دی زبان (Harappan Language) دا ناں ݙیندن تے اساں اوں زبان کوں پروٹو سرائیکی (Proto-Saraiki) آدھے ہائیں۔ کڑپیٹا ایہیں پروٹوسرائیکی زبان دا لوظ ہے ۔ ہزاراں ورھاں دی جھاگ جھڳیندے ہوئیں اے لوظ اساݙے تائیں پہنتا ہے تاں ایں دے وِچ چھڑیاں ݙوں وٹانداں آیاں ہن۔ ہِک تاں ایں دی ’’ڑ‘‘ دی صوت ’’ر‘‘ اِچ وٹیج ڳئی اے تے ݙوجھا ’’پ‘‘ دی صوت ڈھہے ڳئی اے۔ انڄ اڄوکی سرائیکی اِچ اے لوظ کریٹا رہے ڳیا ہے ۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص101)ایں وݨ دے ݙوں ناں لکھدن Karih (کرینھ) تے کریٹا (Karita) ۔ انہاں ݙوہاں دے اڳوں آپ ہوݨاں ہکو نباتاتی ناں (Botonical Name) کا پرس افیلا(The tree of Capparis Aphylla) لکھدن۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص247)وی ایں دے ایہے ݙوں ناں لکھن تے آپ ہوݨاں ایں کوں جھاڑی (bush) لکھدن تے ایں دے پھل دا ناں ݙیلھا لکھیندن۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں کوں جھاڑی ای لکھدن بھلEWA دے لکھاری سئیں میئر ہوفر ہوݨاں ایں کوں unclear لکھدن۔ ڄݨیں ایں دے معنے مشکوک ہن۔ اساݙے بھاݨے کریٹا وݨ وی ہے تے جھاڑی وی کیوں ڄو اے چھوٹے قد دا (8-6فٹ) جھاڑی ڄیہاں وݨ ہوندا ہے ۔ سئیں کھتران ہوݨاں(ص501)ایں کوں کریٹا تے کری لکھدن۔ کری ایں دا مختصر (Pidgin) ناں ہے۔ کری بارے ݙسائندے ہوئیں آپ ہوݨاں لکھدن ’’ایک خاردار درخت، جس پر لا ل لال پھل لگتا ہے جسے ݙیلا کہتے ہیں۔ ملوم تھیا ڄو کریٹا ، کرینھ تے کری ہکے وݨ یا جھاڑی دے ناں ہن۔ ایں دے پھل دا ناں ݙیلا ہے تے اے وݨ سرائیکی وسیب اِچ ہر جھا تے پاتا ویندا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>9he1m7xkkcaxwx3swq4ex2rgr1nurwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وِتاسو/ وِتاسوں۔Vetasu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33631</id>
    <revision>
      <id>73221</id>
      <parentid>70988</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1231" sha1="785ryci9k6iu3og4of36iejfk2qqnzy" xml:space="preserve">۱۷۱۔              وِتاسو/ وِتاسوںVetasu :۔(57)سرائیکی وَتائیسو / وَتائیسوں (رگ وید 4-6 ) اے [[پروٹو سرائیکی]] لوظ سرائیکی مصدر وتاوݨ کولوں فعل مستقبل دا صیغا جمع حاضر / جمع متکلم ہے۔ ایں لوظ دی اڄوکی سرائیکی شکل وِتائیسو / وَتائیسوں ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص676) وتاوݨ مصدر دے معنے لکھن ’’پھیرنا، گردش کرنا، نچھاور کرنا، نثار کرنا‘‘وغیرہ۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص341)وتاوݨ دی سرائیکی املا وتاونڑ تے انگریزی املا Vatawanr لکھی ہے تے ایں دے معنے کیتے نیں move around to  ڄݨیں چپھیروں بھِرکاوݨا۔ اے وی تھی سڳدا ہے ڄو پروٹوسرائیکی دا اے لوظ اڄوکے وتاؤں (سوزی) کیتے ورتا ویندا ہووے۔ وتاسو ݙوہاں معناں اِچ سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>785ryci9k6iu3og4of36iejfk2qqnzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وِکاتے۔Vikate</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33637</id>
    <revision>
      <id>73230</id>
      <parentid>70994</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2475" sha1="nvsfumr8tw4vslf9wwywqizbhhc5bhn" xml:space="preserve">۱۷۷۔            وِکاتےVikate :۔(64)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] وکاندے (رگ وید 10:155:1 ) سئیں کوئیپر ہوݨاں ایں لوظ کوں جمع دی صورت اِچ وکاتے Vikate لکھدن۔ ڄیں ویلے انہاں دے لائق شگردسئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ کوں واحد روپ اِچ Vikata لکھ کے ایں دے معنے کریندن huge تےmonstrous ڄݨیں وݙا تے دیھ آنگوں ٻہوں وݙا ، بھل آپ ہوݨاں Vikata دے اڳوں سوالیا نشاݨ لا کے اے وی ݙسا ݙیندن ڄو ایں لوظ دے اے معنے یقینی نئیں۔ اساݙے بھاݨے اے لوظ تاں یقینی طور تے سرائیکی لوظ ہے۔ بھل سئیں ویزل ہوݨاں دی طرفوں ایں دے کیتے ہوئے معنے ٹھیک نئیں۔ سئیں کوئیپر ہوݨاں دا لکھا ہویا لوظ وِکاتےVikate تاں سرائیکی مصدر وکاوݨ کولوں ماضی مطلق دا صیغا جمع غائب ہے۔ ڄیں ویلے سئیں ویزل ہوݨاں ایں کوں واحد غائب لکھا ہے۔ اڄوکی سرائیکی اِچ اے لوظ وِکاندا/ وکاندے ہے (65) ۔ غُذریل ہزاراں ورھاں اِچ ایں دی ’’ت‘‘ دی صوت ڈھہے ڳئی اے تے ’’ند‘‘ دی صوت دا وادھا تھیا ہے۔ لوظاں دے وِچ اے ڄیہاں وٹانداں دا آوݨا لسانیات دی ناگزیر عادت ہے۔ وکاوݨ دا معنا ہے ’’وک ونڄݨا‘‘ ۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص348 ) ایں مصدر کوں ݙوں رنگاں اِچ لکھا ہے۔ ہِک دی سرائیکی املا ’’وکاونڑ‘‘ تے انگریزی املا Vikawanr لکھی نیں تے ݙوجھے دی ’’وِکنڑ‘‘ تے Vikanr ۔ بھل معناں ݙوہاں دا ہکو ای کیتا نیں to be sold. ۔ڄݨیں وِک ونڄݨا، ویچݨا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص684) وکاوݨ دے مصدر دے معنے لکھدن، ’’بکنا۔ فروخت ہونا‘‘۔ ایں یکی ڳالھ دا تت اے نکھتھا ڄو ’’وکا تے‘‘ پروٹوسرائیکی لوظ ہے تے ایں دا اڄوکا روپ ’’وکاندے‘‘ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>nvsfumr8tw4vslf9wwywqizbhhc5bhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوٹا۔Kuta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33638</id>
    <revision>
      <id>73311</id>
      <parentid>70995</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2409" sha1="gnwxnd0u5rltkeqma6z9nriq3lsdndt" xml:space="preserve">۱۷۸۔           کوٹاKuta :۔(66)سرائیکی کوٹھا (رگ وید) سئیں کوئیپر ہوݨاں سندھ وادی دی منڈھلی زبان سرائیکی کولوں اݨڄاݨ ہووݨ پوروں رگ وید اِچ آوݨ آلے ݙوں ہکو ڄیہاں ٻارھی لوظاں کُٹا/ کتا Kutaتے کوٹا Kuta دے معناں تے ورتیوے کوں ٹھیک ٹھیک نئیں سمنجھ سڳے۔ آپ ہوݨاں کُٹا/کتا kuta دا ہِک معنا house ڄݨیں کوٹھا وی کیتا ہے۔ تے کوٹاkuta دا معنا mallet ڄݨیں منگلی (کاٹھی دا ہتھواڑا) کیتا ہے۔ اساݙے بھاݨے پیلھا لوظ کُٹا/کتاKuta ہے ڄیں دے معنے مارݨا (to beat) تے کتا (dog) تھیندے ہن۔ ڄیں ویلے ݙوجھے لوظ کوٹا Kuta دے وِچ u دے اُتے ڈیش (-) لا کے ’’و‘‘ دی صوت کوں واضح کیتا ڳیا ہے۔ ایں کیتے ایں لوظ کوں اساں کوٹا پڑھا ہے۔ ایں دے وی ݙوں معنے تھیندے ہن۔ ڄیکر ایں کوں ’’کوٹا‘‘ پڑھا ونڄے تاں ایں کوں سئیں کوئیپر دا کوٹھا سمجھا ونڄ سڳدا ہے۔ کیوں ڄو ویدک سنسکرت اِچ مخلوظ صوتاں ڄیویں بھ، تھ، ٹھ وغیرہ کائی ننھ۔ ایں کیتے کوٹھا ویدک سنسکرت اِچ کوٹا تھی ڳئے تے ودھیک اے وی ڄو انگریزی زبان اِچ وی ٹھ صوت نہ ہووݨ پوروں کوٹھا کوں کوٹا الایا تے پڑھا ویندا ہے تے ڄیکر ایں کوں کوٹا پڑھا ونڄے تاں وی اے سرائیکی مصدر کُٹݨ کولوں ماضی مطلق دا صیغا واحد غائب ہے۔ اڄوکی [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] اِچ اے لوظ کٹا ہے۔ ایں دا معنا وی مارݨا(Hammering) تھیند اہے۔ کُٹݨ دے ڈھو (sense)اِچ سئیں کوئیپر ہوݨاں دا کیتا ہویا معنا (mallet) کیہیں حد تائیں سٻاندا ہے۔ ایں لوظ کوں کوٹا (کوٹھا) پڑھا ونڄے یا کُوٹا (Mallet) اے ݙوہاں رنگاں اِچ سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>gnwxnd0u5rltkeqma6z9nriq3lsdndt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوتیرا۔Kotera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33640</id>
    <revision>
      <id>73299</id>
      <parentid>70997</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1775" sha1="cgadb5lplhn0jw0g3r8tevzr3yngbdh" xml:space="preserve">۱۸۰۔            کوتیراKotera :۔(68)سرائیکی کوترا (رگ وید) کوتیرا خالص [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] لوظ ہے۔ برصغیر دی ٻئی کیہیں زبان اِچ ای اے لوظ کائینی۔ سئیں کوئیپر ہوݨاں دے آکھے موجب اے لوظ ویدک سنسکرت دا نئیں بھلکہ سندھ وادی دی کیہیں ٻہوں پراݨی مقامی زبان دا لوظ ہے۔ اساݙے بھاݨے تاں ہکو کوترا دا لوظ ای اے ثابت کرݨ کیتے کافی ہے ڄو سندھ وادی دی منڈھلی تے پراݨی زبان سرائیکی ای ہے۔ سئیں کوئیپر ہوݨاں کوتیرا دا معنا لکھدنentangled hair تےbraid of hair ڄݨیں چڳڑوال یا والاں دی جھالر۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص519 )ایں لوظ کوں ’’کوترا‘‘ لکھ کے ایں دے معنے لکھدن’’غلیظ، میلا کچیلا‘‘۔ سئیں کھتران دے کیتے ہوئے معناں تے سئیں کوئیپر ہوݨاں دے entangled hair دا مطبل مفہوم گھٹ ودھ ہکو ای ہے۔ اِتھوں نشابر تھی ڳئے ڄو سئیں کوئیپر ہوݨاں دا ٻاہری لوظ Kotera تے سئیں کھتران ہوݨاں دا سرائیکی لوظ کوترا ہکو ہے۔کوترا دا اڄ کولوں 4500سال پیلھے وادی سندھ دی زبان اِچ مجودہووݨا ایں ڳالھ دی دلیل ہے ڄو سرائیکی ای سندھ وادی دی قدیمی مُنڈھلی زبان ہے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>cgadb5lplhn0jw0g3r8tevzr3yngbdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کلاسا۔Kalasa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33641</id>
    <revision>
      <id>73282</id>
      <parentid>70998</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1648" sha1="kfomkuglunz03omlhu3mkp192ud65lm" xml:space="preserve">۱۸۱۔             کلاساKalasa :۔(69)سرائیکی گلاس (رگ وید 7:69:6, 3:32:15, 6:69:2, 4:27:5 )ایں لوظ دے چوتھے تے چھیویں منڈل اِچ آوݨ کولوں نشابر ہے ڄو اے رگ وید دے اوائلی ادھار گھِدے ڳئے لوظاں اِچوں ہے تے سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب چوتھے تے چھیویں منڈل اِچ آوݨ آلے ٻاہری لوظ دراوڑی زبان دے لوظ نئیں۔ ایں کیتے کلاسا وی دراوڑی لوظ نئیں بھلکہ اے سندھ وادی دی منڈھلی تے قدیمی زبان دا لوظ ہے۔ ڄیں کوں سئیں ویزل ہوݨاں Indus Language (سندھک زبان) دا ناں ݙیندن۔ اساݙے بھاݨے سندھ وادی دی اے قدیمی زبان [[پروٹو سرائیکی|پروٹوسرائیکی]] زبان ای ہے۔ کلاسا اڄوکے سرائیکی لوظ گلاس دا پروٹوسرائیکی روپ ہے۔ سئیں کوئیپر ہوݨاں کلاسا دا معنا Potتے Water Jar ڄݨیں تھاں تے او وی پاݨی دا مَٹ کیتا ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں وی کلاسا دا معناVessel ڄݨیں مَٹ (مٹکا) ای کیتا ہے۔ انہاں معناں کول صفا نشابر ہے ڄو پروٹوسرائیکی دا کلاسا اڄوکی سرائیکی اِچ پاݨی پیوݨ دا تھاں گلاس ای ہے ٻئی کائی شئے نئیں۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>kfomkuglunz03omlhu3mkp192ud65lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کرمبھا۔Karambha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33642</id>
    <revision>
      <id>73271</id>
      <parentid>70999</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3768" sha1="b5a8l86gtm7es3esf9g1ylsen6trsmi" xml:space="preserve">۱۸۲۔           کرمبھاKarambha :۔(70)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] رمبا(رگ وید 6:57:2 )کرمبھا رگ وید دے اوائلی ادھار گھدے ڳئے لوظاں اِچوں ہے۔ ایں کیتے سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب کرمبھا (Karambha)دراوڑی زبان دا لوظ نئیں ۔ آپ نشابر کرکے آدھن ڄو:

&quot;Indeed, many of the 26 words attested in the RV that Burrow originally listed as Drav. as well as that added by Southworth and Zvelebil can not be regarded as early Dravidian loans in Vedic. Even if one would regard all of them, for argument's sake, as Dravidian, only Kulaya, nest, 6:15:16, Karambha grued, 6:56:1, 6:57:2, ukha-cchid, lame in the hip, 4:19:9 occur in early Rgvedic. These words can  however, no longer be explained as Dravidian&quot;. (71)

                       ’’رگ وید اِچ آئے ہوئے 26 ٻاہری لوظ سئیں برو ہوݨاں ڄنہاں دی اصل دراوڑی ݙسائندن بھل انہاں دے نال سئیں ساؤتھ ورتھ تے زویلے بل ہوݨاں دے وادھوں لوظاں کوں وی رگ وید اِچ اوائلی ادھار گھِدے لوظ نئیں ڄاتا ویندا ۔ توڑیں ڄو چھڑا بحث کیتے وی کوئی انہاں کوں دراوڑی لوظ سمجھے تاں وی چھڑے کلایا (آلھݨا) 6:15:16 ، کرمبھا (بھت) 6:56:1 ، 6:57:2 تے اکھاچڈ(اوکھا چݙ) 4:19:9 ای رگ وید اِچ اوائلی ادھار گھدے ڳئے لوظ ہن۔ انہاں لوظاں دی کائی وی دراوڑی توضیح نئیں کیتی ونڄ سڳدی۔ سئیں کوئیپر ہوݨاں کرمبھا دا معناں کریندن Kind of gruel a  ڄݨیں پاݨی اِچ پکے ہوئے دلیے دی ہک قسم۔ ایں کوں اساں بھت وی آکھ سڳدے ہائیں۔ ڈراویڈین ایٹامولوجی ڈکشنری (DED) دے لکھاری وی کرمبھا دے ایں دراوڑی اشتقاق کوں غیرتسلی بخش سمجھیندے ہوئیں ایں کوں اپݨی لغت اِچ نئیں لکھا۔EWA لغت دے لکھاری سئیں میئر ہوفر ہوݨاں وی کرمبھا دے ایں دراوڑی اشتقاق کوں unclear لکھدن۔

                       کرمبھا اڄوکے سرائیکی لوظ رمبا دا پروٹوسرائیکی روپ ہے۔ غُذریل ہزاراں ورھاں اِچ ایں داسابقہ ka, (prefix) ڈھہہ ڳیا ہے تے بھ دی جھا چھڑی ’’ب‘‘ دی صوت رہے ڳئی اے۔ انج اے کرمبھا کولوں رمبا بݨ ڳئے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص353 ) رمبا دی انگریزی املا ramba لکھی ہے تے ایں دے معنے spud ڄݨیں کھرپا کیتے نیں۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص201 )ایں دی سرائیکی املا رمبا تے انگریزی املا rambaلکھی ہے۔ آپ ہوݨاں ایں دے معنے لکھن A gardner, a grass cutter's tool. ڄݨیں مالی یا گھاہی دا سندر۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص383) رمبا دے معنے کھرپا لکھن۔ اساݙے پاسے کیہیں کولی شئے ڄیویں بھت (Gruel) یا چُوری اِچوں لَپ یا ٻک بھرݨ کوں وی رمبا بھرݨ آدھن۔ ایں یکی ڳالھ دا نتورا اے نکھتھا ڄو کرمبھا کیہیں اوپری زبان دا لوظ نئیں بھلکہ اے سندھ وادی دی ماء ٻولی پروٹوسرائیکی زبان دالوظ ہے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>b5a8l86gtm7es3esf9g1ylsen6trsmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کرمارا۔Karmara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33651</id>
    <revision>
      <id>73270</id>
      <parentid>71008</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="oimh6rsee9a9cdg9msqjntc67srpesl" xml:space="preserve">۱۹۱۔              کرماراKarmara :۔(81)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کمارا (رگ وید) سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ کوں رگ وید دا ہند آریائی (IA) لوظ ݙسائندن۔ بھل ایں دے وِچ آوݨ آلا سابقا (Prefix) ’’کا‘‘ Ka تے ایں دا لاحقا suffix ’’را‘‘(ra) اے پک کرݨ کݨ کافی ہِن ڄو اے ہند آریائی (ویدک سنسکرت) زبان دا لوظ نئیں بھلکہ اے سندھ وادی دی مقامی منڈھلی زبان پارا منڈا(پروٹوسرائیکی) زبان دا لوظ ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں دی تحقیق سنویں ki, ka ku, تے ke وغیرہ ڄیہاں سابقے (Preffixes) پارا منڈا زبان دا خاصا ہے(82)۔ ویدک سنسکرت اِچ اے ڄیہاں سابقے کائینی۔ ایویں رِت سئیں کوئیپر ہوݨاں دا آکھݨ ہے ڄو ra, ya, ta, asa, isa, asa, ala وغیرہ دے لاحقے (Suffixes) رگ وید دے ٻارھی لوظاں اِچ تاں مجود ہن بھل ویدک سنسکرت اِچ کائینی ۔ انہاں بیاناں دے چاندݨ اِچ کرما را(karmara) دا لوظ وی ویدک سنسکرت (IA) زبان دا لوظ نئیں۔ سئیں ویزل ہوݨاں کرمارا دا معنا لکھدن smith a ڄݨیں دھاتاں دا کم کرݨ آلا۔ موہن جوداڑو اِچوں لدھا ہویا نچݨی چھیہر (Dancing Girl) دا دھاتی مجسماں ایں ڳالھ دا پکا ثبوت ہے ڄو سندھ وادی دے دھرتی ڄائے دھات کاری دے ماہر ہن۔ او سونے دے ڳاݨھیں بݨاوݨ دے وی اُچے کاریگر ہن۔ پروٹو سرائیکی دا لوظ کرمارا انہاں کاریگراں کیتے ورتا ویندا ہئی۔ پیلھی ’’ر‘‘ دے تروٹے نال اے لوظ ’’کمارا‘‘ دے روپ اِچ اڄ وی سرائیکی زبان اِچ مجود ہے۔

                        سئیں جیوکس ہوݨاں (ص252)ایں دی سرائیکی املا کمارا تے انگریزی املا Kamaraلکھی ہے۔ آپ ہوݨاں ایں دے معنے لکھن Labour ڄݨیں کماوݨا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص511)وی ایں لوظ کوں کمارا دے روپ اِچ لکھا ہے تے ایں دے معنے کیتے نیں ۔’’محنت، مشقت‘‘ ڄیکر ایں لوظ کوں کر۔مارا وی پڑھا ونڄے تاں وی اے سرائیکی لوظ ہے۔ تے ایں دا معنا تھیند اہے ’’اوں اوڑک اے کم کر گھِدا ہے‘‘۔ مُکدی ڳالھ اے ہے ڄو ایں لوظ کوں ڄیہرھے رنگ اِچ ای پڑھا ونڄے اے سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>oimh6rsee9a9cdg9msqjntc67srpesl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کِتاوا۔Kitava</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33656</id>
    <revision>
      <id>73303</id>
      <parentid>71013</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1323" sha1="koo8c5l7b084cbeyitxupury789rgc9" xml:space="preserve">۱۹۶۔             کِتاواKitava :۔(87)سرائیکی کِتواں(رگ وید) [[پروٹو سرائیکی]] لوظ کِتاوا/ کِتوا Kitava اڄوکی سرائیکی اِچ کِتواں دے رنگ اِچ مجود ہے۔ اے سرائیکی دا اسم ِ صفت adjective تے سوالیا لوظ Question Word ہے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص326 )ایں دی انگریزی املا kitava لکھی ہے تے ایں دے معنے کیتے نیں What share کِتواں بھانگا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص242 )ایں دی سرائیکی املا کِتواں تے انگریزی املا Kitwan لکھ کے ایں دے اوہے معنے کیتن ڄیہرھے سئیں اوبرائن ہوݨاں لکھن۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص494) کِتواں دے معنے کریندن ،’’کس نمبر کا، کس درجہ کا ، کس نمبر پر ، کس درجہ پر ، کتنا حصہ‘‘۔ ایں یکی ڳالھ کولوں ملوم تھیند اہے ڄو رگ ویدا دا کِتاوا / کِتوا سرائیکی لوظ کِتواں دا پروٹو سرائیکی روپ ہے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>koo8c5l7b084cbeyitxupury789rgc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کڑشا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33658</id>
    <revision>
      <id>73325</id>
      <parentid>71015</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3661" sha1="r8jwyxzhsji4ajsbteudgjm74z0ptf8" xml:space="preserve">۱۹۸۔           کڑشاKrsa :۔(89)سرائیکی کڑچھا (رگ وید 8:59:3 ) krsa کڑشا تے ایں دے نال دے کجھ ٻئے لوظاں ڄیویں کاشوKasu ، کاشو چیڈیا(8:5:37) ترندیرا (Tirindira) (8:6:46) ،پرسو(8:6:46) پکتھاPakhta (8:22:10) وغیرہ بارے سئیں ویزل ہوݨاں سئیں کے ہوفمین(K. Haffmann) ہوݨاں دا حوالا ݙے کے آدھن ڄو اے لوظ ایرانی لڳدن۔ ایں کیتے آپ ہوݨاں انہاں قبیلاں کوں قدیم فارسی ٻولݨ آلے ایرانی قبیلے ݙسائندن۔ بھل ݙوجھے پاسوں آپ ہوݨاں اے وی آدھن ڄو

&quot;Unfortunately, southern local rivers are not mentioned anywhere in the RV south of Gomati (Gomal River)&quot;.  (90)

                       قسمت دے بھیڑ ڄوگومتی (گومل دریا) کولوںلمیں دے مقامی دریاواں دے نانواں دا ذکر رگ وید اِچ کتھائیں وی نئیں آیا۔ ایں دا مطبل ہے ڄو رگ وید گومل دریا کولوں لمیں آلے علاقے اِچ ستھی ای نئیں ڳئی۔ ڄیکر رگ وید لمیں علاقے (ایرانی سطح مرتفع دے نزیکوں آلے علاقاں) اِچ ستھی ویندی تاں سپت سندھو وسیب آنگوں اوں علاقے دا ذکر وی رگ وید اڄ کھل کے کیتا ڳیا ہووے ہا۔ ایں کیتے رگ وید دی اٹھویں کتاب (ڄیں دے وِچ اے لوظ آئن) وی لمیں علاقے اِچ نئیں بھلکہ سپت سندھو وسیب اِچ ای ستھی ڳئی ہے۔ ایں کیتے اٹھویں کتاب اِچ وی ڄنہاں قبیلاں یا آدمیاں دے ناں آئن او وی لمیں علاقے دے نئیں بھلکہ سپت سندھو علاقے دے ای ہن۔ انہاں لوظاں بارے اے وی نئیں آکھا ونڄ سڳدا ڄو اے یکے لوظ قبیلاں یا آدمیاں دے ناں ہن ۔ بھلکہ اے امکان اپݨی جھا تے مجود ہے ڄو اے وݨاں، ذناوراں تے شیئاں دے ناں ہوون۔ خُد سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب ایں لمیں علاقے بارے انہاں دیاں ملومات ٻہوں قلیل ہن۔

                       اساݙے بھاݨے کڑشا Krsa تے کنیتا (Kanita) دے لوظ کیہیں قبیلے یا آدمی دے ناں نئیں بھلکہ رگ وید دا کڑشا اڄوکی سرائیکی اِچ کڑچھا تے کنیتا کنڈیتا ہے، کڑچھا دیگ پکاوں دا سندر ہے ۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص503 )کڑچھا تاں نئیں لکھا بھل اوں دی مادی کڑچھی ضرور لکھی ہے تے ایں دے معنے کیتے نیں ،’’کسی چیز کو تلنے کا برتن لمبے دستے کا برتن جس میں مختلف چیزوں کو تلا جاتا ہے‘‘۔ آپ ہوݨاں ایں دی جمع کڑچھے لکھی ہے تے ایں دے معناں اِچ لکھا نیں۔’’چاپلوس، خوشامدی‘‘ [[پروٹو سرائیکی]] لوظ کنیتا اساݙے بھاݨے اڄوکی سرائیکی دا لوظ کنڈیتا Kandita ہے۔ ایں دے معنے تھیندن ،’’کنڈ دے پِچھوں ، تھولا فاصلے تے ، ’’لُڳا یا وکھرا ڄیویں’’مکھݨو دا گھر سوہݨے کول تھولا کنڈیتا ہے‘‘۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>r8jwyxzhsji4ajsbteudgjm74z0ptf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کڑشی والا/ کڑچی والا۔Krsi-Vala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33659</id>
    <revision>
      <id>73327</id>
      <parentid>71016</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="950" sha1="sqts01c5ugyl682h1l8f8ghus15pbe4" xml:space="preserve">۱۹۹۔             کڑشی والا/ کڑچی والاKrsi-Vala :۔(91)سرائیکی کڑچھی آلا(رگ وید)سئیں ویزل ہوݨاں ’’کڑشی والا ‘‘دا معنا agriculturist ڄݨیں ہل واہ (ڄٹ) لکھا ہے۔ اساݙے بھاݨے اے [[پروٹو سرائیکی|پروٹوسرائیکی]] لوظ سِدھا سِدھا کڑچھی آلا ہے۔ ٻوڑ پکاوݨ آلے کوں وی مجازاً ’’کڑچھی آلا آکھا ونڄ سڳدا ہے‘‘۔ کیوں ڄو کڑچھی ٻوڑ پکاوݨ دا اہم سندر ہے تے اے ٻوڑ پکاوݨ آلے دے ہتھ اِچ ہوندی ہے۔ تھی سڳدا ہے ڄو رگ ویدی ویلاں اِچ اے لوظ انہاں معناں اِچ ورتا ویندا ہووے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>sqts01c5ugyl682h1l8f8ghus15pbe4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کس لکا/ کُسلّکاKusllaka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33662</id>
    <revision>
      <id>73276</id>
      <parentid>71019</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1784" sha1="20fuax7qmcf0bt0dkocw6apqgeiken9" xml:space="preserve">۲۰۲۔            کس لکا/ کُسلّکاKusllaka :۔(94)سرائیکی کُچھلکّا(اتھروید 2:32:5) ایں لوظ دی [[انگریزی]] املا اِچ سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب L دیاں ڄاڑیاں صوتاں (geminate) مجود ہن۔ آپ ہوݨاں اے وی آدھن ڄو ڄنہاں ٻارھی لوظاں دے وِچ جاڑیاں صوتاں ہن او پارا منڈا(Indus Language) کول ای کیہیں ٻہوں پراݨی زبان دے لوظ ہن۔ رگ وید دا کسلّکا (Kusllaka) وی اونہیں ٻہون پراݨی زبان دا لوظ ہے۔ اساݙے بھاݨے او ٻہوں پراݨی زبان پروٹوسرائیکی ای ہے کیوں ڄو برصغیر پاک تے ہند دیاں یکیاں زباناں اِچوں چھڑی سرائیکی زبان ای اینسی زبان ہے ڄیں دے وچ جاڑیاں صوتاں (Geminate) مجود ہن۔ ڄیویں گھنگھلوں، نناݨ، ککڑ، گھنگھݨیاں، ݙݙ، کُللا(کُ۔لل۔لا) پپل  لالھاں وغیرہ ۔ پروٹو سرائیکی دا کسلّکا اڄوکی سرائیکی اِچ کُچھلّکا ہے۔ سرائیکی زبان اِچ کچھلکا اوں تھولے ڄیہیںجنگل کوں آدھن ڄیہرھا کیہیں روہ یا دریا دی کچھ اِچ ہووے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص528 )ایں لوظ کوں کوچھا لکھا ہے تے ایں دے معنے کیتے نیں ’’جھاڑیوں کا جھرمٹ‘‘  ۔ معناں دے لیاظ نال کوچھا تے کچھلکا ہکا شئے ہن۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>20fuax7qmcf0bt0dkocw6apqgeiken9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کسالا/چسالا۔Casala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33667</id>
    <revision>
      <id>73277</id>
      <parentid>71024</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1243" sha1="0maiufkfahvypsrqnuewc6vk5kwxqwb" xml:space="preserve">۲۰۷۔           کسالا/ چسالاCasala :۔(99) سرائیکی کشالا / چس آلا (رگ وید) پروٹو سرائیکی لوظ کسالا اڄوکی سرائیکی اِچ کشالا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص506 )ایں لوظ دی جمع کشالے تاں لکھی ہے۔ بھل واحد کشالا نئیں لکھا۔ البتہ کشالے دے معناں اِچ آپ ہوݨاں لکھدن۔’’کشالاکی جمع‘‘۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص249 )ایں لوظ کوں واحد کشالا (Kishala) لکھ کے ایں دے معنے لکھن Persecution, distress, affictioner trail, trouble ڄݨیں اوکھ، مصیبت ، ݙکھ، مونجھ تے ݙڈھپ سہوݨا۔ رگ وید اِچ ایں دی ہوند کولوں نشابر ہے ڄو اے ہزاراں ورھیں پراݨا [[سرائیکی]] لوظ ہے۔ ڄیکر ایں کوںچس آلا پڑھا ونڄے تاں وی اے سرائیکی لوظ ہے۔ ایں صورت اِچ ایں دے معنے تھیندن ’’مزا  ݙیوݨ آلا۔‘‘

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>0maiufkfahvypsrqnuewc6vk5kwxqwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پُرایا۔Puraya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33668</id>
    <revision>
      <id>73241</id>
      <parentid>71025</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1737" sha1="6e0mnhet1zdhvkpjcqn1y3nnkw47ssr" xml:space="preserve">۲۰۸۔          پُرایاPuraya :۔(100)سرائیکی پَرایا(رگ وید 4-6 )اے لوظ وی سئیں ویزل ہوݨاں دی88ٻارھی لوظاں دی فرست اِچ مجود ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں لوظ کوں کیہیں آدمی دا ناں سمنجھ کے انگریزی دے وݙے حرفP نال لکھا ہے۔ بھل اساݙے بھاݨے اے عام سرائیکی لوظ ہے۔ [[پروٹو سرائیکی]] دا پُرایا (Puraya) اڄوکی سرائیکی اِچ پَرایا (Paraya)ہے۔ ہزاراں ورھاں دے لمبے پندھ اِچ ایں دی چھڑی پیش۔ُ، زبر۔َاِچ وٹی ہے۔ تے اے پُرایا کول پَرایا تھی ڳئے۔ سرائیکی اِچ ایں دا معنا مطبل ہے غیراں دا ، کیہیں ٻئے دا ۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص140 )پَرایا دے معنے لکھدن، ’’غیروں کا۔ دوسروںکا ، بیگانہ، اجنبی‘‘۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص347 )ایں دی انگریزی املا Paraya لکھی ہے تے ایں دے معناں اِچ لکھانیں Strange, alien, belonging to an other ڄݨیں غیراں دا ، بیگانا ، ٻارھی۔ رگ وید دے اوائلی منڈلاں اِچ ایں دی ہوند کولوں پتا لڳدا ہے ڄو اے ٻہوں پراݨا سرائیکی لوظ ہے۔ ڄیہرھا اوں ویلے وی عام ورتارے اِچ ہئی ڄݙاں اڄ کولوں 3500ورھیں پیلھے رگ وید ستھی ویندی پئی ہئی۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>6e0mnhet1zdhvkpjcqn1y3nnkw47ssr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کٹا۔Kata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33670</id>
    <revision>
      <id>73309</id>
      <parentid>71027</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2518" sha1="bfwiqidyv6thh8yhzzoese9jrtgmxhm" xml:space="preserve">۲۱۰۔             کٹاKata :۔(103)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کٹا/ کَتا (رگ وید ) ایویں لڳدائے ڄو کٹا دا لوظ سندھک دھرتی ڄایاں اوں ویلے گھڑائے (Coined) ڄݙاں انہاں ڳائیں منجھیں کوں گھریتڑا (Domesticated) بݨاوݨا شروع کیتا ہئی۔ سرائیکی اِچ کٹا (kata) منجھ دے نر ٻچے کوں آکھا ویندا ہے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص321 )ایں دی انگریزی املا Katta لکھی ہے تے ایں دے معنے لکھے نیں Buffalo-Calf ڄݨیں منجھ دا گابا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (243 )ایں لوظ دی سرائیکی املا کٹا تے انگریزی املا (Katta) لکھ کے ایں دے معنے کریندن Buffalo-Calf A suckling  ڄنیْں منجھ دا کھیر پیواک ڳابا۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص496 )ایں دی سرائیکی املا کٹا لکھدن تے ایں دے معنے کریندن ’’بھینس کا نر بچہ‘‘ پروٹو سرائیکی دا اے ٻہوں پراݨا لوظ اپݨے منڈھلے اٹھا تے معناں نال اساݙے تائیں آ پہنتا ہے۔

                       ڄیکر ایں لوظ کوں کَتا پڑھا ونڄے تاں وت اے سرائیکی مصدر کتݨ کولوں ماضی مطلق دا صیغا واحد غائب مذکر ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص242 ) کتݨ مصدر دی سرائیکی املا کتنڑ تے انگریزی املا (Katanr) لکھی ہے تے ایں دے معنے لکھے نیں To spin ڄݨیں کَتݨا/ وٹݨا۔آپ ہوݨاں ایں دا ماضی مطلق دا صیغا کتیا لکھا ہے کَتا تے کَتیا دا معنا مطبل ہکو ای ہے۔ کَتا دا لوظ وی سندھک دھرتی ڄایاں دا گھڑا ہویا ہے کیوں ڄو موہن جو داڑو تے ہڑپا دے واسی کپاہ رہاون تے اوں دے ریشاں کوں کَت کے دھاڳے بݨاوݨ دے ماہر ہن۔ ول دھاڳے کولوں کپڑا وݨݨ (Weaving)دے وی اُچے کاریگرہن۔ ٻانبھݨ بادشاہ (Priest King) دی کیتی ہوئی پھُلا ں آلی اجرک انہاں دی کاریگری دا اکھیں ݙٹھا ثبوت ہے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>bfwiqidyv6thh8yhzzoese9jrtgmxhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوتمبا/ کُتمباKutamba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33674</id>
    <revision>
      <id>73298</id>
      <parentid>71031</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2588" sha1="5r3dlsmxju0qiuv3vvr7kmbx6oq9m1n" xml:space="preserve">۲۱۴۔             کوتمبا/ کُتمباKutamba :۔(107)سرائیکی تمبا، کڑتماں(رگ وید) کوتمباKutumba دا ٻارھی لوظ سئیں ویزل ہوݨاں دے مشہوراݨ ویدک سابقےku نال شروع تھندا ہے۔ [[پروٹو سرائیکی]] دا کوتمبا/ کُتمبا اڄوکی سرائیکی اِچ تمبا تے کڑتماں ہے۔ پروٹوسرائیکی لوظ kutumba دے سابقے ku کوں ہٹاوݨ نال باقی اڄوکی سرائیکی دا تمبا tumba ای بچدا ہے۔ ایں کولوں صفا نشابر ہے ڄو تمبا ہڑپا آلاں دی مانویں زبان دی باقیات (descendents) ہے۔ ایں لوظ کوں ڄیکر کڑتماں پڑھوں تاں وت غُذریل ہزاراں ورھاں دے پندھ اِچ ایں دے وِچ چھڑیاں ݙوں جھاہیں تے وادھا گھاٹا تھیا ہے۔ ایں دے سابقے ku دے اڳوں ’’ڑ‘‘ دی صوت ودھ ڳئی اے تے ’’ب‘‘ دی صوت ڈھہے ڳئی اے۔ انڄ پروٹو سرائیکی دا لوظ کوتمباکڑتماں بݨ ڳئے۔ اے وی تھی سڳدا ہے ڄو اے لوظ اصل اِچ کڑتماں ای ہووے تے ویدک سنسکرت اِچ کوتمبا بݨ ڳیا ہووے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص371)ایں کوں تمبا Tumba تےtumma تماں لکھا ہے۔ تے ایں دے معنے کیتے نیں Colocynth ڄݨیں کوڑی ٻوٹی یا کوڑی ولھ ۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص114 )ایں دی سرائیکی تماں تے انگریزی املا Tumman لکھی ہے۔ تے ایں دے معنے کیتے نیں A creeper (Colcynthus Citrullus) ڄݨیں ولھ (کولوسنتھس سٹرولس) کڑتماں۔ آپ ہوݨاں (ص247 ) ایں دی سرائیکی املا کڑتماں تے انگریزی املا Kurtuman وی لکھی ہے۔ تے معنے کوڑی ولھ ای کیتے نیں۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص194 ، 504 )ایں کوں تمبا تے کڑتماں لکھا ہے۔ تے ایں دے معنے لکھے نیں ’’حنظل تے اندراین‘‘۔ اُتلی ساری ڳالھ دا نتورا اے نکتھتا ڄو ایں لوظ کوں تمبا پڑھوں یا کڑتماں اے سئیں ویزل ہوݨاں دی Harappan Language دے لوظ کوتمبا Kutumba دا اڄوکا سرائیکی روپ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>5r3dlsmxju0qiuv3vvr7kmbx6oq9m1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کمبالا/شمبارا۔Kambala/Sambara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33678</id>
    <revision>
      <id>73291</id>
      <parentid>71035</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2269" sha1="d12mlh7rtdunpz2jik33zoqwk725c7v" xml:space="preserve">۲۱۸۔           کمبالا/شمباراKambala/Sambara :۔(111)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کمبل /شمبل (رگ وید) کمبالا دے نال شمبارا دا لوظ سرائیکی زبان دی اوں انوکھڑی لسانی عادت کوں نشابر کریندا ہے ڄیں دے وِچ ہک بامعنی لوظ دا ہم قافیہ تے ہم آواز بے معنی لوظ لا کے ڳالھ اِچ زور پیدا کیتا ویندا ہے۔اے بے معنی لوظ ہمیشاں ش نال شروع تھیندا ہے۔ اے کم چھڑا نانواں (nouns)نال کیتا ویندا ہے۔ فعلاں(Verbs)نال نئیں کیتا ویندا۔ ناں(noun) دی پیلھی صوت (Consonant) ڄیہرھی وی ہووے اوں کوں ہٹا کے ش لا ݙتی ویندی ہے۔ ڄیویں ڳڑ/شُڑ۔ مکھݨ/ شکھݨ، سپ/شپ وغیرہ۔ اے ڳݨ برصغیر پاک تے ہند دی ٻئی کیہیں زبان اِچ نئیں پاتا ویندا۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں سرائیکی لسانی عادت دیاں کئی مثالاں لکھدن ڄیویں کمبو/شمبوKanbu/Sambu ،کبارا /شباراKabara/Sabara ، کرکوٹا/شرکوٹاKarkota/sarkota ،کمبالا/ شمبارا Kambala/ Sambara۔ بھل اِتھاں کمبالا دے نال مہمل لوظ شمبالا ہووݨا چاہیدا ہے نہ کہ شمبارا۔ سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب

&quot;Vedic loan words with the interchange of s/k may go back to a phonoem k with realization close to [k] or [s] in the Indus language&quot;.ـ (112)

                       ویدک سنسکرت اِچ ادھار گھدے ڳئے لوظاں اِچ ک/ش دا آپت اِچ وٹندرا سندھک زبان دا ٻہوں پراݨا خاصا ہے۔ سندھک زبان اِچ ک دا صوتیا کھ [k] یا ش [s] اِچ وٹیج ویندا ہے۔ سرائیکی زبان دا اے خاص ڳݨ ای اے ثابت کرݨ کیتے ڈھڳ ہے ڄو سرائیکی زبان ای سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>d12mlh7rtdunpz2jik33zoqwk725c7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کرݨجا۔Karanja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33679</id>
    <revision>
      <id>73275</id>
      <parentid>71036</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1802" sha1="tkp3ddjaflkx7cyc1eivhuy2pdfb93z" xml:space="preserve">۲۱۹۔             کرݨجاKaranja :۔(113)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] کرنا (رگ وید 10:48:4, 1:53:8 )سئیں ویزل ہوݨاں آدھن ڄو Karanjaکیہیں بدروح، آسیب یا جن دا ناں ہے۔ سئیں میئر ہوفرہوݨاں انہاں معناں کوں unclearڄݨیں غیر واضح لکھ کے انہاں تے اپݨا شک ظاہر کرݙیندن۔ نالے اے آدھن ڄو کرݨجا وݨ دا ناں ہے ۔ اساݙے بھاݨے وی اے وݨ دا ناں ہے۔ ایںوݨ کوں کرنا آکھا ویندا ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص 502)وی ایں کوں کرݨا ناں دا وݨ لکھدن تے آدھن ڄو اے ’’ایک قسم کا ترشاوہ پھل یا اس کا درخت ہے‘‘ سرائیکی اِچ ایں وݨ کوں کھٹی تے ڳلڳل وی آدھن۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص246)ایں وݨ دا سرائیکی ناں کرنا لکھدن تے ایں دے معنے کریندن Sweet lime tree, Trumpet or flower Citrus Lunetta پٻݨ  یا مٹھا کھٹا وݨ یا اوں دے پھُل ڄنہاں کوں کرݨا آکھا ویندا ہے۔ بکھر اِچ کرݨا دے پھُلاں کولوں ٻہوں من بھاوݨی خُشبو آلا تیل بݨایا ویندا ہے۔ اے تیل اساݙے علاقے اِچ ٻہوں مشہور ہے۔رگ وید دا کرݨجا اڄوکی سرائیکی دا لوظ کرنگھا وی تھی سڳدا ہے ۔ کرنگھا تے پچھلے پناں اِچ ڳالھ تھی ڳئی اے۔ ایں صورت اِچ وی اے خالص سرائیکی لوظ ہے۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>tkp3ddjaflkx7cyc1eivhuy2pdfb93z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پھلگو۔Phalgu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33681</id>
    <revision>
      <id>73246</id>
      <parentid>71038</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3119" sha1="3pbd1j6zq5nxu3rqx3reneu71fwrcgo" xml:space="preserve">۲۲۱۔             پھلگوPhalgu :۔(118)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پلکو، پلک، پھلک(رگ وید 4:5:14)سئیں ویزل ہوݨاں دے بھاݨے Phalgu او اوائلی دراوڑی لوظ ہے ڄیہرھا ویدک سنسکرت (IA) مقامی زباں کولوں ادھار (Borrowed) گھِدا ہے۔ رگ وید دے چوتھے منڈل اِچ ایں دا آوݨا ایں دا وݙا ثبوت ہے ۔ آپ ہوݨاں دا آکھݨ ہے ڄو

&quot;Only phalgu, minute, week(RV4) remains as a possible early loan into IA, if it, indeed belongs to DEDR 4562. 

                       چھڑا پھلگو ، پہر یا ستواڑا (رگ وید4)ای بچدا ہے۔ ڄیہرھا ویدک سنسکرت اِچ ممکنہ ادھار گھدا دراوڑی لوظ تھی سڳد اہے۔ ڄیکر سچ مچ او دراوڑی اشتقاقیہ لغت اِچ 4562 نمبر تے پیا ہے تاں۔ اساݙے بھاݨے پھلگو دراوڑی لوظ نئیں بھلکہ اے پروٹو سرائیکی زبان دا لوظ ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں ایں دا معنالکھدن minute تےweek ڄݨیں پہر تے ستواڑا ۔ اڄوکی سرائیکی اِچ پھلگو، پلکو، پلک یا پھَلِک ہے۔ ڄیکر ایں لوظ کوں پلک پڑھا ونڄے تاں اے وقت دے ہِک لمحے (Second) دے معنے ݙیند اہے۔ ہِک سرائیکی ٻجھارت اِچ پلکو دا لوظ ایں رنگ اِچ ورتا ڳیا ہے۔ ’’ݙوں کنبوتر اِکو جوڑی کھمبھ اُنہاں دے کالے۔۔۔۔ٹور اُنہاں دی الکو پلکو رب اُنہاں کوں پالے‘‘۔ اے ٻجھارت اکھیں تے دید دے بارے ہے۔ ایں ٻجھارت اِچ پلکو دا لوظ رگ ویدی لوظ پھلگو دا نہ چھڑا ہم آواز ہے بھلکہ اوں دا ہم معنا وی ہے۔ اس ٻجھارت اِچ ٹور کولوں مراد دید ہے۔ ٹور انہاں دی الکو پلکو دا معنا ہے ڄو انہاں دی دید منٹاں سکنڈاں اِچ لکھاں میلاں دا پینڈا کریندی ہے۔ سرائیکی لوظ پلک وی ٻہوں تھولے وقت دا مفہوم ݙیند اہے۔ ڄیویں ’’اوں دا کم تاں الکاں پلکاں اِچ تھی ڳئے‘‘۔ ڄیکر ایں لوظ کوں سرائیکی لوظ پھلِک پڑھا ونڄے تاں ایں دا معناں تھیندا ہے ’’نہاموں مونھ چوں سچی ڳالھ نکل ونڄݨی‘‘۔ ڄیویں ’’مجرم خُد پھلِک پے تے جرم من ٻیٹھائے‘‘۔ اَکھ دے تُنہرے کوں وی پلک آکھا ویندا ہے۔ ایں یکی ڳالھ دا نتورا اے نکلدائے ڄو پھلگو اڄوکے سرائیکی لوظ پلکو، پلک یا پھلک دا پروٹو سرائیکی روپ ہے۔ اے دراوڑی لوظ نئیں۔ 

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>3pbd1j6zq5nxu3rqx3reneu71fwrcgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ککاٹا۔Kakata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33682</id>
    <revision>
      <id>73224</id>
      <parentid>71039</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2697" sha1="ff74rjzhfjchwudw6e397m7pasifveg" xml:space="preserve">۲۲۲۔           ککاٹاKakata :۔(119،120)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] ککاندا (رگ وید 10:2:8) سئیں کوئیپر تے سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب ڄیہرھے ٻارھی لوظ کاka دے سابقے نال ڄلدن او پارا منڈا (پروٹوسرائیکی) زبان دے لوظ ہِن۔ ککاٹا(Kakata) وی انہاں لوظاں اِچوں ہے۔ ککاتا دے پارامنڈا (پروٹوسرائیکی) زبان دا لوظ ہووݨ دا ݙوجھا ثبوت اے وی ہے ڄو ایں دے وِچ کاka دا سابقا ݙوڑا ورتا ڳیا ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں ککاتا Kakata دا معنا لکھدن Back side of the head ڄݨیں خُتی۔ اساݙے بھاݨے ککاتا سرائیکی مصدر کَکاوݨ کولوں بے قاعدہ فعل ماضی Irregular Past Participal ہے ڄیویں سنڄاݨ کولوں سنڄاتا، کھڑ ݨ کولوں کھڑوتا، ونڄݨ کولوں ڳیا۔ ایویں رِت ککاوݨ کولوں ککاتا ۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص72 )اے وی لکھدن ڄو سرائیکی زبان اِچ ماضی مطلق کولوں اسم ِ صفت (Adjective)بݨائندے ایلے او منڈھ (Stem) ڄیہرھے کیہیں حروف ِ علت (Vowel) یا ’’ہ‘‘ تے مُکدن انہاں دے منڈھاں دے اڳوں ndaودھایا ویندا ہے۔ آپ ہوݨاں آدھن:

&quot;Casual, intransitive and passive verb, the root of which ends in a vowel or &quot;h&quot;. add nda to the root&quot; 

                       ڄݨیں اکا ݙکا او فعل لازم یا مجہول ڄنہاں دے منڈھ کیہیں حرف ِ علت یاہ تے مُکدے پئے ہوون ۔ انہاں دے اڳوں ندا ودھا کے انہاں کوں اسم صفت بݨایا ویندا ہے۔ ڄیویں آ کولوں آندا، پکا کولوں پکاندا، چاہ کولوں چاہندا تے وِکا کولوں وِکاندا۔ ایویں رِت ککاوݨ مصدر کولوں فعل ماضی بعید (Past Participal) ککاہ بݨدا ہے تے ایںدے کولوں اسم ِ صفت ککاندا بݨ ویندا ہے۔ ککاوݨ کتے دے زور زور دے رووݨ کوں آدھن۔ ایں دے کولوں اسم ِ ’’کانک‘‘ بݨایا ویندا ہے۔ ایں یکی ڳالھ دا نتورا اے نِکدائے ڄو ککاتا پروٹوسرائیکی لوظ ہے تے ککاندا ایں دا اڄوکا سرائیکی روپ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>ff74rjzhfjchwudw6e397m7pasifveg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>73330</id>
      <parentid>73224</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2727" sha1="r1f6ljusyb1sf5gom7t5wd31ob90xi7" xml:space="preserve">۲۲۲۔           ککاٹاKakata :۔(119،120)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] ککاندا (رگ وید 10:2:8) سئیں کوئیپر تے سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب ڄیہرھے ٻارھی لوظ کاka دے سابقے نال ڄلدن او پارا منڈا ([[پروٹو سرائیکی|پروٹوسرائیکی]]) زبان دے لوظ ہِن۔ ککاٹا(Kakata) وی انہاں لوظاں اِچوں ہے۔ ککاتا دے پارامنڈا (پروٹوسرائیکی) زبان دا لوظ ہووݨ دا ݙوجھا ثبوت اے وی ہے ڄو ایں دے وِچ کاka دا سابقا ݙوڑا ورتا ڳیا ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں ککاتا Kakata دا معنا لکھدن Back side of the head ڄݨیں خُتی۔ اساݙے بھاݨے ککاتا سرائیکی مصدر کَکاوݨ کولوں بے قاعدہ فعل ماضی Irregular Past Participal ہے ڄیویں سنڄاݨ کولوں سنڄاتا، کھڑ ݨ کولوں کھڑوتا، ونڄݨ کولوں ڳیا۔ ایویں رِت ککاوݨ کولوں ککاتا ۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص72 )اے وی لکھدن ڄو سرائیکی زبان اِچ ماضی مطلق کولوں اسم ِ صفت (Adjective)بݨائندے ایلے او منڈھ (Stem) ڄیہرھے کیہیں حروف ِ علت (Vowel) یا ’’ہ‘‘ تے مُکدن انہاں دے منڈھاں دے اڳوں ndaودھایا ویندا ہے۔ آپ ہوݨاں آدھن:

&quot;Casual, intransitive and passive verb, the root of which ends in a vowel or &quot;h&quot;. add nda to the root&quot; 

                       ڄݨیں اکا ݙکا او فعل لازم یا مجہول ڄنہاں دے منڈھ کیہیں حرف ِ علت یاہ تے مُکدے پئے ہوون ۔ انہاں دے اڳوں ندا ودھا کے انہاں کوں اسم صفت بݨایا ویندا ہے۔ ڄیویں آ کولوں آندا، پکا کولوں پکاندا، چاہ کولوں چاہندا تے وِکا کولوں وِکاندا۔ ایویں رِت ککاوݨ مصدر کولوں فعل ماضی بعید (Past Participal) ککاہ بݨدا ہے تے ایںدے کولوں اسم ِ صفت ککاندا بݨ ویندا ہے۔ ککاوݨ کتے دے زور زور دے رووݨ کوں آدھن۔ ایں دے کولوں اسم ِ ’’کانک‘‘ بݨایا ویندا ہے۔ ایں یکی ڳالھ دا نتورا اے نِکدائے ڄو ککاتا پروٹوسرائیکی لوظ ہے تے ککاندا ایں دا اڄوکا سرائیکی روپ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>r1f6ljusyb1sf5gom7t5wd31ob90xi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پݨگا۔Punga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33685</id>
    <revision>
      <id>73256</id>
      <parentid>71042</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="gauhkz9jzblhnpwzwkn3rrspf40yztt" xml:space="preserve">۲۲۵۔          پݨگاPunga :۔(123)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پنگا، پونگا ، پونگ (رگ وید2-) پروٹوسرائیکی لوظ پݨگا(Punga)اڄوکی سرائیکی اِچ ݙوں روپاں اِچ اساݙے اڳوں آندا ہے۔ ایں دا پیلھا روپ پنگا ہے۔ ایں روپ اِچ اے بھنگ پیوݨ آلاں دی ہِک اصطلاح ہے۔ ایں دا مطبل ہے ہلکی بھنگ ملا شربت۔ (کھتران۔ص152 )پنگا دے لوظ کولوں ہک سرائیکی محاورہ وی ہے۔ پنگا گھنݨ ڄنیں کیہیں ݙاڈھے نال کھِڑا کے بیستا تھیوݨ۔

                       ݙوجھے روپ اِچ اے سرائیکی لوظ پونگا ہے۔ ایں کوں لغتاں آلے پونگ (پوں۔گ)وی لکھدن۔ ایں روپ اِچ ایں دا معنا تھینداہے مچھیاں یا تِݙیاں دے نِکے ٻچے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص157, 156, 152)ایں دے ݙوہاں روپاں کوں خالص سرائیکی لوظ لکھدن تے ایں دے وِچ کوئی شک وی نئیں کیوں ڄو مچھیاں وی سندھو سئیں تے اوں دے معاوناں دے پاݨیاں اِچ ڈھڳ ہِن۔ تے بھنگ وی سندھ وادی دی عام للمی ٻوٹی ہئی۔ سندھک دھرتی ڄائے انہاں ݙوہاں شیئں کولوں پیلھے ݙینھ دے واقف ہَن۔ ایں کیتے اے لوظ گھڑݨ (Coine)انہاں کیتے کوئی اوکھا ناہی۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>gauhkz9jzblhnpwzwkn3rrspf40yztt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>والی۔Vali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33688</id>
    <revision>
      <id>73335</id>
      <parentid>71045</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6277" sha1="16z814x9133fg1wqie0ix6f17rodq0u" xml:space="preserve">۲۲۸۔          والیVali :۔(126)سرائیکی والی (رگ وید )سئیں ویزل ہوݨاں والی کوں سندھی دراوڑی لوظ ݙسائندن تے آدھن ڄو سندھی لوظ والی تے گجراتی واری/ وری سندھ اِچوں گجرات تے مہاراشٹر اِچوں تھیندا ہویا لمیں علاقاں اِچ ونڄ پہنتا ہے۔ آپ ہوݨاں آسکوپرپولا ، ساؤتھ ورتھ ، ایل۔وی۔رام سوامی نے سنکالیا ڄیہا ں لسانی ماہراں دے حوالے نال آدھن ڄو والی دا لوظ تامل، تلگو ، کورکھو تے کناڈا دے لوظ پلی/پالی Palli (وستی) تے halliکولوں ماخوذ ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب اے دراوڑی لوظ رگ وید دی ݙوجھی لیول (سداس بادشاہ دے ویلاں) اِچ رگ وید اِ چ آئے۔ غالباً اوں ویلے ارکوسیا(Archosia) (اڄوکے دیرہ جات تے قندھار) کولوں سندھ تائیں دراوڑی اثر کھِنڈ ڳیا ہئی۔ بھل اثار ِ قدیمہ دیاں اڄوکیاں تحقیقاں تے دریافتاں سئیں ویزل ہوݨاں دے ایں مفروضے دی تصدیق نئیں کریندیاں۔ اساں پِچھلے پناں اِچ پورے بھرواں طریقے نال اے ݙسا آئے ہائیں ڄو دراوڑی کݙاہیں وی سندھ وادی اِچ نئیں آئے۔ لسانیات تے اثار قدیما دے ماہر نہ چھڑا آریا ۔دراوڑی مفروضے اِچ ترمیم چاہندن بھلکہ اوں کوں مسترد کرݨ دی ڳالھ وی کریندن۔ سئیں ویزل ہوݨاں دا آکھݨ ہے 

&quot;Consequently, all linguistic and cultural deliberations based on the early presence of the Drav. in the area of speakers of IA, are void or they have to be reinvestigated&quot;.(127)

                       مُکدی ڳالھ ہے ڄو ویدک سنسکرت الاوݨ آلاں دے علاقے اِچ دراوڑیاں دی ٻہوں سویل دی مجودکی دی بݨیاد تے کیتیاں ڳیاں یکیاں لسانی تے ثقافتی بحثاں اکیاں باطل ہن یا وت انہاں کوں وَلا کے چھاݨݨ دی لوڑ ہے۔ ایں بیان کولوں نشابر ہے ڄو دراوڑی تاں سندھ وادی اِچ آئے وی کݙاہاں نئیں۔ بھلکہ والی دا لوظ سندھ وادی اِچوں ٹُردا ہویا گجرات تے مہاراشٹر اِچ ݙوں موقاں تے ڳیا ہے ۔ ہِک تاں سرسوتی دریا دے سُکݨ تے ہیٹھلی سندھ وادی دے لوک نقل مکانی کرکے گجرات تے مہاراشٹر دو ڳئے ہن تے ݙوجھا سندھ وادی دی تہذیبی مُکاݨ تے وی سندھک دھرتی ڄائے انہاں علاقاں دو ڳیئن تے آپݨی ماء ٻولی سرائیکی کوں وی انہاں علاقاں اِچ گھِن ڳئے اِن۔ ایں بارے سئیں ویزل ہوݨاں خُد آدھن ڄو

&quot;Then, according to archaeology, a large section of Sindh left this area towards the end of the Indus period. They moved further east to Gujrat, where we find a late, local phase of the Indus Civilization&quot;.  (128)

                       وَت اثار ِ قدیمہ دے آکھے موجب سندھ وادی دی تہذیبی مکاݨ تے سندھک آبادی دا ہِک وݙا بخرا سندھ وادی کوں چھوڑ کے ݙیبھار تے لڳا ڳئے۔ بھلکہ اِتھوں وی اگھاں تے گجرات دو لڳا ڳئے ڄتھاں اساکوں سندھ وادی دے چھیکڑی ویلاں دے تہذیبی نشاݨ مِلدن۔ ڄتھاں سئیں ویزل ہوݨاں ’’والی‘‘ کوں دراوڑی لوظ پالی / پلی Palli کولوں ماخوذ ݙسائندن۔ اتھائیں پالی/پلی دا لوظ ایہیں انگریزی املا (Palli) نال سپت سندھو علاقے دی سرائیکی زبان اِچ وی مجود ہے۔ (ݙیکھو اوبرائن 346 ، جیوکس91 )۔ بھل سرائیکی اِچ ایں دے معنے دراوڑی کولوں وکھرے ہِن۔ [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] اِچ ایں دے معنے ہن

&quot;The green leaves of gram which are cooked as a vegetable.&quot;  (129)

                       ڄݨیں پلی چݨاں دے ساوے تے کولے پتراں کوں آدھن ڄنہاں کوں سوزی دی جھا پکایا وی ویندا ہے۔ پلی دے نال دا ݙوجھا لوظ پالیPali وی سرائیکی زبان اِچ ورتارے اِچ ہے۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص129 )ایں دے کئی معنے لکھن ڄنہاں چوں ہِک معنا’’میدان، مویشیوں کے رہنے کا یا مرغ لڑانے کا یا گولیاں کھیلنے کا ‘‘ وی کیتا نیں۔ سرائیکی دے ایں لوظ اِچ وی دراوڑی دے لوظ پالی آنگوں رہائش دا مفہوم پاتا ویندا ہے۔ ہُݨ سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب ڄیکر والی دا لوظ پالی/پلی کولوں ماخوذ ہے تاں وت اے دراوڑی آلے پالی/پلی کولوں ودھ سرائیکی لوظ پالی/ پلی کولوں ماخوذ ہے۔ کیوں ڄو ہندوکش کولوں اوروں آریاں دا پیلھا ٹاکرا ڄنہاں لوکاں نال تھیا ہے او لمیں ہندوستان دے دراوڑی ننھ بھلکہ سپت سندھو علاقے دے دھرتی ڄائے سرائیکی الاوݨ آلے سندھک ای ہن ڄنہاں کولوں آریاں اے لوظ اُدھار گھِدا ہے۔

                       سرائیکی اِچ ’’والی‘‘ دا لوظ کئی معناں اِچ ورتا ویند اہے۔ ایں د ا عام ورتارا تعلق واسطا ظاہر کرݨ کݨ تھیند اہے۔ ڄیویں جھوک گانمے والی، کھرو والی، محمد والی وغیرہ۔ ایں دا نروٹ والا ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>16z814x9133fg1wqie0ix6f17rodq0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ورچن/ورسن۔Varc-in</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33696</id>
    <revision>
      <id>73333</id>
      <parentid>71053</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2667" sha1="46dgkwf5vg11svmq2ck6sxyfl0twzmy" xml:space="preserve">۲۳۷۔           ورچن/ورسنVarc-in :۔(144)سرائیکی وڑسِن(رگ وید 7:95:5, 6:47:2)  سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب ورجن /ورسن کیہیں غیر آریائی قبیلے دا ناں ہے۔ بھل آپ ہوݨاں ایں دے اڳوں سوالیا نشاݨ لاکے ایں دے اتے اپݨے ایں شک کوں وی نشابر کرݙیندن ڄو آیا اے کیہیں قبیلے دا ناں ہے یا ایں دا مطبل کوئی ہور ہے؟ وت آپ ہوراں ورسن کوں وی گندھارا، کرومو تے سندھو سئیں آنگوں کیہیں دریا دا ناں ݙسائندن۔ بھل ایں تے وی آپ ہوݨاں دی چھہو نئیں ٻݙ دی تے آپ ایں تے وی سوالیا نشاݨ لا ݙیندن۔ ایں دا مطبل اے تھیا ڄو سئیں ویزل ہوݨاں وڑچن /ورسن دے ٹھیک ٹھیک معنے مفہوم تائیں نئیں پہنتے۔

                       اساݙے بھاݨے پروٹوسرائیکی دا ورچن/ورسن (Varc-in) اڄوکی [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] اِچ وڑسن ہے۔ اے نہ تاں کیہیں قبیلے دا ناں ہے تے نہ کائی ٻئی شئے دا بھلکہ اے سرائیکی مصدر وڑݨ کولوں فعل مستقبل دا صیغا جمع غائب ہے۔ ویدک سنسکرت چونکہ الٹانویں ڄبھ آلیاں صوتاں(Retroflexes) کولوں وانجی ہوئی ہئی ایں کیتے پروٹو سرائیکی دی ’’ڑ‘‘ دی صوت ویدک سنسکرت اِچ ’’ر‘‘ اِچ وٹیج ڳئی اے۔ ایں دے وِچ ’’چ‘‘ دی صوت پروٹوسرائیکی ، ویدک سنسکرت تے انگریزی زبان اِچ اُپترسُپتر دا نتیجا ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص346 ) وڑݨ مصدر دی سرائیکی املا وڑنڑ لکھی ہے تے انگریزی املا Varanr ۔آپ ہوݨاں ایں دے معنے کریندن Come in, to enter ڄݨیں اندر ونڄݨا یا اندر آوݨا ۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص681 )وڑݨ مصدر دے معنے لکھے ہن ’’داخل ہونا، گھسنا‘‘۔ ایں دی پوری گردان (Conjugation)اے ہے۔ وڑسی، وڑسن، وڑسیں ، وڑسو ، وڑساں، وڑسوں ۔ ایں یکی ڳالھ دا اَلتا اے نکھتھا ڄو وڑسن ہزاراں ورھیں پراݨا خالص سرائیکی لوظ ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>46dgkwf5vg11svmq2ck6sxyfl0twzmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کریسن(کرے۔سِن)Karis-in</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33697</id>
    <revision>
      <id>73274</id>
      <parentid>71054</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2844" sha1="n492gu2bd62jtgj7g3k5elpydpxwbtq" xml:space="preserve">۲۳۸۔          کریسن(کرے۔سِن)Karis-in :۔ (145) سرائیکی کریسن (اتھروید) سئیں ویزل ہوݨاں کریسن Karis-in کوں پارا منڈا زبان دا لوظ تاں آدھن بھل آدھن ڄو اے رگ وید دے پِچھوں آوݨ آلے ویداں (اتھروید) اِچ آئے۔ اساݙے کیتے اے ڳالھ اِتلی اہم نئیں ڄو اے لوظ کݙاں ویدک سنسکرت اِچ آئے بھلکہ اے ڳالھ اہم ہے ڄو کریسن(کرے ۔سن) Karis-in وی ہے اونہیں زبان دا لوظ ڄیہرھی آریاں دے آوݨ کولوں ہزاراں ورھیں پیلھے دی سندھ وادی اِچ الائی ٻولی ویندی ہئی۔ ڄیں کوں سئیں ویزل ہوݨاں پارامنڈا، انڈس لینگوئج تے ہڑپاں آلاں دی زبان آدھن۔ اساں ایں زبان کوں پروٹوسرائیکی تے سندھک زبان آدھے ہائیں۔

                       کریسن وی وڑسن آنگوں [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] مصدر کرݨ کولوں فعل مستقبل دا صیغا جمع غائب ہے۔ سرائیکی زبان اِچ کریسن دے نال رلدیاں ملدیاں آوازاں آلے (Onomatopoetic) لوظاں دا ہِک وݙا دریھ مجود ہے۔ ڄیویں پھریسن، بھریسن، ݙکھائیسن، اوݙائیسن، لوائیسن، مریسن تے ٹریسن وغیرہ۔ کریسن وی ایں دریھ نال ڳانڈھواں ہے ایں کیتے اے وی یقینا سرائیکی لوظ ہے۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص246)کرݨ مصدر دی سرائیکی املا کرنڑ تے انگریزی املا karnr لکھی ہے۔ آپ ہوݨاں ایں دے معنے کریندن to make, to do ڄݨیں کرݨا تے بݨاوݨا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں کرݨ مصدر کولوں فعل مستقبل دا صیغا واحد غائب کریسی لکھدن۔ کریسن ایں دا جمع غائب دا صیغا ہے۔ ایں دی پوری گردان (Conjugation)اے ہے۔ کریسی، کریسن، کریسیں، کریسو، کریساں کریسوں۔ سئیں کھتران ہوݨاں (ص500)وی کریسن دا سرائیکی مصدر’’کرݨ‘‘ لکھدن تے ایں دا معنا کریندن کرنا، کریسن تے وڑسن دے لوظاں کولوں اے پک تھی ویندا ہے ڄو سندھ وادی دی منڈھلی تے قدیمی زبان سرائیکی ای ہے۔ باقی دیاں زباناں یا تاں ایندیاں ٹنگریاں ہن یا ٻہوں پِچھے سندھ وادی اِچ آیاں ہن۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>n492gu2bd62jtgj7g3k5elpydpxwbtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرامنگندا۔Pra-maganda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33699</id>
    <revision>
      <id>73237</id>
      <parentid>71056</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32487" sha1="5eflhjvtlq5g3jooejysqnt1azlblms" xml:space="preserve">۲۴۰۔            پرامنگندا۔Pra-maganda :۔ (147)[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] پیڑا مکھݨ دا ،پُتر مکھݨ دا، ٹوٹا مکھݨ دا (رگ وید 3:53:14)سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھے موجب پرامگندا Pra-maganda ٻہوں دلچسپ لوظ ہے۔ اے ہِک غیر آریائی مقامی قبیلے ککاتا دے وݙیرے دا ناں ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں دے بھاݨے اے قبیلہ دلی دے پچادھوں تے کوروکشیترا دے لموں راندھا ہئی تے پارامنڈا (پروٹوسرائیکی) زبان الائندا ہئی۔ ایں لوظ نال سئیں ویزل ہوݨاں دی دلچسپی شیت ایں کیتے وی ہے ڄو آپ ہوݨاں (Pra-maganda)کوں خالص منڈا لوظ سمجھیندن تے ایں سبھ توں ودھ ایں دے اشتقاق (etymology) کولوں سندھ وادی اِچ اسٹروایشیاٹک منڈا زبان دی ہوند کوں ثابت کریندن۔ آپ ہوݨاں ایں دے اشتقاق اِچ لکھدن

&quot;......the name of Pra-maganda (RV3:53:14) a chieftain of the clearly non-Indo-Aryan Kikata (RV 3:53:14), who lived South of Kuruksetra. The prefix per may means, son of (Kuiper 1991-43), maganda may contain the old, now unproductive Munda prefix ma-that indicates possession, and 'gand' may belong to Munda gad/gad, g-n-d/gand, water (Pinnow 1959:351), thus son of the water /river/canal? possessor, water-man. It appears in the river names, Ganda-ki, Ganga (Witzel 1999)-in W. Nepal gad (Witzel 1993), the Gandhina, people (Mbh) an apparently also in the country of Ma-gadha, having water/river (with Sanskritization) dh, also seen in *ganda &gt; Gandha-ri the tribe/area on the upper Indus/ Kabul R). The Kikata have either the typical 'tribal' suffix-ta or the old Austro As. plural prefix ki&quot;. (148)

                       کوروکشیترا دے لموںراہوݨ آلے سرکڈھے غیر ہند آریائی قبیلے کیکاتا (رگ وید 3:53:14 )دے وݙکے پرامگندا (رگ وید 3:53:14 )دا ناں وی ٻہوں دلچسپ ہے۔ ایں دے وِچ پر دے سابقے دا مطبل شیت ’’پتر‘‘ ہے۔ (کوئیپر 43-1991) ’ماگندا‘ دے وچ ما (ma)دا پراݨا بھل متروک منڈا سابقا مجود ہے۔ ڄیہرھا ملکیت ظاہر کرݨ کیتے ورتا ویندا ہئی۔ تے گند وی شیت منڈا لوظ گاد gad / گڈ gad ،گ۔ن ۔ڈ /گنڈ پاݨی کیتے آئے (پینو1959۔351)انڄ ایں دا مطبل پاݨی /دریا/نہر ؟ دی ملکیت رکھݨ آلے یا پاݨی بھرݨ آلے دا پتر وی تھیندا ہے۔ اے ڳالھ گنداکی تے گنگا دریاواں دے ناواںکول نشابر تھیندی ہے۔ (ویزل1991)پچادھی نیپالی زبان دے لوظ گاڈ gad تے مہابھارت اِچ آئے ہوئے لوظ گندھینا لوکاں دے ناں کول ای نشابر ہے ۔ اے ماگھدا (پاݨی/دریا رکھݨ آلے) ملخ دے ناں کول وی ظاہر تھیند اہے۔ گندھاری سندھ/ کابل دریا دے اُتلے علاقے دا قبیلا ہے۔ کیکاتا (Kikata) دے وِچ قبیلاں دے نانواں کوں ظاہر کرݨ آلا لاحقا ’’تا‘‘ وی ہے۔ تے قدیم آسٹروایشیاٹک زبان دا جمع کوں ظاہر کرݨ آلا سابقا ’’کی‘‘ (ki) وی مجودہے۔

                       سئیں ویزل ہوݨاں دا کیتا ہویا اے اشتقاق (etymology) اپݨی جھا تے ٹھیک ہوسی ۔ بھل آپ ہوݨاں ڄیہرھے پراگراف اِچ اے اشتقاق ݙیندن اوں دے کولوں پیلھے پراگراف دی چھیکڑی سطر اِچ لکھدن 

&quot;It would mean that some of the Rgvedic &quot;aboriginal&quot; tribes such as the kikata living in the kuruksetra area West of Delhi, would have been speaking Para-Munda&quot;. (149)

                       ڄݨیں ایں دا مطبل اے تھیا ڄو رگ وید اِچ ناں چوّے اصلی قدیمی قبیلے ، ڄیویں دلی دے پچادھوں کوروکشیترا دے علاقے اِچ راہوݨ آلا کیکاتا قبیلا، منڈھ لا دی پارامنڈا زبان الائندے ہن۔ پرامگندا چونکہ کیکاتا قبیلے دا وݙکا (Chieftain) ہئی۔ تاں پکی ڳالھ ہے ڄو اوں دا ناں وی پارا منڈا زبان اِچ رکھا ڳئے۔ ایں کیتے پرامگندا پارامنڈا زبان دا ای لوظ ہے۔ سئیں ویزل ہوݨاں دا اپݨا آکھݨ ہے ڄو چونکہ اوں ویلے ایں زبان دا کوئی ناں کائیناں ہئی ایں کیتے میں اوں کوں عارضی طور تے پارامنڈا دا ناں ݙینداں۔ بھل اساݙے بھاݨے سندھ وادی دی ایں اصلی تے منڈھلی زبان دا اڄوکا مستقل ناں سرائیکی ہے۔ اے نہ منڈا زباناں اِچوں ہے تے نہ دراوڑی زباناں اِچوں۔ ہند اریائی زباناں نال وی ایں دا کوئی سانگا سیتڑا نئیں بھلکہ اے ہِک وکھری ، آزاد تے خُد مختار زبان ہے۔ ڄیہرھے سوجھواݨ (Scholars) اے آدھن ڄو منڈا زباناں کݙاہیں اوڑیسا کولوں اورتے نئیں آیاں او اُکا ٹھیک آدھن۔ ایں بارے اساں پِچھلے پناں اِچ کھُل کے ڳالھ کر آئے ہائیں۔

                       چونکہ سندھ وادی پارا منڈا (سئیں ویزل ہوݨاں دے آکھݨوں) منڈا زبان نئیں بھلکہ اے Indus Language (سندھک/ پروٹوسرائیکی) زبان ہے۔ ایں کیتے ایں دے لوظاں دا اشتقاق وی منڈا زبان دے لسانی قیداں،قنوناں، معناں تے اٹھاواں (Pronounciations) نال نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔ ڄیکر کیتا وی ونڄے تاں او ٹھیک نئیں آکھا ونڄ سڳدا۔ کیہیں قدیم زبان تے تحقیق کریندے ایلے ہمیشاں اوں زبان / زباناں کوں سامݨھے رکھا ویندا ہے ڄیہرھی اجوٖکے ویلاں اِچ اوں علاقے اِچ ٻولی ویندی پئی ہے۔ ڄتھاں او قدیم زبان ٻولی ویندی ہئی۔ 

                       ایں کیتے سندھ وادی دی منڈھلی زبان دی پڑچوچ کریندے ویلے اساݙے کیتے سندھ وادی دیاں اڄوکیاں زباناں کوں سامݨھے رکھݨا ٻہوں ضروری ہے۔ بھلکہ انہاں چوں وی سپت سندھو علاقے دی اڄوکی زبان سرائیکی ایں دی پیلھی حقدار ہے ڄو اوں تے خاص بھل بھنوائی ونڄے کیوں ڄو رگ وید ایہیں علاقے اِچ ستھی ڳئی ہے۔

                       پرامگندا ہے تاں پارامنڈا (پروٹوسرائیکی ) زبان دا لوظ بھل اے کئی زباناں دے بھن کھا کے اساݙے تائیں آپڄا ہے۔ اے پیلھے تاں پارامنڈا کولوں ویدک سنسکرت اِچ آئے وت ویدک سنسکرت کولوں کلاسیکل سنسکرت دا چولا پائیس تے چھیکڑ تے انگریزی زبان دا بھن کھا کے اے پرامگندا Pra-maganda دے روپ اِچ اساݙے سامݨھے ہے۔ ایں کیتے ایں دے اصلی اٹھا (Pronounciation) دا پتا تاں کائینی البتہ ایں دے اڄوکے اٹھا کولوں ایں دی بݨت تے معناں دا ٹاݨا ٹپا لایا ونڄ سڳد اہے۔ ایں دی بݨت اِچ اندا (anda) دا لاحقا ورتا ڳئے۔اے لاحقا ویدک سنسکرت دا لاحقا نئیں بھلکہ اے خالص سرائیکی لاحقا ہے۔ ڄیویں کھاندا، آندا، وِکاندا، دھاندا وغیرہ۔ ایں کیتے پرامگندا وی خالص پروٹوسرائیکی لوظ ہے۔ ایں دے اشتقاق کیتے اساں ایں کوں تریں جھاہیں کریندے ہائیں۔ پرا۔مگن۔دا(Pra-magan-da) اساݙے بھاݨے پرا(Pra) اصل اچ سرائیکی لوظ پیڑا ہے ڄیویں اٹے دا پیڑا۔چونکہ ویدک سنسکرت الٹانویں ڄبھ آلیاں صوتاں(Retroflexes) کولوں خالی ہئی۔ ایں کیتے سرائیکی دا پیڑا ویدک سنسکرت اِچ پرا(Pra) تھی ڳئے ایویں رِت مگن(magan)اصل اِچ سرائیکی لوظ مکھݨ ہے ۔ سئیں لوبوٹسکی دے آکھے موجب ویدک سنسکرت اِچ چونکہ مخلوط صوتاں ڄیویں تھ، پھ، جھ، کھ، گھ وغیرہ وی کائی ننھ(150)۔ ایں کیتے رگ وید اِچ ’’کھ‘‘ دی جھا آریاں گ دی صوت ورتی ہے۔ مکھݨ دی چھیکڑی صوت ’’ݨ‘‘ ویدک سنسکرت تاں کیا برصغیر پاک تے ہند دیاں اڄوکیاں زباناں اِچ وی کائینی سوائے سرائیکی تے سندھی دے۔ ایں کیتے ’’ݨ‘‘ دی جھا ’’ن‘‘ الاوݨا وی آریاں دی مجبوری ہئی۔ انڄ سرائیکی دا مکھݨ ویدک سنسکرت اِچ مگن بݨ ڳیا ہے۔ دا(da) سرائیکی دا او (Post Position)لوظ ہے۔ ڄیہرھا مختلف اسماں (nouns) دی چھیکڑ تے آکے انہاں دی ملکیت ظاہر کریندا ہے ڄیویں چھوہر دا ، ڄݨے دا، مچھیاں دا، لالیاں دا وغیرہ۔ اے اُکے تے اوہو کم ݙیندا ہے ڄیہرھا انگریزی اِچ apostrophe's ݙیندا ہے۔(151)

                       ہُݨ پروٹوسرائیکی (پارامنڈا) دا پرا۔مگن۔دا (Pra-magan-da) اڄوکی سرائیکی اِچ ’’پیڑا مکھݨ دا‘‘ (ball of butter) ہے۔ مکھݨ سرائیکی وسیب اِچ ٻہوں بھاوݨاناں ہے۔ مکھݨ ناں دے آدمی اڄ وی سرائیکی وسیب دیاں نکیاں وݙیاں وستیاں اِچ ڈھڳ ملدن۔ ڄیکر سئیں کوئیپر ہوݨاں (43-1991) دے آکھے موجب پراPra دے سابقے کولوں پتر مراد گھِدا ونڄے تاں وت ایں دے معنے تھیسن پتر مکھݨ دا (son of butter) ۔ اتھاں مکھݨ شخصی ناں دی جھا ورتا ڳیا ہے ۔ تے ڄیکر پرا(Pra) کوں فارسی لوظ پارا دی جھا ڳݨو کیوں ڄو آریے ایران کولوں تھیندے ہوئے سندھ وادی اِچ آئن تاں اپݨے نال قدیم فارسی دے کجھ لوظ وی ضرور گھِن آئے ہوسن۔انڄ پارا مگندا قدیم فارسی تے پروٹوسرائیکی دا ملغوبا  (mixture) ہے۔ ایں صورت اِچ اِیں دا معنا تھیسی ٹوٹا مکھݨ دا (Piece of Butter).ایں کوں اساں انڄ ای پڑھ سڳدے ہائیں مکھݨ دا ٹوٹا۔ انہاں ترہاں اشتقاقاں(etymologies) اِچوں ہر ہِک کیکاتا قبیلے دے وݙکے (Chieftain) پرامگندا دے ناں نال زیادہ مناسبت رکھدا ہے بہ نسبت سئیں ویزل ہوݨاں دے کیتے ڳئے اشتقاق son of water ڄݨیں پاݨی دے پتردے۔

                       رگ وید اِچ آئے ہوئے ٻاہری لوظاں (Foreign) اِچوں 240لوظاں تے تاں ڳالھ تھی ڳئی اے ۔بھل اڄاں وی رگ وید اے ڄیہاں سیکڑاں تے اوں دے پِچھوں آوݨ آلے ویداں اِچ ہزاراں لوظ مجود ہن ڄیہرھے ویدک سنسکرت تے کلاسیکل سنسکرت دے نئیں بھلکہ او سندھ وادی دی منڈھ قدیمی زبان سرائیکی دے لوظ ہِن۔اے لوظ سرائیکی لسانیات نال دلچسپی رکھݨ آلے پڑچولیاں دی راہ ݙیدھے پیئن۔

                       انہاں240 لوظاں دے علاوہ رگ وید اِچ لوظاں دے کجھ اے ڄیہاں گروپ وی ملدن ڄنہاں کوں اساں پورا یا ادھورا جملہ (Phrase) آکھ سڳدے ہائیں۔ انہاں جملاں دی بݨت تے انہاں دے وِچ ورتے ڳئے لوظاں دا وی سندھ وادی دی منڈھلی زبان دی نشابری اِچ وݙٖا ہتھ تھی سڳدا ہے۔ انہاں دے وِچوں تریں لوظاں دا پیلھا گروپ سئیں کوئیپر ہوݨاں دی مشہور کتاب Aryans in Rigveda اِچوں گِدھا ڳیا ہے۔ اے ہے تاں ہِک ادھورا جملا(Phrase) بھل سرائیکی زبان دے پراݨ (antiquity) کوں سمجھݨ کیتے ٻہوں اہم ہے۔ اے جملا رگ وید دے منڈل 10 سوکتا 155 تے بھجن1 اِچ مجود ہے۔ سئیںکوئیپر ہوݨاں اِنہاں لوظاں کوں ایں ترتیب اِچ لکھا ہے۔(152)  &quot;Arayi kane Vikatey&quot;  ڄݨیں ’’آرائیں کݨیں وِکاتے‘‘ ۔ایں Phrase دے تریہی لوظ چٹ چاندݨے ݙسائند ن ڄو اے نہ تاں منڈا زباناں دے لوظ ہن تے نہ دراوڑی زباناں دے۔ بھلکہ اے سندھ وادی دی اوں منڈھ قدیمی زبان دے لوظ ہن ڄیہرھی آریاں دے آوݨ کولوں ہزاراں ورھیں پیلھے دی اتھاں الائی ٻولی ویندی ہئی۔ تے اڄ وی سپت سندھو علاقے دی جیندی جاگدی تے ابھردی زبان ہے۔ اڄ ایں دا ناں سرائیکی زبان ہے۔ ہر او ماݨو ڄیں دی ماء ٻولی سرائیکی ہے اوانہاں لوظاں تے انہاں دے مطبل مفہوم کوں ایویں ڄاݨد اہے ڄیویں ماء اپݨے ٻالاں کوں سیاݨدی ہے۔

                       ݙوجھا جملا سئیں آسکوپرپولا ہوݨاں دی کتاب&quot;The roots of Hinduism, The Aryans and the Indus Civilization&quot; اچوں چایا ڳیا ہے۔ اے جملا رگ وید دے منڈل 10 سوکتا 16 تے بھجن13 (سی) دے وِچ آیا کھڑا ہے۔ اے جملا ہے(153) &quot;Kiyambo atra rehatu&quot; ڄݨیں کیامبو ۔اترا۔ رہا۔ تو۔ ایں جملے دا بھان (etymology) کجھ انڄ ہے۔ 

رگ وید                                   پروٹوسرائیکی                        اڄوکی سرائیکی                     انگریزی اِچ معنے 

kiyambo                   کیامبو                                      کدوں                                     Bottle guard 

atra                                اترا                                          اتروکے                               this year

reha                                رَہا                                           رَہا                                           sow 

tu                                        تو                                             تو (واحد حاضر)                   you 

                       سرائیکی اِچ اے جملا تھیسی۔ اتروکے کدوں رہا تو۔ یا توں اتروکے کدوں رہا۔ انگریزی زبان اِچ اے جملا انڄ پڑھیسی&quot;This year you should sow bottle gourd&quot; ایں جملے اِچ ’’کدوں‘‘ دے ناں تے حراݨ تھیوݨ دی لوڑ کائینی۔ کیوں ڄو سندھ وادی دے دھرتی ڄائے آریاں دے آوݨ کولوں لڳ بھڳ 6000ورھیں پیلھے دے واہی راہی کریندے آندے ہن۔ انہاں 6ہزار سالاں اِچ انہاں نہ چھڑے کٹنک، جو ، جوار، ٻاجھرا، مسور تے مٹر وغیرہ دے ناں رکھ چھوڑے ہن بھلکہ انہاں روز ݙیہاڑی کھاوݨ آلیاں سوزیاں دے ناں وی رکھے ہوئے ہن۔

                       رگ وید (3:53:14)اِچ آیا ہوا جملا ـ&quot;kim te krnvaanti kikatesu gavah&quot;(154) خالص سرائیکی جملا ہے۔ اونویں تاں ایں دے وِچ ورتا ہویا ہر لوظ اپݨی جھا تے خالص سرائیکی لوظ ہے۔ بھل چھیکڑی لوظ gavah ڳاوا تاں ٻہوں خاص ہے۔ اے لوظ برصغیر پاک تے ہند دے چارھے وݙے لسانی گرپاں تبتوبرمن، منڈا، دراوڑی تے ہند آریائی دے علاوہ برصغیر دیاں ڳوانڈھݨیں زباناں پشتو تے فارسی اِچ وی کائینی۔ اے لوظ سندھ وادی دی چھڑی سرائیکی زبان اِچ ای ہے۔ سئیں اوبرائن تے سئیں جیوکس ہوݨاں دے بھاݨے وی ڳاوا سرائیکی لوظ ہے۔ سئیں اوبرائن ہوݨاں (ص117 )ایں دی انگریزی املا gava لکھی ہے تے ایں دے معنے کیتے نیں connected with cows ڄݨیں ڳائیں دے متعلق ۔ آپ ہوݨاں اسے پنے تے ایں دی مادی’’ ڳاوی‘‘وی لکھدن تے ایں دے معنے کریندن a herd of cows ڄݨیں ڳائیںدا کھندھا۔ سئیں جیوکس ہوݨاں (ص283 )ایں دی سرائیکی املا ڳاوا تے انگریزی املا Gava لکھی ہے۔ آپ ہوݨاں ایں دے معنے لکھدن relating to cows ڄݨیں اے لوظ ڳائیں کیتے الایا ویندا ہے۔ آپ ہوݨاں ایں دے نال Gawa  (Cattles) mal تے Gawa gosht   (Beef) دے لوظاں دا وادھا وی کریندن۔ 

                       پروٹوسرائیکی دا جملا ’’کِم تے کرݨ ونتی کِکاتسو ڳاوا‘‘ اڄوکی سرائیکی اِچ تھیسی’’ ککاتسوڳاوا کنتے کرݨ ویسی ؟‘‘ ڄݨیں کنتے چراوݨ ویسی؟ انگریزی زبان اِچ ایں جملے دی ترتیب اے بݨسی &quot;Where will Kikatesu take the Kine?&quot; غُذریل3500 ورھاں اِچ رگ وید دے ایں سرائیکی جملے دے چھڑے ݙوں لوظاں اِچ تھولی ڄہیں وٹاند آئی ہے۔ ہِک تاں پروٹوسرائیکی لوظ کِم کولوں کِن تھی ڳئے تے ٻیا وانتی، وَیسی دا روپ وٹا ڳئے۔ باقی دے یکے لوظ اونویں دے اونویں ہِن۔

                       اے جملے تے رگ وید دے 240 ٻاہری لوظ ڄنہاں دا حال پِچھوں لکھا ڳئے چٹ چاندݨے ݙسائندن ڄو سرائیکی ای سندھ وادی دی مُنڈھلی تے قدیمی زبان ہے ۔ آریاں کولوں پیلھے اِتھاں نہ منڈا لوک آئن تے نہ دراوڑی تے نہ انہاں دیاں زباناں دا اِتھاں کݙاہیں راڄ رہیا ہے۔ اڄ دیاں نویاں تحقیقاں تے دریافتاں سندھ وادی اِچ منڈاں تے دراوڑیاں دی ہوند دے مفروضاں کوں رد کریندیاں ہن تے نالے اے وی ݙسائندیاں ہن ڄو وسطی ایشیا کولوں آوݨ آلے آریا آجڑیاں (Pastoralists) دے وِچ وی اِتلی ذہنی ، مادی تے ثقافتی لیاقت کائیناں ہئی ڄو او موہن جو داڑو تے ہڑپا ڄیہاں منصوبہ بند شاہر اُسارݨ آلے اعلا دماغ انجینئراں ، میسو پوٹیمیا تے وسطی ایشیا تائیں سداگری ڳانڈھے ڳنڈھݨ آلے بھاگوند سداگراں ، نچݨی چھیہر تے ٻانبھݨ بادشاہ ڄیہاں شاہکار مجسمیں تخلیق کرݨ آلے اُچے کاریگراں تے 4000توں ودھ اے ڄیہاں مہراں ڄنہاں کوں اڄ دی ڈیجیٹل دنیاں وی پڑھݨ توں عاجز ہے ، چترݨ آلے سندھک دھرتی ڄایاں دے کلچر تے زبان تے وزبر تھی ونڄن ہا۔ بھلکہ سچ تاں اے ہے ڄو آریے اپݨا آجڑیاں آلا کلچر چھوڑکے سندھک دھرتی ڄایاں دے وہیبے آلے کلچر اِچ ہکمک تھی ڳئے ہن۔ آریاں دی زبان دا وی ایہو حال تھیا ہے ، ڄیویں ڄیویں ویلا اگھاں تے ودھدا آئے آریاں دی ویدک سنسکرت اِچ سرائیکی زبان دے لوظاں دا وادھا وی تھیندا ڳئے۔ ایہاوجھاں ہے ڄو رگ وید دے پچھوں آوݨ آلے ویداں اِچ سرائیکی دے ہزاراں لوظ مجود ہن۔ 400ق م تائیں پڄدے پڄدے سرائیکی ایںہندھ تائیں ویدک سنسکرت تے وزبر تھی ڳئی ہئی ڄو سئیں پنینی ڄیہاں لسانی ماہر کوں ویدک سنسکرت دے پھِٹ ونڄݨ دا خطرا پوڳئے تے انہاں ویدک سنسکرت کوں سرائیکی اثر کولوں کڈھݨ کیتے ایں کوں کُچ مانجھ کے ’’سم کرت‘‘ ڄݨیں صفا ستھری زبان بݨاوݨ دی ٻہوں ڈھڳ کوشت کیتی ہے بھل سئیں پنینی ہوݨاں ڄیہرھی زبان کوں ’’سم کرت‘‘ بݨائے خُد اوں دے وِچ وی اڄاں تائیں سرائیکی زبان دے ٻہوں ڈھڳ لوظ مجود ہن۔ پنینی ڄیں ویلے کلاسیکل سنسکرت کوں ٹھہائندا پیا ہئی اوں ویلے پشاور کولوں گھِن کرانگی بولان تائیں سرائیکی زبان دا راج ہئی۔ چونکہ پنینی گندھارا دا ڄموڑا ہئی ایں کیتے خُد اوں تے اوں دی ماء ٻولی (ویدک سنسکرت) تے وی سرائیکی دا اثر ٻہوں ݙونگھا ہئی۔ ایں بارے سئیں پروفیسر اے۔ایل باشم ہوݨاں لکھدن ڄو

&quot;Panini, in standardising Sanskrit probably based his work on the language as it was spoken in the North West&quot;.(155)

                       ڄݨیں پنینی سنسکرت کوں ٹھہائندے ایلے ڄیہرھی زبان کوں بݨیاد بݨایا ہے او اُبھے ݙلہائی علاقے اِچ الائی ونڄݨ آلی زبان ہئی۔ پروفیسر باشم ہوݨاں دے ایں بیان تے ڳالھ کریندے ہوئے سئیں رشید اختر ندوی ہوݨاں آدھن ڄو ’’دوسرے لفظوں میں پروفیسر باشم کے نزدیک پنینی نے جب اپنی صرف و نحو اور سنسکرت کا ڈھانچہ تیار کیا تو وہ شمال مغربی اضلاع میں بولی جانے والی روزمرہ کی زبان تھی اور یہ زبان دو ہزار قبل مسیح سے لے کر پانچ سو سال قبل مسیح یعنی پنینی کے زمانے تک آریوں اور مقامی باشندوں کے باہمی میل جول، لین دین ، تعلقات کے نتیجہ میں تیار ہونے والی کرت یا پراکرت تھی‘‘(156)۔پروفیسر باشم ہوݨاں دی اُبھے ݙلہائی علاقے اِچ الائی ٻولی ونڄݨ آلی زبان تے سئیں ندوی ہوݨاں دی شمال مغربی اضلاع اِچ الائی ٻولی ونڄݨ آلی 2000سال پراݨی روز مرہ دی زبان ڄیں دے کولوں سئیں پنینی ہوݨاں اپݨی صرف نحو تے سنسکرت دا ڈھانچہ تیار کیتائے او سرائیکی زبان ای ہئی۔ اسے سرائیکی کوں پنینی پراکرت تے اوں دے پِچھوں آوݨ آلے لسانی ماہراں پشاچی پراکرت دا ناں ݙتائے(157)۔پشاچی اوں دھرتی ڄائے غیر آریائی قبیلے دی زبان ہئی ڄیں کوؓں رگ وید اِچ کِکاتا(Kikata) تے پراݨاں اِچ کیکیاتے کِکایا آکھا ڳئے(158)۔ اوں ویلے اے قبیلا یکے سپت سندھو علاقے اِچ کھِنڈا ہویا ہئی۔ کیکا تے چونکہ آریاں دے کراڑے ویری تے ہݙی ݙیوݨ آلے ہن ایں کیتے آریے عُقس کولوں انہاں کوں پشاچے (اجڈ، گنوار) تے انہاں دی زبان کوں پشاچی (سمنجھ نہ آوݨ آلی تے جانگلیاں دی زبان) آدھے ہن۔

                       پنینی دے ویلاں اِچ برصغیر پاک تے ہند دے اُبھے ݙلہائی علاقاں اِچ ݙوں وݙیاں ریاستاں گندھارا تے کیکاناں ہَن ۔ کیکاناں ریاست اڄوکے دیراں (دیرا اسماعیل خان تے دیرا غازی خان) تائیں پَسری ہوئی ہئی۔ سئیں غلام علی الانا ہوݨاں سیݨ پروین ملک ہوݨاں دی چوݨ نال چھپݨ آلی کتاب’’پاکستانی زباناں‘‘ اِچ چھپے ہوئے اپݨے ہِک مضمون ’’سرائیکی‘‘ اِچ کیکاناں دیاں حداں تے علاقا ݙسائندے ہوئے آدھن ڄو ’’کیکاناںکوہ سلیمان دا اوہی حصہ سی ڄو دریا گومل توں نوشکی تائیں کھلریا ہویا سی۔ رائے سہرس دی حکومت انہاں صوبیاں اِچ سی ‘‘(159)۔ ایں علاقے اِچ اوں ویلے ڄیہرھی سرائیکی الائی ویندی ہئی اوں کوں پراݨے لکھاری پشاچی ای آدھن(160)۔ سئیں رشید اختر ندوی ہوݨاں مرکان دیا نحوی تے صرفی دے حوالے نال ݙسائندن ڄو ’’سندھی کی موجودہ شکل جس پشاچی سے نکلی ہے اس کا نام ’’وارچد‘‘ ہے اور یہ وارچد پشاچی، کیکائی پشاچی کی اُلاد ہے جو ٹیکسلا ہی نہیں پورے گندھارا اور کیکایائی سرزمین کی زبان تھی‘‘(161)۔ ندوی صیب ہوݨاں دے آکھے موجب پشاچی/سرائیکی اوں ویلے یکے گندھارا تے کیکاناں دی زبان ہئی ۔ ندوی صیب ہوݨاں دے بیان کولوں اے وی نشابر تھیندا ہے ڄو اڄوکی سندھی زبان وی کیکائی پشاچی ڄݨیں سرائیکی دی ٹنگری ہے۔ لینگوئسٹک سروے آف انڈیا دے ایڈیٹر سئیں جارج ابراہام گریئرسن ہوݨاں وی ایہیں پشاچی کوں ݙلہائی پنجابی ڄݨیں سرائیکی تے سندھی دی اصل تے مُنڈھ ݙسائندن ۔ آپ ہوݨاں لکھدن ڄو

&quot;That the local form of speech at that time must have been some form of Pasachi Prakrit, a language which, according to the present writer, was main origin of the modern languages of the Western Punjab and Sindh and also of the Dardic Languages of the North West  Frontier&quot;. (162)

                       زبان دی مقامی شکل اوں ویلے (سکندر مقدونی دے حملے دے ویلے) لازماً پشاچی پراکرت دی کائی صورت ہوسی۔ ڄیہرھی اڄوکے لکھاری (گریئرسن) دے بھاݨے پچادھی پنجاب (سرائیکی وسیب) تے سندھ دیاں اڄوکیاں زباناں دی اصل ہے تے ایہا زبان ݙلہائی سرحدی علاقے دیاں داردک زباناں(کشمیری، کھوار تے شینا وغیرہ) دا وی مُنڈھ ہے۔ پاکستان دے منے منائے لسانی ماہر سئیں عین الحق فرید کوٹی ہوݨاں تاں سئیں گریئر سن ہوݨاں کولوں وی ہِک قدم اڳھاں ودھ کے آدھن ڄو سندھ وادی دیاں یکیاں زباناں پشاچی پراکرت دے ٹٻر دیاں زباناںہن۔ آپ ہوݨاں دا آکھݨ ہے ڄو ’’درشداوتی (ہاکڑہ ندی) سے لے کر دریائے اٹک تک یعنی تمام غیر منقسم پنجاب میں (پشاچی پراکرت) مروج تھی۔ موجودہ پنجابی اور اس کی تمام علاقائی بولیاں مثلاً مالوی، دوآبی، ماجھی لمّی، ملتانی سرائیکی (بالائی سندھ کی پنجابی بولی) دھنی، پوٹھوہاری، پہاڑی اور ہندکو (صوبہ سرحد کی پنجابی بولی) وغیرہ اسی پشاچی کے کنبے کی حیثیت رکھتی ہیں (163)۔ سئیں فرید کوٹی ہوݨاں دے ایں بیان اِچ انہاں دا پنجابی شاونزم صفا جھلکدا ہے۔ کیوں ڄو ہاکڑا ندی کولوں گھِن کرانگی اٹک تائیں دا یکا علاقا اوں ویلے پنجاب دے ناں تے نئیں بھلکہ سپت سندھو دے ناں تے سیاتا ویندا ہئی۔ اڄوکی پنجابی زبان تاں اوں ویلے حالے ڄمی ای کائیناں ہئی۔ ایں کیتے اوں ویلے ٻولیاں ونڄݨ آلیاں اے ساریاں ٻولیاں سپت سندھو دھرتی دی ماء ٻولی سرائیکی دے ای وکھو وکھ روپ ہن تے ایہا سرائیکی ای اوں ویلے پشاچی پراکرت دے ناں نال سیاتی ویندی ہئی۔ ڄیں کوں گرامر دی مشہور کتاب ’’پراکرت پرکاش‘‘ دا لکھاری ورہ روچی چؤں وݙیاں پراکرتاں (مہاراشٹری، ماگدھی، شورسینی تے پشاچی) اِچوں ہِک وݙی پراکرت ڳݨدا ہے(164)۔ پنینی دے ویلاں دیاں ایہے پراکرتاں برصغیر دیاں اڄوکیاں زباناں دا منڈھ ہن۔

                       سئیں ولیم کلیر ٹسڈل (William Clair Tisdall) ہوݨاں 1890ء دے نیڑے پیڑے سرائیکی زبان دے جگرافیے پوروں ایں کوں ’’لہندا‘‘ (ڈینھ لاندھے دے پاسے دی زبان) دا ناں وی ݙتا ہے(165) ۔ برصغیر پاک تے ہند دی لسانیات دی مشہور کتاب &quot;Linguistic Survey of India&quot; اِچ سئیں گریئر سن ہوݨاں وی ایں دا ایہو ناں ورتا ہے۔ بھل سندھک دھرتی ڄایاں ایں ناں کوں اُکے تے مسترد کرݙتا ہے۔ پروفیسر انور بیگ ہوݨاں لہندا سانگے آدھن ڄو ’’لہندا مغربی پنجاب کی زبان ہے۔۔۔۔۔مغربی پنجاب میں کیکیہ دیس بھی شامل ہے۔ لہندا مغربی پنجابی،جاٹکی ، ہندکی یا اُچی کے ناموں سے بھی مشہور ہے........ یہ اپنی گرامر اور فرہنگ دونوں کے اعتبار سے مختلف ہے۔ اس کا اپنا رسم الخط لُنڈا ہے لیکن آج یہ فارسی رسم الخط میں لکھی جاتی ہے(166)۔ 1901 ء کولوں پیلھے پشاور کولوں گھِن کرانگی دیرہ اسماعیل خان تائیں وِگھرا ہویا یکا علاقا پنجاب دا حصا ہئی۔ اڄوکے فیصل آباد کولوں اورلے یکے علاقے کوں اوں ویلے مغربی پنجاب آکھا ویندا ہئی۔ تے ایں دی زبان کوں مغربی پنجابی، لہندا ، ہندکو یا اُچی آکھا ویندا ہئی(167) ۔ بھل ایںدا اڄوکا ناں سرائیکی ہے۔ اے سندھ وادی دی مُنڈھلی، پراݨی تے وݙی زبان ہے۔ اے اڄ وی اوں علاقے اِچ الائی ٻولی ویندی پئی ہے ڄتھاں آریاں پیلھا قدم رکھا ہئی۔ اوں ویلے او علاقا سپت سندھو ہئی تے اڄ اوں کوں سرائیکی وسیب آکھا ویندا ہے ۔ سرائیکی زبان دے ایں تکڑپ کوں تاں منݨا پوسی ڄو ونو ون دے دھاڑیلاں دے دھاڑاں دا پیلھا نشاݨا بݨݨ دے باوجود وی اڄ اے پاکستان دی جیندی جاگدی تے اگھاں ودھدی زبان ہے۔

== حوالہ ==
سرائیکی . سندھ وادی دی مُنڈھلی زبان۔ مصنف : غلام فرید ؔآف ڈھکی ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان</text>
      <sha1>5eflhjvtlq5g3jooejysqnt1azlblms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واہݨی وال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33718</id>
    <revision>
      <id>73332</id>
      <parentid>71092</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T08:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4575" sha1="0ncfa4ulyzo07zkwk1gxy6k64sojvwd" xml:space="preserve">
دریائے سُکھ بیاس دے نیڑے واقع '''واہݨی وال (Vaniwal-56/10-R)''' دا قدیم آثارِ قدیمہ والا ٹِھکاݨا ہک ٻہوں وݙی تاریخی اہمیت رکھیندے۔ ایہ ہڑپائی تہذیب (Indus Valley Civilization) دا ہک اہم حصہ ہے، جیہڑا ساݙے وسیب دی قدامت دا ثبوت ہے۔&lt;ref&gt;https://www.harappa.com/beas/site-vainiwal&lt;/ref&gt;


== واہݨی وال قدیم سرائیکی وسیب دی ہک جھات ==
سرائیکی دھرتی قدیم تہذیباں دا ڳڑھ رہی ہے، تے '''واݨی وال'''  ایں لڑی دی ہک اہم کڑی ہے۔ ایہ مقام تقریباً '''٣٥٠٠ قبل مسیح توں ١٨٠٠ قبل مسیح''' دے دورانیے نال تعلق رکھیندے۔ ایں دا مطلب اے ہے جو جݙݨ دنیا دے باقی حصیاں وچ انسانی شعور ہجے پنگھوڑے وچ ہئی، اوں ویلے ساݙے ایں خطے دے لوک ہک منظم تے باقاعدہ زندگی گذاریندے ہن۔

=== ١. تاریخی دور تے قدامت ===
واݨی وال دا زمانہ ہڑپہ توں وی پہلے (Pre-Harappan) توں گھن تے ہڑپہ دے عروج (Mature Harappan) توں زوال تئیں دا احاطہ کریندے۔ ماہرین اینکوں ترے وݙے ادوار وچ ونڈیندن:

* '''قدیم دور (٣٥٠٠ قبل مسیح):''' اے او وقت ہئی جݙݨ لوکاں نے وستیاں بݨا تے مستقل رہائش اختیار کیتی۔
* '''عروج دا دور:''' جݙݨ اتھاں تجارت، مٹی دے برتن سازی، تے شہری زندگی دے آثار ملدن۔
* '''زوال دا دور (١٨٠٠ قبل مسیح):''' جݙݨ ماحولیاتی تبدیلیاں یا دریاواں دے رستے بدلݨ پاروں اے شہر مٹ ڳئے۔

=== ٢. جغرافیائی محل وقوع ===
واہݨی وال دریائے راوی دے پچھلے رستیاں دے قریب واقع ہے۔ آثارِ قدیمہ دے سروے دے دوران ایندی نشاندہی راوی دے قدیم وہارے دے نیڑے کیتی ڳئی ہئی۔ ایں علاقے دی مٹی ٻہوں زرخیز ہئی، جیہڑی اوں دور دی زراعت کیتے ریڑھ دی ہݙی ہئی۔ جہانیاں کوں 17 کلومیٹر مشرق آلے پاسے، ڳڑھا موڑ توں [[خانیوال]] روڈ تے 14 کلومیٹر چک نمبر 56/10_آر دے مقام تے ہے۔ 

=== ٣. طرزِ زندگی تے ثقافت ===
کھدائی تے سروے دے دوران ملݨ والیاں شئیں توں پتہ لڳدے جو اتھاں دے لوک:

* '''ہنرمند ہن:''' مٹی دے خوبصورت برتن بݨاوݨ وچ مہارت رکھیندے ہن۔
* '''کاشتکار ہن:''' او کݨک، جؤ تے ٻیاں فصلاں کاشت کرݨ دا علم رکھیندے ہن۔
* '''سماجی ڈھانچہ:''' واݨی وال دی آبادی ہک منظم سماج دی عکاسی کریندی ہے جتھاں لوک گروہاں دی شکل وچ رہندے ہن تے آپت وچ لین دین (تجارت) کریندے ہن۔

=== ٤. آثارِ قدیمہ دی اہمیت ===
واہݨی وال جیہے تھلیاں ٹٻیاں (Mounds) دی اہمیت ایں ڳالھ وچ ہے جو ایہ تحریری تاریخ توں پہلے دی تاریخ ݙسیندن۔ ایں مقام توں ملݨ والے مٹی دے ٹِکرے (Pottery shards) تے اوزار اے ثابت کریندن جو ساݙے ایں خطے دے لوک اوں زمانے وچ وی دھاتاں دے استعمال تے فنِ تعمیر توں واقف ہن۔

=== ٥. اکھاݨ تے حقیقت ===
واݨی وال دی تاریخ کوں ݙیکھ تے سرائیکی دا اے اکھاݨ یاد آندے:&lt;blockquote&gt;'''&quot;پراݨی لیر، وݙا ہیر۔&quot;'''

یعنی جیہڑی شے جتنی قدیم ہوندی ہے، اوندے وچ اتی ہی حکمت تے قدر لُکی ہوندی ہے۔ واݨی وال ساݙی تہذیب دی او &quot;پراݨی لیر&quot; ہے جیہڑی ساݙی اصل سُنڄاݨ کرویندی ہے۔&lt;/blockquote&gt;

=== خلاصہ ===
واہݨی وال  صرف مٹی دا ہک ڈھیر کائنی، بلکہ ایہ ساݙے اباؤ اجداد دی پنج ہزار سال قدیم عظمت دا نشان ہے۔ ضرورت ایں امر دی ہے جو ایں جیہے مقامات دی حفاظت کیتی ونڄے تاں جو آوݨ والیاں نسلاں کوں اپݨی دھرتی دی قدامت تے فخر تھی سڳے۔
==حوالے==</text>
      <sha1>0ncfa4ulyzo07zkwk1gxy6k64sojvwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ویدک دور دا سرائیکستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33721</id>
    <revision>
      <id>73231</id>
      <parentid>72477</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9225" sha1="itc7k8xwiedzkvkg9f4fs1jtwvtl51x" xml:space="preserve">ویدک دور (تقریباً '''١٥٠٠''' توں '''٦٠٠''' قبل مسیح) وچ [[سرائیکی وسیب]] دا خطہ سیاسی تے سماجی لحاظ نال ٻہوں اہمیت دا حامل ہئی۔ اوں دور وچ ایں علاقے وچ چھوٹے قبیلیاں توں گھن تے وݙیاں ریاستاں (مہا جن پد) تک دا ہک مکمل نظام موجود ہئی۔

ہیٹھ اوں دور دیاں ریاستاں، قبیلیاں تے قصبیاں دا تذکرہ کیتا ڳیا ہے:

=== ١. مہا جن پد تے ریاستاں ===
ویدک دور دے اواخر وچ ہندوستان وچ '''١٦''' وݙیاں ریاستاں ہن، جنہاں وچوں کجھ دا تعلق براہِ راست یا بلاواسطہ سرائیکی پٹی نال ہئی:

* '''گندھارا (Gandhara):''' اگرچہ ایندا مرکز ٹیکسلا ہئی، پر ایندی حدود اڄوکے ڈیرہ اسماعیل خان تے بنوں تک پھیلی ہوئیاں ہن۔ اے علم تے تجارت دا وݙا مرکز ہئی۔
* '''سوویرا (Sauvira):''' اے قدیم سرائیکی وسیب دی سب توں اہم ریاست ہئی۔ ایندا تذکرہ مہا بھارت وچ وی ملدے تے اے اڄوکے ملتان، بہاولپور تے سندھ دے کجھ حصیاں تے مشتمل ہئی۔
* '''سندھو ریاست (Sindhu Kingdom):''' اے ریاست دریائے سندھ دے کنڈے آباد ہئی۔ ایندا تذکرہ اکثر سوویر دے نال کیتا ویندے (سندھو-سوویر)۔

=== ٢. اہم قبیلے ===
ویدک دور وچ قبیلے ہی ریاست دی بنیاد ہن۔ سرائیکی وسیب وچ آباد کجھ مشہور قبیلے اے ہن:

* '''پارتھ (Parthas):''' ایہ قبیلہ اوں ویلے دے ستلج تے چناب دے درمیانی علاقیاں وچ آباد ہئی۔
* '''بھرت (Bharatas):''' رِگ وید دے مطابق اے سب توں طاقتور قبیلہ ہئی۔ انہاں دی حکمرانی سرائیکی دریاواں توں گھن تے گنگا تک ہئی۔
* '''ترتسو (Tritsus):''' ایہ شاہی قبیلہ ہئی جیندے راجہ سداس نے &quot;ݙاہ بادشاہواں دی جنگ&quot; وچ فتح حاصل کیتی۔
* '''کیکایا (Kekaya):''' ایہ قبیلہ دریائے جہلم تے چناب دے درمیانی علاقے (ساندل بار تے ملحقہ علاقے) وچ آباد ہئی۔

[[فائل:Saraiki region.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]]
[[فائل:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان دا نقشہ]]
=== ٣. قدیم قصبے تے تجارتی مرکز ===
ویدک دور دے قصبے قلعہ بند ہوندے ہن جنہاں کوں &quot;پور&quot; آکھیا ویندا ہئی:

* '''کاسپ''' '''پور (Kasyapapura):''' اے ملتان دا قدیم ترین ناں خیال کیتا ویندے، جیہڑا رشی کشیپ دے ناں تے ہئی۔ ایہ ویدک دور دا ہک وݙا مذہبی مرکز ہئی۔
* '''تُلمبہ (Tulamba):''' ملتان دے نیڑے ایہ ہک قدیم وستی ہئی جیہڑی تجارتی رستے تے واقع ہئی۔ ایہ ویدک دور دے چھیکڑی زمانے دی یاد گار ہے۔
* '''اوچ (Uchh):''' دریاواں دے سنگم تے ہووݨ پاروں ایہ ہک اہم فوجی تے تجارتی چوکی ہئی۔ ایہ شہر سکندر دے دور وچ ویدک زمانے دے چھیکڑ تے بݨیا۔

=== ٤. حکومت تے نظامِ زندگی ===
ویدک دور دے سرائیکستان وچ حکومت دا ڈھانچہ کجھ ایں طرح ہئی:

* '''کُل (Kul):''' خاندان، جیندے سربراہ کوں 'کُلپا' آکھیا ویندا ہئی۔
* '''گرام (Gram):'''  وستی، جیندے نگران کوں 'گرامݨی' آکھیا ویندا ہئی۔
* '''وِش (Vish):''' وستیاں دا مجموعہ، جیندے حاکم کوں 'وِش پتی' آکھیا ویندا ہئی۔
* '''جن (Jan):''' قبیلہ یا ریاست، جیندے حکمران کوں 'راجن' (راجہ) آکھیا ویندا ہئی۔


=== ݙاہ بادشاہواں دی جنگ ===
سرائیکی دھرتی دی تاریخ وچ ایہ ویدک دور دی سب توں وݙی جنگ ہئی۔ اے جنگ دریائے راوی ('''Parushni''') دے کنڈے تے لڑی ڳئی۔ ایں جنگ وچ ہک پاسے راجہ سداس ہئی تے ݙوجھے پاسے '''١٠''' متحد قبیلے (جنہاں وچ پُرو، یڈو تے کجھ مقامی سرائیکی قبیلے شامل ہن)۔ راجہ سداس دی فتح نے ایں خطے دی سیاسی تقدیر بدل ݙتی۔

سرائیکستان (وادیِ سندھ دے تل والے علاقے) دی ١٩٠٠ ق م توں ٥٠٠ ق م تائیں دی تاریخ ٻہوں قدیم تے اہم ہے۔ ایہ دور دراصل وادیِ سندھ دی تہذیب (Indus Valley Civilization) دے ڈہݨ تے آریائی دور دے شروع تھیوݨ دا ویلہ ہے۔

=== وادیِ سندھ دا ڈھہݨ تے ہاکڑا دور (١٩٠٠ ق م - ١٥٠٠ ق م) ===

* '''١٩٠٠ ق م - ١٨٠٠ ق م:''' ہڑپہ تہذیب دے وݙے شہر (جھیاں ملتان تے بہاولپور دے نیڑے والے علاقے) زوال دو ونڄݨ لڳ پئے ہن۔ موسمی تبدیلی تے دریاواں دے رخ مٹاوݨ نال زراعت متاثر تھئی۔
* '''١٨٠٠ ق م - ١٧٠٠ ق م:''' &quot;ہاکڑا دور&quot; دی بستیوں (خاص طور تے چولستان تے بہاولپور وچ) کھنڈر بݨݨ لڳ پیاں۔ لوک وݙے شہراں کوں چھوڑ تے چھوٹے دیہاتاں وچ وسݨ لڳ پئے۔
* '''١٧٠٠ ق م - ١٦٠٠ ق م:''' تجارت ختم تھی ڳئی تے مٹی دے برتݨاں دا فن بدلیج ڳیا۔ ایہ ہک عبوری دور ہئی جیندے وچ پرانی تہذیب مٹدی پئی ہئی۔
* '''١٦٠٠ ق م - ١٥٠٠ ق م:''' مقامی قبیلے آزادانہ طور تے وسدے ہن۔ مرکزی حکومت یا وݙے قلعے غائب تھی ڳئے ہن۔


=== ویدک دور دی شروعات (١٥٠٠ ق م - ١٠٠٠ ق م) ===

* '''١٥٠٠ ق م - ١٤٠٠ ق م:''' تاریخ داناں دے مطابق، شمال توں آریائی قبیلے تہاݙے علاقیاں دو آوݨ لڳے۔ رگ وید وچ &quot;پنچ ند&quot; (پنجند) دے دریاواں دا ذکر ملدے، جیندے وچ ملتان تے دیرہ جات دے علاقے شامل ہن۔
* '''١٤٠٠ ق م - ١٣٠٠ ق م:''' مقامی لوکاں تے نویں آوݨ والیاں دے وچالے ثقافتی ملاپ تھیا۔ مال مویشی پالݨ ہک وݙا پیشہ بݨ ڳیا۔
* '''١٣٠٠ ق م - ١٢٠٠ ق م:''' ایں دور وچ لوہے دے استعمال دے ابتدائی نشانات ملدن۔ کاشتکاری وچ بہتری آئی۔
* '''١٢٠٠ ق م - ١١٠٠ ق م:''' وادیِ سندھ دے وچالے والے علاقے (سرائیکستان) وچ چھوٹے چھوٹے ریاستاں یا &quot;جن پد&quot; (قبائلی حکومتاں) بݨݨ لڳ پیاں۔
* '''١١٠٠ ق م - ١٠٠٠ ق م:''' مذہبی عقائد تے ویدک سبھیاچار جڑاں پکڑݨ لڳ پئی۔ سرائیکی وسیب دے دریاواں دے کنارے مذہبی رسومات دے مرکز بݨ ڳئے۔

=== آہنی دور تے قدیم ریاستاں (١٠٠٠ ق م - ٥٠٠ ق م) ===

* '''١٠٠٠ ق م - ٩٠٠ ق م:''' لوہے دا استعمال عام تھیوݨ نال جنگلات صاف کیتے ڳئے تے نویں شہر آباد تھئے۔ ملتان (جینکوں اوں وقت 'کاشیا پاپورا' یا ملستھان آکھیا ویندا ہئی) ہک اہم مرکز بݨ تے ابھریا۔
* '''٩٠٠ ق م - ٨٠٠ ق م:''' قلعہ بندی دے رجحان وچ اضافہ تھیا۔ دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان دے پہاڑی دامن والے علاقے دفاعی طور تے اہم تھئی ڳئے۔
* '''٨٠٠ ق م - ٧٠٠ ق م:''' ایں دور وچ وݙیاں ریاستاں (Mahajanapadas) دے اثرات اتھاں وی پہنچے۔ گندھارا تے سندھو ریاستاں دے درمیان ایہ علاقے ہک پل دا کم کریندے ہن۔
* '''٧٠٠ ق م - ٦٠٠ ق م:''' تجارت ولوں بحال تھئی۔ ہاکڑا دریا خشک تھیوݨ نال آبادی زیادہ تر سندھ تے چناب دے نیڑے منتقل تھئی ڳئی۔
* '''٦٠٠ ق م - ٥٠٠ ق م:''' ایہ مہاتما بدھ دا دور وی ہئی۔ سرائیکستان دے علاقے وچ وݙے قبیلے (جھیاں 'ملی' یا مالوا قبیلہ جنہاں دے ناں توں ملتان مشہور تھیا) طاقتور ریاستاں دی شکل اختیار کر چکے ہن۔ ٥٠٠ ق م دے نیڑے اتھاں ہخامنشی (ایرانی) سلطنت دے اثرات وی شروع تھی ڳئے ہن۔

ویدک دور دی ایہ تاریخ ثابت کریندی ہے جو سرائیکی وسیب ہمیشاں توں سیاسی شعور تے تہذیب دا مرکز ریہا ہے۔

[[ونکی:تاریخ سرائیکستان]]</text>
      <sha1>itc7k8xwiedzkvkg9f4fs1jtwvtl51x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پیار کرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33729</id>
    <revision>
      <id>73251</id>
      <parentid>71162</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18920" sha1="ibuim2n0cuxqg1dp8hdjn9dlkl4i8e3" xml:space="preserve">پیار دی کوئی زبان نی ہوندی ، پیار دی کوئی شکل نی ہوندی، پیار دی کوئی وجہ نی ہوندی ، پیار دی کوئی سمت نی ہوندی ، پیاردا کوئی علاقہ نی ہوندا، پیار دا کوئی موسم نی ہوندا، پیار دا کوئی پیمانہ نی ہوندا، پیار وچ کوئی سوہݨا کوجھا نی ہوندا، پیار مُلھ نی ملدا، پیار ملھ نی گھنیندا، پیار ملھ نی ݙیویندا، پیار ہٹی تے نی ملدا، پیار دڳ تے نی لبھدا، پیار پدھر اُتے نی پیا ہوندا، پیار اوڈھر نی ہوندا، پیار وݙا یا چھوٹا نی ہوندا، پیار پاݨی وچ نی وہندا ہوندا، پیار ہوا وچ نی اُݙدا ہوندا، پیار پہاڑ وچ نی لُکیا پیا ہوندا، پیار زمین دے تل وچ نی ہوندا۔پیار تاں بس پیار ہوندے ، پیار تھی ویندے ، پیار آ ویندے ، جیویں جو اللہ سئیں نال پیار ہوندے ، اللہ دی مخلوق نال پیار ہوندے ، اللہ سئیں دے بݨائے ہوئے نظاریں نال پیار تھی ویندے ، جیویں کتابیں نال پیار تھی ویندے ، کتابیں دے حرفیں نال پیار تھی ویندے ، حرفیں دی عظمت نال پیار تھی ویندے ، کتابیں دے ورقیں نال پیار تھی ویندے ، لفظیں دے مٹھے مٹھے لہجیں نال پیار تھی ویندے، لفظیں دی آپت وچ جڑت نال پیار تھی ویندے ۔

میکوں قلمی نسخیں نال پیار ءِ، لائبریریں نال پیار ءِ، لائبریریں وچ رکھیل ادبی مواد نال پیار ءِ، نصحیتیں نال پیار ءِ، شیخ سعدیؒ دی ڳالہیں نال پیار ءِ،اناہیں دے سچے واقعات نال پیار ءِ، انہاں دے مثالیں نال پیار ءِ، دلیلیں نال پیار ءِ، وسیب دے یادگاریں نال پیار ءِ، انہاں کوں ݙیکھ تے پراݨیاں یاداں تازہ تھیوݨ نال پیار ءِ مئو مبارک نال پیار ءِ، بدلی تے بھٹہ واہݨ نال پیار ءِ، سسی دی ماڑی نال پیارءِ، ممتاز حیدر ݙاہر دی شاعری تے لکھتیں نال پیار ءِ، رفیق ساحل نال سرواہی نال پیارءِ، پیر دے گوٹھ نال پیار ءِ، سید انیس شاہ جیلانی نال پیار ءِ، پتݨ منارہ نال پیار ءِ، چنݨ پیر تے قلعہ ݙیراور نال پیار ءِ، روہی تے روہی واسیں نال پیار ءِ،فقیرا بھگت نال پیار ءِ،انہاں دے ڳائیاں ہویاں پیر فرید دئیں کافیں نال پیار ءِ، چپڑی نغارے نال پیار ءِ، ڈھولک تے چنگ نال پیار ءِ، پیر فریدݨ دے چاچڑاں تے کوٹ مٹھݨ نال پیار ءِ، وہندے دریا نال پیار ءِ، پاݨی وچ تردی مچھی نال پیار ءِ، مسیتیں نال پیار ءِ، درگاہیں نال پیار ءِ، امام بارگاہیں نال پیار ءِ ہر قسم دے عبادت خانیں نال پیار ءِ، چنڳی شاعری نال پیار ءِ، شاعریں نال پیار ءِ، مشاعریں نال پیا رءِ، رنگیں نال پیار ءِ، موسمیں نال پیار ءِ، بہاریں نال پیار ءِ،خوشبو نال پیارءِ، گلوکاریں نال پیار ءِ، ہر سوہݨی ڳال نال پیار ءِ، ڳال دے انداز نال پیار ءِ، ہمدرد انسان نال پیار ءِ، خوشی نال پیار ءِ، خوشی دا سبب بݨݨ والہیں نال پیار ءِ، خوشی کوں ودھاوݨ والیں نال پیار ءِ، خوشی کوں برقرار رکھݨ والیں نال پیار ءِ، سُریں نال پیار ئِ۔ 

چنڳی صحت نال پیار ءِ، ایمان والے بندے نال پیار ءِ، ٹھڈھی چھاں نال پیار ءِ، چھاں ݙیوݨ والے وݨ نال پیار ءِ، پَھل تے پھُل ݙیوݨ والے وݨیں نال پیار ءِ، وݨیں وچ پکھیں دے گھریں نال پیار ءِ، پکھیں دے ڳاوݨ نال پیار ءِ، چوݙویں دے چندر نال پیار ءِ، اوندے سوجھلے نال پیار ، سوجھلے وچ لُک چھپ کھیݙݨ والے نِکے ٻالیں نال پیار ءِ، وسدیں گھریں نال پیار ءِگھریں وچ کلہوٹیں نال پیار ءِسفیلیں نال پیار ءِزناوریںدے بندریں نال پیار ءِ، پیل پاوے ، در تے درسال نال پیار ءِ،اوتاکیں ، وساخیں نال پیار ءِدل لاوݨ والیں نال پیار ءِدل ݙیوݨ تے ول گھنݨ والیں نال پیار ءِدل وچ دل دا راز، لُکا تے رکھݨ والیں نال پیار ءِ، پیار دے ریشمی غلافیں نال پیار ءِشرم نال پیار ءِحیاء نال پیار ءِ حجاب نال پیار ءِ، پاکیزگی نال پیار ءِ، کامیابی نال پیار ءِ، کامران نال پیارءِ، چنڳے اخلاق نال پیار ءِ، سچے خلوص نال پیار ءِ، چنڳے سلوک نال پیار ءِ، احساس نال پیار ءِ، انصاف نال پیار ءِ اُچے کردار نال پیار ءِ، جرات نال پیار ءِ، مٹھیں زبانیں نال پیار ءِ، حسین شکلیں نال پیار ءِ، چنڳے نقش نین نال پیار ءِ، اللہ پاک دی تخلیق نال پیار ءِ، بے وجہ ڈھہݨ والی ہنجھ نال پیار ءِ، بے ساختہ نکلی ہوء کھل نال پیار ءِ، سچے لڳے ہوئے دل نال پیار ءِ، یاریں دے مکھڑے تے سوہݨے تل نال پیار ئِ۔ اے ہن پیار دیاں کجھ ڳالہیں ، ہُݨ آپاں ایندی تفصیل والے پاسے امدوں ۔ 

پیار توں ہٹ تے دلیں وچ جݙاں سڄݨیں بارے نِکیاں نِکیاں ڳالہیں کوں جاہ ݙیویسے تاں زندگی وچ وݙے وݙے قیمتی تے اہم رشتے خراب تھیوݨ پئے ویسن ، ول ڳالھ پیار محبت توں پرے تھیوݨ پئے ویسے ، دِلیں دے ولیکھے وچ نفرت تے بدگمانیاں جاہیں کریسن ، غور کرو تاں ݙیکھو جو اللہ سئیں نے رشتے ہک ٻئے دا خیال کرݨ سانگے بݨائن، ہک ݙوجھے دا استعمال کرݨ سانگے نی بݨائے، لوک ہک ݙوجھے دے کم آوݨ دی بجائے ہک ٻئے دا کم کر رکھیندن ، انسان کنوں اُچا اوندا کردار ہوندے ، جیرھا انسان دے اندر ہوندے ، ہک غربت ، ݙوجھا کردار دا چنڳاں ناں ہووݨ ،اے موت دے برابر والی ڳالھ ہوندی ءِ۔ ݙٹھا ونڄے تاں غریب آدمی ءِچ ڈھیر عیب نظردن تے خاص کار اوہے عیب وی جیرھے آدمی وچ ہوندے ای کائنی ، اونویں دنیا دا اصول وی عجیب ءِ، انسان دے ہتھوں اگر کوئی شے ترٹ پووے تاں بندے وݙے ارمانی تھیندن ، مگر کہیں دا دل تروڑ گھنن تاں آہندن کوئی فرق نی پمدا، اتھوں اے ڳالھ ثابت تھیندی ءِجو اساں چیزیں نال پیار تے محبت کریندوں ، انسانیت نال پیار نی کریندے حالانکہ پیار چھڑا انسانیت نال بݨدے، انسانیت دی ہر ادا نال بݨدے، انسانی دید وجود نال بݨدے، انسانیت دی وفا نال بݨدے ، مگر اینکوں کوئی سمجھݨ سانگے تیار کائنی ۔ 

پیار محبت پوری توجہ منگدن ، معاشرے دے ہر کردار تے ہر گزریے ویلھے تے غور کروں تاں اساݙے سانگے ٻہوں وݙے سبق ان ، انسان تے جݙاں بُرا ویلہا اَمدے تاں اوں ویلھے انسان دا پچھانواں وی پچھی تے تھی ویندے مگر اوں پریشانی ویلھے وچ تہاݙے مونڈے تے کوئی ہتھ رکھ تے آکھے جو پریشان نہ تھی میں ہاں پیاں ، او ہتھ عظیم ءِ، او ہتھ تہاڈا ہمدرد ءِ، او ہتھ تہاݙا سچا خیر خواہءِ، اوندے مقابلے وچ ہک ٻیا ہتھ جیرھا تہاݙی کامیابی تے تاڑی وڄیندے ، او ہتھ کنوں پہلے والا ہتھ ڈھیر قیمتی ہوندے ۔ پیارے محبت وچ ہک ٻیا خوف وی اساݙے اُتے ہمیشہ حملہ کیتی رہندے ، اساں پوری زندگی کلہے تھی ونڄݨ دے ݙر کنوں بے قدر لوکیں نال ٻدھیے راہندوں ، انہاں دی ہر گندی ڳالھ کوں سہندوں ، حالانکہ بے قدرے لوکیں نال پیار تے محبت ذہنی پریشانی توں علاوہ ٻیا کجھ نی ملدا، بد ترین احترام اوہوندے جیرھا خوف تے قائم ہوندے ،ا حترام دِلیں وچ وسدے ، احترام دے نال مخالف وی اپݨے بݨدن مگر ایں عمل وچ اُٻاہل دا وݙا دخل عمل ہوندے ، اُٻاہل بالکل نی کرݨی چہیدی ۔ مدتاں لڳدین غیریں کوں اپݨا بݨاوݨ وچ، انہاں دے دل وچ پیار نال پہݨ ءِچ ، لوکیں دا کیا لوک تاں ہک پل وچ پرایا بݨا ݙیندن ، ݙکھ ݙے تے ، بدتمیزی کر تے ، بد سلوکی کر تے ، نفرت کر تے ، دھوکہ ݙے تے ، خواہ مخواہ دے گلے شکوے کر تے ۔ 

سیاݨے آہدن ، اپݨے آپ کوں کݙاہوں وی بے وزنا ناں کرو، مطلب پیار دی خاطر کہیں دے پچھوں بھڄ تے ، کہیں دیاں منتھاں کر تے ، کہیں دیاں خوشامتاں کر تے ، کہیں بے قدرے دا خاہ مخواہ انتظار کر تے ، کہیں کوں خاہ مخواہ متاثر کرݨ دی بار بار ناکام کوشش کر تے ، کہیں کنوں پیار تے محبت تے توجہ دی خیرات منگ تے بالکل ہولے تے بے وزنے نہ تھیوو، ایندے وچ ٻہوں نقصان ہے۔ پیار محبت دیاں ڳالھیں سݨݨ یا کرݨ نال سمجھ نی اَمدیاں جݙاں تئیں تسان خود آپ ایں کیفیت وچوں نہ گزرے ، اگر انہاں شہیں کنوں پرے رہݨ دی کوشش کیتی ڳی تاں ول شاید، بندہ ہلکا تھیوݨ توں بچ سڳدے ، ویسے بندہ زندگی اپݨی اتنی مصروف کر گھنے جو کہیں دے عیب ݙیکھݨ دا موقع ای نہ ملے، کہیں پیار کرݨ والے بندے دی توجہ پھیرݨ نال بندے دے اندر غلط فہمیاں اپݨی جاہ بݨیندن، غلط فہمیاں ہمیشہ بد گمانی کوں پیدا کریندن، ول اوہا بدگمانی پیار تے محبت دے وچ پندھ ودھیندی ءِ، جݙاں پندھ ودھن تاں اپنائیت، اجنبیت وچ تبدیل تھیندی ءِ، جیندا پچ پجاوݨ انسان دے وس ءِچ نی ہوندا۔

ایں عمل دے بعد ہک نارمل انسان بعض اوقات نشے دی عادت کوں اپیندے ، اوندا روگ سینے وچ پلیندے ، اکثر ذہنی طور تے غیر حاضر رہندے ، زیادہ تر کلہیپ کوں ترجیح ݙیندے ، سنگت کنوں چھڑا ہیں خوف کنوں لُکدے جو متاں کوئی ماضی دا گزریا ہویا ورقہ کھول گھنے ۔ اوندے مقابلے وچ چنڳے اخلاق والے لوک ڈھیر دیر تئیں لوکیں دے دِلیں وچ اپݨی جاہ کیتی راہندن ، چنڳے کنوں چنڳے پھل دی خوشبو تے مہک وی ہک ݙینھ مُک ویندی ءِ، مگر اچھے اخلاق دی خوشبو تے مہک نال چنڳے تے بہترین سلوک دی خوشبو تے مہک انسان دے مرݨ دے بعد وی راہندی ءِ۔ زندگی دے وچ کجھ لوکیں کوں چھوڑنا ایں سانگوں وی ضروری ہوندے جو اگر اساں انہاں کوں نی چھڑیندے تاں او اساکوں کتھائوں دا نہ چھوڑیسن ، کتھائیں ٻہݨ دا ناں چھوڑیسن، اوندے وجہ وی انسان دی فطرت ئِ۔

انسان فطری طور تے عجیب زندگی گزارݨ دا عادی ہوندے جو او موئیں کوں روندے تے جیندیں کوں رویندے ، رووݨ دے عمل وچ انسان اے بھُل ویندے جو او رویندا کئیں کوں پئے، او اے نی ݙیکھدا جو رووݨ والا میݙا کتنا اپݨا ءِ، میݙا بھرا ءِ، میݙی بھیݨ ءِ میݙا ابا سئیں ءِ، میݙی ماء ءِ، میݙی ماسی ءِ، میݙی چاچی ءِ، میݙی بوا ءِ، میݙا چاچا ءِ، میݙا ماما ءِ، میݙا ماسٹر ءِ، میݙا وݙ وݙیرہ ءِ، میݙا حق ہمسایہ ءِ، میݙے نیڑے پرے دا رشتہ دار ءِ، واقف اݨ واقف اے ، یار دوست یا ملݨ والا ءِ، انسان فطری طور تے مجبور ءِ، اوندا مقصد ݙوجھیں کوں پریشان کرݨ ہوندے ، کھس کھاوݨ ہوندے ، وعدہ خلافی ہوندے ، ݙکھ ݙیوݨ ہوندے ، انہاں ساریں حالات وچ اگر انسان اللہ سئیں دی رضا والے پاسے آ ونڄے ، پیار کرݨ آلے پاسے ٹُر پووے تاں پچھیں انسانی عظمت دا قد وݙا تھیوݨ پئے یندے ، زندگی دی سب توں وݙی نعمت ذہنی سکون ہوندے ، اگر انسان اوں لذت کوں محسوس کرݨ لڳ ونڄے تاں ول سمجھ گھنو تساں کنوں سب شئے موجود ءِ، تساں پیار کرݨ سکھ ڳیئو تاں ول دنیا وچ تُساں واقعی ہک چنڳے انسان او ، ول تہاݙا کردار چنڳا ایں ، تہاݙا احساس چنڳاں ءِ، تہاݙا ہر قدم چنڳائی آلے پاسے ویسے ۔ 

سیاݨے آہدن زندیگ وچ ݙوں طرح دے لوکیں کنوں پرے رہݨ سِکھو، پہلے نمبر تے جیرھا بندہ مصروف راہݨ دا عادی ءِ، مصروف بندہ ہمیشہ اپݨی مرضی نال ڳالھ کریندے ، اوں ویلھے تئیں جݙاں تک اونکوں اپݨی مصروفیات وچوں فرصت نہ مِلسے تے ݙوجھے نمبر تے مغرور راہݨ آلا بندہ ، ایں سانگوں جو مغرور بندہ ہمیشہ اپݨے مطلب ویلھے یاد کریسے ، جݙاں تئیں مغرور بندے داکم ݙوجھیں بندیں وچ نہ پمسے ، او کݙاہیں وی ݙوجھیں سانگے ویلھا نہ کڈھیسے ، انہاں دے مقابلے وچ پیار کرݨ دا ہنر تے احساس آ ونڄے تاں ول انہاں دی دنیا بدل سڳدی ءِ، پیار دی وجہ نال انہاں دے اندروں پُکی نفرت مَر سڳدی ءِ، تے او جیوݨ جوڳے تھی سڳدن۔ 

سیاݨے آہدن مخلوق خدا دی خذمت وچ گزارݨ والا ہر ݙینھ عید دا ݙینھ ہوندے ، مخلوق خدا دیاں دعائیں ، انہاں دے دِلیں وچوں نِکتیاں ارداساں ، انسان دے ٻیڑے پار کر سڳدن ، انسانی سوچ دیاں سمتاں بدل سڳدن ، انسان ، انسانیت آلے پاسے ڈھل ویندے ، اینویں اپݨیں دے نال گزریے ہوئے ویلھے دا پتہ ای نی لڳدا ، وقت گزر ویندے ، اگر بندے دے اندر پیار کرݨ والی عادت / حِس / رڳ / خیال جاڳ پووے تاں ول وقت ای اپݨا بݨ ویندے تے اپݨیں وی مزید اپݨے بݨ ویندن ، اونویں اے وی اکھاݨ ءِجو عمر تے زندگی گزارݨ دے فرق دا پتہ ایں پیمانے توں لڳدے جو اپݨیں دے نال جیڑھا ویلھا گزاریا ونڄے اونکوں زندگی آہدن تے جیڑھا ویلھا اپݨیں دے بغیر گزاریاں ونڄے اونکوں عمر آہدن مگر میں آہداں جیڑھا وقت پیار تے محبت دے بغیر گزریئے اوہا عمر گݨیدی ءِ، تے جیڑھا وقت پیار تے محبت نال لنگھے اوہا اصل ءِچ زندگی ہوندی ءِ۔ اساݙے معاشرے وچ رشتے کمزور ایں سانگوں وی تھیندن جو اساں لوکیں کوں چھڑا رشتیں کوں ازماوݨ ݙا امدے ، اساں رشتے نبھاوݨ نی ڄاݨدے ، معاشرے دے وچ لوکیں کنوں خود دا اپݨا بݨیا ہویا ایجھا پیمانہ موجود ہوندے جیندے میرٹ تے کوئی عزیز وی پورا نی آ سڳدا تے معاشرہ وی ایہو کجھ چہندے جو پیمانے تے کوئی وی پورا نہ اُترے ، سبھے رشتے ٹرورک تھی ونڄن، سب دی محبت کوں کنڑا لڳ ونڄے تے رشتے سارے اُتھل پُتھل تھی ونڄن ۔ زندگی دے وچ ناکام بندے دا کوئی یار نی ہوندا، ناکامی دا کوئی ولی وارث نی ہوندا، سادے لوظیں وچ اے ڳالھ آکھ سڳدوں تاں سمجھ گھنو کوئی وی اپݨا نی ہوندا مگر کامیاب بندے دا ہر کوئی یار ہوندے ، رشتے دار ہوندے ، سونہاں ہوندے ، یار ہوندے، راز دار ہوندے ، خیر خواہ ہوندے ، ݙکھ ونڈائو ہوندے ، ایہا ای ٻہوں وݙی منافقت ءِ۔ 

سیاݨے آہدن نانگ کنوں نہ ݙرو ، کیونجو نانگ ہمیشہ سر عام ݙنگ پیندے ، تُساں کم ظرف تے منافقیں کنوں ݙرو جیرھے یار بݨ تے اپݨے ٻال بݨ تے خیر خواہ بݨ تے عزیز بݨ تے ݙنگ مریندن، ایجھی حالت وچ کاوڑ کوں ونڄائوں ، پیار کروں ، کیوں جو پیار نال بندے تاں بندے ڈانڈھے وی اپݨے بݨ ویندن۔ 

== حوالہ ==
جمل جہان دی خیر . لکھاری: اسلم بھٹی , [[جھوک پبلشرز ملتان|جھوک پبلشرز, دولت گیٹ ملتان]]</text>
      <sha1>ibuim2n0cuxqg1dp8hdjn9dlkl4i8e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کم کروں</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33740</id>
    <revision>
      <id>73288</id>
      <parentid>71174</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8152" sha1="650y9xm8h6kuafr5f65dtkqlml9m3pq" xml:space="preserve">اردو وچ کم کرو دا مطلب ہوندے تھوڑا کرو ، گھٹ کرو ، پورا نہ ݙیو، جیندا جتنا حق ءِ اوندا حق مارو، انہاں کوں لتاڑو، ول وانجھ کرو، کھوٹ کرو، ݙڈھپ ݙکھائو، ݙوجھیں کوں چھوٹا سمجھو، بے واہا سمجھو ، زناور سمجھو، آپ سنّواں نہ سمجھو۔ پَر اساݙی معتبر تے مٹھی سرائیکی زبان وچ کم کرو دا مطلب ہوندے ، نِکمے نہ ٻہو، حق حلال دی کر تے کھائو، محنت کرو، ہتھ پیر چولو، زمین تے اپݨا رزق ڳولو، کہیں نال کھوٹ نہ کرو، سب کوں بھرا سمجھو۔ کم کریسو تاں چنڳے بݨسو ، کم کریسو تاں ہر کہیں کوں بھمسو، کم کریسو تاں حق حلال دی کھمسو، حلال کھمسو تاں اللہ سئیں کوں پیارے لڳسو، ول جمل جہانءِچ پسند کیتے ویسو، کم کرݨ چنڳائی دی نشانی ءِ کم کرݨ اپݨی ذمہ داری کوں سمجھݨ دی نشانی ءِ کم کرݨ مستقبل وچ وݙے ہووݨ دی نشانی ءِ کم کرݨ عزت دار ہووݨ دی نشانی ءِ کم کرݨ وسیب وچ معتبر ہووݨ دی نشانی ءِ۔ کم کرݨ چھڑا سلسلہ روزگار ودھاوݨ دا ناں نی ، کم تاں کم ہوندے ، ایندے وچ انسان دا اپݨا ذاتی کم تھی ڳیا، سنگت دا کم تھی ڳیا، وسیب دا کم تھی ڳیا، معاشرے دا کم تھی ڳیا، وطن وچ وسݨ والیں دا کم تھی ڳیا۔ ہک انسان دا ݙوجھے انسان دی پریشانی کوں گھٹ کرݨ اوندے ݙکھے ویلھے وچ ساتھ ݙیوݨ ہمسائے یا کہیں وی انسان دی فوتگی تے اوندے معاملات وچ اوندا ݙکھ گھٹاوݨ دی کوشش کرݨ، ݙوجھیں دی چھوٹی کنوں چھوٹی خوشی دا خیال رکھݨ، نِکے ٻالیں دی نِکی نِکی خواہشیں دا احترام کرݨ، اپݨے واندے رہݨ آلے بندیں دی جائز لوڑھ پوری کرݨ ، کہیں کوں اوکھا نہ کرݨ ، اے سارے معاملات کوں پورا کرݨ دا ناں ’’کم کرݨ‘‘ ہوندے۔ 

استاد سکول وچ ٻالیں کوں پڑھیندے ، او ہر ٻال تے توجہ ݙیندے ، اے سوچ تے جو ایہے ٻال اساݙا مستقبل اِن، انہاں وݙا تے سیاݨاں تھی تے قوم دی خذمت کرݨی ءِ استاد ہر ٻال کوں اپݨا ٻال سمجھدے ، انہاں کوں صحیح طریقے نال وقت ݙیندے ، انہاں دے ہتھ کوں پکڑ تے لکھݨ سکھیندے ، اے استاد دا کم ءِ۔ راہک راہکی راہندے ، سیالے ، اُنھالے وچ رات دا جاڳدے ، فصلیں کوں پاݨی لیندے ، اوکھ نبھیندے ، چھڑا ایں آس تے جو ایہا رہکی اوندی قسمت کوں جڳیسی، ایہا رہکی اوندی بُکھ کوں مُکیسی تے اوندے رڄ دی وجہ بݨسی ، ایں رہکی وچ اوندے ٻال پلسن ، اوندا مال پلسی ، اوندے گھرخوشحالی اَمسی ، راہکی دا راہݨ توں پک ونڄݨ تک دے عمل دا ناں (کم ءِ) جیرھا راہک کریندا ودے ۔

ملاح ٻیڑی چلیندے ، او دریا دی تازگی ، اوندیں بے رحم لہریں کنوں واقف ءِ او تار تاگھے دا سونہاں ءِ او دریا وچ ݙینہہ رات گزاری کھڑے ، او ٻیڑی کوں دریا دی تھکی سیڑھ وچ پند کرویندے ، او دریا دے پوریں چالاکیں کوں ڄاݨدے ، اپݨے آپ کوں پڄاوݨ ڄاݨدے ، ٻیڑی کوں بچاوݨ ڄاݨدے ، ٻیڑی دے وچ ٻیٹھے ہوئے بندیں دے نال نال زناوریں کوں بچاوݨ ڄاݨدے ۔ او واہندے دریا وچ رہݨ آلے سِسار کوں ڄاݨدے ، کمی دی نسل کوں ڄاݨدے ، مچھیں دیاں ذاتاں ڄاݨدے ، بُلہݨ کوں ڄاݨدے ملاح دے ایں ڄاݨݨ دے عمل کوں اوندا کم تصور کیتا ویندے ، جیڑھا بالکل سچ ءِ کیونجو ایہو ای اوندا کم ءِ۔ پہلوان اپݨی کھیݙ دے داء پیچ کوں سمجھدے ، مخالف پہلوان کوں ہراوݨ دا پورا گُر ڄاݨدے ، اونکوں اپݨے استاد نے میدان وچ مد مقابل کوں ڈھہاوݨ دا جیڑھا فن سکھائے اوہو ای اوندا کم ءِ۔ 

کمبھار مٹی پٹیندے ، ول مٹی کوں کُٹیندے ، اوندے وچوں خراب مٹی کوں علیحدہ کریندے ، چنڳی مٹی کوں ہک جاہ تے کٹھا کریندے ، اونکوں صاف جاہ تے رکھیندے ، او مٹی کوں پُسیندے ، اوں مٹی کوں اپݨے چک تے چاہ ویندے ، ول اوندے مختلف قسم دے تھاں بݨیندے ، انہاں تھانویں کوں سیکیندے ، ول ݙوجھی واری اوندی گھاڑی کریندے ، سیکیندے ول انہاں تھانویں کوں بٹھی وچ پکیندے ، اے سارے مرحلے دا عمل اوندا کم ءِ۔ لوہار لوہے کوں گرم بٹھی وچ سَٹ تے اوں کوں تپیندے ، لوہے کوں نرم کر تے اوندے وچوں مختلف شہیں بݨیندے ، اوندے ہتھیں دیاں بݨایاں ہویاں مختلف شہیں مختلف لوکیں دے مختلف کم امدین ، کجھ شہیں جوآنیں دے کم آوݨ آلیا ہوندن ، کجھ شہیں زینفیں دے کم دیاں ہوندن ، اوندا لوہے دے نال کھیݙ کھیݙ تے مختلف شہیں تیار کرݨ دے عمل دا ناں اوندا ’’کم ءِ‘ 

اینویں ادیب ، دانشور ، شاعر تے لکھاری وی اپݨے اپݨے حصے دا کم کریندن ، کتھائیں ادیب محبت دیاں ڳالہیں کریندن ، کتھائیں دانشور موجودہ حالات تے ڳالھ کریندن ، کتھائیں شاعر محرومیں تے مجبوریں دیاں ڳالہیں کریندن ، کتھائیں رویندن ، کتھائیں کِھلویندن ، کتھائیں مختلف ڳالہیں دیاں نشانیاں ݙسیندن ، کتھائیں لکھاری راتیں کوں جاڳ جاڳ تے اپݨی قوم ، اپݨی نسل ، اپݨے لوکیں ، اپݨے وسیب، اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے مسائل دی ڳالھ کریندن ، اپݨے گھٹ وسائل دی ڳالھ کریندن تے بے ترتیبے ودھدے ہوئے مسائل دی ڳالھ کریندن ، او اپݨے ہنر تے فن دے نال ہر طرح دا سنیہا ݙیندے کھڑے ہوندن ، اگر انہاں دی ڳالھ کوں ہڑ ٻدھݨ دی وجہ سݨݨ والیں کوں سمجھ آ ڳئی تاں ادیب ، دانشوریں ، شاعریں تے لکھاریں دا ہان ٹھر پَمدے ، نتاں انہاں دا قلم دے ذریعے ہاں دی ہٻڑاس کڈھݨ ، سچ الاوݨ ، چنڳاں دگ ݙکھاوݨ ، ادب دی ڳالھ کرݨ ،ا حترام دی ڳالھ کرݨ، وسیب ءِچ تھیوݨ آلی ول وانجھ دی ڳالھ کرݨ ݙڈھپ دی نشاندہی کرݨ ای انہاں دا کم ءِ۔ سیاݨے آہدن کہیں نال وعدہ کرو تاں کوشش کرو اونکوں پورا کرو کیونجو وعدہ پورا نہ کرݨ دا عمل بغیر وجہ دے دشمنی کوں پیدا کریندے ، جݙاں وی کہیں دے نال وعدہ پورا نہ کریسو تاں دشمنی ودھسے ، مخالفت تھیسے ، دلیں وچ احترام گھٹسن، سیاݨے آہدن دلیں وچ اکھیں ہوندن ۔ 

== حوالہ ==
جمل جہان دی خیر . لکھاری: اسلم بھٹی , جھوک پبلشرز, دولت گیٹ [[ملتان]]</text>
      <sha1>650y9xm8h6kuafr5f65dtkqlml9m3pq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کشیپ رشی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33748</id>
    <revision>
      <id>73279</id>
      <parentid>71268</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3707" sha1="7n3utag65fs9pjgqk2hi4xk3ayh92ut" xml:space="preserve">کشیپ رشی دی قدامت دا اندازہ لاوݨ کیتے ساکوں ویدک تاریخ تے کائنات دے قدیم دور (Puranic Timeline) کوں ݙیکھݨاں پوندے۔ کشیپ رشی، جیڑھے جو پرہلاد دے ݙاݙے ہن، تاریخ دے اوں موڑ تے کھڑن جتھاں انسانی تریخ تے دیومالائی روایات آپت وچ ملدن۔

انہاں دے زمانے دے حوالے نال کجھ اہم پہلو ایہ ہن:

=== ١. ویدک تے پُراݨک زمانہ ===
ہندو روایات دے مطابق کشیپ رشی &quot;سپت رشی&quot; (ست وݙے رشی) وچوں ہک ہن۔

* '''زمانہ:''' انہاں دا دور '''ست یُگ''' (Satya Yuga) دے آغاز دا منیا ویندے۔
* '''تخمینہ:''' جے کر اساں اینکوں موجودہ تاریخی پیمانے تے ݙیکھوں، تاں محققین کشیپ رشی دا زمانہ '''٤٠٠٠ ق م''' توں وی پہلے دا ݙسیندن۔ کجھ ماہرینِ تریخ انہاں کوں قدیم ہند دے اوں دور نال جوڑیندن جݙݨ انسان نے باقاعدہ تہذیب تے قبیلیاں دی بنیاد رکھی ہئی۔

=== ٢. ہند دی قدیم تہذیب ===
تاریخ داناں دا ہک گروہ ایہ سمجھدے جو کشیپ رشی تے انہاں دی اولاد (ہرنیکشیپ وغیرہ) دراصل اوں قدیم تہذیب دے حکمران ہن جیڑھی آریاواں دے آوݨ توں پہلے انڈس ویلی وچ موجود ہئی۔ ہرنیکشیپ دا تعلق اسور قبیلے نال ہائی۔

* '''[[ملتان]] دا ناں:''' ملتان دا قدیم ترین ناں '''کشیپ پورہ''' ہئی، جیندے توں ثابت تھیندے جو ایہ شہر کشیپ رشی نے آباد کیتا یا انہاں دے دور وچ مرکزی حیثیت رکھیندا ہئی۔ ایہ دور ہڑپہ توں وی قدیم تھی سڳدے۔
* '''٤٠٠٠ ق م توں ٣٥٠٠ ق م''' دے دور وچ  مقامی قبائلی سردار ہن۔ ایہ چھوٹے قبیلیاں دا دور ہئی۔ حکمرانی اوں شخص دے ہتھ ہوندی ہئی جیہڑا شکار تے زراعت وچ ماہر ہوندا ہئی۔
* کشیپ رشی تاں ملتان دا بادشاہ ہائی، ایں کیتے کشیپ رشی دا دور ٣٥٠٠ ق م دا ہے۔

=== ٣. جینیاتی تے نسلی حوالہ ===
کشیپ رشی کوں &quot;خلق دا پیؤ&quot; (Father of all living beings) وی آکھیا ویندے، کیونکہ روایات دے مطابق انہاں دی اولاد توں مختلف قبیلے تے نسلاں چلیاں۔

* '''تاریخی نکتہ:''' تاریخ وچ '''کیسپین سمندر''' (Caspian Sea) تے '''کشمیر''' (Kashyap-Mir) دے ناں وی کشیپ رشی نال جوڑے ویندن۔ ایندا مطلب ہے جو انہاں دا اثر تے زمانہ اوں وقت دا ہے جݙݨ انسانی نسلاں وسطی ایشیا توں جنوبی ایشیا دے پاسے ہجرت کریندیاں پیاں ہن۔

=== ٤. خلاصہ ===
جے کر اساں '''١٢٠٠ ق م''' (ویداں دی لکھت) کوں بنیاد بݨاووں، تاں کشیپ رشی انہاں توں کئی ہزار سال پہلے گزرے ہن۔

* '''اندازہ:''' تقریبا ٥٥'''٠٠  سال پہلے''' (یعنی  ٣٥٠٠ ق م دے نیڑے)۔

ایہ او دور ہے جݙݨ ملتان ہک وݙے تمدن دے طور تے ابھردا پیا ہئی تے کشیپ رشی اوں دور دے ہک عظیم دانشور، مذہبی پیشوا تے بانی دے طور تے موجود ہن۔
[[ونکی:تاریخ سرائیکستان]]</text>
      <sha1>7n3utag65fs9pjgqk2hi4xk3ayh92ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چرخہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33749</id>
    <revision>
      <id>73257</id>
      <parentid>71256</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:45:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1702" sha1="4x6bqbmfi6ebe61rr374b3kolsy67kg" xml:space="preserve">چرکھا (چرخہ)

چرکھا اساݙی پراݨی تہذیب تے [[ثقافت]] دی ہک وڈی نشانی اے۔ اے آلہ یا مشین قدیم زمانے کنوں کپاہ دے ریشے کنوں دھاگہ بݨاوݨ کیتے ورتیا ویندا ریہے۔ دیہاتی زندگی وچ چرکھے دی خاص اہمیت ہُوندی ہئی، جتھاں عورتاں آپݨے گھر دے کم کار دے نال نال چرکھا وی کَتیندیاں ہن۔

چرکھا عام طور تے لکڑ دا بݨیا ہُوندے تے ایندے وچ ہِک پہیہ، ترکلا تے کجھ ٻے نِکے نِکے پرزےشامل ہُوندن ۔ جیں ویلھے پہیہ گھمایا ویندے تاں کپاہ دا ریشہ مُڑ تے باریک دھاگے وچ تبدیل تھی ویندے۔ اے کم صبر، مہارت تے محنت منگدے۔

ساݙی ثقافت وچ چرکھا صرف ہک اوزار نئیں بلکہ محنت، سادگی تے خود انحصاری دی علامت اے۔ پراݨے ویلھے عورتاں چرکھے دے نال ٻہہ تے ڳانوݨ یا سہرے وی ڳمدیاں ہن، جیرھے ماحول کوں خوش گوار بݨا ݙیندے ہن۔ چرکھا اساݙی روایت نال جُڑیا ہویا اے تے اساݙے بزرگیں دی محنت دی یاد تازہ کریندے۔

اَڄ کلھ مشینیں دے دور وچ چرکھے دا ورتاوݨ گھٹ تھی ڳے، پر اے اڄ وی اساݙی ثقافتی سنڄاݨ دا اہم حصہ اے۔ اساکوں چاہیدے جو اساں اپݨیاں روایتاں تے اوزاراں دی قدر کروں تے انہیں کوں اڳلیں نسلیں تک پُڄائوں۔</text>
      <sha1>4x6bqbmfi6ebe61rr374b3kolsy67kg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاری پرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34162</id>
    <revision>
      <id>73236</id>
      <parentid>72581</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2107" sha1="42hk2m15ev2b5m0p5rin5puco1vquoi" xml:space="preserve">پاری پرو (Parii Paro) پاکستانی اداکارہ، رقاصہ تے سٹیج پرفارمر ہن۔ انہاں دا تعلق سرگودھا، پنجاب، پاکستان نال اے۔ او رقص تے سٹیج پرفارمنس دے حوالے نال جانی ویندی ہن تے [[پاکستان]] دے مختلف شہراں وچ ویاہاں، نجی تقریباں تے سٹیج شوز وچ پرفارم کر چکی ہن۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pari Paro, A Famous Pakistan Tiktoker's Complete Profile|url=https://www.urdupoint.com/profiles/pari-paro-4880.html|access-date=2026-09-06|website=UrduPoint|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Provision of loans to SMEs, small farmers among Govt’s priorities: PM|url=https://www.urdupoint.com/en/showbiz/how-pari-paro-became-one-of-pakistans-most-2115666.html|access-date=2026-09-06|website=UrduPoint|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=پاری پرو نے ٹک ٹاک پر 36 لاکھ فالوورز کا سنگِ میل عبور کرلیا|url=https://www.urdupoint.com/daily/livenews/2024-01-02/news-3866343.html|access-date=2026-09-06|website=UrduPoint|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Staff|first=Web Desk|date=2026-09-05|title=Parii Paro brings stage performances to TikTok|url=https://pakobserver.net/parii-paro-brings-stage-performances-to-tiktok/|access-date=2026-09-06|website=Pakistan Observer|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=From Sargodha To Millions Of Followers: Pari Paro’s Journey|url=https://www.urdupoint.com/en/showbiz/from-sargodha-to-millions-of-followers-pari-2247389.html|access-date=2026-09-06|website=UrduPoint|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2026-09-06|title=Parii Paro aims to act beyond traditional performance|url=https://www.24newshd.tv/06-Sep-2026/parii-paro-aims-act-beyond-traditional-performance|access-date=2026-09-06|website=24 News HD|تاريخ-الأرشيف=2026-09-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20260906195218/https://www.24newshd.tv/06-Sep-2026/parii-paro-aims-act-beyond-traditional-performance|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==</text>
      <sha1>42hk2m15ev2b5m0p5rin5puco1vquoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کوانٹم تھیوری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34173</id>
    <revision>
      <id>73296</id>
      <parentid>72547</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11940" sha1="3isjunthuvt32dhjid0n3xyds5g64z5" xml:space="preserve">کوانٹم تھیوری
 (Quantum Theory)

کائنات دے نِکے توں نِکے ذرات جیڑھے اساں اپݨی اکھ نال نیسے ݙیکھ سڳدے انہیں دی شکل و صورت کوں سمجھݨ کیتے سائنس وچ جیڑھی شاخ ورتی ویندی اے اونکوں کوانٹم تھیوری (Quantum Theory) آکھیا ویندے۔

اے ہک ایہوجی سائنس اے جیڑھی عام عقل تے روزمرہ دے مشاہدات توں ٻہوں وکھری تے حیران کر ݙیوݨ الی اے۔ جݙاں انسان نے ایٹم دے اندر دی دنیا وچ جھاتی پاتی تاں اونکوں پتہ لڳا جو اِتھاں عام دنیا دے اصول کم نی کریندے۔
اساں اپݨی روزمرہ دی حیاتی وچ جیڑھے اصول ݙیہدے سے او سر آئزک نیوٹن دے فزکس دے اصول ہن۔ پر جݙاں اساں ایٹم یا اوندے توں وی نِکے ذرات جیویں جو الیکٹران، پروٹان، یا روشنی دے ذرے فوٹان دی دنیا وچ ویندے ہیں تاں نیوٹن دے او سارے قنون فیل تھی ویندن۔

اتھاں چیزاں اینویں حرکت نئیں کریندیاں جیویں ساݙی دنیا دی کوئی شے جیویں جو کوئی کار یا موٹر سائیکل یا کوئی مشین حرکت کریندی اے۔ اے چھوٹی دنیا ہک وکھرا تے پراسرار نظام رکھدی اے۔

ویہویں صدی دے آغاز وچ، میکس پلانک ناں دے ہک جرمن سائنسدان نے اے راز کھولیا جو روشنی تے توانائی لگاتار نئیں چل سڳدیاں بلکہ اے نِکے نِکے حصے دی شکل وچ پندھ کریندن۔ انہاں نِکے حصے کوں اساں &quot;کوانٹا&quot; آہدوں۔ ایہو او منڈھلہ پندھ  ہا جیندے نال فزکس دی دنیا وچ انقلاب پیدا تھیا  تے کوانٹم تھیوری دی مضبوط بنیاد رکھی ڳی۔ ایں ڳالھ نے سائنسدانیں کوں مجبور کیتا جو او مادہ تے توانائی کوں نویں اکھ نال ݙیکھن۔

ایندے کجھ عرصے بعد عظیم سائنسدان البرٹ آئن سٹائن نے پلانک دے ایں خیال کوں اڳاں ودھایا تے ثابت کیتا جو روشنی وی نِکے نِکے ذرات نال رل تے بݨدی اے جنہاں کوں &quot;فوٹان&quot; آکھیا ویندے۔ آئن سٹائن دی ایں تحقیق نے سائنس دی دنیا کوں ہک  نواں راہ ݙتا۔ پر حیرانی آلی ڳالھ  اے ہے جو آئن سٹائن خود کوانٹم تھیوری دے کجھ عجیب تے غیر یقینی اصولیں کوں منݨ توں انکار کر ݙیندے. یعنی کائنات دا نظام کہیں اتفاق یا قسمت نال نئیں چلدا، بلکہ ایندے پِچھوں باقاعدہ اصول اتے قوانین ہن۔

مشہور ڈینش سائنسدان نیلز بوہر نے ایٹم دا نواں ماڈل پیش کر تے ݙسیا جو الیکٹران ایٹم دے وچ خاص رستیں یا مداراں وچ گھمدن تے او ہک مدار توں ݙوجھے مدار وچ ٹپ مار سڳدن جینکوں &quot;کوانٹم لیپ&quot; آکھیا ویندے۔ 
بوہر نے کوانٹم دے ایں اسرار کوں بیان کریندیں ہوئیں آکھیا جو

&quot;Those who are not shocked when they first come across quantum theory cannot possibly have understood it.&quot;

&quot;&quot;جیرھے لوک پہلی واری کوانٹم تھیوری کوں پڑھ تے حیران نئیں تھیندے، تاں سمجھو گھنوں انہاں کوں ایں تھیوری دی ککھ وی سمجھ نی آئی&quot;۔

کوانٹم سائنس دا ہک ٻیا وݙا اصول ورنر ہائزنبرگ دا &quot;غیر یقینی پن دا اصول&quot; (Uncertainty Principle) اے۔ ہائزنبرگ دے مطابق توساں کݙاہیں وی کہیں نِکے ذرے دی اصل جاہ تے اوندی رفتار کوں ہکو ویلے ٹھیک ٹھیک نیوے ماپ سڳدے۔ پر جے توساں اوندی پکی جاہ لبھ گھنوں تاں اوندی رفتار دا پتہ کائنی لڳݨا  تے جے رفتار کوں ناپو  تاں او ذرہ اپݨی جاہ توں گم تھی ویسی۔ یعنی کائنات دے ایں نظام وچ ہر شے ہک دھند آلی کار  اے۔

ایں عجیب دنیا کوں مزید سوکھا کر تے سمجھاوݨ کیتے ارون شروڈنگر ناں دے مفکر نے ہک ٻلی دا تصوراتی تجربہ پیش کیتا جینکوں اڄ اساں &quot;شروڈنگر دی ٻلی&quot; دے ناں نال ڄاݨدو۔ او سمجھیندے جو کوانٹم دی دنیا وچ ہک شے ہکو ویلے ݙو مختلف حالتیں وچ رہ سڳدی اے۔ یعنی اوں تجربے وچ ہک ڈبے دے اندر بند ٻلی ہکو ویلے زندہ وی اے تے مردہ وی، جے تئیں اساں ڈبہ کھول تے آپ نہ ݙیکھوں۔ اینکوں [[سائنس]] دی زبان وچ &quot;سپر پوزیشن&quot; آکھیا ویندے۔

کوانٹم دنیا دی سبھ توں پراسرار تے عجیب شے &quot;کوانٹم الجھاؤ&quot; (Quantum Entanglement) اے۔ ایندے وچ ݙو ذرے ہک ݙوجھے نال ایویں ڳنڈھے ویندن جو ہک ذرے نال جیڑھا کجھ تھیوے، ݙوجھے ذرے تے وی او ویلے اوندا اثر تھیندے، بھانویں او ذرے کائنات دے ݙوجھے کنارے تے ہک ݙوجھے توں کروڑاں میل پرے کیوں نہ ہوون۔

امریکا دے مشہور فزکس دان رچرڈ فائن مین نے کوانٹم تھیوری دی ایں پیچیدگی کوں ٻہوں سوہݨے انداز وچ اپݨے ہک لیکچر وچ بیان کیتے۔ او آہدے جو &quot;میں اے ڳالھ پورے یقین تے دعوے نال آکھ سڳداں جو دنیا وچ کوئی ہک بندہ وی ایہوجا کائنی جیڑھا کوانٹم مکینکس کوں پوری طرحاں سمجھدا ہووے&quot;۔ فائن مین دی اے ڳالھ ݙسیندی اے جو اے سائنس ساݙی عام سوچ تے قیاس توں کتنا پرے دی شے اے۔


کوانٹم مکینکس نے حقیقت (Reality) دے بارے ساݙا نظریہ تے سوچ بالکل وٹا تے رکھ ݙتے۔ عام زندگی وچ اساں سمجھدو جو چیزاں اپݨی جاہ تے موجود ہن، بھانویں اساں انہاں کوں ݙیکھوں یا نہ ݙیکھوں، جیویں جو اسمان تے چندر ہمیشہ رہندے۔ پر کوانٹم تھیوری اَہدی اے جو کائنات دی نِکی سطح تے حقیقت او ویلے تئیں کوئی پکی شکل اختیار نئیں کریندی، جے تئیں کوئی ݙیکھݨ آلا ، یعنی مشاہدہ کرݨ آلا موجود نہ ہووے۔ ایندا مطلب اے جو ساݙے ݙیکھݨ نال حقیقت بݨدی اے۔

اے تھیوری صرف موٹیاں کتاباں تے فلسفے دی حد تئیں نئیں رہ ڳئی بلکہ ساݙی روزمرہ دی زندگی وچ ایندے ٻہوں سارے فائدے ہن۔ اڄ دے دور وچ جیڑھے اساں سمارٹ فون، کمپیوٹر، لیزر لائٹ تے ہسپتالیں وچ بیماریاں لبھݨ آلیاں ایم آر آئی (MRI) مشیناں ورتیندے ہیں اے ساریاں چیزاں کوانٹم تھیوری دے اصول تے کم کریندین ۔ جے کوانٹم سائنس دی دریافت نہ تھیندی تاں اڄ دی ایں جدید ٹیکنالوجی دا دنیا وچ وجود ہی نہ ہووے ہا تے اساں کئی سو سال پچھوں ہوووں ہا۔

اڄ کل دے سائنسدان پوری دنیا وچ &quot;کوانٹم کمپیوٹر&quot; بݨاوݨ تے اپݨا سارا زور لائی ودن ۔ اے ایہوجا کمپیوٹر ہوسی جیڑھا ساݙے اڄ دے عام کمپیوٹر دے مقابلے وچ کروڑاں گنا ودھ تیز ہوسی ۔ ہک عام سپر کمپیوٹر جیندے نال اوکھے مسئلے کوں حل کرݨ کیتے ہزاراں سال گھن سڳدے مستقبل دا کوانٹم کمپیوٹر اونکوں کجھ سیکنڈ وچ حل کر گھنسی۔ اے ٹیکنالوجی دوا بݨاوݨ، موسم دا حال ݙسݨ تے مصنوعی ذہانت وچ ہک نواں انقلاب گھن آؤسی۔

مشہور برطانوی سائنسدان سٹیفن ہاکنگ دا وی کوانٹم مکینکس دے حوالے نال ہک ٻہوں وݙا تے گہرا نقطہ نظر ہا۔ اوں اپݨی تحقیق دے بعد آہدے جو کوانٹم تھیوری دے اصولیں دے مطابق ایں کائنات دی کوئی ہک پکی تاریخ کائنی بلکہ ایندیاں ٻہوں ساریاں ممکناں تاریخاں ہن۔ ایندا مطلب اے جو ماضی وچ ہر او شے جیڑھی تھی سڳدی ہئی، او کہیں نہ کہیں صورت وچ تھئی اے، تے ساݙی کائنات صرف انہاں بے شمار امکانات وچوں ہک نتیجہ اے۔

کوانٹم دی دنیا دا ہک ٻیا حیران کن کرشمہ &quot;کوانٹم ٹنلنگ&quot; (Quantum Tunneling) اے۔ عام زندگی وچ جے اساں کہیں کندھ  نال ٹکراؤں تاں اساں اوندے پار نی ونڄ سڳدے پر نِکے ذرات دی ایں دنیا وچ ہک ذرہ کہیں ٹھوس رکاوٹ یا کندھ دے پار وی گزر ویندے جیویں جو او کندھ اتھاں ہووے ہی نہ۔ اے کوئی جادو کائنی بلکہ کائنات دا ہک سچا اصول اے۔ تہاکوں اے ڄاݨ تے حیرانی تھیسی جو ساݙا سجھ جیڑھا اتنا روشنی تے گرمی ݙیندے او وی  &quot;کوانٹم ٹنلنگ&quot; دے کرشمے نال سڑدا پئے تے روشنی بݨیندا پئے۔ جے اے عمل نہ ہووے ہا تاں سجھ کݙاں دا وسم ڳیا ہووے ہا تے ساݙی زمین تے کوئی حیاتی باقی نہ ہووے ہا۔

​ایں سبھ دے باوجود اڄ دے سائنسدانیں کیتے  ٻہوں وݙا مسئلہ اے ہے جو کوانٹم تھیوری کائنات دے وݙے شئیں جیویں جو تارے، سیارے تے کہکشاواں تے لاگو نی تھیندی۔ وݙی دنیا کوں سمجھݨ کیتے آئن سٹائن دی کششِ ثقل (Gravity) آلی تھیوری ورتی ویندی اے پر جݙاں سائنسدان کوانٹم تھیوری تے کششِ ثقل کوں کٹھا کرݨ دی کوشش کریندن تاں ریاضی دے حساب غلط تھی ویندن۔ اڄ دے سائنسدان ہک ایہوجی واحد تھیوری دی ڳول وچ ہن جینکوں &quot;تھیوری آف ایوری تھنگ&quot; (Theory of Everything) آکھیا ویندے تاں جو کائنات دے سبھ توں نِکے ذرے توں گھن تے سبھ توں وݙے کہکشا تئیں ہر شے کوں ہکے اصول نال سمجھا ونڄ سڳے۔

چھیکڑ وچ اساں اے آکھ سڳدوں جو کوانٹم تھیوری سائنس دی پوری تاریخ دی سبھ توں کامیاب ترین تھیوریاں وچوں ہک اے پر نال ہی اے انسانی عقل کیتے سبھ توں وݙا راز وی اے۔ ایندے اوکھے اصول ساݙی سمجھ کوں چیلنج کریندن تے ساکوں ایں ڳالھ تے مجبور کریندن جو اساں اپݨی کائنات تے ایندی بناوٹ کوں  کھلی اکھ نال ݙیکھوں۔ اے  نِکے نِکے ذرات دی او پراسرار دنیا دی کہاݨی اے جِتھاں ساݙے کیتے ناممکن لگݨ الیاں ڳالھیں وی  سچ تے ممکن تھی ڳئین۔

✍️ شان سرائیکی</text>
      <sha1>3isjunthuvt32dhjid0n3xyds5g64z5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>73297</id>
      <parentid>73296</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11940" sha1="a1uav34yxj100jcnafwvg5c5aufxc3q" xml:space="preserve">کوانٹم تھیوری

(Quantum Theory)

کائنات دے نِکے توں نِکے ذرات جیڑھے اساں اپݨی اکھ نال نیسے ݙیکھ سڳدے انہیں دی شکل و صورت کوں سمجھݨ کیتے سائنس وچ جیڑھی شاخ ورتی ویندی اے اونکوں کوانٹم تھیوری (Quantum Theory) آکھیا ویندے۔

اے ہک ایہوجی سائنس اے جیڑھی عام عقل تے روزمرہ دے مشاہدات توں ٻہوں وکھری تے حیران کر ݙیوݨ الی اے۔ جݙاں انسان نے ایٹم دے اندر دی دنیا وچ جھاتی پاتی تاں اونکوں پتہ لڳا جو اِتھاں عام دنیا دے اصول کم نی کریندے۔
اساں اپݨی روزمرہ دی حیاتی وچ جیڑھے اصول ݙیہدے سے او سر آئزک نیوٹن دے فزکس دے اصول ہن۔ پر جݙاں اساں ایٹم یا اوندے توں وی نِکے ذرات جیویں جو الیکٹران، پروٹان، یا روشنی دے ذرے فوٹان دی دنیا وچ ویندے ہیں تاں نیوٹن دے او سارے قنون فیل تھی ویندن۔

اتھاں چیزاں اینویں حرکت نئیں کریندیاں جیویں ساݙی دنیا دی کوئی شے جیویں جو کوئی کار یا موٹر سائیکل یا کوئی مشین حرکت کریندی اے۔ اے چھوٹی دنیا ہک وکھرا تے پراسرار نظام رکھدی اے۔

ویہویں صدی دے آغاز وچ، میکس پلانک ناں دے ہک جرمن سائنسدان نے اے راز کھولیا جو روشنی تے توانائی لگاتار نئیں چل سڳدیاں بلکہ اے نِکے نِکے حصے دی شکل وچ پندھ کریندن۔ انہاں نِکے حصے کوں اساں &quot;کوانٹا&quot; آہدوں۔ ایہو او منڈھلہ پندھ  ہا جیندے نال فزکس دی دنیا وچ انقلاب پیدا تھیا  تے کوانٹم تھیوری دی مضبوط بنیاد رکھی ڳی۔ ایں ڳالھ نے سائنسدانیں کوں مجبور کیتا جو او مادہ تے توانائی کوں نویں اکھ نال ݙیکھن۔

ایندے کجھ عرصے بعد عظیم سائنسدان البرٹ آئن سٹائن نے پلانک دے ایں خیال کوں اڳاں ودھایا تے ثابت کیتا جو روشنی وی نِکے نِکے ذرات نال رل تے بݨدی اے جنہاں کوں &quot;فوٹان&quot; آکھیا ویندے۔ آئن سٹائن دی ایں تحقیق نے سائنس دی دنیا کوں ہک  نواں راہ ݙتا۔ پر حیرانی آلی ڳالھ  اے ہے جو آئن سٹائن خود کوانٹم تھیوری دے کجھ عجیب تے غیر یقینی اصولیں کوں منݨ توں انکار کر ݙیندے. یعنی کائنات دا نظام کہیں اتفاق یا قسمت نال نئیں چلدا، بلکہ ایندے پِچھوں باقاعدہ اصول اتے قوانین ہن۔

مشہور ڈینش سائنسدان نیلز بوہر نے ایٹم دا نواں ماڈل پیش کر تے ݙسیا جو الیکٹران ایٹم دے وچ خاص رستیں یا مداراں وچ گھمدن تے او ہک مدار توں ݙوجھے مدار وچ ٹپ مار سڳدن جینکوں &quot;کوانٹم لیپ&quot; آکھیا ویندے۔ 
بوہر نے کوانٹم دے ایں اسرار کوں بیان کریندیں ہوئیں آکھیا جو

&quot;Those who are not shocked when they first come across quantum theory cannot possibly have understood it.&quot;

&quot;&quot;جیرھے لوک پہلی واری کوانٹم تھیوری کوں پڑھ تے حیران نئیں تھیندے، تاں سمجھو گھنوں انہاں کوں ایں تھیوری دی ککھ وی سمجھ نی آئی&quot;۔

کوانٹم سائنس دا ہک ٻیا وݙا اصول ورنر ہائزنبرگ دا &quot;غیر یقینی پن دا اصول&quot; (Uncertainty Principle) اے۔ ہائزنبرگ دے مطابق توساں کݙاہیں وی کہیں نِکے ذرے دی اصل جاہ تے اوندی رفتار کوں ہکو ویلے ٹھیک ٹھیک نیوے ماپ سڳدے۔ پر جے توساں اوندی پکی جاہ لبھ گھنوں تاں اوندی رفتار دا پتہ کائنی لڳݨا  تے جے رفتار کوں ناپو  تاں او ذرہ اپݨی جاہ توں گم تھی ویسی۔ یعنی کائنات دے ایں نظام وچ ہر شے ہک دھند آلی کار  اے۔

ایں عجیب دنیا کوں مزید سوکھا کر تے سمجھاوݨ کیتے ارون شروڈنگر ناں دے مفکر نے ہک ٻلی دا تصوراتی تجربہ پیش کیتا جینکوں اڄ اساں &quot;شروڈنگر دی ٻلی&quot; دے ناں نال ڄاݨدو۔ او سمجھیندے جو کوانٹم دی دنیا وچ ہک شے ہکو ویلے ݙو مختلف حالتیں وچ رہ سڳدی اے۔ یعنی اوں تجربے وچ ہک ڈبے دے اندر بند ٻلی ہکو ویلے زندہ وی اے تے مردہ وی، جے تئیں اساں ڈبہ کھول تے آپ نہ ݙیکھوں۔ اینکوں [[سائنس]] دی زبان وچ &quot;سپر پوزیشن&quot; آکھیا ویندے۔

کوانٹم دنیا دی سبھ توں پراسرار تے عجیب شے &quot;کوانٹم الجھاؤ&quot; (Quantum Entanglement) اے۔ ایندے وچ ݙو ذرے ہک ݙوجھے نال ایویں ڳنڈھے ویندن جو ہک ذرے نال جیڑھا کجھ تھیوے، ݙوجھے ذرے تے وی او ویلے اوندا اثر تھیندے، بھانویں او ذرے کائنات دے ݙوجھے کنارے تے ہک ݙوجھے توں کروڑاں میل پرے کیوں نہ ہوون۔

امریکا دے مشہور فزکس دان رچرڈ فائن مین نے کوانٹم تھیوری دی ایں پیچیدگی کوں ٻہوں سوہݨے انداز وچ اپݨے ہک لیکچر وچ بیان کیتے۔ او آہدے جو &quot;میں اے ڳالھ پورے یقین تے دعوے نال آکھ سڳداں جو دنیا وچ کوئی ہک بندہ وی ایہوجا کائنی جیڑھا کوانٹم مکینکس کوں پوری طرحاں سمجھدا ہووے&quot;۔ فائن مین دی اے ڳالھ ݙسیندی اے جو اے سائنس ساݙی عام سوچ تے قیاس توں کتنا پرے دی شے اے۔


کوانٹم مکینکس نے حقیقت (Reality) دے بارے ساݙا نظریہ تے سوچ بالکل وٹا تے رکھ ݙتے۔ عام زندگی وچ اساں سمجھدو جو چیزاں اپݨی جاہ تے موجود ہن، بھانویں اساں انہاں کوں ݙیکھوں یا نہ ݙیکھوں، جیویں جو اسمان تے چندر ہمیشہ رہندے۔ پر کوانٹم تھیوری اَہدی اے جو کائنات دی نِکی سطح تے حقیقت او ویلے تئیں کوئی پکی شکل اختیار نئیں کریندی، جے تئیں کوئی ݙیکھݨ آلا ، یعنی مشاہدہ کرݨ آلا موجود نہ ہووے۔ ایندا مطلب اے جو ساݙے ݙیکھݨ نال حقیقت بݨدی اے۔

اے تھیوری صرف موٹیاں کتاباں تے فلسفے دی حد تئیں نئیں رہ ڳئی بلکہ ساݙی روزمرہ دی زندگی وچ ایندے ٻہوں سارے فائدے ہن۔ اڄ دے دور وچ جیڑھے اساں سمارٹ فون، کمپیوٹر، لیزر لائٹ تے ہسپتالیں وچ بیماریاں لبھݨ آلیاں ایم آر آئی (MRI) مشیناں ورتیندے ہیں اے ساریاں چیزاں کوانٹم تھیوری دے اصول تے کم کریندین ۔ جے کوانٹم سائنس دی دریافت نہ تھیندی تاں اڄ دی ایں جدید ٹیکنالوجی دا دنیا وچ وجود ہی نہ ہووے ہا تے اساں کئی سو سال پچھوں ہوووں ہا۔

اڄ کل دے سائنسدان پوری دنیا وچ &quot;کوانٹم کمپیوٹر&quot; بݨاوݨ تے اپݨا سارا زور لائی ودن ۔ اے ایہوجا کمپیوٹر ہوسی جیڑھا ساݙے اڄ دے عام کمپیوٹر دے مقابلے وچ کروڑاں گنا ودھ تیز ہوسی ۔ ہک عام سپر کمپیوٹر جیندے نال اوکھے مسئلے کوں حل کرݨ کیتے ہزاراں سال گھن سڳدے مستقبل دا کوانٹم کمپیوٹر اونکوں کجھ سیکنڈ وچ حل کر گھنسی۔ اے ٹیکنالوجی دوا بݨاوݨ، موسم دا حال ݙسݨ تے مصنوعی ذہانت وچ ہک نواں انقلاب گھن آؤسی۔

مشہور برطانوی سائنسدان سٹیفن ہاکنگ دا وی کوانٹم مکینکس دے حوالے نال ہک ٻہوں وݙا تے گہرا نقطہ نظر ہا۔ اوں اپݨی تحقیق دے بعد آہدے جو کوانٹم تھیوری دے اصولیں دے مطابق ایں کائنات دی کوئی ہک پکی تاریخ کائنی بلکہ ایندیاں ٻہوں ساریاں ممکناں تاریخاں ہن۔ ایندا مطلب اے جو ماضی وچ ہر او شے جیڑھی تھی سڳدی ہئی، او کہیں نہ کہیں صورت وچ تھئی اے، تے ساݙی کائنات صرف انہاں بے شمار امکانات وچوں ہک نتیجہ اے۔

کوانٹم دی دنیا دا ہک ٻیا حیران کن کرشمہ &quot;کوانٹم ٹنلنگ&quot; (Quantum Tunneling) اے۔ عام زندگی وچ جے اساں کہیں کندھ  نال ٹکراؤں تاں اساں اوندے پار نی ونڄ سڳدے پر نِکے ذرات دی ایں دنیا وچ ہک ذرہ کہیں ٹھوس رکاوٹ یا کندھ دے پار وی گزر ویندے جیویں جو او کندھ اتھاں ہووے ہی نہ۔ اے کوئی جادو کائنی بلکہ کائنات دا ہک سچا اصول اے۔ تہاکوں اے ڄاݨ تے حیرانی تھیسی جو ساݙا سجھ جیڑھا اتنا روشنی تے گرمی ݙیندے او وی  &quot;کوانٹم ٹنلنگ&quot; دے کرشمے نال سڑدا پئے تے روشنی بݨیندا پئے۔ جے اے عمل نہ ہووے ہا تاں سجھ کݙاں دا وسم ڳیا ہووے ہا تے ساݙی زمین تے کوئی حیاتی باقی نہ ہووے ہا۔

​ایں سبھ دے باوجود اڄ دے سائنسدانیں کیتے  ٻہوں وݙا مسئلہ اے ہے جو کوانٹم تھیوری کائنات دے وݙے شئیں جیویں جو تارے، سیارے تے کہکشاواں تے لاگو نی تھیندی۔ وݙی دنیا کوں سمجھݨ کیتے آئن سٹائن دی کششِ ثقل (Gravity) آلی تھیوری ورتی ویندی اے پر جݙاں سائنسدان کوانٹم تھیوری تے کششِ ثقل کوں کٹھا کرݨ دی کوشش کریندن تاں ریاضی دے حساب غلط تھی ویندن۔ اڄ دے سائنسدان ہک ایہوجی واحد تھیوری دی ڳول وچ ہن جینکوں &quot;تھیوری آف ایوری تھنگ&quot; (Theory of Everything) آکھیا ویندے تاں جو کائنات دے سبھ توں نِکے ذرے توں گھن تے سبھ توں وݙے کہکشا تئیں ہر شے کوں ہکے اصول نال سمجھا ونڄ سڳے۔

چھیکڑ وچ اساں اے آکھ سڳدوں جو کوانٹم تھیوری سائنس دی پوری تاریخ دی سبھ توں کامیاب ترین تھیوریاں وچوں ہک اے پر نال ہی اے انسانی عقل کیتے سبھ توں وݙا راز وی اے۔ ایندے اوکھے اصول ساݙی سمجھ کوں چیلنج کریندن تے ساکوں ایں ڳالھ تے مجبور کریندن جو اساں اپݨی کائنات تے ایندی بناوٹ کوں  کھلی اکھ نال ݙیکھوں۔ اے  نِکے نِکے ذرات دی او پراسرار دنیا دی کہاݨی اے جِتھاں ساݙے کیتے ناممکن لگݨ الیاں ڳالھیں وی  سچ تے ممکن تھی ڳئین۔

✍️ شان سرائیکی</text>
      <sha1>a1uav34yxj100jcnafwvg5c5aufxc3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کرسٹوفر شیکل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34193</id>
    <revision>
      <id>73268</id>
      <parentid>72679</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3619" sha1="mydr1yz42et9f858otbs565umwpyjf5" xml:space="preserve">'''کرسٹوفر شیکل''' (Christopher Shackle) برطانیہ دا ہک معروف ماہرِ لسانیات تے محقق ہے۔ او لندن یونیورسٹی دے اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن اسٹڈیز (SOAS) وچ اردو تے جدید جنوبی ایشیائی زباناں دا پروفیسر رہیا ہے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Christopher_Shackle Christopher Shackle — English Wikipedia]&lt;/ref&gt; اونکوں پنجابی تے سرائیکی زبان تے ادب تے تحقیق دی وجہ توں بین الاقوامی شہرت حاصل ہے۔ اوں مغربی زبان وچ پہلی سرائیکی گرامر لکھی۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Christopher_Shackle Christopher Shackle — English Wikipedia]&lt;/ref&gt;

== تعلیمی خدمات ==
کرسٹوفر شیکل کئی ݙہاکیاں توں جنوبی ایشیا دیاں زباناں دی تدریس تے تحقیق وچ مصروف ہے۔ اوں پنجابی زبان دی صرف و نحو تے ادب تے اہم کتاباں لکھیاں ہن جیہڑیاں اڄ وی معتبر سمجھیاں ویندیاں ہن۔ اوندی تحقیق دا وݙا حصہ سرائیکی زبان دے لسانی مطالعے تے مشتمل ہے۔ اوں سرائیکی زبان دی گرامر تے لہجیاں تے وی کم کیتا ہے۔

== خواجہ غلام فرید تے کم ==
شیکل دی سب توں نمایاں خدمت سرائیکی دے عظیم صوفی شاعر [[خواجہ غلام فرید]] دے کلام تے کم ہے۔ اوں خواجہ فرید دی شاعری دا انگریزی زبان وچ ترجمہ کیتا، جیندے وچ 'ففٹی پومز آف خواجہ فرید' (Fifty Poems of Khwaja Farid, 1973ء) تے 'ٹیچنگز آف خواجہ فرید' (Teachings of Khawaja Farid, 1978ء) شامل ہن۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Christopher_Shackle Christopher Shackle — English Wikipedia]&lt;/ref&gt; ایندے نال مغربی دنیا کوں سرائیکی صوفی ادب نال روشناس تھیوݨ دا موقع ملیا۔ اوندی ایں خدمت کوں سرائیکی ادب دے حلقیاں وچ ٻہوں سراہیا ڳیا ہے۔

== اہمیت ==
کرسٹوفر شیکل دی تحقیق دی وجہ توں سرائیکی زبان کوں بین الاقوامی لسانیات وچ ہک منفرد مقام ملیا۔ اوندے کم توں ایہہ ثابت تھیا جو سرائیکی ہک مکمل تے مالا مال زبان ہے جیندی اپݨی ادبی روایت موجود ہے۔ اوں دنیا کوں ݙسایا جو سرائیکی صرف ٻولی کائنی بلکہ ہک مکمل زبان ہے۔ سرائیکی زبان دے محققین اونکوں اپݨا محسن سمجھدن تے اوندے کم کوں بنیادی حوالہ بݨیندن۔

== لکھتاں ==
کرسٹوفر شیکل پنجابی تے سرائیکی زبان تے کئی تحقیقی کتاباں تے مقالے لکھ چکے ہن، جیندے وچ &quot;The Siraiki Language of Central Pakistan: A Reference Grammar&quot; وی شامل ہے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Christopher_Shackle Christopher Shackle — English Wikipedia]&lt;/ref&gt; اوندی لکھتاں وچ زبان دے لسانی پہلوواں دے نال نال ادبی تنقید وی شامل ہے۔ اوں سکھ مذہبی ادب دے تراجم تے وی کم کیتا ہے۔ اوندیاں کتاباں یونیورسٹیاں وچ پڑھائیاں ویندیاں ہن تے محققین اوندے کم توں رہنمائی لیندن۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>mydr1yz42et9f858otbs565umwpyjf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چوبارہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34198</id>
    <revision>
      <id>73260</id>
      <parentid>72684</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3639" sha1="8ctm6bum4logzv8m1we4s97c6vxgdq4" xml:space="preserve">'''چوبارہ''' ضلع لیہ، ڈیرہ غازی خان ڈویژن، صوبہ پنجاب، [[پاکستان]] دی ہک تحصیل تے قصبہ ہے۔ چوبارہ تحصیل ضلع لیہ دی سب توں وݙی تحصیل ہے — ایندا رقبہ 2,754 مربع کلومیٹر ہے۔ 2023ء دی مردم شماری دے مطابق تحصیل دی آبادی 299,082 تے قصبے دی آبادی 57,002 ہے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Chaubara_Tehsil چوبارہ تحصیل — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== جغرافیہ ==
چوبارہ تھل دے صحرائی علاقے وچ واقع ہے۔ اتھوں دی زمین ریتلی ہے تے موسم گرمیاں وچ شدید گرم راہندے۔ آبادی دا وݙا حصہ دیہاتاں وچ راہندے — تقریباً 81 فیصد لوک دیہی علاقیاں نال تعلق رکھدن۔ مردم شماری دے مطابق تحصیل وچ سب توں ودھ ٻولی ونڄݨ والی زبان سرائیکی ہے۔&lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/pakistan/punjab/layyah/7170303__chaub%C4%81ra/ چوبارہ دی آبادی — سٹی پاپولیشن]&lt;/ref&gt;

== تعلیم ==
چوبارہ وچ جون 1998ء وچ گورنمنٹ ڈگری کالج دا قیام عمل وچ آیا، جیہڑا ہݨ گورنمنٹ ایسوسی ایٹ کالج چوبارہ دے ناں نال ڄاݨیا ویندے۔ کالج نے علاقے وچ اعلیٰ تعلیم دے فروغ وچ اہم کردار ادا کیتا ہے تے اتھاں بی ایس پروگرام وی کرائے ویندن۔&lt;ref&gt;[https://gcchoubara.edu.pk گورنمنٹ ایسوسی ایٹ کالج چوبارہ]&lt;/ref&gt;

== انتظامیہ ==
چوبارہ تحصیل 14 یونین کونسلاں تے مشتمل ہے۔ 1982ء وچ جݙاں لیہ کوں ضلع دا درجہ ملیا تاں چوبارہ اینہہ دیاں ترے تحصیلاں وچوں ہک بݨی۔ قصبہ چوبارہ تحصیل دا انتظامی صدر مقام ہے تے اتھاں دی منڈی نیڑلے دیہاتاں واسطے تجارتی مرکز ہے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Chaubara_Tehsil چوبارہ تحصیل — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== معیشت ==
چوبارہ دی معیشت زراعت تے مال مویشی تے مبنی ہے۔ تھل دے صحرائی علاقے وچ بارانی تے نہری ݙو ئیں طرز دی کاشت تھیندی ہے — چݨا، کݨک تے جوار اتھوں دیاں اہم فصلاں ہن۔ اونٹھ، ٻکریاں تے ݙاند مقامی لوکاں دے روزگار دا اہم ذریعہ ہن تے تھل دا اونٹھ پورے پنجاب وچ مشہور ہے۔ قصبے دی منڈی وچ نیڑلے دیہاتاں توں اجناس تے مویشی دی خرید و فروخت تھیندی ہے، جیہڑی ہفتہ وار منڈی دی صورت وچ لڳدی ہے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Chaubara_Tehsil چوبارہ تحصیل — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

تھل دے علاقے وچ چنے دی فصل خاص طور تے مشہور ہے تے اتھوں دا چݨا پورے پنجاب وچ ویچا ویندے۔ مویشی منڈی وچ اونٹھاں، ݙانداں تے ٻکریاں دی خرید و فروخت تھیندی ہے۔ صحرائی موسم دی وجہ توں بارش تے انحصار وی ہے، ایس واسطے خشک سالی وچ کاشتکاراں کوں مشکل پیش آندی ہے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Chaubara_Tehsil چوبارہ تحصیل — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>8ctm6bum4logzv8m1we4s97c6vxgdq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کمالیہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34199</id>
    <revision>
      <id>73290</id>
      <parentid>72685</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3467" sha1="shn7qa63kyct88fe112y91il5vb41pu" xml:space="preserve">'''کمالیہ''' ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ، صوبہ پنجاب، [[پاکستان]] دا ہک قدیم شہر ہے۔ اے کمالیہ تحصیل دا صدر مقام ہے تے دریائے راوی دے کنارے واقع ہے۔ مورخ الیگزینڈر کننگھم دے مطابق کمالیہ 325 قبل مسیح توں وی پہلے موجود ہئی تے سکندر اعظم دی ملّی قوم دے خلاف مہم وچ ایں علاقے دا ذکر ملدے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Kamalia کمالیہ — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== تاریخ ==
موجودہ کمالیہ شہر دی بنیاد چودھویں صدی وچ کھرل قبیلے دے سردار کمال خاں رکھی۔ کھرلاں دے بعد اتھاں جھنگ دے سیالاں دی حکومت آئی — ولیداد خاں 1747ء وچ وفات تک اتھوں دا حکمران رہیا۔ 1768ء وچ نکئی مثل دے سردار نہر سنگھ دی کمالیہ وچ کھرلاں نال جنگ وچ موت توں بعد اے علاقہ سکھاں دے قبضے وچ آیا۔ 1803ء وچ رنجیت سنگھ نے کمالیہ کوں سکھ سلطنت وچ شامل کر گھدا۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Kamalia کمالیہ — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== کھدر تے ثقافت ==
کمالیہ قومی سطح تے اپنے کھدر تے ہتھ نال بݨے قالیناں دی وجہ توں مشہور ہے۔ اتھوں دا کھدر صدیاں توں پنجاب دی پہچاݨ رہیا ہے تے اج وی ہتھ کھݙیاں تے بݨیا ویندے۔ شہر وچ جہانگیری دور دی قدیم مسجد، حضرت بابا فاضل دیوان دا مزار تے ٻئے تاریخی مقامات وی ہن۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Kamalia کمالیہ — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== معیشت ==
تحصیل دی زمین ٻہوں زرخیز ہے تے کݨک، کماد، چاول تے کپاہ اہم فصلاں ہن۔ علاقے دے لوکاں دا وݙا حصہ زراعت نال جُڑیا ہویا ہے، جݙاں جو مرغی پالݨ دے فارم وی پنجاب بھر وچ مشہور ہن۔ 1982ء وچ ٹوبہ ٹیک سنگھ کوں ضلع بݨایا ڳیا تاں کمالیہ ایندی تحصیل بݨی۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Toba_Tek_Singh_District ٹوبہ ٹیک سنگھ ضلع — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== جغرافیہ ==
کمالیہ دریائے راوی دے کنارے آباد ہے تے جھنگ شہر توں تقریباً 60 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ اتھوں دی زمین میدانی تے ٻہوں زرخیز ہے۔ راوی دے پاݨی نال نیڑلے علاقے دی آبپاشی تھیندی ہے تے نہری نظام وی موجود ہے۔ شہر ریلوے لائن نال ڄڑیا ہویا ہے، جیہڑی اینکوں ٹوبہ ٹیک سنگھ تے شورکوٹ نال مل دی ہے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Kamalia کمالیہ — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

شہر وچ تحصیل ہیڈکوارٹر ہسپتال، کالج تے وݙا تجارتی مرکز وی موجود ہن۔ ٹوبہ ٹیک سنگھ روڈ تے کاروباری سرگرمیاں ودھدیاں پئیاں ہن۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Kamalia کمالیہ — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>shn7qa63kyct88fe112y91il5vb41pu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چشمہ بیراج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34203</id>
    <revision>
      <id>73258</id>
      <parentid>72689</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3415" sha1="1vyng22kk348fn2luz9ktmis9ws7trp" xml:space="preserve">'''چشمہ بیراج''' دریائے سندھ تے ضلع میانوالی، صوبہ پنجاب، [[پاکستان]] وچ واقع ہک وݙا بیراج ہے۔ اے لاہور توں تقریباً 304 کلومیٹر شمال مغرب وچ تے جناح بیراج توں 56 کلومیٹر نشیب وچ ہے۔ چشمہ بیراج آبپاشی، سیلاب کنٹرول تے بجلی پیدا کرݨ واسطے استعمال تھیندے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Chashma_Barrage چشمہ بیراج — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== تاریخ ==
چشمہ بیراج دی تعمیر دا ٹھیکہ 10 فروری 1967ء کوں فرانسیسی کمپنیاں سوسائٹی ڈومیز تے سوسائٹی بوری دے مشترکہ گروپ کوں ݙتا ڳیا تے 25 مارچ 1971ء کوں مکمل تھیا۔ ایندی کل لاڳت 399 ملین روپے آئی۔ شروع وچ اے صرف آبپاشی تے سیلاب کنٹرول واسطے بݨایا ڳیا ہئی، پر بعد وچ اتھاں بجلی گھر وی لایا ڳیا۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Chashma_Barrage چشمہ بیراج — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== بجلی گھر ==
چشمہ بیراج دے بجلی گھر دی پیداواری صلاحیت 184 میگاواٹ ہے۔ اتھاں 8 کپلان طرز دیاں بلب ٹربائناں لڳیاں ہوئیاں ہن، ہر ہک 23 میگاواٹ دی۔ اے ٹربائناں جاپان دی کمپنی فوجی نے بݨائیاں ہن تے پاکستان وچ پہلی وار ایں طرز دیاں ٹربائناں نصب تھیاں۔ بجلی دی پیداوار جنوری 2001ء وچ شروع تھئی تے جولائی 2001ء تک ساریاں یونٹاں چالو تھی ڳیاں۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Chashma_Barrage چشمہ بیراج — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== ماحولیات تے جنگلی حیات ==
چشمہ بیراج دے نیڑے ہک رامسر سائیٹ وی موجود ہے، جیہڑی 22 مارچ 1996ء کوں عالمی اہمیت دی نم زمین قرار ݙتی ڳئی۔ اتھاں ہر سال ہزاراں آبی پرندے سردیاں وچ آندن تے ایہہ علاقہ جنگلی حیات دی پناہ گاہ ہے۔ دریائے سندھ دی مشہور اندھی ڈولفن وی چشمہ دے نیڑلے حصیاں وچ پائی ویندی ہے۔&lt;ref&gt;[https://paktourismportal.com/chashma-barrage/ چشمہ بیراج — پاکستان ٹورازم پورٹل]&lt;/ref&gt;

== نہری نظام ==
چشمہ بیراج توں کئی نہراں نکلدیاں ہن، جیہناں وچ چشمہ جہلم لنک نہر وی شامل ہے — اے نہر دریائے سندھ دا پاݨی دریائے جہلم ول گھن ویندی ہے تے بین طاس پاݨی دی منتقلی دا اہم ذریعہ ہے۔ بیراج وچ کل 52 دروازے ہن: 41 عام تے 11 انڈر سلوس، جیہڑے پاݨی دے بہاؤ کوں قابو کریندن۔ ایں نظام نال میانوالی تے نیڑلے ضلعیاں دی لکھاں ایکڑ زمین سیراب تھیندی ہے تے مون سون دے موسم وچ سیلابی ریلے کوں وی قابو کیتا ویندے۔&lt;ref&gt;[https://paktourismportal.com/chashma-barrage/ چشمہ بیراج — پاکستان ٹورازم پورٹل]&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1vyng22kk348fn2luz9ktmis9ws7trp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کروڑ لعل عیسن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34204</id>
    <revision>
      <id>73248</id>
      <parentid>72690</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3673" sha1="n68hpnxyzhufjiwuodsxoh4cb3gowf4" xml:space="preserve">'''کروڑ لعل عیسن''' ضلع لیہ، صوبہ پنجاب، [[پاکستان]] دا ہک تاریخی شہر ہے۔ اے کروڑ لعل عیسن تحصیل دا صدر مقام ہے تے دریائے سندھ دے مشرقی کنارے تے کوہ سلیمان دے نیڑے واقع ہے۔ 2023ء دی مردم شماری دے مطابق شہر دی آبادی 38,374 ہے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Karor_Lal_Esan کروڑ لعل عیسن — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

[[File:Shrine of Lal esan At Karor Layyah.jpg|thumb|حضرت لعل عیسن دا مزار، کروڑ لعل عیسن]]

== ناں دی وجہ ==
شہر دا پرانا ناں دیپال پور ہئی۔ اے ناں حضرت لعل عیسن دے ناں تے رکھیڳیا، جیہڑے ملتان دے مشہور صوفی بزرگ بہاؤالدین زکریا دے ݙاݙا ہن۔ روایت ہے جو حضرت لعل عیسن نے دریائے سندھ وچ کھڑے تھی کے سورۃ یٰسین ݙاہ ملین (ہک کروڑ) وار پڑھی، ایں واسطے شہر دا ناں &quot;کروڑ لعل عیسن&quot; پیا۔&lt;ref&gt;[http://www.travelmypakistan.com/karor-lal-esan/ کروڑ لعل عیسن — ٹریول مائی پاکستان]&lt;/ref&gt;

== تحصیل ==
کروڑ لعل عیسن تحصیل ضلع لیہ دیاں ترے تحصیلاں وچوں ہک ہے۔ ایندا رقبہ 1,823 مربع کلومیٹر ہے تے 2023ء وچ اتھوں دی آبادی 684,729 ہئی۔ تحصیل وچ 14 یونین کونسلاں ہن۔ مردم شماری دے مطابق اتھاں 58.6 فیصد لوک سرائیکی، 36.7 فیصد پنجابی ٻولیندن۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Karor_Lal_Esan_Tehsil کروڑ لعل عیسن تحصیل — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== ثقافت تے میلہ ==
کروڑ لعل عیسن وچ ہر سال ستمبر وچ &quot;میلہ چودھویں&quot; لڳدے، جیہڑا حضرت لعل عیسن دی یاد وچ منایا ویندے۔ میلے وچ قوالیاں، نیزہ بازی، گھوڑ دوڑ، کبڈی تے پہلوانی جیہے مقابلے تھیندن۔ شہر وچ حضرت راجن شاہ تے ٻئے بزرگان دے مزار وی ہن۔&lt;ref&gt;[http://www.travelmypakistan.com/karor-lal-esan/ کروڑ لعل عیسن — ٹریول مائی پاکستان]&lt;/ref&gt;

== زراعت ==
دریائے سندھ دے نیڑے ہووݨ دی وجہ توں کروڑ لعل عیسن دی زمین ٻہوں زرخیز ہے۔ دریا دے نیڑلی زمین وچ کݨک تے چاول دی فصل خاص طور تے چنگی تھیندی ہے، جݙاں جو کپاہ وی وݙے پیمانے تے کاشت تھیندی ہے۔ آبپاشی دا نظام دریائی پاݨی، نہراں تے ٹیوب ویلاں تے مبنی ہے۔ علاقے وچ خواندگی دی شرح جنوبی پنجاب دیاں ٻیاں تحصیلاں نالوں بہتر ہے تے اتھوں کئی ڈاکٹر، انجینئر تے شاعر وی پیدا تھئے ہن۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Karor_Lal_Esan کروڑ لعل عیسن — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

میلے دے علاوہ عیداں تے شادیاں دے موقعے تے وی ثقافتی پروگرام تھیندن۔ سرائیکی اتھوں دی مادری زبان ہے تے ایں زبان دے لوک گیت میلے وچ گائے ویندن۔ شہر وچ لڑکے تے لڑکیاں واسطے انج انج ہائی سکول وی موجود ہن۔&lt;ref&gt;[http://www.travelmypakistan.com/karor-lal-esan/ کروڑ لعل عیسن — ٹریول مائی پاکستان]&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>n68hpnxyzhufjiwuodsxoh4cb3gowf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڈاکٹر مہر عبد الحق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34212</id>
    <revision>
      <id>73262</id>
      <parentid>72698</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2753" sha1="sst5to73cquw3l0ugi0w3wdj6qk3sev" xml:space="preserve">'''ڈاکٹر مہر عبد الحق''' (1 جون 1915ء – 23 فروری 1995ء) [[پاکستان]] دے مشہور ماہر لسانیات، محقق تے سرائیکی زبان دے خادم ہن۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Mehr_Abdul_Haq ڈاکٹر مہر عبد الحق — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt; اونہاں سرائیکی زبان دی تاریخ، گرامر تے ادب تے اہم تحقیقی کم کیتا۔

== تعلیم تے ملازمت ==
مہر عبد الحق 1915ء وچ لیہ (پنجاب) وچ ڄمیے۔ اونہاں پنجاب یونیورسٹی لاہور توں &quot;ملتانی زبان دا اردو نال تعلق&quot; دے موضوع تے پی ایچ ڈی کیتی۔ تعلیم مکمل کرݨ توں بعد او محکمہ تعلیم وچ مختلف عہدیاں تے کم کریندے رہیے تے 1970ء وچ ریٹائر تھئے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Mehr_Abdul_Haq ڈاکٹر مہر عبد الحق — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt;

== تحقیقی کم ==
ڈاکٹر مہر عبد الحق خواجہ غلام فرید دی شخصیت تے شاعری (فریدیات) دے ماہر ہن۔ اونہاں دیاں مشہور کتاباں وچ 'ملتانی زبان دا اردو نال تعلق' (1967ء)، 'لغت فریدی'، 'سرائیکی لوک گیت'، 'لالڑیاں' شامل ہن۔&lt;ref&gt;[https://En-Academic.com/dic.nsf/enwiki/6588603 ڈاکٹر مہر عبد الحق — تعارف]&lt;/ref&gt; اونہاں سرائیکی زبان دے قاعدے قنون تے ہمسایہ زباناں نال اوندے تعلق تے وی لکھیا۔

== فریدیات ==
ڈاکٹر مہر عبد الحق خواجہ غلام فرید دی حیاتی تے شاعری دے وݙے ماہر ہن۔ اونہاں &quot;لغت فریدی&quot; مرتب کیتی، جیہڑی خواجہ فرید دی شاعری دی لغت ہے، تے &quot;خواجہ فرید — ماضی تے حال&quot; دے ناں نال وی لکھیا۔ اونہاں دی تحقیق سرائیکی ادب دے طالب علماں واسطے بنیادی حوالہ ہے۔&lt;ref&gt;[https://En-Academic.com/dic.nsf/enwiki/6588603 ڈاکٹر مہر عبد الحق — تعارف]&lt;/ref&gt;

== اعزاز ==
1994ء وچ حکومت پاکستان اونکوں صدارتی تمغہ برائے حسن کارکردگی ݙتا۔ پاکستان اکادمی ادبیات سرائیکی نثر نگاری تے اونہاں دے ناں نال &quot;مہر عبد الحق ایوارڈ&quot; وی ݙیندی ہے۔&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Mehr_Abdul_Haq ڈاکٹر مہر عبد الحق — انگریزی ویکیپیڈیا]&lt;/ref&gt; او 23 فروری 1995ء کوں ملتان وچ وفات پا ڳئے۔

== حوالے ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>sst5to73cquw3l0ugi0w3wdj6qk3sev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پکھیں دیاں ٻولیاں تے آوازاں پسند ہن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34236</id>
    <revision>
      <id>73245</id>
      <parentid>72746</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1326" sha1="sa4ftvmb1qce4s4qhamfeiqege5i0b2" xml:space="preserve">                       شاکر آکھدے بلبل دی آواز پسند اے ، ڳیرے دی گھو گھو چنڳی لڳدی اے ، چیڑیں دی چلکار چنڳاں لڳدے ، تتریں دی ترہ کو کو ترہ کوکو من بھاوݨی ہے پر شالا لاوا تتر نہ ہووے ، اوندی آواز تے تتر ڄال ءِچ پھس تے شکاری دا شکار بݨ ویندن۔ کاں وسوں دا پکھی اے ، ایندی کاں کاں دی قدر کرو، ٻالیں توں گراں کھسݨ دی عادت بھانویں چنڳی نہ ہووے پر اے تاں چنڳی ڳال اے جو قوم کاں کوں پیارے اے۔ اکھیں متھے تے نہ رکھے تاں طوطا چنڳی ٻولی ٻولیندے ۔ ٻکری شودی دی میں میں اونکوں اپݨے پیریں تے ٹنگویندی اے ، سب توں چنڳا الا انسان دا ہے پَر زبان محبت آلی ہووے ، اے نہ ہووے نانگیں دی شادی ، نیندر پھوکے تے پھوکا۔ جیکر بندہ پیار دی ٻولی نہ ٻولے تاں ول اوندی ٻولی گݙا توں وی گندی اے ۔ 

== حوالہ ==
[[شاکر شجاع آبادی]]. شاعری تے شخصیت, مصنف: ظہور دھریجہ ، جھوک پبلشرز ملتان، 2026ء</text>
      <sha1>sa4ftvmb1qce4s4qhamfeiqege5i0b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کلام شاکر دا اردو ، انگریزی ترجمہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34264</id>
    <revision>
      <id>73283</id>
      <parentid>72774</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2758" sha1="bq6nqkwm4ir7w77ey54snly7r2ol5gd" xml:space="preserve">                        ادب وچ ترجمے کوں ٻہوں اہم سمجھیا ویندے ، ترجمہ نہ صرف ٻئی زبان آلئیں کوں سمجھݨ اچ مدد ݙیندے بلکہ زباناں کو وی ہک ٻے دے قریب گھن اَمدے ، کلام شاکر دے تراجم دی ضرورت اے کیوں جو شاکر ایجھا قومی شاعر اے جیندی شہرت عالمگیر اے ۔ سرائیکی زبان ادب نال مالا مال، سرائیکی وچ تراجم دی ریت پراݨی ہے ، جیویں جو قرآن مجید، دیوان فرید، خلیل جبران دی کتاب دا ترجمہ تھئے۔ ڈپٹی نذیر احمد دی کتاب توبۃ النصوح ، اقبال ، غالب دے کلام دے سرائیکی ترجمے، رسول حمزہ طوف دی کتاب میرا داغستان دا سرائیکی ترجمہ تھئے۔ انجیل دا ترجمہ ، شیکسپیئر دے ڈرامے ، پروفیسر شوکت مغل ایف ڈبلیو سکیمپ دی ملتانی سٹوریز دا ترجمہ کیتا۔ اسلم عزیز درانی عالمی افسانیں دا ترجمہ کیتا تے ایں طرح سینکڑاں مثالاں ایہو جیہاں ہن جو سرائیکی کتابیں دے ݙوجھے زبانیں وچ تے ݙوجھے زبانیں دے سرائیکی اچ ترجمے تھئے۔ کلام شاکر دے چند غزلیں دے انگریزی ترجمے دا آغاز میں کرایا ہا۔ ڈاکٹر اسلم انصاری صاحب کوں درخواست کیتی ، معمولی پیشرفت تھئی ، کم رہ ڳیا۔ ہُݨ ضرورت ایں ڳالھ دی ہے جو کلام شاکر دا اردو، انگریزی ، سندھی ، پشتو، بلوچی ، پوٹھوہاری ، براہوی ، کشمیری تے ہزارہ ، ہندکو وچ ترجمہ تھیوے۔ 

== متفرق اشعار ==
                       [[شاکر شجاع آبادی]] سرائیکی شاعری دی ہر صنف ءِچ لکھیے ، مختلف اصناف دی شاعری مختلف کتابیں وچ موجود ہے، ایندے نال نال متفرق اشاعت وی لکھن۔ اے شعر جھوک ، خبریں تے دنیااخبار دے نال نال الگ کتاب ’’شعر شاکر دے‘‘ دی صورت وچ شائع تھئے۔ وکھرا وکھرا شعر اپݨی اپݨی جاہ تے پورے پورے مضمون دا معنی تے مفہوم بیان کریندے ۔ عام آدمی اچ پسند تھیوݨ آلے اے شعر لوکیں کوں زبانی یاد ہن ۔

== حوالہ ==
شاکر شجاع آبادی. شاعری تے شخصیت, مصنف: ظہور دھریجہ ، جھوک پبلشرز ملتان، 2026ء</text>
      <sha1>bq6nqkwm4ir7w77ey54snly7r2ol5gd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کلیات شاکر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34265</id>
    <revision>
      <id>73287</id>
      <parentid>72775</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1281" sha1="qacvydiqv8la19rj0xdummwoc0s059l" xml:space="preserve">                        گفتگو پبلشرز اسلام آباد دی طرفوں کلیات شاکر دے ناں تے فروری 2021ء کوں کتاب شائع کیتی ڳئی تے نال نال ٻے ایڈیشن وی شائع تھیندے امدن پر ارمان ایں ڳال دا ہے ، ایں کتاب ءِچ کوئی نواں کلام شامل کائنی ۔ کلام شاکر دی کاپی کیتی ڳی اے ، نویں کمپوزنگ دی زحمت وی نی کیتی ڳئی ، کلیات وچ تاں سارا کلام ہوندے ، [[شاکر شجاع آبادی]] دا جتنا کلام مختلف کتابیں ءِچ آئے ، ایں توں ݙوڑا چوڑا او وی ہے جیرھا جو مختلف گلوکاریں تے مختلف پرستاریں کوں قلمی صورت ءِچ موجود اے ، ایں سارے کلام دی ڳول پھرول تھیوے ، کتاب واسطے اہل علم توں تاثر لکھوائے ونڄن، سارا کلام کٹھا تھیوے ول کلیات ناں درست تھیسے نہ تاں اے کلام شاکر تاں ہے کلیات شاکر کائنی۔ 

== حوالہ ==
شاکر شجاع آبادی. شاعری تے شخصیت, مصنف: ظہور دھریجہ ، جھوک پبلشرز ملتان، 2026ء</text>
      <sha1>qacvydiqv8la19rj0xdummwoc0s059l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کلام شاکر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34269</id>
    <revision>
      <id>73284</id>
      <parentid>72779</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1238" sha1="tmqlvjopxf1eljg9yavd6d2ufg3wubx" xml:space="preserve">                        سئیں دلنور نور پوری سب توں پہلے شاکر دے ݙوہڑے شائع کیتے ، انہاں دے بعد بزم شاکر تے جھوک دے نال نال ٻے اداریاں دی طرفوں کلام شائع تھیندے رہ ڳے۔ شاکر دی کتاب پیلے پتر کوں وݙی شہرت ملی ،لوک آکھدے ہن وݙی کتاب ہووے ، سارے کلام دے نال حالات وی لکھے ہوئے ہوون ، دلنور صاحب دی مدد نال میں ایں کم دا ٻیڑہ چاتا۔ کلام کٹھا کیتا، شاکر صاحب کوں کلام دی بار بار تصحیح کرائی ، دل نال مضمون لکھیا، پروف ریڈنگ دلنور صاحب کیتی تے کلام شاکر دے ناں نال کتاب شائع کیتی ۔ کتاب وݙے وݙے ادبی مراکز تے لائبریریاں کوں بھیڄی، اوندے بعد اقلی کلامیں آلے طبقے کوں اساں [[شاکر شجاع آبادی]] دا کلام پڄاوݨ ءِچ کامیاب تھئے۔ 

== حوالہ ==
شاکر شجاع آبادی. شاعری تے شخصیت, مصنف: ظہور دھریجہ ، جھوک پبلشرز ملتان، 2026ء</text>
      <sha1>tmqlvjopxf1eljg9yavd6d2ufg3wubx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کلام شاکر دی سرائیکی لغت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34275</id>
    <revision>
      <id>73285</id>
      <parentid>72785</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T07:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="880" sha1="o9pwcr07kzd23kbv8w3sxkmjplmeloh" xml:space="preserve">شاکر شجاع آبادی اپݨی سرائیکی شاعری وچ سوہݨے سادہ لوظ استعمال کیتن ، ڈھیر سارے او لوظ وی ورتائن جو وِسریے ودے ہن، جیکر اُنہان دی شاعری وچوں سرائیکی لوظیں دی ڈکشنری بݨائی ونڄے تاں ’’لغات شاکریہ‘‘ بݨ سڳدی اے، سرائیکی وچ شاعریں دے کلام  تے مشتمل لغت دی روائت پہلے توں موجود اے ، جیویںجو [[ڈاکٹر مہر عبدالحق|ڈاکٹر مہرعبدالحق]] ، خواجہ فرید سئیں دے کلام دی فریدی لغت بݨائی اے، کلامِ شاکر دی لغت وی بݨ سڳدی اے۔

== حوالہ ==
شاکر شجاع آبادی. شاعری تے شخصیت, مصنف: ظہور دھریجہ ، جھوک پبلشرز ملتان، 2026ء</text>
      <sha1>o9pwcr07kzd23kbv8w3sxkmjplmeloh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرنٹ میڈیاتے شاکر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34277</id>
    <revision>
      <id>73238</id>
      <parentid>72787</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T06:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="cxq9htcmxw8lvh3zsgm9nnizdgfd3tv" xml:space="preserve">وقت وقت دی ڳال اے ، ہک ویلے اخبارات داعروج ہا ، وَل ایکٹرونک میڈیا تے ٹی وی چینل آئے، اڄ کل ڈیجیٹل دور اے، سوشل میڈیا ہرشئے تے چھاڳے۔ پرنٹ میڈیا دے دور ءِچ [[شاکر شجاع آبادی]] سرائیکی دا واحد شاعر ہے جئیںاخباریںتے راج کیتے ۔11جون1990ء کوں پہلا سرائیکی اخبار جھوک شروع تھیا ، اوں ویلے شاکر داعروج ہا، ٻئے شاعراں دے نال شاکر کوں جھوک اخبار سب توں زیادہ شائع کیتا۔ جھوک 1994ء ءِچ ملتان آیا تاں شاکر دے نیڑے تھی ڳیوسے ، جوھک شاکر دا ݙوجھا گھر بݨ ڳیا، اساݙے بعد سرائیکی اخبار ’’سڄاک‘‘ تے ’’خبریں‘‘ آلے آئے، خبریں وچ شاکر شجاع آبادی دا کلام بے اَنت شائع تھیاتے خبریں کوں سرکولیشن داوی فیدہ تھیا۔

== حوالہ ==
شاکر شجاع آبادی. شاعری تے شخصیت, مصنف: ظہور دھریجہ ، جھوک پبلشرز ملتان، 2026ء</text>
      <sha1>cxq9htcmxw8lvh3zsgm9nnizdgfd3tv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سرائیکی دا مَصوَتی نظام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34289</id>
    <revision>
      <id>73215</id>
      <parentid>73209</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T15:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <origin>73215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="677" sha1="lyf864wmkgscleiur7p7jr0y5n74nzb" xml:space="preserve">سرائیکی وچ   یارھاں سادہ  بݨیادی مُون٘ہی مصوتے، ݙولمبے مصوتے  ست نکی مصوتے ہن۔

== سادہ مصوتے ==
سرائیکی وچ   یارھاں سادہ  بݨیادی مُون٘ہی مصوتے ہن۔    

==== اڳلے واول ====
اڳلے واول وچوں ترائے ی آلے ہن تے چار الف آلے:

* /i/

* /ɪ/

* /e/
* /ə/
* /æ/
* /ɛ/
* /a/

==== پچھلے واول ====

* /u/
* /ʊ/
* /o/
* /ʌ/

== لمبے مصوتے ==
ݙولمبے مصوتے ہن:

* /:i/
* /:u/

== نکّی مصوتے ==
ست نکی مصوتے 
*/i/
*/ɪ/
* /æ/
* /a/

* /u/
* /ʊ/
* /ʌ/


== ݙو مصوتی میل ==</text>
      <sha1>lyf864wmkgscleiur7p7jr0y5n74nzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>73216</id>
      <parentid>73215</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T17:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <comment>/* ݙو مصوتی میل */</comment>
      <origin>73216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="n1407ztejtodfsja9mcwzdj140b6dbt" xml:space="preserve">سرائیکی وچ   یارھاں سادہ  بݨیادی مُون٘ہی مصوتے، ݙولمبے مصوتے  ست نکی مصوتے ہن۔

== سادہ مصوتے ==
سرائیکی وچ   یارھاں سادہ  بݨیادی مُون٘ہی مصوتے ہن۔    

==== اڳلے واول ====
اڳلے واول وچوں ترائے ی آلے ہن تے چار الف آلے:

* /i/

* /ɪ/

* /e/
* /ə/
* /æ/
* /ɛ/
* /a/

==== پچھلے واول ====

* /u/
* /ʊ/
* /o/
* /ʌ/

== لمبے مصوتے ==
ݙولمبے مصوتے ہن:

* /:i/
* /:u/

== نکّی مصوتے ==
ست نکی مصوتے 
*/i/
*/ɪ/
* /æ/
* /a/

* /u/
* /ʊ/
* /ʌ/


== ݙو مصوتی میْل ==

* اَی، مَیل 
* اَو، مَول</text>
      <sha1>n1407ztejtodfsja9mcwzdj140b6dbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شوکت ہاشمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34290</id>
    <revision>
      <id>73219</id>
      <timestamp>2026-10-21T06:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sraiki</username>
        <id>12</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;شوقت ہاشمی دی حیاتی:سئیں شوقت ہاشمی 1959 اچ سر ممتاز علی شاہ دے گھر [[لیہ]] دے ہک شہر کوٹ سلطان اچ جمے ہن ۔ اے اپنڑیں ما پیو دی تریجھی اولاد ہن ۔انہا دی پیدائش کیتے انہاں دے ابا سئیں منوتی من گھدی میڈے گھر پتر جمے تے میں پیدل ونج حج کریساں تے شوقت ہاشمی دے جمڑی...&quot; نال ورقہ تخلیق تھیا</comment>
      <origin>73219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4640" sha1="huqcg9k35ko7ljlmdv9o22i2xgzocmx" xml:space="preserve">شوقت ہاشمی دی حیاتی:سئیں شوقت ہاشمی 1959 اچ سر ممتاز علی شاہ دے گھر [[لیہ]] دے ہک شہر کوٹ سلطان اچ جمے ہن ۔ اے اپنڑیں ما پیو دی تریجھی اولاد ہن ۔انہا دی پیدائش کیتے انہاں دے ابا سئیں منوتی من گھدی میڈے گھر پتر جمے تے میں پیدل ونج حج کریساں تے شوقت ہاشمی دے جمڑیں دے بعد پیدل حج کر تے محبت دی مثال قائم کیتو نے۔۔ تربیت: انہاں دی والدہ معصومہ بی بی بہوں نیک مائ ہئی ۔اوں اپنڑیں بال کوں خود قرآن دی تعلیم ڈتی ۔۔ میٹرک دا امتحان انہاں1970 اچ کوٹ سلطان دے گورنمنٹ اسکول توں کیتا۔ایف اے گورنمنٹ کالج بوسن روڈ ملتان توں 1972اچ کیتا۔ 1974 اچ آنہا بی اے پاس کیتا تے 1976 اچ ایم اے انگریزی دی ڈگری لاہور تو ں حاصل کیتی۔۔

ملازمت: ملازمت دا آغاز پنجاب یونیورسٹی توں ایم انگریزی پڑھاونڑ توں کیتا۔نوکری دے نال نال اپنڑاں تعلیمی سفر جاری رکھیو نے۔سی ایس ایس کریندے رہ گئے۔سی ایس ایس پاس کرنڑ توں بعد انکم ٹیکس اچ ملازم لگ گئے ۔اوندے بعد دوبارہ سی ایس ایس دا امتحان ڈرو نے تے ول پولیس جوائن کیتو نے۔۔ 

ادبی شعور: سئیں شوقت ہاشمی علم تے فن اچ مگن رہنے ہن۔انہاں دا پہلا۔مجموعہ&quot; شاخ نور&quot; (نعتاں دا مجموعہ)ایں توں بعد&quot; حال دھمال&quot;سارے حرف گلاب ،بہار طیب و طاہر ،بھیدوں بھری اذان،اسم ہنر،حرف معتبر،بارش سنگ ،فیضان رحمت،لو دا ہوکا،غزل راما لکھتاں ہن ۔۔ ایں توں علاؤہ انہاں سولہ سپاریاں دا ترجمہ وی کیتا شوقت ہاشمی دیاں نظماں دا ویورا :سئیں شوقت ہاشمی دی شاعری سرائکی زبان دی گزری وہانڑیں ریت تے موجودگی روایت توں اصلوں انج نویکلی تے تخلیقی سطح تے بلکل نویں نکور اے۔اے ہک سچا شاعر اےھمیشہ اپنڑیں دھرتی نال انڑ ترٹ سانگے رکھیندے ۔اوندی ساری تنڑ ساری سک اوکوں سنگارن اچ رجھی ہوندی اے ۔ نظم: سچل بابا سچل بابا ! تیڈا بیٹا۔ م میں ایں دھرتی جایا ہم شالامیڈی ایں دھرتی تے رات نہ تھیوے شالا میڈیا ایں دھرتی تے دشمن الی جھات نہ تھیوے شالا میڈیا ایں دھرتی تے ساؤل تھیوے شالا میڈیا ایں دھرتی تے سورج چمکن سوجھل تھیوے۔ سیانڑیں اہدن وطن کشمیر ہونے ۔بھانویں او پر وحشت روہی ہووے یا تھل دا مارو بیاباں۔اپنڑیں مٹی دی خوشبو روح آتے ساون دیاں بارشاں وانگوں وسدی اے تے چو گوٹھ مہکا دیندی اے۔ شاعر دا نکا جیہاں پروبھرا قصبہ لیہ سارے جگ توں اوکوں محبوب اے۔تھل ورتی وچ انہاں ملالہے جزبیاں دا اظہار اے۔ تھل وطناں اچ شہر اولڑا۔ شہر اولڑا لیہ شوقت ہاشمی دا ڈکشن کا جواب اے لینڈ اسکیپ خالص تل وطنی سنجاپو استعارے ۔علامتاں وسیبی رہتل نال جڑیاں ہویاں۔رسماں ریتاں تے ثقافتی رنگ میزی نال رجیاں کجیاں نظماں ہن۔ شادی: شادی نہ کیتو نے نہ ہی انہاں دے کہیں بھینڑ بھرا شادی کیتی ۔انہاں دا شادی دے متعلق اے جواب ہوندا ہئ کہ &quot;شادی دی فکر ماواں کوں ہوندی اے ساڈی ماء 1982 اچ انتقال کر گئی۔اوں توں علاؤہ اے اپنڑیں خاندان توں باہر شادی نہ کریندے ہن کجھ اے وجہ ہی کہ سارے بھینڑ بھرا کنوارے ہن۔۔

وفات : شوقت ہاشمی 2002 اچ ملتان اچ پرویز مشرف دی آمد دے دوران انتظامات واسطے ویندے ہوے آنہا ں دی گاڑی ا چ ہک ٹرک دی ٹکر دے باعث انہاں دی موت واقع تھی گئ۔اناللہ وانا۔ الٰہی راجعون</text>
      <sha1>huqcg9k35ko7ljlmdv9o22i2xgzocmx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>