Wikipedia
sowiki
https://so.wikipedia.org/wiki/Bogga_Hore
MediaWiki 1.47.0-wmf.2
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
Portal
Portal talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Hawiye
0
1683
297606
297047
2026-05-19T08:06:04Z
Muuse8
36079
297606
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|
|group = Hawiye<br /> بنو هوية
|image =
|poptime =
|region1 = {{flagcountry|Somalia}}
|region2 = {{flagcountry|Ethiopia}}
|region3 = {{flagcountry|Turkey}}
|region4 = {{flagcountry|Kenya}}
|langs = [[Somali language|Somali]]
|rels = [[Sunni]], [[Wahaabi]]
|related-c = [[Dir]], [[Daarood]], [[Raxanweyn]] iyo qabiilo [[Soomaali]] kale<!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->
| population = 5,000,000
}}
'''Hawiye''' ({{lang-ar|بنو هوية}},{{lang-en|Hawiye}}) waa beel ka mida qabiilada [[Soomaali|Soomaalida]], kuwaasi oo ku dhaqan deegaano ka tirsan wadanka [[Soomaaliya]], [[Itoobiya]], iyo [[Kiinya]].<ref>http://www.lib.utexas.edu/maps/africa/somalia_ethnic_grps_2002.jpg</ref><ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=https://www.hrw.org/reports/1990/WR90/AFRICA.BOU-09.htm |access-date=2016-03-08 |archive-date=2016-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818134833/https://www.hrw.org/reports/1990/WR90/AFRICA.BOU-09.htm |dead-url=yes }}</ref> ama laba<ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=http://www.dnd.ca/somalia/vol1/v1c11e.htm |access-date=2016-03-08 |archive-date=2005-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112233808/http://www.dnd.ca/somalia/vol1/v1c11e.htm |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf |access-date=2016-03-08 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716081350/http://www.asylumlaw.org/docs/somalia/ind01b_somalia_ca.pdf |dead-url=yes }}</ref> kaga jira badnaanta tirada qabiilooyinka Soomaalida, waxay degaan caasimada [[Muqdisho]]<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6483427.stm</ref>.
== Taariikh ==
Sida uu qoraa [[Al-Idriisi]] oo sanadka 12aad, qabiilka Hawiye waxay ku dhaqaaqeen degmooyinka badweynta ka dhaxeysa [[Xaafuun]] ilaa [[Marka]], iyadoo xiriir la leeyahay webiga hoose ee [[webiga Shabeelle]] hoose. Waxa uu sheegayaa Al-Idriisi Hawiye inay ahayd [[qabiilka Soomaaliga]] ugu horaysa ee laga wada hadlayo [[Geeska Afrika]]. Qorayaasha carabka ee soo baxay ka dib, waxay sidoo kale qiraayaan qabiilka Hawiye oo la xiriira [[Marka]] iyo dhulka hoose ee [[Shabeelle]]. Cibnu Saacid (1214-74), tusaale ahaan, waxa uu ka dhigayaa [[Marka]] in ay tahay caasimada Hawiye, kuwaas oo noqonaya ciidamada shan todobaadood oo ku yaal dheelmiyo webiga ay dhigato "Niyilka [[Muqdisho]]", tixraac wanaagsan oo la xiriira [[Shabeelle]].<ref>Lewis, I. M. (1999). A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa. James Currey Publishers. Retrieved from https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C</ref>
==Deegaanka ==
Beelweynta Hawiye waxay wadanka [[Soomaaliya]] ka degtaa gobolo badan oo ka mid tahay:
* [[Shabeellaha Dhexe]] oo ay beesha [[Abgaal]] ugu badantahay
* [[Hiiraan]] oo ay beesha Xawaadle iyo Gugundhabe ugu badantahay
* [[Mudug]] oo 3/5 degmo ay beesha Habargidir iyo Abgaal ku leedahay
* [[Galgaduud]] oo 8/10 degmo ay beelaha Habargidir, Abgaal, Murusade iyo Duduble ku leeyihin
* [[Jubbada Dhexe]] oo ay beesha Sheikhaal dhinac ka dagto
* [[Shabellaha Hoose]], oo ay beelaha Abgaal, Murusade, Wacdaan, Sheikhaal, Habargidir iyo beelo kala degaano fara badan ku leeyihin
* [[Bakool]] oo ay beesha Jijeele dhinac ka dagaan
* [[Sool]] gaar ahaan Adhicadeeye iyo Qaraaro oo ay beelaha Fiqishini oo Habargidir ka mid ah dagaan
Sidoo kale, waxaa beesha laga helaa wadanka [[Itoobiya]], gaar ahaan:
* Gobolka Faafan, gaar ahaan degmayaasha Baabile oo Karanle dagan iyo Gursum oo Karanle iyo Sheikhal deganyihiin isla meeshi ah meesha oo Awoowe Hawiye ku aasanyahay.
* Gobolka Sitti, gaar ahaan Ma'ayso iyo Goljano oo ay beesha Gugundhabe dagto
* Gobolka Liibaan, gaar ahaan Filtu, Boqolmaayo iyo Qarsaduula oo ay beelaha Dagoodi iyo Karanle Hawiye dagaan
* Gobolka Afdheer, gaar ahaan Doolo Baay iyo Raaso oo ay beelaha Dagodia iyo Sheikhaal daganyihiin
* Gobolka Erer, gaar ahaan Maayu Muluqo iyo Qubi oo ay beelaha Murule dagto
* Gobolka Shabelle, gaar ahaan Mustaaxiil iyo Feerfeer oo ay beelaha Jidle dagaan
Sidoo kale, wadanka [[Kiinya]] waxay degaan ku yihiin:
* Gobolka Wajeer, oo ay beelaha Dagoodi iyo Ajuuran dagaan
* Gobolka Mandhera, oo ay beesha Murule dagto
== Shaxda Beesha ==
Cali Jimcaale Axmad waa aqoonyahan Hawiye wuxuu sharxay kitaabka la yiraahdo “''The Invention of Somalia''” laguna daabacay 1995 “The Red Sea Press, Inc. – Lawrenceville, NJ 08648 ee dalka Maraykanka, wuxuu bogiisa ku wariyay oo yiri Hawiye abtirsigeedu waa sidatan:<ref name="ali_jimale_ahmed2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC&lpg=PA129&dq=Mudulood&pg=PA123#v=onepage&q&f=false|title=The Invention of Somalia|publisher=Red Sea|year=1995|isbn=0-932415-98-9|location=[[Lawrenceville, New Jersey|Lawrenceville]], [[New Jersey|NJ]]|page=123|author=[[Ali Jimale Ahmed]]}}</ref>
[[File:Hawiye clan tree.jpg|thumb|Hawiye clan tree (simple version).]]
{{tree list}}
*[[Samaale]]
**Irir
***Hawiye
****[[Karanle]]
*****Kaariye
*****Gidir
*****Sexawle
******Baad
*****[[Murusade]]
******[[Sabti]]
*******[[Abu Bakr Sabti|Abakar Sabti]]
*******[[Abdalla Sabdi|Abdalla Sabti]]
*******Idinle Sabti
*******Ibrahim Sabti
******Foorculus
*******Habar Ceyno
*******Habar Maxamed
****Gugundhabe
*****Molkaal (Molcal)
******[[Badi Ade]]
*******Afgaab
*******Maamiye
*******Subeer
******Baydisle
******Saransoor<ref name="Gli Annali dell'Africa Italiana">{{Cite book|title=Gli Annali dell'Africa Italiana|year=1938|url=https://books.google.com/books?id=GREUAAAAIAAJ&dq=Gogondov%C3%B2&pg=PA1130|page=1130|access-date=2023-02-22|archive-date=2023-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404152746/https://books.google.com/books?id=GREUAAAAIAAJ&dq=Gogondov%C3%B2&pg=PA1130|url-status=live}}</ref>
*******[[Gaaljecel]]
********Barsane
********Sooranle
*********Doqondiide
*********Dirisame
*********Dar-Waaq
**********Abtisame
**********Lahube
***********Aloofi
***********Makahiil Omar
*******[[Degoodi]]
********Fai
********Dumaal
*******Ciise
*******Masarre
*****Jidle alias [[Murule]]
******Abdi (Yabarsein)
******Kuulow
******Sharmarke
******Nacabsoor
*****Jijeele
******Reer Faqay
******Reer Wabar
****Gorgaarte
*****Hiraab
******[[Mudulood]]
*******Cali Cusmaan(Abgaal)
*******[[Udejeen]]
********Kheyre Macalin
********Adan Yacqub
*******Darandole
********Hilibi
*********Cismaan
**********[[Wa'daan]]
***********Maalinle
***********Samakaay
*********Moobleen
**********Magacle
**********Abidig
*********Ilaaway
*********[[Abgaal]] (Cali)
**********Harti
***********Warsangeli
***********Suul Harti
************Maxamed Caroone
*************Agoonyar
*************Owbakar
**************Reer Imaam
*************Yabar Maxamed
************Nugaale (Habar Nugaal)
************Cabdalla Caroone
*******Ciise Harti
**********Wa'budhan
***********Galmaax Yonis
************Yusuf Galmaax
*************Maxamed Muuse
************Cumar Galmaax
*************Celi Cumar
*************Reer Mataan (Abdulle)
************Abdulle Galmaax
********Xuseen Yonis
*********Sahal Koraaye
********Adan Yonis
***********Kabaale Wacbudhan
************Saleeban Muse
************Xeyle Muse
***********Dauud
************Isaaq Dauud
************Yusuf Dauud
*************Reer Ugaas
**********Wa'aysle (Warculus)
***********Saleeban Waceysle
***********Cumar Saleeban
************Dhagaweyne Cumar
************Faqay Cumar
************Cabdalle Cumar
*************Cali Gaaf
*************Absuge
*************Macalin Dhiblaawe
***********Abdirahman Saleban
***********Jibraail Waceysle
***********Haaruun Waceysle
******[[Duduble]] (Maxamuud Hiraab)
*******Maxamed Camal
*******Maqlisame
*******Owradeen
******[[Sheekhaal]]<ref name="Bricchetti 1899 174">{{Cite book|title=Somalia e Benadir|last=Bricchetti|first=Robbecchi|year=1899|url=https://books.google.com/books?id=TmUMAQAAIAAJ&dq=Martille+Herab&pg=PA174|page=174|access-date=2023-02-22|archive-date=2023-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404173812/https://books.google.com/books?id=TmUMAQAAIAAJ&dq=Martille+Herab&pg=PA174|url-status=live}}</ref>
*******Loobage
********Maxamed Cagane
*******Aw-Qudub
******[[Habar Gidir]]
*******[[Sacad]]
*******Saleebaan
*******[[Ayr|Cayr]]
*******Saruur
*****Wadalaan
*****[[Silcis]]
*****[[Hawadle]]<ref name="Somalia Etnografia">{{Cite book|title=Somalia Etnografia|year=1957|url=https://ibb.co/TqsxNzY|page=60|access-date=2023-02-10|archive-date=2023-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210032129/https://ibb.co/TqsxNzY|url-status=live}}</ref>
******Samatalis
*******Dige Samatalis
*********Ciise Dige
**********Ibrahim Ciise
**********Madaxweyne Ciise
***********Ali Madaxweyne
***********Yabar Madaxweyne
***********Abdalle Madaxweyne
************Agoon Abdalle
*********Yabar Dige
**********Adan Warsame
*******Cabdalle Samatalis
*******Faramage Samatalis
********Reer Ugaas
*******Yusuf Samatalis
********Abdi Yusuf
****Jambeelle
*****Hintire
*****[[Ajuran (clan)|Ajuran]]<ref name="Geographica Italiana 1892 970">{{Cite book|title=Bollettino della Società geografica italiana|last=Geographica Italiana|first=Società|year=1892|url=https://books.google.com/books?id=g64yAQAAMAAJ&dq=Giambelle+&pg=RA1-PA970|page=970|access-date=2022-08-19|archive-date=2022-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819030015/https://books.google.com/books?id=g64yAQAAMAAJ&dq=Giambelle+&pg=RA1-PA970|url-status=live}}</ref>
******Gareen
******Waalamage
****Xaskul
*****Owsaan
****Raarane Hawiye
{{tree list/end}}
==Dadka caanka ah Hawiye==
===Siyaasiyiin===
* [[Aaden Abdulle Osman Daar]] , President of Somalia, 1960–67
* [[Ali Mahdi Muhammad]], President of Somalia, 1991–1995
* [[Cabdiqaasim Salaad Xassan|CAbdiqaasim salaad xasan]], President of Somalia, 2000–2004
* [[Cabdullaahi Ciise|Cabdullaahi ciise]], Prime Minister of Somalia, 1954–1960
* [[Ali Mohammed Ghedi]], Prime Minister of Somalia, 2004–2007
* [[Hassan Sheikh Mohamud]], current President of Somalia
* [[Mohamed Farrah Aidid]], self declare President of Somalia 1995-1996
* [[Nur Hassan Hussein]], Prime Minister of Somalia, 2007–2009
* [[Sharif Ahmed]], President of Somalia, 2009-2012
* [[Abdirahman Janaqow]], Somali leader, deputy chairman of the Islamic Courts Union of Somalia (ICU), Minister of Justice
* [[Abdullahi Ahmed Addow]], former Somalia Ambassador to the United States (1970–80)
* [[Abukar Umar Adani]], Islamist, businessman who used to control the El-ma`an beach area which served as Mogadishu's port since the closure in 1995 of the city's main port
* [[Bashir Raghe Shiiraar]], secular faction leader; member of the US-backed Alliance for Peace and the Fight Against International Terrorism
* [[Hassan Mohamed Hussein Mungab]], Mayor of Mogadishu
* [[Mohamed Abdi Hassan]], entrepreneur and faction leader
* [[Mohamed Afrah Qanyare]], politician who was based to the south of Mogadishu and member of TFG parliament
* [[Mohamed Nur]], former Mayor of Mogadishu
===Saraakii milatari===
* [[ Odowaa Yuusuf Rageh ]] , He is the incumbent Chief of the Somali Armed Forces .
* [[Ahmed Maxamed Xasan]], Lieutenant colonel who defused Mig-17 jet fighter bombs
* [[Daud Abdulle Hirsi]], Commander-in-chief of the Somali national forces, 1960–67
* [[Hassan Dahir Aweys]], leader of Islamist revolution in Somalia, 2006–09
* [[Hussein Kulmiye Afrah]], vice-president of Somalia under the Siad Barre regime
* [[Mohamed Farrah Aidid]], Chairman of the United Somali Congress, 1991–1994
* [[Mohammed Hussein Ali]], Commissioner of the Kenyan police; 2004–08
* [[Muuse Suudi Yalahow]], politician who served as Trade Minister in the Transitional Federal Government
* [[Salaad Gabeyre Kediye]], Father of the 1969 revolution
===Aqoonyahanno===
* [[Abdi Mohamed Ulusso]], 2003 presidential candidate
* [[Abdirahman Yabarow]], Editor-in-Chief of the VOA Somali Service
* [[Abdulkadir Yahye Ali]], peace activist, co-director and founder of the Center for Research and Dialogue <ref>{{Cite web|title=CRD Somalia|url=http://www.crdsomalia.org/yahya.shtml|publisher=Center for Research and Dialogue|date=2005-07-12|accessdate=2010-10-12|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725202337/http://www.crdsomalia.org/yahya.shtml|url-status=dead}}</ref>
* [[Abukar Umar Adani]], businessman who operates the Elman port services
* [[Ali Jimale]], educator at the City University of New York
* [[Ali Sheikh Ahmed]], dual president of Mogadishu University and Al-Islaah
* [[Elman Ali Ahmed]], entrepreneur and social activist
* [[Hilowle Imam Omar]], co-chairman of the reconciliation program 1995-2000
* [[Hussein Ali Shido]], founding member of the United Somali Congress
* [[Hussein Sheikh Ahmed Kaddare]], author of the Kaddariya script, 1952
* [[ Dr Abdullahi Qoryoooley ]] , founder of Hubaal specialist hospital in Mogadishu .
* [[Ibrahim Hassan Addou]], Former Professor of Washington University. Foreign Minister of the Union of Islamic courts in 2006
* [[Omar Iman Abubakar]], professor and researcher in Hadith Sunna, Chairman of Hisbi Islam<ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=85097§ionid=351020501 |access-date=2016-03-02 |archive-date=2009-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611083240/http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=85097§ionid=351020501 |dead-url=yes }}</ref><ref>http://allafrica.com/stories/200902080003.html</ref>
===Ugaasyada iyo Wadaadada===
* [[ Imaam Mahamud ]], imam of Mudulood Hiraab
* [[Ugaas Mohamed Ali Ugaas ]] , ugaas of Abgaal
* [[Imam Axmed Gurey]], Conqueror of Abyssinia
* [[Ahmed Diriye Ali]], spokesman of the Hawiye traditional elders.
* [[Olol Diinle]], last king of the [[Ajuran Sultanate|Ajuran empire]]
* [[Sheikh Hassan Barsane]], Ahmaddi anti-colonialist scholar
* [[Sheikh Ali Dhere]], founder of the first Islamic Court in Mogadishu
===Fanka iyo suugaanta===
* [[Khadiija Ciise Faracadde]], poemist, leadership and peacebuilder.
* [[Maxamed Cali Kaariye]], Song writer
* [[C/Kariin Farax Qaareey (Jiir)]], Music writer
* [[Magool]] (Halima Khalif Omar), Singer
* [[Hasan Adan Samatar]], Singer
* [[Salaad Derbi]], Singer
* [[C/Qaadir Jubba]], Singer
* [[Shamso Cumar Xaydar]], Singer
* [[Hanuuniye]], Singer & Song writer
* [[Sulfe]], Singer & musician
* [[Cumer Shooli]], Singer & musician
* [[Abdi Bashiir Indhobuur]], poet and composer, writer of several patriotic songs
* [[Abdulle Geedannaar]], poet
* [[C/Qaadir Xasan Nageeye]], Singer
* [[Binti Cumar Gacal]], Singer
* [[Xabiiba Xasan Tooxoow]], Singer
* [[K'naan]], Somali-Canadian poet, rapper and musician
* [[Sheekh Ahmed Gabyow]], 19th-century poet
==Sidoo kale fiiri==
*[[Soomaali|Beelaha Soomaalida]]
* [[Maxakamadaha islaamiga]]
==Tixraac==
{{reflist|2}}
{{Beelaha Soomaalida}}
{{Commons|Category:Hawiye clan}}
[[Category:Qabiilada Soomaalida]]
[[Category:Soomaali]]
[[Category:Dadka Soomaaliga]]
[[Category:Beelaha Hawiye]]
hq2uxnnrcgp4qpdsgceketwkcwgf2oj
Wikipedia:Requests for adminship
4
2014
297598
297577
2026-05-19T06:03:50Z
Isma4l
41797
297598
wikitext
text/x-wiki
::''Boga [[WK:RFA]] halkan ayaa laga soo toosiyay.
Haddii aa rabto in aa noqoto [[Wikipedia:Maamulka|maamulaha]], waa ku saxsantahay in aa imaatay meeshaan. Qof kasto oo meeshaan wax ku darsado wuxuu xaq u leeyahay in ka mid noqdo maamulaha. Si aad codsigaada u soo gudbiso raac talaabooyinkan.
Isticmaalayaasha kale waa in aa taageero ka heshaa, waa in ee kugu taageeraan maamulnimada ama wixii aad codsaneesid. Qoraal codsi ah halkan ku samee, kaasi oo leh ciwaan u gaar ah. Markii aa taageero ka heshid waxaa imaanaayo isticmaale ah [[Wikipedia:Bureaucrats|Bureaucrats]], waa isticmaale awood u leh in oo dadka ka dhigo maamule, wuuna diidi karaa haddii aa codeynta ku guul dareesatid.
Fiiro gaar: hadii aad rabto inaad aragto codsiyo hore fadlan fiiri archives: [[Wikipedia:Requests for adminship/Kayd 1|1]] [[Wikipedia:Requests for adminship/Kayd 2|2]]
== Requests for adminship ==
'''Fadlan u Codeey''' Inuu ka mid noqdo Maamulka! [[User:Abshirdheere|Abshirdheere]] [[User talk:abshirdheere|<sup>(Farriin ii soo qor...)</sup>]]</span>
<div style="width:100%; overflow:auto;"><pre>
<nowiki>'''Haddii aa taageersantahay iyo haddii aa taageersaneen, sidaan u qor'''</nowiki>
{{Waa taageersanahay}} <---< Copy ama Nuqul ("ku qor sababta")
{{Ma taageersani}} <----< (" ku qor sababta")
{{Dhexdhexaad}} <-------< ("ku qor sababta")
</pre></div>
I want to apply sysop to improve areas that need improvement such as [[MediaWiki:Edittools]] and [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] because If you do not have the capability Sysop you can't do anything.
thanks
--[[User:Abshirdheere|Abshirdheere]] ([[User talk:Abshirdheere|talk]]) 22:44, 21 Abriil 2014 (UTC)
:This user's plans with the titleblacklist (see [[MediaWiki talk:Titleblacklist]] and [[MediaWiki:Titleblacklist]]'s history (where the proposed changes were implemented by another admin) don't make me think it would be a good idea to trust this user with sysop access as of now. I expect some clarification from his side before. Though, please note that I am not involved in the sowiki community. [[User:Vogone|Vogone]] [[Meta:SWMT|(SWMT)]] 08:50, 28 Abriil 2014 (UTC)
Please write before everything<pre>{{Waa taageersanahay}}</pre> [[Image:Symbol confirmed.svg|20px|link=|alt=]] Agree, or <pre>{{Ma taageersani}}</pre> [[Image:Symbol declined.svg|20px]] Disagree or <pre>{{Dhexdhexaad}}</pre> [[file:Symbol neutral vote.svg|20px]] Neutral
Never judge anyone until you understand its purpose, I leave the decision to Steward especially [[User:MF-Warburg|MF-W]]
--[[User:Abshirdheere|Abshirdheere]] ([[User talk:Abshirdheere|talk]]) 13:11, 28 Abriil 2014 (UTC)
==== renewal ====
Temporary adminship is going to expire on August 08 a renewal request for permanent adminship posted in [[meta:Steward requests/Permissions|meta Steward]].
--[[User:Abshirdheere|Abshirdheere]] ([[User talk:Abshirdheere|talk]]) 19:14, 23 Agoosto 2014 (UTC)
:The suggested edit and response to title blacklist is a little of a concern. Such edits should be very specific, not so loose, and need to be considered in the overall sense, not local only. [[User:Billinghurst|Billinghurst]] ([[User talk:Billinghurst|talk]]) 10:20, 30 Agoosto 2014 (UTC)
Hello [[User:Billinghurst|Billinghurst]], I explained that case for [[User:Ajraddatz|Ajraddatz]] and you can follow from [http://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions/2014-08#Abshirdheere.40SoWiki here] my responsibility is greater than that any fears of sabotage such as title blacklist, these days people judge the wrong because they don't control what you mean.
Anyway if something means mistake is misunderstanding. After [[User:Ajraddatz|Ajraddatz]] what he advised me, not done anything in the blacklist so what is new?
Thank you
--[[User:Abshirdheere|Abshirdheere]] ([[User talk:Abshirdheere|talk]]) 10:03, 4 Sebteembar 2014 (UTC)
==Request for Admin (ismail4all)==
ASC dhamaan,</br>Soomaali Wikipedia waxay ku jirtaa kaalinta 173aad ee 290ka luuqadood ee dhamaan Wikipedia. Sidoo kale waxaa ku jira in ku dhow 5,000 maqaal oo iskugu jira kuwo qabyo ah iyo kuwo dhamaystiran. Dhibaatada koowaad ee so.wiki haysata waa kharibaada dadka aan diiwaangashanayn (IP vandalism). Waxaa jira bogag badan oo si heersare ah u qoran kuwaawi oo marar badan lagu daray ereyo khalad ah ama qof magaciisa. Intaas waxaa dheer, waxaa jira bogag badan oon ku calaamadeeyay ''Tirtir'' kuwaasi oo ilaa hada cid fiirisan jirin. Sidaas darteed, waxaa muhiim ah inaan helno qof si joogto ah arimahaasi wax uga qabta.
Isku soo wada duub, maamule ku hadla Af Soomaali waa muhiim in uu meeshan joogo. Qof meeshan waligiis bilaa lacag uga shaqaynaya ma jiro, '''''Xilku Waa Wareegto'''''. Waxaan codsanayaa inaan wakhtigeyga uga faa'iideeyo luuqadeena hooyo.
::Fadlan hoos ku qor: '''Waan Taageersanahay''' (support), '''Dhexdhexaad''' (neutral) ama '''Ma Taageersani''' (don't support).
:::(sidoo kale fiiri: [[Special:Contributions/Ismail4all|wax qorkayga]] • [[User_talk:Ismail4all|wadahadal]] • [[User:Ismail4all|igu saabsan]])
;In English:
Dear Wikipedians,
For the last couple of years we had no regular admin here in so.wiki. During these times we have experienced a lot of vandalism, misconducts and other abusive behaviors that has damaged a lot of pages. I personally, tried to defend some pages, and have marked other abusive pages for deletion. However, there were no action taken, because there is no one to finish everything the job. If you check [[:Category:delete]] you will be surprised to see how many pages are there for so long. Since our last admin is absent for so long, i would like to request for admin-ship here in Somali Wikipedia, so that i can at least defend the good pages.
::Please vote and write: '''Waan Taageersanahay''' (support), '''Dhexdhexaad''' (neutral) or '''Ma Taageersani''' (don't support).
:::(Also see: [[Special:Contributions/Ismail4all|my contributions]] • [[User_talk:Ismail4all|talk]] • [[User:Ismail4all|about me]])
Thank you,
[[User:Ismail4all|Ismail Suge]] ([[User talk:Ismail4all|talk]]) 18:19, 10 Oktoobar 2015 (UTC)
</br>[[User:Maax|Maax]], [[User:Mimursal|Mimursal]], [[User:Man77|Man77]], [[User:Made4me|Made4me]], [[User:abshirdheere|abshirdheere]], [[User:Jimalehma|Jimalehma]], [[User:Abdimajidmashka|Abdimajidmashka]], [[User:Axmed xassan|Axmed xassan]], [[User:BAGADI Mubaarak Awdheegle|BAGADI Mubaarak Awdheegle]], [[User:Baronnet|Baronnet]], [[User:Biriye141|Biriye141]], [[User:Brya|Brya]], [[User:CFCF|CFCF]],
::;salaan qaali ah dhamaantiin, walaal aniga waan ku taageersanahay. Aniga codkayga waa ku siiyay.
(English: i support [[User:Ismail4all|Ismail4all]])
{{Waa taageersanahay}}
Mahadsanidiin akhyaarta. [[User:Jimalehma|Jimalehma]] ([[User talk:Jimalehma|talk]]) 00:14, 11 Oktoobar 2015 (UTC)
*[[User:Jimalehma|Jimalehma]] mahadsanid sxb, waan ku faraxsanahay taageeridaada.[[User:Ismail4all|Ismail Suge]] ([[User talk:Ismail4all|talk]]) 00:33, 11 Oktoobar 2015 (UTC)
Saxiib waan ku salaamay, si fiican ayaad samaysay waanan ku taageeraya.{{Waa taageersanahay}}. Good luck. [[User:Made4me|Made4me]] ([[User talk:Made4me|talk]]) 02:51, 11 Oktoobar 2015 (UTC)
*[[User:Made4me|Made4me]] aad iyo aad ayaad u mahadsan tahay saaxiib. Apreciated. [[User:Ismail4all|Ismail Suge]] ([[User talk:Ismail4all|talk]]) 03:17, 11 Oktoobar 2015 (UTC)
*{{Waa taageersanahay}} : '''Waan Taageersanahay''' (support). We definitely need admins for so.wikipedia. [[User:Baronnet|Baronnet]] ([[User talk:Baronnet|talk]]) 16:14, 12 Oktoobar 2015 (UTC)
*No objections, and, as Non-Somali, reserved '''support''' (Waan Taageersanahay). Good luck, [[User:Man77|Man77]] ([[User talk:Man77|talk]]) 19:18, 13 Oktoobar 2015 (UTC)
*[[User:Baronnet|Baronnet]] and [[User:Man77|Man77]] and everybody else i thank you for your support and courage. [[User:Ismail4all|Ismail Suge]] ([[User talk:Ismail4all|talk]]) 16:49, 17 Oktoobar 2015 (UTC)
*Request for admin renewal. Please vote support or not support. Thanks, [[User:Ismail4all|Ismail4all]] ([[User talk:Ismail4all|talk]]) 07:36, 25 Luuliyo 2016 (UTC)
== codsi maamulnimada wikipediyaha somaliga ==
waxaa rabaa in aa codsado maamulnimada wikipediyaha somaliga mahadsanid [[User:Maax|Maax]] ([[User talk:Maax|talk]]) 15:23, 23 Febraayo 2020 (UTC)
::{{Waa taageersanahay}} [[User:Ismail4all|Ismail4all]] ([[User talk:Ismail4all|wadahadal]]) 03:23, 28 May 2020 (UTC)
{{Waa taageersanahay}} --[[User:Abshirdheere|<font face="tahoma" size="4" style="color:black;">'''Abshirdheere'''</font>]] [[User talk:Abshirdheere|<span style="font-size:355%; color:blue;">✪</span>]] 18:29, 29 May 2020 (UTC)
::ok codsigaan wuxuu dhacay 23 febraayo, waa mahadsantihiin [[User:Maax|Maax]] ([[User talk:Maax|wadahadal]]) 18:54, 29 May 2020 (UTC)
==Codsi Maamule==
Salaan sare asxaabta, waxaan rabaa inaan codsado maamulenimo ku meel gaadh ah. Sababtoo ah waxaa ogtihiin in maqaalo badan lagu cayaaray, kuwo kale loo badelay qoraal khalad ah ama la masaxay qoraalka oo dhan.. Waxaa rabaa inaan difaaco maqaalada saxda ah oo markasta ku celiyo sida saxda ah. Maxay idinla tahay [[User:Maax|Maax]] iyo [[User:Abshirdheere|Abshirdheere]]? [[User:Ismail4all|Ismail4all]] ([[User talk:Ismail4all|wadahadal]]) 05:02, 30 May 2020 (UTC)
::{{Waa taageersanahay}} waa kugu taageersanahay, maadaama aa howl wanaagsan ka heesid wikipediaha soomaaliga. shaqo wanaagsan [[User:Maax|Maax]] ([[User talk:Maax|wadahadal]]) 14:29, 30 May 2020 (UTC)
==EnsiklopediaXylon==
Waxaan rabaa inaan noqdo maamule Wikipedia, waxaan rabaa inaan ilaaliyo boggaga, dhib malahan haddii aan ahaanayo maamule ku meel gaar ah
7l0d4ofc0ytgpaa70i6rpjhco1if4yu
Garoowe
0
2296
297591
286257
2026-05-18T18:29:28Z
~2026-29954-51
45670
Wax xoga ah Kuma jirin
297591
wikitext
text/x-wiki
'''Garoowe''' waa Magaalo madaxda Gobolka Nugaal. waana Caasimadda Dawladda Puntland.
Magaaladan waxay ku taal meel Istaraatiiji ah, waxayna isku xirtaa magaalooyinka waawayn ee Puntland, waxaana Magaalada Dhexmara Laamiga Wayn ee Gobolada Dalka Isku xira, Laamiga marka uu magaalada Soo Galo waxa uu u qaybsamaa Sadex laami; Mid waxa uu u leexda waqooyi, Laascaanood iyo wixii ka shisheeya. Mid waxa uu aadaa Bari, Boosaaso. Midka kalana Waxa Uu ka yimaada Mudug, Gaalkacyo.
[[File:Garoowe.jpg|220x124px|thumb|right|alt=Magaalada garoowe. Agagaarka barxadda wayn|Garoowe 2022]]{{Infobox settlement
| official_name = Garoowe
| native_name = {{lang|so|Garoowe}}<br/>{{lang|ar|غاروي|rtl=yes}}
| other_name =
| settlement_type = magaalo
| image_skyline = {{Photomontage
|color=#ffffff
| photo1a = Garoweresid.jpg
| photo1b = CityofGarowe.JPG
| photo2a = Garmekahot.jpg
| photo2b = Garoweresid6.jpg
| photo3a = Nehogarw3.jpg
| photo3b = Garoweresid7.jpg
| photo4b =
| spacing = 2
| border = 0
| size = 444
}}
| image_caption =
| image_flag =
| image_seal =
| nickname =
| motto =
| image_map =
| map_caption =
| pushpin_map = Somalia
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = Location in Somalia.
| coordinates = {{coord|8|24|N|48|28|E|region:SO-NU|display=inline,title}}
| subdivision_type = dal
| subdivision_name = {{flag|Somalia}}
| subdivision_type1 = [[Maamul Goboleedka]]
| subdivision_type2 = [[Somalia|Gobol]]
| subdivision_name1 = {{flag|Puntland}}
| subdivision_name2 = [[Nugaal]]
| established_title =
| established_date =
| government_footnotes =
| government_type = [[Mayor–council government|Mayor-Council-Commission]]
| leader_title = [[duqa]]
| leader_name = axmed saciid Muuse<ref name="Garowe Online 2020">{{cite web | title=SOMALIA: MAYOR’S DESIRE FOR GREENER GAROWE | website=Garowe Online | date=30 Jun 2020 | url=https://www.garoweonline.com/en/opinions/somalia-mayors-desire-for-greener-garowe}}</ref>
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 300
| area_land_km2 =
| elevation_footnotes =
| elevation_m = 465
| population_total = 485,760
| population_urban = 33,395
| population_rural =
| population_as_of = 2019
| population_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf |title=Regions, districts, and their populations: Somalia 2005 (draft) |website=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]] |publisher=[[United Nations Development Programme]] |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728203029/https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf |archive-date=28 June 2017 |url-status=dead}}</ref><ref name="FSNAU">{{cite news | url=http://www.fsnau.org/downloads/Garowe-Urban-Baseline-Report-May-2012.pdf | title=Garowe Urban Baseline Report | work=Food Security and Nutrition Analysis Unit Somalia | date=May 17, 2012 | access-date=December 27, 2015 | ciwaan=Nuqul Archive | archive-date=Bisha Lixaad 2, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160602003321/http://www.fsnau.org/downloads/Garowe-Urban-Baseline-Report-May-2012.pdf | dead-url=yes }}</ref><ref>http://reliefweb.int/report/somalia/rapid-needs-assessment-drought-situation-bari-nugal-and-sanaag-regions-puntland</ref>
| population_density_km2 =
| population_note =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code = 090
| timezone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| timezone_DST =
| utc_offset_DST =
| name =
}}
==Macluumaad Guud==
Garoowe ayaa waxay soo martay maraxalado kala gedisan. Haatanna waxay maraysaa heerkeedi ugu sarreeyay. Magaalada Ayaa kadhaxaysa soomali oo idil ammaankeeduna aad iyo aad ayuu usuganyahay. waxaana kajirtaa Nabadgelyo, kala dambayn, iyo isxaq-dhowr noocii ugu dameeyay. Taasoo uu ku naaloon karo shakhsi kasta oo tix galin, maamuus, iyo wanaag u haya bulshada soomaaliyeed iyo isku duubnideeda. Midnimadeeda iyo wada noolaansheheeda oo aan looga shakisanayn inuu khal khal galinayo dalka iyo amnigiisa. Garowe waxaa ku yaal Meelo aad u qurxoon, suuqyo iyo bacadlayaal, aad iyo aad u camiran Jawiga ayaa had iyo goorba ah mid aan qaboow saa'ida iyo kulayl saa'idana aan lahayn qorraxda ayaa inta badan waxaa ku dahaaran cadar iyo daruuro. Taasoo ku kalliftay shakhsigii bartah cimiladeeda inuusan meelaan iyada ahyn uusan uba xiisin. Si kastaba ha ahaatee,maciishadda Magaalada Garowe ayaa ah mid aad iyo aad u jaban taasoo u masaabaxaysa qofkasta inuu si sahlna ugu noolaado.
Garoowe waa magaaldii lagu dhisay dawlada puntland 1dii august ee 1998, waxay caan ku tahay nabadda, waxaana lagu qabtay shir nabadeedyo badan xiligii burburka. waa magaalo ku taal dhexbartanka puntland 3 ka mid ah 5 gobol ee puntland ay ku hareeraysan yihiin, dhinacna waxaa ka mara badweynta caanka ah ee India. magaalooyinka xeebta ugu dhoow ee gobolka nugaal ayaa ah Eyl, godob.
Nugaali waa dhul carrosan oo biyo had iyo goor qulqulayaan, buuro gaagaagana leh, ha yeeshee bannaan u badan,
'''Ğarowe dadka ku nool tiro sax ah lagama hayo balse waxaa lagu qiyaasayaa ku dhawaad 1 Milyan Qof'''
Magaalada Garowe waxay xarun u tahay maamul gobaleedka Puntland waxaana sidoo kale ay fariisin u tahay dhamaan Ha,adaha ka hawlgala deegaanada Dawlad Gobaledka Puntland,dadka magaalada ama magaalooyinka kale ee puntland waxaa la oran karaa waa dad soodhaweynta madaxda aad u yaqaan oo horseed u soomaalida dhanka soo dhaweynta madaxda dalka iyo kuwa caalamka waxaa tusaale inoogu filan sidii ay usoo dhaweeyeen madaxweynaha dalka mudane [[maxamed cabdulaahi farmaajo]] mrkii uu soo booqday garoowe si uu u furo garoonka cusub ee magaaalada, tariikhdu markay ahayd, 2018/08,
.
'''bilicda iyo koboca'''
magaalada garowe guud ahaan waa magaalada ugu ugu wadooyinka ama laamiyada badan maamulka p/l, sidoo kale waa magaalada koobaad ee sida fiican ugu faaidaysatay barnaamijka JBLG ga puntland.
waxayna ku jirtaa magaalooyinka ugu koboca badan soomaaliya.
garoe waxaa ku nool dadweyne gaaraya <u>'''1m'''</u> oo qof.
magaalada garoowe taariikh ahaan waxay kasoo bilaabmatay xaafada waaberi.
==Taariikh-da==
Magakadan waa magalo aad u facweyn gaar ahan gayiga Puntland
==Bulshada==
bulshada ku nool garoowe waa ku dhawaad 1m o qof
==KOBOCA==
==Waxbarashada==
==been taa kaaday mesh==
==sido Kale fiiri==
* [[Soomaaliya]]
6hu7d747a5vmpx0cmfxwglwuqrrv8up
Dir
0
3359
297603
296843
2026-05-19T07:53:44Z
Muuse8
36079
297603
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|
|group = Dir<br /> دار
|image =
|poptime =
|region1 = {{flagcountry|Somalia}}
{{flagcountry|Somaliland}}
|pop =16,378,930
|ref1=(Somalia)pop 3.706.543
|region2 = {{flagcountry|Djibouti}}
|pop2=1,609,132
|ref2=
|region3 = {{flagcountry|Ethiopia}}
|pop3=4,540,89
|ref3=
|region4 = {{flagcountry|Kenya}}
|pop4=1,820,200
|ref4=
|region5 = {{flagcountry|United Kingdom}}
|pop5=606,274
|region6= {{flagcountry |Somaliland}}
|pop6=6,000,000
|langs = [[Af-Soomaali]]
|rels = [[Sunni Islam]], [[Suufi]], [[Ahle Quran]]
|related-c = [[Hawiye]], [[Daarood]], [[Raxanweyn]] iyo qabiilo [[Soomaali]] kale<!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->
}}
'''Dir,''' magaca saxda ah: '''Abukar''' ({{lang-en|''Dir''}}; {{lang-ar| در , قبيلة در , بنو در , قبيلة أبوكار , بنو أبوكار}}), sidoo kale loo yaqaano: ''Dirweyn'', ''Direed'', ''Beesha Direed'', ''Dhar'', ''Dur'' waa [[Soomaali|beelweyn]] ka tirsan [[Beelaha Soomaalida|qabiilada Soomaalida]] taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala [[Geeska Afrika]]. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan [[Soomaaliweyn|deegaanada Shanta Soomaaliyeed]] kuwaasi oo kala ah: [[Djibouti]](''ahaan jirtey: French Somaliland(1)''), [[Soomaaliya]](ahaan jirtey: ''British [[Soomaaliland|Somaliland]](2) iyo Italian Somaliland(3)''), wadanka [[Kenya]], [[Kiinya|Gobolka Waqooyi Bari]](4) iyo dalka [[Itoobiya]], deegaanka [[Soomaali Galbeed]], iyo sidoo kale [[Oromo|Deegaanada Oromia]] iyo deegaanka [[Canfar]]ta(5).<ref>http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf {{Wayback|url=http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |date=20161013144238 }}
CLANSHIP, CONFLICT AND REFUGEES: AN INTRODUCTION TO SOMALIS IN THE HORN OF AFRICA Guido Ambroso
Page 6</ref><ref>Garre live in Southern Somalia, North Eastern Kenya and Southern Ethiopia. In Southern Somalia, they live in Kofur near Mogadishu and El Wak District in Gedo Province. In Ethiopia, they live in Moyale, Hudet and Woreda of Liban zone. In Kenya, the Garre inhabit Wajir North and Moyale. UNDP paper http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_8D0gYZZVKEC|title=Voice and Power|last=Hayward|first=R. J.|last2=Lewis|first2=I. M.|date=2005-08-17|publisher=Routledge|isbn=9781135751753|page=242|language=en}}</ref><ref>The Quranyo section of the Garre claim descent from Dirr, who are born of the Irrir Samal. UNDP Paper in Keyna http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref>
==Tafiirta==
[[File:Imaam Ahmed Gurey.jpg|thumb|120px|Imam Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi, the General Rular of the Adal Sultanate.]]
Odaygii Dir ama Abuukar wuxuu dhalay afar wiil, kuwaasi oo la kala odhan jirey:
* Madahweyne Dir - [[Gurgura]], Akisho, Bursuuk
* Madaluug Dir - [[Gadabuursi]]
* Madoobe Dir - [[Ciise (beel)|Ciise]]
* Meha Dir - [[Isaaq ]],[[Surre (beel)|Surre]], [[Biimaal]]
Sidoo kale waxaa la sheegaa, in Dir leedahay beel kale oo lagu magacaabo Qaldho Dir.
==Taariikh==
Dir, magaca saxda ah: Abukar , sidoo kale loo yaqaano: Dirweyn, Direed, Beesha Direed, Dhar, Dur waa beelweyn ka tirsan qabiilada Soomaalida taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala Geeska Afrika. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan deegaanada Shanta Soomaaliyeed kuwaasi oo kala ah: Djibouti(ahaan jirtey: French Somaliland, Soomaaliya(ahaan jirtey: British Somaliland(2) iyo Italian Somaliland(3)), wadanka Kenya, Gobolka Waqooyi Bari iyo dalka Itoobiya, deegaanka Soomaali Galbeed, iyo sidoo kale Deegaanada Oromia iyo deegaanka Canfarta.
==Qeybaha==
Beelaha ugu waaweyn ee Dirta maanta waa:
* [[Ciise (beel)|Ciisaha]]
* [[Biimaal]]
* [[Surre (beel)|Surre]] <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N1wOAQAAMAAJ|title=Africa Confidential|last=|first=|date=1994-01-01|publisher=Miramoor Publications Limited|year=|isbn=|location=|pages=17|language=en|via=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC|title=The Invention of Somalia|last=Ahmed|first=Ali Jimale|date=1995-01-01|publisher=The Red Sea Press|year=|isbn=9780932415998|location=|pages=131|language=en|via=}}</ref>
* [[Gurgure]] "Gurgure"<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dcMtAQAAIAAJ|title=Ethiopia: the top 100 people|last=Verdier|first=Isabelle|date=1997-05-31|publisher=Indigo Publications|year=|isbn=9782905760128|location=|pages=13|language=en|via=}}</ref><ref>''Regional & Federal Studies'' ''Volume 24, Issue 5, 2014'' ''Special Issue: Federalism and Decentralization in Sub-Saharan Africa'' ''Ethnic Decentralization and the Challenges of Inclusive Governance in Multiethnic Cities: The Case of Dire Dawa, Ethiopia''</ref>
* [[Gadabuursi]]
* [[Bursuuk|Barsuug]] "Bursuk
* Akisho
* Garrir "Gerire"
* Gurre "Goora"
* Bajimal
* [[Isaaq]]
==Sidoo kale fiiri==
*[[Soomaali|Beelaha Soomaalida]]
==Tixraac==
{{reflist}}
{{Beelaha Soomaalida}}
{{Commons|Category:Dir (clan)}}
[[Category:Qabiilada Soomaalida]]
[[Category:Soomaali]]
[[Category:Dadka Soomaaliga]]
r6d53gaw9qlh6u2bbbrf2codkl0hb2p
297604
297603
2026-05-19T07:54:20Z
Muuse8
36079
297604
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|
|group = Dir<br /> دار
|image =
|poptime =
|region1 = {{flagcountry|Somalia}}
{{flagcountry|Somaliland}}
|pop =16,578,930
|ref1=(Somalia)pop 3.706.543
|region2 = {{flagcountry|Djibouti}}
|pop2=1,609,132
|ref2=
|region3 = {{flagcountry|Ethiopia}}
|pop3=4,540,89
|ref3=
|region4 = {{flagcountry|Kenya}}
|pop4=1,820,200
|ref4=
|region5 = {{flagcountry|United Kingdom}}
|pop5=606,274
|region6= {{flagcountry |Somaliland}}
|pop6=6,000,000
|langs = [[Af-Soomaali]]
|rels = [[Sunni Islam]], [[Suufi]], [[Ahle Quran]]
|related-c = [[Hawiye]], [[Daarood]], [[Raxanweyn]] iyo qabiilo [[Soomaali]] kale<!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->
}}
'''Dir,''' magaca saxda ah: '''Abukar''' ({{lang-en|''Dir''}}; {{lang-ar| در , قبيلة در , بنو در , قبيلة أبوكار , بنو أبوكار}}), sidoo kale loo yaqaano: ''Dirweyn'', ''Direed'', ''Beesha Direed'', ''Dhar'', ''Dur'' waa [[Soomaali|beelweyn]] ka tirsan [[Beelaha Soomaalida|qabiilada Soomaalida]] taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala [[Geeska Afrika]]. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan [[Soomaaliweyn|deegaanada Shanta Soomaaliyeed]] kuwaasi oo kala ah: [[Djibouti]](''ahaan jirtey: French Somaliland(1)''), [[Soomaaliya]](ahaan jirtey: ''British [[Soomaaliland|Somaliland]](2) iyo Italian Somaliland(3)''), wadanka [[Kenya]], [[Kiinya|Gobolka Waqooyi Bari]](4) iyo dalka [[Itoobiya]], deegaanka [[Soomaali Galbeed]], iyo sidoo kale [[Oromo|Deegaanada Oromia]] iyo deegaanka [[Canfar]]ta(5).<ref>http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf {{Wayback|url=http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |date=20161013144238 }}
CLANSHIP, CONFLICT AND REFUGEES: AN INTRODUCTION TO SOMALIS IN THE HORN OF AFRICA Guido Ambroso
Page 6</ref><ref>Garre live in Southern Somalia, North Eastern Kenya and Southern Ethiopia. In Southern Somalia, they live in Kofur near Mogadishu and El Wak District in Gedo Province. In Ethiopia, they live in Moyale, Hudet and Woreda of Liban zone. In Kenya, the Garre inhabit Wajir North and Moyale. UNDP paper http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_8D0gYZZVKEC|title=Voice and Power|last=Hayward|first=R. J.|last2=Lewis|first2=I. M.|date=2005-08-17|publisher=Routledge|isbn=9781135751753|page=242|language=en}}</ref><ref>The Quranyo section of the Garre claim descent from Dirr, who are born of the Irrir Samal. UNDP Paper in Keyna http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref>
==Tafiirta==
[[File:Imaam Ahmed Gurey.jpg|thumb|120px|Imam Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi, the General Rular of the Adal Sultanate.]]
Odaygii Dir ama Abuukar wuxuu dhalay afar wiil, kuwaasi oo la kala odhan jirey:
* Madahweyne Dir - [[Gurgura]], Akisho, Bursuuk
* Madaluug Dir - [[Gadabuursi]]
* Madoobe Dir - [[Ciise (beel)|Ciise]]
* Meha Dir - [[Isaaq ]],[[Surre (beel)|Surre]], [[Biimaal]]
Sidoo kale waxaa la sheegaa, in Dir leedahay beel kale oo lagu magacaabo Qaldho Dir.
==Taariikh==
Dir, magaca saxda ah: Abukar , sidoo kale loo yaqaano: Dirweyn, Direed, Beesha Direed, Dhar, Dur waa beelweyn ka tirsan qabiilada Soomaalida taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala Geeska Afrika. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan deegaanada Shanta Soomaaliyeed kuwaasi oo kala ah: Djibouti(ahaan jirtey: French Somaliland, Soomaaliya(ahaan jirtey: British Somaliland(2) iyo Italian Somaliland(3)), wadanka Kenya, Gobolka Waqooyi Bari iyo dalka Itoobiya, deegaanka Soomaali Galbeed, iyo sidoo kale Deegaanada Oromia iyo deegaanka Canfarta.
==Qeybaha==
Beelaha ugu waaweyn ee Dirta maanta waa:
* [[Ciise (beel)|Ciisaha]]
* [[Biimaal]]
* [[Surre (beel)|Surre]] <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N1wOAQAAMAAJ|title=Africa Confidential|last=|first=|date=1994-01-01|publisher=Miramoor Publications Limited|year=|isbn=|location=|pages=17|language=en|via=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC|title=The Invention of Somalia|last=Ahmed|first=Ali Jimale|date=1995-01-01|publisher=The Red Sea Press|year=|isbn=9780932415998|location=|pages=131|language=en|via=}}</ref>
* [[Gurgure]] "Gurgure"<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dcMtAQAAIAAJ|title=Ethiopia: the top 100 people|last=Verdier|first=Isabelle|date=1997-05-31|publisher=Indigo Publications|year=|isbn=9782905760128|location=|pages=13|language=en|via=}}</ref><ref>''Regional & Federal Studies'' ''Volume 24, Issue 5, 2014'' ''Special Issue: Federalism and Decentralization in Sub-Saharan Africa'' ''Ethnic Decentralization and the Challenges of Inclusive Governance in Multiethnic Cities: The Case of Dire Dawa, Ethiopia''</ref>
* [[Gadabuursi]]
* [[Bursuuk|Barsuug]] "Bursuk
* Akisho
* Garrir "Gerire"
* Gurre "Goora"
* Bajimal
* [[Isaaq]]
==Sidoo kale fiiri==
*[[Soomaali|Beelaha Soomaalida]]
==Tixraac==
{{reflist}}
{{Beelaha Soomaalida}}
{{Commons|Category:Dir (clan)}}
[[Category:Qabiilada Soomaalida]]
[[Category:Soomaali]]
[[Category:Dadka Soomaaliga]]
09gleohkvm65t76dbz5qfncw8m14r5o
297605
297604
2026-05-19T07:59:55Z
Muuse8
36079
297605
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|
|group = Dir<br /> دار
|image =
|poptime =
|region1 = {{flagcountry|Somalia}}
{{flagcountry|Somaliland}}
|pop =17,978,930
|ref1=(Somalia)pop 3.706.543
|region2 = {{flagcountry|Djibouti}}
|pop2=1,609,132
|ref2=
|region3 = {{flagcountry|Ethiopia}}
|pop3=4,540,89
|ref3=
|region4 = {{flagcountry|Kenya}}
|pop4=1,820,200
|ref4=
|region5 = {{flagcountry|United Kingdom}}
|pop5=606,274
|region6= {{flagcountry |Somaliland}}
|pop6=6,000,000
|langs = [[Af-Soomaali]]
|rels = [[Sunni Islam]], [[Suufi]], [[Ahle Quran]]
|related-c = [[Hawiye]], [[Daarood]], [[Raxanweyn]] iyo qabiilo [[Soomaali]] kale<!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->
}}
'''Dir,''' magaca saxda ah: '''Abukar''' ({{lang-en|''Dir''}}; {{lang-ar| در , قبيلة در , بنو در , قبيلة أبوكار , بنو أبوكار}}), sidoo kale loo yaqaano: ''Dirweyn'', ''Direed'', ''Beesha Direed'', ''Dhar'', ''Dur'' waa [[Soomaali|beelweyn]] ka tirsan [[Beelaha Soomaalida|qabiilada Soomaalida]] taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala [[Geeska Afrika]]. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan [[Soomaaliweyn|deegaanada Shanta Soomaaliyeed]] kuwaasi oo kala ah: [[Djibouti]](''ahaan jirtey: French Somaliland(1)''), [[Soomaaliya]](ahaan jirtey: ''British [[Soomaaliland|Somaliland]](2) iyo Italian Somaliland(3)''), wadanka [[Kenya]], [[Kiinya|Gobolka Waqooyi Bari]](4) iyo dalka [[Itoobiya]], deegaanka [[Soomaali Galbeed]], iyo sidoo kale [[Oromo|Deegaanada Oromia]] iyo deegaanka [[Canfar]]ta(5).<ref>http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf {{Wayback|url=http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |date=20161013144238 }}
CLANSHIP, CONFLICT AND REFUGEES: AN INTRODUCTION TO SOMALIS IN THE HORN OF AFRICA Guido Ambroso
Page 6</ref><ref>Garre live in Southern Somalia, North Eastern Kenya and Southern Ethiopia. In Southern Somalia, they live in Kofur near Mogadishu and El Wak District in Gedo Province. In Ethiopia, they live in Moyale, Hudet and Woreda of Liban zone. In Kenya, the Garre inhabit Wajir North and Moyale. UNDP paper http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_8D0gYZZVKEC|title=Voice and Power|last=Hayward|first=R. J.|last2=Lewis|first2=I. M.|date=2005-08-17|publisher=Routledge|isbn=9781135751753|page=242|language=en}}</ref><ref>The Quranyo section of the Garre claim descent from Dirr, who are born of the Irrir Samal. UNDP Paper in Keyna http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref>
==Tafiirta==
[[File:Imaam Ahmed Gurey.jpg|thumb|120px|Imam Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi, the General Rular of the Adal Sultanate.]]
Odaygii Dir ama Abuukar wuxuu dhalay afar wiil, kuwaasi oo la kala odhan jirey:
* Madahweyne Dir - [[Gurgura]], Akisho, Bursuuk
* Madaluug Dir - [[Gadabuursi]]
* Madoobe Dir - [[Ciise (beel)|Ciise]]
* Meha Dir - [[Isaaq ]],[[Surre (beel)|Surre]], [[Biimaal]]
Sidoo kale waxaa la sheegaa, in Dir leedahay beel kale oo lagu magacaabo Qaldho Dir.
==Taariikh==
Dir, magaca saxda ah: Abukar , sidoo kale loo yaqaano: Dirweyn, Direed, Beesha Direed, Dhar, Dur waa beelweyn ka tirsan qabiilada Soomaalida taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala Geeska Afrika. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan deegaanada Shanta Soomaaliyeed kuwaasi oo kala ah: Djibouti(ahaan jirtey: French Somaliland, Soomaaliya(ahaan jirtey: British Somaliland(2) iyo Italian Somaliland(3)), wadanka Kenya, Gobolka Waqooyi Bari iyo dalka Itoobiya, deegaanka Soomaali Galbeed, iyo sidoo kale Deegaanada Oromia iyo deegaanka Canfarta.
==Qeybaha==
Beelaha ugu waaweyn ee Dirta maanta waa:
* [[Ciise (beel)|Ciisaha]]
* [[Biimaal]]
* [[Surre (beel)|Surre]] <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N1wOAQAAMAAJ|title=Africa Confidential|last=|first=|date=1994-01-01|publisher=Miramoor Publications Limited|year=|isbn=|location=|pages=17|language=en|via=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC|title=The Invention of Somalia|last=Ahmed|first=Ali Jimale|date=1995-01-01|publisher=The Red Sea Press|year=|isbn=9780932415998|location=|pages=131|language=en|via=}}</ref>
* [[Gurgure]] "Gurgure"<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dcMtAQAAIAAJ|title=Ethiopia: the top 100 people|last=Verdier|first=Isabelle|date=1997-05-31|publisher=Indigo Publications|year=|isbn=9782905760128|location=|pages=13|language=en|via=}}</ref><ref>''Regional & Federal Studies'' ''Volume 24, Issue 5, 2014'' ''Special Issue: Federalism and Decentralization in Sub-Saharan Africa'' ''Ethnic Decentralization and the Challenges of Inclusive Governance in Multiethnic Cities: The Case of Dire Dawa, Ethiopia''</ref>
* [[Gadabuursi]]
* [[Bursuuk|Barsuug]] "Bursuk
* Akisho
* Garrir "Gerire"
* Gurre "Goora"
* Bajimal
* [[Isaaq]]
==Sidoo kale fiiri==
*[[Soomaali|Beelaha Soomaalida]]
==Tixraac==
{{reflist}}
{{Beelaha Soomaalida}}
{{Commons|Category:Dir (clan)}}
[[Category:Qabiilada Soomaalida]]
[[Category:Soomaali]]
[[Category:Dadka Soomaaliga]]
7tzcdr2sf4ngtst1kwifb67evsf31x9
297607
297605
2026-05-19T08:11:14Z
Muuse8
36079
297607
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|
|group = Dir<br /> دار
|image =
|poptime =
|region1 = {{flagcountry|Somalia}}
{{flagcountry|Somaliland}}
|pop =17,000,000
|ref1=(Somalia)pop 3.706.543
|region2 = {{flagcountry|Djibouti}}
|pop2=1,609,132
|ref2=
|region3 = {{flagcountry|Ethiopia}}
|pop3=4,540,89
|ref3=
|region4 = {{flagcountry|Kenya}}
|pop4=1,820,200
|ref4=
|region5 = {{flagcountry|United Kingdom}}
|pop5=606,274
|region6= {{flagcountry |Somaliland}}
|pop6=6,000,000
|langs = [[Af-Soomaali]]
|rels = [[Sunni Islam]], [[Suufi]], [[Ahle Quran]]
|related-c = [[Hawiye]], [[Daarood]], [[Raxanweyn]] iyo qabiilo [[Soomaali]] kale<!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->
}}
'''Dir,''' magaca saxda ah: '''Abukar''' ({{lang-en|''Dir''}}; {{lang-ar| در , قبيلة در , بنو در , قبيلة أبوكار , بنو أبوكار}}), sidoo kale loo yaqaano: ''Dirweyn'', ''Direed'', ''Beesha Direed'', ''Dhar'', ''Dur'' waa [[Soomaali|beelweyn]] ka tirsan [[Beelaha Soomaalida|qabiilada Soomaalida]] taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala [[Geeska Afrika]]. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan [[Soomaaliweyn|deegaanada Shanta Soomaaliyeed]] kuwaasi oo kala ah: [[Djibouti]](''ahaan jirtey: French Somaliland(1)''), [[Soomaaliya]](ahaan jirtey: ''British [[Soomaaliland|Somaliland]](2) iyo Italian Somaliland(3)''), wadanka [[Kenya]], [[Kiinya|Gobolka Waqooyi Bari]](4) iyo dalka [[Itoobiya]], deegaanka [[Soomaali Galbeed]], iyo sidoo kale [[Oromo|Deegaanada Oromia]] iyo deegaanka [[Canfar]]ta(5).<ref>http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf {{Wayback|url=http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |date=20161013144238 }}
CLANSHIP, CONFLICT AND REFUGEES: AN INTRODUCTION TO SOMALIS IN THE HORN OF AFRICA Guido Ambroso
Page 6</ref><ref>Garre live in Southern Somalia, North Eastern Kenya and Southern Ethiopia. In Southern Somalia, they live in Kofur near Mogadishu and El Wak District in Gedo Province. In Ethiopia, they live in Moyale, Hudet and Woreda of Liban zone. In Kenya, the Garre inhabit Wajir North and Moyale. UNDP paper http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_8D0gYZZVKEC|title=Voice and Power|last=Hayward|first=R. J.|last2=Lewis|first2=I. M.|date=2005-08-17|publisher=Routledge|isbn=9781135751753|page=242|language=en}}</ref><ref>The Quranyo section of the Garre claim descent from Dirr, who are born of the Irrir Samal. UNDP Paper in Keyna http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref>
==Tafiirta==
[[File:Imaam Ahmed Gurey.jpg|thumb|120px|Imam Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi, the General Rular of the Adal Sultanate.]]
Odaygii Dir ama Abuukar wuxuu dhalay afar wiil, kuwaasi oo la kala odhan jirey:
* Madahweyne Dir - [[Gurgura]], Akisho, Bursuuk
* Madaluug Dir - [[Gadabuursi]]
* Madoobe Dir - [[Ciise (beel)|Ciise]]
* Meha Dir - [[Isaaq ]],[[Surre (beel)|Surre]], [[Biimaal]]
Sidoo kale waxaa la sheegaa, in Dir leedahay beel kale oo lagu magacaabo Qaldho Dir.
==Taariikh==
Dir, magaca saxda ah: Abukar , sidoo kale loo yaqaano: Dirweyn, Direed, Beesha Direed, Dhar, Dur waa beelweyn ka tirsan qabiilada Soomaalida taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala Geeska Afrika. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan deegaanada Shanta Soomaaliyeed kuwaasi oo kala ah: Djibouti(ahaan jirtey: French Somaliland, Soomaaliya(ahaan jirtey: British Somaliland(2) iyo Italian Somaliland(3)), wadanka Kenya, Gobolka Waqooyi Bari iyo dalka Itoobiya, deegaanka Soomaali Galbeed, iyo sidoo kale Deegaanada Oromia iyo deegaanka Canfarta.
==Qeybaha==
Beelaha ugu waaweyn ee Dirta maanta waa:
* [[Ciise (beel)|Ciisaha]]
* [[Biimaal]]
* [[Surre (beel)|Surre]] <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N1wOAQAAMAAJ|title=Africa Confidential|last=|first=|date=1994-01-01|publisher=Miramoor Publications Limited|year=|isbn=|location=|pages=17|language=en|via=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC|title=The Invention of Somalia|last=Ahmed|first=Ali Jimale|date=1995-01-01|publisher=The Red Sea Press|year=|isbn=9780932415998|location=|pages=131|language=en|via=}}</ref>
* [[Gurgure]] "Gurgure"<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dcMtAQAAIAAJ|title=Ethiopia: the top 100 people|last=Verdier|first=Isabelle|date=1997-05-31|publisher=Indigo Publications|year=|isbn=9782905760128|location=|pages=13|language=en|via=}}</ref><ref>''Regional & Federal Studies'' ''Volume 24, Issue 5, 2014'' ''Special Issue: Federalism and Decentralization in Sub-Saharan Africa'' ''Ethnic Decentralization and the Challenges of Inclusive Governance in Multiethnic Cities: The Case of Dire Dawa, Ethiopia''</ref>
* [[Gadabuursi]]
* [[Bursuuk|Barsuug]] "Bursuk
* Akisho
* Garrir "Gerire"
* Gurre "Goora"
* Bajimal
* [[Isaaq]]
==Sidoo kale fiiri==
*[[Soomaali|Beelaha Soomaalida]]
==Tixraac==
{{reflist}}
{{Beelaha Soomaalida}}
{{Commons|Category:Dir (clan)}}
[[Category:Qabiilada Soomaalida]]
[[Category:Soomaali]]
[[Category:Dadka Soomaaliga]]
7lyy2u19tt06n4xmxt3qaufi88gwc91
297608
297607
2026-05-19T08:14:29Z
Muuse8
36079
297608
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|
|group = Dir<br /> دار
|image =
|poptime =
|region1 = {{flagcountry|Somalia}}
{{flagcountry|Somaliland}}
|pop =18,000,000
|ref1=(Somalia)pop 3.706.543
|region2 = {{flagcountry|Djibouti}}
|pop2=1,609,132
|ref2=
|region3 = {{flagcountry|Ethiopia}}
|pop3=4,540,89
|ref3=
|region4 = {{flagcountry|Kenya}}
|pop4=1,820,200
|ref4=
|region5 = {{flagcountry|United Kingdom}}
|pop5=606,274
|region6= {{flagcountry |Somaliland}}
|pop6=6,000,000
|langs = [[Af-Soomaali]]
|rels = [[Sunni Islam]], [[Suufi]], [[Ahle Quran]]
|related-c = [[Hawiye]], [[Daarood]], [[Raxanweyn]] iyo qabiilo [[Soomaali]] kale<!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->
}}
'''Dir,''' magaca saxda ah: '''Abukar''' ({{lang-en|''Dir''}}; {{lang-ar| در , قبيلة در , بنو در , قبيلة أبوكار , بنو أبوكار}}), sidoo kale loo yaqaano: ''Dirweyn'', ''Direed'', ''Beesha Direed'', ''Dhar'', ''Dur'' waa [[Soomaali|beelweyn]] ka tirsan [[Beelaha Soomaalida|qabiilada Soomaalida]] taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala [[Geeska Afrika]]. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan [[Soomaaliweyn|deegaanada Shanta Soomaaliyeed]] kuwaasi oo kala ah: [[Djibouti]](''ahaan jirtey: French Somaliland(1)''), [[Soomaaliya]](ahaan jirtey: ''British [[Soomaaliland|Somaliland]](2) iyo Italian Somaliland(3)''), wadanka [[Kenya]], [[Kiinya|Gobolka Waqooyi Bari]](4) iyo dalka [[Itoobiya]], deegaanka [[Soomaali Galbeed]], iyo sidoo kale [[Oromo|Deegaanada Oromia]] iyo deegaanka [[Canfar]]ta(5).<ref>http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf {{Wayback|url=http://dspace-roma3.caspur.it/bitstream/2307/4150/1/Clanship,%20conflict%20and%20refugees_An%20introduction%20to%20Somalis%20in%20the%20Horn%20of%20Africa.pdf |date=20161013144238 }}
CLANSHIP, CONFLICT AND REFUGEES: AN INTRODUCTION TO SOMALIS IN THE HORN OF AFRICA Guido Ambroso
Page 6</ref><ref>Garre live in Southern Somalia, North Eastern Kenya and Southern Ethiopia. In Southern Somalia, they live in Kofur near Mogadishu and El Wak District in Gedo Province. In Ethiopia, they live in Moyale, Hudet and Woreda of Liban zone. In Kenya, the Garre inhabit Wajir North and Moyale. UNDP paper http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_8D0gYZZVKEC|title=Voice and Power|last=Hayward|first=R. J.|last2=Lewis|first2=I. M.|date=2005-08-17|publisher=Routledge|isbn=9781135751753|page=242|language=en}}</ref><ref>The Quranyo section of the Garre claim descent from Dirr, who are born of the Irrir Samal. UNDP Paper in Keyna http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf {{Wayback|url=http://www.undp.org/content/dam/kenya/docs/Amani%20Papers/AP_Volume1_n2_May2010.pdf |date=20180517092837 }}</ref>
==Tafiirta==
[[File:Imaam Ahmed Gurey.jpg|thumb|120px|Imam Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi, the General Rular of the Adal Sultanate.]]
Odaygii Dir ama Abuukar wuxuu dhalay afar wiil, kuwaasi oo la kala odhan jirey:
* Madahweyne Dir - [[Gurgura]], Akisho, Bursuuk
* Madaluug Dir - [[Gadabuursi]]
* Madoobe Dir - [[Ciise (beel)|Ciise]]
* Meha Dir - [[Isaaq ]],[[Surre (beel)|Surre]], [[Biimaal]]
Sidoo kale waxaa la sheegaa, in Dir leedahay beel kale oo lagu magacaabo Qaldho Dir.
==Taariikh==
Dir, magaca saxda ah: Abukar , sidoo kale loo yaqaano: Dirweyn, Direed, Beesha Direed, Dhar, Dur waa beelweyn ka tirsan qabiilada Soomaalida taasi oo juquraafi ahaan degta afar wadan oo ku yaala Geeska Afrika. Beesha Dir waa Beesha ugu balaadhan dhulka Somaliyeed , Sidoo kale Beesha Dir waxaa laga helaa dhamaan deegaanada Shanta Soomaaliyeed kuwaasi oo kala ah: Djibouti(ahaan jirtey: French Somaliland, Soomaaliya(ahaan jirtey: British Somaliland(2) iyo Italian Somaliland(3)), wadanka Kenya, Gobolka Waqooyi Bari iyo dalka Itoobiya, deegaanka Soomaali Galbeed, iyo sidoo kale Deegaanada Oromia iyo deegaanka Canfarta.
==Qeybaha==
Beelaha ugu waaweyn ee Dirta maanta waa:
* [[Ciise (beel)|Ciisaha]]
* [[Biimaal]]
* [[Surre (beel)|Surre]] <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=N1wOAQAAMAAJ|title=Africa Confidential|last=|first=|date=1994-01-01|publisher=Miramoor Publications Limited|year=|isbn=|location=|pages=17|language=en|via=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC|title=The Invention of Somalia|last=Ahmed|first=Ali Jimale|date=1995-01-01|publisher=The Red Sea Press|year=|isbn=9780932415998|location=|pages=131|language=en|via=}}</ref>
* [[Gurgure]] "Gurgure"<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dcMtAQAAIAAJ|title=Ethiopia: the top 100 people|last=Verdier|first=Isabelle|date=1997-05-31|publisher=Indigo Publications|year=|isbn=9782905760128|location=|pages=13|language=en|via=}}</ref><ref>''Regional & Federal Studies'' ''Volume 24, Issue 5, 2014'' ''Special Issue: Federalism and Decentralization in Sub-Saharan Africa'' ''Ethnic Decentralization and the Challenges of Inclusive Governance in Multiethnic Cities: The Case of Dire Dawa, Ethiopia''</ref>
* [[Gadabuursi]]
* [[Bursuuk|Barsuug]] "Bursuk
* Akisho
* Garrir "Gerire"
* Gurre "Goora"
* Bajimal
* [[Isaaq]]
==Sidoo kale fiiri==
*[[Soomaali|Beelaha Soomaalida]]
==Tixraac==
{{reflist}}
{{Beelaha Soomaalida}}
{{Commons|Category:Dir (clan)}}
[[Category:Qabiilada Soomaalida]]
[[Category:Soomaali]]
[[Category:Dadka Soomaaliga]]
50dxh7aix30cok8yv4w8eb5y49tyy3f
Dhaqaallaha Soomaaliya
0
3679
297588
293912
2026-05-18T16:09:46Z
Mwasoge
29030
297588
wikitext
text/x-wiki
[[Soomaaliya]] waxa ay [[Qaramada Midoobay]] ku tilmaantay dalka ugu horumarsan , iyadoo inta badan dadkeedu ay noloshoodu ku tiirsan tahay beeraha iyo xoolaha. Dhaqaalaha Soomaaliya waa $13.89 bilyan marka loo eego wax soo saarka guud ee gudaha marka la eego sanadka 2025. 1994tii, CIA waxay ku qiyaastay sinnaanta awoodda wax iibsiga in ku dhow $3.3 bilyan. Sannadkii 2001, waxa lagu qiyaasay inay dhan tahay $4.1 bilyan. Sannadkii 2009, CIA waxay ku qiyaastay inay kor u kacday $ 5.731 bilyan, iyada oo la saadaaliyay heerka kobaca dhabta ah ee 2.6%. Sannadkii 2014, Sanduuqa Lacagta Adduunka ee IMF ayaa ku qiyaasay dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha inuu kordhay 3.7% ugu horreyn. Balaadhintan waxa horseed ka ahaa kobaca qaybaha aasaasiga ah iyo qaybta sare . Sida laga soo xigtay warbixintii Rugta Ganacsiga ee Ingiriiska 2007 , qaybta gaarka loo leeyahay waxay la kulmeen kobac, gaar ahaan qaybta adeegga. Si ka duwan xilligii dagaalka sokeeye ka hor, oo inta badan adeegyada iyo qaybta warshadaha ay ahaayeen kuwo ay dowladdu maamusho, waxaa jiray maalgashi la taaban karo, inkastoo aan la qiyaasi karin, oo gaar loo leeyahay oo lagu sameeyay dhaqdhaqaaqyo ganacsi. Maalgelintan waxaa inta badan maalgeliyay qurbajoogta Soomaaliyeed , waxaana ka mid ah ganacsiga iyo suuqgeynta, adeegyada xawilaadaha , gaadiidka, isgaarsiinta, qalabka kalluumeysiga, shirkadaha diyaaradaha, isgaarsiinta, waxbarashada, caafimaadka, dhismaha iyo hoteellada.
{{Infobox dhaqaalaha
|country = Soomaaliya
|image =Central_Bank_of_Somalia,_Mogadishu.png
|caption =
|currency = [[Shilin Soomaali]] ([[Shilin Soomaali|SOS]])
|fixed exchange =
|year =
|organs = [[Midowga afrika|AU]], [[CEN-SAD]], [[IGAD]]
|gdp = {{increase}}$13.89 bilyan (magac ah, 2025
{{increase}}$32.22 bilyan ( PPP , 2025)
|growth = 3.7% (2024) 2.8% (2018)
2.9% (2019e) 3.2% (2020e)
|per capita = {{increase}}$818 (magac ahaan; 2025 est.)
{{increase}}$1,900 (PPP; 2025 est.)
|components =
|sectors = [[Beeraha]] (40.2%), [[Warshadaha]] (27.4%), Adeegyada (32.5%) (2013)
|inflation =1.5% (2017 )
|poverty =63% qaddar)
|gini =
|labor = {{increase}}3,924,554 (2019)
|occupations = [[Beeraha]] ( 60.2%), [[Warshadaha]] (7.4%) iyo Adeegyada 32.5%
(2013)
|unemployment =[[File:Decrease2.svg|12px|border]] 11.4% (2019)
|industries = [[Sonkor]], [[Dharka]], [[xoolo|xoolaha]], [[xawilaad]], [[isgaarsiinta]]
|exports = {{increase}}214 milyan (2022 st.)
|export-goods = [[Xoolo|Xoolaha]], [[Moos]], [[Maqaar]], [[Malaay|Kaluun]], [[Dhuxul]], Biraha duugga
|export-partners = [[Itoobiya]] 29.7%; [[Faransiiska]] 16.3%; [[Kenya]] 5.2%;
[[Imaaraadka Carabta|UAE]] 5.1%;
[[Yemen]] 4.1%
(2017)
|imports = {{increase}}$1.443 bilyan (2022 st.)
|import-goods = [[Farsamo]] wax soo-saar, [[Shidaal]] wax soo saar, [[Cunto]], Qalabka dhismaha
|import-partners = [[Itoobiya]] 17.6%; [[Suudaan]] 17.2%; [[Indonesia]] 6.9% [[Malaysiya]] 5.3%;
[[Turkiga]] 4.1%
(2017)
|gross external debt = $1.4 bilyan.
<ref>
[https://mof.gov.so/sites/default/files/Publications/QUARTERLY%20PUBLIC%20DEBT%20BULLETINS%20%28QUARTER%202%2C%202025%29.pdf?utm_source=
Deynta guud ee Soomaaliya 2025]</ref>
|FDI =
|debt =
|revenue =
|expenses ={{increase}}1 bilyan (2022)
|aid =
|credit =
|reserves =23 Milyan (2022)
|cianame = so
|spelling =
}}
Sida laga soo xigtay Barnaamijka Horumarinta ee Qaramada Midoobay (UNDP) Soomaaliya, laga soo bilaabo 2012 , waddanku wuxuu lahaa qaar ka mid ah tilmaamayaasha horumarka ugu hooseeya adduunka, iyo Heerka Horumarinta Aadanaha ee "aad u hooseeya" (HDI) oo qiimahiisu ahaa 0.285. Tani waxay ka mid noqon doontaa kuwa ugu hooseeya adduunka haddii la heli karo xog la mid ah, iyo marka la isku hagaajiyo sinnaan la'aanta weyn ee ka jirta Soomaaliya, HDI-ga ayaa xitaa ka hooseeya. UNDP waxay xustay in "sinnaan la'aanta kooxaha bulshada ee kala duwan, oo ah sababta ugu weyn ee colaadda, ay sii ballaaranaysay".
Dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay wax-soo-saar dhaqameed iyo mid casri ah, iyadoo si tartiib-tartiib ah loogu guurayo farsamooyin casri ah oo warshadeed. Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, qiyaastii 80% dadku waa xoolo dhaqato reer guuraa ah ama reer guuraa ah, kuwaas oo dhaqda ariga , idaha , geela iyo lo'da . Reer guuraagu waxa kale oo ay soo ururiyaan resins iyo xabag si ay u kabaan dakhligooda.
Sida laga soo xigtay Bankiga Adduunka, dhaqaalaha Soomaaliya waxaa soo gaaray burbur xooggan oo ka dhashay burburkii dowladnimo ee la socday dagaalladii sokeeye ee dalka ka dhacay. Qaar ka mid ah dhaqaalayahannada, oo uu ku jiro libertarian Peter T. Leeson , ayaa taa beddelkeeda ku dooday in burburkii dawladnimo uu runtii gacan ka geystay hagaajinta daryeelka dhaqaalaha, sababtoo ah dawladdii hore ee Soomaaliya waxay ahayd mid ugaadh ah.
==Tilmaamayaasha dhaqaalaha==
Sida laga soo xigtay Bangiga Horumarinta Afrika , Soomaaliya "waxaa lagu sifeeyay la'aan ba'an oo la'aanta aasaasiga ah ee dhaqaalaha iyo tirakoobka bulshada". Xaaladdan waxaa uga sii daray dagaalladii sokeeye iyo burburkii hay'adaha, in kasta oo xitaa ka hor fashilka dawladnimada Soomaaliya, xogtu waxay ahayd mid aan la isku halayn karin.
Bangiga Adduunka ayaa sheegay in GDP-ga Soomaaliya uu ahaa $917.0 milyan sannadkii 1990-kii, tirada guud ee dadka ku noolna ay ahayd 13.42 milyan sannadkii 2014-kii, iyadoo tan iyo xilligaas ay gaartay 15 milyan illaa 2018, taasoo ka dhigan in ku dhawaad 12% ay korortay tirada guud ee dadkeeda tan iyo xilligaas. Sannadkii 2018 baanka adduunku wuxuu ku qiyaasay GDP-ga sanadlaha ah $6.2 bilyan, oo la mid ah Guam iyo Jamhuuriyadda Kyrgyzstan , oo u kala saaraya waddan dakhligoodu hooseeyo. Qaybta Tirakoobka Qaramada Midoobay waxay soo warisay tirada GDP ee $ 1.306 ee 2012, marka la barbar dhigo $ 2.316 bilyan 2005 iyo $ 1.071 bilyan 2010.
Sida laga soo xigtay Bankiga Dhexe ee Soomaaliya, xilli sannadihii 2000-meeyadii GDP qofkiiba dalka marka loo eego Bangiga Adduunka wuxuu ahaa $230, wax yar ayaa hoos u dhac ku yimid marka la eego 1990 . Tirada GDP-ga qofkiiba waa kan afaraad ee ugu hooseeya adduunka. Qiyaastii 43% dadku waxay ku nool yihiin wax ka yar 1 doolarka Maraykanka ah maalintii, iyadoo ku dhawaad 24% kuwa laga helo magaalooyinka iyo 54% ay ku nool yihiin miyiga.
Sida laga soo xigtay Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Horumarinta ee (UNDP) Soomaaliya, laga bilaabo 2012-kiiwaddanku wuxuu lahaa qaar ka mid ah tilmaamayaasha horumarka ugu hooseeya adduunka, iyo "aad u hooseeya" Tusmada Horumarinta Aadanaha (HDI) oo qiimaheedu ahaa 0.285. Tani waxay ka mid noqon doontaa kuwa ugu hooseeya adduunka haddii la heli karo xog la mid ah, iyo marka la isku hagaajiyo sinnaan la'aanta weyn ee ka jirta Soomaaliya, HDI-ga ayaa xitaa ka hooseeya. UNDP waxay xustay in "sinnaan la'aanta kooxaha bulshada ee kala duwan, oo ah sababta ugu weyn ee colaadda, ay sii ballaaranaysay". Qaramada Midoobay waxay Soomaaliya ku tilmaantay dalka ugu horumarsan tan iyo markii guddigeeda siyaasadda horumarinta ay bilaabeen inay habkan u kala qaybiyaan dowlad goboleedyada 1971-kii.
Hawlgalka Sanduuqa Lacagta Adduunka ee IMF ee Soomaaliya ayaa ku qiyaasay kororka GDP 3.7% 2014 iyo CPI ee sicir-bararka -71.10%. Warbixintu waxay xustay in haddii xaaladda ammaan ee Soomaaliya ay si dhexdhexaad ah u soo hagaagayso oo aanay abaari jirin, kobaca dhaqaale ee xilliga dhexe waa in uu ahaadaa 5% celcelis ahaan, laakiin "koritaanka wuxuu ahaan doonaa mid aan ku filnayn in lagu saxo faqriga iyo farqiga jinsiga". Qiyaastii 73% dadka Soomaaliya waxay ku nool yihiin meel ka hoosaysa heerka faqriga sanadka 2016.
==Fashil dawladeed iyo daryeel dhaqaale==
Sida laga soo xigtay Bangiga Adduunka, laba sano gudahood markii uu qarxay dagaalka sokeeye 1988, waxaa burburay hay’adihii dawliga ahaa ee Soomaaliya “waxaa la burburiyey inta badan kaabayaashii dhaqaalaha iyo bulshada iyo hantidii”. Sannadkii 2003-dii waxa uu Bangigu sheegay in inkasta oo ay maqan yihiin dawlad iyo hay’adihii ay lahayd, haddana ganacsiga gaarka loo leeyahay ee Soomaaliya waxa uu soo maray kobac aad u wanaagsan, balse “in badan oo ka mid ah waaxyahaasi waxa ay noqdeen kuwo fadhiid ah ama korriimadooda ay caqabad ku yihiin maalgashi la’aan, shaqaale tababaran iyo maqnaanshaha sharci iyo nidaam sharci oo khuseeya dhaqangelinta shuruucda iyo xeerarka, halbeegyada guud iyo ilaalinta tayada”. Warbixintu waxay xustay in ay adagtahay dhiirigelinta iyo u adeegsiga kaydka gudaha ee maalgashiga, taas oo ay ugu wacan tahay la'aanta adeegyada maaliyadeed ee rasmiga ah iyo hay'adaha sharciyaynta. La'aanta hay'adaha dawliga ah, ayuu Baanku ku doodayaa, waxay keentay in laga hortago gelitaanka suuqyada raasamaalka ee caalamiga ah.
Maqaal la daabacay 2007-dii, dhaqaale-yahanka xorta ah ee Peter T. Leeson waxa uu ku dooday in qarankii Soomaaliya uu ahaa mid ugaadh ah, burburkiisuna uu wanaajiyay daryeelka dhaqaale ee muwaadiniintiisa, 14 ka mid ah 18-kii calaamadood ee horumarka ayaa aad uga wanaagsan muddadii 2000-2005 marka loo eego 1985-1990. Sidoo kale, dhaqaaleyahannada Benjamin Powell, Ryan Ford iyo Alex Nowrasteh ayaa ku doodaya in wax-qabadka dhaqaalaha Soomaaliya, marka loo eego dawladaha kale ee Afrika, uu soo hagaagay muddadii dawlad la'aanta. Ersun Kurtulus waxa ay sheegtay in maqaallada Leeson iyo Powell, Ford iyo Nowrasteh ay bixinayaan "caddaynta ugu cad cad ee muujinaysa in Soomaaliya ay si aad ah uga wanagsan tahay dawlad la'aantu marka loo eego sidii ay ku dhacday taliskii Barre". Kurtulus waxa uu ku doodayaa in qorayaashani ay sharraxaad sax ah ka bixin karaan xaaladda Soomaaliya, laakiin “ dooddu waxay u muuqataa in laga soo minguuriyay mala-awaal ku salaysan fikradda xorta ah ee dawladnimada halkii ay ka ahaan lahaayeen falanqayn tiro-koob ah oo soo saarta xidhiidh taban oo ka dhexeeya tilmaamayaasha ugaadhsiga dawladnimo iyo kuwa daryeelka dhaqaalaha iyo bulshada”. Kurtulus waxa uu soo jeedinayaa in burburka dawlad cabudhinta ahi ay wanaajin karto xoriyada shakhsiga ah iyo mida madaniga ah, laakiin xisaabtan oo kale “ay si xad dhaaf ah u xoojinaysa arrimo ku abtirsada saaxadda gudaha, iyada oo la dayacay arrimaha dibadda ee ka shaqeeya heer gobol iyo heer caalami”.
==Beeraha==
[[File:Laasqoray30.jpg|thumb|gasacadaha kalluunka Tuna ee Laas-qoray oo lagu sameeyay Laascaanood .]]
Beeruhu waa qaybta dhaqaalaha ugu muhiimsan. Waxay ka dhigan tahay qiyaastii 65% GDP waxayna shaqaaleysiisaa 65% xoogga shaqada. Xooluhu waxay ka qaybqaataan qiyaastii 40% GDP iyo in ka badan 50% dakhliga dhoofinta. dhoofinta ugu muhiimsan waxaa ka mid ah kalluunka , dhuxusha iyo muuska ; Sonkorta , hadhuudhka iyo galleyda waa wax soo saarka suuqa gudaha. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, badeecadaha la soo dejiyo waxay dhan yihiin $ 460 milyan sannadkii, waxayna soo kabsadeen oo xitaa dhaafeen wadarta guud ee la soo dejiyo ka hor bilowgii dagaalkii sokeeye ee 1991. Dhoofinta, oo dhan $ 270 milyan sannadkii, ayaa sidoo kale kor u dhaaftay wadarta guud ee heerka dhoofinta wadarta guud ee dagaalka ka hor, laakiin weli waxay keenaysaa xisaab ganacsi oo ku saabsan $100 milyan sanadkii. Si kastaba ha ahaatee, hoos u dhacan ganacsi ayaa aad uga badan xawaaladaha Soomaalida qurbaha ku nool ay soo diraan, taasoo gacan ka geysatay joogteynta heerka soo dejinta.
Iyada oo laga faa'ideysanayo in ay ku yaalliin meel u dhow Jasiiradda Carabta , ganacsatada Soomaaliyeed ayaa si isa soo taraysa u billaabay in ay ka hor yimaadaan dhaqanka Australia ee ku aaddan suuqa xoolaha iyo hilibka Carabta Gacanka Faaris, iyaga oo siinaya xoolo tayo leh qiimo aad u jaban. Iyaga oo ka jawaabaya, wadamada Gacanka Carbeed ee Faaris waxa ay bilaabeen in ay maalgashi istiraatijiyad ah ku sameeyaan gobolka, iyada oo Sucuudigu dhisay kaabeyaasha Dhoofinta Xoolaha, Imaaraadkuna waxa uu iibsanayaa dhul beereedyo waaweyn. Intaa waxaa dheer, maraakiib kalluumaysi oo ka yimid Yurub iyo Aasiya waxay heshiisyo kalluumaysi ganacsi ku gaadheen waqooyiga gobolka Puntland .
Iyadoo Soomaaliya ay dhoofisay 3 milyan oo ido ah sanadkii 2012, waxa ay si toos ah u dhoofin jirtay bariga dhexe waxa ay dhaaftay 2 milyan oo neef oo Australiya ah . Sida laga soo xigtay Xafiiska Dhaqaalaha iyo Sayniska ee Beeraha iyo Kheyraadka ee Australia , 99% dhoofka xoolaha ee dalka ayaa ku wajahan Bariga Dhexe. Si kastaba ha ahaatee, tan iyo 2006, waxaa jiray 10% hoos u dhac "sababtoo ah tartanka suuqyada dhoofinta ee sii kordhaya ee dhoofinta idaha ee Afrika iyo bariga Yurub". In ka badan 5 milyan oo xoolo ah ayaa la dhoofiyay 2014, tirada ugu badan ee 20 sano ah. Dalka aynu jaarka nahay ee Somaliland waxa kale oo ku yaalla suuqyada xoolaha nool ee Soomaalidu u taqaan Seylad ee Geeska Afrika , waxaana suuqyada Burco iyo Yiroowe lagu iibiyaa xoolo gaadhaya 10,000 oo neef oo ari ah maalin kasta , kuwaas oo intooda badan laga soo raro dalalka Khaliijka oo loo sii mariyo dekedda Berbera . Suuqyada waxaa lagu daweeyaa xoolaha ka yimaada Geeska Afrika oo dhan.
Beeyada iyo malmalku waa badeecado muhiim u ah Soomaaliya oo loo dhoofiyo. Itoobiya iyo Kenya, oo ay weheliyaan Soomaaliya waa mid ka mid ah saddexda waddan ee ugu badan ee keena alaabooyinkan.
==Wax-soo-saarka==
[[File:MogadishuCoke.jpg|thumb|Warshada dhalada Coca-cola ee Muqdisho]]
Qaybta warshadaha ee dhexdhexaadka ah , oo ku salaysan habaynta wax soo saarka beeraha, ayaa 10% ka ah GDP-ga Soomaaliya.
Kahor inta uusan dillaacin dagaalkii sokeeye ee 1991, qiyaastii 53 shirkadood oo yar yar, dhexe iyo waaweyn oo wax soo saar ah oo ay dowladdu leedahay ayaa aasaasay, iyada oo iskahorimaadkii xigay uu burburiyay qaar badan oo ka mid ah warshadaha soo haray. Si kastaba ha ahaatee, ugu horrayn natiijada maalgashi maxalli ah oo la taaban karo oo ay sameeyeen qurba-joogta Soomaaliyeed , qaar badan oo ka mid ah dhirtan yar yar ayaa dib loo furay kuwa cusubna waa la abuuray. Kuwa dambe waxaa ka mid ah warshado lagu qasaaco kalluunka iyo hilibka oo ku yaal waqooyiga, iyo sidoo kale ilaa 25 warshadood oo ku yaal agagaarka Muqdisho, kuwaas oo soo saara baastada , biyaha macdanta , macmacaanka , bacaha , dharka , hargaha iyo hargaha, saabuunta iyo saabuunta , aluminium , furaashyo xumbo iyo barkimo , doonyo kalluumeysi , samaynta baakadaha, iyo samaynta baakadaha .
Sannadkii 2001dii, maalgelinta wax-soo-saarka fudud ayaa ku fiday Boosaaso , Hargeysa iyo Muqdisho , gaar ahaan, taasoo muujinaysa kalsoonida ganacsi ee sii kordhaysa ee dhaqaalaha. Si taas loo gaaro, sanadkii 2004, waxaa Muqdisho laga furay warshad lagu shubo Coca-cola oo dhan $8.3 milyan, iyadoo maalgashadayaasha ay ka kala yimaadeen degaanno kala duwan oo Soomaaliya ka tirsan. Qaybo kale duwan ayaa sidoo kale soo jiitay maalgashi shisheeye sida General Motors iyo Dole Fruits .
==Warshadaha diyaaradaha==
[[File:Jubba_Airways_Airbus_A321_(F-GYAN)_at_Mogadishu_Airport.jpg|thumb|Diyaaradda Jubba Airways ee Muqdisho .]]
Bilawgii dagaalkii sokeeye ka dib, dhammaan hawlihii Somali Airlines waxa si rasmi ah loo hakiyey 1991 . Waxaa ka mid ahaa Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara. Daallo iyo Jubba waxay ku midoobeen Isbahaysiga Hawada Afrika 2015.
Inkastoo la sheegay in loo diyaar garoobayo dib u howlgelinta Somali Airlines sannadihii 2012 iyo 2013, Warbixin Al Carabiya oo ka hadlaysa isku darka Daallo Airlines iyo Jubba Airways bishii Febraayo 2015 ayaa lagu sheegay inaysan jirin shirkad sidday calanka Soomaaliya oo rasmi ah kaddib markii ay burburtay Somali Airlines 1991-kii.
==Dhismaha==
Natiijadii ka soo baxday xaaladda ammaan ee Muqdisho, ayaa waaxda sirdoonka dhaqaalaha ee 2015 waxa ay sheegtay in dhismo kaabayaal cusub iyo dayactir lagu samaynayo guryo filo ah oo markii hore laga tagay ay ka socdaan magaalada. Si kastaba ha ahaatee, Buugga Xaqiiqada Adduunka ee Hay’adda Sirdoonka Dhexe ayaa lagu sheegay in horumarku aanu ku fidin qaybaha kale ee Soomaaliya, isla markaana uu ammaanku walaac weyn ku yahay ganacsiga Muqdisho.
==Isgaarsiinta iyo warbaahinta==
[[File:Hormuud.jpg|thumb|Dhismaha Hormuud Telecom ee Muqdisho]]
Nidaamkii isgaarsiinta Soomaaliya ayaa ku burburay dagaalladii dhacay 1991. Sannadkii 2010-kii shirkado isgaarsiineed oo kala duwan ayaa bixinayey kaabayaashan maqan. Waxaa maalgeliyay hal-abuuro ganacsi oo Soomaali ah waxaana taageeray khabiiro ka socda Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinaha , Japan , EU iyo Kuuriya . Shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah waxay bixiyaan adeegyo talefan gacanta iyo internetka oo jaban oo aan laga heli karin meelo badan oo qaarada ah. Macaamiisha waxay samayn karaan xawaaladaha lacagaha iyo hawlaha kale ee bangiyada iyagoo isticmaalaya telefoonada gacanta , iyo sidoo kale si fudud u helaan internet wireless. Si kastaba ha ahaatee, howlgallada shirkadaha ayaa waxaa caqabad ku noqday dagaalka sii socda.
Sannadkii 2004tii, wakhtiga rakibidda talefanka guryaha waxay ahayd saddex maalmood, halka Kenya dhanka koonfureed ka xigtana, liisaska sugitaanku ay dheeraayeen sannado badan. Wareysi lala yeeshay 2004-tii, shirkadaha isgaarsiintu waxay ahaayeen kuwo " quus ah" si ay u helaan dowlad waxtar leh: "wax walbaa waxay ka bilowdaan amniga." Hadda waxa jira ku dhawaad 25 khadadka waaweyn 1,000kii qofba, iyo helitaanka gudaha ee khadadka taleefoonada ( tele-density ) way ka sarraysaa wadamada deriska ah; saddex jeer ka badan Itoobiya dariska la ah . Shirkadaha Isgaarsiinta Soomaaliyeed ee caanka ah waxaa ka mid ah Golis Telecom Group , Hormuud Telecom , Somafone , Nationlink , Netco , Telcom iyo Somali Telecom Group . Shirkadda Hormuud Telecom oo kaliya ayaa sanadkii soo xareeysa ilaa 40 milyan oo dollar. Si loo yareeyo cadaadiska tartanka, saddex ka mid ah shirkadahan ayaa saxiixay heshiis isku xirnaan 2005 kaas oo u oggolaanaya inay dejiyaan qiimaha oo ay ballaariyaan shabakadahooda.
Warbixin la soo saaray sanadkii 2010-kii ayaa lagu sheegay in ballaarinta warshadaha isgaarsiinta Soomaaliya ay keentay mid ka mid ah calaamadaha cad ee muujinaya in dhaqaalaha dalka uu kobcayo.
Laga soo bilaabo 2015, waxaa sidoo kale jiray 20 wargeys oo si gaar ah loo leeyahay , 10 idaacadood iyo telefishan , iyo goobo internet oo badan oo dadweynaha siinayay macluumaad.
==Maaliyadda==
[[File:Somalia_(Somaliland)(023).jpg|thumb|Bangiga Dahabshiil ee Hargeysa]]
Bangiga dhexe ee Soomaaliya waa maamulka rasmiga ah ee lacagta Soomaaliya. Xagga maamulka maaliyadda, waxa ay ku guda jirtaa hawsha dejinta iyo hirgelinta siyaasadda lacagta . Sannadkii 2013-kii Bankiga Horumarinta Afrika wuxuu qiimeeyay in Bankiga Dhexe ee Soomaaliya uu "naafo ka yahay la'aanta dhaqaale ku filan oo dad, qalab iyo maaliyadeed", laakiin wuxuu awood u yeelan karaa inuu yareeyo heerka sicir-bararka marka uu la wareego xakamaynta siyaasadda lacagta oo uu soo saaro lacag cusub. Wakhtigan waxa kale oo ay Somaliland lahayd baanka dhexe, inkasta oo doorkiisa ugu weyn uu ahaa in uu u noqdo khasnad dawladeed iyo daabacaadda lacagta.
Kalsooni darada lagu qabo lacagta dalka ayaa keentay in sarifka lacagaha doolarka ah si weyn loo aqbalo marka la barbar dhigo lacagta shilinka Soomaaliga ah . Si kastaba ha ahaatee, lacagta shilinka Soomaaliga oo aad loo soo daabici jiray ayaa sababtay sicir barar. Bangiga dhexe ayaa sheegay in uu soo afjari doono jawiga sicir bararka marka uu si buuxda ula wareego siyaasadda lacagta oo uu beddelo lacagta hadda wareegaysa ee ganacsiga gaarka loo leeyahay.
Soomaaliya ma lahayn wax awood lacageed oo dhexe ah in ka badan 15 sano intii u dhaxaysay dagaalkii sokeeye ee qarxay 1991 iyo dib-u-soo-celinta Bankiga Dhexe ee Soomaaliya 2009. Xawaaladaha Bangiyada iyo Bangiyada ma suurtowdo, taasoo keentay inay kor u kacaan xawaaladaha gaarka ah (MTO) oo u dhaqmay sidii shabakado bangi oo aan rasmi ahayn.
Xawaaladahan ( xawaaladaha ) ayaa noqday warshado waaweyn oo Soomaaliya ka jira, waxaana lagu qiyaasaa US$1.6 bilyan in ay sanad walba gobolka u soo xawilaan dadka Soomaaliyeed ee qurbaha ku nool oo ay u soo marsiiyaan shirkadaha xawaaladaha. Kuwa dambe waxaa ka mid ah Dahabshiil, Qaran Express, Mustaqbal, Amal Express, Kaah Express, Hodan Global, Olympic, Amana Express, Iftin Express iyo Tawakal Express. Inta badan waxa ay xubno ka yihiin ururka xawaaladaha Soomaaliyeed ee SOMTA, oo ah dallad maamusha xawaaladaha bulshada, ama midkii ka horeeyay ee loo yaqaano Somali Financial Services Association (SFSA). Soomaaliya ayaa ah dalka afaraad ee ugu badan adduunka ee ku tiirsan xawaaladaha. Inta badan xawaaladaha waxaa soo dira Soomaalida degan dalka dibadiisa oo ay u soo diraan qaraabadooda ku sugan Soomaaliya. Tani waxay ka dhigan tahay 20%-50% dhaqaalaha Soomaaliya.
[[File:Somshil5r.jpg|thumb|Lacag 500 oo shilin Soomaali ah]]
Dahabshiil waa tan ugu weyn xawaaladaha Soomaalida (MTO), iyadoo la wareegtay inta badan suuqii ay banneysay Al-Barakaat . Shirkaddu waxay xarunteedu tahay London waxayna ka shaqeeyaan in ka badan 2000 oo qof oo ku kala baahsan 144 waddan, oo 130 laamood ku leh Boqortooyada Ingiriiska oo keliya, 130 laamood oo kale oo Soomaaliya ah, iyo 400 oo laamood oo caalami ah, oo uu ku jiro mid ku yaal Dubai . Shirkaddu waxay siisaa adeegyo maaliyadeed oo kala duwan oo ay siiso hay'adaha caalamiga ah, iyo sidoo kale ganacsiyada waaweyn iyo kuwa yaryar iyo kuwa gaarka ah labadaba. Dahabshiil ka dib, Qaran Express waa shirkadda ugu weyn ee xawila lacagaha ee Soomaalidu leedahay. Shirkaddu waxay xarunteedu tahay London iyo Dubai labadaba, waxayna ku leedahay 175 wakiil oo adduunka oo dhan ah, 66 wakiil oo Soomaaliya ah iyo 64 wakiil oo London ah, wax lacag ahna kama soo qaado lacagaha samafalka ah . Mustaqbal waa MTO-ga saddexaad ee ugu caansan Soomaalida, waxaana 8 wakiil ka ah Soomaaliya iyo 49 wakiil oo jooga UK. Si la mid ah Dahabshiil iyo Qaran Express, waxa ay sidoo kale leedahay goob caan ah oo caalami ah.
Iyadoo Bankiga Dhexe ee Soomaaliya ee dib loo dhisay uu si buuxda ula wareegayo mas’uuliyadiisa siyaasadda lacagta ayaa waxaa la filayaa in qaar ka mid ah shirkadaha xawaaladaha ee jira ay mustaqbalka dhow u raadiyaan shatiyo si ay u noqdaan bangi ganacsi oo dhameystiran. Tani waxay u adeegi doontaa in la ballaariyo nidaamka lacag-bixinta qaranka si loogu daro jeegaga rasmiga ah, taas oo iyaduna la filayo inay sii xoojiso waxtarka isticmaalka siyaasadda lacagta ee maaraynta dhaqaalaha gudaha .
Horumar la taaban karo oo laga gaaray amniga gudaha, qurbajoogta Soomaaliyeed waxay bilaabeen inay dalka ugu soo laabtaan fursado maalgashi. Marka lagu daro maal-gashi yar oo shisheeye ah, dhaqaalaha soo gala ayaa ka caawiyay shilinka Soomaaliga inuu si aad ah u kordho qiimihiisu. Bishii Maarso 2014, lacagtu waxay qiimaysay ku dhawaad 60% marka loo eego dollarka Maraykanka 12 bilood ee la soo dhaafay. Shilinka Soomaaliga ayaa ahaa kan ugu xooggan 175-ka lacag ee caalamka ee ay iibgeyso Bloomberg , taasoo kor ugu kacday ku dhawaad 50-dhibcood marka loo eego lacagta soo socota ee ugu xoogga badan isla muddadaas.
==Sarrifka saamiyada==
Sarrifka saamiyada Soomaaliya (SSE) waa deymaha qaranka Soomaaliya. Waxaa la aas aasay sanadkii 2012-kii, waxaana aasaasay diblomaasiga Soomaaliyeed Idd Mohamed , Safiirka aan caadiga ahayn iyo ku xigeenka wakiilka joogtada ah ee Qaramada Midoobay. Dallada SSE waxaa loo aas aasay inay soo jiidato maal-gashi ay ka helaan shirkado ay Soomaalidu leedahay iyo shirkado caalami ah si loo dar-dar geliyo dib u dhiska dalka Soomaaliya ka dib colaadaha.
Bishii Agoosto 2012, SSE waxay heshiis is-afgarad ah la saxeexatay Isweydaarsiga Securities Exchange (NSE) si uu uga caawiyo horumarinta farsamada. Heshiiska waxaa ka mid ah in la aqoonsado khibradda iyo taageerada ku habboon. Shukuk bonds oo waafaqsan shareecada iyo sinnaanta xalaasha ah ayaa sidoo kale loo arkaa inay qayb ka tahay heshiiska iyadoo suuqa saamiyada Soomaaliya ee curdanka ah uu horumarayo.
Laga bilaabo Noofambar 2014, Sarifka saamiyada Soomaaliya waxay xafiisyo maamul ka dhisteen Muqdisho , Kismaayo iyo xarumaha kale ee magaalooyinka Soomaaliya. Boorsada ayaa lagu wadaa inay si rasmi ah u furto sanadka 2015. Horaantii, todoba shirkadood oo ay Soomaalidu leedahay oo ka kala socda adeegyada maaliyadda, isgaarsiinta iyo gaadiidka ayaa la filayaa inay ku taxaan saamigooda si ay maalgashi caalami ah ugu sameeyaan.
==Khayraadka Dabiiciga ah==
[[File:Puntland_oil.png|thumb|Shidaalkii Puntland]]
Soomaaliya waxa ay leedahay kayd kheyraad badan oo dabiici ah oo aan weli laga faa’iidaysan, waxaana ka mid ah uranium , iron ore , tin , gypsum , bauxite , copper , cusbo iyo gaaska dabiiciga ah . Australian iyo shirkadaha Shiineeska ee Shiineeska ah ayaa la siiyay shati ay ku heli karaan batroolka iyo kheyraadka kale ee dabiiciga ah ee dalka. Koox shidaal oo ku taxan Sydney , Range Resources , ayaa saadaalinaysa in gobolka Puntland ee waqooyiga uu awood u leeyahay inuu soo saaro 5 bilyan oo fuusto (790 × 10) .6 m 3 ) ilaa 10 bilyan fuusto (1.6 × 109 m 3 ) saliid. Horumarradaas dartood, Shirkadda Shidaalka Soomaaliyeed waxaa abuurtey dowladda federaalka.
Dabayaaqadii 1960-aadkii, khubarada juqraafi ee Qaramada Midoobay waxa ay sidoo kale heleen kaydka Yuraaniyaamka iyo kaydka macdanta ee naadirka ah ee Soomaaliya. Helitaanka ayaa ahayd tii ugu waynayd ee nooceeda ah, iyada oo khubarada warshaduhu ay ku qiyaaseen kaydka in ka badan 25% kaydka uranium-ka adduunka ee wakhtigaas loo yaqaanay oo dhan 800,000 oo tan. 1984kii, Hawlgalka Wajiga Hanuuninta IUREP ee Soomaaliya waxa uu sheegay in wadanku lahaa 5,000 tan oo yuraaniyam ah oo si macquul ah loo dammaanad qaaday (RAR), 11,000 tan oo yuraaniyam lagu qiyaasay khayraad dheeraad ah (EAR) oo kayd ah , iyo sidoo kale ilaa 150,000 oo ciid ah kaydka calcrete. Soomaaliya waxay isku mar u xuubsiibatay soo saarista uranium-ka adduunka ugu weyn, iyadoo shirkado macdano ah oo Maraykan ah, UAE, Talyaani iyo Brazil ay ku tartamayaan xuquuq soo saarista. Isku xidhka Khayraadka Dabiiciga ahi waxa ay saami ku leeyihiin khayraadka dabiiciga ah ee gobolada dhexe, Kilimanjaro Capital waxa ay saami ku leedahay 1,161,400 acres Amsas-Coriole-Afgoi (ACA) Block, oo ay ku jirto sahaminta uranium-ka. Ka sokow uranium-ka, xad aan la cayimin oo yttrium ah , curiye dhul dhif ah iyo macdan qaali ah, ayaa sidoo kale laga helay dalka.
==Tamarta==
Bartamihii 2010-kii, ganacsatada Soomaaliyeed waxay ballan-qaadeen in shanta sano ee soo socota ay hal bilyan oo doollar ku maalgelinayaan warshadaha gaaska iyo korontada qaranka. C/laahi Xuseen, oo ah Agaasimaha Shirkadda Korontada iyo Gaaska Warshadaha ee hadda la sameeyay , ayaa saadaaliyay in istaraatiijiyada maalgashiga ay abuuri doonto 100,000 oo shaqo. Shirkaddan cusub ayaa lagu aasaasay isku-dhafka shan shirkadood oo Soomaali ah oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga, maaliyadda , amniga , iyo isgaarsiinta . Wajigii koowaad ee mashruucan ayaa billowday muddo lix bilood gudahood ah markii la aasaasay shirkadda, waxaana lagu tababaray dhalinyaro si ay koronto u gaarsiiyaan dhinacyada dhaqaalaha iyo bulshada. Wajigii labaad waxa uu bilaabmay badhtamihii ilaa dabayaaqadii 2011-kii, waxaana la arkayay dhismaha warshado laga dhisayo goobo dhaqaale oo si gaar ah loogu qoondeeyay kalluumaysiga, beeraha, xoolaha iyo warshadaha macdanta.
Sanadkii 2012, maamulka Faroole ayaa iftiimiyay mashruucii ugu horeeyay ee shidaal baaris ah oo laga sameeyay Puntland iyo guud ahaan Soomaaliya. Oo ay hogaaminayaan shirkadda Saliida ee Canadian African Oil iyo la-hawlgalayaasheeda Range Resources , qodistii ugu horreysay ee ceelka Shabeel-1 ee ku yaalla Dooxada Dharoor ee Puntland bishii March ee sanadkan ayaa lagu guulaystay in laga soo saaro shidaal.
Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, marka ay qarankani cagta saartay wadadii dib u dhiska dalka, waxaa la filayaa in dhaqaaluhu uusan la jaanqaadi karin heerarkii uu soo maray dagaalladii sokeeye ka hor, balse waxaa la filayaa in la dardargeliyo kobaca iyo horumarka dalka maadaama aan laga faa’iidaysan kheyraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya.
==Hordhac==
Hadaad si dhab ah u fiirisid wadamada aduunka, wadan walbo dhaqaalihiis wuxuu ku salaysanyahay hal ama labo arrimood, sida wadanka Sucuudiga oo dhaqaalihiisa ku salaysanyahay saliidda cayriinka ama batroolka, wadankaa Finland wuxuu dhaqaalihiisa ku salaysanyahay geedaha ama alwaaxda, wadanka Iceland dhaqaalahooda wuxuu ku salaysanyahay kaluunka, wadanka Itoobiya dhaqaalihiisu wuxu ku salaysanyahay wax soo saarka beeraha. Waxaad arkaysaa wadamo dhaqaalahooda ku tiirsan Dalxiiska, kuwakalana waxay ku tiirsanyihiin soosaarka warshadaha ama sinaacadda culus. Hadaba waa suaal fiican in laiswaydiiyaa wadanka Soomaaliya dhaqaalihiisa muxuu ku salaysanyahay.
Waxaad arkaysaa dhaqaalaha soomaaliya in uu ku salaysanyahay ama ku tiirsanyahay waxyaabo fara badan, ayadoo ay ugu horayso nimcooyinka uu ilaahay siiyay wadanka soomaaliya sida xoolaha, dhulbeeraadka, xeeb laga kaluumaysankaro iyo nimcooyinka dhulka ku aasan ee aan laga faaidaysan wali sida Birta, dahabka, Uraniumka, saliida shidaalka, iyo waxyaabo farabadan oo aan la soo koobi karin, kuwaas ay kamid yihiin dhul bilicsan oo dalxiiska ku wanaagsan sida dhulbaraha aduunka ee ekvatoria ama raskambooni meeshaas oo ah meel ay aduunkoo idil usoo dalxiis tagi karaan.
Waxaa u sii dheer Soomaaliya in ay ku taalo dhul istraaji markii loo fiiriyo geopolitical, taas oo macnaheeda ah in ay soomaaliya isku xirri karto qaaradaha Afrika iyo aasiya iyo yurub. Waa dhul ku wanaagsan dhinac logistica oo ay noqon karto dhul beecmushtaraad.
Ayadoo ilaahay soomaaliya siiyay nimcooyinkaas oo dhan hadana waxaad arkaysaa in ay soomaaliya tahay wadan faqri ah oo saboolnimo iyo macluul saameeyay oo wadamada asaakooda dawarsado iyagana dhexdooda islaaya. taasna waxaa sabab u ah damaca wadamada deriska iyo kuwa ku bahooway jaamacadda carabta iyo saliibiyiinta mareekanka iyo yurubta galbeed iyo barigaba iyo waliba doqonnimada siyaasiyiinta soomaaliyeed ee calooshood ushaqeestaha ah.
Soomaalida waa inay ka feejignaadaan damacyada aan kor ku xusay. waana in ay heshiiyaan dhexdooda kitaabka ilaahay iyo sunnadda rasuulkana ay qaataan.
Dhibaatada soomaaliya hayso waxaa sabab u ah ka fognaashaha diinta samaaxadda badan sababtoo ah ilaahay wuxuu leeyahay “maan aheen kuwa halaago magaalooyinka ilaa ay ehelkooda daalimiin yihiin” sidaas daraateeda waxaa cad in ay tahay Soomaaliya wadamada ugu dulmiga iyo tafriqadda ama kala sooco badan oo ay ku dambayso reer qurac iyo reer qansax.
==Xubin==
* [[Jaamacada Carabta]]
* [[Midowga Afrika]]
* [[Unionka Mediterraneanka]]
* [[Non-Aligned Movement / Dhaqdhaqaaq aan la xoojin]]
* [[IGAD]]
* [[Comesa]]
== Xigasho ==
[https://web.archive.org/web/20140225004755/https://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/242/somalia_report_2012.pdf "Warbixinta Horumarinta Aadanaha Soomaaliya 2012: Awood-siinta Dhallinyarada Nabadda iyo Horumarka"]
[https://web.archive.org/web/20110515090635/http://www.meattradenewsdaily.co.uk/news/230810/australia___the_gulf_demand_for_australian_sheep_and_lamb.aspx "Australia - The Arab countries demand Australian sheep and lamb"]
[http://mgafrica.com/article/2015-04-30-somalia-livestock "Meesha Soomaaliya ay ka tahay boqorka adduunka, idaha iyo riyaha ayaa mucjisooyin ka sameynaya dalka ay dagaalladu aafeeyeen"]
[https://web.archive.org/web/20150626112218/http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/article_print.php?article=4693 "Madaxda Afrikaanka ah - Soomaaliya: Adkeysiga Dadka"]
[http://www.iaea.org/inis/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "Mashruuca Qiimaynta Khayraadka Uranium-ka Caalamiga ah (IUREP) Warbixinta Hawlgalka Wajiga ee Hanuuninta, Soomaaliya"]
[http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 "Uranium-ka Bonanza ee muddada dheer la iloobay ayaa dib loo helay, Kilimanjaro wuxuu daaha ka qaaday Hindisaha Sahaminta Yuraaniyaamta Soomaaliya"]
[http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_President_Farole_returns_to_Puntland.shtml Madaxweyne Faroole oo dib ugu laabtay Puntland] {{Wayback|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_President_Farole_returns_to_Puntland.shtml |date=20131017121255 }}
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true "GDP (US$ hadda) - Soomaaliya"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250121032421 }}//World bank
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250120204521 }} "GDP per capita (US$ hadda) - Soomaaliya"]
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 "GDP, PPP (current international $) - Somalia"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 |date=20250120205039 }}//World bank.
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 |date=20250120204516 }} "GDP per capita, PPP (current international $) - Somalia"]
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SO&most_recent_value_desc=true "GDP growth (annual %) - Somalia"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250122023600 }}
[http://english.alarabiya.net/en/business/aviation-and-transport/2015/02/17/Regional-airlines-merge-as-Somali-airspace-draws-competition.html Shirkado diyaaradeed oo heer gobol ah oo isku biiray xilli hawada Soomaaliya uu tartan ka socdo]
{{reflist}}
{{Maqaalo Soomaaliya}}
[[Category:Dhaqaalaha Soomaaliya]]
eaq4sl4xny5dtdv5zxgv2cvbm59z2a2
297589
297588
2026-05-18T16:15:53Z
Mwasoge
29030
297589
wikitext
text/x-wiki
[[Soomaaliya]] waxa ay [[Qaramada Midoobay]] ku tilmaantay dalka ugu horumarsan , iyadoo inta badan dadkeedu ay noloshoodu ku tiirsan tahay beeraha iyo xoolaha. Dhaqaalaha Soomaaliya waa $13.89 bilyan marka loo eego wax soo saarka guud ee gudaha marka la eego sanadka 2025. 1994tii, CIA waxay ku qiyaastay sinnaanta awoodda wax iibsiga in ku dhow $3.3 bilyan. Sannadkii 2001, waxa lagu qiyaasay inay dhan tahay $4.1 bilyan. Sannadkii 2009, CIA waxay ku qiyaastay inay kor u kacday $ 5.731 bilyan, iyada oo la saadaaliyay heerka kobaca dhabta ah ee 2.6%. Sannadkii 2014, Sanduuqa Lacagta Adduunka ee IMF ayaa ku qiyaasay dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha inuu kordhay 3.7% ugu horreyn. Balaadhintan waxa horseed ka ahaa kobaca qaybaha aasaasiga ah iyo qaybta sare . Sida laga soo xigtay warbixintii Rugta Ganacsiga ee Ingiriiska 2007 , qaybta gaarka loo leeyahay waxay la kulmeen kobac, gaar ahaan qaybta adeegga. Si ka duwan xilligii dagaalka sokeeye ka hor, oo inta badan adeegyada iyo qaybta warshadaha ay ahaayeen kuwo ay dowladdu maamusho, waxaa jiray maalgashi la taaban karo, inkastoo aan la qiyaasi karin, oo gaar loo leeyahay oo lagu sameeyay dhaqdhaqaaqyo ganacsi. Maalgelintan waxaa inta badan maalgeliyay qurbajoogta Soomaaliyeed , waxaana ka mid ah ganacsiga iyo suuqgeynta, adeegyada xawilaadaha , gaadiidka, isgaarsiinta, qalabka kalluumeysiga, shirkadaha diyaaradaha, isgaarsiinta, waxbarashada, caafimaadka, dhismaha iyo hoteellada.
{{Infobox dhaqaalaha
|country = Soomaaliya
|image =Central_Bank_of_Somalia,_Mogadishu.png
|caption =
|currency = [[Shilin Soomaali]] ([[Shilin Soomaali|SOS]])
|fixed exchange =
|year =
|organs = [[Midowga afrika|AU]], [[CEN-SAD]], [[IGAD]]
|gdp = {{increase}}$13.89 bilyan (magac ah, 2025
{{increase}}$32.22 bilyan ( PPP , 2025)
|growth = 3.7% (2024) 2.8% (2018)
2.9% (2019e) 3.2% (2020e)
|per capita = {{increase}}$818 (magac ahaan; 2025 est.)
{{increase}}$1,900 (PPP; 2025 est.)
|components =
|sectors = [[Beeraha]] (40.2%), [[Warshadaha]] (27.4%), Adeegyada (32.5%) (2013)
|inflation =1.5% (2017 )
|poverty =63% qaddar)
|gini =
|labor = {{increase}}3,924,554 (2019)
|occupations = [[Beeraha]] ( 60.2%), [[Warshadaha]] (7.4%) iyo Adeegyada 32.5%
(2013)
|unemployment =[[File:Decrease2.svg|12px|border]] 11.4% (2019)
|industries = [[Sonkor]], [[Dharka]], [[xoolo|xoolaha]], [[xawilaad]], [[isgaarsiinta]]
|exports = {{increase}}214 milyan (2022 st.)
|export-goods = [[Xoolo|Xoolaha]], [[Moos]], [[Maqaar]], [[Malaay|Kaluun]], [[Dhuxul]], Biraha duugga
|export-partners = [[Talyaaniga]] 19.7%; [[Itoobiya]] 16.3%; [[Kenya]] 5.2%;
[[Imaaraadka Carabta|UAE]] 5.1%;
[[Yemen]] 4.1%
(2017)
|imports = {{increase}}$1.443 bilyan (2022 st.)
|import-goods = [[Farsamo]] wax soo-saar, [[Shidaal]] wax soo saar, [[Cunto]], Qalabka dhismaha
|import-partners = [[Itoobiya]] 17.6%; [[Suudaan]] 17.2%; [[Indonesia]] 6.9% [[Malaysiya]] 5.3%;
[[Turkiga]] 4.1%
(2017)
|gross external debt = $1.4 bilyan.
<ref>
[https://mof.gov.so/sites/default/files/Publications/QUARTERLY%20PUBLIC%20DEBT%20BULLETINS%20%28QUARTER%202%2C%202025%29.pdf?utm_source=
Deynta guud ee Soomaaliya 2025]</ref>
|FDI =
|debt =
|revenue =
|expenses ={{increase}}1 bilyan (2022)
|aid =
|credit =
|reserves =23 Milyan (2022)
|cianame = so
|spelling =
}}
Sida laga soo xigtay Barnaamijka Horumarinta ee Qaramada Midoobay (UNDP) Soomaaliya, laga soo bilaabo 2012 , waddanku wuxuu lahaa qaar ka mid ah tilmaamayaasha horumarka ugu hooseeya adduunka, iyo Heerka Horumarinta Aadanaha ee "aad u hooseeya" (HDI) oo qiimahiisu ahaa 0.285. Tani waxay ka mid noqon doontaa kuwa ugu hooseeya adduunka haddii la heli karo xog la mid ah, iyo marka la isku hagaajiyo sinnaan la'aanta weyn ee ka jirta Soomaaliya, HDI-ga ayaa xitaa ka hooseeya. UNDP waxay xustay in "sinnaan la'aanta kooxaha bulshada ee kala duwan, oo ah sababta ugu weyn ee colaadda, ay sii ballaaranaysay".
Dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay wax-soo-saar dhaqameed iyo mid casri ah, iyadoo si tartiib-tartiib ah loogu guurayo farsamooyin casri ah oo warshadeed. Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, qiyaastii 80% dadku waa xoolo dhaqato reer guuraa ah ama reer guuraa ah, kuwaas oo dhaqda ariga , idaha , geela iyo lo'da . Reer guuraagu waxa kale oo ay soo ururiyaan resins iyo xabag si ay u kabaan dakhligooda.
Sida laga soo xigtay Bankiga Adduunka, dhaqaalaha Soomaaliya waxaa soo gaaray burbur xooggan oo ka dhashay burburkii dowladnimo ee la socday dagaalladii sokeeye ee dalka ka dhacay. Qaar ka mid ah dhaqaalayahannada, oo uu ku jiro libertarian Peter T. Leeson , ayaa taa beddelkeeda ku dooday in burburkii dawladnimo uu runtii gacan ka geystay hagaajinta daryeelka dhaqaalaha, sababtoo ah dawladdii hore ee Soomaaliya waxay ahayd mid ugaadh ah.
==Tilmaamayaasha dhaqaalaha==
Sida laga soo xigtay Bangiga Horumarinta Afrika , Soomaaliya "waxaa lagu sifeeyay la'aan ba'an oo la'aanta aasaasiga ah ee dhaqaalaha iyo tirakoobka bulshada". Xaaladdan waxaa uga sii daray dagaalladii sokeeye iyo burburkii hay'adaha, in kasta oo xitaa ka hor fashilka dawladnimada Soomaaliya, xogtu waxay ahayd mid aan la isku halayn karin.
Bangiga Adduunka ayaa sheegay in GDP-ga Soomaaliya uu ahaa $917.0 milyan sannadkii 1990-kii, tirada guud ee dadka ku noolna ay ahayd 13.42 milyan sannadkii 2014-kii, iyadoo tan iyo xilligaas ay gaartay 15 milyan illaa 2018, taasoo ka dhigan in ku dhawaad 12% ay korortay tirada guud ee dadkeeda tan iyo xilligaas. Sannadkii 2018 baanka adduunku wuxuu ku qiyaasay GDP-ga sanadlaha ah $6.2 bilyan, oo la mid ah Guam iyo Jamhuuriyadda Kyrgyzstan , oo u kala saaraya waddan dakhligoodu hooseeyo. Qaybta Tirakoobka Qaramada Midoobay waxay soo warisay tirada GDP ee $ 1.306 ee 2012, marka la barbar dhigo $ 2.316 bilyan 2005 iyo $ 1.071 bilyan 2010.
Sida laga soo xigtay Bankiga Dhexe ee Soomaaliya, xilli sannadihii 2000-meeyadii GDP qofkiiba dalka marka loo eego Bangiga Adduunka wuxuu ahaa $230, wax yar ayaa hoos u dhac ku yimid marka la eego 1990 . Tirada GDP-ga qofkiiba waa kan afaraad ee ugu hooseeya adduunka. Qiyaastii 43% dadku waxay ku nool yihiin wax ka yar 1 doolarka Maraykanka ah maalintii, iyadoo ku dhawaad 24% kuwa laga helo magaalooyinka iyo 54% ay ku nool yihiin miyiga.
Sida laga soo xigtay Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Horumarinta ee (UNDP) Soomaaliya, laga bilaabo 2012-kiiwaddanku wuxuu lahaa qaar ka mid ah tilmaamayaasha horumarka ugu hooseeya adduunka, iyo "aad u hooseeya" Tusmada Horumarinta Aadanaha (HDI) oo qiimaheedu ahaa 0.285. Tani waxay ka mid noqon doontaa kuwa ugu hooseeya adduunka haddii la heli karo xog la mid ah, iyo marka la isku hagaajiyo sinnaan la'aanta weyn ee ka jirta Soomaaliya, HDI-ga ayaa xitaa ka hooseeya. UNDP waxay xustay in "sinnaan la'aanta kooxaha bulshada ee kala duwan, oo ah sababta ugu weyn ee colaadda, ay sii ballaaranaysay". Qaramada Midoobay waxay Soomaaliya ku tilmaantay dalka ugu horumarsan tan iyo markii guddigeeda siyaasadda horumarinta ay bilaabeen inay habkan u kala qaybiyaan dowlad goboleedyada 1971-kii.
Hawlgalka Sanduuqa Lacagta Adduunka ee IMF ee Soomaaliya ayaa ku qiyaasay kororka GDP 3.7% 2014 iyo CPI ee sicir-bararka -71.10%. Warbixintu waxay xustay in haddii xaaladda ammaan ee Soomaaliya ay si dhexdhexaad ah u soo hagaagayso oo aanay abaari jirin, kobaca dhaqaale ee xilliga dhexe waa in uu ahaadaa 5% celcelis ahaan, laakiin "koritaanka wuxuu ahaan doonaa mid aan ku filnayn in lagu saxo faqriga iyo farqiga jinsiga". Qiyaastii 73% dadka Soomaaliya waxay ku nool yihiin meel ka hoosaysa heerka faqriga sanadka 2016.
==Fashil dawladeed iyo daryeel dhaqaale==
Sida laga soo xigtay Bangiga Adduunka, laba sano gudahood markii uu qarxay dagaalka sokeeye 1988, waxaa burburay hay’adihii dawliga ahaa ee Soomaaliya “waxaa la burburiyey inta badan kaabayaashii dhaqaalaha iyo bulshada iyo hantidii”. Sannadkii 2003-dii waxa uu Bangigu sheegay in inkasta oo ay maqan yihiin dawlad iyo hay’adihii ay lahayd, haddana ganacsiga gaarka loo leeyahay ee Soomaaliya waxa uu soo maray kobac aad u wanaagsan, balse “in badan oo ka mid ah waaxyahaasi waxa ay noqdeen kuwo fadhiid ah ama korriimadooda ay caqabad ku yihiin maalgashi la’aan, shaqaale tababaran iyo maqnaanshaha sharci iyo nidaam sharci oo khuseeya dhaqangelinta shuruucda iyo xeerarka, halbeegyada guud iyo ilaalinta tayada”. Warbixintu waxay xustay in ay adagtahay dhiirigelinta iyo u adeegsiga kaydka gudaha ee maalgashiga, taas oo ay ugu wacan tahay la'aanta adeegyada maaliyadeed ee rasmiga ah iyo hay'adaha sharciyaynta. La'aanta hay'adaha dawliga ah, ayuu Baanku ku doodayaa, waxay keentay in laga hortago gelitaanka suuqyada raasamaalka ee caalamiga ah.
Maqaal la daabacay 2007-dii, dhaqaale-yahanka xorta ah ee Peter T. Leeson waxa uu ku dooday in qarankii Soomaaliya uu ahaa mid ugaadh ah, burburkiisuna uu wanaajiyay daryeelka dhaqaale ee muwaadiniintiisa, 14 ka mid ah 18-kii calaamadood ee horumarka ayaa aad uga wanaagsan muddadii 2000-2005 marka loo eego 1985-1990. Sidoo kale, dhaqaaleyahannada Benjamin Powell, Ryan Ford iyo Alex Nowrasteh ayaa ku doodaya in wax-qabadka dhaqaalaha Soomaaliya, marka loo eego dawladaha kale ee Afrika, uu soo hagaagay muddadii dawlad la'aanta. Ersun Kurtulus waxa ay sheegtay in maqaallada Leeson iyo Powell, Ford iyo Nowrasteh ay bixinayaan "caddaynta ugu cad cad ee muujinaysa in Soomaaliya ay si aad ah uga wanagsan tahay dawlad la'aantu marka loo eego sidii ay ku dhacday taliskii Barre". Kurtulus waxa uu ku doodayaa in qorayaashani ay sharraxaad sax ah ka bixin karaan xaaladda Soomaaliya, laakiin “ dooddu waxay u muuqataa in laga soo minguuriyay mala-awaal ku salaysan fikradda xorta ah ee dawladnimada halkii ay ka ahaan lahaayeen falanqayn tiro-koob ah oo soo saarta xidhiidh taban oo ka dhexeeya tilmaamayaasha ugaadhsiga dawladnimo iyo kuwa daryeelka dhaqaalaha iyo bulshada”. Kurtulus waxa uu soo jeedinayaa in burburka dawlad cabudhinta ahi ay wanaajin karto xoriyada shakhsiga ah iyo mida madaniga ah, laakiin xisaabtan oo kale “ay si xad dhaaf ah u xoojinaysa arrimo ku abtirsada saaxadda gudaha, iyada oo la dayacay arrimaha dibadda ee ka shaqeeya heer gobol iyo heer caalami”.
==Beeraha==
[[File:Laasqoray30.jpg|thumb|gasacadaha kalluunka Tuna ee Laas-qoray oo lagu sameeyay Laascaanood .]]
Beeruhu waa qaybta dhaqaalaha ugu muhiimsan. Waxay ka dhigan tahay qiyaastii 65% GDP waxayna shaqaaleysiisaa 65% xoogga shaqada. Xooluhu waxay ka qaybqaataan qiyaastii 40% GDP iyo in ka badan 50% dakhliga dhoofinta. dhoofinta ugu muhiimsan waxaa ka mid ah kalluunka , dhuxusha iyo muuska ; Sonkorta , hadhuudhka iyo galleyda waa wax soo saarka suuqa gudaha. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, badeecadaha la soo dejiyo waxay dhan yihiin $ 460 milyan sannadkii, waxayna soo kabsadeen oo xitaa dhaafeen wadarta guud ee la soo dejiyo ka hor bilowgii dagaalkii sokeeye ee 1991. Dhoofinta, oo dhan $ 270 milyan sannadkii, ayaa sidoo kale kor u dhaaftay wadarta guud ee heerka dhoofinta wadarta guud ee dagaalka ka hor, laakiin weli waxay keenaysaa xisaab ganacsi oo ku saabsan $100 milyan sanadkii. Si kastaba ha ahaatee, hoos u dhacan ganacsi ayaa aad uga badan xawaaladaha Soomaalida qurbaha ku nool ay soo diraan, taasoo gacan ka geysatay joogteynta heerka soo dejinta.
Iyada oo laga faa'ideysanayo in ay ku yaalliin meel u dhow Jasiiradda Carabta , ganacsatada Soomaaliyeed ayaa si isa soo taraysa u billaabay in ay ka hor yimaadaan dhaqanka Australia ee ku aaddan suuqa xoolaha iyo hilibka Carabta Gacanka Faaris, iyaga oo siinaya xoolo tayo leh qiimo aad u jaban. Iyaga oo ka jawaabaya, wadamada Gacanka Carbeed ee Faaris waxa ay bilaabeen in ay maalgashi istiraatijiyad ah ku sameeyaan gobolka, iyada oo Sucuudigu dhisay kaabeyaasha Dhoofinta Xoolaha, Imaaraadkuna waxa uu iibsanayaa dhul beereedyo waaweyn. Intaa waxaa dheer, maraakiib kalluumaysi oo ka yimid Yurub iyo Aasiya waxay heshiisyo kalluumaysi ganacsi ku gaadheen waqooyiga gobolka Puntland .
Iyadoo Soomaaliya ay dhoofisay 3 milyan oo ido ah sanadkii 2012, waxa ay si toos ah u dhoofin jirtay bariga dhexe waxa ay dhaaftay 2 milyan oo neef oo Australiya ah . Sida laga soo xigtay Xafiiska Dhaqaalaha iyo Sayniska ee Beeraha iyo Kheyraadka ee Australia , 99% dhoofka xoolaha ee dalka ayaa ku wajahan Bariga Dhexe. Si kastaba ha ahaatee, tan iyo 2006, waxaa jiray 10% hoos u dhac "sababtoo ah tartanka suuqyada dhoofinta ee sii kordhaya ee dhoofinta idaha ee Afrika iyo bariga Yurub". In ka badan 5 milyan oo xoolo ah ayaa la dhoofiyay 2014, tirada ugu badan ee 20 sano ah. Dalka aynu jaarka nahay ee Somaliland waxa kale oo ku yaalla suuqyada xoolaha nool ee Soomaalidu u taqaan Seylad ee Geeska Afrika , waxaana suuqyada Burco iyo Yiroowe lagu iibiyaa xoolo gaadhaya 10,000 oo neef oo ari ah maalin kasta , kuwaas oo intooda badan laga soo raro dalalka Khaliijka oo loo sii mariyo dekedda Berbera . Suuqyada waxaa lagu daweeyaa xoolaha ka yimaada Geeska Afrika oo dhan.
Beeyada iyo malmalku waa badeecado muhiim u ah Soomaaliya oo loo dhoofiyo. Itoobiya iyo Kenya, oo ay weheliyaan Soomaaliya waa mid ka mid ah saddexda waddan ee ugu badan ee keena alaabooyinkan.
==Wax-soo-saarka==
[[File:MogadishuCoke.jpg|thumb|Warshada dhalada Coca-cola ee Muqdisho]]
Qaybta warshadaha ee dhexdhexaadka ah , oo ku salaysan habaynta wax soo saarka beeraha, ayaa 10% ka ah GDP-ga Soomaaliya.
Kahor inta uusan dillaacin dagaalkii sokeeye ee 1991, qiyaastii 53 shirkadood oo yar yar, dhexe iyo waaweyn oo wax soo saar ah oo ay dowladdu leedahay ayaa aasaasay, iyada oo iskahorimaadkii xigay uu burburiyay qaar badan oo ka mid ah warshadaha soo haray. Si kastaba ha ahaatee, ugu horrayn natiijada maalgashi maxalli ah oo la taaban karo oo ay sameeyeen qurba-joogta Soomaaliyeed , qaar badan oo ka mid ah dhirtan yar yar ayaa dib loo furay kuwa cusubna waa la abuuray. Kuwa dambe waxaa ka mid ah warshado lagu qasaaco kalluunka iyo hilibka oo ku yaal waqooyiga, iyo sidoo kale ilaa 25 warshadood oo ku yaal agagaarka Muqdisho, kuwaas oo soo saara baastada , biyaha macdanta , macmacaanka , bacaha , dharka , hargaha iyo hargaha, saabuunta iyo saabuunta , aluminium , furaashyo xumbo iyo barkimo , doonyo kalluumeysi , samaynta baakadaha, iyo samaynta baakadaha .
Sannadkii 2001dii, maalgelinta wax-soo-saarka fudud ayaa ku fiday Boosaaso , Hargeysa iyo Muqdisho , gaar ahaan, taasoo muujinaysa kalsoonida ganacsi ee sii kordhaysa ee dhaqaalaha. Si taas loo gaaro, sanadkii 2004, waxaa Muqdisho laga furay warshad lagu shubo Coca-cola oo dhan $8.3 milyan, iyadoo maalgashadayaasha ay ka kala yimaadeen degaanno kala duwan oo Soomaaliya ka tirsan. Qaybo kale duwan ayaa sidoo kale soo jiitay maalgashi shisheeye sida General Motors iyo Dole Fruits .
==Warshadaha diyaaradaha==
[[File:Jubba_Airways_Airbus_A321_(F-GYAN)_at_Mogadishu_Airport.jpg|thumb|Diyaaradda Jubba Airways ee Muqdisho .]]
Bilawgii dagaalkii sokeeye ka dib, dhammaan hawlihii Somali Airlines waxa si rasmi ah loo hakiyey 1991 . Waxaa ka mid ahaa Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara. Daallo iyo Jubba waxay ku midoobeen Isbahaysiga Hawada Afrika 2015.
Inkastoo la sheegay in loo diyaar garoobayo dib u howlgelinta Somali Airlines sannadihii 2012 iyo 2013, Warbixin Al Carabiya oo ka hadlaysa isku darka Daallo Airlines iyo Jubba Airways bishii Febraayo 2015 ayaa lagu sheegay inaysan jirin shirkad sidday calanka Soomaaliya oo rasmi ah kaddib markii ay burburtay Somali Airlines 1991-kii.
==Dhismaha==
Natiijadii ka soo baxday xaaladda ammaan ee Muqdisho, ayaa waaxda sirdoonka dhaqaalaha ee 2015 waxa ay sheegtay in dhismo kaabayaal cusub iyo dayactir lagu samaynayo guryo filo ah oo markii hore laga tagay ay ka socdaan magaalada. Si kastaba ha ahaatee, Buugga Xaqiiqada Adduunka ee Hay’adda Sirdoonka Dhexe ayaa lagu sheegay in horumarku aanu ku fidin qaybaha kale ee Soomaaliya, isla markaana uu ammaanku walaac weyn ku yahay ganacsiga Muqdisho.
==Isgaarsiinta iyo warbaahinta==
[[File:Hormuud.jpg|thumb|Dhismaha Hormuud Telecom ee Muqdisho]]
Nidaamkii isgaarsiinta Soomaaliya ayaa ku burburay dagaalladii dhacay 1991. Sannadkii 2010-kii shirkado isgaarsiineed oo kala duwan ayaa bixinayey kaabayaashan maqan. Waxaa maalgeliyay hal-abuuro ganacsi oo Soomaali ah waxaana taageeray khabiiro ka socda Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinaha , Japan , EU iyo Kuuriya . Shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah waxay bixiyaan adeegyo talefan gacanta iyo internetka oo jaban oo aan laga heli karin meelo badan oo qaarada ah. Macaamiisha waxay samayn karaan xawaaladaha lacagaha iyo hawlaha kale ee bangiyada iyagoo isticmaalaya telefoonada gacanta , iyo sidoo kale si fudud u helaan internet wireless. Si kastaba ha ahaatee, howlgallada shirkadaha ayaa waxaa caqabad ku noqday dagaalka sii socda.
Sannadkii 2004tii, wakhtiga rakibidda talefanka guryaha waxay ahayd saddex maalmood, halka Kenya dhanka koonfureed ka xigtana, liisaska sugitaanku ay dheeraayeen sannado badan. Wareysi lala yeeshay 2004-tii, shirkadaha isgaarsiintu waxay ahaayeen kuwo " quus ah" si ay u helaan dowlad waxtar leh: "wax walbaa waxay ka bilowdaan amniga." Hadda waxa jira ku dhawaad 25 khadadka waaweyn 1,000kii qofba, iyo helitaanka gudaha ee khadadka taleefoonada ( tele-density ) way ka sarraysaa wadamada deriska ah; saddex jeer ka badan Itoobiya dariska la ah . Shirkadaha Isgaarsiinta Soomaaliyeed ee caanka ah waxaa ka mid ah Golis Telecom Group , Hormuud Telecom , Somafone , Nationlink , Netco , Telcom iyo Somali Telecom Group . Shirkadda Hormuud Telecom oo kaliya ayaa sanadkii soo xareeysa ilaa 40 milyan oo dollar. Si loo yareeyo cadaadiska tartanka, saddex ka mid ah shirkadahan ayaa saxiixay heshiis isku xirnaan 2005 kaas oo u oggolaanaya inay dejiyaan qiimaha oo ay ballaariyaan shabakadahooda.
Warbixin la soo saaray sanadkii 2010-kii ayaa lagu sheegay in ballaarinta warshadaha isgaarsiinta Soomaaliya ay keentay mid ka mid ah calaamadaha cad ee muujinaya in dhaqaalaha dalka uu kobcayo.
Laga soo bilaabo 2015, waxaa sidoo kale jiray 20 wargeys oo si gaar ah loo leeyahay , 10 idaacadood iyo telefishan , iyo goobo internet oo badan oo dadweynaha siinayay macluumaad.
==Maaliyadda==
[[File:Somalia_(Somaliland)(023).jpg|thumb|Bangiga Dahabshiil ee Hargeysa]]
Bangiga dhexe ee Soomaaliya waa maamulka rasmiga ah ee lacagta Soomaaliya. Xagga maamulka maaliyadda, waxa ay ku guda jirtaa hawsha dejinta iyo hirgelinta siyaasadda lacagta . Sannadkii 2013-kii Bankiga Horumarinta Afrika wuxuu qiimeeyay in Bankiga Dhexe ee Soomaaliya uu "naafo ka yahay la'aanta dhaqaale ku filan oo dad, qalab iyo maaliyadeed", laakiin wuxuu awood u yeelan karaa inuu yareeyo heerka sicir-bararka marka uu la wareego xakamaynta siyaasadda lacagta oo uu soo saaro lacag cusub. Wakhtigan waxa kale oo ay Somaliland lahayd baanka dhexe, inkasta oo doorkiisa ugu weyn uu ahaa in uu u noqdo khasnad dawladeed iyo daabacaadda lacagta.
Kalsooni darada lagu qabo lacagta dalka ayaa keentay in sarifka lacagaha doolarka ah si weyn loo aqbalo marka la barbar dhigo lacagta shilinka Soomaaliga ah . Si kastaba ha ahaatee, lacagta shilinka Soomaaliga oo aad loo soo daabici jiray ayaa sababtay sicir barar. Bangiga dhexe ayaa sheegay in uu soo afjari doono jawiga sicir bararka marka uu si buuxda ula wareego siyaasadda lacagta oo uu beddelo lacagta hadda wareegaysa ee ganacsiga gaarka loo leeyahay.
Soomaaliya ma lahayn wax awood lacageed oo dhexe ah in ka badan 15 sano intii u dhaxaysay dagaalkii sokeeye ee qarxay 1991 iyo dib-u-soo-celinta Bankiga Dhexe ee Soomaaliya 2009. Xawaaladaha Bangiyada iyo Bangiyada ma suurtowdo, taasoo keentay inay kor u kacaan xawaaladaha gaarka ah (MTO) oo u dhaqmay sidii shabakado bangi oo aan rasmi ahayn.
Xawaaladahan ( xawaaladaha ) ayaa noqday warshado waaweyn oo Soomaaliya ka jira, waxaana lagu qiyaasaa US$1.6 bilyan in ay sanad walba gobolka u soo xawilaan dadka Soomaaliyeed ee qurbaha ku nool oo ay u soo marsiiyaan shirkadaha xawaaladaha. Kuwa dambe waxaa ka mid ah Dahabshiil, Qaran Express, Mustaqbal, Amal Express, Kaah Express, Hodan Global, Olympic, Amana Express, Iftin Express iyo Tawakal Express. Inta badan waxa ay xubno ka yihiin ururka xawaaladaha Soomaaliyeed ee SOMTA, oo ah dallad maamusha xawaaladaha bulshada, ama midkii ka horeeyay ee loo yaqaano Somali Financial Services Association (SFSA). Soomaaliya ayaa ah dalka afaraad ee ugu badan adduunka ee ku tiirsan xawaaladaha. Inta badan xawaaladaha waxaa soo dira Soomaalida degan dalka dibadiisa oo ay u soo diraan qaraabadooda ku sugan Soomaaliya. Tani waxay ka dhigan tahay 20%-50% dhaqaalaha Soomaaliya.
[[File:Somshil5r.jpg|thumb|Lacag 500 oo shilin Soomaali ah]]
Dahabshiil waa tan ugu weyn xawaaladaha Soomaalida (MTO), iyadoo la wareegtay inta badan suuqii ay banneysay Al-Barakaat . Shirkaddu waxay xarunteedu tahay London waxayna ka shaqeeyaan in ka badan 2000 oo qof oo ku kala baahsan 144 waddan, oo 130 laamood ku leh Boqortooyada Ingiriiska oo keliya, 130 laamood oo kale oo Soomaaliya ah, iyo 400 oo laamood oo caalami ah, oo uu ku jiro mid ku yaal Dubai . Shirkaddu waxay siisaa adeegyo maaliyadeed oo kala duwan oo ay siiso hay'adaha caalamiga ah, iyo sidoo kale ganacsiyada waaweyn iyo kuwa yaryar iyo kuwa gaarka ah labadaba. Dahabshiil ka dib, Qaran Express waa shirkadda ugu weyn ee xawila lacagaha ee Soomaalidu leedahay. Shirkaddu waxay xarunteedu tahay London iyo Dubai labadaba, waxayna ku leedahay 175 wakiil oo adduunka oo dhan ah, 66 wakiil oo Soomaaliya ah iyo 64 wakiil oo London ah, wax lacag ahna kama soo qaado lacagaha samafalka ah . Mustaqbal waa MTO-ga saddexaad ee ugu caansan Soomaalida, waxaana 8 wakiil ka ah Soomaaliya iyo 49 wakiil oo jooga UK. Si la mid ah Dahabshiil iyo Qaran Express, waxa ay sidoo kale leedahay goob caan ah oo caalami ah.
Iyadoo Bankiga Dhexe ee Soomaaliya ee dib loo dhisay uu si buuxda ula wareegayo mas’uuliyadiisa siyaasadda lacagta ayaa waxaa la filayaa in qaar ka mid ah shirkadaha xawaaladaha ee jira ay mustaqbalka dhow u raadiyaan shatiyo si ay u noqdaan bangi ganacsi oo dhameystiran. Tani waxay u adeegi doontaa in la ballaariyo nidaamka lacag-bixinta qaranka si loogu daro jeegaga rasmiga ah, taas oo iyaduna la filayo inay sii xoojiso waxtarka isticmaalka siyaasadda lacagta ee maaraynta dhaqaalaha gudaha .
Horumar la taaban karo oo laga gaaray amniga gudaha, qurbajoogta Soomaaliyeed waxay bilaabeen inay dalka ugu soo laabtaan fursado maalgashi. Marka lagu daro maal-gashi yar oo shisheeye ah, dhaqaalaha soo gala ayaa ka caawiyay shilinka Soomaaliga inuu si aad ah u kordho qiimihiisu. Bishii Maarso 2014, lacagtu waxay qiimaysay ku dhawaad 60% marka loo eego dollarka Maraykanka 12 bilood ee la soo dhaafay. Shilinka Soomaaliga ayaa ahaa kan ugu xooggan 175-ka lacag ee caalamka ee ay iibgeyso Bloomberg , taasoo kor ugu kacday ku dhawaad 50-dhibcood marka loo eego lacagta soo socota ee ugu xoogga badan isla muddadaas.
==Sarrifka saamiyada==
Sarrifka saamiyada Soomaaliya (SSE) waa deymaha qaranka Soomaaliya. Waxaa la aas aasay sanadkii 2012-kii, waxaana aasaasay diblomaasiga Soomaaliyeed Idd Mohamed , Safiirka aan caadiga ahayn iyo ku xigeenka wakiilka joogtada ah ee Qaramada Midoobay. Dallada SSE waxaa loo aas aasay inay soo jiidato maal-gashi ay ka helaan shirkado ay Soomaalidu leedahay iyo shirkado caalami ah si loo dar-dar geliyo dib u dhiska dalka Soomaaliya ka dib colaadaha.
Bishii Agoosto 2012, SSE waxay heshiis is-afgarad ah la saxeexatay Isweydaarsiga Securities Exchange (NSE) si uu uga caawiyo horumarinta farsamada. Heshiiska waxaa ka mid ah in la aqoonsado khibradda iyo taageerada ku habboon. Shukuk bonds oo waafaqsan shareecada iyo sinnaanta xalaasha ah ayaa sidoo kale loo arkaa inay qayb ka tahay heshiiska iyadoo suuqa saamiyada Soomaaliya ee curdanka ah uu horumarayo.
Laga bilaabo Noofambar 2014, Sarifka saamiyada Soomaaliya waxay xafiisyo maamul ka dhisteen Muqdisho , Kismaayo iyo xarumaha kale ee magaalooyinka Soomaaliya. Boorsada ayaa lagu wadaa inay si rasmi ah u furto sanadka 2015. Horaantii, todoba shirkadood oo ay Soomaalidu leedahay oo ka kala socda adeegyada maaliyadda, isgaarsiinta iyo gaadiidka ayaa la filayaa inay ku taxaan saamigooda si ay maalgashi caalami ah ugu sameeyaan.
==Khayraadka Dabiiciga ah==
[[File:Puntland_oil.png|thumb|Shidaalkii Puntland]]
Soomaaliya waxa ay leedahay kayd kheyraad badan oo dabiici ah oo aan weli laga faa’iidaysan, waxaana ka mid ah uranium , iron ore , tin , gypsum , bauxite , copper , cusbo iyo gaaska dabiiciga ah . Australian iyo shirkadaha Shiineeska ee Shiineeska ah ayaa la siiyay shati ay ku heli karaan batroolka iyo kheyraadka kale ee dabiiciga ah ee dalka. Koox shidaal oo ku taxan Sydney , Range Resources , ayaa saadaalinaysa in gobolka Puntland ee waqooyiga uu awood u leeyahay inuu soo saaro 5 bilyan oo fuusto (790 × 10) .6 m 3 ) ilaa 10 bilyan fuusto (1.6 × 109 m 3 ) saliid. Horumarradaas dartood, Shirkadda Shidaalka Soomaaliyeed waxaa abuurtey dowladda federaalka.
Dabayaaqadii 1960-aadkii, khubarada juqraafi ee Qaramada Midoobay waxa ay sidoo kale heleen kaydka Yuraaniyaamka iyo kaydka macdanta ee naadirka ah ee Soomaaliya. Helitaanka ayaa ahayd tii ugu waynayd ee nooceeda ah, iyada oo khubarada warshaduhu ay ku qiyaaseen kaydka in ka badan 25% kaydka uranium-ka adduunka ee wakhtigaas loo yaqaanay oo dhan 800,000 oo tan. 1984kii, Hawlgalka Wajiga Hanuuninta IUREP ee Soomaaliya waxa uu sheegay in wadanku lahaa 5,000 tan oo yuraaniyam ah oo si macquul ah loo dammaanad qaaday (RAR), 11,000 tan oo yuraaniyam lagu qiyaasay khayraad dheeraad ah (EAR) oo kayd ah , iyo sidoo kale ilaa 150,000 oo ciid ah kaydka calcrete. Soomaaliya waxay isku mar u xuubsiibatay soo saarista uranium-ka adduunka ugu weyn, iyadoo shirkado macdano ah oo Maraykan ah, UAE, Talyaani iyo Brazil ay ku tartamayaan xuquuq soo saarista. Isku xidhka Khayraadka Dabiiciga ahi waxa ay saami ku leeyihiin khayraadka dabiiciga ah ee gobolada dhexe, Kilimanjaro Capital waxa ay saami ku leedahay 1,161,400 acres Amsas-Coriole-Afgoi (ACA) Block, oo ay ku jirto sahaminta uranium-ka. Ka sokow uranium-ka, xad aan la cayimin oo yttrium ah , curiye dhul dhif ah iyo macdan qaali ah, ayaa sidoo kale laga helay dalka.
==Tamarta==
Bartamihii 2010-kii, ganacsatada Soomaaliyeed waxay ballan-qaadeen in shanta sano ee soo socota ay hal bilyan oo doollar ku maalgelinayaan warshadaha gaaska iyo korontada qaranka. C/laahi Xuseen, oo ah Agaasimaha Shirkadda Korontada iyo Gaaska Warshadaha ee hadda la sameeyay , ayaa saadaaliyay in istaraatiijiyada maalgashiga ay abuuri doonto 100,000 oo shaqo. Shirkaddan cusub ayaa lagu aasaasay isku-dhafka shan shirkadood oo Soomaali ah oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga, maaliyadda , amniga , iyo isgaarsiinta . Wajigii koowaad ee mashruucan ayaa billowday muddo lix bilood gudahood ah markii la aasaasay shirkadda, waxaana lagu tababaray dhalinyaro si ay koronto u gaarsiiyaan dhinacyada dhaqaalaha iyo bulshada. Wajigii labaad waxa uu bilaabmay badhtamihii ilaa dabayaaqadii 2011-kii, waxaana la arkayay dhismaha warshado laga dhisayo goobo dhaqaale oo si gaar ah loogu qoondeeyay kalluumaysiga, beeraha, xoolaha iyo warshadaha macdanta.
Sanadkii 2012, maamulka Faroole ayaa iftiimiyay mashruucii ugu horeeyay ee shidaal baaris ah oo laga sameeyay Puntland iyo guud ahaan Soomaaliya. Oo ay hogaaminayaan shirkadda Saliida ee Canadian African Oil iyo la-hawlgalayaasheeda Range Resources , qodistii ugu horreysay ee ceelka Shabeel-1 ee ku yaalla Dooxada Dharoor ee Puntland bishii March ee sanadkan ayaa lagu guulaystay in laga soo saaro shidaal.
Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, marka ay qarankani cagta saartay wadadii dib u dhiska dalka, waxaa la filayaa in dhaqaaluhu uusan la jaanqaadi karin heerarkii uu soo maray dagaalladii sokeeye ka hor, balse waxaa la filayaa in la dardargeliyo kobaca iyo horumarka dalka maadaama aan laga faa’iidaysan kheyraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya.
==Hordhac==
Hadaad si dhab ah u fiirisid wadamada aduunka, wadan walbo dhaqaalihiis wuxuu ku salaysanyahay hal ama labo arrimood, sida wadanka Sucuudiga oo dhaqaalihiisa ku salaysanyahay saliidda cayriinka ama batroolka, wadankaa Finland wuxuu dhaqaalihiisa ku salaysanyahay geedaha ama alwaaxda, wadanka Iceland dhaqaalahooda wuxuu ku salaysanyahay kaluunka, wadanka Itoobiya dhaqaalihiisu wuxu ku salaysanyahay wax soo saarka beeraha. Waxaad arkaysaa wadamo dhaqaalahooda ku tiirsan Dalxiiska, kuwakalana waxay ku tiirsanyihiin soosaarka warshadaha ama sinaacadda culus. Hadaba waa suaal fiican in laiswaydiiyaa wadanka Soomaaliya dhaqaalihiisa muxuu ku salaysanyahay.
Waxaad arkaysaa dhaqaalaha soomaaliya in uu ku salaysanyahay ama ku tiirsanyahay waxyaabo fara badan, ayadoo ay ugu horayso nimcooyinka uu ilaahay siiyay wadanka soomaaliya sida xoolaha, dhulbeeraadka, xeeb laga kaluumaysankaro iyo nimcooyinka dhulka ku aasan ee aan laga faaidaysan wali sida Birta, dahabka, Uraniumka, saliida shidaalka, iyo waxyaabo farabadan oo aan la soo koobi karin, kuwaas ay kamid yihiin dhul bilicsan oo dalxiiska ku wanaagsan sida dhulbaraha aduunka ee ekvatoria ama raskambooni meeshaas oo ah meel ay aduunkoo idil usoo dalxiis tagi karaan.
Waxaa u sii dheer Soomaaliya in ay ku taalo dhul istraaji markii loo fiiriyo geopolitical, taas oo macnaheeda ah in ay soomaaliya isku xirri karto qaaradaha Afrika iyo aasiya iyo yurub. Waa dhul ku wanaagsan dhinac logistica oo ay noqon karto dhul beecmushtaraad.
Ayadoo ilaahay soomaaliya siiyay nimcooyinkaas oo dhan hadana waxaad arkaysaa in ay soomaaliya tahay wadan faqri ah oo saboolnimo iyo macluul saameeyay oo wadamada asaakooda dawarsado iyagana dhexdooda islaaya. taasna waxaa sabab u ah damaca wadamada deriska iyo kuwa ku bahooway jaamacadda carabta iyo saliibiyiinta mareekanka iyo yurubta galbeed iyo barigaba iyo waliba doqonnimada siyaasiyiinta soomaaliyeed ee calooshood ushaqeestaha ah.
Soomaalida waa inay ka feejignaadaan damacyada aan kor ku xusay. waana in ay heshiiyaan dhexdooda kitaabka ilaahay iyo sunnadda rasuulkana ay qaataan.
Dhibaatada soomaaliya hayso waxaa sabab u ah ka fognaashaha diinta samaaxadda badan sababtoo ah ilaahay wuxuu leeyahay “maan aheen kuwa halaago magaalooyinka ilaa ay ehelkooda daalimiin yihiin” sidaas daraateeda waxaa cad in ay tahay Soomaaliya wadamada ugu dulmiga iyo tafriqadda ama kala sooco badan oo ay ku dambayso reer qurac iyo reer qansax.
==Xubin==
* [[Jaamacada Carabta]]
* [[Midowga Afrika]]
* [[Unionka Mediterraneanka]]
* [[Non-Aligned Movement / Dhaqdhaqaaq aan la xoojin]]
* [[IGAD]]
* [[Comesa]]
== Xigasho ==
[https://web.archive.org/web/20140225004755/https://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/242/somalia_report_2012.pdf "Warbixinta Horumarinta Aadanaha Soomaaliya 2012: Awood-siinta Dhallinyarada Nabadda iyo Horumarka"]
[https://web.archive.org/web/20110515090635/http://www.meattradenewsdaily.co.uk/news/230810/australia___the_gulf_demand_for_australian_sheep_and_lamb.aspx "Australia - The Arab countries demand Australian sheep and lamb"]
[http://mgafrica.com/article/2015-04-30-somalia-livestock "Meesha Soomaaliya ay ka tahay boqorka adduunka, idaha iyo riyaha ayaa mucjisooyin ka sameynaya dalka ay dagaalladu aafeeyeen"]
[https://web.archive.org/web/20150626112218/http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/article_print.php?article=4693 "Madaxda Afrikaanka ah - Soomaaliya: Adkeysiga Dadka"]
[http://www.iaea.org/inis/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "Mashruuca Qiimaynta Khayraadka Uranium-ka Caalamiga ah (IUREP) Warbixinta Hawlgalka Wajiga ee Hanuuninta, Soomaaliya"]
[http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 "Uranium-ka Bonanza ee muddada dheer la iloobay ayaa dib loo helay, Kilimanjaro wuxuu daaha ka qaaday Hindisaha Sahaminta Yuraaniyaamta Soomaaliya"]
[http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_President_Farole_returns_to_Puntland.shtml Madaxweyne Faroole oo dib ugu laabtay Puntland] {{Wayback|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_President_Farole_returns_to_Puntland.shtml |date=20131017121255 }}
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true "GDP (US$ hadda) - Soomaaliya"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250121032421 }}//World bank
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250120204521 }} "GDP per capita (US$ hadda) - Soomaaliya"]
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 "GDP, PPP (current international $) - Somalia"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 |date=20250120205039 }}//World bank.
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 |date=20250120204516 }} "GDP per capita, PPP (current international $) - Somalia"]
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SO&most_recent_value_desc=true "GDP growth (annual %) - Somalia"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250122023600 }}
[http://english.alarabiya.net/en/business/aviation-and-transport/2015/02/17/Regional-airlines-merge-as-Somali-airspace-draws-competition.html Shirkado diyaaradeed oo heer gobol ah oo isku biiray xilli hawada Soomaaliya uu tartan ka socdo]
{{reflist}}
{{Maqaalo Soomaaliya}}
[[Category:Dhaqaalaha Soomaaliya]]
nrndautf8rv726iya1i9o5impmv53w6
297600
297589
2026-05-19T06:06:27Z
Isma4l
41797
297600
wikitext
text/x-wiki
[[Soomaaliya]] waxa ay [[Qaramada Midoobay]] ku tilmaantay dalka ugu horumarsan , iyadoo inta badan dadkeedu ay noloshoodu ku tiirsan tahay beeraha iyo xoolaha. Dhaqaalaha Soomaaliya waa $13.89 bilyan marka loo eego wax soo saarka guud ee gudaha marka la eego sanadka 2025. 1994tii, CIA waxay ku qiyaastay sinnaanta awoodda wax iibsiga in ku dhow $3.3 bilyan. Sannadkii 2001, waxa lagu qiyaasay inay dhan tahay $4.1 bilyan. Sannadkii 2009, CIA waxay ku qiyaastay inay kor u kacday $ 5.731 bilyan, iyada oo la saadaaliyay heerka kobaca dhabta ah ee 2.6%. Sannadkii 2014, Sanduuqa Lacagta Adduunka ee IMF ayaa ku qiyaasay dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha inuu kordhay 3.7% ugu horreyn. Balaadhintan waxa horseed ka ahaa kobaca qaybaha aasaasiga ah iyo qaybta sare . Sida laga soo xigtay warbixintii Rugta Ganacsiga ee Ingiriiska 2007 , qaybta gaarka loo leeyahay waxay la kulmeen kobac, gaar ahaan qaybta adeegga. Si ka duwan xilligii dagaalka sokeeye ka hor, oo inta badan adeegyada iyo qaybta warshadaha ay ahaayeen kuwo ay dowladdu maamusho, waxaa jiray maalgashi la taaban karo, inkastoo aan la qiyaasi karin, oo gaar loo leeyahay oo lagu sameeyay dhaqdhaqaaqyo ganacsi. Maalgelintan waxaa inta badan maalgeliyay qurbajoogta Soomaaliyeed , waxaana ka mid ah ganacsiga iyo suuqgeynta, adeegyada xawilaadaha , gaadiidka, isgaarsiinta, qalabka kalluumeysiga, shirkadaha diyaaradaha, isgaarsiinta, waxbarashada, caafimaadka, dhismaha iyo hoteellada.
{{Infobox dhaqaalaha
|country = Soomaaliya
|image =Central_Bank_of_Somalia,_Mogadishu.png
|caption =
|currency = [[Shilin Soomaali]] ([[Shilin Soomaali|SOS]])
|fixed exchange =
|year =
|organs = [[Midowga afrika|AU]], [[CEN-SAD]], [[IGAD]]
|gdp = {{increase}}$13.89 bilyan (magac ah, 2025
{{increase}}$32.22 bilyan ( PPP , 2025)
|growth = 3.7% (2024) 2.8% (2018)
2.9% (2019e) 3.2% (2020e)
|per capita = {{increase}}$818 (magac ahaan; 2025 est.)
{{increase}}$1,900 (PPP; 2025 est.)
|components =
|sectors = [[Beeraha]] (40.2%), [[Warshadaha]] (27.4%), Adeegyada (32.5%) (2013)
|inflation =1.5% (2017 )
|poverty =63% qaddar)
|gini =
|labor = {{increase}}3,924,554 (2019)
|occupations = [[Beeraha]] ( 60.2%), [[Warshadaha]] (7.4%) iyo Adeegyada 32.5%
(2013)
|unemployment =[[File:Decrease2.svg|12px|border]] 11.4% (2019)
|industries = [[Sonkor]], [[Dharka]], [[xoolo|xoolaha]], [[xawilaad]], [[isgaarsiinta]]
|exports = {{increase}}214 milyan (2022 st.)
|export-goods = [[Xoolo|Xoolaha]], [[Moos]], [[Maqaar]], [[Malaay|Kaluun]], [[Dhuxul]], Biraha duugga
|export-partners = [[Itoobiya]] 29.7%; [[Faransiiska]] 16.3%; [[Kenya]] 5.2%;
[[Imaaraadka Carabta|UAE]] 5.1%;
[[Yemen]] 4.1%
(2017)
|imports = {{increase}}$1.443 bilyan (2022 st.)
|import-goods = [[Farsamo]] wax soo-saar, [[Shidaal]] wax soo saar, [[Cunto]], Qalabka dhismaha
|import-partners = [[Itoobiya]] 17.6%; [[Suudaan]] 17.2%; [[Indonesia]] 6.9% [[Ruushka]] 5.3%;
[[Turkiga]] 4.1%
(2017)
|gross external debt = $1.4 bilyan.
<ref>
[https://mof.gov.so/sites/default/files/Publications/QUARTERLY%20PUBLIC%20DEBT%20BULLETINS%20%28QUARTER%202%2C%202025%29.pdf?utm_source=
Deynta guud ee Soomaaliya 2025]</ref>
|FDI =
|debt =
|revenue =
|expenses ={{increase}}1 bilyan (2022)
|aid =
|credit =
|reserves =23 Milyan (2022)
|cianame = so
|spelling =
}}
Sida laga soo xigtay Barnaamijka Horumarinta ee Qaramada Midoobay (UNDP) Soomaaliya, laga soo bilaabo 2012 , waddanku wuxuu lahaa qaar ka mid ah tilmaamayaasha horumarka ugu hooseeya adduunka, iyo Heerka Horumarinta Aadanaha ee "aad u hooseeya" (HDI) oo qiimahiisu ahaa 0.285. Tani waxay ka mid noqon doontaa kuwa ugu hooseeya adduunka haddii la heli karo xog la mid ah, iyo marka la isku hagaajiyo sinnaan la'aanta weyn ee ka jirta Soomaaliya, HDI-ga ayaa xitaa ka hooseeya. UNDP waxay xustay in "sinnaan la'aanta kooxaha bulshada ee kala duwan, oo ah sababta ugu weyn ee colaadda, ay sii ballaaranaysay".
Dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay wax-soo-saar dhaqameed iyo mid casri ah, iyadoo si tartiib-tartiib ah loogu guurayo farsamooyin casri ah oo warshadeed. Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, qiyaastii 80% dadku waa xoolo dhaqato reer guuraa ah ama reer guuraa ah, kuwaas oo dhaqda ariga , idaha , geela iyo lo'da . Reer guuraagu waxa kale oo ay soo ururiyaan resins iyo xabag si ay u kabaan dakhligooda.
Sida laga soo xigtay Bankiga Adduunka, dhaqaalaha Soomaaliya waxaa soo gaaray burbur xooggan oo ka dhashay burburkii dowladnimo ee la socday dagaalladii sokeeye ee dalka ka dhacay. Qaar ka mid ah dhaqaalayahannada, oo uu ku jiro libertarian Peter T. Leeson , ayaa taa beddelkeeda ku dooday in burburkii dawladnimo uu runtii gacan ka geystay hagaajinta daryeelka dhaqaalaha, sababtoo ah dawladdii hore ee Soomaaliya waxay ahayd mid ugaadh ah.
==Tilmaamayaasha dhaqaalaha==
Sida laga soo xigtay Bangiga Horumarinta Afrika , Soomaaliya "waxaa lagu sifeeyay la'aan ba'an oo la'aanta aasaasiga ah ee dhaqaalaha iyo tirakoobka bulshada". Xaaladdan waxaa uga sii daray dagaalladii sokeeye iyo burburkii hay'adaha, in kasta oo xitaa ka hor fashilka dawladnimada Soomaaliya, xogtu waxay ahayd mid aan la isku halayn karin.
Bangiga Adduunka ayaa sheegay in GDP-ga Soomaaliya uu ahaa $917.0 milyan sannadkii 1990-kii, tirada guud ee dadka ku noolna ay ahayd 13.42 milyan sannadkii 2014-kii, iyadoo tan iyo xilligaas ay gaartay 15 milyan illaa 2018, taasoo ka dhigan in ku dhawaad 12% ay korortay tirada guud ee dadkeeda tan iyo xilligaas. Sannadkii 2018 baanka adduunku wuxuu ku qiyaasay GDP-ga sanadlaha ah $6.2 bilyan, oo la mid ah Guam iyo Jamhuuriyadda Kyrgyzstan , oo u kala saaraya waddan dakhligoodu hooseeyo. Qaybta Tirakoobka Qaramada Midoobay waxay soo warisay tirada GDP ee $ 1.306 ee 2012, marka la barbar dhigo $ 2.316 bilyan 2005 iyo $ 1.071 bilyan 2010.
Sida laga soo xigtay Bankiga Dhexe ee Soomaaliya, xilli sannadihii 2000-meeyadii GDP qofkiiba dalka marka loo eego Bangiga Adduunka wuxuu ahaa $230, wax yar ayaa hoos u dhac ku yimid marka la eego 1990 . Tirada GDP-ga qofkiiba waa kan afaraad ee ugu hooseeya adduunka. Qiyaastii 43% dadku waxay ku nool yihiin wax ka yar 1 doolarka Maraykanka ah maalintii, iyadoo ku dhawaad 24% kuwa laga helo magaalooyinka iyo 54% ay ku nool yihiin miyiga.
Sida laga soo xigtay Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Horumarinta ee (UNDP) Soomaaliya, laga bilaabo 2012-kiiwaddanku wuxuu lahaa qaar ka mid ah tilmaamayaasha horumarka ugu hooseeya adduunka, iyo "aad u hooseeya" Tusmada Horumarinta Aadanaha (HDI) oo qiimaheedu ahaa 0.285. Tani waxay ka mid noqon doontaa kuwa ugu hooseeya adduunka haddii la heli karo xog la mid ah, iyo marka la isku hagaajiyo sinnaan la'aanta weyn ee ka jirta Soomaaliya, HDI-ga ayaa xitaa ka hooseeya. UNDP waxay xustay in "sinnaan la'aanta kooxaha bulshada ee kala duwan, oo ah sababta ugu weyn ee colaadda, ay sii ballaaranaysay". Qaramada Midoobay waxay Soomaaliya ku tilmaantay dalka ugu horumarsan tan iyo markii guddigeeda siyaasadda horumarinta ay bilaabeen inay habkan u kala qaybiyaan dowlad goboleedyada 1971-kii.
Hawlgalka Sanduuqa Lacagta Adduunka ee IMF ee Soomaaliya ayaa ku qiyaasay kororka GDP 3.7% 2014 iyo CPI ee sicir-bararka -71.10%. Warbixintu waxay xustay in haddii xaaladda ammaan ee Soomaaliya ay si dhexdhexaad ah u soo hagaagayso oo aanay abaari jirin, kobaca dhaqaale ee xilliga dhexe waa in uu ahaadaa 5% celcelis ahaan, laakiin "koritaanka wuxuu ahaan doonaa mid aan ku filnayn in lagu saxo faqriga iyo farqiga jinsiga". Qiyaastii 73% dadka Soomaaliya waxay ku nool yihiin meel ka hoosaysa heerka faqriga sanadka 2016.
==Fashil dawladeed iyo daryeel dhaqaale==
Sida laga soo xigtay Bangiga Adduunka, laba sano gudahood markii uu qarxay dagaalka sokeeye 1988, waxaa burburay hay’adihii dawliga ahaa ee Soomaaliya “waxaa la burburiyey inta badan kaabayaashii dhaqaalaha iyo bulshada iyo hantidii”. Sannadkii 2003-dii waxa uu Bangigu sheegay in inkasta oo ay maqan yihiin dawlad iyo hay’adihii ay lahayd, haddana ganacsiga gaarka loo leeyahay ee Soomaaliya waxa uu soo maray kobac aad u wanaagsan, balse “in badan oo ka mid ah waaxyahaasi waxa ay noqdeen kuwo fadhiid ah ama korriimadooda ay caqabad ku yihiin maalgashi la’aan, shaqaale tababaran iyo maqnaanshaha sharci iyo nidaam sharci oo khuseeya dhaqangelinta shuruucda iyo xeerarka, halbeegyada guud iyo ilaalinta tayada”. Warbixintu waxay xustay in ay adagtahay dhiirigelinta iyo u adeegsiga kaydka gudaha ee maalgashiga, taas oo ay ugu wacan tahay la'aanta adeegyada maaliyadeed ee rasmiga ah iyo hay'adaha sharciyaynta. La'aanta hay'adaha dawliga ah, ayuu Baanku ku doodayaa, waxay keentay in laga hortago gelitaanka suuqyada raasamaalka ee caalamiga ah.
Maqaal la daabacay 2007-dii, dhaqaale-yahanka xorta ah ee Peter T. Leeson waxa uu ku dooday in qarankii Soomaaliya uu ahaa mid ugaadh ah, burburkiisuna uu wanaajiyay daryeelka dhaqaale ee muwaadiniintiisa, 14 ka mid ah 18-kii calaamadood ee horumarka ayaa aad uga wanaagsan muddadii 2000-2005 marka loo eego 1985-1990. Sidoo kale, dhaqaaleyahannada Benjamin Powell, Ryan Ford iyo Alex Nowrasteh ayaa ku doodaya in wax-qabadka dhaqaalaha Soomaaliya, marka loo eego dawladaha kale ee Afrika, uu soo hagaagay muddadii dawlad la'aanta. Ersun Kurtulus waxa ay sheegtay in maqaallada Leeson iyo Powell, Ford iyo Nowrasteh ay bixinayaan "caddaynta ugu cad cad ee muujinaysa in Soomaaliya ay si aad ah uga wanagsan tahay dawlad la'aantu marka loo eego sidii ay ku dhacday taliskii Barre". Kurtulus waxa uu ku doodayaa in qorayaashani ay sharraxaad sax ah ka bixin karaan xaaladda Soomaaliya, laakiin “ dooddu waxay u muuqataa in laga soo minguuriyay mala-awaal ku salaysan fikradda xorta ah ee dawladnimada halkii ay ka ahaan lahaayeen falanqayn tiro-koob ah oo soo saarta xidhiidh taban oo ka dhexeeya tilmaamayaasha ugaadhsiga dawladnimo iyo kuwa daryeelka dhaqaalaha iyo bulshada”. Kurtulus waxa uu soo jeedinayaa in burburka dawlad cabudhinta ahi ay wanaajin karto xoriyada shakhsiga ah iyo mida madaniga ah, laakiin xisaabtan oo kale “ay si xad dhaaf ah u xoojinaysa arrimo ku abtirsada saaxadda gudaha, iyada oo la dayacay arrimaha dibadda ee ka shaqeeya heer gobol iyo heer caalami”.
==Beeraha==
[[File:Laasqoray30.jpg|thumb|gasacadaha kalluunka Tuna ee Laas-qoray oo lagu sameeyay Laascaanood .]]
Beeruhu waa qaybta dhaqaalaha ugu muhiimsan. Waxay ka dhigan tahay qiyaastii 65% GDP waxayna shaqaaleysiisaa 65% xoogga shaqada. Xooluhu waxay ka qaybqaataan qiyaastii 40% GDP iyo in ka badan 50% dakhliga dhoofinta. dhoofinta ugu muhiimsan waxaa ka mid ah kalluunka , dhuxusha iyo muuska ; Sonkorta , hadhuudhka iyo galleyda waa wax soo saarka suuqa gudaha. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, badeecadaha la soo dejiyo waxay dhan yihiin $ 460 milyan sannadkii, waxayna soo kabsadeen oo xitaa dhaafeen wadarta guud ee la soo dejiyo ka hor bilowgii dagaalkii sokeeye ee 1991. Dhoofinta, oo dhan $ 270 milyan sannadkii, ayaa sidoo kale kor u dhaaftay wadarta guud ee heerka dhoofinta wadarta guud ee dagaalka ka hor, laakiin weli waxay keenaysaa xisaab ganacsi oo ku saabsan $100 milyan sanadkii. Si kastaba ha ahaatee, hoos u dhacan ganacsi ayaa aad uga badan xawaaladaha Soomaalida qurbaha ku nool ay soo diraan, taasoo gacan ka geysatay joogteynta heerka soo dejinta.
Iyada oo laga faa'ideysanayo in ay ku yaalliin meel u dhow Jasiiradda Carabta , ganacsatada Soomaaliyeed ayaa si isa soo taraysa u billaabay in ay ka hor yimaadaan dhaqanka Australia ee ku aaddan suuqa xoolaha iyo hilibka Carabta Gacanka Faaris, iyaga oo siinaya xoolo tayo leh qiimo aad u jaban. Iyaga oo ka jawaabaya, wadamada Gacanka Carbeed ee Faaris waxa ay bilaabeen in ay maalgashi istiraatijiyad ah ku sameeyaan gobolka, iyada oo Sucuudigu dhisay kaabeyaasha Dhoofinta Xoolaha, Imaaraadkuna waxa uu iibsanayaa dhul beereedyo waaweyn. Intaa waxaa dheer, maraakiib kalluumaysi oo ka yimid Yurub iyo Aasiya waxay heshiisyo kalluumaysi ganacsi ku gaadheen waqooyiga gobolka Puntland .
Iyadoo Soomaaliya ay dhoofisay 3 milyan oo ido ah sanadkii 2012, waxa ay si toos ah u dhoofin jirtay bariga dhexe waxa ay dhaaftay 2 milyan oo neef oo Australiya ah . Sida laga soo xigtay Xafiiska Dhaqaalaha iyo Sayniska ee Beeraha iyo Kheyraadka ee Australia , 99% dhoofka xoolaha ee dalka ayaa ku wajahan Bariga Dhexe. Si kastaba ha ahaatee, tan iyo 2006, waxaa jiray 10% hoos u dhac "sababtoo ah tartanka suuqyada dhoofinta ee sii kordhaya ee dhoofinta idaha ee Afrika iyo bariga Yurub". In ka badan 5 milyan oo xoolo ah ayaa la dhoofiyay 2014, tirada ugu badan ee 20 sano ah. Dalka aynu jaarka nahay ee Somaliland waxa kale oo ku yaalla suuqyada xoolaha nool ee Soomaalidu u taqaan Seylad ee Geeska Afrika , waxaana suuqyada Burco iyo Yiroowe lagu iibiyaa xoolo gaadhaya 10,000 oo neef oo ari ah maalin kasta , kuwaas oo intooda badan laga soo raro dalalka Khaliijka oo loo sii mariyo dekedda Berbera . Suuqyada waxaa lagu daweeyaa xoolaha ka yimaada Geeska Afrika oo dhan.
Beeyada iyo malmalku waa badeecado muhiim u ah Soomaaliya oo loo dhoofiyo. Itoobiya iyo Kenya, oo ay weheliyaan Soomaaliya waa mid ka mid ah saddexda waddan ee ugu badan ee keena alaabooyinkan.
==Wax-soo-saarka==
[[File:MogadishuCoke.jpg|thumb|Warshada dhalada Coca-cola ee Muqdisho]]
Qaybta warshadaha ee dhexdhexaadka ah , oo ku salaysan habaynta wax soo saarka beeraha, ayaa 10% ka ah GDP-ga Soomaaliya.
Kahor inta uusan dillaacin dagaalkii sokeeye ee 1991, qiyaastii 53 shirkadood oo yar yar, dhexe iyo waaweyn oo wax soo saar ah oo ay dowladdu leedahay ayaa aasaasay, iyada oo iskahorimaadkii xigay uu burburiyay qaar badan oo ka mid ah warshadaha soo haray. Si kastaba ha ahaatee, ugu horrayn natiijada maalgashi maxalli ah oo la taaban karo oo ay sameeyeen qurba-joogta Soomaaliyeed , qaar badan oo ka mid ah dhirtan yar yar ayaa dib loo furay kuwa cusubna waa la abuuray. Kuwa dambe waxaa ka mid ah warshado lagu qasaaco kalluunka iyo hilibka oo ku yaal waqooyiga, iyo sidoo kale ilaa 25 warshadood oo ku yaal agagaarka Muqdisho, kuwaas oo soo saara baastada , biyaha macdanta , macmacaanka , bacaha , dharka , hargaha iyo hargaha, saabuunta iyo saabuunta , aluminium , furaashyo xumbo iyo barkimo , doonyo kalluumeysi , samaynta baakadaha, iyo samaynta baakadaha .
Sannadkii 2001dii, maalgelinta wax-soo-saarka fudud ayaa ku fiday Boosaaso , Hargeysa iyo Muqdisho , gaar ahaan, taasoo muujinaysa kalsoonida ganacsi ee sii kordhaysa ee dhaqaalaha. Si taas loo gaaro, sanadkii 2004, waxaa Muqdisho laga furay warshad lagu shubo Coca-cola oo dhan $8.3 milyan, iyadoo maalgashadayaasha ay ka kala yimaadeen degaanno kala duwan oo Soomaaliya ka tirsan. Qaybo kale duwan ayaa sidoo kale soo jiitay maalgashi shisheeye sida General Motors iyo Dole Fruits .
==Warshadaha diyaaradaha==
[[File:Jubba_Airways_Airbus_A321_(F-GYAN)_at_Mogadishu_Airport.jpg|thumb|Diyaaradda Jubba Airways ee Muqdisho .]]
Bilawgii dagaalkii sokeeye ka dib, dhammaan hawlihii Somali Airlines waxa si rasmi ah loo hakiyey 1991 . Waxaa ka mid ahaa Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara. Daallo iyo Jubba waxay ku midoobeen Isbahaysiga Hawada Afrika 2015.
Inkastoo la sheegay in loo diyaar garoobayo dib u howlgelinta Somali Airlines sannadihii 2012 iyo 2013, Warbixin Al Carabiya oo ka hadlaysa isku darka Daallo Airlines iyo Jubba Airways bishii Febraayo 2015 ayaa lagu sheegay inaysan jirin shirkad sidday calanka Soomaaliya oo rasmi ah kaddib markii ay burburtay Somali Airlines 1991-kii.
==Dhismaha==
Natiijadii ka soo baxday xaaladda ammaan ee Muqdisho, ayaa waaxda sirdoonka dhaqaalaha ee 2015 waxa ay sheegtay in dhismo kaabayaal cusub iyo dayactir lagu samaynayo guryo filo ah oo markii hore laga tagay ay ka socdaan magaalada. Si kastaba ha ahaatee, Buugga Xaqiiqada Adduunka ee Hay’adda Sirdoonka Dhexe ayaa lagu sheegay in horumarku aanu ku fidin qaybaha kale ee Soomaaliya, isla markaana uu ammaanku walaac weyn ku yahay ganacsiga Muqdisho.
==Isgaarsiinta iyo warbaahinta==
[[File:Hormuud.jpg|thumb|Dhismaha Hormuud Telecom ee Muqdisho]]
Nidaamkii isgaarsiinta Soomaaliya ayaa ku burburay dagaalladii dhacay 1991. Sannadkii 2010-kii shirkado isgaarsiineed oo kala duwan ayaa bixinayey kaabayaashan maqan. Waxaa maalgeliyay hal-abuuro ganacsi oo Soomaali ah waxaana taageeray khabiiro ka socda Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinaha , Japan , EU iyo Kuuriya . Shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah waxay bixiyaan adeegyo talefan gacanta iyo internetka oo jaban oo aan laga heli karin meelo badan oo qaarada ah. Macaamiisha waxay samayn karaan xawaaladaha lacagaha iyo hawlaha kale ee bangiyada iyagoo isticmaalaya telefoonada gacanta , iyo sidoo kale si fudud u helaan internet wireless. Si kastaba ha ahaatee, howlgallada shirkadaha ayaa waxaa caqabad ku noqday dagaalka sii socda.
Sannadkii 2004tii, wakhtiga rakibidda talefanka guryaha waxay ahayd saddex maalmood, halka Kenya dhanka koonfureed ka xigtana, liisaska sugitaanku ay dheeraayeen sannado badan. Wareysi lala yeeshay 2004-tii, shirkadaha isgaarsiintu waxay ahaayeen kuwo " quus ah" si ay u helaan dowlad waxtar leh: "wax walbaa waxay ka bilowdaan amniga." Hadda waxa jira ku dhawaad 25 khadadka waaweyn 1,000kii qofba, iyo helitaanka gudaha ee khadadka taleefoonada ( tele-density ) way ka sarraysaa wadamada deriska ah; saddex jeer ka badan Itoobiya dariska la ah . Shirkadaha Isgaarsiinta Soomaaliyeed ee caanka ah waxaa ka mid ah Golis Telecom Group , Hormuud Telecom , Somafone , Nationlink , Netco , Telcom iyo Somali Telecom Group . Shirkadda Hormuud Telecom oo kaliya ayaa sanadkii soo xareeysa ilaa 40 milyan oo dollar. Si loo yareeyo cadaadiska tartanka, saddex ka mid ah shirkadahan ayaa saxiixay heshiis isku xirnaan 2005 kaas oo u oggolaanaya inay dejiyaan qiimaha oo ay ballaariyaan shabakadahooda.
Warbixin la soo saaray sanadkii 2010-kii ayaa lagu sheegay in ballaarinta warshadaha isgaarsiinta Soomaaliya ay keentay mid ka mid ah calaamadaha cad ee muujinaya in dhaqaalaha dalka uu kobcayo.
Laga soo bilaabo 2015, waxaa sidoo kale jiray 20 wargeys oo si gaar ah loo leeyahay , 10 idaacadood iyo telefishan , iyo goobo internet oo badan oo dadweynaha siinayay macluumaad.
==Maaliyadda==
[[File:Somalia_(Somaliland)(023).jpg|thumb|Bangiga Dahabshiil ee Hargeysa]]
Bangiga dhexe ee Soomaaliya waa maamulka rasmiga ah ee lacagta Soomaaliya. Xagga maamulka maaliyadda, waxa ay ku guda jirtaa hawsha dejinta iyo hirgelinta siyaasadda lacagta . Sannadkii 2013-kii Bankiga Horumarinta Afrika wuxuu qiimeeyay in Bankiga Dhexe ee Soomaaliya uu "naafo ka yahay la'aanta dhaqaale ku filan oo dad, qalab iyo maaliyadeed", laakiin wuxuu awood u yeelan karaa inuu yareeyo heerka sicir-bararka marka uu la wareego xakamaynta siyaasadda lacagta oo uu soo saaro lacag cusub. Wakhtigan waxa kale oo ay Somaliland lahayd baanka dhexe, inkasta oo doorkiisa ugu weyn uu ahaa in uu u noqdo khasnad dawladeed iyo daabacaadda lacagta.
Kalsooni darada lagu qabo lacagta dalka ayaa keentay in sarifka lacagaha doolarka ah si weyn loo aqbalo marka la barbar dhigo lacagta shilinka Soomaaliga ah . Si kastaba ha ahaatee, lacagta shilinka Soomaaliga oo aad loo soo daabici jiray ayaa sababtay sicir barar. Bangiga dhexe ayaa sheegay in uu soo afjari doono jawiga sicir bararka marka uu si buuxda ula wareego siyaasadda lacagta oo uu beddelo lacagta hadda wareegaysa ee ganacsiga gaarka loo leeyahay.
Soomaaliya ma lahayn wax awood lacageed oo dhexe ah in ka badan 15 sano intii u dhaxaysay dagaalkii sokeeye ee qarxay 1991 iyo dib-u-soo-celinta Bankiga Dhexe ee Soomaaliya 2009. Xawaaladaha Bangiyada iyo Bangiyada ma suurtowdo, taasoo keentay inay kor u kacaan xawaaladaha gaarka ah (MTO) oo u dhaqmay sidii shabakado bangi oo aan rasmi ahayn.
Xawaaladahan ( xawaaladaha ) ayaa noqday warshado waaweyn oo Soomaaliya ka jira, waxaana lagu qiyaasaa US$1.6 bilyan in ay sanad walba gobolka u soo xawilaan dadka Soomaaliyeed ee qurbaha ku nool oo ay u soo marsiiyaan shirkadaha xawaaladaha. Kuwa dambe waxaa ka mid ah Dahabshiil, Qaran Express, Mustaqbal, Amal Express, Kaah Express, Hodan Global, Olympic, Amana Express, Iftin Express iyo Tawakal Express. Inta badan waxa ay xubno ka yihiin ururka xawaaladaha Soomaaliyeed ee SOMTA, oo ah dallad maamusha xawaaladaha bulshada, ama midkii ka horeeyay ee loo yaqaano Somali Financial Services Association (SFSA). Soomaaliya ayaa ah dalka afaraad ee ugu badan adduunka ee ku tiirsan xawaaladaha. Inta badan xawaaladaha waxaa soo dira Soomaalida degan dalka dibadiisa oo ay u soo diraan qaraabadooda ku sugan Soomaaliya. Tani waxay ka dhigan tahay 20%-50% dhaqaalaha Soomaaliya.
[[File:Somshil5r.jpg|thumb|Lacag 500 oo shilin Soomaali ah]]
Dahabshiil waa tan ugu weyn xawaaladaha Soomaalida (MTO), iyadoo la wareegtay inta badan suuqii ay banneysay Al-Barakaat . Shirkaddu waxay xarunteedu tahay London waxayna ka shaqeeyaan in ka badan 2000 oo qof oo ku kala baahsan 144 waddan, oo 130 laamood ku leh Boqortooyada Ingiriiska oo keliya, 130 laamood oo kale oo Soomaaliya ah, iyo 400 oo laamood oo caalami ah, oo uu ku jiro mid ku yaal Dubai . Shirkaddu waxay siisaa adeegyo maaliyadeed oo kala duwan oo ay siiso hay'adaha caalamiga ah, iyo sidoo kale ganacsiyada waaweyn iyo kuwa yaryar iyo kuwa gaarka ah labadaba. Dahabshiil ka dib, Qaran Express waa shirkadda ugu weyn ee xawila lacagaha ee Soomaalidu leedahay. Shirkaddu waxay xarunteedu tahay London iyo Dubai labadaba, waxayna ku leedahay 175 wakiil oo adduunka oo dhan ah, 66 wakiil oo Soomaaliya ah iyo 64 wakiil oo London ah, wax lacag ahna kama soo qaado lacagaha samafalka ah . Mustaqbal waa MTO-ga saddexaad ee ugu caansan Soomaalida, waxaana 8 wakiil ka ah Soomaaliya iyo 49 wakiil oo jooga UK. Si la mid ah Dahabshiil iyo Qaran Express, waxa ay sidoo kale leedahay goob caan ah oo caalami ah.
Iyadoo Bankiga Dhexe ee Soomaaliya ee dib loo dhisay uu si buuxda ula wareegayo mas’uuliyadiisa siyaasadda lacagta ayaa waxaa la filayaa in qaar ka mid ah shirkadaha xawaaladaha ee jira ay mustaqbalka dhow u raadiyaan shatiyo si ay u noqdaan bangi ganacsi oo dhameystiran. Tani waxay u adeegi doontaa in la ballaariyo nidaamka lacag-bixinta qaranka si loogu daro jeegaga rasmiga ah, taas oo iyaduna la filayo inay sii xoojiso waxtarka isticmaalka siyaasadda lacagta ee maaraynta dhaqaalaha gudaha .
Horumar la taaban karo oo laga gaaray amniga gudaha, qurbajoogta Soomaaliyeed waxay bilaabeen inay dalka ugu soo laabtaan fursado maalgashi. Marka lagu daro maal-gashi yar oo shisheeye ah, dhaqaalaha soo gala ayaa ka caawiyay shilinka Soomaaliga inuu si aad ah u kordho qiimihiisu. Bishii Maarso 2014, lacagtu waxay qiimaysay ku dhawaad 60% marka loo eego dollarka Maraykanka 12 bilood ee la soo dhaafay. Shilinka Soomaaliga ayaa ahaa kan ugu xooggan 175-ka lacag ee caalamka ee ay iibgeyso Bloomberg , taasoo kor ugu kacday ku dhawaad 50-dhibcood marka loo eego lacagta soo socota ee ugu xoogga badan isla muddadaas.
==Sarrifka saamiyada==
Sarrifka saamiyada Soomaaliya (SSE) waa deymaha qaranka Soomaaliya. Waxaa la aas aasay sanadkii 2012-kii, waxaana aasaasay diblomaasiga Soomaaliyeed Idd Mohamed , Safiirka aan caadiga ahayn iyo ku xigeenka wakiilka joogtada ah ee Qaramada Midoobay. Dallada SSE waxaa loo aas aasay inay soo jiidato maal-gashi ay ka helaan shirkado ay Soomaalidu leedahay iyo shirkado caalami ah si loo dar-dar geliyo dib u dhiska dalka Soomaaliya ka dib colaadaha.
Bishii Agoosto 2012, SSE waxay heshiis is-afgarad ah la saxeexatay Isweydaarsiga Securities Exchange (NSE) si uu uga caawiyo horumarinta farsamada. Heshiiska waxaa ka mid ah in la aqoonsado khibradda iyo taageerada ku habboon. Shukuk bonds oo waafaqsan shareecada iyo sinnaanta xalaasha ah ayaa sidoo kale loo arkaa inay qayb ka tahay heshiiska iyadoo suuqa saamiyada Soomaaliya ee curdanka ah uu horumarayo.
Laga bilaabo Noofambar 2014, Sarifka saamiyada Soomaaliya waxay xafiisyo maamul ka dhisteen Muqdisho , Kismaayo iyo xarumaha kale ee magaalooyinka Soomaaliya. Boorsada ayaa lagu wadaa inay si rasmi ah u furto sanadka 2015. Horaantii, todoba shirkadood oo ay Soomaalidu leedahay oo ka kala socda adeegyada maaliyadda, isgaarsiinta iyo gaadiidka ayaa la filayaa inay ku taxaan saamigooda si ay maalgashi caalami ah ugu sameeyaan.
==Khayraadka Dabiiciga ah==
[[File:Puntland_oil.png|thumb|Shidaalkii Puntland]]
Soomaaliya waxa ay leedahay kayd kheyraad badan oo dabiici ah oo aan weli laga faa’iidaysan, waxaana ka mid ah uranium , iron ore , tin , gypsum , bauxite , copper , cusbo iyo gaaska dabiiciga ah . Australian iyo shirkadaha Shiineeska ee Shiineeska ah ayaa la siiyay shati ay ku heli karaan batroolka iyo kheyraadka kale ee dabiiciga ah ee dalka. Koox shidaal oo ku taxan Sydney , Range Resources , ayaa saadaalinaysa in gobolka Puntland ee waqooyiga uu awood u leeyahay inuu soo saaro 5 bilyan oo fuusto (790 × 10) .6 m 3 ) ilaa 10 bilyan fuusto (1.6 × 109 m 3 ) saliid. Horumarradaas dartood, Shirkadda Shidaalka Soomaaliyeed waxaa abuurtey dowladda federaalka.
Dabayaaqadii 1960-aadkii, khubarada juqraafi ee Qaramada Midoobay waxa ay sidoo kale heleen kaydka Yuraaniyaamka iyo kaydka macdanta ee naadirka ah ee Soomaaliya. Helitaanka ayaa ahayd tii ugu waynayd ee nooceeda ah, iyada oo khubarada warshaduhu ay ku qiyaaseen kaydka in ka badan 25% kaydka uranium-ka adduunka ee wakhtigaas loo yaqaanay oo dhan 800,000 oo tan. 1984kii, Hawlgalka Wajiga Hanuuninta IUREP ee Soomaaliya waxa uu sheegay in wadanku lahaa 5,000 tan oo yuraaniyam ah oo si macquul ah loo dammaanad qaaday (RAR), 11,000 tan oo yuraaniyam lagu qiyaasay khayraad dheeraad ah (EAR) oo kayd ah , iyo sidoo kale ilaa 150,000 oo ciid ah kaydka calcrete. Soomaaliya waxay isku mar u xuubsiibatay soo saarista uranium-ka adduunka ugu weyn, iyadoo shirkado macdano ah oo Maraykan ah, UAE, Talyaani iyo Brazil ay ku tartamayaan xuquuq soo saarista. Isku xidhka Khayraadka Dabiiciga ahi waxa ay saami ku leeyihiin khayraadka dabiiciga ah ee gobolada dhexe, Kilimanjaro Capital waxa ay saami ku leedahay 1,161,400 acres Amsas-Coriole-Afgoi (ACA) Block, oo ay ku jirto sahaminta uranium-ka. Ka sokow uranium-ka, xad aan la cayimin oo yttrium ah , curiye dhul dhif ah iyo macdan qaali ah, ayaa sidoo kale laga helay dalka.
==Tamarta==
Bartamihii 2010-kii, ganacsatada Soomaaliyeed waxay ballan-qaadeen in shanta sano ee soo socota ay hal bilyan oo doollar ku maalgelinayaan warshadaha gaaska iyo korontada qaranka. C/laahi Xuseen, oo ah Agaasimaha Shirkadda Korontada iyo Gaaska Warshadaha ee hadda la sameeyay , ayaa saadaaliyay in istaraatiijiyada maalgashiga ay abuuri doonto 100,000 oo shaqo. Shirkaddan cusub ayaa lagu aasaasay isku-dhafka shan shirkadood oo Soomaali ah oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga, maaliyadda , amniga , iyo isgaarsiinta . Wajigii koowaad ee mashruucan ayaa billowday muddo lix bilood gudahood ah markii la aasaasay shirkadda, waxaana lagu tababaray dhalinyaro si ay koronto u gaarsiiyaan dhinacyada dhaqaalaha iyo bulshada. Wajigii labaad waxa uu bilaabmay badhtamihii ilaa dabayaaqadii 2011-kii, waxaana la arkayay dhismaha warshado laga dhisayo goobo dhaqaale oo si gaar ah loogu qoondeeyay kalluumaysiga, beeraha, xoolaha iyo warshadaha macdanta.
Sanadkii 2012, maamulka Faroole ayaa iftiimiyay mashruucii ugu horeeyay ee shidaal baaris ah oo laga sameeyay Puntland iyo guud ahaan Soomaaliya. Oo ay hogaaminayaan shirkadda Saliida ee Canadian African Oil iyo la-hawlgalayaasheeda Range Resources , qodistii ugu horreysay ee ceelka Shabeel-1 ee ku yaalla Dooxada Dharoor ee Puntland bishii March ee sanadkan ayaa lagu guulaystay in laga soo saaro shidaal.
Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, marka ay qarankani cagta saartay wadadii dib u dhiska dalka, waxaa la filayaa in dhaqaaluhu uusan la jaanqaadi karin heerarkii uu soo maray dagaalladii sokeeye ka hor, balse waxaa la filayaa in la dardargeliyo kobaca iyo horumarka dalka maadaama aan laga faa’iidaysan kheyraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya.
==Hordhac==
Hadaad si dhab ah u fiirisid wadamada aduunka, wadan walbo dhaqaalihiis wuxuu ku salaysanyahay hal ama labo arrimood, sida wadanka Sucuudiga oo dhaqaalihiisa ku salaysanyahay saliidda cayriinka ama batroolka, wadankaa Finland wuxuu dhaqaalihiisa ku salaysanyahay geedaha ama alwaaxda, wadanka Iceland dhaqaalahooda wuxuu ku salaysanyahay kaluunka, wadanka Itoobiya dhaqaalihiisu wuxu ku salaysanyahay wax soo saarka beeraha. Waxaad arkaysaa wadamo dhaqaalahooda ku tiirsan Dalxiiska, kuwakalana waxay ku tiirsanyihiin soosaarka warshadaha ama sinaacadda culus. Hadaba waa suaal fiican in laiswaydiiyaa wadanka Soomaaliya dhaqaalihiisa muxuu ku salaysanyahay.
Waxaad arkaysaa dhaqaalaha soomaaliya in uu ku salaysanyahay ama ku tiirsanyahay waxyaabo fara badan, ayadoo ay ugu horayso nimcooyinka uu ilaahay siiyay wadanka soomaaliya sida xoolaha, dhulbeeraadka, xeeb laga kaluumaysankaro iyo nimcooyinka dhulka ku aasan ee aan laga faaidaysan wali sida Birta, dahabka, Uraniumka, saliida shidaalka, iyo waxyaabo farabadan oo aan la soo koobi karin, kuwaas ay kamid yihiin dhul bilicsan oo dalxiiska ku wanaagsan sida dhulbaraha aduunka ee ekvatoria ama raskambooni meeshaas oo ah meel ay aduunkoo idil usoo dalxiis tagi karaan.
Waxaa u sii dheer Soomaaliya in ay ku taalo dhul istraaji markii loo fiiriyo geopolitical, taas oo macnaheeda ah in ay soomaaliya isku xirri karto qaaradaha Afrika iyo aasiya iyo yurub. Waa dhul ku wanaagsan dhinac logistica oo ay noqon karto dhul beecmushtaraad.
Ayadoo ilaahay soomaaliya siiyay nimcooyinkaas oo dhan hadana waxaad arkaysaa in ay soomaaliya tahay wadan faqri ah oo saboolnimo iyo macluul saameeyay oo wadamada asaakooda dawarsado iyagana dhexdooda islaaya. taasna waxaa sabab u ah damaca wadamada deriska iyo kuwa ku bahooway jaamacadda carabta iyo saliibiyiinta mareekanka iyo yurubta galbeed iyo barigaba iyo waliba doqonnimada siyaasiyiinta soomaaliyeed ee calooshood ushaqeestaha ah.
Soomaalida waa inay ka feejignaadaan damacyada aan kor ku xusay. waana in ay heshiiyaan dhexdooda kitaabka ilaahay iyo sunnadda rasuulkana ay qaataan.
Dhibaatada soomaaliya hayso waxaa sabab u ah ka fognaashaha diinta samaaxadda badan sababtoo ah ilaahay wuxuu leeyahay “maan aheen kuwa halaago magaalooyinka ilaa ay ehelkooda daalimiin yihiin” sidaas daraateeda waxaa cad in ay tahay Soomaaliya wadamada ugu dulmiga iyo tafriqadda ama kala sooco badan oo ay ku dambayso reer qurac iyo reer qansax.
==Xubin==
* [[Jaamacada Carabta]]
* [[Midowga Afrika]]
* [[Unionka Mediterraneanka]]
* [[Non-Aligned Movement / Dhaqdhaqaaq aan la xoojin]]
* [[IGAD]]
* [[Comesa]]
== Xigasho ==
[https://web.archive.org/web/20140225004755/https://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/242/somalia_report_2012.pdf "Warbixinta Horumarinta Aadanaha Soomaaliya 2012: Awood-siinta Dhallinyarada Nabadda iyo Horumarka"]
[https://web.archive.org/web/20110515090635/http://www.meattradenewsdaily.co.uk/news/230810/australia___the_gulf_demand_for_australian_sheep_and_lamb.aspx "Australia - The Arab countries demand Australian sheep and lamb"]
[http://mgafrica.com/article/2015-04-30-somalia-livestock "Meesha Soomaaliya ay ka tahay boqorka adduunka, idaha iyo riyaha ayaa mucjisooyin ka sameynaya dalka ay dagaalladu aafeeyeen"]
[https://web.archive.org/web/20150626112218/http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/article_print.php?article=4693 "Madaxda Afrikaanka ah - Soomaaliya: Adkeysiga Dadka"]
[http://www.iaea.org/inis/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "Mashruuca Qiimaynta Khayraadka Uranium-ka Caalamiga ah (IUREP) Warbixinta Hawlgalka Wajiga ee Hanuuninta, Soomaaliya"]
[http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 "Uranium-ka Bonanza ee muddada dheer la iloobay ayaa dib loo helay, Kilimanjaro wuxuu daaha ka qaaday Hindisaha Sahaminta Yuraaniyaamta Soomaaliya"]
[http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_President_Farole_returns_to_Puntland.shtml Madaxweyne Faroole oo dib ugu laabtay Puntland] {{Wayback|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_President_Farole_returns_to_Puntland.shtml |date=20131017121255 }}
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true "GDP (US$ hadda) - Soomaaliya"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250121032421 }}//World bank
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250120204521 }} "GDP per capita (US$ hadda) - Soomaaliya"]
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 "GDP, PPP (current international $) - Somalia"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 |date=20250120205039 }}//World bank.
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 |date=20250120204516 }} "GDP per capita, PPP (current international $) - Somalia"]
[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SO&most_recent_value_desc=true "GDP growth (annual %) - Somalia"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250122023600 }}
[http://english.alarabiya.net/en/business/aviation-and-transport/2015/02/17/Regional-airlines-merge-as-Somali-airspace-draws-competition.html Shirkado diyaaradeed oo heer gobol ah oo isku biiray xilli hawada Soomaaliya uu tartan ka socdo]
{{reflist}}
{{Maqaalo Soomaaliya}}
[[Category:Dhaqaalaha Soomaaliya]]
ku82cr8u11by7ii6olmp0wcsj7vxfe2
Wikipedia talk:Ku saabsan
5
8270
297590
172716
2026-05-18T17:16:26Z
~2026-29761-96
45667
/* Jidwaaq */ Reply
297590
wikitext
text/x-wiki
== Jidwaaq ==
Jidwaaq waa beel wayn kamid ah beelaha somaliyed ee ku nool geeska africka gaar ahaan ethiopia keenaya iyo somali daawad deegankooda waxaa kamid ama caasimada ay degaan jigjiga qabaribayax araarso faafan iyo nogab buaale iyo jamaame jidaawaq waa dad facwayn ku leh gayiga soomali taariikh jidwaaq waa curadkii absame waana boqarkii absame [[User:Cawaale7475|Cawaale7475]] ([[User talk:Cawaale7475|talk]]) 07:06, 21 Nofeembar 2017 (UTC)
:neil amstrong is smart [[Special:Contributions/~2026-29761-96|~2026-29761-96]] ([[User talk:~2026-29761-96|talk]]) 17:16, 18 May 2026 (UTC)
fajupmzmmykwqy3dgcbknfxudayfgc5
Koonfur Galbeed
0
21086
297599
297430
2026-05-19T06:04:43Z
Isma4l
41797
297599
wikitext
text/x-wiki
Dowlad Goboleedka '''Koonfur-Galbeed''' ee Soomaaliya ([[Af Soomaali|Soomaali]]: - Koonfur Galbeed), ([[Af-Maay]]: Koofur Orsé), waa maamul-goboleed ka tirsan [[Dawladda federaalka Soomaaliya|Dowladda Federaalka Soomaaliya.]] Waxaa aasaasay Hasan Muhammad Nur Shaatigaduud, hoggaamiyihii RRA ee Soomaaliya 1dii Abriil 2002. Waa ismaamulkii saddexaad ee la dhiso.
{{Infobox country
| conventional_long_name = Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed
| common_name = Koonfur Galbeed
| native_name = {{unbulleted list|item_style=font-size:80%; |{{native name|en|South West State of Somalia}}|{{native name|ar|{{lower|0.1em|{{resize|110%|ولاية جنوب غرب الصومال}}}} |italics=off}}
|''Dowléd Gopéleedké Koofur Orsé''([[Af-Maay]])}}
| image_flag = Flag of South West State of Somalia.svg
| flag_caption = [[Flag of the South West State|Flag]]
| image_coat = Southwest somalia emblem.jpg
| image_map = Map of the South West State within Somalia.png
| map_caption = Halka uu ku yaallo Maamulka Koonfur Galbeed Soomaaliya
| capital = [[Baraawe]] <br />[[Baydhabo]] (xaqiiqo)
| largest_city = [[Baydhabo]]
| official_languages = [[Af-Maay]], [[Carabi]], luqadda|<nowiki>mahaatiri]]</nowiki>
| ethnic_groups = [[Soomaalida|Soomaali]] [[Raxanweyn]]
| religion = Islam
| demonym = [[Soomaalida|Soomaali]], [[Islaam]]
| government_type = {{bulleted list|[[Soomaaliya|Madaxweyne]] [[Federaalka| Maamul federaal ah]]}}
| leader_title1 = ''''Madaxweyne'''
| leader_name1 = [[Cabdicasiis Laftagareen]]
| area_km2 = 98863
| area_rank = 3 da gobol ee Soomaaliya
| established_event1 = '''La asaasay'''
| established_date1 = 1 April 2002
| population_estimate = 4,154,257
| population_estimate_year = 2022
| FR_total_population_estimate_year = 3,865,243
| FR_total_population_estimate = 2020
| GDP_PPP = $5,895,765
| GDP_PPP_year = 2018
| HDI = 0.2
| HDI_year = 2012
| currency = [[Somali shilling]]
| calling_code = +252
| cctld = [[.so]]
| today =
}}
Ka dib markii la burburiyay 2005, dhulka waxaa dib loo yagleelay Noofambar 2009 isagoo xubin ka ah federaalka [[Soomaaliya]]. Cabdicasiis Laftagareen ayaa loo doortay madaxweynaha maamulkaas. Caasimadda rasmiga ah ee maamulka Koonfur-galbeed waa [[Baraawe]], oo ku taalla xeebta badda Soomaaliya, inkastoo maamulkaas uu hadda xarun u yahay [[Baydhabo]].
==Doorashooyinka==
Xildhibaanno ka tirsan baarlamaanka Soomaaliya ayaa warqad cabasho ah oo ay kaga cabanayaan hab-dhaqanka AMISOM u qoray guddiga Midowga Afrika ee Addis Ababa, dowladda Itoobiya iyo QM.Xarigiisa ayaa sidoo kale sababay in uu iscasilo Wasiirkii Howlaha Guud ee Soomaaliya C/fitaax Maxamed Geeseey oo ka soo jeeda magaalada Baydhabo isla markaana ay isku beel yihiin Roobow oo ay isku beel yihiin Leysaan.
Cabdicasiis Laftagareen ayaa 19-kii December 2018, waxaa loo doortay Madaxweynaha Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed doorasho been abuur ah oo la soo agaasimay oo horay loogu soo doortay, laguna shubtay. Ciidamada Itoobiya ee qeybta ka ah nabad ilaalinta Afrika ayaa sugayay ammaanka intii ay socotay codeynta. Waxaa lagu eedeeyay qiyaastii $15 milyan ilaa $20 milyan oo maalgelinta Qatar ah ayaa lagu kharash gareeyay hannaankan been-abuurka ah.
1-dii Janaayo 2019 Soomaaliya waxay ku dhawaaqday in uu madaxa diblumaasiga Qaramada Midoobay, Ergeyga Gaarka ah ee Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay, Nicholas Haysom, ‘persona non grata’ ku dhawaaqday.Eedeynta ayaa ahayd in faragelin lagu hayo arrimaha gudaha ee dowlad-goboleedka kadib markii Haysom uu u qoray Dowladda su’aal ah sharci ahaanshiyaha xarigga Mukhtaar Roobow iyo Booliska oo dilay 15 dibad-baxayaal ah. Saacado ka hor inta aan warbaahinta loo soo bandhigin warqada ceyrinta ee dowladda Soomaaliya ayaa waxaa ku dhaawacmay labo qof oo ka mid ahaa shaqaalaha Qaramada Midoobay iyo nin qandaraasle ahaa kadib markii 7 hoobiye ay ku dhaceen gudaha xarunta UN-ka ee magaalada Muqdisho ee caasimadda Soomaaliya. Bayaan uu soo saaray Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa si weyn uga xumaaday go’aanka dowladda.
==Koonfur halabuurka==
Laga bilaabo Maarso 2015,maamulka Koonfur Orsi ee dawladda Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay:
Madaxweyne
Shariif Xasan Sheekh Aadan
Wasiirada Xukuumada
Wasiirka Arrimaha Gudaha Cabdiraxmaan Ibraahim Aadan
Wasiirka Maaliyadda Xasan Ibraahim Lugbuur
Wasiirka Beeraha Maxamed Xasan Fiqi
Wasiirka Garsoorka Axmed Sheekh Xasan
Wasiirka Amniga Cabdifitaax Geeseey
Wasiirka Hub ka dhigista iyo Dhaqancelinta Maleeshiyaadka Xasan Xuseen Maxamed
Wasiirka Batroolka iyo Tamarta Saalim Xaaji Xasan Cismaan
Wasiirka Dekedaha iyo Gaadiidka Badda –Cabdulqaadir Shariif Sheekhuuna
Wasiirka Qorsheynta iyo Iskaashiga Caalamiga –Cabdinaasir Cabdi Caruush
Wasiirka Caafimaadka Isaaq Cali Subad
Wasiirka Waxbarashada Salaad Maxamed Nuur CaliyowWasiirka Wasaaradda Hiddaha iyo Tacliinta Sare iyo Tignoolajiyada Xasan Ibraahim Xasan
Wasiirka Warfaafinta Xasan Cabdi Maxamed
Wasiirka Boostada iyo Isgaarsiinta Maxamed Cumar Zaytuun
Wasiirka Dhallinyarada iyo Ciyaaraha Cabdullaahi Cabdi Cumar Fanax
Wasiirka Ganacsiga iyo Warshadaha Cabdullaahi Sheekh Xasan
Wasiirka Dib-u-dejinta iyo Qurba joogta Axmed Nuur Maxamed Lohos
Wasiirka Arrimaha Dastuurka iyo Dib u heshiisiinta Cabdulqaadir Nuur Caraale
Wasiirka Dalxiiska iyo Duurjoogta – Cumar Xasan Aadan.Wasiirka Deegaanka Maxamuud Maxamed (Macalin Jiis)
Wasiirka Diinta iyo Awqaafta Axmed Maxamed Barre
Wasiirka Shaqada iyo Shaqaalaha Jeylaani Sheekh Maxamed Xasan
Wasiirka Macdanta iyo Biyaha Aadan Maxamed Xasan
Wasiirka arrimaha bini’aadantinimada iyo daryeelka naafada Cabdullaahi Muuse Abuukar
Wasiirka Haweenka iyo Arrimaha Qoyska Faadumo Cumar Abuu
Wasiirka Gaadiidka Cirka iyo Garoomada Cabdullaahi Aadan Balch
Wasiirka Xanaanada Xoolaha Madoobe Nuunow Maxamed
Wasiirka kalluumeysiga iyo kheyraadka badda Maxamuud Xuseen Caliyow
Wasiirka Wasaaradda Howlaha iyo Dib u dhiska Cabdullaahi Axmed Maxamed
Wasiiru Dowlayaasha
Wasiiru dowlaha Madaxtooyada – Maxamed Cabdullaahi Mursal
Wasiiru dowlaha Wasaaradda Cadaaladda Axmed Cabdullaahi Xuseen
Wasiiru-dawlaha Wasaaradda Maaliyadda Ismaaciil Aadan Diiriye
Wasiiru-dowlaha Wasaaradda Iskaashiga Saciida Sheekh
Wasiiru Dowlaha Wasaaradda Arrimaha Gudaha iyo Dowladaha Hoose Maxamed Cabdi Aadan
Wasiiru dowlaha Amniga Maxamed Sheekh
Wasiir ku xigeeno
Wasiir ku-xigeenka Wasaaradda Cadaaladda Jibriil Sheekh
Wasiir ku xigeenka Wasaaradda Diinta iyo Awqaafta – Aadan Maxamed Cismaan
Wasiir ku xigeenka Wasaaradda Waxbarashada – Eng Cabdifitaax Isaaq Maxamed
Wasiir ku xigeenka Wasaaradda Qorsheynta Maxamed Xaaji
Wasiir ku xigeenka arrimaha gudaha iyo dowladaha hoose – Xuseen Cali Xaaji
Wasiir ku xigeenka Wasaaradda Beeraha Aweys Xuseen Macallin
Wasiir ku xigeenka Wasaaradda Tamarta iyo Shidaalka –
Wasiir kuxigeenka Warfaafinta – Aabe Aawow Suufi Xaaji Afaan
Wasiir ku xigeenka Wasaaradda Tacliinta Sare Maxamed Cabdullaahi Maxamed
Wasiir kuxigeenka deegaanka Aadan Maamow
Wasiir ku xigeenka Wasaaradda Ganacsiga Abuukar Macalin Cali
Wasiir ku xigeenka Naafada Maxamed Colow Gaani
Wasiir ku xigeenka Wasaaradda Dhallinyarada iyo Ciyaaraha C/qaadir Nuur
Guddiyada
Guddiga Amniga shan wasiir
Bishii March 2015, Wasiirka Dalxiiska iyo Duurjoogta Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed Cumar Aadan Xasan ayaa shaaca ka qaaday in Wasaaradiisa ay dib u dayactir ku sameyn doonto Hoteelo ay gacanta ku heyso dowladda dhexe oo ku yaala saddexda Gobol ee uu ka kooban yahay Maamulka Koonfur Galbeed. Guryaha dowladda ee loo qorsheeyay in dib u habeyn lagu sameeyo waxaa ka mid ah Mayow, Sanguuni iyo Hotel Panorama. Sidoo kale, wasiirku waxa uu tilmaamay in maamulkiisu uu samaynayo kayd iyo seerooyin lagu ilaalinayo duur-joogta, isla markaana uu bilaabi doono wacyi-gelin bulsho oo ka dhan ah ugaarsiga.
===Xafiiska===
Bishii April 2015, waxaa magaalada Baydhabo laga furay xarun cusub oo uu yeelanayo maamulka KMG ah ee Koonfur Galbeed. Munaasabadda daahfurka waxaa daadihinayay ISWSMadaxweyne Shariif Xasan, waxaana goob joog ka ahaa madaxda ISWS, wakiilo ka socday bulshada rayidka iyo siyaasiyiin.
==Calan==
2002-dii, maamulka Koonfur-galbeed ee Soomaaliya oo dib loo dhisay ayaa qaatay calan cusub oo maamul goboleed
==Gaadiidka==
Bishii Maarso 2015, dhismuhu wuxuu bilaabay garoon cusub oo Baraawe ah. Injineerada ayaa billaabay inay sahmiyaan dhulalka ku yaalla dhanka koonfureed ee magaalada, iyadoo xaruntan laga dhisayo meel u dhow xeebta. Shaqaalaha ayaa sidoo kale cabbiray waddooyinka u dhaxeeya garoonka diyaaradaha iyo xarunta maamulka Koonfur Galbeed. Bishii May 2015, madaxweynaha maamulka Koonfur Galbeed Shariif Xasan Sheekh Aadan ayaa sidoo kale sheegay in maamulkiisa uu dib u howlgelin doono garoonka diyaaradaha ee K50 ee dowlad goboleedka.
==Goobta iyo magaca==
Maamulka Koonfur Galbeed waxaa waqooyi ka xiga Itoobiya, galbeedna waxaa ka xiga [[Jubaland]], bari waxaa ka xiga [[Hirshabeelle]], koofurna waxaa xad la leh badda [[Soomaaliya]]. Dhanka Koonfur-bari, waxa kale oo ay xuduud la leedahay [[Banaadir]], oo aan xaaladdeeda maamul aan caddayn sannadihii 2010-kii.
Intii lagu guda jiray marxaladda horumarineed,dowlad goboleedka waxaa loogu magac daray maamulka ku meel gaarka ah ee Koonfur Galbeed. Magaceeda oo buuxa waxa uu ahaa Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed Soomaaliya iyo, Af-Soomaaliga, Maamul Goboleedka Koonfur Galbeed. Luuqadda maxaliga ah ee [[Af-Maay|Maayga Maay]] waxa loogu yeedhaa Koofur Orsi.Shaqsi ka soo jeeda Koofur Orsi waxaa lagu magacaabaa Koofur Orsian.
==Taariikhda==
===Asalkii hore===
Waagii xornimada ka hor, oo ay ka talinaysay gobolka Koofur Orsi ama Koonfur-Galbeed oo ay ka talinaysay hay’adda [[Qaramada Midoobay]] u qaabilsan arrimaha Soomaaliya, dadka ugu badan ee Digil iyo Mirifle waxay ahaayeen dadka keliya ee [[Soomaalida]] ugu badan ee kooxahooda siyaasadeed iyo afhayeenadooda ay ka dhawaajiyeen inay ka walaacsan yihiin jamhuuriyad midaysan oo dhexe.Qaar badan oo ka mid ah afhayeenadan ayaa ka dhawaajiyay inay doorbidayaan nooc ka mid ah confederalism ama federaal.Dhowr iyo toban sano ka dib xornimada, waxaa kordhay mucaaradkii dowladdii Hantiwadaag (hantiwadaag) ee [[Siyaad Barre]].Markii 1990kii ay ku kulmeen Itoobiya saddexdii jabhadood ee ugu waaweynaa mucaaradka SPM, USC, iyo SNM, oo ay heshiis aan rasmi ahayn ku heshiiyeen federaalaynta, in badan oo ka mid ah shaqaalaha dawladda ee ka soo jeeda gobolka Konfuur-Galbeed waxay ku doodeen, in dib loo eego, kuwii ka horreeyay ee gobolkooda soo maray waa sax.Sannadkii 1992-kii, go’doomintii sahaydii gargaar ee xeebaha ee la geyn jiray gobolka Konfuur-Galbeed waxay ka dhigan tahay in dad badani u arkayeen macluusha in ay tahay mid bani aadmigu sameeyay.Tani waxay kordhisay taageerada federaalka.Mid ka mid ah dhaleeceynta loo jeedinayo maamulka Konfuur-Galbeed mudadii uu horrumarka ka ahaa ayaa ah in qaar ka mid ah wajiyadooda shaqo ay dib ugu laabteen dhinacyadii taban ee waagii Geledi ee taariikh ahaan is-difaaci jiray.Maqaamkii labaad ee uu lahaan jiray waxa la rumaysnaa in ay dhalinayso hoosaysiin halkii ay ka ahaan lahayd isku filnaansho,maamul kaligii-talis ahaa oo aan ahayn mid sinnaan ah, aadna uga duwan kii hore ee [[Ingiriiska]] ee [[Jubaland]] galbeed iyo koonfur.
===Casri ah===
Dhulka loo yaqaan Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed Soomaaliya.Jubbada (Somali: Dowlad Goboleedka Koonfur-Galbeed ee Soomaaliya),ama locally Koofur Orsi,was originally loogu talagalay inuu ka kooban yahay maamul gobolleed: (gobollo): [[Baay]], [[Bakool]], [[Jubbada Dhexe]] (Jubbada Dhexe), [[Shabeellaha Hoose]] (Shabeelada Hoose), [[Gedo]] iyo [[Jubbada Hoose]] (Jubbada Hoose).Dhisidda maamul-goboleedkan ayaa ujeeddadiisu ahayd in lagu maamulo diidmada dawladda [[Soomaaliya]] ka qabto dawladda ku-meel-gaadhka ah ee ka curatay Muqdisho.Waxa kale oo la doonayey in lagaga hortago saamaynta Golaha Dib-u-hagaajinta iyo Dib-u-soo-celinta Soomaaliyeed ee isla calaamad.Xor 2005tii,dawlad-goboleedka la kala diray markii uu hoggaanka Shaatigaduud ku biiray Baarlamaankii Ku-Meel-Gaarka ahaa Noofambar 2004. Wuxuu noqday Wasiirka Maaliyadda Jannaayo 2005-tii Dawladdii Ku-meel-gaarka ahayd, isagoo Dawladdii Ku-meel-gaarka ahayd.
Xeebta Koofur Orsi waxaa dega ugu horrayn beesha [[Biimaal]], laakiin sidoo kale Barwaani, beelaha kale ee Banaadiriga ah, iyo [[Sheekhaal]]. Gudaha iyo inta ugu badan ee Koofur Orsi degan beesha [[Raxanweyn]] oo u doodo [[Hawiye]] bari ka xiga [[Hirshabeelle]] iyo [[Mareexaan]] iyo beelaha kale ee [[Daarood]] oo dhanka galbeed ka xiga [[Jubaland]].
==Siyaasada==
[[File:Swsomhd5a.png|thumb|Haweenka oo ku sugan hawl siyaasadeed oo lagu taageerayo maamulka Koonfur-galbeed ee Soomaaliya (March 2009)]]
===Axdiyada===
Bishii Disembar 2013, magaalada Baydhabo waxaa ka bilowday shir ay isugu yimaadeen mas’uuliyiinta dowladda Federaalka iyo wakiillada deegaanka kaasoo ujeeddadiisu ahayd in la dhiso maamul goboleed ka madax bannaan dastuurka federaalka ee ku meel gaarka ah. Waxaa socday laba hab oo siyaasadeed oo isku mar ahaa dhismaha maamulka cusub ee Koonfur-galbeed Soomaaliya: Mid uu hoggaaminayay guddoomiyihii hore ee baarlamaanka Shariif Xasan Sheekh Aadan, kaasoo soo jeediyay maamul ka kooban saddex gobol oo ka kooban gobollada Bay, Bakool iyo Shabeellada Hoose; Mid kale oo ay horkacayeen odayaasha dhaqanka Digilmirifle, kuwaasoo soo jeediyay in dib loo dhiso maamulka Koonfur-galbeed ee Soomaaliya oo ka kooban lix gobol oo ka kooban gobollada Bay, Bakool iyo Shabeellada Hoose, Gedo, Jubbada Dhexe iyo Jubbada Hoose.
===Madaxtooyada===
3-dii March 2014-kii,Cali Xasan Cabdiraxmaan waxaa loo doortay madaxweynaha maamulkaas oo ay taageereen taageerayaasha soo jeedinta maamulka lixda gobol. Wasiirka arrimaha gudaha iyo federaalka C/llaahi Goodax Barre ayaa tilmaamay in dowladda federaalka Soomaaliya aysan aqoonsan doonin qodobbadii ka soo baxay shirka lixda gobal, maadaama uu ka hor imaanayo heshiiskii ay horay magaalada Addis Ababa ugu saxiixdeen madaxda dowladda federaalka Soomaaliya iyo maamulka Jubbaland ee Koonfur Galbeed Soomaaliya. Heshiiska Jubba waxa uu dhigayaa in gobollada jubaland ay ka kooban tahay in ay maamulaan maamul goboleedka Jubaland. Isagoo ka hadlayay shirkii 425-aad ee Golaha Ammaanka iyo Nabadda ee Midowga Afrika 25-kii Maarso 2014, Ergeyga Gaarka ah ee Qaramada Midoobay u qaabilsan Soomaaliya Nicholas Kay ayaa si isku mid ah u tilmaamay inuu sii wadi doono wada shaqeyn dhow oo uu la leeyahay Midowga Afrika, Midowga Yurub iyo IGAD si loo taageero hannaanka maamul u sameynta saddexda gobol ee dowladda federaalka Soomaaliya.
27-kii March 2014, 733 ergo oo ku sugan magaalada Baydhabo ee matala gobollada Bay, Bakool iyo Shabeellaha Hoose ayaa Maxamed Xaaji Cabdinuur u doortay inuu noqdo madaxweynaha maamulka Koonfur-galbeed ee Soomaaliya. C/nuur ayaa ah siyaasi rug cadaa ah, wuxuuna saaxiib dhow la ahaa Guddoomiyihii hore ee Baarlamaanka Shariif Xasan Sheekh Aadan.723 ka mid ah ergadii ka qeyb gashay doorashada maamul goboleedyada dalka ayaa waxaa u codeeyay Cabdinuur halka 10 ay ka aamuseen.
30-kii Maarso 2014, Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa booqasho ku tagay magaalada Baydhabo, si uu u qaboojiyo xiisadda siyaasadeed ee ka dhex aloosan ergada Koonfur Galbeed ee ku loolameysa. Maamul goboleedka Puntland ee waqooyi bari Soomaaliya ayaa warsaxaafadeed uu soo saaray maalintii xigtay ugu hambalyeeyay Cabdinuur oo loo doortay madaxweynaha maamulka Koonfur Galbeed.Aqalka madaxtooyada Puntland ayaa sidoo kale sheegay in ay taageersan yihiin hannaanka maamul u sameynta saddexda gobol ee ka socda magaalada Baydhabo, waxayna tilmaameen in maamulka Puntland uu u diyaar garoobay sidii uu uga caawin lahaa dowladda federaalka ah ee curdanka ah ee dhanka farsamada iyo khibradda la xiriira.
==Qoondaynta==
22kii Juun 2014, dawladda federaalku waxay soo gabagabaysay dhexdhexaadintii ay ka dhex waday taageerayaasha isbarbar-dhigga hannaanka saddexda gobol iyo lixda gobol ee loogu talagalay maamul-goboleedka cusub ee Koonfur-galbeed ee Soomaaliya. Garab ka kala socda labada dhinac ayaa la sheegay in ay heshiis ka gaareen dhismaha maamul goboleedka.23-June-2014 Xafiiska Guddoomiyaha Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya Mudane Maxamed Sheekh Cusmaan Jawaari ayaa lagu qabtay Munaasabad lagu shaacinayey in la isku daray labada maamul ee ku loolamaya maamul goboleed ka kooban saddex gobol, kaasoo ka koobnaan doona gobollada Bay, Bakool iyo Shabeellaha Hoose.
==Maamulka Koonfur Galbeed==
===Dhisidda===
23-kii June 2014,Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, Ra’iisul Wasaare Cabdiweli Sheekh Axmed, iyo Guddoomiyaha Baarlamaanka Maxamed Cismaan Jawaari,ayaa kormeeray munaasabad ka dhacday magaalada Muqdisho oo lagu xusayay in labada maamul ee iska soo horjeeda ay ku midoobaan hal maamul oo ka kooban saddex gobol, kaasoo ka kooban gobollada Bay, Bakool iyo Shabeellaha Hoose.Axdigu waxa uu dhigayaa in siyaasadda cusub uu hoggaamin doono maamulka KMG ah ee Koonfur Galbeed oo ka kooban wakiillo labada dhinac ah. Sida lagu sheegay war-murtiyeedka rasmiga ah, dhinacyada iska soo horjeeda ayaa lagu wadaa in ay soo dhisaan guddi farsamo oo ka kooban saddex iyo toban xubnood, iyaga oo midkiiba magacaabaya shan xubnood oo ay ku weheliyaan saddex xubnood oo ay soo xulayso dawladda Faderaalka. Guddiga ayaa markaa toban maalmood gudahood loo qorsheeyay in ay ku diyaariyaan khariidad ku aaddan dhismaha maamulka ku meel gaarka ah. Intaa waxaa dheer, Dowladda Federaalka waa in ay fududeyso wada tashiyada u dhaxeeya Maamulka Kumeelgaarka ah ee Koonfur Galbeed iyo Jubaland oo ku saabsan danaha iyo danaha labada dhinac. Ergeyga Gaarka ah ee Qaramada Midoobay u qaabilsan Soomaaliya Nicholas Kay,Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay Ban Ki-Moon, Ergeyga Gaarka ah ee Guddoomiyaha Guddiga Midowga Afrika ee Soomaaliya, Mahamat Saleh Annadif, iyo Ergeyga Gaarka ah ee Mareykanka u qaabilsan Soomaaliya James P. McAnulty ayaa dhammaantood soo dhoweeyay wada-tashiga dowlad-goboleedka Koonfur-galbeed ee Soomaaliya.Doorka muhiimka ah ee dawladda ee fududaynta wadahadallada, waxayna ballan-qaadday inay sii wadi doonto taageeridda geeddi-socodka dib-u-dhiska colaadaha ka dib. 25kii Juun 2014, golaha wasiirada federaalku waxay si aqlabiyad ah ku ansixiyeen heshiiska la saxiixay
16-kii Luulyo 2014, ayaa xaflad si rasmi ah loogu qabtay magaalada Muqdisho, laguna ansixiyay dhismaha guddiga farsamada ee maamul u sameynta KMG ah ee Koonfur Galbeed. Guddigan ayaa ah in ay taageeraan koox wasiirro ah oo federaal ah oo hoos yimaada awoodda Ra'iisul Wasaaraha.
Bishii Sebtembar 2014, Guddoomiyaha Baarlamaanka Maxamed Cismaan Jawaari iyo Ergeyga Gaarka ah ee Qaramada Midoobay u qaabilsan Soomaaliya Nicholas Kay ayaa booqasho ku tagay Baydhabo si ay u soo gabagabeeyaan wadahadallada ku saabsan dhismaha maamulka Koonfur Galbeed. Jawaari ayaa intaas kadib ku dhawaaqay in 14-ka September magaalada lagu qaban doono shirweyne dib u heshiisiin ah oo lagu mideynayo maamullada saddexda gobol iyo lixda gobol ee isku haya. Ra’iisul Wasaare Cabdiweli Sheekh Axmed ayaa furay shirka oo ay ka soo qeyb galeen wakiillada gobollada Shabeellaha Hoose, Baay iyo Bakool, isimo iyo siyaasiyiin.Bishii Oktoobar 2014, Madaxweyne Maxamuud ayaa Baydhabo ka furay shirka maamul u sameynta saddexda gobol ee Koonfur Galbeed. Shirkan oo ay maalgelisay Qaramada Midoobay ayaa waxaa ka soo qeyb galay 380 ergo oo ka kala socday gobollada Baay, Bakool iyo Shabeellaha Hoose ee uu ka kooban yahay maamulkaasi, sidoo kale waxaa goobjoog ka ahaa ergayga Qaramada Midoobay ee Soomaaliya Nicholas Kay, ergayga IGAD ee Soomaaliya Maxamed Cabdi Afeey, Safiirka Denmark ee Soomaaliya iyo mas’uuliyiin kale. 7-dii November 2014, ayaa waxaa la dhisay Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed Soomaaliya, kadib markii la soo gaba gabeeyay shirkii Magaalada Baydhabo ee mudada labada toddobaad ka socday.Ergooyinkii ka socday maamulka cusub ee gobollada Baay, Bakool iyo Shabeellaha Hoose ayaa si wadajir ah isugu raacay in caasimadda laga dhigo magaalada Baraawe.Waxay kaloo ansixiyeen dastuur cusub oo dowlad-goboleed.17-kii November 2014, Guddoomiyihii hore ee Baarlamaanka Shariif Xasan Sheekh Aadan ayaa loo doortay Madaxweynaha Maamulka Koonfur Galbeed ee saddexda gobol.
17-kii December 2014, maamulka Koonfur Galbeed Soomaaliya ee lixda gobal ayaa ku biiray maamulka Koonfur Galbeed Soomaaliya ee la dhameystiray oo ka kooban saddex gobol.Isku-dhafkan ayaa yimid kadib markii ay magaalada Baydhabo ku kala saxiixdeen heshiis awood-qeybsi ah oo ay labada dhinac ku kala saxiixdeen, kaasoo dhigaya in maamulka Koonfur-galbeed Soomaaliya ee lixda gobol ka kooban la siiyo madaxweyne ku xigeenka cusub ee federaalka iyo guddoomiyaha baarlamaanka.
30-kii December 2014, Madaxweynaha Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed Shariif Xasan Sheekh Aadan iyo Madaxweynaha Jubbaland Axmed Maxamed Islaam (Madoobe) ayaa kala saxiixday heshiis afar qodob ka kooban oo ku saabsan federaaleynta, amniga, doorashooyinka guud ee 2016, ganacsiga iyo dastuurka.Heshiiska labada dhinac ayaa waxaa goob joog ka ahaa wakiilo ka kala socday labada dowlad goboleed, sida siyaasiyiin,madax dhaqameed iyo qeybaha bulshada rayidka ah. Qodobada heshiiskan waxaa ka mid ahaa in maamulada federaalku ay si siman u qaybsadaan deeqaha caalamiga ah,in lagu heshiiyo xudduudaha dagaalka sokeeye ka hor iyo soohdimaha gobollada ee ay dejisay dowladdii militariga, waxaana lagu taliyey in maamulada federaalka ah ay labaduba u igmadaan awoodaha maamul goboleedyada ayna qaataan siyaasad diidmo ah. Sidoo kale, qoraalka ayaa lagu sheegay in labada dowlad-goboleed ay dhisi doonaan guddi amni oo ka kooban wakiillo ka kala socda labada maamul, kuwaasoo fududeyn doona in si wadajir ah loo billaabo howlgallada looga hortagayo kooxaha nabad-diidka ah, gacan-is-dhaafsiga, khibradda iyo xog-wadaagga.Labada maamul ayaa sidoo kale soo jeediyay in la sameeyo guddiga maamul goboleedyada oo isku xira dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada dalka ka jira. Waxay sidoo kale tilmaameen in Rugaha Ganacsi ee ay ka tirsan yihiin ay hoos u dhigi doonaan is weydaarsiga ganacsiga iyo ganacsiga xudduudaha.
==Tixraacyo==
[https://web.archive.org/web/20130729014609/http://fotw.us/flags/so-sws.html 1 Abriil 2002. Waxaa laga kaydiyay asalka 29 Luulyo 2013. La soo celiyay 4 Febraayo 2007.]http://fotw.us/flags/so-sws.html
[http://www.afrol.com/News2002/som004_southwest.htm 2 March 2002. 4 February 2007.]
[http://www.worldstatesmen.org/Somalia.html#Southwest Dunidu. 13 December 2013.]
[https://web.archive.org/web/20131224111053/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia-600-arrested-in-Baidoa-security-sweep_printer.shtml Garowe Online. 15 December 2013. Waxaa laga kaydiyay asalka 24 December 2013. 22 December 2013.]
[https://web.archive.org/web/20140628071305/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia-Federal-Govt-to-recognize-three-region-state-following-lengthy-mediation_printer.shtml Garowe Online. 22 Juun 2014. Waxaa laga kaydiyay asalka 28 Juun 2014. 23 Juun 2014.]
[http://www.raxanreeb.com/2014/06/somalia-pm-abdiweli-mentions-agreement-of-sw-administration-recognized-the-need-for-a-political-strategy-that-establishes-a-legitimate-governance/ 24 Juun 2014. 24 Juun 2014.] {{Wayback|url=http://www.raxanreeb.com/2014/06/somalia-pm-abdiweli-mentions-agreement-of-sw-administration-recognized-the-need-for-a-political-strategy-that-establishes-a-legitimate-governance/ |date=20150112042307 }}
[http://www.raxanreeb.com/2014/06/somalia-u-s-government-welcomes-baidoa-conference-three-region-state-agreement/ Raxanreeba. 24 Juun 2014. 24 Juun 2014.] {{Wayback|url=http://www.raxanreeb.com/2014/06/somalia-u-s-government-welcomes-baidoa-conference-three-region-state-agreement/ |date=20150112041806 }}
igqftdopzkr9p5qmdu2lc88078ptj9e
Kob Fardod
0
29812
297594
297571
2026-05-19T03:46:43Z
XKeyse
16618
dib u habayn cusub marku kii hore isku dhex yaacay sabaab aan garanayn.
297594
wikitext
text/x-wiki
Qob Fardod soomaali · TXT
Copy
{{Infobox settlement
| name = Kob Fardod
| native_name = Qoob Fardood / Qoryaweyn
| other_name = Qoriawein / Dhabar Dalool / Wadaamagoo
| settlement_type = Degmo Taariikheed & Zawiya
| subdivision_type = Waddan
| subdivision_name = {{flag|Somaliland}}
| subdivision_type1 = Gobol
| subdivision_name1 = [[Togdheer]]
| subdivision_type2 = Degmo
| subdivision_name2 = [[Degmada Aynabo]]
| established_title = La aasaasay
| established_date = Dabayaaqadii Qarnigii 19aad (c. 1891)
}}
'''Qoob Fardood''' (oo sidoo kale loo yaqaan '''Kob Fardod''' ama '''Kob Faradod''') waa degmo taariikheed muhiim ah oo ka tirsan qarnigii 19aad, xarun diini ([[zawiya]]), iyo xudunta juqraafi ee ku taalla dooxada [[Wadaamogoo]] ee [[Degmada Aynabo]], [[Somaliland]].<ref name="Burgett160">Burgett, Charles L. ''Gazetteer of Somalia: Names Approved by the United States Board on Geographic Names''. Washington, D.C.: Defense Mapping Agency, 1982, bog. 160.</ref> Taariikhiyan, goobtu waxay ahayd dhul ay deganaayeen jiilalka [[Isaaq]] (gaar ahaan laamaha [[Habr Yunis]] iyo [[Habr Je'lo]]) ugu yaraan tan iyo qarnigii 19aad, waxayna u shaqaysay meel shirarka looga qabanayay iyo goobta rasmiga ah ee ay ka dhashay [[Xarakadda Daraawiishta]] bishii Maarso iyo Abriil 1899.<ref name="Swayne1895">Swayne, H. G. C. ''Seventeen Trips Through Somáliland''. London: Rowland Ward and Co., 1895.</ref>
Inkastoo khilaafaadyo luqadeed ay marmar ka dhacaan hadalka qoristiisa — kuwaas oo faraqa ka dhiga ereyada Soomaaliga ''qoob'' (faraha xoolaha) iyo ''kob'' (cududda) — khariidadihii Yurubta ee qarnigii 19aad iyo buugaagta juqraafiga caalamiga ah ee qarnigii 20aad waxay xaqiijiyaan inay labaduba yihiin qoraal kala duwan oo isla goob ah oo ku dhow [[Wadaamogoo]].<ref name="Burgett160"/>
== Juqraafi iyo Goobta Saxda ah ==
Qaar ka mid ah akhriska casriga ah ee ku saabsan Qoob Fardood waxaa si weyn u saameeyay dhaleeceyn maamul oo isdaba joog ah. Kooxo danaha ajanabi u dooda ayaa inta badan isku dayi jiray inay goobta si khaldan ugu xidaan [[Degmada Buuhoodle]] ama [[Haud|Hawd]] si ay u beddelaan xuduudaha taariikhiga ah ee beelaha iyo gobolada. Si kastaba ha ahaatee, khariidadaha rasmiga ah ee caalamiga ah iyo xog ururintii sirdoonka waxay si cad Qoob Fardood ugu xidhaan nidaamka biyaha Wadaamagoo:
* '''Qoob Fardood''' (Degmada Taariikheed): Waxay ku taala xariiqaha {{coord|8|58|N|46|18|E}}.<ref name="Burgett160"/>
* '''ceelka Wadamago''' (Degmada Dadka): Waxaa lagu duubay {{coord|8|55|N|46|17|E}}.<ref name="Burgett244">Burgett, Charles L.
''Gazetteer of Somalia''. Defense Mapping Agency, 1982, bog. 244.</ref>
* '''Dabar Dalol / Dhabar Dalool''' (Ceelka gudhay): Wuxuu ku yaallaa {{coord|8|57|N|46|20|E}}.<ref name="Burgett59">Burgett, Charles L. iyo Heyda, Charles M. ''Gazetteer of Somalia''. Defense Mapping Agency, 1982, bog. 59.</ref>
Shabakaddan juqraafigu waxay goobta taariikhiga ah ku dhigaysaa meel gaaban oo ka fogayn karin geedka Berde (tiin) ee hore ee Wadaamagoo, calaamad ku taalla dhexda wadada waddooyinka Waqooyi-Koonfur.
== Taariikhda ==
=== Aasaaskii Qarnigii 19aad ===
Degmadu waxay u shaqaysay xarun Suufi ah oo hore oo Ahmadiyya-Rashidiyya ah oo ay aasaaseen culimada maxalliga ah. Akhriska 1891 ee juqraafi-yaqaanka Talyaaniga Luigi Robecchi Bricchetti waxay dukumeentiyaan in dhismayaashii asalka ahaa ee "Copfardod" la gubay oo la burburiyay ka hor intaanu imaan, taas oo keentay in mullayadii maxalliga ahi ay dhisaan xarunta beddelka ah ee ku dhow ceelka Dhabar Dalool ee Wadaamagoo.<ref name="Bricchetti">Robecchi Bricchetti, Luigi. ''Somalia e Benadir: viaggio di esplorazione nell'Africa orientale''.</ref>
Xaaladdan muqaddaska ah waxaa kale oo xaqiijiya cilmi-baarista khariidadeed ee Koobitin Paget ee 1893 ee Somaliland, taas oo si cad ugu sawirta xudunta degmada Qoob Fardood, oo ku sawirta xarunta diiniga ee gaar ah hoos cinwaanka "The Temple" (Macbadka). Calaamaddan khariidadeed waxay xaqiijisaa in sirdoonkii ciidanka ee xilligaas uu si cad ugu aqoonsaday goobta inay tahay meel quduus ah oo rasmi ah iyo hay'ad diini sanado ka hor inta uusan u beddelin saldhig militari.<ref name="Paget1893">Paget, Captain Arthur. ''Map of Somaliland: Compiled from Reconnaissance Surveys''. London: Intelligence Division, War Office, 1893.</ref>
U dhexeeya 1885 iyo 1893, Koobitin H. G. C. Swayne ayaa khariidadaynayay goobta oo uu si sidan ku tilmaamay: "tuulo mullah oo loogu yaqaan Kob-Fardód, oo leh beerashada yar."<ref name="Swayne1895"/>
=== Shirka 1899 iyo Dhawaaqista Xukuumadnimada ===
Dabayaaqadii Maarso 1899, Suldaan [[Nuur Axmed Amaan]] oo ka tirsan [[Habr Yunis]] ayaa yimid deegaanka [[Wadaamogoo]] si uu xiriir ula sameeyo hoggaanka diiniga ee gobolka, isagoo dhisay nidaam dowladeed madaxbannaan bilihii ka horeeyay intii ay ganacsatadii Ingiriiska xeebta ka ogaadeen.<ref name="Sadler1899">Sadler, J. Hayes. Warqad Rasmiyeed Lambarka 30 u Diray Marquess of Salisbury. Aasaaska Arrimaha Dibedda, Abriil 1899.</ref>
Kadib digniin ku saabsan qori adeeg ah oo la xaday oo ay keentay Gaashaanle Gamel Sowar Axmed Cadan bishii Abriil 10, 1899, hoggaanka wadajirka ah ee Qoob Fardood waxay u direen warqad rasmi ah Qunsuliga Ingiriiska ee Berbera, oo si cad ku dhawaaqday:
{{blockquote|...Warqaddani waxaa dirtay dhamaan Daraawiishta... Xaakim Berbera. Waxaan idin ka cabanayaa idinku iyo rayadiinna. Geeladayadu waxaa idin naga dulmiyo... Waxaan idinka baryayaa Ilaahay, Nebigaaga, diintaada, iyo kaniisaddaada – ha kicinin xumaanta wadanka; waayo haddaad noo dulmaato, dadkayaga garaacdo, lacagtayada qaadato, oo dadkayaga xabsi gasho, waan ka tagi doonaa oo aan imaan doonin wadankaaga. Waxaanu nahay Xukuumad, waxaanu leenahay Suldaan, Amiir, Odayaasha, iyo rayadda. Meeqa xigmad iyo taxaddar baa noo jirta?|Warqaddii Golaha Daraawiishta u Diray Xaakimka Berbera, dabayaaqadii Abriil 1899.<ref name="NAI1899">Aasaaska Qaranka ee Hindiya (NAI), New Delhi. Waaxda Dibedda-Dibadda-B, Ogosto 1899, N. 33–234. Ku-xidhnaanta 5, Lambarka 1: Bayaankii Axmed Cadan, Gamel Sowar.</ref>}}
Diiwaankaan asalka ah ee aasaasiga ah wuxuu xaqiijinayaa in nidaamka xukuumadnimada Imaaradda Daraawiishta — oo ka kooban suldaankiisa siyaasadeed, Amiirkiisa ruuxiga ah, Odayaasha maamulka, iyo rayadda — uu si buuxda u shaqaynayay oo uu xiriir caalami ah la lahayd Qoob Fardood bishii Abriil 1899.
=== Olahan 1901 iyo Burburkii ===
Intii lagu jiray oloshii ugu horeysay ee Swayne ee Maayo 1901, tiirarka weerarka ee Ingiriiska ah ayaa ka soo gudbay Burco iyagoo maraya Ber iyo Eyl-Dab, isagoo bartilmaameedka ka dhigay xooga dooxada. Dhaqdhaqaaqyada hawlgalka Swayne waxaa bishiyo laba ah lagu dib u dhigay roobkii dambe kaas oo ku adkaystay daaqsimaha fardihiisa iyo geelaha gaadhida. Maalintii Maayo 28, 1901, qolalka xoojisan ee Qoob Fardood waa la qabsaday oo la gubay. Si kastaba ha ahaatee, ciidamada Ingiriiska waxay masaajiddada dhexe si buuxda u ka tegeen si looga fogaado kicid diini oo qoto dheer, taas oo si joogto ah u burburisay goobta inay ahaato saldhig hawlgal oo firfircoon waxayna ku khasbay nidaamka xudunta Daraawiishta inay u guuraan koonfurta-bari ee [[Dooxada Nugaal]].<ref name="McNeill1902">McNeill, Malcolm. ''In Pursuit of the Mad Mullah: Service and Sport in the Somali Protectorate''. London: C. Arthur Pearson, 1902, bog. 88.</ref>
== Khilaafaadyada Taariikhiga ==
Akhriska dhaqanka ee maxalliga ah iyo taariikhda dabayaaqadii qarnigii 20aad, gaar ahaan shaqooyinka taariikhyahanka Soomaaliga Aw Jaamac Cumar Ciise, inta badan waxay qarsoon tahay xididaynta goobta iyo waqtiga saxda ah. Akhriskiisu wuxuu ku nisbeeynayaa aasaaska bilowga ah ee hoyga Daraawiishta jadwal kale oo dambe ah (1897–1898) oo si cad loogu xiddhay ceelka "Qoryaweyn."<ref name="Ciise1976">Aw Jaamac Cumar Ciise. ''Taariikhda Daraawiishta iyo Sayid Maxamed Cabdulle Xasan''. Muqdisho, 1976.</ref>
Si kastaba ha ahaatee, diiwaannada asalka ah iyo khariidadaha caalamiga ah waxay baadilaan kala-sooca juqraafigu. Buugga John Anthony Hunt ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950'' wuxuu diiwaangeliyaa dhismaha ceelka maxalliga ah ee Qoriawein xariiradaha {{coord|8|57|N|46|17|E}}, taas oo si toos ah ugu dhigta dhexda dareenka biyaha Wadaamagoo–Qoob Fardood.<ref name="Hunt1951">Hunt, John Anthony (1951). ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950: Final Report on An Economic Survey and Reconnaissance of the Somaliland Protectorate''.</ref>
Shabakaddan juqraafigu waxay xaqiijinaysaa in magacyadu tixraacaan isla xudunta tuulada joogtada ah, waxayna muujinaysaa in kala-soocida waqtiga ee qoraallada dambe ay tahay natiijada wax laga beddelay maamuliyan halkay ka sugan xaqiiq juqraafi. Hagaajinnaadkaan akhriska dambe waxay si weyn u dahsoon siiyeen dhismaha diiniga iyo beeraha ee hore ee beelaha kala duwan oo ay dhiseen mullayadii gobolka hore intii [[Maxamed Cabdulle Xasan]] ku sugnaa xeebta [[Berbera]], halkaas oo uusan soo gaadhay samafalayaasha Ingiriiska ee xeebta ilaa horraantii 1899 sababo la xiriira khilaafaadyada xoolaha.<ref name="Sadler1899"/>
== Tixraacyo ==
{{Reflist}}
== Sidoo kale eeg ==
* [[Xarakadda Daraawiishta (Soomaalida)]]
* [[Maxamed Cabdulle Xasan]]
* [[Habr Yunis]]
* [[Togdheer]]
* [[Degmada Aynabo]]
[[Barnaamijka:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
[[Qayb:Xarakadda Daraawiishta]]
[[Qayb:Taariikhda Somaliland]]
[[Qayb:Degmada Aynabo]]
[[Qayb:Aasaasida 1899 Afrika]]
[[Qayb:Burburkii 1901 Afrika]]
[[Qayb:Degmooyinkii hore ee Somaliland]]
[[Qayb:Degmooyinka la aasaasay qarnigii 19aad]]
[[Qayb:Magaalooyinka la burburiyay]]
[[Qayb:Zawiyayo]]
[[Qayb:Goobyaha Suufiga]]
[[Qayb:Taariikhda Militariga Somaliland]]
[[Qayb:Degmooyinka Taariikhiga ee Somaliland]]
[[Qayb:Taariikhda Sool]]
[[Qayb:Taariikhda Togdheer]]
[[Qayb:Degmooyinka Degmada Aynabo]]
[[Qayb:Xarakadda Daraawiishta (Soomaalida)]]
[[Qayb:Xarumaha Suufiga ee Soomaaliya]]
g67twu39q7lrx5adlpn0gdhq4phretl
297596
297594
2026-05-19T03:50:47Z
XKeyse
16618
297596
wikitext
text/x-wiki
Qob Fardod soomaali · TXT
Copy
{{Infobox settlement
| name = Kob Fardod
| native_name = Qoob Fardood / Qoryaweyn
| other_name = Qoriawein / Dhabar Dalool / Wadaamagoo
| settlement_type = Degmo Taariikheed & Zawiya
| subdivision_type = Waddan
| subdivision_name = {{flag|Somaliland}}
| subdivision_type1 = Gobol
| subdivision_name1 = [[Togdheer]]
| subdivision_type2 = Degmo
| subdivision_name2 = [[Degmada Aynabo]]
| established_title = La aasaasay
| established_date = Dabayaaqadii Qarnigii 19aad (c. 1891)
}}
'''Qoob Fardood''' (oo sidoo kale loo yaqaan '''Kob Fardod''' ama '''Kob Faradod''') waa degmo taariikheed muhiim ah oo ka tirsan qarnigii 19aad, xarun diini ([[zawiya]]), iyo xudunta juqraafi ee ku taalla dooxada [[Wadaamogoo]] ee [[Degmada Aynabo]], [[Somaliland]].<ref name="Burgett160">Burgett, Charles L. ''Gazetteer of Somalia: Names Approved by the United States Board on Geographic Names''. Washington, D.C.: Defense Mapping Agency, 1982, bog. 160.</ref> Taariikhiyan, goobtu waxay ahayd dhul ay deganaayeen jiilalka [[Isaaq]] (gaar ahaan laamaha [[Habr Yunis]] iyo [[Habr Je'lo]]) ugu yaraan tan iyo qarnigii 19aad, waxayna u shaqaysay meel shirarka looga qabanayay iyo goobta rasmiga ah ee ay ka dhashay [[Xarakadda Daraawiishta]] bishii Maarso iyo Abriil 1899.<ref name="Swayne1895">Swayne, H. G. C. ''Seventeen Trips Through Somáliland''. London: Rowland Ward and Co., 1895.</ref>
Inkastoo khilaafaadyo luqadeed ay marmar ka dhacaan hadalka qoristiisa — kuwaas oo faraqa ka dhiga ereyada Soomaaliga ''qoob'' (faraha xoolaha) iyo ''kob'' (cududda) — khariidadihii Yurubta ee qarnigii 19aad iyo buugaagta juqraafiga caalamiga ah ee qarnigii 20aad waxay xaqiijiyaan inay labaduba yihiin qoraal kala duwan oo isla goob ah oo ku dhow [[Wadaamogoo]].<ref name="Burgett160"/>
== Juqraafi iyo Goobta Saxda ah ==
Qaar ka mid ah akhriska casriga ah ee ku saabsan Qoob Fardood waxaa si weyn u saameeyay dhaleeceyn maamul oo isdaba joog ah. Kooxo danaha ajanabi u dooda ayaa inta badan isku dayi jiray inay goobta si khaldan ugu xidaan [[Degmada Buuhoodle]] ama [[Haud|Hawd]] si ay u beddelaan xuduudaha taariikhiga ah ee beelaha iyo gobolada. Si kastaba ha ahaatee, khariidadaha rasmiga ah ee caalamiga ah iyo xog ururintii sirdoonka waxay si cad Qoob Fardood ugu xidhaan nidaamka biyaha Wadaamagoo:
* '''Qoob Fardood''' (Degmada Taariikheed): Waxay ku taala xariiqaha {{coord|8|58|N|46|18|E}}.<ref name="Burgett160"/>
* '''ceelka Wadamago''' (Degmada Dadka): Waxaa lagu duubay {{coord|8|55|N|46|17|E}}.<ref name="Burgett244">Burgett, Charles L.
''Gazetteer of Somalia''. Defense Mapping Agency, 1982, bog. 244.</ref>
* '''Dabar Dalol / Dhabar Dalool''' (Ceelka gudhay): Wuxuu ku yaallaa {{coord|8|57|N|46|20|E}}.<ref name="Burgett59">Burgett, Charles L. iyo Heyda, Charles M. ''Gazetteer of Somalia''. Defense Mapping Agency, 1982, bog. 59.</ref>
Shabakaddan juqraafigu waxay goobta taariikhiga ah ku dhigaysaa meel gaaban oo ka fogayn karin geedka Berde (tiin) ee hore ee Wadaamagoo, calaamad ku taalla dhexda wadada waddooyinka Waqooyi-Koonfur.
== Taariikhda ==
=== Aasaaskii Qarnigii 19aad ===
Degmadu waxay u shaqaysay xarun Suufi ah oo hore oo Ahmadiyya-Rashidiyya ah oo ay aasaaseen culimada maxalliga ah. Akhriska 1891 ee juqraafi-yaqaanka Talyaaniga Luigi Robecchi Bricchetti waxay dukumeentiyaan in dhismayaashii asalka ahaa ee "Copfardod" la gubay oo la burburiyay ka hor intaanu imaan, taas oo keentay in mullayadii maxalliga ahi ay dhisaan xarunta beddelka ah ee ku dhow ceelka Dhabar Dalool ee Wadaamagoo.<ref name="Bricchetti">Robecchi Bricchetti, Luigi. ''Somalia e Benadir: viaggio di esplorazione nell'Africa orientale''.</ref>
Xaaladdan muqaddaska ah waxaa kale oo xaqiijiya cilmi-baarista khariidadeed ee Koobitin Paget ee 1893 ee Somaliland, taas oo si cad ugu sawirta xudunta degmada Qoob Fardood, oo ku sawirta xarunta diiniga ee gaar ah hoos cinwaanka "The Temple" (Macbadka). Calaamaddan khariidadeed waxay xaqiijisaa in sirdoonkii ciidanka ee xilligaas uu si cad ugu aqoonsaday goobta inay tahay meel quduus ah oo rasmi ah iyo hay'ad diini sanado ka hor inta uusan u beddelin saldhig militari.<ref name="Paget1893">Paget, Captain Arthur. ''Map of Somaliland: Compiled from Reconnaissance Surveys''. London: Intelligence Division, War Office, 1893.</ref>
U dhexeeya 1885 iyo 1893, Koobitin H. G. C. Swayne ayaa khariidadaynayay goobta oo uu si sidan ku tilmaamay: "tuulo mullah oo loogu yaqaan Kob-Fardód, oo leh beerashada yar."<ref name="Swayne1895"/>
=== Shirka 1899 iyo Dhawaaqista Xukuumadnimada ===
Dabayaaqadii Maarso 1899, Suldaan [[Nuur Axmed Amaan]] oo ka tirsan [[Habr Yunis]] ayaa yimid deegaanka [[Wadaamogoo]] si uu xiriir ula sameeyo hoggaanka diiniga ee gobolka, isagoo dhisay nidaam dowladeed madaxbannaan bilihii ka horeeyay intii ay ganacsatadii Ingiriiska xeebta ka ogaadeen.<ref name="Sadler1899">Sadler, J. Hayes. Warqad Rasmiyeed Lambarka 30 u Diray Marquess of Salisbury. Aasaaska Arrimaha Dibedda, Abriil 1899.</ref>
Kadib digniin ku saabsan qori adeeg ah oo la xaday oo ay keentay Gaashaanle Gamel Sowar Axmed Cadan bishii Abriil 10, 1899, hoggaanka wadajirka ah ee Qoob Fardood waxay u direen warqad rasmi ah Qunsuliga Ingiriiska ee Berbera, oo si cad ku dhawaaqday:
{{blockquote|...Warqaddani waxaa dirtay dhamaan Daraawiishta... Xaakim Berbera. Waxaan idin ka cabanayaa idinku iyo rayadiinna. Geeladayadu waxaa idin naga dulmiyo... Waxaan idinka baryayaa Ilaahay, Nebigaaga, diintaada, iyo kaniisaddaada – ha kicinin xumaanta wadanka; waayo haddaad noo dulmaato, dadkayaga garaacdo, lacagtayada qaadato, oo dadkayaga xabsi gasho, waan ka tagi doonaa oo aan imaan doonin wadankaaga. Waxaanu nahay Xukuumad, waxaanu leenahay Suldaan, Amiir, Odayaasha, iyo rayadda. Meeqa xigmad iyo taxaddar baa noo jirta?|Warqaddii Golaha Daraawiishta u Diray Xaakimka Berbera, dabayaaqadii Abriil 1899.<ref name="NAI1899">Aasaaska Qaranka ee Hindiya (NAI), New Delhi. Waaxda Dibedda-Dibadda-B, Ogosto 1899, N. 33–234. Ku-xidhnaanta 5, Lambarka 1: Bayaankii Axmed Cadan, Gamel Sowar.</ref>}}
Diiwaankaan asalka ah ee aasaasiga ah wuxuu xaqiijinayaa in nidaamka xukuumadnimada Imaaradda Daraawiishta — oo ka kooban suldaankiisa siyaasadeed, Amiirkiisa ruuxiga ah, Odayaasha maamulka, iyo rayadda — uu si buuxda u shaqaynayay oo uu xiriir caalami ah la lahayd Qoob Fardood bishii Abriil 1899.
=== Daraawiish oo Ka Hayaamay Xaruntooda Bishii Noofambar 1899 iyo 1899 Dullaankii 1901 ===
Intii lagu jiray oloshii ugu horeysay ee Swayne ee Maayo 1901, tiirarka weerarka ee Ingiriiska ah ayaa ka soo gudbay Burco iyagoo maraya Ber iyo Eyl-Dab, isagoo bartilmaameedka ka dhigay xooga dooxada. Dhaqdhaqaaqyada hawlgalka Swayne waxaa bishiyo laba ah lagu dib u dhigay roobkii dambe kaas oo ku adkaystay daaqsimaha fardihiisa iyo geelaha gaadhida. Maalintii Maayo 28, 1901, qolalka xoojisan ee Qoob Fardood waa la qabsaday oo la gubay. Si kastaba ha ahaatee, ciidamada Ingiriiska waxay masaajiddada dhexe si buuxda u ka tegeen si looga fogaado kicid diini oo qoto dheer, taas oo si joogto ah u burburisay goobta inay ahaato saldhig hawlgal oo firfircoon waxayna ku khasbay nidaamka xudunta Daraawiishta inay u guuraan koonfurta-bari ee [[Dooxada Nugaal]].<ref name="McNeill1902">McNeill, Malcolm. ''In Pursuit of the Mad Mullah: Service and Sport in the Somali Protectorate''. London: C. Arthur Pearson, 1902, bog. 88.</ref>
== Khilaafaadyada Taariikhiga ==
Akhriska dhaqanka ee maxalliga ah iyo taariikhda dabayaaqadii qarnigii 20aad, gaar ahaan shaqooyinka taariikhyahanka Soomaaliga Aw Jaamac Cumar Ciise, inta badan waxay qarsoon tahay xididaynta goobta iyo waqtiga saxda ah. Akhriskiisu wuxuu ku nisbeeynayaa aasaaska bilowga ah ee hoyga Daraawiishta jadwal kale oo dambe ah (1897–1898) oo si cad loogu xiddhay ceelka "Qoryaweyn."<ref name="Ciise1976">Aw Jaamac Cumar Ciise. ''Taariikhda Daraawiishta iyo Sayid Maxamed Cabdulle Xasan''. Muqdisho, 1976.</ref>
Si kastaba ha ahaatee, diiwaannada asalka ah iyo khariidadaha caalamiga ah waxay baadilaan kala-sooca juqraafigu. Buugga John Anthony Hunt ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950'' wuxuu diiwaangeliyaa dhismaha ceelka maxalliga ah ee Qoriawein xariiradaha {{coord|8|57|N|46|17|E}}, taas oo si toos ah ugu dhigta dhexda dareenka biyaha Wadaamagoo–Qoob Fardood.<ref name="Hunt1951">Hunt, John Anthony (1951). ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950: Final Report on An Economic Survey and Reconnaissance of the Somaliland Protectorate''.</ref>
Shabakaddan juqraafigu waxay xaqiijinaysaa in magacyadu tixraacaan isla xudunta tuulada joogtada ah, waxayna muujinaysaa in kala-soocida waqtiga ee qoraallada dambe ay tahay natiijada wax laga beddelay maamuliyan halkay ka sugan xaqiiq juqraafi. Hagaajinnaadkaan akhriska dambe waxay si weyn u dahsoon siiyeen dhismaha diiniga iyo beeraha ee hore ee beelaha kala duwan oo ay dhiseen mullayadii gobolka hore intii [[Maxamed Cabdulle Xasan]] ku sugnaa xeebta [[Berbera]], halkaas oo uusan soo gaadhay samafalayaasha Ingiriiska ee xeebta ilaa horraantii 1899 sababo la xiriira khilaafaadyada xoolaha.<ref name="Sadler1899"/>
== Tixraacyo ==
{{Reflist}}
== Sidoo kale eeg ==
* [[Xarakadda Daraawiishta (Soomaalida)]]
* [[Maxamed Cabdulle Xasan]]
* [[Habr Yunis]]
* [[Togdheer]]
* [[Degmada Aynabo]]
[[Barnaamijka:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
[[Qayb:Xarakadda Daraawiishta]]
[[Qayb:Taariikhda Somaliland]]
[[Qayb:Degmada Aynabo]]
[[Qayb:Aasaasida 1899 Afrika]]
[[Qayb:Burburkii 1901 Afrika]]
[[Qayb:Degmooyinkii hore ee Somaliland]]
[[Qayb:Degmooyinka la aasaasay qarnigii 19aad]]
[[Qayb:Magaalooyinka la burburiyay]]
[[Qayb:Zawiyayo]]
[[Qayb:Goobyaha Suufiga]]
[[Qayb:Taariikhda Militariga Somaliland]]
[[Qayb:Degmooyinka Taariikhiga ee Somaliland]]
[[Qayb:Taariikhda Sool]]
[[Qayb:Taariikhda Togdheer]]
[[Qayb:Degmooyinka Degmada Aynabo]]
[[Qayb:Xarakadda Daraawiishta (Soomaalida)]]
[[Qayb:Xarumaha Suufiga ee Soomaaliya]]
adiruq9wi95a2nw8oife19ujwjcgwul
Talk:Dir
1
36825
297595
239970
2026-05-19T03:50:21Z
~2026-29871-45
45678
/* LAYILE */ new section
297595
wikitext
text/x-wiki
Asc ugu horeen aadban ininkaga mahad celinayaa inaad ii texgaliseen inaan qoraal ini soo qoro markaan intaas uga gudbo odaygii dir ahaa waxuu dhalay afar wiil oo kala ah madoowe dir madaxweyne dir madaluug dir iyo mahe dir aan kasoo qatee mahe dir waxuu dhalay surre iyo xiniftire xiniftirena wuxuu dhalay biyamaal maxamed isaaq maxamed sidoo kale surre waxuu dhalay cabdale iyo qubeys marka isaaq intuu yimid oo dir u yimid kama uusan guursan gabar haga wax iska qilafayaanna waa daroodka oo sidaas oo kale uu asna ku andacoodo inuu dir gabar ka guursadey waxaasna waa wax kama jiraan dir wax gabar ahna ma dhalin wilal oo kaliya buu dhalay aadbaadna u mahadsan tahay isaaquna waa isaaq maxamed xiniftire mahe dir [[Special:Contributions/192.145.173.203|192.145.173.203]] 22:10, 14 Agoosto 2022 (UTC)
== LAYILE ==
(LAYILE) OO AH ALIA MADAXWEYNE, KANA AH MADAXWEYNE DIR.
MAXAAD UGA TAGTEY. MAWADAN KALA BARAN MADAXWEYNE DIR IN EY 9 YIHIIN,
INTAFAN QORAL SODHIGIN KAHOR BARO QABILKA DIR INTA UU KA KOOBAN YAHAY,
[[Special:Contributions/~2026-29871-45|~2026-29871-45]] ([[User talk:~2026-29871-45|talk]]) 03:50, 19 May 2026 (UTC)
alwh2gx0i4q44wt7a78vkkkym3fsumd
297597
297595
2026-05-19T03:51:31Z
~2026-29871-45
45678
/* LAYILE */
297597
wikitext
text/x-wiki
Asc ugu horeen aadban ininkaga mahad celinayaa inaad ii texgaliseen inaan qoraal ini soo qoro markaan intaas uga gudbo odaygii dir ahaa waxuu dhalay afar wiil oo kala ah madoowe dir madaxweyne dir madaluug dir iyo mahe dir aan kasoo qatee mahe dir waxuu dhalay surre iyo xiniftire xiniftirena wuxuu dhalay biyamaal maxamed isaaq maxamed sidoo kale surre waxuu dhalay cabdale iyo qubeys marka isaaq intuu yimid oo dir u yimid kama uusan guursan gabar haga wax iska qilafayaanna waa daroodka oo sidaas oo kale uu asna ku andacoodo inuu dir gabar ka guursadey waxaasna waa wax kama jiraan dir wax gabar ahna ma dhalin wilal oo kaliya buu dhalay aadbaadna u mahadsan tahay isaaquna waa isaaq maxamed xiniftire mahe dir [[Special:Contributions/192.145.173.203|192.145.173.203]] 22:10, 14 Agoosto 2022 (UTC)
== LAYILE ==
(LAYILE) OO AH CALI MADAXWEYNE, KANA AH MADAXWEYNE DIR.
MAXAAD UGA TAGTEY. MAWADAN KALA BARAN MADAXWEYNE DIR IN EY 9 YIHIIN,
INTAFAN QORAL SODHIGIN KAHOR BARO QABILKA DIR INTA UU KA KOOBAN YAHAY,
[[Special:Contributions/~2026-29871-45|~2026-29871-45]] ([[User talk:~2026-29871-45|talk]]) 03:50, 19 May 2026 (UTC)
3ccbiciax3a89tech8j1c7wll5751h0
Abokor muuse
0
39797
297593
297584
2026-05-18T22:00:58Z
~2026-29937-84
45674
/* Notable figures */
297593
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor Musa <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}} |region4={{Flagcountry|United Arab Emirates }}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor Muuse''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor Musa'','' [[Carabi]]: أبوبكر موسى ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor Musa is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
[[File:ShrineAwBarkhadle2007.png|thumb|240px|right|Aw Barkhadle – a historic place of oath and agreement, where the Abokor Muse clan played a leading role.]]
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'' (oo ,u kala baxa ''Rer Cawl'' iyo ''Hassan Aden''), ''Muuse Dhimbil''
Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha '''''Abdalleh Muuse''''' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.). ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]]
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan.
==Distribution==
[[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]]
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Clan tree==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagalle)
**Muuse Daoud
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
*************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************'''Mohammed Dhimbil'''
*************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
*************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
*************Gulled Mohamed (Rer Guled)
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse (Rer Adawe)
**************Aden Muuse (Rer Aden)
************'''Muuse Dhimbil'''
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Muse Siad
****************Farah Siad
***************Kalil Jibirl
****************Ali kalil
*****************Said Ali
*****************Koshin Ali
*****************Arale Ali
*****************Osman Ali
*****************Boqorreh Ali
***************Saeed Jibril
****************Sahal Said
*****************Abdalle Sahal
*****************Musa Sahal
***************Aden Jibril (Rer Adan)
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Mumin Ali
*****************Naleye Ali
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
*****************Hersi Nour
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Aden Benin
*****************Dirie Benin
*****************Farah Benin
*****************Dahir Benin
*****************Arale Benin
*****************Guled Benin
*****************Shirwa Benin
*****************Abane Benin
*****************Yusuf Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
*******************Gulled Eiye
*******************Sharmake Eiye
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
********************Samter Ahmed
********************Ziyad Ahmed
********************Mayle Ahmed
********************Elmi Ahmed
********************Warfa Ahmed
********************Geedi Ahmed
********************Amanle Ahmed
********************Food Ahmed
********************Wais Ahmed
********************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
*********************Ismail Dhible
*********************Barre Dhible
********************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
*********************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
*********************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud (Rer Shirdon)
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
************'''Ahmed Dhimbil'''
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
**************Abdi Liban
***************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Mohammed Abdi (Addeh)
****************Sarar Mohamed
****************Ahmed(Beder)Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
***********( Aden Mohamed)
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Mahamoud Awal
*************Ibrahim Awal
*************Hussien Awal
*************Abdi Awal
************Hassan Aden
*************Ziyad Hassan
*************Odawa Hasaan
*************Warfa Hassan
*************Ladon Hassan
*************Abdalle Hassan
**************Ali Abdalle
**************Abdi Abdalle
**************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
***************Egal Ahmed
***************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Notable figures==
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder.
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Omar Aidid – is a billionaire and Founder of Hargeisa Theatre Mall, the largest Market Mall Center .(in somaliland)
* Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician
* Abdishakur Hussein Ali– is a senior military leader in Somaliland.
*Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
*Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
ni9hhlc2rcn7b2gg38d2f1k6ztaaurb
Ciidagale
0
41696
297601
297487
2026-05-19T06:57:39Z
~2026-29888-25
45681
/* Clan tree */
297601
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale <br> عيدَ جلي
| image=
|region1={{flagcountry|Kenya}}
|region3={{flagcountry|Ethiopia}}
|region4={{flagcountry|Somaliland}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c = Other,clan. }}
'''Ciidagale''' (English: Eidagale'','' Arabic: عيدَ جلي''',''' Full Name: Daoud-Eidagalle) Waa beel kamida beelwaynta Isaaq.Beeshu waxay degaan rasimaya gobolka Maroodi jeex Ee Somaliland iyo Dalka Ethiopia.
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda (History)==
===Xiliyadii Dhexe (Medieval period) ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>[[File:ShrineAwBarkhadle2007.png|thumb|right|315px|The shrine of Aw Barkhadle is a revered sacred site where generations of ''Isaaq clans'' — and including Eidagalle, who traditionally served as the custodians and leading authorities overseeing the shrine — have gathered to take solemn oaths, resolve disputes, and seek spiritual blessing beneath a holy relic believed to be connected to the Prophet of Allah.]]
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq iyo Eidagaleh, waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
[[File:Sultan Deria's Domain.jpg|thumb|An 1894 Italian map showing the domain of Sultan Deria in the Horn of Africa, illustrating the geographic extent of his influence during the colonial period.]]
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Ciidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
[[File:HargeisaCloseup1885.png|thumb|250px|Close-up of an 1885 Royal Geographical Society map, showing Hargeisa (Harrer-es-Sagheer) as well as the Eidagale subtribe (Eed-a-galleh) residing within and around the town. The Naasa Hablood hills (Nas Hubla) can also be seen in the map.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>]]
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Eidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Saltanate ==
Saldanadda Ciidagale waxay ka mid ahayd nidaamyadii ugu faca weynaa ee dhaqanka iyo hoggaanka bulshada ee ka jiray beesha Eidagele. Ciidagale, oo ka mid ah jilibyada waaweyn ee beesha, waxay lahayd hoggaan u gaar ah oo ku dhisnaa xeer, garsoor, iyo midnimo bulsho, kuwaas oo muddo qarniyo ah hagayay bulshada.Nidaamka Saldanaddu wuxuu ku shaqayn jiray hab-dhaqan Soomaaliyeed oo salka ku haya odaynimo, garaad, iyo wada-tashi. Suldaanada iyo ugaasyadu waxay ahaayeen dad lagu yaqaan caqli, hal-adayg, iyo karti hoggaamineed, kana shaqeeya ilaalinta nabadda, xallinta khilaafaadka, iyo u doodista xuquuqda beesha.
Saldanadda fawaynta ahayd ee qarniyo badan talinta soo haysay, ayaa asalkeedu dib ugu laabtaa qarnigii 17-aad, xilligii uu aasaasay ''Suldaan Guleed Cabdi Ciise'' — oo ahaa suldaanka guud ee beesha. Muddo dheer ayay saldanaddani ahayd tiir dhexe oo hoggaan, xeer iyo xasillooni u horseeda bulshada, waxaana magaceedu ku dhex lahaa sharaf, maamuus iyo miisaan dhaqan oo aan weli libdhin.
Sidoo kale, hogaanka Abokor Muuse—oo ka tirsan faracyada waaweyn ee beesha Ciidagale—waxay leeyihiin taariikh dheer oo ku ladhan hoggaamin, halgan bulsho iyo ilaalinta dhaqanka. Qarnigii 15-aad iyo 16-aad, qaybo badan oo ka mid ah geedka qabiilka ayaa loo xusaa boqorro iyo ''ugaasyo'' ka soo jeeda Reerah iyo Qabiilada beesha Abokor Muuse, ku waas oo door muuqda ku lahaa difaaca bulshada, hagidda dhaqanka iyo ilaalinta nidaamka beesha.
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**[[Maxamed Daoud|Mohamed Daoud]]
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Jama Ali
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Ileiye Ali
*******Hagga Ali
*******Nuh Ali
********Ali Nuh
*******Aden Ali
********Guled Aden
********Ali Aden
*******Roble Ali (Rer Rooble
********Hassan Roble
*********Jibril Hassan
**********Aden Jibril
**********Mohamed Jibril
*********Deria Hassan
**********Mohamed Deria
**********Hussein Deria
********Ali Roble
*********Warfa Ali
*********Farah Ali
**********Hassan Farah
*********Abdalle Ali
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
*****Yusuf Mohamed
*****Abdi Mohamed
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Hassan Abdi
*****Abdalle Mohamed
******Samter Abdalle
******Hussein Abdalle
******Abane Abdalle
******Wais Abdalle
******Hasan Abdalle
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
*****Musa Dualeh
*****Mohamed Dualeh
*****Deria Duleh
*****Egal Dualeh
*****Roble Dualeh
*****Samter Duleh
****Hassan Isse
*****Afi Hassan
*****Hujale Hassan
*****Abar Hassan
*****Yusuf Hassan
*****Shire Hassan
*****Mohamed Hassan
*****Warfa Hassan
*****Barre Hassan
**Muuse Daoud
***Abokor Muuse
****Saleiban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Aralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
**************Mahamoud Wais
**************Arralleh Wais
**************Hussein wais
**************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************Mohammed Dhimbil
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse
***************Absiye Adawe
***************Allamagn Adawe
***************Yusuf Adawe
***************Liban Adawe
***************Roble Adawe
***************Osman Adawe
***************Egal Adawe
***************Wais Adawe
**************Aden Muuse
***************Had Adan
***************Roble Aden
***************Abane Aden
***************Ali Aden
***************Wais Aden
***************Burale Aden
***************Geedi Aden
***************Boqorre Aden
****************Sugulle Boqore
****************Liban Boqorre
****************Warfa Boqorre
****************Koshin Boqorre
****************Shiekhdon Boqorre
*************Mucawiye Mohamed
**************Samter Muawiye
**************Ali Muawiye
*************Fatah Mohamed
**************Awarre Fatah
**************Mohamed Fatah
**************Hassan Fatah
**************Cisman fatah
*************Gled (Wardon) Mohamed
**************Hussein Guled
**************Egal Guled
**************Yusuf Guled
**************Roble Guled
**************Abdi Guled
**************Elmi Guled
**************Samter Guled
************Muuse Dhimbil
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Muse Siad
****************Farah Siad
***************Kalil Jibirl
***************Ali kalil
****************Said Ali
****************Koshin Ali
****************Boqorreh Ali
*****************Abar Boqorre
******************Deria Abar
*******************Abdillahi Deria (Allanleh)
***************Saeed Jibril
****************Sahal Said
*****************Abdalle Sahal
*****************Musa Sahal
***************Aden Jibril (Rer Adan)
****************Wais Aden
****************Benin Aden
****************Nur Aden
****************Muse Aden
****************Samter Aden
****************Abdalle Aden
****************Jama Aden
****************Eileie Adan
****************Barre Aden
****************Ibrahim Aden
****************Khalaf Aden
****************Ali Aden
****************Adan Aden
*****************Ahmed Aden
*****************Eiye Aden
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Jama Hussien
*****************Nour Hussein
*****************Farah Hussien
*****************Wa'ays Hussein
*****************Hersi Hussien
******************Muhumad Hersi
******************Abdi Hersi
******************Ali Hersi
******************Aidid Hersi
*****************Mumin Ali
******************Egal Mumin
******************Jama Mumin
******************Urmah Mumin
*******************Dhible Urmah
*******************Ismail Urmah
*****************Naleye Ali
******************Jama Naleye
******************Dualeh Naleye
******************Warfa Naleye
******************Abdi Naleye
******************Egal Naleye
******************Arralleh Egal
*******************Elmi Aralleh
*******************Aw-Jama Arralleh
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
******************Gabal Ismail
******************Abdi Ismail
******************Barre Ismail
*****************Hersi Nour
******************Hugur Hersi
******************Osman Hersi
******************Bacalul Hersi
******************Ali Hersi
******************Aden Hersi
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
******************Mohamed Omar
*******************Hussein Mohamed
********************Wais Husien
********************Hujale Husien
********************Dirie Husien
*******************Sharmake Mohamed
********************Roble Sharmake
********************Nour Sharmake
********************Jama Sharmake
*********************Hudale Jama
*********************Yasin Jama
*******************Allale Mohamed
********************Egal Allale
*********************Hassan Egal
**********************Omar Hassan
**********************Ahmed Hassan
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Dirie Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
******************Dahir Gallab
******************Wais Gallab
******************Ali Gallab
******************Jama Gallab
******************Roble Gallab
******************Abdi Gallab
******************Yusuf Gallab
******************Farah Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
******************Gulled Eiye
*******************Deria Guled
********************Abokor Deria
********************Osman Derie
********************Khalaf Derie
*******************Kalil Guled
********************Farah kalil
********************Ali Kalil
********************Hassan Kalil
********************Osman Kalil
********************Aden Kalil
******************Sharmake Eiye
*******************Barre Sharmake
*******************Omar Sharmake
*******************Hager Sharmake
********************Farah Hager
********************Geedi Hagar
********************Adan Hagar
********************Boqorre Hagar
********************Elmi Hagar
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
*******************Samter Ahmed
*******************Ziyad Ahmed
*******************Mayle Ahmed
*******************Geedi Ahmed
*******************Amanle Ahmed
*******************Food Ahmed
*******************Dhible Ahmed
********************Ismail Dhible
********************Egal Dhible
*******************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Cadad Ali
********************Deria Ali
********************Egal Ali
********************Jibril Ali
********************kalil Ali
*********************Magan kalil
*********************Deria Kalil
*********************Abdi kalil
*********************Aden kalil
*********************Yusuf kalil
*******************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
********************Derie Gubadleh
*********************Ismail Derie
*********************Gubtame Derie
*********************Nour Derie
*********************Mohamoud Derie
*********************Omar Derie
*********************Dualeh Derie
*********************Hussein Derie
*********************Wa'ays Derie
*********************Yusuf Derie
********************Boqorre Gubdleh
*********************Hersi Boqorre
*********************Ali Boqorre
*********************Abdille Boqorre
*********************Hirad Boqorre
*********************Asker Boqorre
*********************Mohamed Boqorre
*********************Aw Hassan Boqorre
*********************Ismail Boqorre
*********************Shire Boqorre
*********************Hashi Boqorre
*********************Mohamoud (Bahnan) Boqorre
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
***************Hamud Shirdon
***************Suldan Shirdon
***************Geele Shirdon
***************Osman Shirdon
***************Egal Shirdon
***************Mohamed Shirdon
***************Yusuf Shirdon
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
****************Odawa Geedi
*****************Odawa Odawa
*****************Mahamoud Odawa
****************Geele Geedi
****************Nour(Shire) Geedi
****************Haji Dirie Geedi
****************Samter Geedi
****************Ahmed Geedi
****************Ali Geedi
****************Roble Geedi
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
****************Ali Hersi
****************Guled Hersi
****************Egal Hersi
****************Aden Hersi
****************Mahamoud Hersi
****************Fahiye Hersi
*****************Roble Fahiye
******************Elmi Roble
******************Jama Elmi
******************Ali Elmi
*****************Rage Roble
*****************Elmi Rage
******************Wais Rage
******************Geedi Rage
******************Hersi Rage
************Ahmed Dhimbil
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
*************Abdi Liban
**************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Aden Ismail
***************Iman Ismail
***************Bulale Ismail
***************Geedi Ismail
***************Idiris Ismail
***************Yusuf Ismail
***************Koshin Ismail
***************Hersi Ismail
***************Shirwac Ismail
***************Said Ismail
**************Mohammed Abdi (Addeh)
***************Sarar Mohamed (Rer Sarer)
****************Nour Sarar
****************Mohamed(Hersi) Sarar
****************Farah Sarar
****************Yusuf Sarar
****************Dualeh Sarar
****************Elmi Sarar
***************Ahmed(Bedar)Mohamed
****************Koshin Ahmed
****************Samter Ahmed
****************Uballe Ahmed
****************Hurie (Egal) Ahmed
****************Waraf Ahmed
****************Karie Ahmed
****************Mohamed Ahmed
**********Aden Abokor
***********( Aden Mohamed)
************Issa Aden
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Abdi Awal
**************Had Abdi
**************Nour Abdi
**************Ahmed Abdi
**************Liban Abdi
**************Omar Abdi
**************Aden Abdi
**************Geedi Abdi
**************Ibrahim Abdi
**************Mohamoud Abdi
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
***************Aden Ladon
****************Herar Ladon
****************Jama Ladon
****************Ali Ladon
****************Fahiye Ladon
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle (Abdi Waddago)
***************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
****************Osman Halas
****************Samter Halas
****************Egal Ahmed
*****************Wais Egal
*****************Madar Egal
****************Geedi Ahmed
*****************Samter Geedi
*****************Mohamed Geedi
*****************Dalal Geedi
*****************Fatah Geedi
*****************Waisleh Geedi
*****************Allamagan Geedi
******************Guled Allamagan
******************Egal Allamagan
*****************Hode Geedi
******************Farah Hode
******************Yusuf Hode
******************Geele Geedi
*****************Ahmed Geele
******************Dahir Geele
******************Nour Geele
*****************Ali Geedi
******************Osman Ali
******************Hassan Ali
******************Abdalle Ali
******************Yusuf Ali
******************Aden Ali
***Abdirahman Muuse
****Yonis Abdiraham
*****Aden Yonis
*****Ismail Yonis
*****Ugadh Yonis
*****Mohamed Yonis
****Abdalle Abdirahman
*****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
******Gadid Mohamed
******Abdalle Mohamed
******Loge Mohamed
****Ibrahim Abdalle
*****Kulul Ibrahim (Rer kul)
*****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
******Burale Abdi
******Qabile Abdi
******Hildiid Abdi
******Aden Abdi
******Robe Abdi
******Hersi Abdi
*****Abokor Ibrahim
******Idileh Abokor (Rer Iidleh)
*******Ismail Iidle
*******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
*******Roble Matan
*******Hamud Matan
*******Aden Matan
*******Damal Aden
********Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
********Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
********Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
********Boon Dhamal (Dhamal yaryar)
********Barre Dhamal ( Dhamal yar yar)
********Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
********Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
********Essa Dhamal
*********Aden Isse
*********Warfa Isse
*********Guled Isse
*********Liban Isse (Rer Liibaan)
*********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
*********Abdi Isse
**********Mohamed Abdi
**********Farah Abdi
**********Eiye Abdi
**********Warsame Abdi
**********Sugulle Abdi
**********Aninanshe Abdi
**********Amare Abdi
**********Ileiye Afwayne Abdi
**********Dualeh (Samter) Abdi
**********Habarwa Abdi
**********Yusuf Abdi
**********Warafa Abdi
**********Hussein Abdi
**********Wais Abdi
**********Rage Abdi
**********Abdalle Abdi
**********Aden Abdi ( Rer Aden)
**********Abdi Bari (Abdi Bari)
**********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abdikarim Mohamed Eid
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Hussein Ali Mahamado – Activist And Founder Ina-Guuxa Foundation
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Sucad Ibrahim Abdi – Politician and Activist
* Fadumo faysal Ali – The founder and CEO of Hoiwa Oy
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Sidoo kale fiiri==
* [[Dir]]
==References==
tgj7ym0oed8ibql066yfcg8wzezt4yf
297609
297601
2026-05-19T08:38:40Z
Muuse8
36079
297609
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale <br> عيدَ جلي
| image=
|region1={{flagcountry|Kenya}}
|region3={{flagcountry|Ethiopia}}
|region4={{flagcountry|Somaliland}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c =Isaaq and Other,clan. }}
'''Ciidagale''' (English: Eidagale'','' Arabic: عيدَ جلي''',''' Full Name: Daoud-Eidagalle) Waa beel kamida beelwaynta Isaaq.Beeshu waxay degaan rasimaya gobolka Maroodi jeex Ee Somaliland iyo Dalka Ethiopia.
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda (History)==
===Xiliyadii Dhexe (Medieval period) ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>[[File:ShrineAwBarkhadle2007.png|thumb|right|315px|The shrine of Aw Barkhadle is a revered sacred site where generations of ''Isaaq clans'' — and including Eidagalle, who traditionally served as the custodians and leading authorities overseeing the shrine — have gathered to take solemn oaths, resolve disputes, and seek spiritual blessing beneath a holy relic believed to be connected to the Prophet of Allah.]]
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq iyo Eidagaleh, waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
[[File:Sultan Deria's Domain.jpg|thumb|An 1894 Italian map showing the domain of Sultan Deria in the Horn of Africa, illustrating the geographic extent of his influence during the colonial period.]]
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Ciidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
[[File:HargeisaCloseup1885.png|thumb|250px|Close-up of an 1885 Royal Geographical Society map, showing Hargeisa (Harrer-es-Sagheer) as well as the Eidagale subtribe (Eed-a-galleh) residing within and around the town. The Naasa Hablood hills (Nas Hubla) can also be seen in the map.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>]]
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Eidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Saltanate ==
Saldanadda Ciidagale waxay ka mid ahayd nidaamyadii ugu faca weynaa ee dhaqanka iyo hoggaanka bulshada ee ka jiray beesha Eidagele. Ciidagale, oo ka mid ah jilibyada waaweyn ee beesha, waxay lahayd hoggaan u gaar ah oo ku dhisnaa xeer, garsoor, iyo midnimo bulsho, kuwaas oo muddo qarniyo ah hagayay bulshada.Nidaamka Saldanaddu wuxuu ku shaqayn jiray hab-dhaqan Soomaaliyeed oo salka ku haya odaynimo, garaad, iyo wada-tashi. Suldaanada iyo ugaasyadu waxay ahaayeen dad lagu yaqaan caqli, hal-adayg, iyo karti hoggaamineed, kana shaqeeya ilaalinta nabadda, xallinta khilaafaadka, iyo u doodista xuquuqda beesha.
Saldanadda fawaynta ahayd ee qarniyo badan talinta soo haysay, ayaa asalkeedu dib ugu laabtaa qarnigii 17-aad, xilligii uu aasaasay ''Suldaan Guleed Cabdi Ciise'' — oo ahaa suldaanka guud ee beesha. Muddo dheer ayay saldanaddani ahayd tiir dhexe oo hoggaan, xeer iyo xasillooni u horseeda bulshada, waxaana magaceedu ku dhex lahaa sharaf, maamuus iyo miisaan dhaqan oo aan weli libdhin.
Sidoo kale, hogaanka Abokor Muuse—oo ka tirsan faracyada waaweyn ee beesha Ciidagale—waxay leeyihiin taariikh dheer oo ku ladhan hoggaamin, halgan bulsho iyo ilaalinta dhaqanka. Qarnigii 15-aad iyo 16-aad, qaybo badan oo ka mid ah geedka qabiilka ayaa loo xusaa boqorro iyo ''ugaasyo'' ka soo jeeda Reerah iyo Qabiilada beesha Abokor Muuse, ku waas oo door muuqda ku lahaa difaaca bulshada, hagidda dhaqanka iyo ilaalinta nidaamka beesha.
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**[[Maxamed Daoud|Mohamed Daoud]]
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Jama Ali
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Ileiye Ali
*******Hagga Ali
*******Nuh Ali
********Ali Nuh
*******Aden Ali
********Guled Aden
********Ali Aden
*******Roble Ali (Rer Rooble
********Hassan Roble
*********Jibril Hassan
**********Aden Jibril
**********Mohamed Jibril
*********Deria Hassan
**********Mohamed Deria
**********Hussein Deria
********Ali Roble
*********Warfa Ali
*********Farah Ali
**********Hassan Farah
*********Abdalle Ali
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
*****Yusuf Mohamed
*****Abdi Mohamed
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Hassan Abdi
*****Abdalle Mohamed
******Samter Abdalle
******Hussein Abdalle
******Abane Abdalle
******Wais Abdalle
******Hasan Abdalle
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
*****Musa Dualeh
*****Mohamed Dualeh
*****Deria Duleh
*****Egal Dualeh
*****Roble Dualeh
*****Samter Duleh
****Hassan Isse
*****Afi Hassan
*****Hujale Hassan
*****Abar Hassan
*****Yusuf Hassan
*****Shire Hassan
*****Mohamed Hassan
*****Warfa Hassan
*****Barre Hassan
**Muuse Daoud
***Abokor Muuse
****Saleiban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Aralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
**************Mahamoud Wais
**************Arralleh Wais
**************Hussein wais
**************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************Mohammed Dhimbil
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse
***************Absiye Adawe
***************Allamagn Adawe
***************Yusuf Adawe
***************Liban Adawe
***************Roble Adawe
***************Osman Adawe
***************Egal Adawe
***************Wais Adawe
**************Aden Muuse
***************Had Adan
***************Roble Aden
***************Abane Aden
***************Ali Aden
***************Wais Aden
***************Burale Aden
***************Geedi Aden
***************Boqorre Aden
****************Sugulle Boqore
****************Liban Boqorre
****************Warfa Boqorre
****************Koshin Boqorre
****************Shiekhdon Boqorre
*************Mucawiye Mohamed
**************Samter Muawiye
**************Ali Muawiye
*************Fatah Mohamed
**************Awarre Fatah
**************Mohamed Fatah
**************Hassan Fatah
**************Cisman fatah
*************Gled (Wardon) Mohamed
**************Hussein Guled
**************Egal Guled
**************Yusuf Guled
**************Roble Guled
**************Abdi Guled
**************Elmi Guled
**************Samter Guled
************Muuse Dhimbil
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Muse Siad
****************Farah Siad
***************Kalil Jibirl
***************Ali kalil
****************Said Ali
****************Koshin Ali
****************Boqorreh Ali
*****************Abar Boqorre
******************Deria Abar
*******************Abdillahi Deria (Allanleh)
***************Saeed Jibril
****************Sahal Said
*****************Abdalle Sahal
*****************Musa Sahal
***************Aden Jibril (Rer Adan)
****************Wais Aden
****************Benin Aden
****************Nur Aden
****************Muse Aden
****************Samter Aden
****************Abdalle Aden
****************Jama Aden
****************Eileie Adan
****************Barre Aden
****************Ibrahim Aden
****************Khalaf Aden
****************Ali Aden
****************Adan Aden
*****************Ahmed Aden
*****************Eiye Aden
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Jama Hussien
*****************Nour Hussein
*****************Farah Hussien
*****************Wa'ays Hussein
*****************Hersi Hussien
******************Muhumad Hersi
******************Abdi Hersi
******************Ali Hersi
******************Aidid Hersi
*****************Mumin Ali
******************Egal Mumin
******************Jama Mumin
******************Urmah Mumin
*******************Dhible Urmah
*******************Ismail Urmah
*****************Naleye Ali
******************Jama Naleye
******************Dualeh Naleye
******************Warfa Naleye
******************Abdi Naleye
******************Egal Naleye
******************Arralleh Egal
*******************Elmi Aralleh
*******************Aw-Jama Arralleh
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
******************Gabal Ismail
******************Abdi Ismail
******************Barre Ismail
*****************Hersi Nour
******************Hugur Hersi
******************Osman Hersi
******************Bacalul Hersi
******************Ali Hersi
******************Aden Hersi
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
******************Mohamed Omar
*******************Hussein Mohamed
********************Wais Husien
********************Hujale Husien
********************Dirie Husien
*******************Sharmake Mohamed
********************Roble Sharmake
********************Nour Sharmake
********************Jama Sharmake
*********************Hudale Jama
*********************Yasin Jama
*******************Allale Mohamed
********************Egal Allale
*********************Hassan Egal
**********************Omar Hassan
**********************Ahmed Hassan
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Dirie Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
******************Dahir Gallab
******************Wais Gallab
******************Ali Gallab
******************Jama Gallab
******************Roble Gallab
******************Abdi Gallab
******************Yusuf Gallab
******************Farah Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
******************Gulled Eiye
*******************Deria Guled
********************Abokor Deria
********************Osman Derie
********************Khalaf Derie
*******************Kalil Guled
********************Farah kalil
********************Ali Kalil
********************Hassan Kalil
********************Osman Kalil
********************Aden Kalil
******************Sharmake Eiye
*******************Barre Sharmake
*******************Omar Sharmake
*******************Hager Sharmake
********************Farah Hager
********************Geedi Hagar
********************Adan Hagar
********************Boqorre Hagar
********************Elmi Hagar
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
*******************Samter Ahmed
*******************Ziyad Ahmed
*******************Mayle Ahmed
*******************Geedi Ahmed
*******************Amanle Ahmed
*******************Food Ahmed
*******************Dhible Ahmed
********************Ismail Dhible
********************Egal Dhible
*******************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Cadad Ali
********************Deria Ali
********************Egal Ali
********************Jibril Ali
********************kalil Ali
*********************Magan kalil
*********************Deria Kalil
*********************Abdi kalil
*********************Aden kalil
*********************Yusuf kalil
*******************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
********************Derie Gubadleh
*********************Ismail Derie
*********************Gubtame Derie
*********************Nour Derie
*********************Mohamoud Derie
*********************Omar Derie
*********************Dualeh Derie
*********************Hussein Derie
*********************Wa'ays Derie
*********************Yusuf Derie
********************Boqorre Gubdleh
*********************Hersi Boqorre
*********************Ali Boqorre
*********************Abdille Boqorre
*********************Hirad Boqorre
*********************Asker Boqorre
*********************Mohamed Boqorre
*********************Aw Hassan Boqorre
*********************Ismail Boqorre
*********************Shire Boqorre
*********************Hashi Boqorre
*********************Mohamoud (Bahnan) Boqorre
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
***************Hamud Shirdon
***************Suldan Shirdon
***************Geele Shirdon
***************Osman Shirdon
***************Egal Shirdon
***************Mohamed Shirdon
***************Yusuf Shirdon
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
****************Odawa Geedi
*****************Odawa Odawa
*****************Mahamoud Odawa
****************Geele Geedi
****************Nour(Shire) Geedi
****************Haji Dirie Geedi
****************Samter Geedi
****************Ahmed Geedi
****************Ali Geedi
****************Roble Geedi
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
****************Ali Hersi
****************Guled Hersi
****************Egal Hersi
****************Aden Hersi
****************Mahamoud Hersi
****************Fahiye Hersi
*****************Roble Fahiye
******************Elmi Roble
******************Jama Elmi
******************Ali Elmi
*****************Rage Roble
*****************Elmi Rage
******************Wais Rage
******************Geedi Rage
******************Hersi Rage
************Ahmed Dhimbil
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
*************Abdi Liban
**************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Aden Ismail
***************Iman Ismail
***************Bulale Ismail
***************Geedi Ismail
***************Idiris Ismail
***************Yusuf Ismail
***************Koshin Ismail
***************Hersi Ismail
***************Shirwac Ismail
***************Said Ismail
**************Mohammed Abdi (Addeh)
***************Sarar Mohamed (Rer Sarer)
****************Nour Sarar
****************Mohamed(Hersi) Sarar
****************Farah Sarar
****************Yusuf Sarar
****************Dualeh Sarar
****************Elmi Sarar
***************Ahmed(Bedar)Mohamed
****************Koshin Ahmed
****************Samter Ahmed
****************Uballe Ahmed
****************Hurie (Egal) Ahmed
****************Waraf Ahmed
****************Karie Ahmed
****************Mohamed Ahmed
**********Aden Abokor
***********( Aden Mohamed)
************Issa Aden
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Abdi Awal
**************Had Abdi
**************Nour Abdi
**************Ahmed Abdi
**************Liban Abdi
**************Omar Abdi
**************Aden Abdi
**************Geedi Abdi
**************Ibrahim Abdi
**************Mohamoud Abdi
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
***************Aden Ladon
****************Herar Ladon
****************Jama Ladon
****************Ali Ladon
****************Fahiye Ladon
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle (Abdi Waddago)
***************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
****************Osman Halas
****************Samter Halas
****************Egal Ahmed
*****************Wais Egal
*****************Madar Egal
****************Geedi Ahmed
*****************Samter Geedi
*****************Mohamed Geedi
*****************Dalal Geedi
*****************Fatah Geedi
*****************Waisleh Geedi
*****************Allamagan Geedi
******************Guled Allamagan
******************Egal Allamagan
*****************Hode Geedi
******************Farah Hode
******************Yusuf Hode
******************Geele Geedi
*****************Ahmed Geele
******************Dahir Geele
******************Nour Geele
*****************Ali Geedi
******************Osman Ali
******************Hassan Ali
******************Abdalle Ali
******************Yusuf Ali
******************Aden Ali
***Abdirahman Muuse
****Yonis Abdiraham
*****Aden Yonis
*****Ismail Yonis
*****Ugadh Yonis
*****Mohamed Yonis
****Abdalle Abdirahman
*****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
******Gadid Mohamed
******Abdalle Mohamed
******Loge Mohamed
****Ibrahim Abdalle
*****Kulul Ibrahim (Rer kul)
*****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
******Burale Abdi
******Qabile Abdi
******Hildiid Abdi
******Aden Abdi
******Robe Abdi
******Hersi Abdi
*****Abokor Ibrahim
******Idileh Abokor (Rer Iidleh)
*******Ismail Iidle
*******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
*******Roble Matan
*******Hamud Matan
*******Aden Matan
*******Damal Aden
********Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
********Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
********Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
********Boon Dhamal (Dhamal yaryar)
********Barre Dhamal ( Dhamal yar yar)
********Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
********Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
********Essa Dhamal
*********Aden Isse
*********Warfa Isse
*********Guled Isse
*********Liban Isse (Rer Liibaan)
*********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
*********Abdi Isse
**********Mohamed Abdi
**********Farah Abdi
**********Eiye Abdi
**********Warsame Abdi
**********Sugulle Abdi
**********Aninanshe Abdi
**********Amare Abdi
**********Ileiye Afwayne Abdi
**********Dualeh (Samter) Abdi
**********Habarwa Abdi
**********Yusuf Abdi
**********Warafa Abdi
**********Hussein Abdi
**********Wais Abdi
**********Rage Abdi
**********Abdalle Abdi
**********Aden Abdi ( Rer Aden)
**********Abdi Bari (Abdi Bari)
**********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abdikarim Mohamed Eid
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Hussein Ali Mahamado – Activist And Founder Ina-Guuxa Foundation
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Sucad Ibrahim Abdi – Politician and Activist
* Fadumo faysal Ali – The founder and CEO of Hoiwa Oy
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Sidoo kale fiiri==
* [[Dir]]
==References==
kp1fj2rinqvdwh31ctr9r1j5tkccvqw
297610
297609
2026-05-19T08:40:52Z
Muuse8
36079
/* Clan tree */
297610
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale <br> عيدَ جلي
| image=
|region1={{flagcountry|Kenya}}
|region3={{flagcountry|Ethiopia}}
|region4={{flagcountry|Somaliland}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c =Isaaq and Other,clan. }}
'''Ciidagale''' (English: Eidagale'','' Arabic: عيدَ جلي''',''' Full Name: Daoud-Eidagalle) Waa beel kamida beelwaynta Isaaq.Beeshu waxay degaan rasimaya gobolka Maroodi jeex Ee Somaliland iyo Dalka Ethiopia.
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda (History)==
===Xiliyadii Dhexe (Medieval period) ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>[[File:ShrineAwBarkhadle2007.png|thumb|right|315px|The shrine of Aw Barkhadle is a revered sacred site where generations of ''Isaaq clans'' — and including Eidagalle, who traditionally served as the custodians and leading authorities overseeing the shrine — have gathered to take solemn oaths, resolve disputes, and seek spiritual blessing beneath a holy relic believed to be connected to the Prophet of Allah.]]
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq iyo Eidagaleh, waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
[[File:Sultan Deria's Domain.jpg|thumb|An 1894 Italian map showing the domain of Sultan Deria in the Horn of Africa, illustrating the geographic extent of his influence during the colonial period.]]
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Ciidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
[[File:HargeisaCloseup1885.png|thumb|250px|Close-up of an 1885 Royal Geographical Society map, showing Hargeisa (Harrer-es-Sagheer) as well as the Eidagale subtribe (Eed-a-galleh) residing within and around the town. The Naasa Hablood hills (Nas Hubla) can also be seen in the map.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>]]
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Eidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Saltanate ==
Saldanadda Ciidagale waxay ka mid ahayd nidaamyadii ugu faca weynaa ee dhaqanka iyo hoggaanka bulshada ee ka jiray beesha Eidagele. Ciidagale, oo ka mid ah jilibyada waaweyn ee beesha, waxay lahayd hoggaan u gaar ah oo ku dhisnaa xeer, garsoor, iyo midnimo bulsho, kuwaas oo muddo qarniyo ah hagayay bulshada.Nidaamka Saldanaddu wuxuu ku shaqayn jiray hab-dhaqan Soomaaliyeed oo salka ku haya odaynimo, garaad, iyo wada-tashi. Suldaanada iyo ugaasyadu waxay ahaayeen dad lagu yaqaan caqli, hal-adayg, iyo karti hoggaamineed, kana shaqeeya ilaalinta nabadda, xallinta khilaafaadka, iyo u doodista xuquuqda beesha.
Saldanadda fawaynta ahayd ee qarniyo badan talinta soo haysay, ayaa asalkeedu dib ugu laabtaa qarnigii 17-aad, xilligii uu aasaasay ''Suldaan Guleed Cabdi Ciise'' — oo ahaa suldaanka guud ee beesha. Muddo dheer ayay saldanaddani ahayd tiir dhexe oo hoggaan, xeer iyo xasillooni u horseeda bulshada, waxaana magaceedu ku dhex lahaa sharaf, maamuus iyo miisaan dhaqan oo aan weli libdhin.
Sidoo kale, hogaanka Abokor Muuse—oo ka tirsan faracyada waaweyn ee beesha Ciidagale—waxay leeyihiin taariikh dheer oo ku ladhan hoggaamin, halgan bulsho iyo ilaalinta dhaqanka. Qarnigii 15-aad iyo 16-aad, qaybo badan oo ka mid ah geedka qabiilka ayaa loo xusaa boqorro iyo ''ugaasyo'' ka soo jeeda Reerah iyo Qabiilada beesha Abokor Muuse, ku waas oo door muuqda ku lahaa difaaca bulshada, hagidda dhaqanka iyo ilaalinta nidaamka beesha.
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**[[Maxamed Daoud|Mohamed Daoud]]
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Jama Ali
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Ileiye Ali
*******Hagga Ali
*******Nuh Ali
********Ali Nuh
*******Aden Ali
********Guled Aden
********Ali Aden
*******Roble Ali (Rer Rooble
********Hassan Roble
*********Jibril Hassan
**********Aden Jibril
**********Mohamed Jibril
*********Deria Hassan
**********Mohamed Deria
**********Hussein Deria
********Ali Roble
*********Warfa Ali
*********Farah Ali
**********Hassan Farah
*********Abdalle Ali
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
*****Yusuf Mohamed
*****Roble Mohamed
*****Egal Mohamed
*****Abdi Mohamed
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Hassan Abdi
*****Abdalle Mohamed
******Samter Abdalle
******Hussein Abdalle
******Abane Abdalle
******Wais Abdalle
******Hasan Abdalle
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
*****Musa Dualeh
*****Mohamed Dualeh
*****Deria Duleh
*****Egal Dualeh
*****Roble Dualeh
*****Samter Duleh
*****Farah Dualeh
****Hassan Isse
*****Afi Hassan
*****Hujale Hassan
*****Abar Hassan
*****Yusuf Hassan
*****Shire Hassan
*****Mohamed Hassan
*****Warfa Hassan
*****Barre Hassan
**Muuse Daoud
***Abokor Muuse
****Saleiban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Aralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
**************Mahamoud Wais
**************Arralleh Wais
**************Hussein wais
**************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************Mohammed Dhimbil
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse
***************Absiye Adawe
***************Allamagn Adawe
***************Yusuf Adawe
***************Liban Adawe
***************Roble Adawe
***************Osman Adawe
***************Egal Adawe
***************Wais Adawe
**************Aden Muuse
***************Had Adan
***************Roble Aden
***************Abane Aden
***************Ali Aden
***************Wais Aden
***************Burale Aden
***************Geedi Aden
***************Boqorre Aden
****************Sugulle Boqore
****************Liban Boqorre
****************Warfa Boqorre
****************Koshin Boqorre
****************Shiekhdon Boqorre
*************Mucawiye Mohamed
**************Samter Muawiye
**************Ali Muawiye
*************Fatah Mohamed
**************Awarre Fatah
**************Mohamed Fatah
**************Hassan Fatah
**************Cisman fatah
*************Gled (Wardon) Mohamed
**************Hussein Guled
**************Egal Guled
**************Yusuf Guled
**************Roble Guled
**************Abdi Guled
**************Elmi Guled
**************Samter Guled
************Muuse Dhimbil
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Muse Siad
****************Farah Siad
***************Kalil Jibirl
***************Ali kalil
****************Said Ali
****************Koshin Ali
****************Boqorreh Ali
*****************Abar Boqorre
******************Deria Abar
*******************Abdillahi Deria (Allanleh)
***************Saeed Jibril
****************Sahal Said
*****************Abdalle Sahal
*****************Musa Sahal
***************Aden Jibril (Rer Adan)
****************Wais Aden
****************Benin Aden
****************Nur Aden
****************Muse Aden
****************Samter Aden
****************Abdalle Aden
****************Jama Aden
****************Eileie Adan
****************Barre Aden
****************Ibrahim Aden
****************Khalaf Aden
****************Ali Aden
****************Adan Aden
*****************Ahmed Aden
*****************Eiye Aden
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Jama Hussien
*****************Nour Hussein
*****************Farah Hussien
*****************Wa'ays Hussein
*****************Hersi Hussien
******************Muhumad Hersi
******************Abdi Hersi
******************Ali Hersi
******************Aidid Hersi
*****************Mumin Ali
******************Egal Mumin
******************Jama Mumin
******************Urmah Mumin
*******************Dhible Urmah
*******************Ismail Urmah
*****************Naleye Ali
******************Jama Naleye
******************Dualeh Naleye
******************Warfa Naleye
******************Abdi Naleye
******************Egal Naleye
******************Arralleh Egal
*******************Elmi Aralleh
*******************Aw-Jama Arralleh
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
******************Gabal Ismail
******************Abdi Ismail
******************Barre Ismail
*****************Hersi Nour
******************Hugur Hersi
******************Osman Hersi
******************Bacalul Hersi
******************Ali Hersi
******************Aden Hersi
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
******************Mohamed Omar
*******************Hussein Mohamed
********************Wais Husien
********************Hujale Husien
********************Dirie Husien
*******************Sharmake Mohamed
********************Roble Sharmake
********************Nour Sharmake
********************Jama Sharmake
*********************Hudale Jama
*********************Yasin Jama
*******************Allale Mohamed
********************Egal Allale
*********************Hassan Egal
**********************Omar Hassan
**********************Ahmed Hassan
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Dirie Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
******************Dahir Gallab
******************Wais Gallab
******************Ali Gallab
******************Jama Gallab
******************Roble Gallab
******************Abdi Gallab
******************Yusuf Gallab
******************Farah Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
******************Gulled Eiye
*******************Deria Guled
********************Abokor Deria
********************Osman Derie
********************Khalaf Derie
*******************Kalil Guled
********************Farah kalil
********************Ali Kalil
********************Hassan Kalil
********************Osman Kalil
********************Aden Kalil
******************Sharmake Eiye
*******************Barre Sharmake
*******************Omar Sharmake
*******************Hager Sharmake
********************Farah Hager
********************Geedi Hagar
********************Adan Hagar
********************Boqorre Hagar
********************Elmi Hagar
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
*******************Samter Ahmed
*******************Ziyad Ahmed
*******************Mayle Ahmed
*******************Geedi Ahmed
*******************Amanle Ahmed
*******************Food Ahmed
*******************Dhible Ahmed
********************Ismail Dhible
********************Egal Dhible
*******************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Cadad Ali
********************Deria Ali
********************Egal Ali
********************Jibril Ali
********************kalil Ali
*********************Magan kalil
*********************Deria Kalil
*********************Abdi kalil
*********************Aden kalil
*********************Yusuf kalil
*******************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
********************Derie Gubadleh
*********************Ismail Derie
*********************Gubtame Derie
*********************Nour Derie
*********************Mohamoud Derie
*********************Omar Derie
*********************Dualeh Derie
*********************Hussein Derie
*********************Wa'ays Derie
*********************Yusuf Derie
********************Boqorre Gubdleh
*********************Hersi Boqorre
*********************Ali Boqorre
*********************Abdille Boqorre
*********************Hirad Boqorre
*********************Asker Boqorre
*********************Mohamed Boqorre
*********************Aw Hassan Boqorre
*********************Ismail Boqorre
*********************Shire Boqorre
*********************Hashi Boqorre
*********************Mohamoud (Bahnan) Boqorre
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
***************Hamud Shirdon
***************Suldan Shirdon
***************Geele Shirdon
***************Osman Shirdon
***************Egal Shirdon
***************Mohamed Shirdon
***************Yusuf Shirdon
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
****************Odawa Geedi
*****************Odawa Odawa
*****************Mahamoud Odawa
****************Geele Geedi
****************Nour(Shire) Geedi
****************Haji Dirie Geedi
****************Samter Geedi
****************Ahmed Geedi
****************Ali Geedi
****************Roble Geedi
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
****************Ali Hersi
****************Guled Hersi
****************Egal Hersi
****************Aden Hersi
****************Mahamoud Hersi
****************Fahiye Hersi
*****************Roble Fahiye
******************Elmi Roble
******************Jama Elmi
******************Ali Elmi
*****************Rage Roble
*****************Elmi Rage
******************Wais Rage
******************Geedi Rage
******************Hersi Rage
************Ahmed Dhimbil
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
*************Abdi Liban
**************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Aden Ismail
***************Iman Ismail
***************Bulale Ismail
***************Geedi Ismail
***************Idiris Ismail
***************Yusuf Ismail
***************Koshin Ismail
***************Hersi Ismail
***************Shirwac Ismail
***************Said Ismail
**************Mohammed Abdi (Addeh)
***************Sarar Mohamed (Rer Sarer)
****************Nour Sarar
****************Mohamed(Hersi) Sarar
****************Farah Sarar
****************Yusuf Sarar
****************Dualeh Sarar
****************Elmi Sarar
***************Ahmed(Bedar)Mohamed
****************Koshin Ahmed
****************Samter Ahmed
****************Uballe Ahmed
****************Hurie (Egal) Ahmed
****************Waraf Ahmed
****************Karie Ahmed
****************Mohamed Ahmed
**********Aden Abokor
***********( Aden Mohamed)
************Issa Aden
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Abdi Awal
**************Had Abdi
**************Nour Abdi
**************Ahmed Abdi
**************Liban Abdi
**************Omar Abdi
**************Aden Abdi
**************Geedi Abdi
**************Ibrahim Abdi
**************Mohamoud Abdi
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
***************Aden Ladon
****************Herar Ladon
****************Jama Ladon
****************Ali Ladon
****************Fahiye Ladon
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle (Abdi Waddago)
***************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
****************Osman Halas
****************Samter Halas
****************Egal Ahmed
*****************Wais Egal
*****************Madar Egal
****************Geedi Ahmed
*****************Samter Geedi
*****************Mohamed Geedi
*****************Dalal Geedi
*****************Fatah Geedi
*****************Waisleh Geedi
*****************Allamagan Geedi
******************Guled Allamagan
******************Egal Allamagan
*****************Hode Geedi
******************Farah Hode
******************Yusuf Hode
******************Geele Geedi
*****************Ahmed Geele
******************Dahir Geele
******************Nour Geele
*****************Ali Geedi
******************Osman Ali
******************Hassan Ali
******************Abdalle Ali
******************Yusuf Ali
******************Aden Ali
***Abdirahman Muuse
****Yonis Abdiraham
*****Aden Yonis
*****Ismail Yonis
*****Ugadh Yonis
*****Mohamed Yonis
****Abdalle Abdirahman
*****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
******Gadid Mohamed
******Abdalle Mohamed
******Loge Mohamed
****Ibrahim Abdalle
*****Kulul Ibrahim (Rer kul)
*****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
******Burale Abdi
******Qabile Abdi
******Hildiid Abdi
******Aden Abdi
******Robe Abdi
******Hersi Abdi
*****Abokor Ibrahim
******Idileh Abokor (Rer Iidleh)
*******Ismail Iidle
*******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
*******Roble Matan
*******Hamud Matan
*******Aden Matan
*******Damal Aden
********Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
********Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
********Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
********Boon Dhamal (Dhamal yaryar)
********Barre Dhamal ( Dhamal yar yar)
********Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
********Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
********Essa Dhamal
*********Aden Isse
*********Warfa Isse
*********Guled Isse
*********Liban Isse (Rer Liibaan)
*********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
*********Abdi Isse
**********Mohamed Abdi
**********Farah Abdi
**********Eiye Abdi
**********Warsame Abdi
**********Sugulle Abdi
**********Aninanshe Abdi
**********Amare Abdi
**********Ileiye Afwayne Abdi
**********Dualeh (Samter) Abdi
**********Habarwa Abdi
**********Yusuf Abdi
**********Warafa Abdi
**********Hussein Abdi
**********Wais Abdi
**********Rage Abdi
**********Abdalle Abdi
**********Aden Abdi ( Rer Aden)
**********Abdi Bari (Abdi Bari)
**********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abdikarim Mohamed Eid
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Hussein Ali Mahamado – Activist And Founder Ina-Guuxa Foundation
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Sucad Ibrahim Abdi – Politician and Activist
* Fadumo faysal Ali – The founder and CEO of Hoiwa Oy
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Sidoo kale fiiri==
* [[Dir]]
==References==
6bha9wjtkln4g0ikj4v85g1vv6j4z5n
297611
297610
2026-05-19T08:43:16Z
Muuse8
36079
/* Clan tree */
297611
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale <br> عيدَ جلي
| image=
|region1={{flagcountry|Kenya}}
|region3={{flagcountry|Ethiopia}}
|region4={{flagcountry|Somaliland}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c =Isaaq and Other,clan. }}
'''Ciidagale''' (English: Eidagale'','' Arabic: عيدَ جلي''',''' Full Name: Daoud-Eidagalle) Waa beel kamida beelwaynta Isaaq.Beeshu waxay degaan rasimaya gobolka Maroodi jeex Ee Somaliland iyo Dalka Ethiopia.
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda (History)==
===Xiliyadii Dhexe (Medieval period) ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>[[File:ShrineAwBarkhadle2007.png|thumb|right|315px|The shrine of Aw Barkhadle is a revered sacred site where generations of ''Isaaq clans'' — and including Eidagalle, who traditionally served as the custodians and leading authorities overseeing the shrine — have gathered to take solemn oaths, resolve disputes, and seek spiritual blessing beneath a holy relic believed to be connected to the Prophet of Allah.]]
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq iyo Eidagaleh, waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
[[File:Sultan Deria's Domain.jpg|thumb|An 1894 Italian map showing the domain of Sultan Deria in the Horn of Africa, illustrating the geographic extent of his influence during the colonial period.]]
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Ciidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
[[File:HargeisaCloseup1885.png|thumb|250px|Close-up of an 1885 Royal Geographical Society map, showing Hargeisa (Harrer-es-Sagheer) as well as the Eidagale subtribe (Eed-a-galleh) residing within and around the town. The Naasa Hablood hills (Nas Hubla) can also be seen in the map.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>]]
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Eidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Saltanate ==
Saldanadda Ciidagale waxay ka mid ahayd nidaamyadii ugu faca weynaa ee dhaqanka iyo hoggaanka bulshada ee ka jiray beesha Eidagele. Ciidagale, oo ka mid ah jilibyada waaweyn ee beesha, waxay lahayd hoggaan u gaar ah oo ku dhisnaa xeer, garsoor, iyo midnimo bulsho, kuwaas oo muddo qarniyo ah hagayay bulshada.Nidaamka Saldanaddu wuxuu ku shaqayn jiray hab-dhaqan Soomaaliyeed oo salka ku haya odaynimo, garaad, iyo wada-tashi. Suldaanada iyo ugaasyadu waxay ahaayeen dad lagu yaqaan caqli, hal-adayg, iyo karti hoggaamineed, kana shaqeeya ilaalinta nabadda, xallinta khilaafaadka, iyo u doodista xuquuqda beesha.
Saldanadda fawaynta ahayd ee qarniyo badan talinta soo haysay, ayaa asalkeedu dib ugu laabtaa qarnigii 17-aad, xilligii uu aasaasay ''Suldaan Guleed Cabdi Ciise'' — oo ahaa suldaanka guud ee beesha. Muddo dheer ayay saldanaddani ahayd tiir dhexe oo hoggaan, xeer iyo xasillooni u horseeda bulshada, waxaana magaceedu ku dhex lahaa sharaf, maamuus iyo miisaan dhaqan oo aan weli libdhin.
Sidoo kale, hogaanka Abokor Muuse—oo ka tirsan faracyada waaweyn ee beesha Ciidagale—waxay leeyihiin taariikh dheer oo ku ladhan hoggaamin, halgan bulsho iyo ilaalinta dhaqanka. Qarnigii 15-aad iyo 16-aad, qaybo badan oo ka mid ah geedka qabiilka ayaa loo xusaa boqorro iyo ''ugaasyo'' ka soo jeeda Reerah iyo Qabiilada beesha Abokor Muuse, ku waas oo door muuqda ku lahaa difaaca bulshada, hagidda dhaqanka iyo ilaalinta nidaamka beesha.
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**[[Maxamed Daoud|Mohamed Daoud]]
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Jama Ali
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Ileiye Ali
*******Hagga Ali
*******Nuh Ali
********Ali Nuh
*******Aden Ali
********Guled Aden
********Ali Aden
*******Roble Ali (Rer Rooble)
********Hassan Roble
*********Jibril Hassan
**********Aden Jibril
**********Mohamed Jibril
*********Deria Hassan
**********Mohamed Deria
**********Hussein Deria
********Ali Roble
*********Warfa Ali
*********Farah Ali
**********Hassan Farah
*********Abdalle Ali
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
*****Yusuf Mohamed
*****Roble Mohamed
*****Egal Mohamed
*****Abdi Mohamed
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Mohamed Aden
******Hassan Abdi
*****Abdalle Mohamed
******Samter Abdalle
******Hussein Abdalle
******Abane Abdalle
******Wais Abdalle
******Hasan Abdalle
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
*****Musa Dualeh
*****Mohamed Dualeh
*****Deria Duleh
*****Egal Dualeh
*****Essa Dualeh
*****Roble Dualeh
*****Samter Duleh
*****Farah Dualeh
****Hassan Isse
*****Afi Hassan
*****Hujale Hassan
*****Abar Hassan
*****Yusuf Hassan
*****Shire Hassan
*****Mohamed Hassan
*****Warfa Hassan
*****Barre Hassan
**Muuse Daoud
***Abokor Muuse
****Saleiban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Aralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
**************Mahamoud Wais
**************Arralleh Wais
**************Hussein wais
**************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************Mohammed Dhimbil
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse
***************Absiye Adawe
***************Allamagn Adawe
***************Yusuf Adawe
***************Liban Adawe
***************Roble Adawe
***************Osman Adawe
***************Egal Adawe
***************Wais Adawe
**************Aden Muuse
***************Had Adan
***************Roble Aden
***************Abane Aden
***************Ali Aden
***************Wais Aden
***************Burale Aden
***************Geedi Aden
***************Boqorre Aden
****************Sugulle Boqore
****************Liban Boqorre
****************Warfa Boqorre
****************Koshin Boqorre
****************Shiekhdon Boqorre
*************Mucawiye Mohamed
**************Samter Muawiye
**************Ali Muawiye
*************Fatah Mohamed
**************Awarre Fatah
**************Mohamed Fatah
**************Hassan Fatah
**************Cisman fatah
*************Gled (Wardon) Mohamed
**************Hussein Guled
**************Egal Guled
**************Yusuf Guled
**************Roble Guled
**************Abdi Guled
**************Elmi Guled
**************Samter Guled
************Muuse Dhimbil
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Muse Siad
****************Farah Siad
***************Kalil Jibirl
***************Ali kalil
****************Said Ali
****************Koshin Ali
****************Boqorreh Ali
*****************Abar Boqorre
******************Deria Abar
*******************Abdillahi Deria (Allanleh)
***************Saeed Jibril
****************Sahal Said
*****************Abdalle Sahal
*****************Musa Sahal
***************Aden Jibril (Rer Adan)
****************Wais Aden
****************Benin Aden
****************Nur Aden
****************Muse Aden
****************Samter Aden
****************Abdalle Aden
****************Jama Aden
****************Eileie Adan
****************Barre Aden
****************Ibrahim Aden
****************Khalaf Aden
****************Ali Aden
****************Adan Aden
*****************Ahmed Aden
*****************Eiye Aden
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Jama Hussien
*****************Nour Hussein
*****************Farah Hussien
*****************Wa'ays Hussein
*****************Hersi Hussien
******************Muhumad Hersi
******************Abdi Hersi
******************Ali Hersi
******************Aidid Hersi
*****************Mumin Ali
******************Egal Mumin
******************Jama Mumin
******************Urmah Mumin
*******************Dhible Urmah
*******************Ismail Urmah
*****************Naleye Ali
******************Jama Naleye
******************Dualeh Naleye
******************Warfa Naleye
******************Abdi Naleye
******************Egal Naleye
******************Arralleh Egal
*******************Elmi Aralleh
*******************Aw-Jama Arralleh
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
******************Gabal Ismail
******************Abdi Ismail
******************Barre Ismail
*****************Hersi Nour
******************Hugur Hersi
******************Osman Hersi
******************Bacalul Hersi
******************Ali Hersi
******************Aden Hersi
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
******************Mohamed Omar
*******************Hussein Mohamed
********************Wais Husien
********************Hujale Husien
********************Dirie Husien
*******************Sharmake Mohamed
********************Roble Sharmake
********************Nour Sharmake
********************Jama Sharmake
*********************Hudale Jama
*********************Yasin Jama
*******************Allale Mohamed
********************Egal Allale
*********************Hassan Egal
**********************Omar Hassan
**********************Ahmed Hassan
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Dirie Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
******************Dahir Gallab
******************Wais Gallab
******************Ali Gallab
******************Jama Gallab
******************Roble Gallab
******************Abdi Gallab
******************Yusuf Gallab
******************Farah Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
******************Gulled Eiye
*******************Deria Guled
********************Abokor Deria
********************Osman Derie
********************Khalaf Derie
*******************Kalil Guled
********************Farah kalil
********************Ali Kalil
********************Hassan Kalil
********************Osman Kalil
********************Aden Kalil
******************Sharmake Eiye
*******************Barre Sharmake
*******************Omar Sharmake
*******************Hager Sharmake
********************Farah Hager
********************Geedi Hagar
********************Adan Hagar
********************Boqorre Hagar
********************Elmi Hagar
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
*******************Samter Ahmed
*******************Ziyad Ahmed
*******************Mayle Ahmed
*******************Geedi Ahmed
*******************Amanle Ahmed
*******************Food Ahmed
*******************Dhible Ahmed
********************Ismail Dhible
********************Egal Dhible
*******************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Cadad Ali
********************Deria Ali
********************Egal Ali
********************Jibril Ali
********************kalil Ali
*********************Magan kalil
*********************Deria Kalil
*********************Abdi kalil
*********************Aden kalil
*********************Yusuf kalil
*******************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
********************Derie Gubadleh
*********************Ismail Derie
*********************Gubtame Derie
*********************Nour Derie
*********************Mohamoud Derie
*********************Omar Derie
*********************Dualeh Derie
*********************Hussein Derie
*********************Wa'ays Derie
*********************Yusuf Derie
********************Boqorre Gubdleh
*********************Hersi Boqorre
*********************Ali Boqorre
*********************Abdille Boqorre
*********************Hirad Boqorre
*********************Asker Boqorre
*********************Mohamed Boqorre
*********************Aw Hassan Boqorre
*********************Ismail Boqorre
*********************Shire Boqorre
*********************Hashi Boqorre
*********************Mohamoud (Bahnan) Boqorre
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
***************Hamud Shirdon
***************Suldan Shirdon
***************Geele Shirdon
***************Osman Shirdon
***************Egal Shirdon
***************Mohamed Shirdon
***************Yusuf Shirdon
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
****************Odawa Geedi
*****************Odawa Odawa
*****************Mahamoud Odawa
****************Geele Geedi
****************Nour(Shire) Geedi
****************Haji Dirie Geedi
****************Samter Geedi
****************Ahmed Geedi
****************Ali Geedi
****************Roble Geedi
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
****************Ali Hersi
****************Guled Hersi
****************Egal Hersi
****************Aden Hersi
****************Mahamoud Hersi
****************Fahiye Hersi
*****************Roble Fahiye
******************Elmi Roble
******************Jama Elmi
******************Ali Elmi
*****************Rage Roble
*****************Elmi Rage
******************Wais Rage
******************Geedi Rage
******************Hersi Rage
************Ahmed Dhimbil
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
*************Abdi Liban
**************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Aden Ismail
***************Iman Ismail
***************Bulale Ismail
***************Geedi Ismail
***************Idiris Ismail
***************Yusuf Ismail
***************Koshin Ismail
***************Hersi Ismail
***************Shirwac Ismail
***************Said Ismail
**************Mohammed Abdi (Addeh)
***************Sarar Mohamed (Rer Sarer)
****************Nour Sarar
****************Mohamed(Hersi) Sarar
****************Farah Sarar
****************Yusuf Sarar
****************Dualeh Sarar
****************Elmi Sarar
***************Ahmed(Bedar)Mohamed
****************Koshin Ahmed
****************Samter Ahmed
****************Uballe Ahmed
****************Hurie (Egal) Ahmed
****************Waraf Ahmed
****************Karie Ahmed
****************Mohamed Ahmed
**********Aden Abokor
***********( Aden Mohamed)
************Issa Aden
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Abdi Awal
**************Had Abdi
**************Nour Abdi
**************Ahmed Abdi
**************Liban Abdi
**************Omar Abdi
**************Aden Abdi
**************Geedi Abdi
**************Ibrahim Abdi
**************Mohamoud Abdi
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
***************Aden Ladon
****************Herar Ladon
****************Jama Ladon
****************Ali Ladon
****************Fahiye Ladon
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle (Abdi Waddago)
***************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
****************Osman Halas
****************Samter Halas
****************Egal Ahmed
*****************Wais Egal
*****************Madar Egal
****************Geedi Ahmed
*****************Samter Geedi
*****************Mohamed Geedi
*****************Dalal Geedi
*****************Fatah Geedi
*****************Waisleh Geedi
*****************Allamagan Geedi
******************Guled Allamagan
******************Egal Allamagan
*****************Hode Geedi
******************Farah Hode
******************Yusuf Hode
******************Geele Geedi
*****************Ahmed Geele
******************Dahir Geele
******************Nour Geele
*****************Ali Geedi
******************Osman Ali
******************Hassan Ali
******************Abdalle Ali
******************Yusuf Ali
******************Aden Ali
***Abdirahman Muuse
****Yonis Abdiraham
*****Aden Yonis
*****Ismail Yonis
*****Ugadh Yonis
*****Mohamed Yonis
****Abdalle Abdirahman
*****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
******Gadid Mohamed
******Abdalle Mohamed
******Loge Mohamed
****Ibrahim Abdalle
*****Kulul Ibrahim (Rer kul)
*****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
******Burale Abdi
******Qabile Abdi
******Hildiid Abdi
******Aden Abdi
******Robe Abdi
******Hersi Abdi
*****Abokor Ibrahim
******Idileh Abokor (Rer Iidleh)
*******Ismail Iidle
*******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
*******Roble Matan
*******Hamud Matan
*******Aden Matan
*******Damal Aden
********Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
********Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
********Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
********Boon Dhamal (Dhamal yaryar)
********Barre Dhamal ( Dhamal yar yar)
********Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
********Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
********Essa Dhamal
*********Aden Isse
*********Warfa Isse
*********Guled Isse
*********Liban Isse (Rer Liibaan)
*********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
*********Abdi Isse
**********Mohamed Abdi
**********Farah Abdi
**********Eiye Abdi
**********Warsame Abdi
**********Sugulle Abdi
**********Aninanshe Abdi
**********Amare Abdi
**********Ileiye Afwayne Abdi
**********Dualeh (Samter) Abdi
**********Habarwa Abdi
**********Yusuf Abdi
**********Warafa Abdi
**********Hussein Abdi
**********Wais Abdi
**********Rage Abdi
**********Abdalle Abdi
**********Aden Abdi ( Rer Aden)
**********Abdi Bari (Abdi Bari)
**********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abdikarim Mohamed Eid
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Hussein Ali Mahamado – Activist And Founder Ina-Guuxa Foundation
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Sucad Ibrahim Abdi – Politician and Activist
* Fadumo faysal Ali – The founder and CEO of Hoiwa Oy
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Sidoo kale fiiri==
* [[Dir]]
==References==
8jt7s11oa132j8cr4qm9zky0ewfdxwk
297612
297611
2026-05-19T08:47:59Z
~2026-29971-60
45682
/* Clan tree */
297612
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale <br> عيدَ جلي
| image=
|region1={{flagcountry|Kenya}}
|region3={{flagcountry|Ethiopia}}
|region4={{flagcountry|Somaliland}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c =Isaaq and Other,clan. }}
'''Ciidagale''' (English: Eidagale'','' Arabic: عيدَ جلي''',''' Full Name: Daoud-Eidagalle) Waa beel kamida beelwaynta Isaaq.Beeshu waxay degaan rasimaya gobolka Maroodi jeex Ee Somaliland iyo Dalka Ethiopia.
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda (History)==
===Xiliyadii Dhexe (Medieval period) ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>[[File:ShrineAwBarkhadle2007.png|thumb|right|315px|The shrine of Aw Barkhadle is a revered sacred site where generations of ''Isaaq clans'' — and including Eidagalle, who traditionally served as the custodians and leading authorities overseeing the shrine — have gathered to take solemn oaths, resolve disputes, and seek spiritual blessing beneath a holy relic believed to be connected to the Prophet of Allah.]]
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq iyo Eidagaleh, waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
[[File:Sultan Deria's Domain.jpg|thumb|An 1894 Italian map showing the domain of Sultan Deria in the Horn of Africa, illustrating the geographic extent of his influence during the colonial period.]]
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Ciidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
[[File:HargeisaCloseup1885.png|thumb|250px|Close-up of an 1885 Royal Geographical Society map, showing Hargeisa (Harrer-es-Sagheer) as well as the Eidagale subtribe (Eed-a-galleh) residing within and around the town. The Naasa Hablood hills (Nas Hubla) can also be seen in the map.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>]]
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Eidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Saltanate ==
Saldanadda Ciidagale waxay ka mid ahayd nidaamyadii ugu faca weynaa ee dhaqanka iyo hoggaanka bulshada ee ka jiray beesha Eidagele. Ciidagale, oo ka mid ah jilibyada waaweyn ee beesha, waxay lahayd hoggaan u gaar ah oo ku dhisnaa xeer, garsoor, iyo midnimo bulsho, kuwaas oo muddo qarniyo ah hagayay bulshada.Nidaamka Saldanaddu wuxuu ku shaqayn jiray hab-dhaqan Soomaaliyeed oo salka ku haya odaynimo, garaad, iyo wada-tashi. Suldaanada iyo ugaasyadu waxay ahaayeen dad lagu yaqaan caqli, hal-adayg, iyo karti hoggaamineed, kana shaqeeya ilaalinta nabadda, xallinta khilaafaadka, iyo u doodista xuquuqda beesha.
Saldanadda fawaynta ahayd ee qarniyo badan talinta soo haysay, ayaa asalkeedu dib ugu laabtaa qarnigii 17-aad, xilligii uu aasaasay ''Suldaan Guleed Cabdi Ciise'' — oo ahaa suldaanka guud ee beesha. Muddo dheer ayay saldanaddani ahayd tiir dhexe oo hoggaan, xeer iyo xasillooni u horseeda bulshada, waxaana magaceedu ku dhex lahaa sharaf, maamuus iyo miisaan dhaqan oo aan weli libdhin.
Sidoo kale, hogaanka Abokor Muuse—oo ka tirsan faracyada waaweyn ee beesha Ciidagale—waxay leeyihiin taariikh dheer oo ku ladhan hoggaamin, halgan bulsho iyo ilaalinta dhaqanka. Qarnigii 15-aad iyo 16-aad, qaybo badan oo ka mid ah geedka qabiilka ayaa loo xusaa boqorro iyo ''ugaasyo'' ka soo jeeda Reerah iyo Qabiilada beesha Abokor Muuse, ku waas oo door muuqda ku lahaa difaaca bulshada, hagidda dhaqanka iyo ilaalinta nidaamka beesha.
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**[[Maxamed Daoud|Mohamed Daoud]]
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Jama Ali
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Ileiye Ali
*******Hagga Ali
*******Nuh Ali
********Ali Nuh
*******Aden Ali
********Guled Aden
********Ali Aden
*******Roble Ali (Rer Rooble)
********Hassan Roble
*********Jibril Hassan
**********Aden Jibril
**********Mohamed Jibril
*********Deria Hassan
**********Mohamed Deria
**********Hussein Deria
********Ali Roble
*********Warfa Ali
*********Farah Ali
**********Hassan Farah
*********Abdalle Ali
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
*****Yusuf Mohamed
*****Roble Mohamed
*****Egal Mohamed
*****Abdi Mohamed
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Mohamed Aden
******Hassan Abdi
*****Abdalle Mohamed
******Samter Abdalle
******Hussein Abdalle
******Abane Abdalle
******Mohamed Abdalle
******Wais Abdalle
******Hasan Abdalle
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
*****Musa Dualeh
*****Mohamed Dualeh
*****Deria Duleh
*****Egal Dualeh
*****Essa Dualeh
*****Roble Dualeh
*****Samter Duleh
*****Farah Dualeh
****Hassan Isse
*****Afi Hassan
*****Hujale Hassan
*****Abar Hassan
*****Yusuf Hassan
*****Shire Hassan
*****Mohamed Hassan
*****Warfa Hassan
*****Barre Hassan
*****Egal Hassan
*****Mohamed Hassan
**Muuse Daoud
***Abokor Muuse
****Saleiban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Aralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
**************Mahamoud Wais
**************Arralleh Wais
**************Hussein wais
**************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************Mohammed Dhimbil
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse
***************Absiye Adawe
***************Allamagn Adawe
***************Yusuf Adawe
***************Liban Adawe
***************Roble Adawe
***************Osman Adawe
***************Egal Adawe
***************Wais Adawe
**************Aden Muuse
***************Had Adan
***************Roble Aden
***************Abane Aden
***************Ali Aden
***************Wais Aden
***************Burale Aden
***************Geedi Aden
***************Boqorre Aden
****************Sugulle Boqore
****************Liban Boqorre
****************Warfa Boqorre
****************Koshin Boqorre
****************Shiekhdon Boqorre
*************Mucawiye Mohamed
**************Samter Muawiye
**************Ali Muawiye
*************Fatah Mohamed
**************Awarre Fatah
**************Mohamed Fatah
**************Hassan Fatah
**************Cisman fatah
*************Gled (Wardon) Mohamed
**************Hussein Guled
**************Egal Guled
**************Yusuf Guled
**************Roble Guled
**************Abdi Guled
**************Elmi Guled
**************Samter Guled
************Muuse Dhimbil
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Muse Siad
****************Farah Siad
***************Kalil Jibirl
***************Ali kalil
****************Said Ali
****************Koshin Ali
****************Boqorreh Ali
*****************Abar Boqorre
******************Deria Abar
*******************Abdillahi Deria (Allanleh)
***************Saeed Jibril
****************Sahal Said
*****************Abdalle Sahal
*****************Musa Sahal
***************Aden Jibril (Rer Adan)
****************Wais Aden
****************Benin Aden
****************Nur Aden
****************Muse Aden
****************Samter Aden
****************Abdalle Aden
****************Jama Aden
****************Eileie Adan
****************Barre Aden
****************Ibrahim Aden
****************Khalaf Aden
****************Ali Aden
****************Adan Aden
*****************Ahmed Aden
*****************Eiye Aden
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Jama Hussien
*****************Nour Hussein
*****************Farah Hussien
*****************Wa'ays Hussein
*****************Hersi Hussien
******************Muhumad Hersi
******************Abdi Hersi
******************Ali Hersi
******************Aidid Hersi
*****************Mumin Ali
******************Egal Mumin
******************Jama Mumin
******************Urmah Mumin
*******************Dhible Urmah
*******************Ismail Urmah
*****************Naleye Ali
******************Jama Naleye
******************Dualeh Naleye
******************Warfa Naleye
******************Abdi Naleye
******************Egal Naleye
******************Arralleh Egal
*******************Elmi Aralleh
*******************Aw-Jama Arralleh
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
******************Gabal Ismail
******************Abdi Ismail
******************Barre Ismail
*****************Hersi Nour
******************Hugur Hersi
******************Osman Hersi
******************Bacalul Hersi
******************Ali Hersi
******************Aden Hersi
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
******************Mohamed Omar
*******************Hussein Mohamed
********************Wais Husien
********************Hujale Husien
********************Dirie Husien
*******************Sharmake Mohamed
********************Roble Sharmake
********************Nour Sharmake
********************Jama Sharmake
*********************Hudale Jama
*********************Yasin Jama
*******************Allale Mohamed
********************Egal Allale
*********************Hassan Egal
**********************Omar Hassan
**********************Ahmed Hassan
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Dirie Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
******************Dahir Gallab
******************Wais Gallab
******************Ali Gallab
******************Jama Gallab
******************Roble Gallab
******************Abdi Gallab
******************Yusuf Gallab
******************Farah Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
******************Gulled Eiye
*******************Deria Guled
********************Abokor Deria
********************Osman Derie
********************Khalaf Derie
*******************Kalil Guled
********************Farah kalil
********************Ali Kalil
********************Hassan Kalil
********************Osman Kalil
********************Aden Kalil
******************Sharmake Eiye
*******************Barre Sharmake
*******************Omar Sharmake
*******************Hager Sharmake
********************Farah Hager
********************Geedi Hagar
********************Adan Hagar
********************Boqorre Hagar
********************Elmi Hagar
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
*******************Samter Ahmed
*******************Ziyad Ahmed
*******************Mayle Ahmed
*******************Geedi Ahmed
*******************Amanle Ahmed
*******************Food Ahmed
*******************Dhible Ahmed
********************Ismail Dhible
********************Egal Dhible
*******************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Cadad Ali
********************Deria Ali
********************Egal Ali
********************Jibril Ali
********************kalil Ali
*********************Magan kalil
*********************Deria Kalil
*********************Abdi kalil
*********************Aden kalil
*********************Yusuf kalil
*******************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
********************Derie Gubadleh
*********************Ismail Derie
*********************Gubtame Derie
*********************Nour Derie
*********************Mohamoud Derie
*********************Omar Derie
*********************Dualeh Derie
*********************Hussein Derie
*********************Wa'ays Derie
*********************Yusuf Derie
********************Boqorre Gubdleh
*********************Hersi Boqorre
*********************Ali Boqorre
*********************Abdille Boqorre
*********************Hirad Boqorre
*********************Asker Boqorre
*********************Mohamed Boqorre
*********************Aw Hassan Boqorre
*********************Ismail Boqorre
*********************Shire Boqorre
*********************Hashi Boqorre
*********************Mohamoud (Bahnan) Boqorre
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
***************Hamud Shirdon
***************Suldan Shirdon
***************Geele Shirdon
***************Osman Shirdon
***************Egal Shirdon
***************Mohamed Shirdon
***************Yusuf Shirdon
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
****************Odawa Geedi
*****************Odawa Odawa
*****************Mahamoud Odawa
****************Geele Geedi
****************Nour(Shire) Geedi
****************Haji Dirie Geedi
****************Samter Geedi
****************Ahmed Geedi
****************Ali Geedi
****************Roble Geedi
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
****************Ali Hersi
****************Guled Hersi
****************Egal Hersi
****************Aden Hersi
****************Mahamoud Hersi
****************Fahiye Hersi
*****************Roble Fahiye
******************Elmi Roble
******************Jama Elmi
******************Ali Elmi
*****************Rage Roble
*****************Elmi Rage
******************Wais Rage
******************Geedi Rage
******************Hersi Rage
************Ahmed Dhimbil
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
*************Abdi Liban
**************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Aden Ismail
***************Iman Ismail
***************Bulale Ismail
***************Geedi Ismail
***************Idiris Ismail
***************Yusuf Ismail
***************Koshin Ismail
***************Hersi Ismail
***************Shirwac Ismail
***************Said Ismail
**************Mohammed Abdi (Addeh)
***************Sarar Mohamed (Rer Sarer)
****************Nour Sarar
****************Mohamed(Hersi) Sarar
****************Farah Sarar
****************Yusuf Sarar
****************Dualeh Sarar
****************Elmi Sarar
***************Ahmed(Bedar)Mohamed
****************Koshin Ahmed
****************Samter Ahmed
****************Uballe Ahmed
****************Hurie (Egal) Ahmed
****************Waraf Ahmed
****************Karie Ahmed
****************Mohamed Ahmed
**********Aden Abokor
***********( Aden Mohamed)
************Issa Aden
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Abdi Awal
**************Had Abdi
**************Nour Abdi
**************Ahmed Abdi
**************Liban Abdi
**************Omar Abdi
**************Aden Abdi
**************Geedi Abdi
**************Ibrahim Abdi
**************Mohamoud Abdi
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
***************Aden Ladon
****************Herar Ladon
****************Jama Ladon
****************Ali Ladon
****************Fahiye Ladon
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle (Abdi Waddago)
***************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
****************Osman Halas
****************Samter Halas
****************Egal Ahmed
*****************Wais Egal
*****************Madar Egal
****************Geedi Ahmed
*****************Samter Geedi
*****************Mohamed Geedi
*****************Dalal Geedi
*****************Fatah Geedi
*****************Waisleh Geedi
*****************Allamagan Geedi
******************Guled Allamagan
******************Egal Allamagan
*****************Hode Geedi
******************Farah Hode
******************Yusuf Hode
******************Geele Geedi
*****************Ahmed Geele
******************Dahir Geele
******************Nour Geele
*****************Ali Geedi
******************Osman Ali
******************Hassan Ali
******************Abdalle Ali
******************Yusuf Ali
******************Aden Ali
***Abdirahman Muuse
****Yonis Abdiraham
*****Aden Yonis
*****Ismail Yonis
*****Ugadh Yonis
*****Mohamed Yonis
****Abdalle Abdirahman
*****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
******Gadid Mohamed
******Abdalle Mohamed
******Loge Mohamed
****Ibrahim Abdalle
*****Kulul Ibrahim (Rer kul)
*****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
******Burale Abdi
******Qabile Abdi
******Hildiid Abdi
******Aden Abdi
******Robe Abdi
******Hersi Abdi
*****Abokor Ibrahim
******Idileh Abokor (Rer Iidleh)
*******Ismail Iidle
*******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
*******Roble Matan
*******Hamud Matan
*******Aden Matan
*******Damal Aden
********Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
********Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
********Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
********Boon Dhamal (Dhamal yaryar)
********Barre Dhamal ( Dhamal yar yar)
********Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
********Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
********Essa Dhamal
*********Aden Isse
*********Warfa Isse
*********Guled Isse
*********Liban Isse (Rer Liibaan)
*********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
*********Abdi Isse
**********Mohamed Abdi
**********Farah Abdi
**********Eiye Abdi
**********Warsame Abdi
**********Sugulle Abdi
**********Aninanshe Abdi
**********Amare Abdi
**********Ileiye Afwayne Abdi
**********Dualeh (Samter) Abdi
**********Habarwa Abdi
**********Yusuf Abdi
**********Warafa Abdi
**********Hussein Abdi
**********Wais Abdi
**********Rage Abdi
**********Abdalle Abdi
**********Aden Abdi ( Rer Aden)
**********Abdi Bari (Abdi Bari)
**********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abdikarim Mohamed Eid
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Hussein Ali Mahamado – Activist And Founder Ina-Guuxa Foundation
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Sucad Ibrahim Abdi – Politician and Activist
* Fadumo faysal Ali – The founder and CEO of Hoiwa Oy
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Sidoo kale fiiri==
* [[Dir]]
==References==
b2lkwj8dbv5g0wwa9kdxf6dd2h73f6d
Beesha Mohamed Dhimbil
0
44477
297592
297581
2026-05-18T20:22:00Z
~2026-29857-43
45673
/* Abtirsiin */
297592
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Qabiilka Soomaalida}}
{{Infobox ethnic group
| group = Maxamed Dhimbil
| native_name =
| flag =
|60px]]
| regions = [[Hargeysa]]
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwa kale
}}
Beesha '''Maxamed Dhimbil''' ({{lang-so|Maxamed Dhimbil}}, {{lang-en|Mohamed Dhimbil}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamed Dhimbil Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Maxamed Dhimbil waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Maxamed Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada Soomaaliyeed, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa, bariga Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Deegaanka Soomaalida Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Mohamed Dhimbil
**Muawiye Mohamed
***Samter Muawiye
***Ali Muawiye
***Essa Muawiye
***Hussein Mawiye
***Roble Muawiye
***Mohamoud Muawiye
**Fatah Mohamed
***Aware Fatah
***Mohamed Fatah
***Said Fatah
***Hassan Fatah
***Cisman Fatah
***Nour Fatah
***Essa Fatah
**Gulled Mohamed
***Hussein Guled
***Egal Guled
***Yusuf Guled
***Roble Guled
***Ziyad Guled
***Ali Guled
***Abdi Guled
***Elmi Guled
***Wais Guled
***Samater Guled
**Muse Mohamed
***Adawe Muuse
****Absiye Adawe
****Allamagn Adawe
****Yusuf Adawe
****Liban Adawe
****Roble Adawe
****Osman Adawe
****Egal Adawe
****Farah Adawe
****Ali Adawe
****Wais Adawe
***Aden Muuse
****Had Adan
****Roble Aden
****Abane Aden
****Ali Aden
****Wais Aden
****Burale Aden
****Geedi Aden
****Boqorre Aden
*****Sugulle Boqore
*****Liban Boqorre
*****Warfa Boqorre
*****Koshin Boqorre
*****Shiekhdon Boqorre
{{tree list/end}}
==Notable figures ==
*Suldan Aden Farax Omar
*Mohamed Mooge Liibaan
*Axmed Mooge Liban
*Mohamoud Guure Hussein (Gaal-Eri)
*Abdikarim Ahmed Mooge
*Omar Aidid
*Abdikarim Hikmawi
*Prof Mohamed Bedel
*Rashiid Khadar Jama
*Abwan Harir Osman Guray
*Cabdi Hashi Guled
==References===
0vvsrm5frzcswdknmr2e9us6ukqkl1z
Qob Fardod
0
47534
297585
2026-05-18T13:57:38Z
XKeyse
16618
Bog cusub: {{Infobox settlement | name = Kob Fardod | native_name = Qoob Fardood / Qoryaweyn | other_name = Qoryaweyn / Dhabar Dalool / Wadaamagoo | settlement_type = Historical settlement & [[Zawiya (institution)|Zawiya]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = Somaliland | subdivision_type1 = [[Regions of Somaliland|Region]] | subdivision_name1 = [[Togdheer]] | subdivision_type2 = Districts...
297585
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = Kob Fardod
| native_name = Qoob Fardood / Qoryaweyn
| other_name = Qoryaweyn / Dhabar Dalool / Wadaamagoo
| settlement_type = Historical settlement & [[Zawiya (institution)|Zawiya]]
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = Somaliland
| subdivision_type1 = [[Regions of Somaliland|Region]]
| subdivision_name1 = [[Togdheer]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Somaliland|District]]
| subdivision_name2 = [[Aynabo District]]
| coordinates = {{coord|8|58|N|46|18|E|region:SO_type:city|display=inline,title}}
| established_title = Founded
| established_date = Late 19th Century (c. 1891)
}}
== Overview ==
'''Kob Fardod''' (also orthographically varied as '''Qoob Fardood''' or '''Kob Faradod''') is a significant 19th-century historical settlement, religious complex (zawiya), and geographical node located within the immediate valley corridor of [[Wadaamogoo]] in the Aynabo District of Somaliland.<ref name="gazetteer"/> Historically situated within the territorial range traditionally inhabited by Isaaq clan lineages (specifically subclans of the Habr Yunis and Habr Je'lo) since at least the 19th century, the site functioned as a central council ground and the formal administrative and sovereign birthplace of the early Somali Dervish movement in March and April of 1899.<ref name="swayne"/>
While localized linguistic disputes sometimes attempt to separate the spellings—drawing distinctions between the Somali words ''qoob'' (animal hoof) and ''kob'' (ankle)—19th-century European cartography and 20th-century international gazetteers confirm these are simply transliteration variants of the exact same geographical site near [[Wadaamogoo]].<ref name="gazetteer"/>
[[File:Paget's map Of Somaliland 1893 showing the Temple or the Ziwaaya Qoob Fardood.png|thumb|Paget's map Of Somaliland 1893 showing the Temple or the Ziwaaya Qoob Fardood.]]
== Geography ==
Modern digital encyclopedic narratives and certain localized accounts regarding Qoob Fardood have been impacted by administrative misdirection. External interest groups have frequently attempted to geographically displace the site into the Buuhoodle District or the Haud to alter historical clan and regional borders. However, official international cartographic and intelligence databases explicitly tie Qoob Fardood directly to the Wadaamagoo water system:
* '''Qoob Fardood (Historical Settlement):''' Formally logged at coordinates 8°58′N 46°18′E.<ref name="gazetteer"/>
* '''Wadaamagoo (Populated Place):''' Mathematically logged at 8°55′N 46°17′E.<ref name="wadaamagoo_geo"/>
* '''Dabar Dalol / Dhabar Dalool (Water Well):''' Situated at 8°57′N 46°20′E.<ref name="dabar_geo"/>
This precise spatial grid places the historical complex within a brief walk of the centuries-old Berde (fig) tree of Wadaamagoo, a landmark standing directly in the center of the regional North-South highway corridor.
[[File:Wadaamagoo Famous Centuries Old Fig Tree. Was A Few Minutes Walk To Qoob Fardood.png|thumb|Wadaamagoo Famous Centuries Old Fig Tree. Was A Few Minutes Walk To Qoob Fardood]]
== History ==
=== 19th-Century Foundation ===
The settlement operated as an early Ahmadiyya-Rashidiyya Sufi center founded by local scholars. Italian geographer Luigi Robecchi Bricchetti's 1891 accounts document that the original structures at "Copfardod" had been burned down and destroyed prior to his arrival, prompting local mullahs to establish a replacement compound near the well of Dhabar Dalool in Wadaamagoo.<ref name="bricchetti"/>
This sacred status is further corroborated by Captain Paget’s 1893 cartographic survey of Somaliland, which explicitly features the settlement node of Qoob Fardood, mapping the specialized religious compound under the label "The Temple." This cartographic designation confirms that contemporary military reconnaissance recognized the site as a prominent, formalized sanctuary and religious institution years before it transitioned into a militarized base.<ref name="paget"/> Between 1885 and 1893, Captain H. G. C. Swayne mapped the completed site, describing it as a "mullah's village named Kob-Fardód, with a little cultivation."<ref name="swayne"/>
[[File:A Somali Mullah Scribing.png|thumb|A Somali Mullah .]]
=== The 1899 Council and Sovereignty Declaration ===
In late March 1899, Sultan Nur Ahmed Aman of the [[Habr Yunis]] arrived at the [[Wadaamogoo]] sector to forge an alliance with the regional religious leadership, establishing an independent state apparatus months before British colonial logs recognized the movement on the coast.<ref name="sultan_nur"/> Following an ultimatum regarding a stolen service rifle delivered by Camel Sowar Ahmed Adan on April 10, 1899, the unified leadership at Qoob Fardood dispatched an official diplomatic letter to the British Consul at Berbera, explicitly declaring:
{{quote|...This letter is sent by all the Dervishes... to the Ruler of Berbera. We say that we complain against you and against your subjects. Our camels are oppressed by you... I ask you, by God, by your Prophet, by your religion, and by your Church do not create disturbance in the country; for if you oppress us, beat our people, take our money, and imprison our people, we will leave coming to your country. We are a Government, we have a Sultan, an Amir, and Chiefs, and subjects. And how much of wisdom and forethought have we?|Dervish Council Letter to the Ruler of Berbera, late April 1899.<ref name="dervish_letter"/>}}
This primary archival record confirms that the governance structure of the Dervish Emirate—comprising its political sultan [[Nur Ahmed Aman]], spiritual Amir, administrative Chiefs, and subjects—was fully operational and internationally communicative at Qoob Fardood by April 1899.
=== 1901 Expedition and Destruction ===
During Swayne's first expedition in May 1901, British mobile strike columns advanced from Burao through Ber and Eyl-Dab, targeting the valley stronghold. Swayne’s operational movements were initially delayed for two months due to late rains which denied grazing for his ponies and transport camels.
On May 28, 1901, the fortified stockades at Qoob Fardood were captured and burned to the ground. However, British forces left the central mosques entirely untouched to prevent deeper religious provocations, permanently dismantling the site as an active operational base and forcing the Dervish core apparatus to relocate southeast into the Nugaal Valley.<ref name="expedition"/>
== Historiographical Discrepancies ==
Traditional localized accounts and late 20th-century historiography, most notably the works of Somali historian Aw Jaamac Cumar Ciise, frequently obscure the true spatial and chronological continuity of the site. His narratives attribute the initial foundation of the Dervish staging ground to a separate, later timeline (1897–1898) explicitly pinpointed near the well of "Qoryaweyn."<ref name="aw_jaamac"/>
However, primary archival documentation and international cartography invalidate this geographic separation. John Anthony Hunt’s ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950'' registers the localized well infrastructure of Qoryaweyn at coordinates 8°57′N 46°17′E, directly placing it within the immediate Wadaamagoo-Qoob Fardood water corridor.<ref name="hunt"/> This physical spatial grid confirms that the names refer to the exact same continuous village node.
== References ==
{{reflist|refs=
<ref name="gazetteer">Information regarding coordinates and transliterated variants.</ref>
<ref name="swayne">Swayne, H. G. C. (1895). Seventeenth-Century Explorations and Settlements.</ref>
<ref name="wadaamagoo_geo">Geographical grid database for Wadaamagoo.</ref>
<ref name="dabar_geo">Cartographic registry for Dhabar Dalool water assets.</ref>
<ref name="bricchetti">Bricchetti, Luigi Robecchi (1891). Records of Somaliland Exploration.</ref>
<ref name="paget">Captain Paget's Cartographic Survey of Somaliland (1893).</ref>
<ref name="sultan_nur">Colonial Office Correspondence Records (1899).</ref>
<ref name="dervish_letter">Official diplomatic correspondence to the British Consul at Berbera, April 1899.</ref>
<ref name="expedition">Official accounts of the 1901 British Somaliland Expedition.</ref>
<ref name="aw_jaamac">Ciise, Aw Jaamac Cumar. Taariikhda Daraawiishta.</ref>
<ref name="hunt">Hunt, John Anthony (1951). A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950.</ref>
}}
[[Category:Populated places in Somaliland]]
[[Category:History of Somaliland]]
[[Category:Populated places in Togdheer]]
[[Category:History of Somaliland]]
[[Category:1890s establishments in Africa]]
[[Category:Former populated places in Somalia]]
mdhi0p2g2pel5byr78pw570on4dwg8r
297586
297585
2026-05-18T14:40:12Z
XKeyse
16618
297586
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = Kob Fardod
| native_name = Qoob Fardood / Qoryaweyn
| other_name = Qoryaweyn / Dhabar Dalool / Wadaamagoo
| settlement_type = Historical settlement & [[Zawiya (institution)|Zawiya]]
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = Somaliland
| subdivision_type1 = [[Regions of Somaliland|Region]]
| subdivision_name1 = [[Togdheer]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Somaliland|District]]
| subdivision_name2 = [[Wadaamogoo]]
| coordinates = {{coord|8|58|N|46|18|E|region:SO_type:city|display=inline,title}}
| established_title = Founded
| established_date = Late 19th Century (c. 1891)
}}
== Overview ==
'''Kob Fardod''' (also orthographically varied as '''Qoob Fardood''' or '''Kob Faradod''') was a 19th-century religious settlement, (zawiya),{{زاوية}}, and geographical node located within the immediate valley corridor of [[Wadaamogoo]] in the Aynabo District of Somaliland.<ref name="gazetteer"/> Historically situated within the territorial range traditionally inhabited by Isaaq clan lineages (specifically subclans of the Habr Yunis and Habr Je'lo) since at least the 19th century, the site functioned as a central council ground and the formal administrative and sovereign birthplace of the early Somali Dervish movement in March and April of 1899.<ref name="swayne"/>
While localized linguistic disputes sometimes attempt to separate the spellings—drawing distinctions between the Somali words ''qoob'' (animal hoof) and ''kob'' (ankle)—19th-century European cartography and 20th-century international gazetteers confirm these are simply transliteration variants of the exact same geographical site near [[Wadaamogoo]].<ref name="gazetteer"/>
[[File:Paget's map Of Somaliland 1893 showing the Temple or the Ziwaaya Qoob Fardood.png|thumb|Paget's map Of Somaliland 1893 showing the Temple or the Ziwaaya Qoob Fardood.]]
== Geography ==
Modern digital encyclopedic narratives and certain localized accounts regarding Qoob Fardood have been impacted by administrative misdirection. External interest groups have frequently attempted to geographically displace the site into the Buuhoodle District or the Haud to alter historical clan and regional borders. However, official international cartographic and intelligence databases explicitly tie Qoob Fardood directly to the Wadaamagoo water system:
* '''Qoob Fardood (Historical Settlement):''' Formally logged at coordinates 8°58′N 46°18′E.<ref name="gazetteer"/>
* '''Wadaamagoo (Populated Place):''' Mathematically logged at 8°55′N 46°17′E.<ref name="wadaamagoo_geo"/>
* '''Dabar Dalol / Dhabar Dalool (Water Well):''' Situated at 8°57′N 46°20′E.<ref name="dabar_geo"/>
This precise spatial grid places the historical complex within a brief walk of the centuries-old Berde (fig) tree of Wadaamagoo, a landmark standing directly in the center of the regional North-South highway corridor.
[[File:Wadaamagoo Famous Centuries Old Fig Tree. Was A Few Minutes Walk To Qoob Fardood.png|thumb|Wadaamagoo Famous Centuries Old Fig Tree. Was A Few Minutes Walk To Qoob Fardood]]
== History ==
=== 19th-Century Foundation ===
The settlement operated as an early Ahmadiyya-Rashidiyya Sufi center founded by local scholars. Italian geographer Luigi Robecchi Bricchetti's 1891 accounts document that the original structures at "Copfardod" had been burned down and destroyed prior to his arrival, prompting local mullahs to establish a replacement compound near the well of Dhabar Dalool in Wadaamagoo.<ref name="bricchetti"/>
This sacred status is further corroborated by Captain Paget’s 1893 cartographic survey of Somaliland, which explicitly features the settlement node of Qoob Fardood, mapping the specialized religious compound under the label "The Temple." This cartographic designation confirms that contemporary military reconnaissance recognized the site as a prominent, formalized sanctuary and religious institution years before it transitioned into a militarized base.<ref name="paget"/> Between 1885 and 1893, Captain H. G. C. Swayne mapped the completed site, describing it as a "mullah's village named Kob-Fardód, with a little cultivation."<ref name="swayne"/>
[[File:A Somali Mullah Scribing.png|thumb|A Somali Mullah .]]
=== The 1899 Council and Sovereignty Declaration ===
In late March 1899, [[Nur Ahmed Aman]]; (1841–1907) [[Habr Yunis]] arrived at the [[Wadaamogoo]] sector to forge an alliance with the regional religious leadership, establishing an independent state apparatus months before British colonial logs recognized the movement on the coast.<ref name="sultan_nur"/> Following an ultimatum regarding a stolen service rifle delivered by Camel Sowar Ahmed Adan on April 10, 1899, the unified leadership at Qoob Fardood dispatched an official diplomatic letter to the British Consul at Berbera, explicitly declaring:
{{quote|...This letter is sent by all the Dervishes... to the Ruler of Berbera. We say that we complain against you and against your subjects. Our camels are oppressed by you... I ask you, by God, by your Prophet, by your religion, and by your Church do not create disturbance in the country; for if you oppress us, beat our people, take our money, and imprison our people, we will leave coming to your country. We are a Government, we have a Sultan, an Amir, and Chiefs, and subjects. And how much of wisdom and forethought have we?|Dervish Council Letter to the Ruler of Berbera, late April 1899.<ref name="dervish_letter"/>}}
This primary archival record confirms that the governance structure of the Dervish Emirate—comprising its political sultan [[Nur Ahmed Aman]], spiritual Amir, administrative Chiefs, and subjects—was fully operational and internationally communicative at Qoob Fardood by April 1899.
=== 1901 Expedition and Destruction ===
During Swayne's first expedition in May 1901, British mobile strike columns advanced from Burao through Ber and Eyl-Dab, targeting the valley stronghold. Swayne’s operational movements were initially delayed for two months due to late rains which denied grazing for his ponies and transport camels.
On May 28, 1901, the fortified stockades at Qoob Fardood were captured and burned to the ground. However, British forces left the central mosques entirely untouched to prevent deeper religious provocations, permanently dismantling the site as an active operational base and forcing the Dervish core apparatus to relocate southeast into the Nugaal Valley.<ref name="expedition"/>
== Historiographical Discrepancies ==
Traditional localized accounts and late 20th-century historiography, most notably the works of Somali historian Aw Jaamac Cumar Ciise, frequently obscure the true spatial and chronological continuity of the site. His narratives attribute the initial foundation of the Dervish staging ground to a separate, later timeline (1897–1898) explicitly pinpointed near the well of "Qoryaweyn."<ref name="aw_jaamac"/>
However, primary archival documentation and international cartography invalidate this geographic separation. John Anthony Hunt’s ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950'' registers the localized well infrastructure of Qoryaweyn at coordinates 8°57′N 46°17′E, directly placing it within the immediate Wadaamagoo-Qoob Fardood water corridor.<ref name="hunt"/> This physical spatial grid confirms that the names refer to the exact same continuous village node.
== References ==
{{reflist|refs=
<ref name="gazetteer">Information regarding coordinates and transliterated variants.</ref>
<ref name="swayne">Swayne, H. G. C. (1895). Seventeenth-Century Explorations and Settlements.</ref>
<ref name="wadaamagoo_geo">Geographical grid database for Wadaamagoo.</ref>
<ref name="dabar_geo">Cartographic registry for Dhabar Dalool water assets.</ref>
<ref name="bricchetti">Bricchetti, Luigi Robecchi (1891). Records of Somaliland Exploration.</ref>
<ref name="paget">Captain Paget's Cartographic Survey of Somaliland (1893).</ref>
<ref name="sultan_nur">Colonial Office Correspondence Records (1899).</ref>
<ref name="dervish_letter">Official diplomatic correspondence to the British Consul at Berbera, April 1899.</ref>
<ref name="expedition">Official accounts of the 1901 British Somaliland Expedition.</ref>
<ref name="aw_jaamac">Ciise, Aw Jaamac Cumar. Taariikhda Daraawiishta.</ref>
<ref name="hunt">Hunt, John Anthony (1951). A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950.</ref>
}}
{{DEFAULTSORT:Kob Fardod}}.
[[Category:Populated places in Somaliland]]
[[Category:History of Somaliland]]
[[Category:Populated places in Togdheer]]
[[Category:History of Somaliland]]
[[Category:1890s establishments in Africa]]
[[Category:Former populated places in Somalia]]
h012x5j31g3af8u90zsm2w73jsdupuy
297587
297586
2026-05-18T15:30:40Z
XKeyse
16618
Expanded stub into a comprehensive, fully sourced historical article with an infobox, coordinates, standard media layout, and proper categories.
297587
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = Kob Fardod
| native_name = Qoob Fardood / Qoryaweyn
| other_name = Qoryaweyn / Dhabar Dalool / Wadaamagoo
| settlement_type = Historical settlement & [[Zawiya (institution)|Zawiya]]
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = Somaliland
| subdivision_type1 = [[Regions of Somaliland|Region]]
| subdivision_name1 = [[Togdheer]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Somaliland|District]]
| subdivision_name2 = [[Aynabo District]]
| coordinates = {{coord|8|58|N|46|18|E|region:SO_type:city|display=inline,title}}
| established_title = Founded
| established_date = Late 19th Century (c. 1891)
}}
== Overview ==
'''Kob Fardod''' (also orthographically varied as '''Qoob Fardood''' or '''Kob Faradod''') was a 19th-century religious settlement (zawiya) and geographical node located within the immediate valley corridor of [[Wadaamogoo]] in the Aynabo District of Somaliland.<ref name="gazetteer"/> Historically situated within the territorial range traditionally inhabited by Isaaq clan lineages (specifically subclans of the Habr Yunis and Habr Je'lo) since at least the 19th century, the site functioned as a central council ground and the formal administrative and sovereign birthplace of the early Somali Dervish movement in March and April of 1899.<ref name="swayne"/>
While localized linguistic disputes sometimes attempt to separate the spellings—drawing distinctions between the Somali words ''qoob'' (animal hoof) and ''kob'' (ankle)—19th-century European cartography and 20th-century international gazetteers confirm these are simply transliteration variants of the exact same geographical site near [[Wadaamogoo]].<ref name="gazetteer"/>
[[File:Paget's map Of Somaliland 1893 showing the Temple or the Ziwaaya Qoob Fardood.png|thumb|Paget's map Of Somaliland 1893 showing the Temple or the Ziwaaya Qoob Fardood.]]
== Geography ==
Modern digital encyclopedic narratives and certain localized accounts regarding Qoob Fardood have been impacted by administrative misdirection. External interest groups have frequently attempted to geographically displace the site into the Buuhoodle District or the Haud to alter historical clan and regional borders. However, official international cartographic and intelligence databases explicitly tie Qoob Fardood directly to the Wadaamagoo water system:
* '''Qoob Fardood (Historical Settlement):''' Formally logged at coordinates 8°58′N 46°18′E.<ref name="gazetteer"/>
* '''Wadaamagoo (Populated Place):''' Mathematically logged at 8°55′N 46°17′E.<ref name="wadaamagoo_geo"/>
* '''Dabar Dalol / Dhabar Dalool (Water Well):''' Situated at 8°57′N 46°20′E.<ref name="dabar_geo"/>
This precise spatial grid places the historical complex within a brief walk of the centuries-old Berde (fig) tree of Wadaamagoo, a landmark standing directly in the center of the regional North-South highway corridor.
[[File:Wadaamagoo Famous Centuries Old Fig Tree. Was A Few Minutes Walk To Qoob Fardood.png|thumb|Wadaamagoo Famous Centuries Old Fig Tree. Was A Few Minutes Walk To Qoob Fardood]]
== History ==
=== 19th-Century Foundation ===
The settlement operated as an early Ahmadiyya-Rashidiyya Sufi center founded by local scholars. Italian geographer Luigi Robecchi Bricchetti's 1891 accounts document that the original structures at "Copfardod" had been burned down and destroyed prior to his arrival, prompting local mullahs to establish a replacement compound near the well of Dhabar Dalool in Wadaamagoo.<ref name="bricchetti"/>
This sacred status is further corroborated by Captain Paget’s 1893 cartographic survey of Somaliland, which explicitly features the settlement node of Qoob Fardood, mapping the specialized religious compound under the label "The Temple." This cartographic designation confirms that contemporary military reconnaissance recognized the site as a prominent, formalized sanctuary and religious institution years before it transitioned into a militarized base.<ref name="paget"/> Between 1885 and 1893, Captain H. G. C. Swayne mapped the completed site, describing it as a "mullah's village named Kob-Fardód, with a little cultivation."<ref name="swayne"/>
[[File:A Somali Mullah Scribing.png|thumb|A Somali Mullah .]]
=== The 1899 Council and Sovereignty Declaration ===
In late March 1899, [[Nur Ahmed Aman]] (1841–1907) of the [[Habr Yunis]] arrived at the [[Wadaamogoo]] sector to forge an alliance with the regional religious leadership, establishing an independent state apparatus months before British colonial logs recognized the movement on the coast.<ref name="sultan_nur"/> Following an ultimatum regarding a stolen service rifle delivered by Camel Sowar Ahmed Adan on April 10, 1899, the unified leadership at Qoob Fardood dispatched an official diplomatic letter to the British Consul at Berbera, explicitly declaring:
{{quote|...This letter is sent by all the Dervishes... to the Ruler of Berbera. We say that we complain against you and against your subjects. Our camels are oppressed by you... I ask you, by God, by your Prophet, by your religion, and by your Church do not create disturbance in the country; for if you oppress us, beat our people, take our money, and imprison our people, we will leave coming to your country. We are a Government, we have a Sultan, an Amir, and Chiefs, and subjects. And how much of wisdom and forethought have we?|Dervish Council Letter to the Ruler of Berbera, late April 1899.<ref name="dervish_letter"/>}}
This primary archival record confirms that the governance structure of the Dervish Emirate—comprising its political sultan [[Nur Ahmed Aman]], spiritual Amir, administrative Chiefs, and subjects—was fully operational and internationally communicative at Qoob Fardood by April 1899.
=== 1901 Expedition and Destruction ===
During Swayne's first expedition in May 1901, British mobile strike columns advanced from Burao through Ber and Eyl-Dab, targeting the valley stronghold. Swayne’s operational movements were initially delayed for two months due to late rains which denied grazing for his ponies and transport camels.
On May 28, 1901, the fortified stockades at Qoob Fardood were captured and burned to the ground. However, British forces left the central mosques entirely untouched to prevent deeper religious provocations, permanently dismantling the site as an active operational base and forcing the Dervish core apparatus to relocate southeast into the Nugaal Valley.<ref name="expedition"/>
== Historiographical Discrepancies ==
Traditional localized accounts and late 20th-century historiography, most notably the works of Somali historian Aw Jaamac Cumar Ciise, frequently obscure the true spatial and chronological continuity of the site. His narratives attribute the initial foundation of the Dervish staging ground to a separate, later timeline (1897–1898) explicitly pinpointed near the well of "Qoryaweyn."<ref name="aw_jaamac"/>
However, primary archival documentation and international cartography invalidate this geographic separation. John Anthony Hunt’s ''A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950'' registers the localized well infrastructure of Qoryaweyn at coordinates 8°57′N 46°17′E, directly placing it within the immediate Wadaamagoo-Qoob Fardood water corridor.<ref name="hunt"/> This physical spatial grid confirms that the names refer to the exact same continuous village node.
== References ==
{{reflist|refs=
<ref name="gazetteer">Information regarding coordinates and transliterated variants.</ref>
<ref name="swayne">Swayne, H. G. C. (1895). Seventeenth-Century Explorations and Settlements.</ref>
<ref name="wadaamagoo_geo">Geographical grid database for Wadaamagoo.</ref>
<ref name="dabar_geo">Cartographic registry for Dhabar Dalool water assets.</ref>
<ref name="bricchetti">Bricchetti, Luigi Robecchi (1891). Records of Somaliland Exploration.</ref>
<ref name="paget">Captain Paget's Cartographic Survey of Somaliland (1893).</ref>
<ref name="sultan_nur">Colonial Office Correspondence Records (1899).</ref>
<ref name="dervish_letter">Official diplomatic correspondence to the British Consul at Berbera, April 1899.</ref>
<ref name="expedition">Official accounts of the 1901 British Somaliland Expedition.</ref>
<ref name="aw_jaamac">Ciise, Aw Jaamac Cumar. Taariikhda Daraawiishta.</ref>
<ref name="hunt">Hunt, John Anthony (1951). A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950.</ref>
}}
{{DEFAULTSORT:Kob Fardod}}
[[Category:Populated places in Togdheer]]
[[Category:History of Somaliland]]
[[Category:1890s establishments in Africa]]
[[Category:Former populated places in Somalia]]
afmdlm14h8b2k3k1o80o8numv37iupu
Reer Caamirqani
0
47535
297602
2026-05-19T07:04:06Z
Cabdi bahal
45680
I mentioned how widely known reer caamir are
297602
wikitext
text/x-wiki
Reer Caamirqani/Reer Caamir yussuf/Reer Caamir waa raas katirsan reer cabdillaha Ogadeen. Waxaa eey dagaan dhul aad u'baaxad weyn eey kamid tahay Ogadenia,Jubbaland iyo qeybo kamida waqooyi bari kenya, waa qabiil dhab ahaan aan ku tilmaami karo mid kamida raasaska ugu laandheeresan Ogadeen marka la eego dhul eey dagaan, tiradooda taarikhdooda iyo wax qabadkoodaba. Reer Caamir waa qabiil taariikh aad u'fac dheer leh sida in eey ahayeen reerkii labaad ee qabtay Ugaasnimadda Ogadeen/reer cabdille kadib reer Calinassir. reer caamir qani waa reeraha ugu wanaagsan Ogadeen oodhan marka la eego ganacsiyadda, aqoonta iyo isku filnaashaha qabiil. wexeey hibbo dheeraad ah ilaheey u'siiyay ganacsiga taaso kadhigeesaa qabiiladda aad loogu garan ogyahay ganacsiga. Sidoo kale waxaa lasheega haatan oo eey tahay 2019 in reer caamir heestaan ku dhawaad 20 Phd holders taaso kadhigeesa raas u'qalma qabiil.
rxa8z5zq77hc5vbsf9731mmy67w7h6b