Wikipedia smnwiki https://smn.wikipedia.org/wiki/Ovd%C3%A2sij%C4%91o MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Tooimah Savâstâllâm Kevttee Savâstâllâm kevttest Wikipedia Savâstâllâm Wikipedia Tiätuvuárkká Savâstâllâm tiätuvuárhást Systeemviestâ Savâstâllâm systeemviestâst Myenster Savâstâllâm myensterist Raavâ Savâstâllâm ravvust Luokka Savâstâllâm luokkaast TimedText TimedText talk Mooduul Savâstâllâm modulist Event Event talk 14 1212 159216 35419 2026-09-15T13:21:09Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159216 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Tiettuuh]] 58baxar2cweufx4rg3n6jellnwfqkh8 14 2120 159223 156602 2026-09-15T16:54:41Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159223 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} Taan luokkaast lii Euroop historjá. [[Luokka:Euroop|Historjá]] [[Luokka:Historjá eennâmuási mield|*]] 0uyrgk6bgzg0yo67l8i4yvndnphl5h3 14 2292 159224 38195 2026-09-15T16:56:30Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159224 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Čielgitávtáliih]] fc1e21dhayraso0usz2o01b30b1w0vh 14 2397 159253 89138 2026-09-15T17:20:37Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159253 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Euroop|Politiik]] [[Luokka:Politiik eennâmuási mield‎]] 505gn3p3csw9yjhx736916ywx95s1sv 159264 159253 2026-09-15T17:22:54Z Yupik 23 uđđâ šlajâttâllâm [[Luokka:Politiik eennâmuási mield]]: "*" via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 159264 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Euroop|Politiik]] [[Luokka:Politiik eennâmuási mield|*]] bxjxv2cz0odort48nwt20ehnotrinhk 0 3895 159250 146946 2026-09-15T17:20:09Z Yupik 23 159250 wikitext text/x-wiki [[Tiätuvuárkká:Serzh Sargsyan official portrait.jpg|thumb|Serž Sargsjan]] '''Serž Azati Sargsjan''' ({{k-hy|Սերժ Ազատի Սարգսյան}}; š. [[kesimáánu 30.]] peeivi [[1954]], [[Stepanakert]], [[Azerbaidžan SST]], [[Sovjetlitto]]) lii armenialâš politikkár, kii lâi [[Armenia president|Armenia täsivääldi 3. president]] iivij [[2008]]–[[2018]]. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} {{Narcce/Politikkár}} {{DEFAULTSORT:Sargsjan, Serž}} [[Luokka:Armenia presidenteh]] [[Luokka:Ive 1954 šoddâmeh]] idts7z2jcqilg385n0375bfis3se4x6 14 3907 159251 32192 2026-09-15T17:20:21Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159251 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Aasialâš politiik]] [[Luokka:Armenia|Politiik]] [[Luokka:Eurooplâš politiik]] [[Luokka:Politiik staatâ mield]] gbjx786x3myl3kgusfsk6kcxzz8kryw 14 3909 159252 89139 2026-09-15T17:20:28Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159252 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Aasia|Politiik]] [[Luokka:Politiik eennâmuási mield‎]] n8p89lokc2flu48y03heigjp8pbkfb2 159261 159252 2026-09-15T17:22:35Z Yupik 23 uđđâ šlajâttâllâm [[Luokka:Politiik eennâmuási mield]]: "*" via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 159261 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Aasia|Politiik]] [[Luokka:Politiik eennâmuási mield|*]] 6lsre8yalbs891qejdq8hgdl19vta6v 14 3979 159249 21948 2026-09-15T17:19:22Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159249 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:1954|Šoddâmeh]] [[Luokka:1950-lovo šoddâmeh]] jbqnubffdyvmbqham2d460x3h3o9iq2 14 5225 159255 89141 2026-09-15T17:21:11Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159255 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Amerik|Politiik]] [[Luokka:Politiik eennâmuási mield‎]] 4l2z6g0h4okvzmp2oo3j51d0hdbk8xf 159263 159255 2026-09-15T17:22:48Z Yupik 23 uđđâ šlajâttâllâm [[Luokka:Politiik eennâmuási mield]]: "*" via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 159263 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Amerik|Politiik]] [[Luokka:Politiik eennâmuási mield|*]] a8lunupsxpoqspce7rlg75xxn8a8fok 14 5226 159257 90867 2026-09-15T17:21:30Z Yupik 23 uđđâ šlajâttâllâm [[Luokka:Ameriklâš politiik]]: "*" via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 159257 wikitext text/x-wiki [[Luokka:Ameriklâš politiik|*]] [[Luokka:Tave-Amerik|Politiik]] lcm67yv81e1mu0ampcxmtgsmhn88k8j 159258 159257 2026-09-15T17:21:35Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159258 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Ameriklâš politiik|*]] [[Luokka:Tave-Amerik|Politiik]] j465jy2vzditi0tts27bm6pjrvbv7s4 14 7414 159226 36809 2026-09-15T16:56:49Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159226 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Šoddâdeijee njomâtteijeeh]] d98z9j2ktir40xdrts3d0lit8n1v8mo 14 7415 159225 36810 2026-09-15T16:56:40Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159225 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Njomâtteijeeh]] i3up44z3ep6guhecghbkxl7tyo3g6k9 14 7513 159248 86879 2026-09-15T17:18:26Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159248 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Euroop historjá|Ovdiih staatah]] [[Luokka:Euroop staatah|* Ovdiih staatah]] [[Luokka:Ovdiih staatah eennâmuási mield]] 7t97jnoxjnvjej8pbu8j7bnej3d55i4 14 7515 159235 156604 2026-09-15T17:13:29Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159235 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} Taan luokkaast lii Afrik historjá. [[Luokka:Afrik|Historjá]] [[Luokka:Historjá eennâmuási mield|*]] tg5p5whozuqdo02qe08ndijw30ieu6g 14 7523 159245 86878 2026-09-15T17:16:21Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159245 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Afrik historjá|Ovdiih staatah]] [[Luokka:Afrik staatah|* Ovdiih staatah]] [[Luokka:Ovdiih staatah eennâmuási mield]] 400af9hwavk0rthxn9f6hll8kr8474j 14 8317 159221 40433 2026-09-15T16:54:12Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159221 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Antropologia]] [[Luokka:Historjá äigipajeh]] exi2jpqb1oipupejy11xmjlpvy2i4kz 0 9262 159237 147575 2026-09-15T17:14:21Z Yupik 23 159237 wikitext text/x-wiki {{Historjálâš staatâ tiäđuh |ubâ-nommâ = Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat |virgálâš nommâ = Colony and Protectorate of Sierra Leone |nommâ-genetiiv = |ihe_algâ = 1808 |ihe_loppâ = 1961 |lippu = Flag of Sierra Leone (1916–1961).svg |lippu-tekstâ = |vaakun = Coat of arms of Sierra Leone.svg |vaakun-tekstâ = |tubdâldâh = |tubdâldâh-tekstâ = |sajadâh = Location_Sierra_Leone_AU_Africa.svg |sajadâh-čielgiittâs = Tááláš Sierra Leone sajadâh Afrikist tevkisčuovjâdijn. |staatâhäämi = [[ruuvnâsirdoeennâm]] |uási = [[Brittilâš Viestâr-Afrik]] |staatâjođetteijee = [[George III]] <small>(1808–1820)</small><br>[[George IV]] <small>(1820–1830)</small><br>[[William IV (Stuorrâ-Britannia)|William IV]] <small>(1830–1837)</small><br>[[Victoria (Stuorrâ-Britannia)|Victoria]] <small>(1837–1901)</small><br>[[Edward VII]] <small>(1901–1910)</small><br>[[George V]] <small>(1910–1936)</small><br>[[Edward VIII]] <small>(1936)</small><br>[[George VI]] <small>(1936–1952)</small><br>[[Elizabeth II]] <small>(1952–1961)</small> |staatjođetteijee-tittel = Monark |haldâttâhjođetteijee = |haldâttâhjođetteijee-tittel = |uáivikaavpug = [[Freetown]] |uáivikaavpug-koordinaateh = {{Coord|8|29|4|N|13|14|4|W|region:SL_type:city}} |eres-kaavpugeh = |vijđodâh = 71&nbsp;740 |eennâmvijđodâh = |čäcivijđoodâh = |ässeeloho = 2&nbsp;181&nbsp;701 |ässeelovorekinistemihe = 1960 |ässeesaahâdvuotâ = 30 |oskoldâh = |historjá1 = [[ruuvnâsirdoeennâm]] vuáđudui |pvm1 = [[1808]] |historjá2 = [[protektoraat]] vuáđudui |pvm2 = [[porgemáánu 31.]] peivi [[1896]] |historjá3 = jiečânâsvuotâ [[Sierra Leone (Commonwealth realm)|Sierra Leonen]] |pvm3 = [[cuáŋuimáánu 27.]] peivi [[1961]] |historjá4 = |pvm4 = |historjá5 = |pvm5 = |historjá6 = |pvm6 = |historjá7 = |pvm7 = |kielâ = |virgáliih-kielah = [[eŋgâlâskielâ]] |táválumosiih-kielah = [[temnekielâ]], [[mendekielâ]], [[kriokielâ]] |luuhâmmáttu = |vaaluut = [[Eŋland pudde]] <small>(ive 1912 räi)</small><br>[[Brittilâš Viestâr-Afrik pudde]] <small>(ive 1912 rääjist)</small> |bap = |bap-per-ässee = |hdi = |eennâmtuálu = |palvâlusah = |ráhtálâšvuotâ = |äigistielâs = |kesiäigi = |uánádâs = |eennâmtubdâldâh = |fiävru = |kirdemmaašin = |sundenummeer = |motto = ''Auspice Britannia liber'' |aalmuglaavlâ = [[God Save the Queen|God Save the King / God Save the Queen]] |aalmuglaavlâ-tijppâ = |oovdâstmanneeh = [[Koya kunâgâskodde]] <br> [[Mandinka väldikodde]] |oovdâstmanneetittel = Oovdâstmanneeh |čuávvooh = {{lippu|Sierra Leone (Commonwealth realm)}} |čuávvootittel = Čuávvoo |vyeličujos = }} '''Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat''' ({{K-en|Colony and Protectorate of Sierra Leone}}) lâi uási [[brittilâš imperium]] [[abolitionism]] ääigist kidâ kolonialism čuávdásem räi. Ive 1808 vuáđudui [[ruuvnâsirdoeennâm]], moos kuulâi [[Freetown]] pirrâdâh. [[Protektoraat]] vuod vuáđudui ive 1896, já toos kullii tááláá [[Sierra Leone]] sisuásih. Sirdoeennâm já protektoraat lijjii sierânâs haldâttâhkuávluh. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Britannia ovdiih protektoraateh]] [[Luokka:Britannia ovdiih sirdoenâmeh já protektoraateh Afrikist]] [[Luokka:Brittilâš Viestâr-Afrik]] [[Luokka:Sierra Leone historjá]] ru34hefvddrva3qtz8f1detiayjjwgs 159238 159237 2026-09-15T17:14:44Z Yupik 23 159238 wikitext text/x-wiki {{Historjálâš staatâ tiäđuh |ubâ-nommâ = Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat |virgálâš nommâ = Colony and Protectorate of Sierra Leone |nommâ-genetiiv = |ihe_algâ = 1808 |ihe_loppâ = 1961 |lippu = Flag of Sierra Leone (1916–1961).svg |lippu-tekstâ = |vaakun = Coat of arms of Sierra Leone.svg |vaakun-tekstâ = |tubdâldâh = |tubdâldâh-tekstâ = |sajadâh = Location_Sierra_Leone_AU_Africa.svg |sajadâh-čielgiittâs = Tááláš Sierra Leone sajadâh Afrikist tevkisčuovjâdijn. |staatâhäämi = [[ruvnâsirdoeennâm]] |uási = [[Brittilâš Viestâr-Afrik]] |staatâjođetteijee = [[George III]] <small>(1808–1820)</small><br>[[George IV]] <small>(1820–1830)</small><br>[[William IV (Stuorrâ-Britannia)|William IV]] <small>(1830–1837)</small><br>[[Victoria (Stuorrâ-Britannia)|Victoria]] <small>(1837–1901)</small><br>[[Edward VII]] <small>(1901–1910)</small><br>[[George V]] <small>(1910–1936)</small><br>[[Edward VIII]] <small>(1936)</small><br>[[George VI]] <small>(1936–1952)</small><br>[[Elizabeth II]] <small>(1952–1961)</small> |staatjođetteijee-tittel = Monark |haldâttâhjođetteijee = |haldâttâhjođetteijee-tittel = |uáivikaavpug = [[Freetown]] |uáivikaavpug-koordinaateh = {{Coord|8|29|4|N|13|14|4|W|region:SL_type:city}} |eres-kaavpugeh = |vijđodâh = 71&nbsp;740 |eennâmvijđodâh = |čäcivijđoodâh = |ässeeloho = 2&nbsp;181&nbsp;701 |ässeelovorekinistemihe = 1960 |ässeesaahâdvuotâ = 30 |oskoldâh = |historjá1 = [[ruvnâsirdoeennâm]] vuáđudui |pvm1 = [[1808]] |historjá2 = [[protektoraat]] vuáđudui |pvm2 = [[porgemáánu 31.]] peivi [[1896]] |historjá3 = jiečânâsvuotâ [[Sierra Leone (Commonwealth realm)|Sierra Leonen]] |pvm3 = [[cuáŋuimáánu 27.]] peivi [[1961]] |historjá4 = |pvm4 = |historjá5 = |pvm5 = |historjá6 = |pvm6 = |historjá7 = |pvm7 = |kielâ = |virgáliih-kielah = [[eŋgâlâskielâ]] |táválumosiih-kielah = [[temnekielâ]], [[mendekielâ]], [[kriokielâ]] |luuhâmmáttu = |vaaluut = [[Eŋland pudde]] <small>(ive 1912 räi)</small><br>[[Brittilâš Viestâr-Afrik pudde]] <small>(ive 1912 rääjist)</small> |bap = |bap-per-ässee = |hdi = |eennâmtuálu = |palvâlusah = |ráhtálâšvuotâ = |äigistielâs = |kesiäigi = |uánádâs = |eennâmtubdâldâh = |fiävru = |kirdemmaašin = |sundenummeer = |motto = ''Auspice Britannia liber'' |aalmuglaavlâ = [[God Save the Queen|God Save the King / God Save the Queen]] |aalmuglaavlâ-tijppâ = |oovdâstmanneeh = [[Koya kunâgâskodde]] <br> [[Mandinka väldikodde]] |oovdâstmanneetittel = Oovdâstmanneeh |čuávvooh = {{lippu|Sierra Leone (Commonwealth realm)}} |čuávvootittel = Čuávvoo |vyeličujos = }} '''Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat''' ({{K-en|Colony and Protectorate of Sierra Leone}}) lâi uási [[brittilâš imperium]] [[abolitionism]] ääigist kidâ kolonialism čuávdásem räi. Ive 1808 vuáđudui [[ruvnâsirdoeennâm]], moos kuulâi [[Freetown]] pirrâdâh. [[Protektoraat]] vuod vuáđudui ive 1896, já toos kullii tááláá [[Sierra Leone]] sisuásih. Sirdoeennâm já protektoraat lijjii sierânâs haldâttâhkuávluh. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Britannia ovdiih protektoraateh]] [[Luokka:Britannia ovdiih sirdoenâmeh já protektoraateh Afrikist]] [[Luokka:Brittilâš Viestâr-Afrik]] [[Luokka:Sierra Leone historjá]] 4hfq0ak2259o9n8ewm59ndhazum361y 14 9263 159242 41871 2026-09-15T17:15:45Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159242 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Britannia ovdiih sirdoenâmeh|Protektoraateh]] [[Luokka:Brittilâš imperium|Protektoraateh]] [[Luokka:Ovdiih protektoraateh]] 7uak1msbaxbqo7dww16il3l8dhsjgfk 14 9264 159240 67217 2026-09-15T17:15:29Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159240 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Britannia ovdiih sirdoenâmeh|*]] [[Luokka:Ovdiih sirdoenâmeh Afrikist]] 6z6a1dm0wez2idgrpnvgc5sqlgyntv5 14 9265 159239 67445 2026-09-15T17:15:22Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159239 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Britannia ovdiih sirdoenâmeh já protektoraateh Afrikist|Viestâr-Afrik]] [[Luokka:Viestâr-Afrik historjá]] b0wesvr6ao2l4n5yeec68veppw1ntdl 14 9267 159236 94365 2026-09-15T17:13:55Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159236 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Afrik historjá]] [[Luokka:Historjá eennâmuási mield]] k1rkdooe1loi4d77psw9cs5plha4ddy 14 9281 159243 41872 2026-09-15T17:15:59Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159243 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Ovdiih sirdoenâmeh]] 6db1h0ijveg9iaplwgribhpk0dx2nxs 14 9282 159244 86886 2026-09-15T17:16:06Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159244 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Ovdiih staatah|sirdoenâmeh]] pu27n4fy7fw8obvnlaio472smd8iw38 14 9283 159241 41875 2026-09-15T17:15:39Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159241 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Brittilâš imperium|Sirdoenâmeh]] [[Luokka:Euroop staatâi ovdiih sirdoenâmeh]] 2gx79xzpud8v2zao9yg5q480h6t164n 14 10618 159246 127819 2026-09-15T17:17:01Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159246 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Aasia ovdiih staatah]] [[Luokka:Afrik ovdiih staatah]] [[Luokka:Antiikäigi]] [[Luokka:Euroop ovdiih staatah]] [[Luokka:Italia historjá]] [[Luokka:Ovdiih imperiumeh]] [[Luokka:Rooma historjá|Väldikodde]] bajrmxnk6m2fm74ndfqft3ws04vtekm 0 10730 159229 147988 2026-09-15T16:59:42Z Yupik 23 159229 wikitext text/x-wiki {{Taksonomia | nommâ = Säplig | tieđâlâš nommâ = Microtus oeconomus<br><small>(Pallas, 1776)</small> | kove = TundraVole23.jpg | tile = '''LC''' (eellimvuáimálâš) | tile Suomâst = '''LC''' (eellimvuáimálâš)<ref>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://laji.fi/taxon/MX.48513 | Nommâ = Säplig – ''Microtus oeconomus'' | Tahhee = Thomas Lilley | Almostittem = [[Suomen Lajitietokeskus]] | Äigimuddo = 2019 | Čujottum = 2022-03-30 | Kielâ = {{fi}} }}</ref> | kove_tile = Status iucn3.1 LC smn.svg | kove_tile_Suomâst = | doomeen = [[Sellâvááimusliih]] ''Eucarya'' | kodde = [[Elleekodde]] ''Animalia'' | uáiviráiđu = [[Savosuonasiih]] ''Chordata'' | vyeliráiđu = [[Čielgitávtáliih]] ''Vertebrata'' | pajeluokka = | luokka = [[Njomâtteijeeh]] ''Mammalia'' | vyeliluokka = | uásiluokka = | lahko = [[Jursseeh]] ''Rodentia'' | vyelilahko = [[Säpliglágáneh jursseeh]] ''Myomorpha'' | paječerdâ = | čerdâ = ''Cricetidae'' | vyeličerdâ = [[Muoldâgeh]] ''Arvicolinae'' | suuhâ = [[Muldesäpligeh]] ''Microtus'' | šlaajâ = ''oeconomus'' | vyelišlaajâ = }} '''Säplig''' (''Microtus oeconomus'') lii [[Tave-Euroop]]ist já [[Aasia]]st sehe [[Tave-Amerik]] taveviestâroosijn (meid [[Alaska]] já Taveviestâr-[[Kanada]]) tiättojeijee muldesäpligšlaajâ. ==Tobdomeerhah== Säplig rummâš kukkodâh lii suulân 11–22 cm já tot tiäddá 25–80 g. [[Euroop]]ist vyelišlaajah láá ucebeh ko [[Amerik]]ist. Toh populaatioh, moh tiättojeh alebijn kobdodâhkiärduin, láá stuárráábeh mutâ tain lii ucceeb seibi. Taat sáttá leđe kiddâ kolmâ šooŋâst. Oráseh láá suulân 30 % stuárráábeh ko niŋálâsah. Säpligij ivne puáhtá mulsâšud tevkis ruškâdist já ránásist kuovgis ivnijd tâi ruopsisruškâdân. Puoh säpligijn láá čapis soksâmeh seelgist. Puáris säpligijn seibi lii vuoluubeln českâd já paajaabeln čappâd.<ref>[https://animaldiversity.org/site/accounts/information/Microtus_oeconomus.html Animal Diversity Web] Čujottum 1.10.2021 <small>(eŋgâlâskielân)</small></ref> [[Tiätuvuárkká:Microtus oeconomus map.svg|pienoiskuva|Säplig lavdâm|vasen]] ==Lavdâm== Säplig tiättoo [[Suomâ]]st taveoosijn. Lavdâm maadârääji jotá suulân [[Ruávinjargâ|Ruávinjaargâ]] puotâ. Ton lasseen Suomâst lii kavnum uccâ sierâ nääli [[Merâpoođâluohtâ|Merâpoođâluovtâ]] suolluin. [[Euroop]]ist šlaajâ já ton vyelišlaajâi lavdâmkuávlu lii [[Koskâ-Euroop]] räi já juátkoo tast nuortâs, ain [[Beringčuálmi]] paijeel [[Alaska]]n já [[Kanada]]n. ==Eellimvyevih== Säplig tiättoo jeegijn, kost láá lavŋepoovnah, moid puáhtá kuáivudâttâđ eromâšávt tälviv. Raavijeegijn säpligeh láá ennuv eidu talle, ko čäcirääji vuállán já lii eenâb raavâd. Valjaamusâht säpligeh tiättojeh pakkeetpiälduin, main sättih leđe joba 200–300 ohtâgâssâd hehtaarist. Säpligeh tovâtteh mecihiävuid voošijn já meccilum piälduin. ===Raavâd=== Säplig porá keessiv luhteešadoi, vooljij já suoinij ruánáá oosijd. Tälviravâdin láá siämmái šadoi eennâmvuálááh uásih. Tot puáhtá kuáivuđ laavŋan muádi meetter kukkosijd jođáttuvâid. Säplig kuáivudât enâmân pyerebeht ko [[muldesäplig]]. Muorâi párkku lii säpligân laseraavâd, mon tot porá tälviv. ===Lasanem=== Säplig lassaan pehtilávt. Keessiv niŋálâsâst puáhtá leđe joba 3–4 čivgâčuurâd, main láá suulân 6–7 čivgâd. Säplignäälih mulsâšudeh 4–5 ive poojijn. Nääli lassaan távjá tälviv, jis raavvâdtile muottuu vyelni lii pyeri. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Muoldâgeh]] cush5cdxtmevm6yiyivwj1mxj0zgyjg 0 11064 159230 148048 2026-09-15T17:00:12Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 159230 wikitext text/x-wiki {{Taksonomia | nommâ = Uccâviäđŋásâš | tieđâlâš nommâ = Sorex minutissimus<br><small>(Zimmermann, 1780)</small> | kove = Sorex minutissimus Specimen.jpg | tile = '''LC''' (eellimvuáimálâš) | tile Suomâst = '''LC''' (eellimvuáimálâš)<ref>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://laji.fi/taxon/MX.45363 | Nommâ = Uccâviäđŋásâš – ''Sorex minutissimus'' | Tahhee = Thomas Lilley | Almostittem = [[Suomen Lajitietokeskus]] | Äigimuddo = 2019 | Čujottum = 2022-03-31 | Kielâ = {{fi}} }}</ref> | kove_tile = Status iucn3.1 LC smn.svg | kove_tile_Suomâst = | doomeen = [[Sellâvááimusliih]] ''Eucarya'' | kodde = [[Elleekodde]] ''Animalia'' | uáiviráiđu = [[Savosuonâsiih]] ''Chordata'' | vyeliráiđu = [[Čielgitávtáliih]] ''Vertebrata'' | pajeluokka = | luokka = [[Njomâtteijeeh]] ''Mammalia'' | vyeliluokka = | uásiluokka = | lahko = [[Soricomorpha]] | vyelilahko = | paječerdâ = | čerdâ = [[Viäđŋásiih]] ''Soricidae'' | vyeličerdâ = [[Eidusiih viäđŋásiih]] ''Soricinae'' | suuhâ = ''Sorex'' | šlaajâ = ''minutissimus'' | vyelišlaajâ = }} '''Uccâviäđŋásâš''' (''Sorex minutissimus'') lii tavveen [[Euraasia]]st tiättojeijee, [[Viäđŋásiih|viäđŋásij]] hiäimun kullee [[Njomâtteijeeh|njomâtteijeešlaajâ]]. Tot lii [[Suomâ]] ucemus njomâtteijee. Uccâviäđŋásâš lii rávhuidittum Suomâst. Uccâviäđŋásâš vuájá já kuárŋu häppilávt. Ihásávt šlaajâst lii 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 3–6 čiivgâ. Uáiviravâdin uccâviäđŋásiist láá [[Tivreh|tivreh]].<ref name="Pohjolan nisäkkäät">Siivonen, Lauri & Sulkava, Seppo: Pohjolan nisäkkäät. Keuruu: Otava, 1994.</ref> ==Olgohäämi== Uccâviäđŋásâš lii 33–53 mm kukke, já tast lii 24–27 mm kukkosâš seibi. Uccâviäđŋásiih teddih 1,2–4 g.<ref name = "Suomen nisäkkäät">Bjärvall,Anders & Ullström, Staffan: Suomen nisäkkäät. Helsinki: Otava, 2011.</ref> Tälviv uccâviäđŋásâš lii ucceeb ko keessiv, já tondiet ton energia tárbu kiäppán. Ko tälviv čielgimielgâs čovârskiäruh siäggáneh, te viäđŋásâš uánnoon. Meid uáivitähti muttá häämis.<ref name = "1000 ilmiötä Suomen luonnosta">Laaksonen, Juha & Lumiaro, Riku: 1000 ilmiötä Suomen luonnosta, Utelias kettu ja muita nisäkkäitä. Helsinki: Tammi, 2016.</ref> Keessiv uccâviäđŋásâš selgi lii ruškâd já tälviv tot lii ränisruškâd. Čuávji lii kuovgisräänis, já ivnerääji lii čielgâs.[[Tiätuvuárkká:Eurasian Least Shrew area.png|pienoiskuva|Uccâviäđŋásâš lavdâm|vasen|200x200px]] ==Lavdâm== Šlaajâ tiättoo masa ubâ tave kuácceevyevdistielâsist. Rääijin láá nuorttân [[Kuálhismeerâ]] riddokuávlu sehe [[Hokkaido]] já [[Sahalin]] suolluuh, já viestârist [[Suomâ]] já Tave-[[Ruotâ]], kost šlaajâ uáinistii esken ive [[1967]]. Suomâst vuossâmuu tove uccâviäđŋásâš uáinistii purrâmâšskaapist.<ref name="Pohjolan nisäkkäät"/> Maŋeláá šlaajâ lii kavnum meid mäddiláá Ruotâst já [[Taažâ]]st. Uccâviäđŋásâš iälá maaŋgâlágánijn pirrâsijn, ovdâmerkkân lahtâ jeggiroobdâin, kuácceevuovdijn, čuopâttâhjolgâdâsâin, koškekuolbânijn, ávus čunoienâmijn já lostâvuovdij roobdâin. Šlaajâ pivnohist lahtâ kuávluid.<ref name="Suomen nisäkkäät"/> {{clear|left}} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Viäđŋásiih]] smenhm87k487frz8h4qg0e1t3tbwomj 0 11065 159228 148049 2026-09-15T16:59:22Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 159228 wikitext text/x-wiki {{Taksonomia | nommâ = Nuorttâviäđŋásâš | tieđâlâš nommâ = Sorex caecutiens<br><small>(Laxmann,1788)</small> | kove = Lappnäbbmus 140621.jpg | tile = '''LC''' (eellimvuáimálâš) | tile Suomâst = '''LC''' (eellimvuáimálâš)<ref>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://laji.fi/taxon/MX.45336 | Nommâ = Nuorttâviäđŋásâš – ''Sorex caecutiens'' | Tahhee = Thomas Lilley | Almostittem = [[Suomen Lajitietokeskus]] | Äigimuddo = 2019 | Čujottum = 2022-03-30 | Kielâ = {{fi}} }}</ref> | kove_tile = Status iucn3.1 LC smn.svg | kove_tile_Suomâst = | doomeen = [[Sellâvááimusliih]] ''Eucarya'' | kodde = [[Elleekodde]] ''Animalia'' | uáiviráiđu = [[Savosuonâsiih]] ''Chordata'' | vyeliráiđu = [[Čielgitávtáliih]] ''Vertebrata'' | pajeluokka = | luokka = [[Njomâtteijeeh]] ''Animalia'' | vyeliluokka = | uásiluokka = | lahko = [[Soricomorpha]] | vyelilahko = | paječerdâ = | čerdâ = [[Viäđŋásiih]] ''Soricidae'' | vyeličerdâ = [[Eidusiih viäđŋásiih]] ''Soricinae'' | suuhâ = ''Sorex'' | šlaajâ = ''caecutiens'' | vyelišlaajâ = }} '''Nuorttâviäđŋásâš''' (''Sorex caecutiens'') lii [[Euraasia]]st tiättojeijee [[Viäđŋásiih|viäđŋásâššlaajâ]]. [[Suomâ]]st šlaajâ tiättoo tave- já nuorttâoosijn já lii nubben almosumos viäđŋásâššlaajâ [[Viäđŋásâš|viäđŋásii]] maŋa.<ref name="Pohjolan nisäkkäät">Siivonen, Lauri & Sulkava, Seppo: Pohjolan nisäkkäät. Keuruu: Otava, 1994.</ref> Nuorttâviäđŋásâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst. Ihásávt šlaajâst láá 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 7–8 čivgâd. Nuorttâviäđŋásii uáiviraavâd láá [[Tivreh|tivreh]], eromâšávt koppakuorijááh.<ref name="Pohjolan nisäkkäät"/> ==Olgohäämi== Nuorttâviäđŋásâš lii 48–70 mm kukke, já tast lii 31–45 mm kukkosâš seibi. Nuorttâviäđŋásâš tiäddá 3–8 g. Nuorttâviäđŋásâš lii ucceeb ko viäđŋásâš.<ref name = "Suomen nisäkkäät">Bjärvall,Anders & Ullström, Staffan: Suomen nisäkkäät. Helsinki: Otava, 2011.</ref> Nuorâ nuorttâviäđŋásâš lii keessiv seelgist ruškâd. Puárásub ohtâgâs lii tevkisruškâd. Čuávjipeeli lii nuorâ ohtâgâsâin ränisčeskâd, já tälvideijee ohtâgâsâin tot lii fiskisräänis. Ivnerääjih láá čielgâseh. Nuorttâviäđŋásii seeibi keejist lii tevkis tieppi.<ref name="Pohjolan nisäkkäät"/>[[Tiätuvuárkká:Laxmann's Shrew area.png|pienoiskuva|Nuorttâviäđŋásii lavdâm |vasen]] ==Lavdâm== Nuorttâviäđŋásâš tiättoo taiga- já tundrastielâsist, mii uulât Tave-[[Ruotâ]]st [[Suomâ]] paijeel [[Siberia]]n, [[Mongolia]]n já [[Korea njargâeennâm|Korean]]. Šlaajâ tiättoo meid [[Hokkaido]] já [[Sahalin]] suolluin. Nuorttâviäđŋásâš kavnui vuosmuu keerdi Tave-Ruotâst ive [[1941]], Suomâst ive [[1953]] já [[Taažâ]]st ive [[1964]]. Museočáittusij tarkkum lii kuittâg čáittám, ete nuorttâviäđŋásiih láá tiettum puoh kuulmâ enâmist jo ive [[1853]] rääjist.<ref name = "Suomen nisäkkäät"/> Nuorttâviäđŋásâš iälá kuosâvuovdijn, kärrein, jeegij roobdâin, vorâs riddoviemmârijn, lahtâ juovâin, laajišvuovdijn sehe tälviv joba tááluin.<ref name="Pohjolan nisäkkäät"/> {{clear|left}} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Viäđŋásiih]] cawgec69gx0oitwbj2dbvpr9tjg2de4 0 11111 159231 151145 2026-09-15T17:00:21Z Yupik 23 159231 wikitext text/x-wiki {{Taksonomia | nommâ = Viäđŋásâš | tieđâlâš nommâ = Sorex araneus<br><small>(Linnaeus, 1758)</small> | kove = Crocidura russula shrew.jpg | tile = '''LC''' (eellimuváimálâš) | tile Suomâst = '''LC''' (eellimvuáimálâš)<ref>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://laji.fi/taxon/MX.45328 | Nommâ = Metsäpäästäinen – ''Sorex araneus'' | Tahhee = Thomas Lilley | Almostittem = [[Suomen Lajitietokeskus]] | Äigimuddo = 2019 | Čujottum = 2022-03-30 | Kielâ = {{fi}} }}</ref> | kove_tile = Status iucn3.1 LC smn.svg | kove_tile_Suomâst = | doomeen = [[Sellâvááimusliih]] ''Eucarya'' | kodde = [[Elleekodde]] ''Animalia'' | uáiviráiđu = [[Savosuonâsiih]] ''Chordata'' | vyeliráiđu = [[Čielgitávtáliih]] ''Vertebrata'' | pajeluokka = | luokka = [[Njomâtteijeeh]] ''Mammalia'' | vyeliluokka = | uásiluokka = | lahko = [[Soricomorpha]] | vyelilahko = | paječerdâ = | čerdâ = [[Viäđŋásiih]] ''Soricidae'' | vyeličerdâ = [[Eidusiih viäđŋásiih]] ''Soricinae'' | suuhâ = ''Sorex'' | šlaajâ = ''araneus'' | vyelišlaajâ = }} '''Viäđŋásâš''' (''Sorex araneus'') lii uccâ [[Njomâtteijeeh|njomâtteijeešlaajâ]]. Tot lii [[Meccisäplig|meccisäpligáin]] ohtâ valjaamuin njomâtteijeešlaajâin [[Suomâ]]st. Viäđŋásâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst. Viäđŋásâš lii uážžum tieđâlâš noomâs ''araneus'' läättinkielâ säänist ''aranea'', mii meerhâš eevni. Taat čuujoot toos, ete sehe eevnijd ete viäđŋásijd onnii mirhâlâš ellen.<ref name = "Suomen nisäkkäät">Bjärvall,Anders & Ullström, Staffan: Suomen nisäkkäät. Helsinki: Otava, 2011.</ref> ==Olgohäämi== Viäđŋásâš lii 54–87 mm kukke já tast lii 32–56 mm kukkosâš seibi. Viäđŋásâš tiäddá suulân 3,5–16 g. Viäđŋásii selgipeeli lii táválávt tevkisruškâd já čuávjipeeli lii räniskuovgâd. Seelgi ivne puáhtá kuittâg mulsâšuđ – ovdâmerkkân siittâm tiet – kuovgisruškâdist masa čappâdân. Ivnerääji seelgi já čuávji kooskâst lii čielgâs. Viäđŋásii seibi lii kyevti-ivnásâš. Tot lii paajaabeln seelgi ivnásâš já vuoluubeln čuávji ivnásâš. Oovtâihásijn viäđŋásijn ađai tain, moh láá tälvidâm, seibi lii távjá pääljis já keejist kolmum.<ref name = "Suomen nisäkkäät"/>[[Tiätuvuárkká:Mapa Sorex araneus.png|pienoiskuva|Viäđŋásii lavdâm|vasen]] ==Lavdâm== Viäđŋásiih tiättojeh vijđes kuávlust, mii uulât [[Euroop]]ist [[Aasia]] čoođâ ain [[Baikaljävri|Baikaljäävri]] räi. [[Suomâ]]st, [[Ruotâ]]st já [[Taažâ]]st šlaajâ lii levânâm ubâ enâmân. Čácáduvah estih viäđŋásii levânem já šlaajâ váilu-uv maaŋgâin suolluin. Viäđŋásâš puáhtá kavnuđ masa puoh eellimpirrâsijn. Táválávt tot iälá lahtâ meecijn, mutâ tom puáhtá uáiniđ meid merâriddoniijtoin, muorâkaardijn, aijuin, laajišvuovdijn sehe tuoddârijn ordârääji paajaabeln. Šlaajâ ij kuittâg tiettuu liijkás koške kuávluin.<ref name = "Suomen nisäkkäät"/> {{clear|left}} ==Eellimvyevih== ===Raavâd=== Viäđŋásii uáiviravâdin láá puohlágáneh uccâelleeh, tego [[Tivreh|tivreh]], tuhháátjuálgásiih, muldemááđuh já eevnih. Viäđŋásâš porá meid rááđuid já sáttá koddeđ já puurrâđ siämmáá čuskâžân čájádâm säplig teikkâ muoldâg. Čohčuv viäđŋásâš puáhtá puurrâđ valjepiälduin jiivijd já tälviv muottuu oolâ koččâm kuácceemuorâ siemânijd.<ref name="Pohjolan nisäkkäät">Siivonen, Lauri & Sulkava, Seppo: Pohjolan nisäkkäät. Keuruu: Otava, 1994.</ref> Viäđŋásii amnâsmolsom lii eromâš livkkáá. Livkkáás amnâsmolsom taarbâš ennuv energia já viäđŋásâš porá-uv kuuđâ tijmeest kuohtii jieijâs tiädu verd. Jis viäđŋásâš páácá čuskiist te tot sáttá niälgástuđ jaamâs muáddi tijmeest.<ref name="1000 ilmiötä Suomen luonnosta">Laaksonen, Juha & Lumiaro, Riku: 1000 ilmiötä Suomen luonnosta, Utelias kettu ja muita nisäkkäitä. Helsinki: Tammi, 2016.</ref> ===Lasanem=== Viäđŋásiist láá 1–3 piäsáduv ive ääigi. Viäđŋásiih parâtteleh vuosmuu keerdi cuáŋui-vyesimáánust já vuosmuuh piäsádâh šaddeh vyesi-kesimáánust. Niŋálâs puáhtá čuávjuđ uđđâsist jo ohtâ peivi čivgim maŋa. Čiivgah šaddeh 19–22 peeivi čuávjum maŋa. Piäsáduvâst láá 3–10 čivgâd. Tuše peeli čiivgâin eelih kyevti mánuppaje ahasâžžân, já tuše 20–30 % eelih nuuvt kuhháá, ete toh šaddeh suhâjuátkimahan. Viäđŋásiih iä mudoigin ele puárisin. Toh čiivgah, moh cevzih täälvi paijeel, lasaneh keessiv já jäämih siämmáá ive čohčuv, suulân pelnubihásâžžân.<ref name="1000 ilmiötä Suomen luonnosta"/> == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Viäđŋásiih]] fz2iv6ljjxk5tc3q8v1irx9tga6g230 0 11112 159232 153969 2026-09-15T17:00:42Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 159232 wikitext text/x-wiki {{Taksonomia | nommâ = Čapisviäđŋásâš | tieđâlâš nommâ = Sorex isodon<br><small>(Turov, 1924)</small> | kove = Sorex_isodon.jpg | tile = '''LC''' (eellimvuáimálâš) | tile Suomâst = '''LC''' (eellimvuáimálâš)<ref>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://laji.fi/taxon/MX.45354 | Nommâ = Čapisviäđŋásâš – ''Sorex isodon'' | Tahhee = Thomas Lilley | Almostittem = [[Suomen Lajitietokeskus]] | Äigimuddo = 2019 | Čujottum = 2022-03-31 | Kielâ = {{fi}} }}</ref> | kove_tile = Status iucn3.1 LC smn.svg | kove_tile_Suomâst = | doomeen = [[Sellâvááimusliih]] ''Eucarya'' | kodde = [[Elleekodde]] ''Animalia'' | uáiviráiđu = [[Savosuonâsiih]] ''Chordata'' | vyeliráiđu = [[Čielgitávtáliih]] ''Vertebrata'' | pajeluokka = | luokka = [[Njomâtteijeeh]] ''Mammalia'' | vyeliluokka = | uásiluokka = | lahko = [[Soricomorpha]] | vyelilahko = | paječerdâ = | čerdâ = [[Viäđŋásiih]] ''Soricidae'' | vyeličerdâ = [[Eidusiih viäđŋásiih]] ''Soricinae'' | suuhâ = ''Sorex'' | šlaajâ = ''isodon'' | vyelišlaajâ = }} '''Čapisviäđŋásâš''' teikkâ '''rotoviäđŋásâš''' (''Sorex isodon'') lii Tave-[[Aasia]]st ellee [[Viäđŋásiih|viäđŋásâššlaajâ]]. Šlaajâ tiättoo meid [[Suomâ]]st, kost tot lii rávhuidittum. Čapisviäđŋásiist láá 1–2 piäsáduv, main láá 5–7 čivgâd. Eellimvyevih láá mudoi viehâ siämmáálágáneh ko [[Viäđŋásâš|viäđŋásiist]].<ref name="Pohjolan nisäkkäät">Siivonen, Lauri & Sulkava, Seppo: Pohjolan nisäkkäät. Keuruu: Otava, 1994.</ref> ==Olgohäämi== Čapisviäđŋásâš lii 55–82 mm kukke, já tast lii 41–55 mm kukkosâš seibi. Čapisviäđŋásâš tiäddá 6,5–14,5 g. Čapisviäđŋásâš lii stuárráb ko [[Viäđŋásâš|viäđŋásâš]] mutâ ucceeb ko [[Čäcikuávđâš|čäcikuávđâš]].<ref name = "Suomen nisäkkäät">Bjärvall,Anders & Ullström, Staffan: Suomen nisäkkäät. Helsinki: Otava, 2011.</ref> Čapisviäđŋásii selgi lii keessiv tevkisruškâd já tälviv čapisruškâd. Tälvidem ääigi čapisviäđŋásiih távjá ránásmeh. Čuávjipeeli lii keessiv ränisruškâd já tälviv fiskisruškisräänis. Selgipele já čuávjipele ivnerääji ij lah čielgâs. Čuávji lii čielgâsávt tevkkâdub ko viäđŋásiist.<ref name="Pohjolan nisäkkäät"/>[[Tiätuvuárkká:Sorex isodon range map.png|pienoiskuva|Čapisviäđnásii lavdâm|vasen]] ==Lavdâm== Šlaajâ tiättoo [[Fennoskandia]]st [[Ruoššâ|Ruošâ]] já [[Siberia]] čoodâ ain [[Kiina]] já [[Sahalin]] suolluu räi. Lavdâmkuávlu viestâroobdâin populaatioh šaddeh härvinubbon. Šlaajâ kavnui vuossâmuu keerdi [[Suomâ]]st ive [[1949]] já [[Taažâ]]st uv [[1968]]. Kuábbááh-uv kavnumsajeh láá [[Ruotâ]] rääji aldavuođâst. Suomâ peln čapisviäđŋásâš lii táválub nuorttân, mutâ tot tiättoo meid tavveen ain Ruotâ rääji räi. Čapisviäđŋásâš mákkoo puáris, šaddaas já lahtâ kuosâ- já siähálâsvuovdijn, távjá vohâdis čääsi aldavuođâst. Tot pivnohist soojijd, kost šadolâšvuotâ lii eennâm alne saahâd. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Viäđŋásiih]] 5t8toniaidtzrd51sa4x5wvn8zlvonh 0 11113 159233 148073 2026-09-15T17:00:50Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 159233 wikitext text/x-wiki {{Taksonomia | nommâ = Čäcikuávđâš | tieđâlâš nommâ = Neomys fodiens<br><small>(Pennant, 1771)</small> | kove = Neomys fodiens TF 090829.jpg | tile = '''LC''' (eellimvuáimálâš) | tile Suomâst = '''LC''' (eellimvuáimálâš)<ref>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://laji.fi/taxon/MX.45321 | Nommâ = Čäcikuávđâš – ''Neomys fodiens'' | Tahhee = Thomas Lilley | Almostittem = [[Suomen Lajitietokeskus]] | Äigimuddo = 2019 | Čujottum = 2022-03-30 | Kielâ = {{fi}} }}</ref> | kove_tile = Status iucn3.1 LC smn.svg | kove_tile_Suomâst = | doomeen = [[Sellâvááimusliih]] ''Eucarya'' | kodde = [[Elleekodde]] ''Animalia'' | uáiviráiđu = [[Savosuonâsiih]] ''Chordata'' | vyeliráiđu = [[Čielgitávtáliih]] ''Vertebrata'' | pajeluokka = | luokka = [[Njomâtteijeeh]] ''Mammalia'' | vyeliluokka = | uásiluokka = | lahko = [[Soricomorpha]] | vyelilahko = | paječerdâ = | čerdâ = [[Viäđŋásiih]] ''Soricidae'' | vyeličerdâ = [[Eidusiih viäđŋásiih]] ''Soricinae'' | suuhâ = ''Neomys'' | šlaajâ = ''fodiens'' | vyelišlaajâ = }} '''Čäcikuávđâš''' (''Neomys fodiens'') lii [[Suomâ]] stuárráámus [[Viäđŋásiih|viäđŋásâššlaajâ]].<ref name = "Suomen nisäkkäät">Bjärvall,Anders & Ullström, Staffan: Suomen nisäkkäät. Helsinki: Otava, 2011.</ref> Čäcikuávđâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst. Tot lii meid Suomâ áinoo mirhâlâš [[Njomâtteijeeh|njomâtteijee]].<ref name = "1000 ilmiötä Suomen luonnosta">Laaksonen, Juha & Lumiaro, Riku: 1000 ilmiötä Suomen luonnosta, Utelias kettu ja muita nisäkkäitä. Helsinki: Tammi, 2016.</ref> Suuvâ tieđâlâš nommâ puátá kreikakielâ saanijn ''neo'' 'mun vuojâm' já ''mys'' 'säplig'. Šlaajâ tieđâlâš nommâ ''fodiens'' meerhâš 'kuáivoo'.<ref name = "Suomen nisäkkäät"/> ==Olgohäämi== Čäcikuávđâš lii 63–96 mm kukke, já tast lii 47–82 mm kukkosâš seibi. Čäcikuávđâš tiäddá 8–23 g. Čäcikuávđâš njune lii kobdeeb ko eres viäđŋásâššlaajâin.<ref name="Pohjolan nisäkkäät">Siivonen, Lauri & Sulkava, Seppo: Pohjolan nisäkkäät. Keuruu: Otava, 1994.</ref> Älkkeebeht šlaajâ tobdá kuittâg ton ivneest – ohtâgin eres viäđŋásâššlaajâin ij lah siämmáá čielgâsávt selgipeeleest čappâd já čuávjipeeleest ränisčeskâd.<ref name = "Suomen nisäkkäät"/> Ivnerääji lii čielgâs. Ráhtusis áánsust čäcikuávđâš mákkoo čääsist. Seeibi vuoluubeln já monnjâjuolgij siijđoin láá kaggâdis soksâmeh, moh ävttih liihâdmist čääsist. Ton lasseen peljirääigih toppâluveh jiešmeidlist, ko toh puohčâleh. [[Tiätuvuárkká:Mapa Neomys fodiens.png|pienoiskuva|Čäcikuávđâš lavdâm|vasen]] ==Lavdâm== Šlaajâ tiättoo ubâ [[Euroop]]ist já Tave-[[Aasia]]st [[Kuálhismeerâ]] riddokuávlu räi. Čäcikuávđâš kuittâg váilu maaŋgâin suolluin, moh iä lah nannaam aldavuođâst. Čäcikuávđâšeh iä tiettuu ovdâmerkkân [[Gotland]]ist, [[Öland]]ist iäge [[Irland]]ist. Maaŋgâlágáneh čäcikuávluh – jäävrih, virdeh, juuvah, aijuuh já jeegih – tohhejeh čäcikuávđâšân eellimpirâsin. Virde ij kuittâg pyevti leđe liijkás jotteel. Čäcikuávđâš jotá motomin meid eennâm alne já kuáivu vuáguid já vuovdâid ovdâmerkkân riddoviemmârijn.<ref name = "Suomen nisäkkäät"/> Piäju lii rahtum loostâin, suoinijn, veedijn já siävŋálijn, já piäjust lii ohtâ vuovdâ njuolgist čáácán.<ref name="Pohjolan nisäkkäät"/> ==Raavâd== Čäcikuávđâš lii [[Suomâ]] áinoo mirhâlâš njomâtteijee. Ton čuulgâst lii mirkkâ blarina-toksiin, mii tármuttit saallâs. Smavvâ meeri puáhtá koddeđ ovdâmerkkân [[Muoldâg|muoldâg]]. Čäcikuávđâš kuittâg pivdá iänáážin [[Čielgitävtittem|čielgitävtittemes]] čäcielleid, motomin [[Cuobbuuh|cuobbuid]] já [[Kyeleh|kuolijd]]. Tot porá meid [[tivreh|tiivrijd]] já čäcišaddoid.<ref name = "1000 ilmiötä Suomen luonnosta"/> Čäcikuávđâš pivdá čääsi vyelni, čäsuáivist sehe motomin meid eennâm alne. Tot máttá vuoijâđ pyereest já joba puohčâđ, mutâ ij kuhheeb ko pel miinuut. Tot sáttá meid ruottâđ ponneest.<ref name="Pohjolan nisäkkäät"/> Čäcikuávđâš turkkâ lii viehâ luáđhus, já tondiet ovdil puohčâm tot kalga njuškodiđ čäsuáivist, vâi pesâččij čäsuáivi vuálá. == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Viäđŋásiih]] c6vnm2v3chzu52u5fhcrni83fq4otd2 0 11118 159227 151144 2026-09-15T16:57:37Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 159227 wikitext text/x-wiki {{Taksonomia/elleeh | nommâ = Viäđŋásiih | tieđâlâš nommâ = Soricidae<br><small>(G. Fischer, 1814)</small> | kove = Southern short-tailed shrew.jpg | tile = | tile Suomâst = | kove_tile = | kove_tile_Suomâst = | doomeen = [[Sellâvááimusliih]] ''Eucarya'' | kodde = [[Elleekodde]] ''Animalia'' | uáiviráiđu = [[Savosuonâsiih]] ''Chordata'' | vyeliráiđu = [[Čielgitávtáliih]] ''Vertebrata'' | pajeluokka = | luokka = [[Njomâtteijeeh]] ''Mammalia'' | vyeliluokka = | uásiluokka = | lahko = [[Soricomorpha]] | vyelilahko = | pajehiäimu = | hiäimu = Viäđŋásiih ''Soricidae'' | vyelihiäimu = | suuhâ = | šlaajâ = | vyelišlaajâ = }} '''Viäđŋásiih''' láá viäđŋásij hiäimun kullee uccâ, saameetimmâš njomâtteijeeh, moin lii čuhâ já kuhes njune. Toh sulâstiteh [[Säplig|säpligijd]] já suomâkielân taid kočodeh-uv motomin 'njunesäpligin' (''nokkahiiri''). Viäđŋásiih kuittâg kuleh tivreporree (''Insectivora'') laahkon iäge jurssee (''Rodentia'') laahkon. Viäđŋásij njune lii lihâdeijee, já toh njunnejeh-uv ennuv. Peeljih já čalmeh láá uceh já toh láá vaigâdeh uáiniđ vuohâdis tuurhâst. Viäđŋásij eertij ráávsáin vuáčču haijiis kolgos. Uási piäđuin pivdeh já kodeh viäđŋásijd, mutâ kyeđih taid purâhánnáá toi haajâ tiet.<ref name="1000 ilmiötä Suomen luonnosta">Laaksonen, Juha & Lumiaro, Riku: 1000 ilmiötä Suomen luonnosta, Utelias kettu ja muita nisäkkäitä. Helsinki: Tammi, 2016.</ref> Viäđŋásij mielkkipäänih surgástuveh tâi láppojeh jo ohečolgâm ääigi, já čiivgâin láá šodâdijnis pisovâš päänih. Päänih kuittâg láppojeh jotelávt, já tondiet motomin kávnojeh rävis viäđŋásiih, moh láá jáámmám niälgán, tastko tain iä lamaš päänih. Viäđŋásij hiäimu lii valjaa. Viäđŋásiih tiättojeh [[Tave-Amerik]]ist, [[Afrik]]ist, [[Euroop]]ist já [[Aasia]]st. Jieškote-uvlágáneh šlaajah láá ohtsis paijeel 300. [[Suomâ]]st já [[Fennoskandia]]st eelih kuttâ viäđŋásâššlaajâ. Puoh Suomâ viäđŋásâššlaajah láá rávhuidittum.<ref name = "Suomen nisäkkäät">Bjärvall,Anders & Ullström, Staffan: Suomen nisäkkäät. Helsinki: Otava, 2011.</ref> ==Suomâst ellee viäđŋásâššlaajah== * [[Nuorttâviäđŋásâš]] (''Sorex caecutiens'') * [[Uccâviäđŋásâš]] (''Sorex minutissimus'') * [[Viäđŋásâš]] (''Sorex araneus'') * [[Čapisviäđŋásâš]] (''Sorex isodon'') * [[Čäcikuávđâš]] (''Neomys fodiens'') * [[Váivášviäđŋásâš]] (''Sorex minutus'') == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh}} [[Luokka:Viäđŋásiih|*]] jom30mswk4zphzo8zt4h1a67oh9qqm4 0 11140 159234 148084 2026-09-15T17:01:00Z Yupik 23 == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} 159234 wikitext text/x-wiki {{Taksonomia | nommâ = Váivášviäđŋásâš | tieđâlâš nommâ = Sorex minutus<br><small>(Linnaeus,1766)</small> | kove = Sorex minutus.jpg | tile = '''LC''' (eellimvuáimálâš) | tile Suomâst = '''LC''' (eellimvuáimálâš)<ref>{{Nettikäldee | Čujottâs = https://laji.fi/taxon/MX.45364 | Nommâ = Váivášviäđŋásâš – ''Sorex minutus'' | Tahhee = Thomas Lilley | Almostittem = [[Suomen Lajitietokeskus]] | Äigimuddo = 2019 | Čujottum = 2022-03-31 | Kielâ = {{fi}} }}</ref> | kove_tile = Status iucn3.1 LC smn.svg | kove_tile_Suomâst = | doomeen = [[Sellâvááimusliih]] ''Eucarya'' | kodde = [[Elleekodde]] ''Animalia'' | uáiviráiđu = [[Savosuonâsiih]] ''Chordata'' | vyeliráiđu = [[Čielgitávtáliih]] ''Vertebrata'' | pajeluokka = | luokka = [[Njomâtteijeeh]] ''Mammalia'' | vyeliluokka = | uásiluokka = | lahko = [[Soricomorpha]] | vyelilahko = | paječerdâ = | čerdâ = [[Viäđŋásiih]] ''Soricidae'' | vyeličerdâ = [[Eidusiih viäđŋásiih]] ''Soricinae'' | suuhâ = Sorex | šlaajâ = minutus | vyelišlaajâ = }} '''Váivášviäđŋásâš''' (''Sorex minutus'') lii [[Suomâ]]st rávhuidittum [[Viäđŋásiih|viäđŋásâššlaajâ]]. Ihásávt šlaajâst láá 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 4–8 čivgâd. Váivášviäđŋásii uáiviravâdin láá čielgitävtittemes elleeh, tego eevnih, koppâkuorijááh, eennâmsijráh já kiivsah.<ref name = "Suomen nisäkkäät">Bjärvall,Anders & Ullström, Staffan: Suomen nisäkkäät. Helsinki: Otava, 2011.</ref> ==Olgohäämi== Váivášviäđŋásâš lii 42–46 mm kukke, já tast lii 33–45 mm kukkosâš seibi. Váivášviäđŋásâš tiäddá suulân 2–7,5 g. Váivášviäđŋásâš lii kuovgâdub ko [[Viäđŋásâš|viäđŋásâš]] já mottoom verd ucceeb. Pyeri šlaajâi iärutteijee tobdomerkkâ lii tot, ete váivášviäđŋásii seeibi soksâmeh láá seibimaddust uánihááh. Váivášviäđŋásiih láá pyerebeh vuojâleijeeh já kuárŋooh ko viäđŋásiih.<ref name = "Suomen nisäkkäät"/> ==Lavdâm== [[Tiätuvuárkká:Mapa Sorex minutus.png|pienoiskuva|Váivášviäđŋásâš lavdâm|vasen|240x240px]] Váivášviäđŋásâš tiättoo masa ubâ [[Euroop]]ist já meid Säämist. Nuortâs ton lavdâmpiirâs uulât ain [[Baikaljävri|Baikaljäävri]] räi. Eresnáál ko viäđŋásâš tot tiättoo meid [[Gotland]]ist. Váivášviäđŋásâš iälá siämmáin eellimpirrâsijn ko viäđŋásâš – ovdâmerkkân šaddaas kuosâvuovdijn já tälviv meid kiällárijn. Táválávt viäđŋásiih láá almoluboh ko váivášviäđŋásiih, mutâ eromâšávt kuácámijn já lahtâ jeegijn váivášviäđŋásiih láá almoluboh. Suijân toos lâš raavâd – jis fáállun iä lah muldemááđuh, te viäđŋásij meeri kiäppán.<ref name = "Suomen nisäkkäät"/> {{clear|left}} == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Viäđŋásiih]] ptrmk7g4e42ngfw0ite4mrpon3i1aj7 14 11304 159254 89140 2026-09-15T17:20:58Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159254 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Afrik|Politiik]] [[Luokka:Politiik eennâmuási mield‎]] 7jqimprkqyovzqd29xq5httkixhbz2q 159262 159254 2026-09-15T17:22:44Z Yupik 23 uđđâ šlajâttâllâm [[Luokka:Politiik eennâmuási mield]]: "*" via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 159262 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Afrik|Politiik]] [[Luokka:Politiik eennâmuási mield|*]] px8kmpzem3ftxvzhret2rjgs3f6hbf4 0 18427 159220 149702 2026-09-15T13:37:31Z Yupik 23 +Taksonomia 159220 wikitext text/x-wiki {{Taksonomia | nommâ = Suándijâš | tieđâlâš nommâ = Geotrupes stercorarius<br><small>([[Carl von Linné|Linnaeus, 1758]])</small><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://laji.fi/taxon/MX.192204|nommâ=Isosittiäinen (sontiainen) – Geotrupes stercorarius|almostittem=laji.fi|čujottum=2026-09-15|kielâ={{fi}}}}</ref> | kove = Geotrupes stercorarius3.jpg | tile = | tile Suomâst = '''LC''' (eellimvuáimálâš) | kove_tile = | kove_tile_Suomâst = Status iucn3.1 LC smn.svg | doomeen = [[Sellâvááimusliih]] ''Eucarya'' | kodde = [[Elleekodde]] ''Animalia'' | uáiviráiđu = [[Lođâsjuálgásiih]] ''Arthropoda'' | luokka = [[Tivreh]] ''Insecta'' | vyeliluokka = | uásiluokka = | lahko = [[Kirdeekiivsah]] ''Coleoptera'' | vyelilahko = [[Sierâlágánporreeh]] ''Polyphaga'' | paječerdâ = ''[[Scarabaeoidea]]'' | čerdâ = [[Sittijááh (čerdâ)|Sittijááh]] ''Geotrupidae'' | vyeličerdâ = [[Sittijááh (vyeličerdâ)|Sittijááh]] ''Geotrupinae'' | suuhâ = ''[[Tineola]]'' <!--| tribus = [[Geotrupini]]--> | šlaajâ = ''[[Geotrupes]]'' | vyelišlaajâ = ''stercorarius'' }} '''Suándijâš''' (''Geotrupes stercorarius'') lii koppakuorijâššlaajâ, mii kulá sittijáid. Tot ij lah Säämist nuuvtkin táválâš mut kale mäddiláá [[Suomâ]]st.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://laji.fi/taxon/MX.192204|nommâ=isosittiäinen (sontiainen) - Geotrupes stercorarius|almostittem=laji.fi|čujottum=2023-08-11|ietf-kielâkoodi=fi}}</ref> ==Stuárudâh já tobdomeerhah== Suándijâš lii 2,5 seenti kukkosâš koppakuorijâš. Tot lii čoođâ čappâd. Ton tobdočuárvih láá uánihááh, já toh kasoh olgoskulij. Jyehi jyelgist tast láá maaŋgah smavvâ ruáhih.<ref name="aavis">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.anarasaavis.fi/2023/07/31/geotrupes-stercorarius-nomma-annoo-stuorra-koppakuorijazan/|nommâ=Geotrupes stercorarius – Nommâ annoo stuorrâ koppakuorijâžân|tahhee=Olthuis, Marja-Liisa|äigimuddo=2023-07-31|čujottum=2023-08-11|ietf-kielâkoodi=}}</ref> ==Raavâd== Suándijâš porá šaddoporrei soondijd já tondiet tot kávnoo ain tobbeen, kost lii kärji. Ehidist suándijááh sättih pirâstittiđ-uv käärji.<ref name="aavis"/> ==Lasanem== Kiđđuv ores já niŋálâs kuáivuv suándileje vuálá joba meetterpele vuáloskulij ulâtteijee skuápu. Niŋálâs kuáivu toos lase sijđoskuápuid. Toid tot tastoo puáhtá lase soondijd já mannee tohon. Maŋeláá tot tappa puoh raaigijd sondijn. Moonijn olgospuáttee suovsah kevttih raavvâdin suándi suullân ive ovdilgo toh sirdâšuveh skuáppumuudon, mast toh motomin puátih olgos rävis suándijâžžân.<ref name="aavis"/> ==Fáádást eres soojijn== {{commonscat-raddalâs}} ==Käldeeh== {{Käldeeh}} [[Luokka:Sittijááh]] o9ccw12lwe584z0th4mww0hoeyhscqg 14 18872 159260 89142 2026-09-15T17:21:59Z Yupik 23 159260 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Oseania|Politiik]] [[Luokka:Politiik eennâmuási mield‎|*]] oir8jf2oxwhxivw6ddgz5a5vevs51iw 14 18874 159265 118001 2026-09-15T17:23:40Z Yupik 23 159265 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Politiik eennâmuási mield]] [[Luokka:Politikkáreh|* eennâmuási mield]] [[Luokka:Ulmuuh eennâmuási já áámmát mield]] jyfoygqpq3u7c3djuprxogwzi40g1gr 14 18990 159256 90869 2026-09-15T17:21:19Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159256 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Ameriklâš politiik]] [[Luokka:Maadâ-Amerik|Politiik]] jdqmnueekt0yls173s9bsg8rzc6qdk0 159259 159256 2026-09-15T17:21:42Z Yupik 23 uđđâ šlajâttâllâm [[Luokka:Ameriklâš politiik]]: "*" via [[c:COM:HOTCAT|HotCat]] 159259 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Ameriklâš politiik|*]] [[Luokka:Maadâ-Amerik|Politiik]] 1gt9ayvzgbi45y9psbsc5pf9msh5vc4 14 23669 159215 111728 2026-09-15T13:19:23Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159215 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Suomâ pyereestvaijeemkuávluh|Vaaljah]] [[Luokka:Suomâ vaaljah já aalmugjienâstmeh|Kuávluvaaljah]] 3ao90khflr6xud4n3z1xbs3pdfdxt9k 14 24048 159222 113043 2026-09-15T16:54:34Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159222 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Euroop historjá]] [[Luokka:Neoliitliih kulttuureh]] iqvo5e75fwjvwnqb2txvjsx5f68hrjp 14 25936 159217 124443 2026-09-15T13:21:25Z Yupik 23 {{Commonscat}} 159217 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Luokka:Kemialliih amnâseh]] [[Luokka:Toksikologia]] ieasknp2lftn2u78imippdvnlgjm0nd 0 28284 159247 151562 2026-09-15T17:17:42Z Yupik 23 159247 wikitext text/x-wiki {{Kreika historjá}} '''Antiikáigásâš Kreikka''' (s. 1100–30&nbsp;oKr.) lâi [[ollâkulttuur]] suulân tááláá [[Kreikka|Kreika]] kuávlust. Äigipaje juáhhoo táválávt neelji uásán: sevŋis ääigih (s. 1100–700&nbsp;oKr.), arkaaisâš paje (700–480&nbsp;oKr.), klassiklâš paje (480–323&nbsp;oKr.) já hellenistlâš paje (323–30&nbsp;oKr.). Antiikáigásâš Kreikka lâi tobdos taiđuustis, tiettuustis sehe uđđâ filosofisijn já pooliitlijn jurduinis. Pegâlmâs antiikáigásiih ulmuuh láá ovdâmerkkân filosofeh [[Aristoteles]], [[Plato]] já [[Sokrates]], historjistee [[Herodotos]] já suátihovdâ [[Aleksander Styeres]].<ref name=":0">{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/zxytpv4|nommâ=Who were the ancient Greeks?|almostittem=BBC Bitesize|čujottum=2025-09-20|ietf-kielâkoodi=en-GB}}</ref><ref name=":1">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ancient-greece.org/history/history-of-greece-periods-overview/|nommâ=History of Ancient Greece: Overview of Periods and Geography|äigimuddo=2025-09-09|čujottum=2025-09-20|ietf-kielâkoodi=en-US}}</ref><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://www.britannica.com/place/ancient-Greece|nommâ=Ancient Greek civilization|almostittem=www.britannica.com|äigimuddo=2025-08-29|čujottum=2025-09-20|ietf-kielâkoodi=en}}</ref> == Äigipajeh == === Sevŋis ääigih (s. 1100–700&nbsp;oKr.) === Ovdil sevŋis aaigij kuávlust lâi [[mykenelâš kulttuur]] 1600–1100&nbsp;oKr.,<ref name=":1" /> kuás kavpâšem, taaiđâ já kielâ kukkejii. Maaŋgâlágánij tuárui keežild kulttuur kuittâg lappui.<ref name=":0" /><ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://ancient-greece.org/history/history-of-greece-bronze-age/|nommâ=History of Greece: Bronze Age|äigimuddo=2025-08-19|čujottum=2025-09-21|ietf-kielâkoodi=en-US}}</ref> Tastmaŋa pottii sevŋis ääigih, moh finnejii noomâs tast, ete ij lah hirmâd pyereest tiäđust, mii talle tábáhtui. Kreikkaliih iä orroom oovdedmin iäge ennustkin ovdánmin taan ääigi. Taaiđâ já kirjálâšvuotâ lappojii, puáris aassâmsajeh eereeb [[Ateena]] hilgojii, já ulmui meeri kiäppánij.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ancient-greece.org/history/history-of-greece-the-dark-ages/|nommâ=History of Greece: The Dark Ages|äigimuddo=2025-08-19|čujottum=2025-09-21|ietf-kielâkoodi=en-US}}</ref> Sevŋis aaigij loppâbeln kreikkalij kulttuur iäláskij oppeet. Merkkân täst láá ovdâmerkkân vuossâmuuh [[olympialiih]] ive 776&nbsp;oKr. sehe eeppisiih tiivtah [[Ilias]] já [[Odysseia]], maid lii čáállám [[Homeros]].<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === Arkaaisâš paje (700–480&nbsp;oKr.) === Arkaaisii paje ääigi kreikkalâš kulttuur ovdánij já levânij. Kavpâšem já nube tááhust šaddee olmoošloho finnejii kreikkalijd varriđ pirrâ [[Koskâmeerâ]] já [[Čapismeerâ]] já vuáđudiđ uđđâ kaavpugijd já kavpâšemsoojijd. Motomijn puáris kaavpugstaatâin šoddii eromâš nanoseh. Taah lijjii eereeb iärrás Ateena, [[Sparta]], [[Theba]] já [[Kooriint]] tááláá Kreika kuávlust, [[Syrakusa]] [[Sisilia|Sisilia suollust]] já [[Miletos]] tááláá [[Turkki|Tuurki]] kuávlust.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://ancient-greece.org/history/history-of-greece-archaic/|nommâ=History of Greece: Archaic Era|äigimuddo=2025-12-01|čujottum=2025-12-14|ietf-kielâkoodi=en-US}}</ref><ref name="harris">{{Kirjekäldee|Tahhee=Harris, Nathaniel|Nommâ=Antiikin Kreikka|Ihe=2001|Siijđoh=25–27|Čielgiittâs=''History of Ancient Greece'', 2000.|Almostittee=Gummerus|Almostittemsaje=Jyväskylä; Helsinki |Kielâ={{fi}}|Jurgâleijee=Veikko Ahola|ISBN=951-20-5905-3}}</ref> Vuosmuuh olmâ šlaantih pottii Kreeikan suullân 600-lovo oKr. loopâst [[Lyydia]]st, mii lâi vievsâs, ij-kreikkalâš väldikodde tááláá Tuurki kuávlust. Ruttâ älkkeeditij kavpâšem já meid omâduv sirdem. Nubástusah sotâmist hiäjusmittii [[Aristokratia|aristokraatij]] ađai ovdâvuoigâdvuođâlij ulmui sajattuv.<ref name="harris" /> === Klassiklâš paje (480–323&nbsp;oKr.) === Klassiklâš paje annoo antiikáigásii Kreika puoh merhâšitteemužžân paijeen. Ton ääigi hellenistlâš kulttuur levânij Koskâmeerâ taavaabeln. Váldusuijân leevvânmân lijjii kaavpugstaatâi noonâ kávpáliih koskâvuođah. Kaavpugstaatâin Sparta já Ateena šoddii puoh kievrâmussân. Sparta lâi [[oligarkia]], mon jođettáin kyehti kunâgâs. Tot lâi kiddejum ohtsâškodde, mon vääldi tyehin lâi kievrâs suátiviehâ. Ateena vist lâi ávus, [[demokratia|demokraatlâš]] ohtsâškodde, mii nanosmij kaavpâšmáin.<ref name=":3">{{Nettikäldee|čujottâs=https://ancient-greece.org/history/history-of-greece-classical-greece/|nommâ=History of Greece: Classical Greece|äigimuddo=2025-11-15|čujottum=2025-12-14|ietf-kielâkoodi=en-US}}</ref> Klassiklii paje ääigi viestâreennâmlii maailm vuáđu ovdánij, tastko tiettust, taiđust já politiikist tuođâi vaaigutškuođij loogisâš jurdâččemvyehi. Herodotosist šoodâi historjá eeči já [[Hippokrates]]ist vist talhâstiettuu eeči, já Ateena demokratia tooimâi myensterin vuossâmuid viestâreennâmláid demokratiaid.<ref name=":3" /> [[Persialâšsuáđih|Persialâšsoođij]] stuárráámuuh tuáruh taištâluvvojii 480&nbsp;oKr. – 479&nbsp;oKr. ko [[Persia]] kunâgâs [[Xerxes]] volliittij Kreeikan eennâm- já merâjuávhuiguin. Vuosmuš tuáru juttui [[Thermopylai tuáru|Thermopylai njuáskist]], kost Sparta kunâgâs [[Leonidas]] teeivâi Persia suátivievâ kulmáinčuođijn spartalijn suáldáttáin já eres juávhuiguin. Kreikkaliih cogâdâttii persialijd kulmâ peeivi ovdilgo persialiih luhostuvvii karveđ kreikkalijd já sormejii juáhháá sist. Siämmáá ääigi ateenaliih suátitaampah taištâlii persialijguin [[Artemision merâtuáru|Artemision njaargâ]] oovdâst. Kreika taampah ferttejii kiäsádâttâđ [[Salamis]] suollui Ateena kaavpug aldasijn. Persialiih poldii Ateena kaavpug, mon ubâ aalmug lâi evakuistum.<ref name=":3" /> Kreika-volliittem čuávdee tuáru lâi [[Salamis merâtuáru]]. Kreikkaliih taampah čaittâlii, ete toh patâreh, já fillejii návt persialijd volliittiđ. Ko persialiih talle vyejettii vajalii, te kreikkaliih paifakkist jurgâlâttii já tuššâdii persialâštaampâid. Taampâi monâttem maŋa Xerxes poolâi, ete kreikkaliih potkiiččii suu kiäinu pááikán, já nuuvt sun kiäsádâđâi [[Aasia|Aasian]]. Sun kuođij kuittâg Kreeikan kenraal [[Mardonios]], kiäm kreikkaliih vuoittii 479&nbsp;oKr. [[Plataiai tuáru|Plataiai tuárust]] spartalii kenraal [[Pausanias]] jođáttâsâst.<ref name=":3" /> Ko persialij uhke lâi čahhim, te Sparta já Ateena, kyehti kievrâs staatâ já nubijdis vyestikeeči, karttii suátán 431&nbsp;oKr. Taat [[peloponnessolâšsuáti]] piištij ihán 404&nbsp;oKr., kuás Ateena loopâloopâst táppái Spartan.<ref name=":3" /> Klassiklâš paje nuuvâi Aleksander Stuárrá jämimân. === Hellenistlâš paje (323–30&nbsp;oKr.) === Hellenistlii paje ääigi Kreika kaavpugstaatâi sajan šoddii stuárráábeh väldikodeh.<ref>{{Nettikäldee|čujottâs=https://ancient-greece.org/history/history-of-greece-hellenistic/|nommâ=History of Greece: Hellenistic Period|äigimuddo=2026-02-06|čujottum=2026-03-12|ietf-kielâkoodi=en-US}}</ref> == Keejâ meid == * [[Rooma väldikodde]] == Fáádást eres soojijn == {{Commonscat-raddalâs}} == Käldeeh == {{Käldeeh|sárgáttuvah}} [[Luokka:Antiikáigásâš Kreikka|*]] 2f08jmf6fniddvjzdqxfy85mjuquqs6 0 31180 159218 2026-09-15T13:22:23Z Yupik 23 #REDIRECT[[Čuoškah]] 159218 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Čuoškah]] bhhocugqt8m3h6xs8f4zdt1bply91qe 0 31181 159219 2026-09-15T13:23:30Z Yupik 23 #REDIRECT[[Suándijâš]] 159219 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Suándijâš]] 5wwktwtd9cml7jzn3i5fpqwn057ranf