Wikipedia
snwiki
https://sn.wikipedia.org/wiki/Peji_Rekutanga
MediaWiki 1.47.0-wmf.11
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Peji Rekutanga
0
596
114078
112495
2026-07-18T00:40:47Z
InternetArchiveBot
13356
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
114078
wikitext
text/x-wiki
__NOTOC__
{| class="wikitable flost center"
|'''[[{{CURRENTDAYNAME}}]], [[{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}]], [[{{CURRENTYEAR}}]]''' [[File:Wikibar-alpha-8bit.png|right|frameless]]
{|
|
{|
|- style="background-color:#DCDCDC"
!Kwaziwai, Kwaziwai
|- style="background-color:#abe098"
!<big>Tikutambirei kuWikipidhiya!</big>
|- style="background-color:#83d475"
|[[Duramazwi]] re mahara, chero munhu anogona kuuya achiwedzera ruzivo rwaanawo kana kushandura mazanhi emimwe mitauro kuisa muChishona.
Parizvino tine zvinyorwa '''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]''' [[Special:AllPages|zvakanyorwa]] ne [[ChiShona|Chishona]].
|- style="background-color:#DCDCDC"
!'''<small>Munoda kuona Wikipedhiya yedu senwadhi here? Dzvanyai Pano!</small>'''
|-
|-
|}
|
|
{|
|-
|
{|
|[[File:WikiProject Biology Logo (Deus WikiProject).png|frameless|29x29px]]
|-
|[[Ungamo:Taramhenyu|Taramhenyu]]
|}
|-
|
{|
|[[File:P religion-green.png|frameless|33x33px]]
|-
|[[Ungamo:Chinamato|Chinamato]]
|}
|-
|
{|
|[[File:Wikipedia logo v2 (black).svg|frameless|30x30px]]
|-
|[[Ungamo:Masvomhu|Masvomhu]]
|}
|}
|
|
{|
|
{|
|[[File:Old wikipedia logo.png|frameless|30x30px]]
|-
|[[Ungamo:Nhoroondo|Nhoroondo]]
|}
{|
|-
|[[File:Geographylogo.svg|frameless|37x37px]]
|-
|[[Ungamo:Tarachisi|Tarachisi]]
|}
{|
|[[File:P culture.svg|frameless|31x31px]]
|-
|[[Ungamo:Nzanga|Nzanga]]
|}
|}
|
|
{|
|
{|
|[[File:Circle-icons-music.svg|frameless|30x30px]][[Ungamo:Mhanzi|Mhanzi]]
|}
|-
|
{|
|[[File:Language icon.png|frameless|31x31px]]
|-
|[[Ungamo:Mutauro|Mutauro]]
|}
|-
|
{|
|[[File:Circle-icons-art.svg|frameless|30x30px]]
|-
|[[Ungamo:Useza|Useza]]
|}
|}
|
|
{|
|
{|
|[[File:Nuvola apps kalzium.svg|frameless|30x30px]]
|-
|[[Ungamo:Sainzi|Sainzi]]
|}
|-
|
{|
|[[File:N icon technology.png|frameless|33x33px]]
|-
|[[Ungamo:Ruambarueza|Ruambarueza]]
|}
|-
|
{|
|[[File:ArchitectureIcon.svg|frameless|31x31px]]
|-
|[[Ungamo:Uvaki|Uvaki]]
|}
|}
|}
[[File:Wikibar-alpha-8bit.png|right|frameless]]
|}
{|
! style="background:#bdffa4; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div>
|-
| style="background:#f7ffdc; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |[[File:Flag map of Zimbabwe.svg|right|200x200px]]Musha uno ndewedu vatauri ve[[Chivanhu]], [[:en:Shona|mutauro weChiShona]], muno mu[[Wikipedhiya]].
Wikipedhiya chinyorwa chepa[[danhautande]] chinounganidzwa [[ungwaru]], [[ruzivo]] no[[hunyanzvi]] hwezvikamu zvese zveraramo remarudzi osezvayo erino pasi. Zvakanaka zvakadzama kwazvo kuti gapu rese iri reungwaru, ruzivo nohunyanzvi rive rinonyogwa mururimi rwaamai. Basa iri ngatiritange nhasi tigorisiirawo vana vedu navana vavowo, zvichingoenda, ziyenda nakuenda.
Mutauro wedu isu vanhu hauna kugara uchinzi [[ChiShona]] kwete. [[Varungu|Muchena]] ainzi [[Clement Doke]] ndiye akatanga kushandisa izwi rekuti Chi[[Shona]] mugore ra[[1931]]. Mutauro wedu unonzi [[ChiVanhu]].
Munokokwa mese, ani naani zvake, kuti muwedzere zvinyogwa izvi. Vanyori, vadzidzisi nevadzidzi veChiShona muzvikoro zvikuru zvedzidzo munokokwa kuti mutitungamirire pabasa iri. Tinodaidza kunyanya zvikuru sei avo vadzidzi nevadzidzisi vari muboka rezvidzidzo zveChiShona pa[[Yunivhesiti yeZimbabwe]] uyewo avo vese vakapedza zvidzidzo zveChiShona pachikoro chikuru ichi.
Kana muchida kuziva zvakawanda nezve[[humwe]] ye[http://sn.wikipedia.org:Wikipedia Wikipediya] endai panzvimbo yemu[[dandira]] iyi [http://www.wikipedia.org www.wikipedia.org]
Tsvakai muwedzere ruzivo rwenyu nezve [http://www.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Create_a_new_language_in_Wikipedia Kuisa zvinyorwa zvemumwe mutauro rudzi muWikipedhiya]
|-
| style="background:#bdffa4; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |[[File:Wikibar-alpha-8bit.png|right|frameless|100x100px]]
|}
{| class="wikitable float center"
|- style="background-color:#343c19"
|[[File:New-Bouncywikilogo.gif|right|frameless|52x52px]]<div class="mpbox" style="margin-top: .3em; background-color: #676d20; padding: .25em;"><inputbox>
type=create
width=45
break=no
buttonlabel=Sika Chinyorwa
</inputbox>[[File:Wikibar-alpha-8bit.png|right|frameless]]</div>
|}
{|
|- valign="top"
| align="center" bgcolor="#ffffff" |
{|
| colspan="4" |
{|
|-
|
{|
! style="background:#00ffff; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><div style="font-size:120%">
<div style="text-align: center;">Nehanda Nyakasikana</div>
</div><!-- TÍTULO A (FIN)--><!-- TEXTO A -->
|-
| style="background:#eeffff; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |<div style="text-align: center;"><small><poem></div>
<div style="text-align: center;">"Aah! [[Nehanda]] [[Nyakasikana]]!
Kunozove riniko,
Isu [[VaNyai]] tichitambudzika;
Mweya Unoera!
Kunozove riniko,
Isu VaNyai tichidzvinyirirwa?
Ko, inga taneta wani nokunwa misodzi;
Ko, toshirira kudzamara kuve riniko?
Ko, inga panguva yechando miti inozvizorodza,
Inokuhumuka mashizha yombowana rudekaro,
Kwozoti nokuchena kwokunze yodombera;
Mashizha yovawo nenhenhere inoyevedza;
Shiri nemhuka nenyuchi dzokwezvwa nehwema,
Ko, isu rugare ruchatisvika riniko?
Vana vacheche vatinobereka,
vawakatipa Iwe [[Samasimba]],
vanova ndivo vadyi venhaka dzedu,
nhasi vokura vakasunzumara munyika yavo,
Voshaya nzvimbo dzokurarama nokuzvidekadza?
Apa nepapo pazere rufuse,
Makumbo avo ane matuzu nokupfuviswa neriri pfumojena.
Ko, vosvikepiko?
Mudzimba dzose nomumisha yose vari kutandwa pamwe nokurohwa;
Munzvimbo dzose nomumatare mose avanotongerwa, vari kungourayiwa senhunzi,
Pasina chikonzero, pasina mhosva
Pfuma yenyika nhasi yakatorwa vakagovana paukama hwavo vepfumojena.
Nhasi vari kudya mafuta ayo nyika
Isu tichidya nhoko dzezvironda
Nhasi vari kudya, vakora sehochi
Isu toondoroka sembwa ine gwembe
Nhasi vagere murusununguko
lsu todzipwa huro nemajoto
Rusununguko, Nehanda, ndorupi?
Hamungaburukirewo kwatiri here?
Harahwa dzedu dzobatwa sepwere
Munyika yawavapa, musiki mugoni!
Havasisina rukudzo panyika.
Havasisina chavanacho
Dambudziko guru ndiro ravawira
Baba mutsvene!
Gomo rine ngoni!
Hamungotinzwawo kuchema kwedu here?
Tine chitadzo chakakura sei
Chokubva matiramwa zvakadai?
Nehanda Nyakasikana!
Kunozova riniko?
Isu VaNyai tichidzvinyirirwa
Neriri pfumojena rasvika munyika.</div>
</poem></small>
<div style="text-align: center;"><small>''~ Nhetembo iyi yakatogwa kubva mubhuku rinonzi, [[Feso]],'' ''rakanyogwa naVa[[Solomon Mutswairo]] (mugore ra[[1956]]).'' </small></div>
|}
|-
|
{|
! style="background:#00cccc; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><div style="font-size:120%">Mfananidzo weVhiki</div><!-- TÍTULO A (FIN)--><!-- TEXTO A -->
|-
| style="background:#afe1c8; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |[[File:Birchenogh Bridge, Zimbabwe - panoramio.jpg|center|frameless|240x240px]]
|}
|-
| style="background:#002223; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;"| [[File:Wikibar-alpha-8bit.png|right|frameless|100x100px]]
|-
| style="background:#003738; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |[[File:Wikipedia logo puzzle globe spins horizontally and vertically, revealing the contents of all of its puzzle pieces, without background.gif|center|frameless|220x220px]]
|}
|}
| align="center" bgcolor="#ffffff" |
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#ff9d49;"
! style="background:#ffc11f; border:1px solid #986150; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><big>Zvidzidzo</big>
|-
| style="background:#fff299; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |'''Maziwumbe:''' [[Ezhiya]] · [[Afurika]] · [[Amerika Maodzanyemba]] · [[Amerika Chamhembe]] · [[Anthakitika]] · [[Yuropu]] · [[Ostireriya]]
'''Nyika:''' [[Angola]] · [[Botswana|Vutswana]] · [[Zimbabwe]] · [[Namibhiya]] · [[Ijipita]] · [[Tanzania]] · [[Naijeriya]] · [[Rhashiya]] · [[Furanzi]] · [[Speini]] · [[Kanadha]] · [[Mehiko]] · [[Jerumani]] · [[Chayina]] · [[Raosi]] · [[Makawo]] · [[Jorodhani]] · [[Omani]] · [[Yemeni]] · [[Neparu]]
|-
|
|-
| style="background:#fe650d;font-size:9pt; text-align:center;" |[[File:Wikibar-alpha-8bit.png|right|frameless]]
|-
|'''Mitauro:''' [[ChiShona|Chishona]] · [[Chindau]] · [[Chizulu]] · [[ChiSpanish|Chispeini]] · [[Chiarabhu]] · [[Chiswahili|Chiswahiri]] · [[Chihausa]] · [[Chirhashiya]] · [[Chifurenji]] · [[Chiputukezi]] · [[Chibhunu]] · [[Chichayina]] · [[Chijapani]] · [[Chirungu|Chingezi]] · [[Chihindi]] · [[Chiaramu]] · [[Chin'ko]] · [[ChiNdevere|Chindevere]] · [[Chibuja|Chibuja (Chibudya)]]
|-
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#f33c04;"
! style="background:#cc5500; border:1px solid #ddddc0; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div>
|-
|-
| style="background:#DAA06D; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |'''Vashona:''' [[Vakaranga]] ('''munhoroondo ye Chivhenda'''/[[Vakaranga|Vasenzi, Valaudzi, Vandalamo, Vamasingo]]), [[Vazezuru]], [[Vakorekore]], [[Vabuja]], [[Vamanyika]], [[Vandau]], [[Vadoma]], [[VaTavara|Vatavara]], [[Vahungwe]], [[Vambire]], [[Vakaranga|Vanyai]], [[Vakaranga|Varozvi]], [[Vakalanga]], [[Vanambya]], [[Vatalaote]]
'''Madzinza:''' [[Vazulu]], [[Vaswahili|Vaswahiri]], [[Vavhenda]], [[Vandebele (vekuMaodzanyemba)|Vandeḅele]], [[Vandebele (vekuChamhembe)|Vandebele]], [[Vanyarwanda]], [[Vatonga]], [[Vakongo]], [[Vachewa]], [[Vaxhosa]], [[Vayorubha]], [[Vaigbho]], [[Vahausa]], [[Vaakani]], [[Vafulani]]
|-
| style="background:#eeeeee;font-size:9pt; text-align:center;" |
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#f33c04;"
! style="background:#986150; border:1px solid #ddddc0; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><div style="font-size:120%"></div>
|-
|-
| style="background:#d1ac9a; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |'''Zvinamato:''' [[Uchivanhu]] ([[Vashona]]) · [[Ukristu]] ([[Vakristu]]) · [[Uyisalama]] ([[Vasalama]]) · [[Uhindu]]· [[Ujudha]] ([[Vajudha]]) · [[Ubhudha]] · [[Usikhi]] · [[Utao|Utao (Udhao))]] · [[Ukonfuzhi]] ([[Konfuzhi]]) · [[Ubhaha'i|Ubhaha'i (Ubhahá'í)]] · [[Ushintho]] · [[Ujaini]] · [[Uzoroasti]] · [[Zvinamato zvemuAfurika]]
|-
| style="background:#eeeeee;font-size:9pt; text-align:center;" |
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#f33c04;"
! style="background:#89225d; border:1px solid #ddddc0; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div>
|-
|-
| style="background:#eaadd0; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |'''Tsika:''' [[Roora]] · [[Musi weChisi|Chisi]] · [[Karenda ye Chivanhu|Karenda ye Chivanhu (Mwedzi ne Mavhiki)]] ·
'''Mhanzi:''' [[Jiti]], [[Dancehall]], [[Afrobeats]], [[Sungura]], [[Tuku (mhanzi)|Tuku]] (Afrojazz)
'''Chikafu:''' [[Sadza]] · [[Mbambaira]] · [[Manhuchi]] · [[Maputi]] · [[Mabhanzi]] · [[Madora]] · [[Bota]] · [[Derere]] · [[Mupunga]] · [[Muriwo]] · [[Hohwa]] · [[Sawu|Masau]] · [[Nyimo]] · [[Nyemba]]
|-
| style="background:#eeeeee;font-size:9pt; text-align:center;" |
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#f33c04;"
! style="background:#d30080; border:1px solid #ddddc0; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><div style="font-size:120%"></div>
|-
| style="background:#fe99d6; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |'''Upanganyeredzi:''' [[Gwararezhou]] · [[Muzvcazi]] · Kozemosi · [[Chadenga]] · [[Chindeya|Zvindeya]] · [[Nyenyedzi|Nyeredzi]] · [[Unganyeredzi]] · [[Zuva]] · [[Mwedzi muChadenga|Mwedzi]] · [[Chisimira]] · [[Ndemara]] · [[Rinyanga]] · [[Nguruvenembwa]] · [[Mazhara]] · [[Maguta]] ·
'''Mivara''': [[Ungu]] · [[Zerere]] · [[Tsvuku]] · [[Kiwani]] · [[Hute (ruvara)|Hute]] · [[Huroro]] · [[Tema (ruvara)|Tema]] · [[Ranjisi (ruvara)|Ranjisi]] · [[Mbise]] · [[Chena]] · [[Nundu (ruvara)|Nundu]] · [[Shava (ruvara)|Shava]] · [[Pfumbu]] · [[Farata]] · [[Punje]] · [[Fuvana]] · [[Suso]] · [[Shora]] · [[Chichiri (ruvara)|Chichiri]] · [[Fifu]] · [[Svundu]] ·
|-
| style="background:#eeeeee;font-size:9pt; text-align:center;" |
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#f33c04;"
! style="background:#b100cd; border:1px solid #ddddc0; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div>
|-
|-
| style="background:#df70ff; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |'''Simbi:''' [[Utare]] · [[Mhangura]] · [[Ndarira]] · [[Zeng'e]] · [[Ndarama]] · [[Darejena]] · [[Mutobvu]] · [[Aluminiyamu]] · [[Platinamu]] · [[Niyakari]]
'''Mizanodzamu ("concepts")''': [[Zanodzamu]] . [[Zvose]] · [[Upasina]] · [[Uzima]] · [[Rudo]] · [[Ruvengo]] · [[Hunaku]] · [[Uvi]] · [[Rima]] · [[Chiedza]] · [[Zvinoyera|Kuyera (Utsvene)]] · [[Ruhana]] ·[[Mweya (wemunhu)]] · [[Rusvinuko]] · [[Hupenyu]] · [[Rufu]] · [[Pfungwa]] · [[Hana]] · [[Nhu]] · [[Moyo]] · [[Mbune]] · [[Umbimba|Umbimba (igo)]] · [[Chivi]]
|-
| style="background:#eeeeee;font-size:9pt; text-align:center;" |
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#f33c04;"
! style="background:#804fb3; border:1px solid #ddddc0; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div>
|-
|-
| style="background:#d9c4ec; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |
* [http://www.dokpro.uio.no/allex/gsd.html Duramazwi RechiShona] - [[Duramahwi|duramazwi]] rakaitwa neve ''"[[ALLEX Project]]".'' Iri duramazwi rakaiswa mu[[dandira]] neve ''"Norwegian Documentation Project"'' pavakange vakumbigwa kuita izvi neve ''"[[Wushumo]] wa Allex".''
* [https://web.archive.org/web/20110723104945/http://www.mashumba.com/ Shona Language] - zvinyogwa zva[[Martin Shumba]]
* [https://web.archive.org/web/20221006220252/https://www.edd.uio.no/allex/corpus/africanlang.html Bumbiro rezvinyogwa zveChiShona] - zvinoshandiswa kuongora mashandigo emashoko e[[ChiShona]].
Kuti muwane zvimwe zvinyorwa tarirai linki ye zanhi dzasiyo:
* '''[[Zvinyorwa zve Zvechivanhu kuzhe kwe Wikipidhiya]]'''
|-
| style="background:#eeeeee;font-size:9pt; text-align:center;" |
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#CCCCFF;"
|-
!<big>Makarenda e Mwedzi uno</big>
|-
!
{| class="float center" {|
![[Karenda ya Gregori]]
! rowspan="2" |
![[Karenda ye Chivanhu]]
|-
|
|
|}
|-
! style="background:#1f1fff; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><big>Chidzidzo cheVhiki Rino:</big>
|-
| style="background:#ffffff; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |[[File:Sugarcubes.jpg|thumb|116x116px]]'''Tsvigiri''' ([[Chirungu]]: sugar) '''tsvikiri''' kana '''Chokera''' uye '''Shokera''' inowanikwa panosvinwa muto we[[nzimbe]] uchizopiswa mvura yacho posara ma[[godo]]. Mu[[Zimbabwe]] shuga inogadzirwa kubva kunzimbe dzinorimwa ku[[Chiredzi]].
|}
|}
{| class="wikitable float center"
|- style="background-color:#002223"
|[[File:Wikipedia logo puzzle globe spins horizontally and vertically, revealing the contents of all of its puzzle pieces, without background.gif|right|frameless|45x45px]]<br/>
<div style="text-align:center;">
<inputbox>
type=search2
bgcolor=#003738
width=38
buttonlabel=Tsvaga
searchbuttonlabel=Tsvaga
</inputbox>
</div>[[File:Wikibar-alpha-8bit.png|right|frameless|100x100px]]<br/>
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#358873;"
! style="background:#358873; border:1px solid #ddddc0; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><big>Chidzidzo cheMwedzi Unowu</big>
|-
|-
| style="background:#b4d6c1; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |[[File:Africa satellite orthographic.jpg|left|frameless|258x258px]]'''Afurika''' ndiro [[ziwumbe]] riri panzvimbo yechipiri pakukura kwenharaunda uye Afurika ndiyo yechipiri pakuwanda kwe[[hugari]] hwavanhu ichitevera [[Ezhiya]]. Nharaunda ye Afurika yakakura kusvika 30.2 miriyoni km², izvi zvichisanganisira zvitsuwa zviri pedyo nayo. Chikamu chinosvika 6% ye[[nharaunda]] ye [[Rinopasi]] chinotorwa ne ziwumbe reAfurika uye chikamu chinosvika 20.4% chevhu chiri muAfurika.
Afurika yakapoteredzwa ne: [[Bhahari re Medhiteraniya]] ku[[Maodzanyemba]]; [[Gungwa re India]] ku[[Mabvazuva]] neku[[Chamhembe]]; ne [[Gungwa re Atlandiki]] ku[[Madokero]] nekuChamhembe. [[Matagadzikwa|Matagadzikwa (Madhagaska)]] ndiyo [[chitsuwa]] chikuru chinoverengwa kuva mudunhu re Afurika. Zvimwe [[zvitsuwa]] zvinosanganisira: [[Seyisheri]]; [[Mauritius|Morishasi]]; [[Cape Verde|Kabho Vherite]]; [[Ghini Yomutsazanisi]]; [[Chitsuwa cha Robheni]] (kureva ''Robben''); [[Zanzibhari]] nezvimwewo zvidiki. ([[Afurika|werengai zvakadzama...]])
|-
| style="background:#eeeeee;font-size:9pt; text-align:center;" |
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#007417;"
! style="background:#009999; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><div style="font-size:120%">Mimwe Mwishumo ye Wikipidhiya</div><!-- TÍTULO A (FIN)--><!-- TEXTO A -->
|-
| style="background:#ffffff; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |'''Bwaro re Wikimidhiya''' i[[duramazwi]] rakazvimirira pazasi pe[[Hwaro|Bwaro]] re Wikimidhiya, zvzvinoreva kuti ino[[maneja]] mimwe [[Wushumo|mwishumo]] (mapurojekti) yakadorongodzwa zasiyo. Parizvino, mwishumo inowanikwa mu[[ChiShona|Chishona]] i[[Peji Rekutanga|Wikipidhiya]] basi, tirikuzama kudzosa [[Wikiduramazwi]] rakavharwa muna [[2007]]. Nwadhi riripo asi harisati ravenezvinyorwa mukati. Mamwe ariko anowanikwa mumimwe mitauro, senge Chingezi nezvimwe wo.
{|
|[[File:WikiProject_Structured_Data_for_Commons-logo.svg|frameless|56x56px]]
|
{|
|'''[[c:|Zvinjee (Zvikomoni)]]'''
|-
|Unganidzo re mifananidzo ne maodhiyo e[[Njee|unjee]].
|}
|[[File:Meta-Wiki_Confirmed-2000px.png|frameless|45x45px]]
|
{|
|'''[[metawiki:|Meta-wiki]]'''
|-
|Kurongwa kwe zviitwa zvose zve wikimidhiya.
|}
|[[File:Wiktionary-logo-ka-without-text.svg|frameless|48x48px]]
|
{|
|'''[[wiktionary:sn:|Wikiduramazwi]]'''
|-
|Duramazwi.
|}
|-
|[[File:Wikibooks-logo.png|frameless|46x46px]]
|
{|
|'''[[b:sn:|Wikinwadhi]]'''
|-
|Manwadhi ne zvinyorwa zvekudzidza zvemahara.
|}
|[[File:Wikiquote-logo-sq.svg|frameless|51x51px]]
|
{|
|'''[[wikiquote:|Wikidzupuramanzwi]]'''
|-
|Unganidzo re madzupuramanzwi
|}
|[[File:Wikisource-logo.svg|frameless|49x49px]]
|
{|
|[[wikisource:|Wikivambo]] ''(Wikisosi)''
|-
|[[Chikuvamagwaro|Kuvamagwaro]] re mahara.
|}
|-
|[[File:Wikispecies-logo.svg|frameless|54x54px]]
|
{|
|'''[[species:|Wikirudzi]]'''
|-
|Duramazwi re marudzi (maspishi).
|}
|[[File:Wikiversity_Logo.png|frameless|50x50px]]
|
{|
|'''[[betawikiversity:|Wikichikoro]]'''
|-
|Zvidzidzo ne zvokuita zvemahara.
|}
|[[File:Wikinews-Africa-logo.svg|frameless|54x54px]]
|
{|
|'''[[wikinews:|Wikinhau]]'''
|-
|Nhau dze mahara.
|}
|}
|}
{|
! style="background:#00ffff; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><div style="font-size:120%">Mimwe mitauro ye Afurika isiri pakati pe dzihombe:</div><!-- TÍTULO A (FIN)--><!-- TEXTO A -->
|-
| style="background:#ffffff; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |[[:am:|Chiamhari]] · [[:bm:|Chibhambara]] · [[:af:|Chibhunu]] · [[:ny:|Chichewa]] · [[:tum:|Chitumbuka]] · [[:ee:|Chiewe]] · [[:ff:|Chifulani]]· [[:ki:|Chikũyũ]] · [[:ha:|Chihausa]] · [[:ig:|Chiigbho]] · [[:xh:|Chixhosa]] · [[:zu:|Chizulu]] · [[:rw:|Chinyarwanda]] · [[:rn:|Chirundi]] · [[:sw:|Chiswahiri]] · [[:kg:|Chikongo]] · [[:ln:|Chingala]] · [[:lg:|Chiganda]] · [[:mg:|Chimalagasi]] · [[:om:|Chioromo]] · [[:sg:|Chisangho]] · [[:st:|Chisutu]] · [[:tn:|Chitswana]] · [[:ss:|Chiswati]] · [[:so:|Chisomari]] · [[:ti:|Chitigire]] · [[:ve:|Chivhenda]] · [[:tw:|Chitwi]] · [[:wo:|Chiworofu]] · [[:ts:|Chitsonga]] · [[:yo:|Chiyorubha]] ·
''<small><div style="text-align: center;">(Tarisai bhaa repadivi kuti muone mamwe mapeji eWikipedhiya)</div></small>''
|}
[[Category:Wikipidhiya]]
cnryopygms9oritr091svhz9z71rtcx
Ekikabwa
0
14736
114077
88718
2026-07-18T00:17:19Z
InternetArchiveBot
13356
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
114077
wikitext
text/x-wiki
Ekikabwa mutauro unowanikwa ku[[Tanzania]].
==Mazwi Anotodza Shona==
*Va[[Kabwa]] vanoti '''erangi''' (n. colour) kureva [[rudzi rweruvara]].
*Va[[Kabwa]] vanoti '''-takunya''' (chew) kureva [[kutafuna]] kana [[kutsenga]].
*VaKabwa vanoti '''-tangatira''' (take the lead, go first; be in front) kureva [[kutangira]].
*VaKabwa vanoti '''-taanu''' (n. five) kureva [[shanu]].
*VaKabwa vanoti '''taata''' (n. father) kureva [[baba]].
*VaKabwa vanoti '''taata omuke''' (n. father's younger brother; uncle) kureva [[babamunini]].
*VaKabwa vanoti '''taata omukuru''' (n. father's older brother; uncle) kureva [[babamukuru]].
*VaKabwa vanoti '''taata''' (n. father) kureva [[baba]].
*VaKabwa vanoti '''-tema''' (hit; bit) - sokuti [[kutema nedombo]].
*VaKabwa vanoti '''-tema eng'oma''' (play the drum) kureva [[kuridza]] [[ngoma]].
*VaKabwa vanoti '''-terema''' (be calm ; be patient) - zvichida vanoreva [[kuterama]].
*VaKabwa vanoti '''-tongera''' (advise someone; make a will) kureva [[kupanga mazano]].
*VaKabwa vanoti '''tubwi''' (sound made by something falling in water) kureva [[chubwi]].
*VaKabwa vanoti '''-tuka''' (insult, abuse, curse) kureva [[kutuka]].
*VaKabwa vanoti '''-tuma''' (send or instruct someone to go do a certain task) kureva [[kutuma]].
*VaKabwa vanoti '''-tunga''' (string together beads) kureva [[kudungira]].
*VaKabwa vanoti '''-tunga''' (rule over a certain area) kureva [[kutungamira]] kana [[kutonga]].
*VaKabwa vanoti '''oruganda''' (clan) kureva [[dzinza]].
*VaKabwa vanoti '''orugoga''' (green-coloured scum on water) kureva [[zerere]].
*VaKabwa vanoti '''orugoye''' (string, rope) kureva [[tambo]].
*VaKabwa vanoti '''orujoya''' (n. fur).
*VaKabwa vanoti '''orukundi''' (umbilical cord).
*VaKabwa vanoti '''orute''' (drool; saliva; spittle) kureva [[rute]].
*VaKabwa vanoti '''orwambo''' (bait) kureva [[hwambo]].
*VaKabwa vanoti '''maahi''' kana '''maayi''' (n mother) kureva amai.
*VaKabwa vanoti '''-maahirira''' (look at) kureva [[kumaira]].
*VaKabwa vanoti '''-mera''' (germinate, sprout, grow) kureva [[kumera]].
*VaKabwa vanoti '''-menya''' (dwell; live) kureva [[kugara]].
*VaKabwa vanoti '''mirongo ena''' (fourty) kureva [[makumi mana]].
*VaKabwa vanoti '''mirongo esatu''' (fifty) kureva [[makumi mashanu]].
*VaKabwa vanoti '''mpaka''' (until) kureva [[mupaka]].
*VaKabwa vanoti '''munjara''' (famine) kureva [[nguva]] yenzara.
*VaKabwa vanoti '''murwire''' (heaven) kureva [[kudenga raMwari]].
*VaKabwa vanoti '''kabhira''' (tribe) kureva [[rudzi rwevanhu]]. VaSwahili vanoti [[Kabila]].
*VaKabwa vanoti '''kandura''' (strip off e.g. bark or husks) kureva [[kusvuura rwodzi]].
*VaKabwa vanoti '''-kuruga''' (stir together) kureva [[kukurunga]].
*VaKabwa vanoti '''ekigambo''' (n. language) kureva [[mutauro]].
*VaKabwa vanoti '''ekirengero''' (measuring device) kureva [[chipimiso]].
*VaKabwa vanoti '''ekirungo''' (n. spice, condiment) kureva [[kurunga|chirungo]].
*VaKabwa vanoti '''ekisaya''' (jaw) kureva [[shaya]].
*VaKabwa vanoti '''ekitara''' (storehouse) kureva dara.
*VaKabwa vanoti '''ekyaro''' (land, country, nation; world; region; village; large area) kureva [[nyika]].
*VaKabwa vanoti '''ekyasi''' (milking container - made from wood) kureva [[chasi]].
*VaKabwa vanoti '''ekyoto''' (campfire) kureva [[choto]].
*VaKabwa vanoti '''emande''' (groundnut, peanut) kureva [[nzungu]].
==Mamwe Mazwi==
*VaKabwa vanoti '''jaaji''' (grandfather) kureva [[sekuru]]. [[Jaji]] izita remhuri.
*VaKabwa vanoti '''-kora''' (v. do) kureva [[kuita]].
*VaKabwa vanoti '''-kora emirimu''' (v. work) kureva [[kushanda]] kana [[kuita basa]].
*VaKabwa vanoti '''kira''' (each; every) kureva [[chimwe nechimwe]]kana [[zvose]].
*VaKabwa vanoti '''kira ekintu''' (everything).
*VaKabwa vanoti '''nyaruteeri''' (n. January) kureva [[mwedzi wendira]].
*VaKabwa vanoti '''orutiti''' (backbone; spinal cord) kureva [[muzongoza]].
*VaKabwa vanoti '''orusonga''' (point, tip, end).
*VaKabwa vanoti '''ekitare''' (virgin) kureva [[mhandara]].
<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.webonary.org/kabwa/ |accessdate=2020-09-12 |archive-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001054122/https://www.webonary.org/kabwa/ |deadurl=yes }}</ref>
[[Category:Mitauro yeBantu]]
[[Category:Mitauro yeAfrica]]
[[Category:Mitauro yeTanzania]]
6hu7npv8ujl3lhgy8n5tvatjzdv3zv7
Vashona
0
18504
114079
111585
2026-07-18T00:51:43Z
InternetArchiveBot
13356
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
114079
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable floatright"
|
{| class="float center"
! colspan="2" |<big>Vashona, Washona</big>
|-
| colspan="2" |[[File:The call of the dark continent - a study in missionary progress, opportunity and urgency (1911) (14760118816).jpg|center|frameless]]
|-
! colspan="2" |Vanhu vese
|-
| colspan="2" |'''16.6''' miriyoni ([[2019]])
|-
![[Vakaranga|Makaranga]]
|8.5 miriyoni
|-
![[Vazezuru|Mazezuru]]
|5.2 (miriyoni)
|-
![[Vandau|Mandau]]
|2.4 (miriyoni)
|-
![[Vakorekore|Makorekore]]
|1.7 (miriyoni)
|-
![[Vamanyika|Samanyika]]
|1.3 (miriyoni)
|-
! colspan="2" |Dzimwe nyika dzineMashona
|-
![[Zimbabwe]]
|12 miriyoni (2019)
|-
![[Mozambique|Mozambiki]]
|153,000
|-
![[Botswana|Bhotswana]]
|56,000
|-
![[South Africa|Afurika Chamhembe]]
|~2 miriyoni (2019)
|-
![[Zambia]]
|30,200
|-
![[United Kingdom|Bhuritani]]
|500,000 (2011)
|-
! colspan="2" |
|-
!Mitauro
!
* [[ChiShona|Chistandadhi Shona]] ([[ChiZezuru|Chizezuru]])
* [[Chirungu]],
* [[Chikaranga]],
* [[Chikorekore]],
* [[Chimanyika]],
* [[Chindau]]
* [[Chibarwe]]
* [[Chibuja|Chibuja (Chibudja)]]
* [[Chidema]]
* [[ChiKalanga|Chikalanga]]
|-
| colspan="2" |
|-
! colspan="2" |
|-
!Chinamato:
![[Ukristu]], [[Uchivanhu]], [[Ujudha]]
|-
| colspan="2" |
|-
! colspan="2" |
|-
!Madzinza ehukama:
!
{|
|[[Varemba]]
|[[Vakalanga]]
|-
|[[Vavhenda]]
|[[Vabuja]]
|-
|[[Vabarwe]]
|[[Vanyai]]
|-
| colspan="2" |[[Varozvi]]
|-
| colspan="2" |[[Vabantu|Vamwe vabantu]]
|}
|-
| colspan="2" |
{| class="wikitable"
|+
!
!
|-
!Munhu:
|Mushona; Mshona
|-
!Vashon:
|Vashoma; Washona; Mashona
|-
!Mutauro:
|Chishona; Rushona
|-
!Chinamato:
|Chivanhu; Uchivanhu; Uvanhu
|-
!Nyika:
|[[Vukaranga]]; [[Zimbabwe|Dzimbabge;]] [[Zimbabwe]]
|}
|}
|}
'''Vashona''' kana '''Washona''' (kare: [[Vakaranga]], [[Vahungwe]]) vanhu vedzinza re[[Bantu|Bhantu]] rinowanikwa ku[[Chamhembe che Afurika]] kunyanya munyika ye [[Zimbabwe]] (kwavanoumba 85% yehuwandu hwevanhu). Vashona vanowanikwa mu[[Afrika|Afurika]], [[Afurika ye Pakati]], [[Mambvazuva eAfurika|Mabvazuva e Afurika]] neku[[Chamhembe che Afurika]]. Vamwe vaShona vanowanikwa munyika senge ku[[Mozambique|Mozambiki]], [[Botswana|Bhotswana]], [[Zambia_(nyika)|Zambia]] ne[[South Africa|Afurika Chamhembe]] uye [[Kenya]].
Vane mhuri shanu dzakakura, uye vari pedyo nemamwe mapoka ane tsika nemitauro yakafanana. [[Vashona|Madzinza makuru echiShona]] anosanganisa: [[Vazezuru]], [[Vamanyika]], [[Vakorekore]], [[Vandau]] ne[[Vakaranga]]. Madzinza asingataurwe pakaruzhinji echiShona anosanganisa: [[Vahungwe]], [[Vadoma]], [[Vabuja]], [[Vambire]]. Madzinza echiShona anonzi akazvarwa kubva ku[[Vakalanga|Makalanga]], munguva yekupesana kwakaitika pakuwa kwe[[Mapungubwe|Umambo hweMapungubwe]], uye Vashona vakange vasina zita rekunzi Vashona kusvika kuma1900s pavaka pihwa zita na[[Clement Doke]]. Pamusoro pezvo, madzinza akasimbiswa nekuda kwegara mumatunhu akasiyana uye nekukanganiswa nemamwe marudzi eBantu aiuya achigara pakati pavo. Vanhu vechiShona vakasiyana asi vanokwanisa kunzwisisana kana vachitauro sezvinoita vanhu vechi[[Nguni]] (Madebele ne[[Vazulu|Mazulu]], kana [[Vaxhosa|Maxhosa]] ne[[Vaswati|Maswati]]). Zvakanaka kuzivisana kuti kunyangwe vamwe vachinzwisisana, pane mashoko uye matauriro akasiyana, nekuda kwemanyorerwo; [[Kalanga|Chikalanga]] (chinoshandisa 'L' panoshandiswa 'R' uye chinoshandisa 'b' panoshandiswa 'v' muShona uye 'zw' panoiswa 'zv').
Madzinza echiShona ane hukama huri pedyo ne[[Vavhenda]] (Venda), [[Vakalanga]] (Bakalanga), [[Vabarwe|Vabarwe (Vasena)]], [[Vataraote]] (Vadharaunda), ne[[VaTonga|Vatonga]]. Zviripachena munhoroondo yakagovaniswa yeMapungubwe kana Umambo hweZimbabwe uye nekutenda muna [[Mwari]] (Shona), [[Mwari|Nwali]] (Venda) na[[Mwari|Mwali]] (Kalanga). Uye vanogovana nhoroondo ne[[Vashangani]] ne[[Vatsonga]] nekuda kwekugara panzvimbo imwechete.
Muchinyakare vanhu vairoora vanhu vemamwe madzinza, uye paipinda rimwe dzinza vaizama kutonga rimwe, sezvakaita [[Vazulu]] => [[Vandebele]] kuVashona. Vamwe Vashona mukuratidzika mavo vane maziso akavhara (''epicanthal folds/monolids''), nekuda kweMakhoisan, nekuti pakapinda nekugara kweMashona muZimbabwe nzvimbo yacho yakange yakagarwa ne[[Vakhoisan]] kudhara. Vamwe Vakhoisan vakabva vamwe vakagara (vachirimo munyika yeZimbabwe nhasi), vakasara pakati pavo vamwe vakairovodzana neVashona, zvakakonzera kuti mamwe Mashona vataridzike seVakhoisani nekuti rupfyunyikwa rwemeso<ref group="C">'''epicanthal folds.,''' kureva '''rupfunyikwa''' rwe meso</ref> (kana dzikopemwe<ref group="C">'''monolids.,''' kureva '''dzikopemwe''' (uwandu) '''gopemwe''' (ushoma)</ref>) i[[bari]] rinotonga kwete kutongwa. Izvi zvinoratidzika kuMaNguni emu[[Afurika Chamhembe]] (zulu, xhosa etc.) futi, asi vakatora zvinodarika mataridziko chete nekuti vakasanganisa kudzvanya kwe Makhoisani mumutauro wavo.
== Vambo reZita ==
'''VaShona'''
KuVashona iro zita ravo rekuti 'Shona' harina chimwe chirevo kunze kwekuti izita remadzinza ravo. Pakati pavo Vashona vanozvitia Vanhu uye mutauro wavo vanouti '''Chivanhu'''. Muchinyakare Vashona vaizivikanwa nezita rekuti Karanga vasati vapatsanurwa nekuda kwekugara panzvimbo dzakasiyana pavhu reZimambwe. Uyezve zvinotendwa ne vaongorori venhoroondo kuti [[Vakaranga|Vakaranga/Vakalanga]], [[Vambire]] uye [[Vahungwe]] ndiwo aive mazita emapoka eVashona pavakatanga kuuya muZimbabwe wachibva ku[[Mabvazuva e Afurika]] (kwavakaenda wabvawo kuMaodzanyemba eAfurika).
==== Indiya ====
Ikozvino kugadzirisa iko chaiko mabviro ezita rakapihwa dzinza reBantu iri; shoko rekuti Shona rakapihwa kurudzi neavo vari veIndiya. Zita rakapihwa nekuda kwehukama hwaive nevanhu vekwaMutapa nepasi rose, vaive vatengesi vezvinhu zvakawanda uye pakati pezvinhu izvi, zvishandiso nemamineral aive ndarama (kana goridhe). MuChihindi shoko rekuti ndarama rinonzi ''<nowiki/>'sona','' uye kuGujariti inozivikanwawo sekuti ''<nowiki/>'sona'<nowiki/>'' kana ''<nowiki/>'sonu'<nowiki/>''',''''' muChisanis'kiriti (''Sanskirit'') shoko rekuti ''<nowiki/>'sonu'<nowiki/>'' rinoreva 'akanaka'. Shoko rakatorwa pashoko rePunjabhi rekuti '''''"Sohna"''''' zvinoreva kuti "akanaka". Humambo hwese hweMutapa hwaizivikanwa se '''"Nyika yeSona"''' kana kuti '''"Sonaland"'''. Nekuda kwekusiyana kwemazwi uye kushanduka kwemitauro shoko rekuti wa rakazopedzisira ravhiringidzwa kuti '''<nowiki/>'Shona'<nowiki/>''' izvi zvaigona kunge zvakabatsirwa nevaNguni neshoko ravo rekuti '''<nowiki/>'tshona'<nowiki/>'''.<ref name=":0">The Patriot, 5 Kukadzi 2015, [https://web.archive.org/web/20210610081305/https://www.thepatriot.co.zw/old_posts/the-origins-of-the-word-shona/#:~:text=It%20is%20derived%20from%20the,eventually%20corrupted%20to%20'Shona'. 'Origin of the Shona name'] Yakatariswa: 8 Chikumi 2021</ref>
Pamusoro pezvo, nekuda kwehuori uhu shoko rekuti Sonaland rakava Shonaland, uye zita revanhu rakashandurwa kubva kuSona kuenda ku 'Shona' seboka. Zita iri raishandisirwa vanhu veHumambo hwe[[Mutapa]] hwese.<ref name=":0" />
==== VaNguni ====
Paraishandiswa shoko rekuti "Shona" munguva ye zanagore rechi-19, [[Mfecane]] (pamwe namambo weMaNdebele Mzilikazi), raishandiswa sechibhende kuvanhu vasiri vechiNguni; pakange pasina kuzivikanwa kwakafanana nemadzinza nevanhu vanoumba chiShona chemazuva ano.
Iro shoko rekuti Shona rakabva kune vaNguni, zvichibva pashoko rekuti ''<nowiki/>'tshona'<nowiki/>'' rinoreva 'kugadzika' kana 'kunyusa', uye rinowanzoshandiswa mumashoko akaita senge ''<nowiki/>'tshona malanga'<nowiki/>'' kana ''<nowiki/>'tshona ilanga''' mumituaro yeChinguni. Asi ichi hachisi chokwadi chakakwana, sezvo shoko rekuti Shona rakapihwa vanhu sezita nevanhu vekuIndiya, asi Manguni vakavadudzira saizvozvo. Asi nekuti vaiti ''tshona'' shoko vakvhiringidza shoko rakapihwa neMaindiya. Asi vakachengeta kushandiswa kwaro sezita remadunhurirwa rinonamira.
=== Clement Doke ===
Muma 1900s, iro shoko rekuti Shona, kunyangwe rakasikwa nevanhu vakasiyana, pekupedzisira rakatanga kushandiswa rikadhindwa pavanhu vese nekuda kwekufanana kwemitauro yavo naiye anonzi [[Clement Doke]]. Nekuita izvi akavhiringidza vanhu uye vakaverengerwa mutsika yeZezuru, zvichikonzera kutsamwa uye kupesana pakati pevanhu pachavo. Pamusoro pezvo, mamwe madzinza muZimbabwe akanzwa kusunganidzwa nekuda kwehuwandu hwevanhu vanonzi "Shona". "Vashona" vakaita seva[[Vavhenda|Vhenda]] (Venda), vakagadzirwa kubva kuvanhu vechiKalanga, girama iri pakati pemitauro yakafanana uye vanogoverana nhoroondo, zvisinei kazhinji kazhinji vanhu vanopokana vachitenda kuti zvivakwa ndezvavo kwete rimwe dzinza kana chokwadi chiripo, iyo nhoroondo ndeyavo vese, kunyangwe hazvo zvemazuva ano zvakasarudzika.
== Marudzi neHuwandu ==
=== Mitauro ===
[[File:Ireland Zimbabwe Locator (cropped).png|thumb|427x427px|Nyika yeZimbabwe pamepu yeAfrica.]]
[[File:Administrative Divisions of Zimbabwe.svg|thumb|315x315px|Nyika yeZimbabwe nematunhu yayo.]]
Vashona vakakamurwa kuva matavi makuru matanhatu, anoenderera sezvakanyorwa pazasi, uye vanotaura [[Chishona]] chinozivikanwa nezita rekuti Chivanhu pakati pavo. Chivanhu chemazuvano chinosanganisa mitauro yakasiyana yeVashona, ndosaka chichinzi Chisitandadhi Shona, kunze kwemitauro yeVashona Chisitandadhi Shona chinosanganisa mitauro irimu Zimbabwe uye nemashoko anobva kuChirungu. Izvi zvakanaka nekuti zvinobvumira kuti zvinoreva kuti mutauro wechi shona urikuchinja nenguva semitauro inofanirwa, inoitendera kuti ishandiswe zuva nezuva.
Mabhii e[[ChiShona|Standard Shona]] akanyorwa sezviri pazasi: <blockquote>'''Zvivaramwana'''
a e i o u
'''Zvinzvanyira zvimwe:'''
b ch d f g h j k m n n' p r s t v w y z
* L anowanikwa muChikaranga, Chindau ne Chikorekore.
'''Zvinvanyira zviviri'''
bh bv bw chw dh dy dz gw hw kw mb mh mv mw nd ng nh nj nw ny nz pw pf sh sk st sv sw ts tw ty vh zh zv zw
'''Zvinzvanyira zvitatu:'''
dyw dzv dzw mbw ndy ndw ngw nhw njw nyw nzv nzw shw tsv tsw tyw vhw zhw
'''Zvinzvanyira zvina:'''
ndyw
Mumitauro ye Chishona L anowanikwa futi achishandiswa mumazwi akabva kuChingezi senge:
* Dhali (darling)
* Lavhi (love)</blockquote>
=== Marudzi ===
==== Makaranga ====
[[Vakaranga|Makaranga]] vanotora chikamu chinosvika makumi maviri nezviviri muzana yevagari vemuZimbabwe, yakaparadzirwa kumaodzanyemba pakati peZimbabwe. Dzimwe nzvimbo dzavanogara: [[Masvingo]], [[Midlands Province]] ([[Mberengwa districts]] ne[[Zvishavane districts]]). Huwandu weVakaranga hwuno svika ku 8.5 mazanazana. Mutauro wavo unonzi [[Chikaranga]] unemitauronyina yakasina:
{|
|Mitauronyina yeChikaranga
*[[Duma (mutauronyina)|Duma]], [[Jena (mutauronyina)|Jena]], [[Mhari (mutauronyina)|Mhari]] (Mari), [[Ngova (mutauronyina)|Ngova]], [[Govera (mutauronyina)|Govera]]
* [[Venda (mutauronyina)|Venda]] (kwete [[Venda|Chivhenda]])
* [[Nyubi (mutauronyina)|Nyubi]] (yaitaurwa ku[[Matabeleland]] nyika isati yatorwa ne[[Varungu]], asi yakafa).
|Mhuri yemutauro
* [[ChiBantu|Bantu]]
** [[ChiShona|Shona]]
** S14 (Karanga)
|}
'''Bazezuru'''
[[Vazezuru]] kana Mazezuru vanhu veDzinza rechiShona vanotaura [[Chizezuru]] uye vanotora 18% yehuwandu hweMazezuru unosvika 5.2 mazanazana. Vanotauro Chizezuru, mutauro wavo ndiwo unonyanya kutaurwa muZimbabwe uye neruzhinji rwevamwe Vashona, pamusoro pezvo ndiwo mutauro unoshandiswa kugadzira Sitandadhi Shona. Vazezuru vanowanikwa ku[[Zimbabwe]] kwavanogara ku[[Mashonaland East]] ne[[Central Zimbabwe]] kudhuze ne[[Harare]], mu[[Mozambique|Mozambiki]], [[Botswana|Bhotswana]] ne[[South Africa|Chamhembe cheAfrika]].
{|
|Mitauronyina yeChizezuru:
*Shawasha, Gova, Mbire, Tsunga
* Kachikwakwa, Harava, Nohwe, Njanja, Nobvu
* Kwazvimba (Zimba)
|Mhuri yemutauro
* [[ChiBantu|Bantu]]
** [[ChiShona|Shona]]
** S12 (Zezuru)
|}
==== Samanyika ====
[[Samanyika|Vamanyika]] kana [[Samanyika]] vanhu veDzinza rechiShona vanotaura [[Chimanyika]] uye vanotora 13% huwandu hweVashona. Huwandu hweVamanyika hwuno svika 1.3 mazanazana (2000-2006). Vanowanikwa ku[[Manicaland]] e[[Zimbabwe]].
{|
|Mitauronyina yeChizezuru:
*Chibocha
*Chiungwe
*Tewe (Chiute)
|Mhuri yemutauro
* [[ChiBantu|Bantu]]
** [[ChiShona|Shona]]
** S13 (Manyika)
|}
==== Makorekore ====
[[Makorekore]] kana Vakorekore vanhu veDzinza rechiShona vanotaura [[Chikorekore]] uye vanotora 12% yehuwandu hweVashona. Huwandu hweVakorekore hwuno svika 1.7 mazanazana, munyika yeZimbabwe vanowanikwa ku:
* Northern Zimbabwe
* Mvurwi Bindura
* Mt Darwin
* Guruve
* Chiweshe
* Centenary .
{|
|Mitauro yeChindau:
* Gova, Tande, Tavara,
* Nyongwe, Pfunde, Shan Gwe
|Mhuri yemutauro
* [[ChiBantu|Bantu]]
** [[ChiShona|Shona]]
** S11 (Korekore)
|}
==== Mandau ====
[[Vandau]] kana Mandau vanhu veDzinza rechiShona vanotaura [[Chindau]] uye vanotora 3% yehuwandu hweVashona kunogoverwa, huwandu hweMandau hwunosvika ku 2.4 mazanazana. Vanowanikwa ku[[Zimbabwe]] neku[[Mozambique|Mozambiki]].
{|
|Mitauro yeChindau:
* Shanga
* Danda
|Mhuri yemutauro
* [[ChiBantu|Bantu]]
** [[ChiShona|Shona]]
** S15 (Ndau)
|}
==== Varozvi ====
[[Varozvi]] kana [[Varozvi|Varozwi]] vanhu veDzinza rechiShona vanotaura mitauro dzechiShona, uye vanotora 9% yehuwandu hweVashona uye vakasanganiswa nemamwe marudzi.
=== Huwandu hweVanhu ===
Zvinoenderana ne "Rurimi rweMunyika", pane vanhu zviuru gumi nezviviri nemazana matanhatu ane mazana mapfumbamwe nemakumi matanhatu nemazana mitauro vanotaura Shona nemutauro wayo.<ref name=":1">[[ethnologue:sna|'Enthologue: shona',]] Yakatariswa: 9 Chikumi 2021</ref>
Vashandisi vemitauro yekutanga:
* 10,763,100
Vanoshandisa mutauro wechipiri:
* 1,800,000
Mutauro wechivanhu cheVashona ndiChishona. Nekuda kwehukama hwenhoroondo yekoroni, mitauro yepamutemo inoshandiswa nenyika dzakasiyana siyana. Mhuri yemutauro we Shona inorondedzerwa se:<ref name=":1" />
* '''[[Mitauro ye Naija-Kongo|Naija-Kongo]]'''
** [[Mitauro ye Atlandiki-Kongo|Atlandiki-Kongo]]
*** [[Mitauro ye Vhoruta-Kongo|Vhoruta-Kongo]]
**** [[Mitauro ye Bhenu-Kongo|Bhenu-Kongo]]
***** [[Mitauro ye Ubhantu|Ubhantu]]
****** [[Mitauro ye Ubhantu wekuChamhembe|Ubhantu wekuChamhembe]]
******* [[Mitauro ye chiBhantu|Bhantu]]
******** Central Narrow Bantu
********* Zoni S
********** Chivanhu (shona)
*********** [[Chikaranga]]
*********** [[ChiZezuru|Chizeuru]]
*********** [[ChiKorekore|Chikorekore]]
************ Chidoma
*********** [[Chimanyika]]
*********** [[ChiNdau|Chindau]]
*********** [[ChiHwesa|Chihwesa]]
*********** [[Chihungwe]]
*********** [[Chimbire]]
== Nhoroondo ==
=== Maodzanyemba ne Mabvazuva e Afurika ===
==== Guruuswa ====
Munhoroondo ye Vashona zvinonzi vakabva kunyika/nzvimbo yainzi [[Guruuswa]]. <ref name=":8">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://twtext.com/article/1307301550763712512 |accessdate=2022-02-21 |archive-date=2022-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221030044/https://twtext.com/article/1307301550763712512 |deadurl=yes }}</ref>
=== Tovera ===
[[Tovera]] ndiro zita ra tateguru mukuru weVashona (nevamwe vane hukama navo senge [[Vavhenda]] vanomuti" Tovhele/Thobela, uye Vakalanga vanomuti: Thobela ku[[Vakalanga]]). Mwanakomana waTovera ainzi [[Mambiri]] (kana Nembire) kusvika nhasi pane nzvimbo inowanikwa kuTanganyika kwakabva Vashona, yakadanwa ichitodza zita rake pamusoro pezvo pane dunhu rakadanwa richimutodza zve muZimbabwe: Mbire district. Kusvika ikozvino pane dzinza rechiShona richiri kunzi Vambire. Iro zita rekuti Vambire raitumidzwa vanhu vaitungamidzwa na Mambiri (ndivo Mashona anhasi). Mambiri aikaita mwanakomana wake ainzi [[Murenga Sororezhou Pfumojena]] vanakomana vakewo iye vaiti [[Chaminuka]], [[Mushavatu]] (Mushavanhu) na [[Gumbi]] (Nehanda wekutanga).<ref name=":8" /><ref>https://books.google.com.au/books?id=B667ATiedQkC&pg=PT187&lpg=PT187&dq=history+of+shona+people+tovera&source=bl&ots=K3dIh_A73Y&sig=ACfU3U1Tw2hBoRciHG9rH6XAjRuUlM8XxA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXp4v43o_2AhUtS2wGHQDpAl4Q6AF6BAg4EAM#v=onepage&q=history%20of%20shona%20people%20tovera&f=false</ref>
==== Mambiri ====
===== Murenga Sororenzou Pfumojena =====
=== Gokomere ===
=== Umambo hwe Dzimbadzamambwe ===
==== Nyatsimba Mutota ====
=== Kufamba kweMabhantu ===
* ''Chikamu chinochinotaura nezvekufamba kweMabhantu, Kusvika muZimbabwe kweVashona uye Kutongwa ne varungu''
Pakati pezana ramakore regumi nematatu, bazi revanhu vechiBantu vaive munzira yekuenda kumaodzanyemba vakabatanidzwa muZimbabwe, uye vakagovaniswa munzvimbo yemupata pakati penzizi dzeZambezi neLimpopo, kureva Kalanga wedzinza reVashona. Zvino, mamwe matavi erudzi rweVashona, sevanhu veRozvi (Rozwi) nevaKorekore, vakapinda mumwe mushure meumwe, uye zvishoma nezvishoma vakawedzera kubva pakati pebani reZimbabwe kusvika kumativi ese. Pakati pezana ramakore regumi nesere, madzinza eVaShona saSamanyika neMandau vakapindawo munzvimbo iyi.
Kubva muzana ramakore regumi nematatu kusvika gumi nemanomwe, vaKalanga vakagadza iro rakakurumbira reHumambo hwaMutapa muZimbabwe, nzvimbo yavo yakasvika kumaodzanyemba kweMozambiki nekuchamhembe kwakadziva kumabvazuva kweBotswana pakasimba kwazvo. Nyika yakakamurwa kuva matunhu akati wandei, inotongwa nemakurukota amambo emasimba, uye vanhu vacho vanobhadhara mutero nenzombe. Imba yezvinocherwa mumatongo yakawana nzvimbo dzinopfuura mazana maviri dzetsika nemagariro muZimbabwe, kusanganisira matongo akakurumbira eHukuru hweDzimbadzamabwe, achiratidza vanhu vechiShona vekare budiriro. Vashona vairarama nekurima nekuchengeta zvipfuyo panguva iyoyo, uye vaive nehunyanzvi hwekugadzira simbi uye ndarama arukemi (gold alchemy).
17th century, vanhu vakatanga kukura Rozvi, kubva paMonomatapa umambo, kumisikidza Humambo hweRozvi, yaitonga nzvimbo zhinji yeZimbabwe. Vakoroni veBritani vakapinda vakaba nyika muna 1889 ndokutumidza nyika "Southern Rhodesia." Nhamba huru yevhu rakaorera rakapambwa, uye maShona vakaiswa mutirongo munzvimbo isina mvura yerenje. Kusvikira pakati pezana ramakore rechimakumi maviri, kusimudzira kwavo hupfumi uye tsika kwaive kuchinonoka. Kubva 1896, vanhu vechiShona vakatanga mhirizhonga dzakawanda dzekurwisa Britain. Kubva kuma1960, Zimbabwe yakaumba masangano akasiyana siyana ezvematongerwo enyika kuti vatange kurwira zvombo vachirwisa hutongi hwevachena. "Zimbabwe African National Union" inoumbwa nevaShona seboka guru. Pakazosvika 1980, vaShona vaive vakunda rusununguko rweZimbabwe pamwe nevanhu vemarudzi ese emunyika.
== Madzimambo eVashona ==
''<small>Tarisai futi peji re: [[Udorongodzwa hwe Vatongi we Mutapa|Udorongodzwa hwe Vatongi weMutapa]], [[Udorongodzwa hwe Vatongi wechiShona]]</small>''
* [[Nyatsimba Mutota]] ([[1430]] - [[1450]])<ref>en:wiki contributors, (12 May 2020),[[:en:List_of_rulers_of_Mutapa|'List of Rulers of Mutapa',]] Yakatariswa: 8 Chikumi 2021</ref> - musiki uye mambo wekutanga weMutapa
== Vanhu vanembiri ==
{|
|
*[[Nehanda Charwe Nyakasikana]]
* [[Nelson Chamisa]]
* [[Jackson Mutero Chirenje]]
* [[Dereck Chisora]]
* [[Herbert Chitepo]]
* [[Constantino Chiwenga]]
* [[Stella Chiweshe]]
* [[Phillip Chiyangwa]]
* [[Chartwell Dutiro]]
|
*[[Danai Gurira]]
* [[Thomas Mapfumo]]
* [[Chiwoniso Maraire]]
* [[Dumisani Maraire]]
* [[Strive Masiyiwa]]
* [[Paul Tangi Mhova Mkondo]]
* [[Emmerson Mnangagwa]]
* [[Oliver Mtukudzi]]
* [[Grace Mugabe]]
|
*[[Robert Mugabe]]
* [[Joyce Mujuru]]
* [[Solomon Mujuru]]
* [[Jah Prayzah]]
* [[Shingai Shoniwa]] (wemubendi rinonzi '''Noisettes''')
* [[George Tawengwa]]
* [[Tererai Trent]]
* [[Morgan Tsvangirai]]
* [[Winky D]]
* [[Douglas Togarasei Mwonzora]]
|}
== Rudaviro kana Chitendero ==
[[File:Prayer Session.jpg|alt=|left|thumb|292x292px]]
=== Chidaviro cheChivanhu ===
Chidaviro kana [[Rudaviro]] (''response to a call; religion'') kana Chitendero cheVashona mubatanidzwa wekunamata [[Mwari]] mumwechete uye kunamatwa kwemadzitateguru. Mwari ndiye musiki, ane masimbaose asi zvakare ari kure; [[Madzitateguru]] nemimwe midzimu inoshanda sevamiririri pakati paMwari nevanhu.<ref name=":2">Marin theatre, n.d., [https://www.marintheatre.org/productions/the-convert/convert-shona-culture#:~:text=Religion%3A%20The%20Shona%20religion%20is,between%20Mwari%20and%20the%20people. 'Shona culture & traditions',] ''religion''. Yakatariswa: 6 Chikumi 2021</ref><ref name=":3">Daneel, Marthinus L. (1970). ''The God of the Matopo Hills: An Essay on the Mwari Cult in Rhodesia''. The Hague, Netherlands: Mouton & Co. p. 16.</ref>
Pamusoro pehutongi hwemweya kune [[Mhondoro]], mweya yevakafa vemhuri dzakafa uye madzimambo anotarisa mhuri dzese, matunhu, kana vanhu vechiShona zvachose. Kaguvi naNehanda, avo vakakurudzira Vashona kuti vabatane nekupandukira kukoroni vaive masvikiro emhondoro ane simba.<ref name=":2" /><ref name=":4">[https://archive.org/stream/TheRhodesiaNativeAffairsDept.AnnualFor1979/NADA2_djvu.txt 'The Rhodesia Native Affairs Dept. Annual for 1979',] Yakatariswa: 10 Chikumi 2021</ref>
[[Vadzimu]] (kana mudzimu) ndivo madzitateguru emhuri dzakasarudzika, uye vanoramba vachiripo chero bedzi vaine vana vapenyu vekuvarangarira nekuvakudza. Mweya wemunhu achangobva mukufa hauite mudzimu kudzamara kurova guva mhemberero, inowanzoitwa gore rimwe chete mushure mekufa, apo hama dzinorarama dzinokoka mweya kuti udzokere kumhuri uye uvatarise semadzitateguru. Ivo vanofa vasina vana kana vadiki kwazvo havagone kuva vadzimu nekuti ivo havana vana chaivo. Panzvimbo iyoyo vanova mweya inodzungaira inonzi mashavi.<ref name=":2" /><ref name=":4" />
Yese mweya iyi inotaurirana nevanhu kuburikidza nemasvikiro emweya, anonzi svikiro. [[Svikiro]] rega rega rinogona kubatwa nemweya mumwechete, uye rinotora masimba nehukama hwemweya. Semuenzaniso, madzimambo echiShona vaigarotorwa semasvikiro ewa Mwari pachake.<ref name=":2" /><ref name=":4" />
==== Mwari ====
Mashona vanovimba kuti pakutanga paive naMwari, uye Mwari chete pachake. [[Vashona]] vanotenda kuti Mwari ndiMwari vane rudo, Mwari vane moyo munyoro, Mwari vakanaka uye Mwari vane rupo pakati pezvimwe zvinhu.<ref name=":5">Chidester, David (2012-04-23). ''Wild Religion: Tracking the Sacred in South Africa''. University of California Press. ISBN <bdi>9780520951570</bdi>.</ref> Zvakanaka kuzivisana kuti Mashona vanoti Mwari havazi murume kana mukadzi, asi munguva ino yatirimo Mwari anotendwa kunge murume, achiwanzo kudanwa kuti ''Baba'' kana ''Baba vedu.''<ref name=":5" /><ref>Obvious Vengeyi, 'The Bible in the Service of Pan-Africanism', in ''The Bible and Politics in Africa'', ed. M. Gunda and J. Kugler (University of Bamburg Press, 2012), pp. 85-6.</ref><ref name=":3" />
Pamusoro pezvo, Vashona vanotenda kuti Mwari ndiye musiki wezvinhu zvese, vachigara kumudana vachimuti [[Musikazvese]] (Chirungu: '''''Creator of all''''') pakati pemamwe mazita avanomudeedza navo. Mamwe aMwari kubva kuMashona anonzi; [[Musiki]]; [[Musikavanhu]], Nyadenga uye [[Tenzi]].<ref name=":5" />
'''|| Mazita aMwari ese:''' <ref name=":5" />
* Mwari
* [[Musikavanhu]] / [[Musikavanhu|Musikamunhu]]
* [[Musikazvese]]
* [[Musiki]]
* [[Tenzi]]
* [[Baba]]
* [[Mambo]]
* [[Nyadenga]]
==== Chisi ====
Zuva re[[Chisi]] (mazuvano): China (Chirungu: Thursday), asi rinogona kuitwa pazuva rinokwanisa nevanhu, vamwe vanoita Chisi musi weMugovera (Chirungu: Saturday).
Chisi izuva rimwe revhiki 'rezororo' kana sabata reMashona, vanhu havashande, kana kurima minda yavo. Hapana basa rinoitwa pamusi weChisi.<ref name=":6">Mtapuri, O & Mazengwa J. P,Ndira 2013 [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1445-73772013000100006 'Of spirituality and poverty: A Zimbabwean cultural perspective',] Indo-Pacific journal of Phenomenology. Vol.13 n.1 Grahamstown. Yakatariswa: 9 Chikumi 2021</ref><ref name=":7">Mapanzure, 31 Chivabvu 2016, [https://mapanzure.wordpress.com/2016/05/31/chisi/comment-page-1/#:~:text=Chisi%20was%20one%20or%20many%20holy%20days%20among%20the%20Shonas%20of%20Zimbabwe.&text=There%20were%20many%20of%20these,or%20elders%20could%20proclaim%20chisi. 'Chisi',] Yakatariswa: 9 Chikumi 2021</ref> Zuva rakatarwa muvhiki, mwedzi kana gore pane iro basa kunyanya muminda raisafanira kuitwa. Yakatumidzwa zvakare Mahakurimwe zvichireva kuti hapana basa muminda raifanira kuitwa pazuva iri.<ref name=":7" /> Manejimendi yenguva haina kusiirwa kune vanhu. [[Chiremera]] chepakati chaive nevamwe vatauri pamusoro pekuti vanhu vangashandisa sei nguva. Sosaiti pane kuzvisarudzira zvakakosha. Izvi zvaifanirwa kurukwa muchitendero chevanhu kuti vanhu varemekedze mirairo yechisi.<ref name=":7" />
== Ruambangano (mythology) ==
''<small>Tarisai futi peji re[[Ruambangano]]</small>''
====== Kusikwa kwezvinhu ======
[[File:Voobie - Moon n Venus played hide-and-seek (by-sa).jpg|thumb|223x223px|Mwedzi nachindeya Hweva.]]
[[File:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|thumb|219x219px|Chindeya Hweva (Venus)]]
[[File:FullMoon2010.jpg|thumb|Mwedzi]]
==== Hweva naMwedzi ====
[[Hweva]] chindeya chinonzi ''venus'' mu[[Chirungu]]. Munyaya yekusikwa yeVashona Hweva na[[Mwedzi]] ndivo "vanhu" vanotora center stage.<ref>Mavhu F.W. Hargrove, 18 Chivabvu 2012, [https://africancosmosdiary.wordpress.com/2012/05/18/guest-voices-shona-creation-story/ 'Guest voices: Shona creation stories'] Yakatariswa: 5 Chikumi 2021</ref><blockquote>''Pakutanga, [[Mwari]] akasika [[Mwedzi]] mudziva rakadzika rinowanzonzi [[Dzivaguru]]. Mwedzi akakumbira kugara pasi kwete kuva mumvura. Mwari ari Mwari ane nyasha, uye achida zvaakasika akabvumira kuti Mwedzi agare pasi. Nekudaro, paakangove pasi Mwedzi akasurukirwa, kunyangwe Mwari vakazviona izvi.'' ''Mwari pavakaona kusurukirwa kwaMwedzi, vakafunga zvakange zvisina kunaka kuti ave ari ega. Saka Mwari vakatora '''Hweva''' (nyenyedzi yekuseni) kubva mudenga vakamutumira pasi kunaMwedzi. Ipapo Hweva akazove mukadzi waMwedzi, asi Mwari vakayambira Mwedzi kuti mushure memakore maviri aifanira kuzomudzosera kudenga. Mwedzi akanzwisisa ndokubvuma. Saka iye naHweva vakagara vese makore maviri, uye panguva iyi Hweva akabereka zvese zvinomera zve'''[[Rinopasi]]'''. Pasina nguva, makore maviri akasvika pakupera uye Mwedzi aifanhira kudzosa Hweva kudzokera kudenga. Mwedzi akazaze kuzviita, asi akadzosa mukadzi wake kudenga sezvaakange arairwa naMwari.''
''Hweva paakange aenda Mwedzi akatanga kunzwa kusurukirwa zvekare, uyezve Mwari akanzwa kusuruvara nekuda kwake. Kusuruvara kwaMwedzi kwakakurudzira Mwari kuti vatore kubva mudenga nekutumira [[Vhenekeratsvimborume]] (nyenyedzi yemanheru) paRinopasi kuti ave naMwedzi. Uye zvakare zvakare Mwari akaudza Mwedzi kuti achamudzosera kudenga mushure memakore maviri. Mwedzi akabvuma, saka Vhenekeratsvimborume akagara naye. NaMwedzi Vhenekeratsvimborume akazvara, kutanga kuzvirimwa zvinomera zvipuka neshiri, uye akazvara futi vakomana nevasikana. Pakupedzisira, makore maviri akauya, uye Mwari akaudza Mwedzi kuti adzose Vheneka kudenga zvekare. Mwedzi akaramba. Pazuva rakatevera racho, Vheneka akazvara nyama dzinodya dzimwe; se shumba pamwe chete nezvinyavada nezvimwe wo zvikara.''</blockquote>
=== Njuzu ===
[[File:Njuzu.jpg|thumb|Njuzu]]
[[Njuzu]] mweya wemvura unova nebasa rekufundisa [[N'anga]]. Dzainzi dzinopa vanhu "ruzivo" kana ruzivo rwemishonga kare kare.<ref name=":9">[https://pamberineruzhinji1980.wordpress.com/2019/08/09/njuzu-zimbabwean-spirit-and/comment-page-1/ 'Njuzu Zimbabwean spirit'] Yakatariswa: 10 Chikumi 2021</ref><ref name=":10">Machoko G. C, Mbuzi 2013, [https://pdfs.semanticscholar.org/402e/5b2d944316e92a15fdfb1d9751a3999708d5.pdf 'Water spirits and the conservation of the natural environment: A case study from Zimbabwe'] Internation journal of Sociology and Anthropology. Vol. 5(8), pp. 285-296. Yakatariswa: 10 Chikumi 2021</ref>
'''Njuzu sechisiko chaMwari'''
* Vashona vanochengetedza kuti njuzu yakasikwa naMwari kungofanana nechimwe chisikwa. Zvinoenderana nekutenda uku Mwari vakasika njuzu pamwechete nezvimwe zvisikwa zvemumvura nevanhu pasi pano (''vanhu varipanyika'') uye izvo zvisikwa zviri pasi penyika (''varipasi'').<ref name=":9" /><ref name=":10" />
Midzimu yengoma yaibata dzimwe maZimbabweans akazoita njuzu mweya masvikiro. Mamwe emabasa emasvikiro emumvura kugadzira mvura uye kuunganidza madzishe uye nharaunda kuchengetedza zvakasikwa nharaunda. Masvikiro emvura (majukwa) aive asiri iwo chete inongotenderwa kugadzira-mvura asi kuchengetedza iyo nharaunda yese yakasikwa.<ref name=":10" />
== Nzanga ne Tsika ==
=== Kuroora ===
==== Kuroora Vakadzi vakawanda (Polygny) ====
===== Mabhenefiti eVarume =====
Mumagariro eVashona varume vaikwanisa kuroora vakadzi vakawanda.<ref>[https://www.everyculture.com/Africa-Middle-East/Shona-Marriage-and-Family.html 'Shona Marriage and Family'] Yakatariswa: 10 Chikumi 2021</ref> [[Hondo]] padzakange dzichiri dzakajairika, madzinza kana mapoka emadzinza akakunda hondo idzi, pakati pezvimwe zvinhu, vaive nemugove wezviwanikwa pakati pevanhu wakanaka. Saka kuitira vane huwandu hwakakwana hwevashandi vekudzivirira ndima, zvaikurudzirwa nenzanga kuti varume vese vakakura kuti varoore vakadzi vakawanda sezvavaikwanisa nekuita vana vazhinji.<ref name=":11">Chavunduka L. G, h.z, [https://archive.org/stream/TheRhodesiaNativeAffairsDept.AnnualFor1979/NADA2_djvu.txt 'The Rodhesia Native Affairs Dept. for 1979',] ''Polygyny among Urban Shona and Ndebele Christians.'' Acase study. Yakatariswa: 10 Chikumi 2021</ref>
Kuvarume, kuroora vakadzi vakawanda zvakange zvakavanakira, nekuti zvaiita kuti mabasa ave nyore. Vadzimai nevana vasipihwa ndima dzavo dzemabasa adiwa kuitwa mumapurazi mashandiro akaita se:<ref name=":11" />
* kurima
* kudyara,
* kusakura,
* kukohwa
* kutarisa zvipfuyo nezvimwe wo
Nekuda kwezvinhu zvakadai vanhu vairumbidza kuroora vakadzi vazhinji. Sezvo zvinowanzo kudhura kuva mumba ine vakadzi vakawanda, hupfumi hwemurume hwaiyerwa nenhamba yevakadzi yaaive nayo, saka murume aive nevakadzi vakawanda aitariswa semunhu akapfuma.<ref name=":11" /> Muchokwadi, vamwe vakadzi vaida kuva madzimai evarume vane vakadzi kavawanda nekuda kwekutenda kuti varume vakadaro vaive nepfuma yekuvachengeta vachifara.<ref name=":11" />
====== Chimutsamapfihwa ======
* Kugara nhaka (kwevarume)
Kana murume akafirwa anokwanisa kuroora munin'ina wemukadzi wake akashaya kana kunyange muzukuru wemukadzi wake akashaya. Semuenzaniso, munin'ina wemukadzi mushakabvu anopihwa murume wake kuti amubatsire kuchengeta mhuri. Basa ra chimutsamapfihwa ndere kuona kuti anoenderera mberi nebasa nemabasa ehanzvadzi yake (kana hama) mumhuri.<ref name=":12">Ndhlovu Tine, 29 Nyamavhuvhu 2020, [https://web.archive.org/web/20210610081305/https://tradmag.ca/celebration/matrimony/what-you-need-to-know-about-shona-marriages/ 'What you need to know about Shona marriages'] Yakatariswa: 10 Chikumi 2021</ref>
===== Vana =====
[[Vana]] vaive vakakosha munyaya yesimba rezvematongerwo enyika. Kazhinji varume vane vana nevazukuru vazhinji vaiwanzo tora nzvimbo dzine simba kupfuura avo vasina. Madzinza uye dzimba dzaive zvidhinha zvekuvakisa nzira yekupinda munyaya yezvematongerwo enyika. Pamusoro pezvo, murume aitarisira wo kuvana vake uye nevazukuru vake kutsigirwa munguva yekurwara, uye makuriro enhamba yevana yaitaridza makuriro etarisiro yekuenderera kwerutsigiro.<ref name=":11" />
Vamwe varume vakapinda muhuwandu mubatanidzwa vaidaro nekuda kwebonde yavaipihwa pakakokwa kondinendi panguva yekuzvitakura nekuyamwisa kwevakadzi. Zvakange zvisinga bvumidzwi kuti murume aite zvepabonde nemukadzi wake panguva yekuyamwisa. Uyezve, iyo nguva yekuyamwisa yaive yakareba, kusvika makore maviri kana matatu. Pakanga pasina mukaka wekugadzira wekuti mwana adye.<ref name=":11" />
===== Mabhenefiti eVakadzi =====
[[File:African women.jpg|thumb|281x281px|Muenzaniso weVakadzi vachibatsira kuita basaMuridzi: Emile Antoine Bayard]]
Dzimwe nguva kuroora vakadzi vakawanda kwaishandiswa senzira yekudzivirira kurambana. Kana hukama huripo pakati pemurume nemukadzi wake wakaipa nekuda kwehusimbe hwemukadzi kana zvimwe zvikonzero, iye aigona kuchengetwa semukadzi kune imwe mhando yehunhu hwake senge runako, kana hupfumi hwake. Sezvo, mutemo wekupachirikadzi nhaka yaitungamira chikonzero chekuti varume varoore vakadzi vakawanda. Panofa munin'ina wemunhu, nzanga yaitarisira hama yasara kuti itarisire shirikadzi nevana vayo.<ref name=":11" />
Vamwe vakadzi vakafunga kuti paive nezvimwe zvakanakira kupinda muuzhinji mubatanidzwa. Mukumba mukadzi aitarisirwa kutakura mutoro wese wepamba. Nekuda kweizvi, vamwe vakadzi vakaroorwa vakakurudzira varume vavo kuroora mamwe madzimai kuitira kuti vasava navo kutakura mutoro wese wepamba vari vega. Kazhinji vakadzi vaida kushamwaridzana futi. Mumagariro echinyakare zvaisave zvakakodzera kuti murume nemukadzi vagovane zvido zvakafanana uye zviitiko kana kuti ivo vanofanirwa kuve pamwechete kana kuita zvese pamwechete nguva dzese. Mumwe murume aitarisirwa kutsvaga shamwari nevamwe vake, uye mukadzi nevamwe vakadzi. Saka nekuda kwekufambidzana nevamwe vakadzi vakakurudzira varume vavo kuti vaunze mumwe mukadzi mumuwanano wavo. Uye, mutemo wenhaka yechirikadzi yaipa vamwe vakadzi mufaro, nekuti yaivavimbisa rugare, hupfumi nechengetedzo mushure mekufa kwemurume. Pamwe nekuda kweichi chidikanwi chemagariro uye kuchengetedzeka kwehupfumi dzimwe chirikadzi dzakakurudzira hama dzemurume wavo vapenyu kuti vapinde muhukama hwemukadzi wemurume navo.<ref name=":11" /><ref name=":12" />
=== Kuroora ===
==== Kuganha ====
* Kuzviisa muwanano
Kana mukadzi achizivisa murume waanoshuvira kuroora anotora mukana uyu, anosarudza murume ogona kumuroora. Nzira iyi yekuroora yakasiyana neinowanzo shandiswa yekuti murume anosarudza mukadzi. Pamusoro pezvo, murume anogona kuve asina mukadzi kana kunge akaroorwa. Pachivanhu izvi zvinogamuchirwa pabarika, apo mukadzi aikura uye aifanira kuroora. Kazhinji, varume vaisaramba chikumbiro uye vaitora vakadzi vacho. Pakutora vakadzi, vaibva vabhadhara mari yavo kumhuri yevakadzi kuti vapedzise muchato.<ref name=":12" />
==== Kutema ugariri ====
* Kushandira mukadzi
Nzira iyi inotorwa kana murume asingakwanise kubhadhara roora kuburikidza nekubhadharwa kwemombe dzechivanhu. Kazhinji, nzira iyi inoshandiswa nemhuri dzine hurombo kana nherera. Kutema ugariri inzira yekuroora inobvumidza murume kuroora nekushandira vabereki vemukadzi pakupera kwebasa rake, anobva azokwanisa kutora mudzimai wake. Sarudzo yekutema ugariri inopa nhengo dzakatambura imwe nzira yekuroora kana vasingakwanise kubhadhara kuburikidza netsika yekushandisa mombe.<ref name=":12" />
==== Kuzvarira ====
* Kupikisa mwana kunemunhu
Mukuzvarira zvinoreva kuti vabereki vanopa mwanasikana wavo kuenda kunoroorwa nemunhu akapfuma kana akapfuma kudarika ivo:<ref name=":12" />
* Mukutsinhana nemombe,
* Chikafu
* kana chero zvimwe zvakakosha.
Iyi fomu yemuchato inotangwa nemhuri kana iri pasi pekushushikana kwemari kana kushaya hupfumi. Pakupa mwanasikana wavo kumhuri yakapfuma, ndiyo nzira yekubaira munhu kuti awane mikana iri nani uye kubvisa kushushikana kwemari mukati memba. Muzviitiko zvakawanda, kuzvarira kunoonekwa sedanho rekupedzisira. Iyi fomu ye roora haina kuitwa zvekupokana. Zvaiwanzosangana uye kutaurirana pamusoro pemhuri mwana asati avimbiswa kumhuri yekwatezvara.<ref name=":12" />
==== Kutizira ====
* Kusiya imba uchienda kumba kwemukomana nekuda kwekuva nenhumbu
* Kana musikana achirambidza kuva nemukomana anogona kutizira
Kutizira itsika yakajairika yemuchato iyo ichiri kuitwa pakati pesangano reVashona. Iyi fomu yemuchato inoitika kana mukadzi abata nhumbu roora isati yabhadharwa kumhuri yake. Pakati pesangano reVashona, musikana asina kuroorwa ane pamuviri haatarisirwe kugara pamba pababa vake. Vashona vaizozvidza mukadzi akazvitakura, asina kuroorwa nekuzvidza uye anoudzwa kuti agare nababa vemwana wake. Nekuda kweizvozvo, munharaunda yemazuva ano, mukadzi ane nhumbu anofanira kuzvimanikidza pamurume ane chekuita kana kutotsvaga mumwe murume anoda kuve nepamuviri, kana mhuri ikatambira vakadzi sevasina kuroorwa uye vane nhumbu.<ref name=":12" /><ref name=":13">Dominique Meekers, 1993, [https://www.jstor.org/stable/3773544?seq=6#metadata_info_tab_contents 'The noble custom of Roora: The Marriage practices o the Shona of Zimbabwe',] enthology. Vol. 32, No. 1 (Winter, 1993), pp. 35-54 (20 pages). Yakatariswa: 10 Chikumi 2021</ref>
==== Kukumbira ====
* Muchato nekutaurirana
Mukukumbira kana vanhu vanoda kuroorana vafunga kuroora, mhuri dzese dzinoziviswa uye dzinotanga kutaurirana nerubatsiro rwemurevereri. Iyi ndiyo nzira yepamutemo inobvumidza iyo agency yemukadzi, uye mvumo yevabereki vake. Iyi nzira inoita kuti vabereki vechikomba vabhadhare mari yavo vakamirira mhuri yemwenga muchato usati wanzi uri pamutemo. Ichi chimiro chemuchato icho chichiri kuitwa pakati petsika dzechiShona dzazvino. Inoonekwa senzira inogamuchirwa yekuroora.<ref name=":12" /><ref name=":13" /><ref>Mawere M & Mawere M. A, Zvita 2010 [https://academicjournals.org/article/article1380012233_Mawere%20and%20Mawere.pdf 'The changing philosophy of African marriage: The relevance of the Shona customary marriage practice of Kukumbira',] Journal of African Studies and Development Vol. 2(9), pp. 224-233. Yakatariswa: 10 Chikumi 2021.</ref>
==== Kudanana ====
* Izvi zvinoreva kuti vanhu vacharoorana nekuda kwekuva murudo.
Mazuvano vanhu vanodanana (kana kufambidzana) muchihwande uye vanozivisa hukama hwavo kana vaakugadzirira kuroora.<ref>[https://culturalatlas.sbs.com.au/zimbabwean-culture/zimbabwean-culture-family#zimbabwean-culture-family 'Zimbabwe culture-Family'] Yakatariswa: 10 Chikumi 2021</ref>
==== Musenga Bere ====
* Kutora mukadzi uchimuendesa kumba kwako
Zvakadaro imwe nzira inozivikanwa uye yepamutemo yekuroora pakati petsika yechiShona yaive ichinzi musenga bere. Tsika iyi ndiyo yekuti murume anotanga kutsvaga musikana waanoda. Nekuona, zvisinei, kuti aisakwanisa kukunda moyo wake kwaari mushure mekuedza kwakawanda, aifanira kutora nzira ine ushingi iyo yaaifanira kuvandira mukadzi uye kumudhonzera kumba kwake. Kana akakwanisa kumuzvuzvurudzira kumba, kunyangwe zvaaishuwira, mukadzi iyeye akabva ave mudzimai wake. Sezvo izvi zvaizivikanwa senzira inoshanda yekuroora, vabereki vemusikana vaisa ramba mari yeroora yaiwanzo tevera kuvandira kwemwanasikana wavo. Tsika iyi haicha shandiswi pakuroora, nekuti vakadzi pari zvino vano chengetedzwa nemitemo yenyika, imhosva kupara nzira yakadai yekuroora. Pari zvino muZimbabwe, muchato unokwanisa chete kana vanhu vese vari vaviri vachipa mvumo yekuroora.<ref name=":82">Canisius Mwandiya, 2017, [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1017-04992017000300005 'Towards the reform of the Christian understanding of Shona traditional marriages in light of ancient Israelites marriages'] Studia Hist. Ecc. vol.43 n.3 Pretoria 2017. Yakatariswa: 11 Chikumi 2021</ref><ref>Rumbidzai Dube, [https://web.archive.org/web/20190214115850/http://researchandadvocacyunit.org/system/files/Marriage%20In%20Zimbabwe.pdf "Till Death Do us Part? Marriage in Zimbabwe"], Research and Advocacy Unit. Yakatariswa: 11 Chikumi 2021</ref>
==== Kuripira Ngozi ====
* Mubhadharo wemweya wekutsiva
Pakati peVashona kazhinji '''Kuripira Ngozi''' itsika inozivikanwa kuti kana nhengo yemhuri ikauraiwa nemunhu wausingazive kana kuti munhu akarova munhu anozivikanwa, ipapo munhu iyeye anofanhira kubhadhara kurasikirwa kweropa nekupa mwanasikana wake kuti aroorwe nemumwe nhengo dzichiripo dzemhuri yemushakabvu. Kana mweya wemufi usati wanyaradzwa nenzira iyi zvinotendwa kuti unozodzoka woita bongozozo mumhuri yemhondi. Pachivanhu, kana mukadzi achinge asarudzwa kuti aite semubhadharo wekurasikirwa kweropa, anotarisirwa kuti asapikisane nesarudzo yevakuru vechirume asi kuti aite saizvozvo.<ref name=":82" />
== Roora ==
''<small>Kuti muwane rimwe ruzivo endai ku: [[Roora]]</small>''
[[File:Cows on the road in Ream.jpg|thumb|226x226px|Dzimwe mhuri dzinoda mombe munguva yeroora.]]
'''Roora''' (Chindebele: Lobola). Pakati peVashona, sekumwe kune dzimwe nzanga dzevabereki, mubhadharo unonzi masazo "roora" unotora chinzvimbo chakakosha pakuronga kwekuchinjana nekubatana pakati pemhuri mbiri idzi dzaizodai dzakaunzwa pamwe nevakaroora. Haisi chete iyo masazone inoonekwa semubhadharo wakaitirwa iyo nguva nedambudziko rinotorwa kurera mwanasikana uyo ave kutumirwa kunogara neimwe mhuri, asi inoendesa kodzero dzehukama kumurume uye pakupedzisira kodzero pamusoro pevana vanozvarwa muwanano. Kana mukadzi akazviratidza kuva asingabereki kana kusiya asati abereka vana, hupfumi hwemuroora hunofanhira kudzoserwa. Kunyange hazvo pfuma yemuroora yakakosheswa mukubata muchato, kune zvimwe zvikamu zvakakosha zvemaroora zvinoita mubatanidzwa wemuchato pakati peVashona zvikuru. Pachivanhu, muchato wakaiswa chisimbiso kuburikidza nekubhadharwa rutsambo "kukosha kunoonekwa semari yeroora chaiyo" uye bhidhi (''bead'') yetambo inonzi '''chuma'''. Rutsambo mumazuva ekare akatora chimiro chebadza. Yakanga isiri tsaona chete kuti vakuru vedu vakagarira badza sechinhu chaitsanangura muchato; pakanga paine kukosha kukuru kwekufananidzira mubadza. Sezvakataurwa naMunhamu Pekeshe, apo tezvara vakagamuchira badza, ivo vaisimbisa kubatanidza zera kune kubereka kwevhu, zvinova zvinoita kuti muroora akwanise "kuibva" nekukumbirwa ruoko rwake muwanano.<ref>Munhamu Pekeshe, "Traditional Marriage: A Spiritual and Cultural Act," in ''The Patriot,'' September 11, 2014. Yakatariswa: 11 Chikumi 2021</ref>
==== Chuma ====
[[File:Hand made necklace with beads.jpg|thumb|Chuma]]
Chuma kana 'shambo' inopihwa muwanano uye inopfekwa nemwanasikana anenge achitorwa muwanano, inomirira runako rwake, pamusoro pezvo inotakura zvimiro zvebonde. Mukubvuma uye kupfeka chuma musikana anenge achibvuma pamberi pababa vake kuti anga akagadzirira kuita chikamu chake mukubereka. Kwaivewo kubvuma kwekuve kwake "akaiswa bhero" kune murume. Rutsambo nekudaro, sekupedzisa kwake, yaive hurukuro yekuzvara pakati pababa nemwanasikana.<ref name=":82" />
==== Madanho eRoora ====
Danho rekutanga, danho rekuvhura muromo (Chindebele: Isivulamulomo), uko Mukwasha anopihwa mukana wekutaura zvinangwa zvake zvekuroora mudiwa wake mushure mekuisa mari mudengu rakarukwa, uye mhuri yemwenga inotaurira vemhuri yemurume zvavanoda seroora. Zuva rinobva ratarwa, rinotenderwa mapato ese, kuti vasangane zvakare. Panguva yekunyora, mhuri yemuroora (Ndau: makoti) kana vasingade mombe chaidzo vanogona kukumbira mari yakaenzana nenhamba yemombe dzavanoda. Izvi zviri nyore kumhuri zhinji nekuti kuchengeta mombe kunogona kuva nguva uye basa rakanyanya. Chikamu chechipiri, apo mhuri yemurume inozviratidza pachavo pazuva rakabvumiranwa, mari inoiswa zvakare mudengu rakarukwa kuti ibvumidzwe kutaura uye kuzadzikisa zvikumbiro zvemhuri yemuroora nekuburitsa roora yese.
== Mhuri ==
=== Kutumidza mazita ===
==== Zita rekutanga ====
Patsika dzechiShona mwana anopihwa zita rekutanga zvichibva pakudiwa nevabereki. Zita rinogona kuve zita rababa, vanun'una vake kana vabereki vake. Inogona zvakare kuve zita raamai, vanun'una vake kana vabereki vake.
Nzira inowanzozivikanwa yekutumidza mazita eShona inoenderana nemamiriro ekuberekwa kwemwana. Semuenzaniso, kana panguva yekuzvarwa kwemwana paive nemamiriro ezvinhu asina kunaka kana akanaka aigona kuve akakonzera amai nemwana kuva munjodzi mwana anogona kutumidzwa achishandisa iyi mamiriro.<ref name=":14">Shumirai Nyota, 25 Gunyana 2010 https://www.buala.org/en/to-read/shona-anthroponyms-as-summaries-of-the-namers-and-the-named-s-experiences Yakatariswa: 12 Chikumi 2021</ref><ref name=":15">https://www.researchgate.net/publication/249025163_Naming_Practices_and_Language_Planning_in_Zimbabwe Yakatariswa: 12 Chikumi 2021</ref> Mazita akadai sa'Tsitsi ' (sekuti 'Mwari vatinzwira tsitsi 'uye mwana akasunungurwa zvakanaka)
Dzimwe nzira dzinogona kutumidzwa nemwana dzinoenderana nevabereki zvido zvemwana, nharaunda yavo kana nyika<ref name=":14" />. 'Tendai' (ivai nerutendo) kana 'Rudo' (ivai nerudo) . Pamusoro pezvo, mwana anogona kupihwa zita zvichibva pachokwadi kana mamiriro enyika yevabereki,<ref name=":14" /> senge; 'Nhamo' (sekurwa), kana 'Achadiwa' (sekuti 'mwana achazodiwa', kunyanya kana mubatanidzwa wevabereki usina kugamuchirwa). Mamwe mazita anogona kunge ari shure kwemhuka, mwaka, mavara, nhamba uye nezvimwewo. Vana vechiShona kazhinji havana mazita epakati uye vazhinji vane zita rekutanga uye rekupedzisira.
==== Zita remhuri ====
Mazita ekupedzisira evana veChiShona anowanzove ababa. Semuenzaniso kana zita rababa riri 'Zana' mwana anopihwa zita rababa vake. Panyaya yekuzvitangisa vechiShona vanhu vanoti zita rekutanga kana rekupedzisira zita. Kana rakanyorwa zita rekutanga rinouya rekutanga uye rekupedzisira rechipiri, kunyangwe izvi zvichigona kuitwa nerekare. Icho chikonzero chiri chekuti kunyangwe vanhu vechiShona vachiziva vanhu nemazita emhuri yavo.<ref name=":14" /><ref name=":15" /> Sezvazviri nekuziva zita remhuri yako kuti iwe uzive iyo nharaunda yavanogona kubva, uye kuti vanogona kuva mwana waani Kunyanya kukosha, kana mumwe munhu achizvizivisa kana kusangana nemumwe munhu waanoziva navo vanowanzo bvunza zita ravo rekupedzisira.
* "Uri mwana waani?" Kana vangangodaro vanosanganisira zita remhuri ravari kufunga nezvaro," Uri mwana waZana here iwewe? "
Uye kana uchipindura mubvunzo wakadai mumwe angati:
* "Ndinonzi Hazvinei Zana" kana kuti vangangotanga nezita ravo rekupedzisira, "Ndinonzai Zana, Hazvinei Zana'.
* Mumwe anogona kuti "Ehe, ndiri mwana wekwaZana. Ndinonzi Hazvinei".
Icho chikonzero chekureva zita rekupedzisira pekutanga kuzivisa mumwe munhu ndechekuti azive mhuri inobva munhu wacho. Nekudaro nei sumo dzechinyakare dzaigara dzichitaridzika seizvi:
* "Hazvinei Zana, mwana wekwaZana"
Kana kuti
* "Hazvinei Zana, wemba yaZana"
==== Mazita evabereki ====
Kutimidza munhu zita nekuda kwemana wake (Chirungu: ''Tekynonyms''). Vashona vanowanzova nemazita evabereki kana mazita ekuremekedza mushure memwana. Semuenzaniso kana vaine vana vatatu Hazvinei, Tsitsi naAchadiwa Zana. Vabereki vachatumidzwa zita remwana wavo wedangwe. Semuenzaniso:
* Amai Hazvi kana Mai Hazvi (vachiuya kubva kuna amai vaHazvinei),
saizvozvo baba vachatumidzwa sa:
* Baba waHazvi kana BaHazvi (vachiuya kubva kuna baba vaHazvinei).
== Zvipfeko ==
Kupfeka kweVashona kwakura pamusoro pemakore, kunyanya kana kuchionekwa kubva kunguva dzechinyakare kusvika mazuva ano. Vashona vane nhoroondo yehunhu waka pfuma, kunyangwe hazvo vakasiya tsika nemagariro avo kazhinji nekuti vanozviti ndezve madhimoni nekuda kweVarungu nekuzvivenga (uye nekuda kuita seVarungu, nekufanana neVarungu) vano wanzo shora hunhu hwavo. Tsika yavo pamusor pezve kupfeka kazhinji zvakanyanya mavara uye mavara akajeka.
=== Machira ===
[[File:Shona attire.jpg|thumb|287x287px|Vakadzi, Vasikana neVana vechiShona]]
Mutsika dzeVashona kana munhu achipfeka anofinhira kuzviremekedza, uye kuremekedza vamwe nenhaka yake, izvi zvinosanganiswa nekuva ne''hunhu'' (Ndebele: Ubuntu). Pamusoro pezvo, hembe dzevanhu vechiShona muchinyakare (kunyangwe ikozvino) dzaiwanzo kuve machira aiputirwa pamwiri, muchimiro aitaridzika se:
* Rokwe (dress)
* Siketi (skirts)
* Mbikiza (short skirt)
* ''Sleeveless "top"'' (vakadzi vaisungira kana ku-''tuck in'' jira racho)
* ''One shoulder "tops"'' (vakadzi vaigona kusungira pabendekete)
* Mabhurugwa (kunyanya evarume)
* Pamwe vaingova nemachira ekufuga muchando
[[File:Mashona.jpg|thumb|285x285px|Vasikana vechiShona]]
Vamwe vasikana vaingo pfeka jira rekuita se siketi vasinga vhari mazamu.
=== Maonamenzi (ornaments) ===
==== Chuma Che Chiuno ====
'''Chuma chechiuno''' (Chirungu: Waist beads; waist belts) ne mabhande echiuno pfekwa nevasikana vechiShona sefashoni. Chume chechiuno kunyanya chaingova chefashoni, uye chekuti vasikana vanake mumaziso evarume. Zvimwe zvikonzero zvekupfeka chuma chechiuno hachizivikwi.
==== Chuma Che Hudyu ====
Pamusoro pe chiuma chechiuno vasikana vechiShona vaipfeka '''chuma chehudyu''' (Chirungu: hip beads). Izvi zvaipfekwa kuti zvibate masiketi avasikana panzvimbo, uye zvaive zvakanaka.
==== Ndoro ====
'''[[Ndoro]]''' yainge yakafanana ne shepu ye'''masheu''' (''shell; shells'') aibva kucoast ye[[Mozambique|Mozambiki]] nekuti Vashona vaitonga uye nekugara nzvimbo yakawanda, pamusoro pezvo vaitengesa zvinhu vachipihwa zvimwe mukudzoserwa. Masheu aigadzirwa sema necklaces aipfekwa pahuro uye pahuma.
==== Zvishongo zvemusafuri ====
Zvishongo zve[[musafuri]] (''brass ornaments''), zvaipfekwa mutsoka, muhuro nemumaoko evakadzi.
Varume vaigona kumapfeka mumaoko kana mumaoko.
==== Madhikausi ====
'''Madhikausi''' (''earrings'')
== Useza (art) ==
=== Zviumbwa (sculptures) ===
=== Mhanzi ===
==== Zviridzwa (instruments) ====
===== Ngoma =====
{|
|Ngoma dzeMhande
* Shauro
yakashandiswa pakutungamira ''rhythm''
* Tsinhiro
inoshandiswa kune mutinhimira
wekupindura
|Dinhe Ngoma
* Mhito
inoshandiswa kune inotungamira ''rhythm''
* Mitumba miviri
inoshandiswa kuita mutinhimira
wekupindura
|Chokoto Ngoma (idzi misoro miviri)
* Chimudumbana
diki, yekutungamira ''rhythm''
* Chigubha
chihombe, chekupindura
mutinhimira
|}
=== Zvinyorwa ===
==== Nhetembo ====
== <small>Mabviro eruzivo</small> ==
[[Category:Vashona]] [[Category:Dzinza]] [[Category:Vanhu veZimbabwe]] [[Category:Madzinza eZimbabwe]]
<references group="C" />
rn5ept7m5jeq8ia9dwnbipi9im36qvv
Bor
0
20229
114075
100583
2026-07-18T00:06:59Z
InternetArchiveBot
13356
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
114075
wikitext
text/x-wiki
[[Bor]] kana [[Belanda Bor]] mutauro unowanikwa ku[[South Sudan]]. Bor uri muboka re[[Mitauro yeLuo]].
==Mazwi Anotodza Bantu==
*Bor inoti adi (truth, true) kureva [[idi]]. Mamwe mazwi: adiga (n. reality).
*Bor inoti ananas (n. pineapple) kureva [[chinanazi]]. Mamwe mazwi: aŋwɛn (num. four) kureva [[zvina|ina]].
*Bor inoti ba (adv. not, no) kureva [[kwete]]. Fananidzai nevara rokuti [[ba]] rinotaurwa ne[[ChiManyika]]?
*Bor inoti bur (n. hole) kureva [[buri]]. Mamwe mazwi: ceŋ (n. sun, day) kureva zuva.
*Bor inoti cɛr (adj. real, actual). [[Giryama]] inoti jeri (truth, genuine) vachireva [[chokwadi]].
*Bor inoti ꞌdaar v.t defeat, surpass) kureva [[kukunda]]. Fananidzai nokuti [[kudarika]]?
*Bor inoti funji (n. teaching, lesson) kureva [[chidzidzo]]. Fananidzai nokuti [[kufunda]]?
*Bor inoti gaam (v.t catch something in the air) kureva [[kugamha]]. Mamwe mazwi:
*Bor inoti ganga (n. ostrich) kureva [[mhou shiri|mhou]]. Shona ine shiri inonzi [[hanga]]?
*Bor inoti kinyɔrɔ (adv. 1. slowly, 2. adj. slow). Fananidzai nokuti [[zvinyoronyoro]]?
*Bor inoti kiti (n. seat, chair) kureva [[chigaro]]. [[Swahili]] inoti '''kiti''' (chair, seat, stool) kureva [[Chigaro Chekugara|chigaro]].
*Bor inoti bur (n. tribe?). Fananidzai nokuti [[mhuri]]?
*Bor inoti nyobo (mod. lazy, laziness) kureva [[nyope]].
*Bor inoti jaar (v.i be straight, right correct) - fananidzai nokuti [[kudyara]]. Mamwe mazwi: njar (n. straight).
*Bor inoti tuŋ (n. horn of animal) kureva [[nyanga yemhuka]]. Fananidzai nokuti kutunga?
==Mamwe Mashoko==
*Bor inoti dungo (n. basket) kureva [[bhasiketi]]. Mamwe mazwi: guk (n. dog) kureva [[imbwa]].
*Bor inoti kwer (n. hoe) kureva [[badza]]. Mamwe mazwi: njengere (n. twig).
*Bor inoti ga (big) kureva [[hombe]]. Mamwe mazwi: fi (n. water) kureva [[mvura]] Ga fi (n. ocean, big river).
*Bor inoti nyi (small) kureva [[diki]]. Mamwe mazwi: lelo (n. stone). nyi lelo (n. pebble, gravel).
*Bor inoti far (n. place) kureva [[nzvimbo]]. Mamwe mazwi: akim (doctor) kureva [[chiremba]]. Far akim (n. hospital).
*Bor inoti di (prep. at, beside, in front of) kureva [[pa-]]. Mamwe mazwi: fi (n. water). Di fi (n. shore, bank).
*Bor inoti fu (n. area) kureva [[nharaunda]]. Mamwe mazwi: Runga (Zande person). Fu Runga (Zande area).
*Bor inoti mi (n. mother) kureva amai. Mamwe mazwi: faci (house). Mi faci (n. wife).
*Bor inoti u (prep. on) kureva [[pa-]]. Mamwe mazwi: kwot (n. house). Ukwot (n. root).
*Bor inoti bar (n. stony area) inzvimbo ine [[matombo]]. Mamwe mazwi: banda (n. swamp) kureva [[matoro]].
*Bor inoti bey (n. salt) kureva [[munyu]]. Mamwe mazwi: bɔngɔ (n. bee hive) kureva [[mukoko]].
*Bor inoti cig (n. information) kureva [[mashoko]]. Fananidzai nokuti [[zviga]]?
*Bor inoti cuung (v.t light, ignite) kureva [[kutungidza]]. Mamwe mazwi: cirɔ (n. needle) kureva tsono.
*Bor inoti dawa (n. medicine) kureva mushonga.
*Bor inoti doom (v.t begin, start something) kureva [[kuvamba]]. Mamwe mazwi: düfo (n. compound).
*Bor inoti fuka (n. sheath, knife holder) kureva [[chihara]]. Mamwe mazwi: fundo (n. salty place).
*Bor inoti fek (adj. heavy, pregnant). Mamwe mazwi: fɛɛt (v.t spread, scatter).
*Bor inoti gura (n. chain) kureva [[cheni]]. Bor inoti nja (adj. tall, high, long) kureva [[refu]].
*Bor inoti ji (n. person) kureva [[munhu]]. Mamwe mazwi: jur (n. 1. young woman 2. beauty).
*Bor inoti kende (adv. alone, only) kureva [[badzi]]. Mamwe mazwi: koro (n. year) kureva gore.
*Bor inoti kodi (n. seed) kureva [[mbeu]]. Mamwe mazwi: kuc (n. right hand) kureva [[rudyi]].
*Bor inoti kulo (n. water collection place). Mamwe mazwi: kundi (n. millet).
*Bor inoti mare (n. joke, miracle, amazing thing). Mamwe mazwi: lɛb (n. tongue) kureva [[rurimi]].
*Bor inoti mbur (adj. warm) kureva [[kudziya]]. Mamwe mazwi: mbuur (v.t. warm up something).
*Bor inoti mbuu (adv. before). Mamwe mazwi: mumbata (n. bread) kureva [[chingwa]].
*Bor inoti ruku (adv. all) kureva [[ose]]. Mamwe mazwi: rut (adv. completely) kureva zvakaperera.
*Bor inoti teng (n. rim, edge, border) kureva [[mucheto]]. Mamwe mazwi: tɛk (mod. strong).
*Bor inoti kot (n. shield) kureva [[nhoo]]. Mamwe mazwi: ünjingi (n. marabu stork).
*Bor inoti kot (n. type of something) kureva [[mhando]]. Mamwe mazwi: gwaar (v.t collect, fetch, take).
*Bor inoti dunda (adj. many) kureva [[zhinji]].
<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.webonary.org/belandabor/files/BelandaBorDictionaryJun15.pdf |accessdate=2022-05-04 |archive-date=2023-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231124220635/https://www.webonary.org/belandabor/files/BelandaBorDictionaryJun15.pdf |deadurl=yes }}</ref>
[[Category:Mitauro yeSouth Sudan]]
ny93fi2uje7inp6rwovb9ieqpg38nnj
Zvinyorwa zve Zvechivanhu kuzhe kwe Wikipidhiya
0
20834
114080
112740
2026-07-18T00:54:29Z
InternetArchiveBot
13356
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
114080
wikitext
text/x-wiki
{| class="float center"
! colspan="3" |[[Mitauro ye Chivanhu|<<<<]]
![[Peji Rekutanga|'''Peji Rekutanga''']]
![[ChiShona|>>>>]]
|}
[[File:Wikipedia logo puzzle globe spins horizontally and vertically, revealing the contents of all of its puzzle pieces, without background.gif|center|frameless|44x44px]]
<blockquote>Peji rino ndere zvinyorwa zve Zve[[ChiShona|chivanhu]] (kana Chishona) zvekunze kwe [[Wikipidhiya]]. Zvifundo zvinowanikwa pano zvinosanganisa pokufunda Chishona, [[nhoroondo]] ye tsika dzedu [[Vashona]] uye Zvimwe zvinhu zve[[Zimbabwe]] wo futi.</blockquote>
{| class="wikitable float center"
|- style="background-color:#000080"
|[[File:Wikipedia logo puzzle globe spins horizontally and vertically, revealing the contents of all of its puzzle pieces, without background.gif|right|frameless|45x45px]]<br/>
<div style="text-align:center;">
<inputbox>
type=search2
bgcolor=#0018f9
width=38
buttonlabel=Tsvaga
searchbuttonlabel=Tsvaga
</inputbox>
</div>[[File:Wikibar-alpha-8bit.png|right|frameless|100x100px]]<br/>
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#358873;"
! style="background:#358873; border:1px solid #ddddc0; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><big>Zvinyorwa</big>
|-
|-
| style="background:#b4d6c1; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px;" |
*[http://www.dokpro.uio.no/allex/gsd.html Duramazwi RechiShona] - [[Duramahwi|duramazwi]] rakaitwa neve ''"[[ALLEX Project]]".'' Iri duramazwi rakaiswa mu[[dandira]] neve ''"Norwegian Documentation Project"'' pavakange vakumbigwa kuita izvi neve ''"[[Wushumo]] wa Allex".''
* [https://web.archive.org/web/20110723104945/http://www.mashumba.com/ Shona Language] - zvinyogwa zva[[Martin Shumba]]
* [https://web.archive.org/web/20221006220252/https://www.edd.uio.no/allex/corpus/africanlang.html Bumbiro rezvinyogwa zveChiShona] - zvinoshandiswa kuongora mashandigo emashoko e[[ChiShona]].
* [http://www.edd.uio.no/allex/ ALLEX Project] - iyi ihumwe yechikwata chenyanzwi dzinoshanda pamwechete mukuongorora nokuunganidza ruzivo gwemutauro weChiShona. Chikwata ichi chinoshanda chiri pa[[Yunivhesiti yeZimbabwe]] chichitungamirigwa naVaChimhundu.
* [https://web.archive.org/web/20091128095813/http://www.uz.ac.zw/units/alri/alri_home.htm African Languages Research Institute (ALRI)]
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sna Ethnologue - Shona (S10, sna)] - mutauro weChiShona mudenhe reruzivo remutauro yepasirino
* [http://www.verbix.com/languages/shona.shtml Denhe remutauro weChiShona rinotaridza kuvakwa kweviitwa]
* [https://web.archive.org/web/20220925045538/http://www.worldlanguage.com/Languages/Shona.htm Nzvimbo mudandira inotaridza zvinotengeswa zvemutauro weChiShona]
* [https://web.archive.org/web/20120503123847/http://www.shonalanguage.info/resources.htm#mawadza Magwaro anobetsera vanotangisa kudzidza mutauro weChiShona]
* [https://web.archive.org/web/20130314200621/http://www.shonalanguage.info/ndau.zip Gwaro rinodzidzisa vanotangisa kudzidza mutauro weChiNdau]
|-
| style="background:#eeeeee;font-size:9pt; text-align:center;" |
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#007417;"
! style="background:#009999; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><div style="font-size:120%">
=== Vakalanga ===
</div><!-- TÍTULO A (FIN)--><!-- TEXTO A -->
|-
| style="background:#ffffff; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |
{|
|[[File:Language icon.png|frameless|67x67px]]
|
{|
|[https://kalanga.org/language/ '''Zvemutauro''']
|-
|Peji rinezvinyorwa ne tsanguro ye zve mutauro we Chikalanga. Mienzaniso, ne malinki ezvokuverenga pa peji racho.
|}
|[[File:Quote-right-cs.svg|frameless|55x55px]]
|
{|
|[https://kalanga.org/texts-in-kalanga/proverbs/ '''"Zanhi re Tsumo''']
|-
|Tsumo dze Chikalanga mu Chikalanga, kuitira avo vanoda kufunda Chikalanga ne kuchiwerenga.
|}
|[[File:Gutenberg Bible, New York Public Library, USA. Pic 01.jpg|frameless|77x77px]]
|
{|
|[https://www.bible.com/versions/860-kbtp-bhaibhili-yakayengemala '''Bhaibheri re "YouVersion"''']
* [https://www.bible.com/bible/860/GEN.1.KBTP Mavambo]
|-
|Bhaibheri re Chikalanga, zvose Testamende Itsva ne Yekare. Pane audhiyo ne yokuwerenga.
|}
|-
|[[File:Dicoo bienvenue.png|frameless|76x76px]]
|
{|
|[https://kalanga.org/language/mathangwane-dictionary/ '''Duramazwi''']
|-
|Duramazwi re Chikalanga, rine ruzhinji rwe mashoko anowanikwa mumutauro we Chikalanga.
|}
|
|
{|
|[https://www.youtube.com/watch?v=gqMgKjAnB0Q&t=1065s Yuuchubhu: "Nhoroondo ne Mazita echiKalanga"]
|-
|Peji re nhoroondo ye Vakalanga, Chikalanga uye tsika dzavo madzimambo avo.
|}
|
|
{|
|[https://www.youtube.com/watch?v=006eggsaPDg Yuuchubhu: Mutambo wechiKalanga]
|-
|
|}
|-
|
|
{|
|[https://kalanga.org/texts-in-kalanga/mihodzi-yebunwa/ '''Chikamu chechinyorwa''']
|-
|Muenzaniso we chinyorwa mumutauro we Chikalanga. Dumidzo re chinyorwa chacho i: '''Mihodzi Yebun’wa'''
|}
|
|
{|
|
* [https://www.youtube.com/watch?v=CReqCgHotLI Yuuchubhu: "Firimu ya Yesu mu Chikalanga"]
* [https://www.youtube.com/watch?v=BoV9KGznXL4 Yuuchubhu: "Nzwiso ye firimu ye Chikalanga"]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Yo-CJfBPGEY Yuuchubhu: "Nzwiso ye kumuka kwa Yesu"]
|-
|Mapeji evaimbi kana mamuvhi anowanikwa mumutauro we Chikalanga,
|}
|
|
{|
|Zviitiko zvamazuvano
|-
|Peji renhau dze zvirikuitika muchimanjemanje mumisha eVakalanga uye nezve mutauro wacho.
|}
|}
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#d6d58e;"
! style="background:#d6d58e; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><div style="font-size:120%">
=== Vavhenda ===
</div><!-- TÍTULO A (FIN)--><!-- TEXTO A -->
|-
| style="background:#ffffff; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |
{|
|[[File:Language icon.png|frameless|67x67px]]
|
{|
|[https://web.archive.org/web/20230119051849/https://talkvenda.webs.com/learntshivendagudani.htm '''Zvemutauro''']
|-
|Peji rinezvinyorwa ne tsanguro ye zve mutauro we Chivhenda. Mienzaniso, ne malinki ezvokuverenga pa peji racho.
|}
|[[File:Quote-right-cs.svg|frameless|55x55px]]
|
{|
|
* [http://muleyate.blogspot.com/p/venda-proverbs-mirero.html '''Zanhi re Tsumo''']
* [https://web.archive.org/web/20230119051847/https://talkvenda.webs.com/vendamotivation.htm '''Motivhesheni muChivhenda''']
|-
|Tsumo dze Chivhenda mu Chivhenda, kuitira avo vanoda kufunda Chivhenda ne kuchiwerenga.
|}
|[[File:Gutenberg Bible, New York Public Library, USA. Pic 01.jpg|frameless|77x77px]]
|
{|
|[https://www.bible.com/versions/280-ven98-bivhili-khethwa-mafhungo-madifha '''Bhaibheri reChivhenda re "YouVersion"''']
* [https://www.bible.com/bible/280/GEN.1.VEN98 Mavambo]
|-
|Bhaibheri re Chivhenda, zvose Testamende Itsva ne Yekare. Pane audhiyo ne yokuwerenga.
|}
|-
|[[File:Dicoo bienvenue.png|frameless|76x76px]]
|
{|
|[https://idoc.pub/documents/english-venda-dictionarypdf-3no7kez55gld '''Duramazwi''']
|-
|Duramazwi re Chivhenda, rine ruzhinji rwe mashoko anowanikwa mumutauro we Chivhenda.
|}
|
|
{|
|
* [https://www.youtube.com/watch?v=5r4rfw1VfsE Yuuchubhu: Nhoroondo ye Mavambo eVavhenda]
* [https://www.youtube.com/watch?v=sRqo3P9br4c Yuuchubhu: Nhoroondo ye Vavhenda]
|-
|Peji re nhoroondo ye Vavhenda, Chivhenda uye tsika dzavo madzimambo avo.
|}
|
|
{|
|
* [https://www.youtube.com/watch?v=6Au7pvSGKH4 Yuuchubhu: Mhanzi ye Chivhenda: '''Makhadzi''']
* [[:ve:Hayani|'''Wikipidhiya ye Chivhenda''']]
|-
|
|}
|-
|
|
{|
|[https://web.archive.org/web/20230119051850/https://talkvenda.webs.com/vendastortstories.htm '''Nyaya pfupi''']
|-
|Muenzaniso we chinyorwa mumutauro we [[Chivhenda]]. Dumidzo re chinyorwa chacho i: '''Maema'''
|}
|
|
{|
|
|-
|Mapeji evaimbi kana mamuvhi anowanikwa mumutauro we Chivhenda.
|}
|
|
{|
|Zviitiko zvamazuvano
|-
|Peji renhau dze zvirikuitika muchimanjemanje mumisha eVavhenda uye nezve mutauro wacho.
|}
|}
|}
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#9fc131;"
! style="background:#9fc131; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |<div style="float:right;">[[File:Wikibar-alpha-8bit.png]]</div><div style="font-size:120%">
=== Vandau ===
</div><!-- TÍTULO A (FIN)--><!-- TEXTO A -->
|-
| style="background:#ffffff; padding-left:0px; padding-top:2px; padding-bottom:2px; padding-right:0px; font-size:9pt;" |
{|
|[[File:Language icon.png|frameless|67x67px]]
|
{|
|'''Zvemutauro'''
|-
|Peji rinezvinyorwa ne tsanguro ye zve mutauro we Chindau. Mienzaniso, ne malinki ezvokuverenga pa peji racho.
|}
|[[File:Quote-right-cs.svg|frameless|55x55px]]
|
{|
|
*
|-
|Tsumo dze Chindau muChindau, kuitira avo vanoda kufunda Chindau ne kuchiwerenga.
|}
|[[File:Gutenberg Bible, New York Public Library, USA. Pic 01.jpg|frameless|77x77px]]
|
{|
|[https://www.bible.com/versions/1694-ndau-bhaibheri-rakachena-muchindau '''Bhaibheri rechiNdau re"YouVersion"''']
* [https://www.bible.com/bible/1694/GEN.1.NDAU Mavambo]
|-
|Bhaibheri re Chindau, zvose Testamende Itsva ne Yekare. Pane audhiyo ne yokuwerenga.
|}
|-
|[[File:Dicoo bienvenue.png|frameless|76x76px]]
|
{|
|'''Duramazwi'''
|-
|Duramazwi re Chindau, rine ruzhinji rwe mashoko anowanikwa mumutauro we Chindau.
|}
|
|
{|
|
*
|-
|Peji re nhoroondo ye Vandau, Chindau uye tsika dzavo madzimambo avo.
|}
|
|
{|
|
*
|-
|
|}
|-
|
|
{|
|'''Nyaya pfupi'''
|-
|Muenzaniso we chinyorwa mumutauro we [[Chindau]]. Dumidzo re chinyorwa chacho i: '''Maema'''
|}
|
|
{|
|
|-
|Mapeji evaimbi kana mamuvhi anowanikwa mumutauro we Vandau.
|}
|
|
{|
|Zviitiko zvamazuvano
|-
|Peji renhau dze zvirikuitika muchimanjemanje mumisha eVavhenda uye nezve mutauro wacho.
|}
|}
|}
{| class="wikitable float center"
|
|}
[[Category:Wikipidhiya]]
[[Category:Mitauro ye Chivanhu (Chishona)]]
[[Category:Zvekuzhe kwe Wikipidhiya]]
918zho2ocohyhmhz64pmmplzsvwxypj
Chibwisi
0
24023
114076
110552
2026-07-18T00:10:08Z
InternetArchiveBot
13356
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
114076
wikitext
text/x-wiki
[[Lubwisi]] mutauro unowanikwa ku[[Uganda]] ne[[Congo, Kinshasa]]. Kana kuri kuDRC mutauro uyu unonzi [[Talinga]].
==Mazwi Ari Pedyo neShona==
*[[Lubwisi]] vanoti '''nyama''' (n. meat) kureva [[nyama]].
*Lubwisi inoti '''nyaanya''' (n. tomato) kureva [[domasi]]. Ko zita rinonzi [[Manyanya]]?
*Lubwisi inoti '''nanja''' (n. lake, sea, ocean) kureva [[nyanza]].
*Lubwisi inoti '''ndaghaano''' (n. promise; covenant; agreement; contract) kureva [[chirangano]].
*Lubwisi inoti '''ndege''' (n. airplane) kureva [[ndege]].
*Lubwisi inoti '''ndimo''' (n. crop) kureva [[mumera]] wezvirimwa.
*Lubwisi inoti '''ndwala''' (n. sickness, disease) kureva [[hurwere]].
*Lubwisi inoti '''ngoma''' (n. drum) kureva [[ngoma]].
*Lubwisi inoti '''nguwe''' (n. leopard).
*Lubwisi inoti '''njala''' (n. hunger, starvation) kureva [[nzira]].
*Lubwisi inoti '''njoko''' (n. mother) kureva [[nyoko]] kana amai.
*Lubwisi inoti '''njikala''' kana '''mulingo''' (n. situation, condition) kureva [[mamirire]].
*Lubwisi inoti '''mulingo''' (n. 1. kind, type, style, 2. method, means, way, manner) kureva mutowo.
*Lubwisi inoti '''nkanga''' (n. guinea fowl) kureva [[hanga]].
*Lubwisi inoti '''nsi''' kana '''kyalo''' (n. world; surroundings; countryside) kureva [[rinopasi|chisi]].
*Lubwisi inoti '''mbeba''' (n. rat that lives both in the bush and in houses) kureva [[mbeva]].
*Lubwisi inoti '''mbuwa''' (n. dog) kureva [[imbwa]].
*Lubwisi inoti '''maasi''' (n. water) kureva [[mvura]]. Ndebele inoti '''amanzi'''.
*Lubwisi inoti '''musana''' (n. sun, sunshine) kureva [[mushana]].
*Lubwisi inoti '''musaasa''' (n. man, human being) kureva [[munhu]].
*Lubwisi inoti '''mutima''' (n. heart) kureva [[moyo]].
*Lubwisi inoti '''muyambi''' (n. helper) kureva [[mubatsiri]]. Ko zita rinonzi [[Muyambi]]?
*Lubwisi inoti '''muuya''' (n. co-wife) kureva [[mukadzinyina]].
*Lubwisi inoti '''mukoli''' (n. worker) kureva [[mushandi]].
*Lubwisi inoti '''mulemi''' (n. politician, governor, ruler) kureva [[mutungamiri]]?
*Lubwisi inoti '''kulema''' (n. lead, rule, govern) kureva [[kutungamira]].
*Lubwisi inoti '''muliisiya''' (n. herdsmen) kureva [[murisi]].
*Lubwisi inoti '''musoni''' (n. sewer of clothes) kureva [[musoni]].
*Lubwisi inoti '''muteeki''' (n. cook) kureva [[mubiki]] kana [[nyakubika]].
*Lubwisi inoti '''mwaka''' (n. year) kureva [[gore]].
*Lubwisi inoti '''mweli''' (n. moonlight) kureva [[mwedzi]].
*Lubwisi inoti '''Kibhudha''' (n. Buddhism) kureva [[ChiBhudha]].
*Lubwisi inoti '''kibhi''' (n. sinful act, evil act) kureva [[chivi]].
*Lubwisi inoti '''luhande''' (n. side, direction).
*Lubwisi inoti '''kihanda''' (n. path, road) kureva [[nzira]].
*Lubwisi inoti '''kighano''' (n. tale, story, fable, myth) kureva [[ngano]].
*Lubwisi inoti '''kikulu''' (n. primary, important) kureva [[chikuru]].
*Lubwisi inoti '''kikwato''' (n. tool, instrument) kureva [[chibatiso]].
*Lubwisi inoti '''kulaghila''' (n. order, command; tell s.b. to do s.t) kureva [[kuraira]].
*Lubwisi inoti '''kudhilika''' (n. sink down) kureva [[kudhirika]].
*Lubwisi inoti '''kukama''' (n. wring, squeeze out, 2. milking a cow) kureva [[kukama]].
*Lubwisi inoti '''kukangama''' (n. to be on top) kureva [[kukangarara]].
*Lubwisi inoti '''kupanga''' (v. arrange in categories or in order ) kureva '''kupanga'''.
*Lubwisi inoti '''kuyamba''' (n. help, assist) kureva [[kubatsira]].
*Lubwisi inoti '''kuuluka''' (n. run away, escape) kureva [[kuuruka]].
*Lubwisi inoti '''jail''' (n. ) kureva [[c]].
*Lubwisi inoti '''ebuno''' (n. buttock) kureva [[magaro|garo]]. Ndebele inoti [[izibuno]].
*Lubwisi inoti '''ehanga''' kana '''mahanga''' pakuwanda (n. country, nation) kureva [[nyika]].
*Lubwisi inoti '''ekumi''' (n. ten) kureva [[gumi]].
*Lubwisi inoti '''ekilo n'ekisana''' (n. night and day) kureva [[siku nesikati]].
*Lubwisi inoti '''elele''' kana '''malele''' pakuwanda (n. fern).
*Lubwisi inoti '''ese''' (n. father) kureva [[baba]]. Ndebele inoti [[yise]] kureva baba vake?
*Lubwisi inoti '''matama''' (n. cheeks) kureva [[matama]].
*Lubwisi inoti '''bulema''' (n. infirmity, disability, handicap) kureva [[kuremara]].
*Lubwisi inoti '''bulili''' (n. bed) kureva [[uriri]].
==Mamwe Mazwi==
*Lubwisi inoti '''kighango''' (n. cultural norm).
*Lubwisi inoti '''nguma''' (n. foetus, fetus) kureva [[mwana ari munhumbu]].
*Lubwisi inoti '''mulimo''' kana '''nkoli''' (n. work) kureva [[basa]].
*Lubwisi inoti '''nkoluwa''' (n. pattern, model).
*Lubwisi inoti '''nkula''' (n. growth) kureva [[chakurira]] ipapo.
*Lubwisi inoti '''nondo''' (n. hammer) kureva [[nyundo]].
*Lubwisi inoti '''noni''' (n. bird) kureva [[shiri]].Ndebele inoti [[nyoni]].
*Lubwisi inoti '''ntandiko''' (n. beginning, source) kureva [[mavambo]].
*Lubwisi inoti '''nungu''' kana '''museke''' (n. pipe - for conveying water) kureva [[paipi]].
<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.webonary.org/lubwisi/wp-content/uploads/bantu/images/Lubwisi%20Dictionary%20Sep%202012.pdf |accessdate=2023-08-29 |archive-date=2023-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829154036/https://www.webonary.org/lubwisi/wp-content/uploads/bantu/images/Lubwisi%20Dictionary%20Sep%202012.pdf |deadurl=yes }}</ref>
<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://lubwisi.webonary.org/ |accessdate=2023-08-29 |archive-date=2019-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712045933/https://lubwisi.webonary.org/ |deadurl=yes }}</ref>
[[Category:Mitauro yeBantu]]
[[Category:Mitauro yeAfrica]]
[[Category:Mazita yeUganda]]
[[Category:Mazita yeDRC]]
7p6pb0y74teat8vejjl5gkyu8dxi6yk