Wikipedia
sowiki
https://so.wikipedia.org/wiki/Bogga_Hore
MediaWiki 1.47.0-wmf.4
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
Portal
Portal talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Siil
0
18025
298112
293509
2026-06-03T10:39:58Z
Maqiiqan
44284
Fixed typo
298112
wikitext
text/x-wiki
[[File:Scheme_female_reproductive_system-en.svg|thumb|Siilka Aadanaha.]][[File:Vaginal opening description.jpg|thumb|Siilka dad ah]]
'''Siilka''' ([[ingiriis]]: vagina), waa xubinta dhediga ee saldhiga u ah samaynta ilmaha.
xiliga taranka dhismaha siilku, wuxuu la fal galaa xubinta ragga ee ah [[gus]]ka ka hor waqtiga biyo-baxa taas oo keenta samaysanka ugxanta.
Siilka wuxuu ka mid yahay [[saxaax]]da dumarka.
==Sii eeg==
*[[Axalka siilka]]
[[Category:Saxaax]]
kgjtd7u8wo88csyyre6hh11ky0f2hp8
Beesha reer maxamed Maxad case
0
23612
298107
297482
2026-06-03T10:04:45Z
~2026-33132-55
45945
/* Qaybinta iyo Deegaannada */ fixed
298107
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Somali Clan}}
{{Infobox ethnic group
| group = Reer Maxamed<br> رير محمد <br> La famille de Mohammed
| native_name = رير محمد
| native_name_lang = ar
| flag = [[File:Flag_of_Somaliland.svg|70px]] [[File:Flag_of_Djibouti.svg|60px]] [[File:Flag_of_Somalia.svg|60px]] [[File:Flag_of_Ethiopia.svg|70px]]
[[File:Flag_of_Kenya.svg|60px]] [[File:Flag_of_Qatar.svg|70px]] [[File:Flag_of_the_United_States.svg|60px]] [[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Eritrea.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Kuwait.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Italy.svg|60px]]
| ethnicity = Somali
| clan = Samaroon
| parent_tribe = Gadabuursi (Dir)
| subclan = Maxamed Muuse Maxamed
| descended = Maxamed Muuse Maxamed Samarroon Siciid Daa'uud
|rels=[[File:Star and Crescent.svg|19px]] [[Islam]] ([[Sunni Islam|Sunni<Sup>100%</sup>]])|related-c=[[Maxad case]], [[Bahabar Aadan]] , [[Habarcafaan]] , [[Makaahiil]] ,[[Jibriil Yoonis]] and other [[Gadabuursi]] groups <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->|languages=[[Somali]], [[Carabi]], [[Oromo]], [[France|French]], [[English]], [[Amharic]]|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Djibouti}}|region3={{flagcountry|Ethiopia}}|region4={{flagcountry|Saudi_Arabia}}|region5={{flagcountry|Kenya}}|region6={{flagcountry|United States}}|region7={{flagcountry|Somalia}}|region8={{flagcountry|Eritrea}}}}
'''Reer Moh'd''' ([[Af-Soomaali|Soomaali]]: '''Reer Maxamed''', [[Af-Carabi]]: رير محمد, [[Af-Faransiis]]:'''La famille de Mohammed''') waa jilib ka tirsan beelaha Samaroon ([[Gadabuursi]]), gaar ahaan faraca '''Maxamed Muuse Maxamed ee Siciid Daa'uud'''. Beeshu waxay inta badan degtaa gobolka [[Salal]]<ref>"Beeshu waxay inta badan degtaa gobolka [[Salal]]"</ref>, [[Awdal]], [[Hargeysa]] ee [[Somaliland]] iyo Jamhuuriyadda [[Djibouti]], sidoo kale waxay ku nool yihiin qaybo ka mid ah Soomaaliya iyo qurbaha.
[[File:Calanka Beesha Reer Maxamed (RM7).png|thumb|300px|<Mark>Calanka Beesha Reer Maxamed (RM7)</Mark>]]
== Qaybinta iyo Deegaannada ==
*Beesha Reer Maxamed waxay ka mid tahay beelaha hoostaga '''Habar Muuse''', waxaana ay ka tirsan tahay faraca Maxamedcase Makadoor Siciid Daa'uud ee Gadabuursi. Beeshu waxay ka kooban tahay toddoba jilib.Waan qabiilka ugu badan Beelaha maxamed case,Reer Maxamed waa dadka ilbax ahaan ugu horeeya dadka Soomaalida taasi waxa kuu cadaynaysa: Marka la jooga qurbaha ama dalka dibadiisa in xifiisyada iyo meelaha shaqooyinka muhiimka ahi ka socdaan dadka kaliya ee aad ku arkaysaa ay yihiin dad ka soo jeeda Beesha Reer Maxamed, markaas taasi waxa ay ku tusinaysaa inay yihiin dad leh xadaarad iyo ilbaxnimo soo jireen ah.
*Reer maxamed waa dad lagu yaqaano geesinimo iyo raganimo sido kale waa dad xadaariyiina.
*Beesha Reer Maxamed waa Beelaha hogaanka siyaasadeed maamul majaraha u haya dawladaha Soomaalida.Beesha Reer Maxamed ayaa ilaa wakhtigan saamayn wayn kuleh ama u taliya siyaasada dawladaha Geeska ama dawladaha Soomaalida. Siyaasiyiinta Reer Maxamed waa kuwa badiyaa Beelaha Gadabuursi ama Maxamed Case u matala kuraasta saami siyaasadeed ee [[Somaliland]], [[Somalia]] iyo [[Djibouti]].
<blockquote>Beesha Reer Maxamed waxay caan ku tahay nabada iyo horumarka. Tan iyo ilaa heshiisyadii lagu dhisay maamulka Soomaaliland ayay beeshu martigelin, taageero, dhexdhexaadin iyo tusaalayn ku wadan bulshada ku dhaqan deegaanadaasi. Waxaa intaas dheer oo [[Beesha reer maxamed Maxad case|beesha Reer Maxamed]] lagu yaqaanaa horumarinta iyo dhiirigelinta waxbarashada, caafimaadka, aqoonta iyo cilmiga.</blockquote>
'''Deegaannada ay beeshu degto waxaa ka mid ah:'''
* Dooxada Dibirawayn
* Degmada Baki
* Abdulqaadir
* Dooxada Biji
* Tooraboore
* Fardo-lagu-xidh
* Budlalay
* Agabar
* Qabri-bayax
* Balcad
* Janaale
* Lughaya
* Garbodadar
* Bu'aale
* Aw-dheegle
* Lawyacaddo
* Baligubadle
* Heemaal
* Kismaayo
* Fiqi Aadan
* Sheekh Awaare
* Damasha
* Saylac
* Jaldessa
* Diri
* Xooray
* Carawayne
* Afcas
* Xamarta
* Hargeysa
* Cali Xaydh
* Bus
* Caasha-cado
* Bacado
* Jidhi
* Buurta Siimoodi
* Dur-Dur Cad
* Sitti
* Abaarso
* Kalabaydh
* Hadh-wanaag
* Arabsiyo
* Harar
* [[Gabiley]]
* [[Sanaag]]
* Sambabka Cas
* Jowhar
* Dilla
* Magaalada Borama (Gobolka Awdal)
* Qaybo ka mid ah Djibouti
* Iyo Qurbaha
== Dhaqaalaha ==
*Dhaqaalaha '''Beesha Reer Maxamed''' waa mid ku dhisan saddex tiir oo waaweyn: xoolo-dhaqasho, macdan, iyo beeraha. Beeshu waxay degtaa deegaano kala duwan, taas oo sahashay in ay yeeshaan dhaqaale ku tiirsan khayraadka dabiiciga ah iyo ganacsi isku xidhan.
=== Xoolo-dhaqasho ===
[[File:Somali camel.jpg|thumb|right|250px| Geelaha dhaqanka ah ee beesha reer Maxamed]]
[[File:Somali Goats.jpg|thumb|right|250px| Adhiga dhaqanka ah ee beesha reer Maxamed]]
Xoolo-dhaqashadu waa laf-dhabarta dhaqaalaha beesha. Geela, lo’da, iyo ariga ayaa bixiya caano, hilib, iyo dakhli ganacsi oo laga helo suuqyada maxalliga ah iyo kuwa gobolka.
=== Macdan ===
[[File:Beryl South Africa.jpg|thumb|right|250px|Beryl — Macdanta Beryllium ee Buuraha Simoodi waa mid laga yaqaan deegaanada beeshu ku nooshahay.]]
Deegaannada qaarkood ee ay beeshu degto, gaar ahaan Buuraha '''Siimoodi''', waxaa laga helaa dahab iyo macdano kale. Soo saarista macdantani waxay qayb ka qaadataa dakhliga iyo ganacsiga deegaanka iyo qoysaska qaarkood.
=== Beeraha ===
[[File:Somalia, Awdal region, Baki District.png|thumb|right|250px|Map-ka Baki, Awdal - Sawir Muujinaya deeganka baki.]]
[[File:Baki awdal1.jpg|thumb|right|290px|Beeraha Xabxabka ee baki]]
[[File:Watermelon_from_Senegal.jpg|thumb|right|250px|Xabxabka la soo goostay]]
Beeruhu waa tiir kale oo muhiim ah. '''Beesha reer maxamed''' waxay si gaar ah ugu xeel dheer yihiin beerista xabxabka iyo dalagyo kale. Wax soo saarka qaar waxaa loo suuq geeyaa gudaha dalka, halka qaar kalena loo dhoofiyo dalalka dariska ah sida [[Ethiopia]] iyo [[Djibouti]].
*Ganacsiga beesha kuma koobna wax-soo-saarka oo keliya, balse wuxuu isku xiraa miyiga, goobaha macdanta laga qodo, Goobaha wax-soo-saarka iyo suuqyada waaweyn, taas oo muujinaysa nidaam dhaqaale oo firfircoon.
== Taariikhda ==
[[File:Zeila ruins.jpeg|thumb|middle|350px|Dhismayaal qadiimi ah oo ku yaal magaalada [[Saylac]], kuwaas oo ka mid ah guryihii dhagaxa ahaa ee taariikhiga ahaa ee magaalada ay ka dhistay [[Beesha reer maxamed Maxad case|Beesha reer maxamed]].]]
<blockquote>
Beesha reer maxamed waxay ka mid ahayd bulshooyinkii taariikhda dheer ku lahaa magaalo xeebeedka [[Saylac]] ee gobolka [[Awdal]]. Magaalada Saylac waxay qarniyo badan ahayd xarun ganacsi, diin iyo ilbaxnimo oo muhiim u ahayd Geeska Afrika.</blockquote><br><blockquote>Guryaha qadiimiga ah ee dhagaxa ka samaysan ee ku yaal magaalada ayaa ka mid ah astaamaha taariikhiga ah ee magaalada, waxaana la sheegaa in dhismayaashaasi ay la xiriireen farsamooyin hore oo lagu farsamayn jiray sonkorta iyo ganacsiga badeecooyinka kale.</blockquote>
[[File:Zayla.jpg|thumb|right|280px|Ruins of the Muslim [[Adal Sultanate|Sultanate of Adal]] in Zeila, Somaliland]]
Saylac waxay ahayd magaalo muhiim ah oo ku jirtay dawladihii Islaamiga ahaa ee Geeska Afrika sida [[Saldanadi Ifat|Saldanadii Ifat]] iyo [[Saldanadii Cadal]]. Labadan saldanadood waxay door weyn ka ciyaareen taariikhda gobolka, gaar ahaan xilligii dagaalladii u dhexeeyay dawladaha Islaamka iyo boqortooyadii Abyssinia.
[[File:The Sultanate of Ifat.png|thumb|right|290px|Khariidad muujinaysa dhulkii ay ka talin jirtay [[Saldanadi Ifat|Saldanadii Ifat]].]]
Saldanadii Ifat waxay ahayd mid ka mid ah dawladihii Islaamiga ahaa ee hore uga jiray Geeska Afrika, waxayna maamuli jirtay qaybo badan oo ka mid ah xeebaha iyo dhulka gudaha. Magaalada Saylac waxay ahayd mid ka mid ah dekedihii muhiimka ahaa ee dawladan.
[[File:Adal sultanate during the conquest of habesh.jpg|thumb|right|290px|Khariidad muujinaysa dhulkii ay ka talin jirtay [[Saldanadii Cadal]].]]
Kadib burburkii Ifat, [[Saldanadii Cadal]] ayaa noqotay dawlad awood badan oo maamuli jirtay qaybo badan oo ka mid ah Geeska Afrika. Xilligii [[Imaam Axmed Guray|Imaam Axmed Gurey]] (Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi)oo aha [[Gadabuursi|Beesha Gadabuursi]] gaar ahan beelaha Maxad case lafta Cismaan Muuse Maxamed Case (Abrayn ), Cadal waxay noqotay quwad militari oo xooggan oo dagaallo waaweyn la gashay boqortooyadii Itoobiya.
[[File:City Gate, Harar Jugol (14464345823).jpg|City_Gate,_Harar_Jugol_(14464345823)|thumb|right|280px|Derbiyada magaalada taariikhiga ah ee [[Harar]].]]
Magaalada [[Harar]] ayaa sidoo kale xiriir dhow la lahayd Saylac iyo dawladihii Islaamiga ahaa ee gobolka. Harar waxay ahayd xarun diimeed iyo mid siyaasadeed oo muhiim ah qarniyo badan.
=== Kaalinta Beesha Gadabuursi ee Halganka Madax-bannaanida Jabuuti ===
Beesha [[Gadabuursi]] (Samaroon) waxay door aasaasi ah ka qaadatay halgankii madax-bannaanida dalka Jabuuti. Iyadoo ka kooban saddexda garab ee waaweyn ('''Habar Cafaan, Makaahiil, iyo Mahad-Asse'''), beeshu waxay horseed ka ahayd dhaqdhaqaaqyadii ugu horreeyay ee siyaasadda iyo kuwii dambe ee hubaysnaa.
=== Geesiyaasha Beesha ee Halganka Horkacay ===
==== 1. Hoggaanka Siyaasadda iyo Bilowgii Halganka ====
* '''Djama Ali Moussa (Mahad-Asse= Bahabar celi)''': Wuxuu ahaa ninkii u horreeyay ee Soomaali ah ee loo doorto madaxa Golaha Dowladda (President of the Government Council) ee French Somaliland (1946–1957). Wuxuu ahaa aasaasihii nidaamka siyaasadeed ee Jabuuti.
* '''Sultan Mahamed Haji Dideh (Mahad-Asse=Bahabar celi)''': Ganacsade iyo oday dhaqameed dhisay kaabayaasha magaalada Jabuuti, dhisayna masaajidkii ugu horreeyay 1891,ahaana ninkii magaca '''French Somaliland''' (Côte Française des Somalis) u bixiyay dhulka Jabuuti, ninkaas waxa la sheegaa inuu ahaa halgamaagii weynaa ee jabuuti soo mara. Sidoo kale aha suldanki Saylac waqtigi British Somaliland horaantii qarnigii 20aad.
* '''Haji Jibril Jilane Farah(Mahad-Asse=Rer Maxamed)''': Halgamaa weyn oo lagu yaqaanay aragtidiisa dheer iyo dhabar-adayga uu kala hor yimid gumeysiga Faransiiska, ahaana siyaasigii ugu muhiim sanaa ee Faransiisku ku dileen [[Jabuuti|Jabuuti.]]
==== 2. Aqoonyahannada iyo Garabka Hubaysan (FLCS) ====
* '''Dr. Omar Osman Rabeh (Makaahiil/Reer Yoonis)''': Aqoonyahan iyo mufakir weyn. Xabsigii uu ku jiray 1968–1975 wuxuu ahaa calaamad u ah iska caabinta Faransiiska. Isaga dartiis ayaa loo fuliyay afduubkii safiirka Faransiiska.
* '''Mohamed Osman Huffaneh (Makaahiil)''': Mid ka mid ah saraakiishii ugu sarreeyay ee ururka [[Somali Coast Protectorate|FLCS]], ahaana ninkii horseeday hawlgalladii milatari ee gumeysiga lagu wiiqay.
* '''Omar Sharidi Buuni (Habar Cafaan)''': Halgamaa caan ah oo ka mid ahaa dhallinyaradii ugu horreysay ee abaabusha kacdoonnada magaalooyinka, isagoo ka tirsanaa ururradii horyaalka u ahaa xornimada.
* '''Mohamed Omar(Makaahiil: Bahabar Cabdale)(Halgamaa)''':Waxa uu ka mid ahaa dhalinyarti u soo dhabar adaygay cadaadiska gumeysiga ee lala beegsanayay halgamayaasha Jabuuti
==== 3. Haweenka Geesiyaasha ah ====
Dumarka Gadabuursi waxay ahaayeen kuwo si geesinnimo leh ugu dhex jiray mudaaharaadyada:
* '''Dahabo Farah (Mahad-Asse=rer Mahamed)''': Waxay ahayd hoggaamiye bulsho oo caan ku ahayd abaabulka haweenka iyo dhiirigelinta dadka u taagan xornimada.
* '''Xadiija (Khadra) Gadabuursi''': Waxay ka dhex muuqatay safafka hore ee kacdoonkii dadweynaha, iyadoo ka badbaaday xarigyo iyo cadaadis badan.
<Mark>Iyo qaar kaloo badan oo la qariyey Taariikhdooda iyo halganka ay ka qaateen halganka madax-banaanida jabuuti.</Mark>
=== Kaalintii Ururka FLCS iyo Beesha Gadabuursi ===
<blockquote>Beesha Gadabuursi waxay saldhig weyn u ahayd ururkii [[Somali Coast Protectorate|Front for the Liberation of the Somali Coast (FLCS)]]. Inta badan dhalinyarada beesha waxay ka soo galeen halganka dhinaca xuduudka Somaliland (Saylac iyo Lughaya), iyagoo gumeysiga ka soo weerari jiray dhinaca koonfureed ee Jabuuti.
Taariikh ahaana, [[Beesha Maxamed Case|beelaha Maxamed Case]] oo ka tirsan beelweynta [[Gadabuursi]], kuwaas oo dega Saylac iyo deegaanka ku xeeran, waxay door muhiim ah ku lahaayeen dhacdooyin badan oo taariikhi ah oo ka dhacay Geeska Afrika. Qaar ka mid ah dadka beelahan ayaa sidoo kale ka qayb qaatay halgankii lagu xoreynayay [[Jabuuti]] xilligii [[Faransiiska|gumaysiga Faransiiska]], iyagoo ka mid ahaa kooxihii ugu badnaa ee ka soo horjeeday maamulka gumaysiga ee Faransiiska ee ka jiray dalkaas qarnigii 20aad.</blockquote>
=== Cadaadiskii Gumeysiga (Tarxiilkii) ===
<blockquote>Taariikhdu waxay xustaa in sanadkii 1967, gumeysigii Faransiisku uu [[Jabuuti]] ka tarxiilay dad ka badan <mark>25,000 oo qof qaarkana la diley kuwaas oo u badnaa [[Gadabuursi|beesha Gadabuursi]],</Mark> si uu u dhimo codadka doonayay madax-bannaanida iyo midnimada Soomaali-Weyn.</blockquote>
=== Heesaa Reer Saylac ===
Qarnigii 19aad, sahamiyihii reer Austria ee '''Philipp Paulitschke''' ayaa xusay hees qadiimi ah oo ka timid magaalada Saylac. Sida uu sheegay, sanadkii 1886 sarkaal Ingiriis ah oo lagu magacaabi jiray '''J. S. King''' ayaa duubay hees loo yaqaan '''"To My Beloved"''' oo uu tiriyey nin ka tirsan [[Gadabuursi]] gaar ahaan beesha reer Maxamed kuna socotay gabadh ay isku beel ahaayeen. Heestaas ayaa noqotay mid aad looga yaqaan Saylac inkasta oo Soomaalida kale ay ku adkayd inay si buuxda u fahmaan.
=== Heesta "To My Beloved" ===
Heesta qadiimiga ah ee laga duubay magaalada Saylac waxaa loo qoray sidan marka loo rogo far Soomaali:
<poem><blockquote>"Inád dor santahâj wahân kagarân difta ku gutalah.
Jidkagi dalajsna sidî dagal madobája.
Bukur dora dûk lamâ hadto ê darafmadan ghaili.
Dukad jo tawâschi âd g'amahā dibugu la fijûtu?
Darhaga harábka o dakhal sides mughda.
Darafjid harako ádigo dalaka lainâjā
Dugagadaha wahan kagadigî dûbi l'agêda.
Dunjada turkugû nûdugûja dâr-taijadda búhada.
Jilal dirbigga Sâhil bâdūbī sarênkīja.
Dara'dînă wahio kugudi doha Hirwwâ.
Duhbán kagalên nimika dagâ dabâ nugâlīda.
Meschád kádaiji kamâ aid'in dûgsin l'abája.
Jntán maraddu d'a'is kagadimân dûbō gūguschâda"
</blockquote></poem>
=== Abu Bakr Pasha ===
Abu Bakr Pasha wuxuu ahaa guddoomiyihii Saylac sanadkii 1877, wuxuuna ka tirsanaa maamulka {{lang|so|Cusmaaniyiinta}} ee gobolka. Waxaa la rumeysan yahay inuu ka soo jeeday [[Gadabuursi|qabiilka Gadabuursi]] gaar ahan beesha Maxad case( [[Beesha reer maxamed Maxad case|Reer Maxamed]]) ee deggan Saylac iyo hareeraheeda.
[[File:Abubakr.jpg|thumb|middle|250px|Abu Bakr Pasha oo ka tirsan Reer Maxamed Habar Muuse, ahaana guddoomiyihii Saylac dabayaaqadii qarnigii 19-aad, gaar ahaan sanadkii 1877.]]
Sawirka Abu Bakr Pasha waxaa sameeyay safar-baarayaal ka socday {{lang|it|Società Geografica Italiana}} intii u dhaxeysay 1877–1878, markii ay sahaminayeen dhulka {{lang|so|Ethiopia}} iyo Geeska Afrika. Saylac xilligaa waxay ahayd deked ganacsi oo muhiim ah, isku xirta gudaha Ethiopia iyo xeebaha Badda Cas.
=== Buralleh (Buralli) Robleh ===
'''Buralleh (Buralli) Robleh''' wuxuu ahaa sarkaal boolis (Sub-Inspector of Police) oo ka shaqayn jiray magaalada [[Zeila]] xilligii maamulka [[British Somaliland]] horraantii qarnigii 20aad. Wuxuu ka mid ahaa saraakiishii Soomaalida ee ka shaqayn jiray maamulka Ingiriiska ee xeebaha waqooyi ee Soomaalida.
[[File:Burallehroble.jpg|thumb|280px|Buralleh (Buralli) Robleh oo ka tirsan beesha reer Maxamed ([[Maxad case|Maxamed case]]) ee beelweynta [[Gadabuursi|Gadabuurs]]<nowiki/>i, ahaana Sarkaal police ka hawl geli jiray Saylac, iyo General Gordon, Gudoomiyihi British Somaliland, Magaalada [[Saylac]] (1921).]]
Buugga '''Sun, Sand and Somals''' (1921), oo uu qoray [[Major H. Rayne]], ayaa xusay Buralleh Robleh isaga oo ahaa sarkaal boolis oo muhiim ah oo ka hawlgeli jiray Zeila. Qoraagu wuxuu tilmaamay in Buralleh Robleh uu ka mid ahaa ragga deegaanka ee Ingiriisku ku tiirsanaa si ay u maamulaan amniga iyo nidaamka magaalada Saylac iyo deegaannada ku xeeran.
Sannadkii 1921 ayaa sawir laga qaaday Buralleh Robleh isaga oo la socda guddoomiyihii [[British Somaliland]] '''General Gordon''' xilli uu booqasho ku joogay magaalada Zeila. Sawirkaas oo markii dambe lagu daabacay qoraallo iyo kayd taariikheed ayaa muujinaya kaalintii saraakiisha Soomaalida ee ka qayb qaadan jiray maamulka gumaysiga ee deegaanka.
=== Xiriirka Beesha Reer Maxamed ===
Beesha Reer Maxamed waxay qayb ka ahayd *hoggaanka bulshada iyo ganacsiga Saylac*, waxayna la xiriirtay '''beesha Habar Muuse (Abreyn)'''. Taariikh ahaan, xubno ka tirsan beeshan ayaa ka qayb qaatay:
* Maamulka dekedaha Saylac
* Ganacsiga xoolaha iyo badeecooyinka kale
* Ilaalinta iyo difaaca bulshada deegaanka.
=== Ganacsiga Xeebaha ===
[[File:Zeila waterfront in 1877.jpg|thumb|Middle|350px|Sawirka Xeebaha dekeda Saylac,1877.]]
<blockquote>
Taariikh ahaan, beesha '''Reer Maxamed''' oo ka tirsan beelweynta [[Gadabuursi]] waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii ka socday xeebaha waqooyi ee Geeska Afrika, gaar ahaan magaalooyinka [[Zeila|Saylac]] iyo [[Bulaxaar]], iyo gudaha dhulka [[Harar]]. Ganacsatada beeshan waxay qayb ka ahaayeen shabakaddii ganacsi ee isku xidhi jirtay xeebaha Badda Cas iyo suuqyada gudaha Itoobiya.</blockquote><br><blockquote>
Ganacsatada Reer Maxamed waxay ka keeni jireen [[Harar]] iyo dhulka Oromada badeecooyin ay ka mid ahaayeen '''kafee''', '''saffron (baastar)''', '''faan-maroodi''', iyo '''baalal shimbiro''','''Dahab'''. Badeecooyinkan waxaa lagu soo dejin jiray suuqyada xeebaha sida [[Zeila|Saylac]] iyo [[Bulaxaar]], halkaas oo markabyo ka iman jiray [[gacanka Cadmeed]] iyo xeebaha kale ee Badda Cas ay ka qaadi jireen.</blockquote>
<blockquote>Dhanka kale, ganacsatadu waxay gudaha u qaadi jireen alaabo dibadda laga keenay sida '''zinc''', '''naxaasta''', '''maryo ballaadhan''', iyo '''badeecooyin kale oo warshadaysan'''. Ganacsigu wuxuu badanaa socon jiray xilliyo gaar ah oo sanadka ka mid ah, ganacsataduna waxay mararka qaar safarro badan ku tegi jireen dekedaha Carabta si ay u dhammeystiraan is-weydaarsiga ganacsiga.</blockquote>
Ganacsigan ayaa ka dhigay [[Zeila|Saylac]] iyo [[Bulaxaar]] xarumo muhiim ah oo isku xidha ganacsiga badda iyo kan gudaha, iyadoo ganacsatada Reer Maxamed ay ka mid ahaayeen kooxihii ganacsi ee firfircoonaa ee ka shaqayn jiray isku xidhka suuqyada [[Harar]] iyo xeebaha Badda Cas.
== Laamaha ==
* Reer Cabdille
* Axmed Cigaal
* Galaalweyn
* Gadhadhweyn
* Dhegood
* Reer Aadan
* Horkameer
== Hoggaanka Dhaqanka ==
Beesha Reer Maxamed waxay leedahay cuqaal iyo odayaal dhaqameed. Waxaa ka mid ah:
* Suldaan Sheekh Ibraahim Cabdi Riiraash
* Suldaan Xaaji Daahir Awcilmi
* Caaqil Cali Bile Suldaan
* Caaqil Faarax Geedi Cali
* Caaqil Cabdi Axmed Dhidar
* Caaqil Cumar Cali Faarax
* Caaqil Mahdi Warsame Kaahin
* Caaqil Faarax Ilka-case
* Caaqil Cabdi Cilmi Camir
== Siyaasadda ==
Qaar ka mid ah siyaasiyiinta laga soo jeedo beesha waxaa ka mid ah:
* Cali Xaamud Jibriil (Ex-Wasiir iyo Xildhibaan)
* Axmed Xaaji Daahir Aw Cilmi
* Ahmed Adan Ahmed Buuhane (Wasiirka Qorshaynta Somaliland)
* Mudane Farxaan Axmed Habane (Xoghayaha Fulinta Dawladda Hoose Boorama)
* Mukhtaar Cige Aamin Guuleed
* Xuseen Caateeye Gaafane (Gudoomiyaha Wasaaradda Waxbarashada iyo Sayniska ee Gobolka Awdal )
* Ahmed Mohamed Mahamoud (Afwayne)
* Caasha Koos (Xildhibaan Golaha Shacabka)
* Maxamed Cabdi Gaafane
* Farah Ismail Sidci (Guddoomiyaha Komishanka Doorashooyinka Gobolka Awdal)
== Ganacsato ==
Qaar ka mid ah ganacsatada:
* Xaaji Muumin Jaamac Samaale
* Xaaji Daauud Cali Samaale
* Mustafe Mohamed Daahir
* Ahmed Cabdirahman Colahaye
* Xuseen Kaahiye Khaliif
== Aqoonyahanno ==
* Prof. Xuseen Cige Aamin Guuleed
* Prof. Saleeban Cige Aamin Guuleed
* Prof. Maxamed Kaahiye Khaliif
* Nuur Aadan Shirdoon
== Saraakiil Ciidan ==
* G/Sare Axmed Ciise Axmed
* S/Guuto Yuusuf Aw Iimaan Diiriye
* S/Guuto Axmed Ciise Ruush
* G/Sare Mako Jaamac Xuseen
* G/Dhexe Cali Uurdoox
* G/Le Axmed Kaahin
== Sidoo kale eeg ==
* [[Saldanadii Cadal]]
* [[Saldanadi Ifat|Saldanadii ifat]]
* [[Taariikhda Jabuuti]]
* [[Gadabuursi]]
== Tixraac ==
<references>
<ref>https://alchetron.com/Sultan-Mahomed-Haji-Dideh</ref>
<ref>https://wardheernews.com/first-footsteps-into-the-horn-sir-richard-burton-and-the-tribes-of-the-somali-frontier/</ref>
<ref>https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-zeila-zayla</ref>
<ref>https://www.scribd.com/document/646653318/he-Trade-of-the-Gulf-of-Aden-Ports-of-Africa</ref>
<ref>https://markjosephjochim.com/2017/09/12/french-somali-coast-81-1915/</ref>
<ref>https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-harar-the-city</ref>
<ref>https://sah.org/2015/02/11/harar-and-old-goa-architectural-hybridity-on-the-periphery/</ref>
<ref>https://grokipedia.com/page/Abadir_Umar_ar-Rida</ref>
<ref>https://www.academia.edu/50936381/The_Ethiopian_Adal_War_1529_1543</ref>
<ref>https://panafrocore.com/2024/04/02/the-history-of-the-adal-sultanate-in-the-horn-of-africa/</ref>
<ref>https://en.sewasew.com/p/gadabuursi-ethnography</ref>
<ref>https://www.101lasttribes.com/tribes/gadabuursi.html</ref>
<ref>https://www.researchgate.net/publication/314597073_Ifat_Sultanate_of</ref>
<ref>https://www.africanhistoryextra.com/p/a-muslim-kingdom-in-the-ethiopian</ref>
<ref>http://beeshadireed.blogspot.com/2012/04/reer-Maxamed-gadabursi-dir-clan.html</ref>
<ref>{{cite web |title=Gadabuursi |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Gadabuursi |website=Wikipedia}}</ref>
<ref>{{cite web |title=Dir (clan) |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Dir_(clan) |website=Wikipedia}}</ref>
</references>
pwpelgpm0vdy39byqda70azsjjlo76y
298108
298107
2026-06-03T10:19:21Z
شيخ عبد الرحمن
44350
/* Qaybinta iyo Deegaannada */ Correction
298108
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Somali Clan}}
{{Infobox ethnic group
| group = Reer Maxamed<br> رير محمد <br> La famille de Mohammed
| native_name = رير محمد
| native_name_lang = ar
| flag = [[File:Flag_of_Somaliland.svg|70px]] [[File:Flag_of_Djibouti.svg|60px]] [[File:Flag_of_Somalia.svg|60px]] [[File:Flag_of_Ethiopia.svg|70px]]
[[File:Flag_of_Kenya.svg|60px]] [[File:Flag_of_Qatar.svg|70px]] [[File:Flag_of_the_United_States.svg|60px]] [[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Eritrea.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Kuwait.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Italy.svg|60px]]
| ethnicity = Somali
| clan = Samaroon
| parent_tribe = Gadabuursi (Dir)
| subclan = Maxamed Muuse Maxamed
| descended = Maxamed Muuse Maxamed Samarroon Siciid Daa'uud
|rels=[[File:Star and Crescent.svg|19px]] [[Islam]] ([[Sunni Islam|Sunni<Sup>100%</sup>]])|related-c=[[Maxad case]], [[Bahabar Aadan]] , [[Habarcafaan]] , [[Makaahiil]] ,[[Jibriil Yoonis]] and other [[Gadabuursi]] groups <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->|languages=[[Somali]], [[Carabi]], [[Oromo]], [[France|French]], [[English]], [[Amharic]]|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Djibouti}}|region3={{flagcountry|Ethiopia}}|region4={{flagcountry|Saudi_Arabia}}|region5={{flagcountry|Kenya}}|region6={{flagcountry|United States}}|region7={{flagcountry|Somalia}}|region8={{flagcountry|Eritrea}}}}
'''Reer Moh'd''' ([[Af-Soomaali|Soomaali]]: '''Reer Maxamed''', [[Af-Carabi]]: رير محمد, [[Af-Faransiis]]:'''La famille de Mohammed''') waa jilib ka tirsan beelaha Samaroon ([[Gadabuursi]]), gaar ahaan faraca '''Maxamed Muuse Maxamed ee Siciid Daa'uud'''. Beeshu waxay inta badan degtaa gobolka [[Salal]]<ref>"Beeshu waxay inta badan degtaa gobolka [[Salal]]"</ref>, [[Awdal]], [[Hargeysa]] ee [[Somaliland]] iyo Jamhuuriyadda [[Djibouti]], sidoo kale waxay ku nool yihiin qaybo ka mid ah Soomaaliya iyo qurbaha.
[[File:Calanka Beesha Reer Maxamed (RM7).png|thumb|300px|<Mark>Calanka Beesha Reer Maxamed (RM7)</Mark>]]
== Qaybinta iyo Deegaannada ==
*Beesha Reer Maxamed waxay ka mid tahay beelaha hoostaga '''Habar Muuse''', waxaana ay ka tirsan tahay faraca Maxamedcase Makadoor Siciid Daa'uud ee Gadabuursi. Beeshu waxay ka kooban tahay toddoba jilib.Waan qabiilka ugu badan Beelaha maxamed case,Reer Maxamed waa dadka ilbax ahaan ugu horeeya dadka Soomaalida taasi waxa kuu cadaynaysa: Marka la jooga qurbaha ama dalka dibadiisa in xifiisyada iyo meelaha shaqooyinka muhiimka ahi ka socdaan dadka kaliya ee aad ku arkaysaa ay yihiin dad ka soo jeeda Beesha Reer Maxamed, markaas taasi waxa ay ku tusinaysaa inay yihiin dad leh xadaarad iyo ilbaxnimo soo jireen ah.
*Reer maxamed waa dad lagu yaqaano geesinimo iyo raganimo sido kale waa dad xadaariyiina.
*Beesha Reer Maxamed waa Beelaha hogaanka siyaasadeed maamul majaraha u haya dawladaha Soomaalida.Beesha Reer Maxamed ayaa ilaa wakhtigan saamayn wayn kuleh ama u taliya siyaasada dawladaha Geeska ama dawladaha Soomaalida. Siyaasiyiinta Reer Maxamed waa kuwa badiyaa Beelaha Gadabuursi ama Maxamed Case u matala kuraasta saami siyaasadeed ee [[Somaliland]], [[Somalia]] iyo [[Djibouti]].
<blockquote>Beesha Reer Maxamed waxay caan ku tahay nabada iyo horumarka. Tan iyo ilaa heshiisyadii lagu dhisay maamulka Soomaaliland ayay beeshu martigelin, taageero, dhexdhexaadin iyo tusaalayn ku wadan bulshada ku dhaqan deegaanadaasi. Waxaa intaas dheer oo [[Beesha reer maxamed Maxad case|beesha Reer Maxamed]] lagu yaqaanaa horumarinta iyo dhiirigelinta waxbarashada, caafimaadka, aqoonta iyo cilmiga.</blockquote>
'''Deegaannada ay beeshu degto waxaa ka mid ah:'''
* Dooxada Dibirawayn
* [[Degmada Baki]]
* Abdulqaadir
* Dooxada Biji
* Tooraboore
* Fardo-lagu-xidh
* Budlalay
* Agabar
* [[Qabribayax|Qabri-bayax]]
* Balcad
* [[Janaale]]
* [[Lughaya]]
* Garbodadar
* [[Bu'aale]]
* Aw-dheegle
* [[Lowyacado|Lawyacaddo]]
* [[Baligubadle]]
* Heemaal
* [[Kismaayo]]
* Fiqi Aadan
* Sheekh Awaare
* Damasha
* [[Saylac]]
* Jaldessa
* Diri
* Xooray
* Carawayne
* Afcas
* Geed deeble
* Xamarta
* [[Hargeysa]]
* Cali Xaydh
* Bus
* Caasha-cado
* Buqdhada
* Bacado
* Jidhi
* Buurta Siimoodi
* Dur-Dur Cad
* Cabdi Geedi
* Sitti
* [[Abaarso]]
* [[Kalabaydh, Maroodi Jeex|Kalabaydh]]
* Hadh-wanaag
* [[Arabsiyo]]
* [[Herer|Harar]]
* [[Gabiley]]
* [[Sanaag]]
* Sambabka Cas
* [[Jowhar]]
* Fafan
* [[Dilla]]
* Magaalada Borama (Gobolka Awdal)
* Qaybo ka mid ah Djibouti
* Iyo Qurbaha
== Dhaqaalaha ==
*Dhaqaalaha '''Beesha Reer Maxamed''' waa mid ku dhisan saddex tiir oo waaweyn: xoolo-dhaqasho, macdan, iyo beeraha. Beeshu waxay degtaa deegaano kala duwan, taas oo sahashay in ay yeeshaan dhaqaale ku tiirsan khayraadka dabiiciga ah iyo ganacsi isku xidhan.
=== Xoolo-dhaqasho ===
[[File:Somali camel.jpg|thumb|right|250px| Geelaha dhaqanka ah ee beesha reer Maxamed]]
[[File:Somali Goats.jpg|thumb|right|250px| Adhiga dhaqanka ah ee beesha reer Maxamed]]
Xoolo-dhaqashadu waa laf-dhabarta dhaqaalaha beesha. Geela, lo’da, iyo ariga ayaa bixiya caano, hilib, iyo dakhli ganacsi oo laga helo suuqyada maxalliga ah iyo kuwa gobolka.
=== Macdan ===
[[File:Beryl South Africa.jpg|thumb|right|250px|Beryl — Macdanta Beryllium ee Buuraha Simoodi waa mid laga yaqaan deegaanada beeshu ku nooshahay.]]
Deegaannada qaarkood ee ay beeshu degto, gaar ahaan Buuraha '''Siimoodi''', waxaa laga helaa dahab iyo macdano kale. Soo saarista macdantani waxay qayb ka qaadataa dakhliga iyo ganacsiga deegaanka iyo qoysaska qaarkood.
=== Beeraha ===
[[File:Somalia, Awdal region, Baki District.png|thumb|right|250px|Map-ka Baki, Awdal - Sawir Muujinaya deeganka baki.]]
[[File:Baki awdal1.jpg|thumb|right|290px|Beeraha Xabxabka ee baki]]
[[File:Watermelon_from_Senegal.jpg|thumb|right|250px|Xabxabka la soo goostay]]
Beeruhu waa tiir kale oo muhiim ah. '''Beesha reer maxamed''' waxay si gaar ah ugu xeel dheer yihiin beerista xabxabka iyo dalagyo kale. Wax soo saarka qaar waxaa loo suuq geeyaa gudaha dalka, halka qaar kalena loo dhoofiyo dalalka dariska ah sida [[Ethiopia]] iyo [[Djibouti]].
*Ganacsiga beesha kuma koobna wax-soo-saarka oo keliya, balse wuxuu isku xiraa miyiga, goobaha macdanta laga qodo, Goobaha wax-soo-saarka iyo suuqyada waaweyn, taas oo muujinaysa nidaam dhaqaale oo firfircoon.
== Taariikhda ==
[[File:Zeila ruins.jpeg|thumb|middle|350px|Dhismayaal qadiimi ah oo ku yaal magaalada [[Saylac]], kuwaas oo ka mid ah guryihii dhagaxa ahaa ee taariikhiga ahaa ee magaalada ay ka dhistay [[Beesha reer maxamed Maxad case|Beesha reer maxamed]].]]
<blockquote>
Beesha reer maxamed waxay ka mid ahayd bulshooyinkii taariikhda dheer ku lahaa magaalo xeebeedka [[Saylac]] ee gobolka [[Awdal]]. Magaalada Saylac waxay qarniyo badan ahayd xarun ganacsi, diin iyo ilbaxnimo oo muhiim u ahayd Geeska Afrika.</blockquote><br><blockquote>Guryaha qadiimiga ah ee dhagaxa ka samaysan ee ku yaal magaalada ayaa ka mid ah astaamaha taariikhiga ah ee magaalada, waxaana la sheegaa in dhismayaashaasi ay la xiriireen farsamooyin hore oo lagu farsamayn jiray sonkorta iyo ganacsiga badeecooyinka kale.</blockquote>
[[File:Zayla.jpg|thumb|right|280px|Ruins of the Muslim [[Adal Sultanate|Sultanate of Adal]] in Zeila, Somaliland]]
Saylac waxay ahayd magaalo muhiim ah oo ku jirtay dawladihii Islaamiga ahaa ee Geeska Afrika sida [[Saldanadi Ifat|Saldanadii Ifat]] iyo [[Saldanadii Cadal]]. Labadan saldanadood waxay door weyn ka ciyaareen taariikhda gobolka, gaar ahaan xilligii dagaalladii u dhexeeyay dawladaha Islaamka iyo boqortooyadii Abyssinia.
[[File:The Sultanate of Ifat.png|thumb|right|290px|Khariidad muujinaysa dhulkii ay ka talin jirtay [[Saldanadi Ifat|Saldanadii Ifat]].]]
Saldanadii Ifat waxay ahayd mid ka mid ah dawladihii Islaamiga ahaa ee hore uga jiray Geeska Afrika, waxayna maamuli jirtay qaybo badan oo ka mid ah xeebaha iyo dhulka gudaha. Magaalada Saylac waxay ahayd mid ka mid ah dekedihii muhiimka ahaa ee dawladan.
[[File:Adal sultanate during the conquest of habesh.jpg|thumb|right|290px|Khariidad muujinaysa dhulkii ay ka talin jirtay [[Saldanadii Cadal]].]]
Kadib burburkii Ifat, [[Saldanadii Cadal]] ayaa noqotay dawlad awood badan oo maamuli jirtay qaybo badan oo ka mid ah Geeska Afrika. Xilligii [[Imaam Axmed Guray|Imaam Axmed Gurey]] (Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi)oo aha [[Gadabuursi|Beesha Gadabuursi]] gaar ahan beelaha Maxad case lafta Cismaan Muuse Maxamed Case (Abrayn ), Cadal waxay noqotay quwad militari oo xooggan oo dagaallo waaweyn la gashay boqortooyadii Itoobiya.
[[File:City Gate, Harar Jugol (14464345823).jpg|City_Gate,_Harar_Jugol_(14464345823)|thumb|right|280px|Derbiyada magaalada taariikhiga ah ee [[Harar]].]]
Magaalada [[Harar]] ayaa sidoo kale xiriir dhow la lahayd Saylac iyo dawladihii Islaamiga ahaa ee gobolka. Harar waxay ahayd xarun diimeed iyo mid siyaasadeed oo muhiim ah qarniyo badan.
=== Kaalinta Beesha Gadabuursi ee Halganka Madax-bannaanida Jabuuti ===
Beesha [[Gadabuursi]] (Samaroon) waxay door aasaasi ah ka qaadatay halgankii madax-bannaanida dalka Jabuuti. Iyadoo ka kooban saddexda garab ee waaweyn ('''Habar Cafaan, Makaahiil, iyo Mahad-Asse'''), beeshu waxay horseed ka ahayd dhaqdhaqaaqyadii ugu horreeyay ee siyaasadda iyo kuwii dambe ee hubaysnaa.
=== Geesiyaasha Beesha ee Halganka Horkacay ===
==== 1. Hoggaanka Siyaasadda iyo Bilowgii Halganka ====
* '''Djama Ali Moussa (Mahad-Asse= Bahabar celi)''': Wuxuu ahaa ninkii u horreeyay ee Soomaali ah ee loo doorto madaxa Golaha Dowladda (President of the Government Council) ee French Somaliland (1946–1957). Wuxuu ahaa aasaasihii nidaamka siyaasadeed ee Jabuuti.
* '''Sultan Mahamed Haji Dideh (Mahad-Asse=Bahabar celi)''': Ganacsade iyo oday dhaqameed dhisay kaabayaasha magaalada Jabuuti, dhisayna masaajidkii ugu horreeyay 1891,ahaana ninkii magaca '''French Somaliland''' (Côte Française des Somalis) u bixiyay dhulka Jabuuti, ninkaas waxa la sheegaa inuu ahaa halgamaagii weynaa ee jabuuti soo mara. Sidoo kale aha suldanki Saylac waqtigi British Somaliland horaantii qarnigii 20aad.
* '''Haji Jibril Jilane Farah(Mahad-Asse=Rer Maxamed)''': Halgamaa weyn oo lagu yaqaanay aragtidiisa dheer iyo dhabar-adayga uu kala hor yimid gumeysiga Faransiiska, ahaana siyaasigii ugu muhiim sanaa ee Faransiisku ku dileen [[Jabuuti|Jabuuti.]]
==== 2. Aqoonyahannada iyo Garabka Hubaysan (FLCS) ====
* '''Dr. Omar Osman Rabeh (Makaahiil/Reer Yoonis)''': Aqoonyahan iyo mufakir weyn. Xabsigii uu ku jiray 1968–1975 wuxuu ahaa calaamad u ah iska caabinta Faransiiska. Isaga dartiis ayaa loo fuliyay afduubkii safiirka Faransiiska.
* '''Mohamed Osman Huffaneh (Makaahiil)''': Mid ka mid ah saraakiishii ugu sarreeyay ee ururka [[Somali Coast Protectorate|FLCS]], ahaana ninkii horseeday hawlgalladii milatari ee gumeysiga lagu wiiqay.
* '''Omar Sharidi Buuni (Habar Cafaan)''': Halgamaa caan ah oo ka mid ahaa dhallinyaradii ugu horreysay ee abaabusha kacdoonnada magaalooyinka, isagoo ka tirsanaa ururradii horyaalka u ahaa xornimada.
* '''Mohamed Omar(Makaahiil: Bahabar Cabdale)(Halgamaa)''':Waxa uu ka mid ahaa dhalinyarti u soo dhabar adaygay cadaadiska gumeysiga ee lala beegsanayay halgamayaasha Jabuuti
==== 3. Haweenka Geesiyaasha ah ====
Dumarka Gadabuursi waxay ahaayeen kuwo si geesinnimo leh ugu dhex jiray mudaaharaadyada:
* '''Dahabo Farah (Mahad-Asse=rer Mahamed)''': Waxay ahayd hoggaamiye bulsho oo caan ku ahayd abaabulka haweenka iyo dhiirigelinta dadka u taagan xornimada.
* '''Xadiija (Khadra) Gadabuursi''': Waxay ka dhex muuqatay safafka hore ee kacdoonkii dadweynaha, iyadoo ka badbaaday xarigyo iyo cadaadis badan.
<Mark>Iyo qaar kaloo badan oo la qariyey Taariikhdooda iyo halganka ay ka qaateen halganka madax-banaanida jabuuti.</Mark>
=== Kaalintii Ururka FLCS iyo Beesha Gadabuursi ===
<blockquote>Beesha Gadabuursi waxay saldhig weyn u ahayd ururkii [[Somali Coast Protectorate|Front for the Liberation of the Somali Coast (FLCS)]]. Inta badan dhalinyarada beesha waxay ka soo galeen halganka dhinaca xuduudka Somaliland (Saylac iyo Lughaya), iyagoo gumeysiga ka soo weerari jiray dhinaca koonfureed ee Jabuuti.
Taariikh ahaana, [[Beesha Maxamed Case|beelaha Maxamed Case]] oo ka tirsan beelweynta [[Gadabuursi]], kuwaas oo dega Saylac iyo deegaanka ku xeeran, waxay door muhiim ah ku lahaayeen dhacdooyin badan oo taariikhi ah oo ka dhacay Geeska Afrika. Qaar ka mid ah dadka beelahan ayaa sidoo kale ka qayb qaatay halgankii lagu xoreynayay [[Jabuuti]] xilligii [[Faransiiska|gumaysiga Faransiiska]], iyagoo ka mid ahaa kooxihii ugu badnaa ee ka soo horjeeday maamulka gumaysiga ee Faransiiska ee ka jiray dalkaas qarnigii 20aad.</blockquote>
=== Cadaadiskii Gumeysiga (Tarxiilkii) ===
<blockquote>Taariikhdu waxay xustaa in sanadkii 1967, gumeysigii Faransiisku uu [[Jabuuti]] ka tarxiilay dad ka badan <mark>25,000 oo qof qaarkana la diley kuwaas oo u badnaa [[Gadabuursi|beesha Gadabuursi]],</Mark> si uu u dhimo codadka doonayay madax-bannaanida iyo midnimada Soomaali-Weyn.</blockquote>
=== Heesaa Reer Saylac ===
Qarnigii 19aad, sahamiyihii reer Austria ee '''Philipp Paulitschke''' ayaa xusay hees qadiimi ah oo ka timid magaalada Saylac. Sida uu sheegay, sanadkii 1886 sarkaal Ingiriis ah oo lagu magacaabi jiray '''J. S. King''' ayaa duubay hees loo yaqaan '''"To My Beloved"''' oo uu tiriyey nin ka tirsan [[Gadabuursi]] gaar ahaan beesha reer Maxamed kuna socotay gabadh ay isku beel ahaayeen. Heestaas ayaa noqotay mid aad looga yaqaan Saylac inkasta oo Soomaalida kale ay ku adkayd inay si buuxda u fahmaan.
=== Heesta "To My Beloved" ===
Heesta qadiimiga ah ee laga duubay magaalada Saylac waxaa loo qoray sidan marka loo rogo far Soomaali:
<poem><blockquote>"Inád dor santahâj wahân kagarân difta ku gutalah.
Jidkagi dalajsna sidî dagal madobája.
Bukur dora dûk lamâ hadto ê darafmadan ghaili.
Dukad jo tawâschi âd g'amahā dibugu la fijûtu?
Darhaga harábka o dakhal sides mughda.
Darafjid harako ádigo dalaka lainâjā
Dugagadaha wahan kagadigî dûbi l'agêda.
Dunjada turkugû nûdugûja dâr-taijadda búhada.
Jilal dirbigga Sâhil bâdūbī sarênkīja.
Dara'dînă wahio kugudi doha Hirwwâ.
Duhbán kagalên nimika dagâ dabâ nugâlīda.
Meschád kádaiji kamâ aid'in dûgsin l'abája.
Jntán maraddu d'a'is kagadimân dûbō gūguschâda"
</blockquote></poem>
=== Abu Bakr Pasha ===
Abu Bakr Pasha wuxuu ahaa guddoomiyihii Saylac sanadkii 1877, wuxuuna ka tirsanaa maamulka {{lang|so|Cusmaaniyiinta}} ee gobolka. Waxaa la rumeysan yahay inuu ka soo jeeday [[Gadabuursi|qabiilka Gadabuursi]] gaar ahan beesha Maxad case( [[Beesha reer maxamed Maxad case|Reer Maxamed]]) ee deggan Saylac iyo hareeraheeda.
[[File:Abubakr.jpg|thumb|middle|250px|Abu Bakr Pasha oo ka tirsan Reer Maxamed Habar Muuse, ahaana guddoomiyihii Saylac dabayaaqadii qarnigii 19-aad, gaar ahaan sanadkii 1877.]]
Sawirka Abu Bakr Pasha waxaa sameeyay safar-baarayaal ka socday {{lang|it|Società Geografica Italiana}} intii u dhaxeysay 1877–1878, markii ay sahaminayeen dhulka {{lang|so|Ethiopia}} iyo Geeska Afrika. Saylac xilligaa waxay ahayd deked ganacsi oo muhiim ah, isku xirta gudaha Ethiopia iyo xeebaha Badda Cas.
=== Buralleh (Buralli) Robleh ===
'''Buralleh (Buralli) Robleh''' wuxuu ahaa sarkaal boolis (Sub-Inspector of Police) oo ka shaqayn jiray magaalada [[Zeila]] xilligii maamulka [[British Somaliland]] horraantii qarnigii 20aad. Wuxuu ka mid ahaa saraakiishii Soomaalida ee ka shaqayn jiray maamulka Ingiriiska ee xeebaha waqooyi ee Soomaalida.
[[File:Burallehroble.jpg|thumb|280px|Buralleh (Buralli) Robleh oo ka tirsan beesha reer Maxamed ([[Maxad case|Maxamed case]]) ee beelweynta [[Gadabuursi|Gadabuurs]]<nowiki/>i, ahaana Sarkaal police ka hawl geli jiray Saylac, iyo General Gordon, Gudoomiyihi British Somaliland, Magaalada [[Saylac]] (1921).]]
Buugga '''Sun, Sand and Somals''' (1921), oo uu qoray [[Major H. Rayne]], ayaa xusay Buralleh Robleh isaga oo ahaa sarkaal boolis oo muhiim ah oo ka hawlgeli jiray Zeila. Qoraagu wuxuu tilmaamay in Buralleh Robleh uu ka mid ahaa ragga deegaanka ee Ingiriisku ku tiirsanaa si ay u maamulaan amniga iyo nidaamka magaalada Saylac iyo deegaannada ku xeeran.
Sannadkii 1921 ayaa sawir laga qaaday Buralleh Robleh isaga oo la socda guddoomiyihii [[British Somaliland]] '''General Gordon''' xilli uu booqasho ku joogay magaalada Zeila. Sawirkaas oo markii dambe lagu daabacay qoraallo iyo kayd taariikheed ayaa muujinaya kaalintii saraakiisha Soomaalida ee ka qayb qaadan jiray maamulka gumaysiga ee deegaanka.
=== Xiriirka Beesha Reer Maxamed ===
Beesha Reer Maxamed waxay qayb ka ahayd *hoggaanka bulshada iyo ganacsiga Saylac*, waxayna la xiriirtay '''beesha Habar Muuse (Abreyn)'''. Taariikh ahaan, xubno ka tirsan beeshan ayaa ka qayb qaatay:
* Maamulka dekedaha Saylac
* Ganacsiga xoolaha iyo badeecooyinka kale
* Ilaalinta iyo difaaca bulshada deegaanka.
=== Ganacsiga Xeebaha ===
[[File:Zeila waterfront in 1877.jpg|thumb|Middle|350px|Sawirka Xeebaha dekeda Saylac,1877.]]
<blockquote>
Taariikh ahaan, beesha '''Reer Maxamed''' oo ka tirsan beelweynta [[Gadabuursi]] waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii ka socday xeebaha waqooyi ee Geeska Afrika, gaar ahaan magaalooyinka [[Zeila|Saylac]] iyo [[Bulaxaar]], iyo gudaha dhulka [[Harar]]. Ganacsatada beeshan waxay qayb ka ahaayeen shabakaddii ganacsi ee isku xidhi jirtay xeebaha Badda Cas iyo suuqyada gudaha Itoobiya.</blockquote><br><blockquote>
Ganacsatada Reer Maxamed waxay ka keeni jireen [[Harar]] iyo dhulka Oromada badeecooyin ay ka mid ahaayeen '''kafee''', '''saffron (baastar)''', '''faan-maroodi''', iyo '''baalal shimbiro''','''Dahab'''. Badeecooyinkan waxaa lagu soo dejin jiray suuqyada xeebaha sida [[Zeila|Saylac]] iyo [[Bulaxaar]], halkaas oo markabyo ka iman jiray [[gacanka Cadmeed]] iyo xeebaha kale ee Badda Cas ay ka qaadi jireen.</blockquote>
<blockquote>Dhanka kale, ganacsatadu waxay gudaha u qaadi jireen alaabo dibadda laga keenay sida '''zinc''', '''naxaasta''', '''maryo ballaadhan''', iyo '''badeecooyin kale oo warshadaysan'''. Ganacsigu wuxuu badanaa socon jiray xilliyo gaar ah oo sanadka ka mid ah, ganacsataduna waxay mararka qaar safarro badan ku tegi jireen dekedaha Carabta si ay u dhammeystiraan is-weydaarsiga ganacsiga.</blockquote>
Ganacsigan ayaa ka dhigay [[Zeila|Saylac]] iyo [[Bulaxaar]] xarumo muhiim ah oo isku xidha ganacsiga badda iyo kan gudaha, iyadoo ganacsatada Reer Maxamed ay ka mid ahaayeen kooxihii ganacsi ee firfircoonaa ee ka shaqayn jiray isku xidhka suuqyada [[Harar]] iyo xeebaha Badda Cas.
== Laamaha ==
* Reer Cabdille
* Axmed Cigaal
* Galaalweyn
* Gadhadhweyn
* Dhegood
* Reer Aadan
* Horkameer
== Hoggaanka Dhaqanka ==
Beesha Reer Maxamed waxay leedahay cuqaal iyo odayaal dhaqameed. Waxaa ka mid ah:
* Suldaan Sheekh Ibraahim Cabdi Riiraash
* Suldaan Xaaji Daahir Awcilmi
* Caaqil Cali Bile Suldaan
* Caaqil Faarax Geedi Cali
* Caaqil Cabdi Axmed Dhidar
* Caaqil Cumar Cali Faarax
* Caaqil Mahdi Warsame Kaahin
* Caaqil Faarax Ilka-case
* Caaqil Cabdi Cilmi Camir
== Siyaasadda ==
Qaar ka mid ah siyaasiyiinta laga soo jeedo beesha waxaa ka mid ah:
* Cali Xaamud Jibriil (Ex-Wasiir iyo Xildhibaan)
* Axmed Xaaji Daahir Aw Cilmi
* Ahmed Adan Ahmed Buuhane (Wasiirka Qorshaynta Somaliland)
* Mudane Farxaan Axmed Habane (Xoghayaha Fulinta Dawladda Hoose Boorama)
* Mukhtaar Cige Aamin Guuleed
* Xuseen Caateeye Gaafane (Gudoomiyaha Wasaaradda Waxbarashada iyo Sayniska ee Gobolka Awdal )
* Ahmed Mohamed Mahamoud (Afwayne)
* Caasha Koos (Xildhibaan Golaha Shacabka)
* Maxamed Cabdi Gaafane
* Farah Ismail Sidci (Guddoomiyaha Komishanka Doorashooyinka Gobolka Awdal)
== Ganacsato ==
Qaar ka mid ah ganacsatada:
* Xaaji Muumin Jaamac Samaale
* Xaaji Daauud Cali Samaale
* Mustafe Mohamed Daahir
* Ahmed Cabdirahman Colahaye
* Xuseen Kaahiye Khaliif
== Aqoonyahanno ==
* Prof. Xuseen Cige Aamin Guuleed
* Prof. Saleeban Cige Aamin Guuleed
* Prof. Maxamed Kaahiye Khaliif
* Nuur Aadan Shirdoon
== Saraakiil Ciidan ==
* G/Sare Axmed Ciise Axmed
* S/Guuto Yuusuf Aw Iimaan Diiriye
* S/Guuto Axmed Ciise Ruush
* G/Sare Mako Jaamac Xuseen
* G/Dhexe Cali Uurdoox
* G/Le Axmed Kaahin
== Sidoo kale eeg ==
* [[Saldanadii Cadal]]
* [[Saldanadi Ifat|Saldanadii ifat]]
* [[Taariikhda Jabuuti]]
* [[Gadabuursi]]
== Tixraac ==
<references>
<ref>https://alchetron.com/Sultan-Mahomed-Haji-Dideh</ref>
<ref>https://wardheernews.com/first-footsteps-into-the-horn-sir-richard-burton-and-the-tribes-of-the-somali-frontier/</ref>
<ref>https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-zeila-zayla</ref>
<ref>https://www.scribd.com/document/646653318/he-Trade-of-the-Gulf-of-Aden-Ports-of-Africa</ref>
<ref>https://markjosephjochim.com/2017/09/12/french-somali-coast-81-1915/</ref>
<ref>https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-harar-the-city</ref>
<ref>https://sah.org/2015/02/11/harar-and-old-goa-architectural-hybridity-on-the-periphery/</ref>
<ref>https://grokipedia.com/page/Abadir_Umar_ar-Rida</ref>
<ref>https://www.academia.edu/50936381/The_Ethiopian_Adal_War_1529_1543</ref>
<ref>https://panafrocore.com/2024/04/02/the-history-of-the-adal-sultanate-in-the-horn-of-africa/</ref>
<ref>https://en.sewasew.com/p/gadabuursi-ethnography</ref>
<ref>https://www.101lasttribes.com/tribes/gadabuursi.html</ref>
<ref>https://www.researchgate.net/publication/314597073_Ifat_Sultanate_of</ref>
<ref>https://www.africanhistoryextra.com/p/a-muslim-kingdom-in-the-ethiopian</ref>
<ref>http://beeshadireed.blogspot.com/2012/04/reer-Maxamed-gadabursi-dir-clan.html</ref>
<ref>{{cite web |title=Gadabuursi |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Gadabuursi |website=Wikipedia}}</ref>
<ref>{{cite web |title=Dir (clan) |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Dir_(clan) |website=Wikipedia}}</ref>
</references>
5jfkfqgxk31fsexqr7zqh80jym9rnou
298109
298108
2026-06-03T10:23:36Z
شيخ عبد الرحمن
44350
/* */ fixed
298109
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Somali Clan}}
{{Infobox ethnic group
| group = Reer Maxamed<br> رير محمد <br> La famille de Mohammed
| native_name = رير محمد
| native_name_lang = ar
| flag = [[File:Flag_of_Somaliland.svg|70px]] [[File:Flag_of_Djibouti.svg|60px]] [[File:Flag_of_Somalia.svg|60px]] [[File:Flag_of_Ethiopia.svg|70px]]
[[File:Flag_of_Kenya.svg|60px]] [[File:Flag_of_Qatar.svg|70px]] [[File:Flag_of_the_United_States.svg|60px]] [[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Eritrea.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Kuwait.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|60px]]
[[File:Flag_of_Italy.svg|60px]]
| ethnicity = Somali
| clan = Samaroon
| parent_tribe = Gadabuursi (Dir)
| subclan = Maxamed Muuse Maxamed
| descended = Maxamed Muuse Maxamed Samarroon Siciid Daa'uud
|rels=[[File:Star and Crescent.svg|19px]] [[Islam]] ([[Sunni Islam|Sunni<Sup>100%</sup>]])|related-c=[[Maxad case]], [[Bahabar Aadan]] , [[Habarcafaan]] , [[Makaahiil]] ,[[Jibriil Yoonis]] and other [[Gadabuursi]] groups <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->|languages=[[Somali]], [[Carabi]], [[Oromo]], [[France|French]], [[English]], [[Amharic]]|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Djibouti}}|region3={{flagcountry|Ethiopia}}|region4={{flagcountry|Saudi_Arabia}}|region5={{flagcountry|Kenya}}|region6={{flagcountry|United States}}|region7={{flagcountry|Somalia}}|region8={{flagcountry|Eritrea}}|region9={{flagcountry|Canada}}}}
'''Reer Moh'd''' ([[Af-Soomaali|Soomaali]]: '''Reer Maxamed''', [[Af-Carabi]]: رير محمد, [[Af-Faransiis]]:'''La famille de Mohammed''') waa jilib ka tirsan beelaha Samaroon ([[Gadabuursi]]), gaar ahaan faraca '''Maxamed Muuse Maxamed ee Siciid Daa'uud'''. Beeshu waxay inta badan degtaa gobolka [[Salal]]<ref>"Beeshu waxay inta badan degtaa gobolka [[Salal]]"</ref>, [[Awdal]], [[Hargeysa]] ee [[Somaliland]] iyo Jamhuuriyadda [[Djibouti]], sidoo kale waxay ku nool yihiin qaybo ka mid ah Soomaaliya iyo qurbaha.
[[File:Calanka Beesha Reer Maxamed (RM7).png|thumb|300px|<Mark>Calanka Beesha Reer Maxamed (RM7)</Mark>]]
== Qaybinta iyo Deegaannada ==
*Beesha Reer Maxamed waxay ka mid tahay beelaha hoostaga '''Habar Muuse''', waxaana ay ka tirsan tahay faraca Maxamedcase Makadoor Siciid Daa'uud ee Gadabuursi. Beeshu waxay ka kooban tahay toddoba jilib.Waan qabiilka ugu badan Beelaha maxamed case,Reer Maxamed waa dadka ilbax ahaan ugu horeeya dadka Soomaalida taasi waxa kuu cadaynaysa: Marka la jooga qurbaha ama dalka dibadiisa in xifiisyada iyo meelaha shaqooyinka muhiimka ahi ka socdaan dadka kaliya ee aad ku arkaysaa ay yihiin dad ka soo jeeda Beesha Reer Maxamed, markaas taasi waxa ay ku tusinaysaa inay yihiin dad leh xadaarad iyo ilbaxnimo soo jireen ah.
*Reer maxamed waa dad lagu yaqaano geesinimo iyo raganimo sido kale waa dad xadaariyiina.
*Beesha Reer Maxamed waa Beelaha hogaanka siyaasadeed maamul majaraha u haya dawladaha Soomaalida.Beesha Reer Maxamed ayaa ilaa wakhtigan saamayn wayn kuleh ama u taliya siyaasada dawladaha Geeska ama dawladaha Soomaalida. Siyaasiyiinta Reer Maxamed waa kuwa badiyaa Beelaha Gadabuursi ama Maxamed Case u matala kuraasta saami siyaasadeed ee [[Somaliland]], [[Somalia]] iyo [[Djibouti]].
<blockquote>Beesha Reer Maxamed waxay caan ku tahay nabada iyo horumarka. Tan iyo ilaa heshiisyadii lagu dhisay maamulka Soomaaliland ayay beeshu martigelin, taageero, dhexdhexaadin iyo tusaalayn ku wadan bulshada ku dhaqan deegaanadaasi. Waxaa intaas dheer oo [[Beesha reer maxamed Maxad case|beesha Reer Maxamed]] lagu yaqaanaa horumarinta iyo dhiirigelinta waxbarashada, caafimaadka, aqoonta iyo cilmiga.</blockquote>
'''Deegaannada ay beeshu degto waxaa ka mid ah:'''
* Dooxada Dibirawayn
* [[Degmada Baki]]
* Abdulqaadir
* Dooxada Biji
* Tooraboore
* Fardo-lagu-xidh
* Budlalay
* Agabar
* [[Qabribayax|Qabri-bayax]]
* Balcad
* [[Janaale]]
* [[Lughaya]]
* Garbodadar
* [[Bu'aale]]
* Aw-dheegle
* [[Lowyacado|Lawyacaddo]]
* [[Baligubadle]]
* Heemaal
* [[Kismaayo]]
* Fiqi Aadan
* Sheekh Awaare
* Damasha
* [[Saylac]]
* Jaldessa
* Diri
* Xooray
* Carawayne
* Afcas
* Geed deeble
* Xamarta
* [[Hargeysa]]
* Cali Xaydh
* Bus
* Caasha-cado
* Buqdhada
* Bacado
* Jidhi
* Buurta Siimoodi
* Dur-Dur Cad
* Cabdi Geedi
* Sitti
* [[Abaarso]]
* [[Kalabaydh, Maroodi Jeex|Kalabaydh]]
* Hadh-wanaag
* [[Arabsiyo]]
* [[Herer|Harar]]
* [[Gabiley]]
* [[Sanaag]]
* Sambabka Cas
* [[Jowhar]]
* Fafan
* [[Dilla]]
* Magaalada Borama (Gobolka Awdal)
* Qaybo ka mid ah Djibouti
* Iyo Qurbaha
== Dhaqaalaha ==
*Dhaqaalaha '''Beesha Reer Maxamed''' waa mid ku dhisan saddex tiir oo waaweyn: xoolo-dhaqasho, macdan, iyo beeraha. Beeshu waxay degtaa deegaano kala duwan, taas oo sahashay in ay yeeshaan dhaqaale ku tiirsan khayraadka dabiiciga ah iyo ganacsi isku xidhan.
=== Xoolo-dhaqasho ===
[[File:Somali camel.jpg|thumb|right|250px| Geelaha dhaqanka ah ee beesha reer Maxamed]]
[[File:Somali Goats.jpg|thumb|right|250px| Adhiga dhaqanka ah ee beesha reer Maxamed]]
Xoolo-dhaqashadu waa laf-dhabarta dhaqaalaha beesha. Geela, lo’da, iyo ariga ayaa bixiya caano, hilib, iyo dakhli ganacsi oo laga helo suuqyada maxalliga ah iyo kuwa gobolka.
=== Macdan ===
[[File:Beryl South Africa.jpg|thumb|right|250px|Beryl — Macdanta Beryllium ee Buuraha Simoodi waa mid laga yaqaan deegaanada beeshu ku nooshahay.]]
Deegaannada qaarkood ee ay beeshu degto, gaar ahaan Buuraha '''Siimoodi''', waxaa laga helaa dahab iyo macdano kale. Soo saarista macdantani waxay qayb ka qaadataa dakhliga iyo ganacsiga deegaanka iyo qoysaska qaarkood.
=== Beeraha ===
[[File:Somalia, Awdal region, Baki District.png|thumb|right|250px|Map-ka Baki, Awdal - Sawir Muujinaya deeganka baki.]]
[[File:Baki awdal1.jpg|thumb|right|290px|Beeraha Xabxabka ee baki]]
[[File:Watermelon_from_Senegal.jpg|thumb|right|250px|Xabxabka la soo goostay]]
Beeruhu waa tiir kale oo muhiim ah. '''Beesha reer maxamed''' waxay si gaar ah ugu xeel dheer yihiin beerista xabxabka iyo dalagyo kale. Wax soo saarka qaar waxaa loo suuq geeyaa gudaha dalka, halka qaar kalena loo dhoofiyo dalalka dariska ah sida [[Ethiopia]] iyo [[Djibouti]].
*Ganacsiga beesha kuma koobna wax-soo-saarka oo keliya, balse wuxuu isku xiraa miyiga, goobaha macdanta laga qodo, Goobaha wax-soo-saarka iyo suuqyada waaweyn, taas oo muujinaysa nidaam dhaqaale oo firfircoon.
== Taariikhda ==
[[File:Zeila ruins.jpeg|thumb|middle|350px|Dhismayaal qadiimi ah oo ku yaal magaalada [[Saylac]], kuwaas oo ka mid ah guryihii dhagaxa ahaa ee taariikhiga ahaa ee magaalada ay ka dhistay [[Beesha reer maxamed Maxad case|Beesha reer maxamed]].]]
<blockquote>
Beesha reer maxamed waxay ka mid ahayd bulshooyinkii taariikhda dheer ku lahaa magaalo xeebeedka [[Saylac]] ee gobolka [[Awdal]]. Magaalada Saylac waxay qarniyo badan ahayd xarun ganacsi, diin iyo ilbaxnimo oo muhiim u ahayd Geeska Afrika.</blockquote><br><blockquote>Guryaha qadiimiga ah ee dhagaxa ka samaysan ee ku yaal magaalada ayaa ka mid ah astaamaha taariikhiga ah ee magaalada, waxaana la sheegaa in dhismayaashaasi ay la xiriireen farsamooyin hore oo lagu farsamayn jiray sonkorta iyo ganacsiga badeecooyinka kale.</blockquote>
[[File:Zayla.jpg|thumb|right|280px|Ruins of the Muslim [[Adal Sultanate|Sultanate of Adal]] in Zeila, Somaliland]]
Saylac waxay ahayd magaalo muhiim ah oo ku jirtay dawladihii Islaamiga ahaa ee Geeska Afrika sida [[Saldanadi Ifat|Saldanadii Ifat]] iyo [[Saldanadii Cadal]]. Labadan saldanadood waxay door weyn ka ciyaareen taariikhda gobolka, gaar ahaan xilligii dagaalladii u dhexeeyay dawladaha Islaamka iyo boqortooyadii Abyssinia.
[[File:The Sultanate of Ifat.png|thumb|right|290px|Khariidad muujinaysa dhulkii ay ka talin jirtay [[Saldanadi Ifat|Saldanadii Ifat]].]]
Saldanadii Ifat waxay ahayd mid ka mid ah dawladihii Islaamiga ahaa ee hore uga jiray Geeska Afrika, waxayna maamuli jirtay qaybo badan oo ka mid ah xeebaha iyo dhulka gudaha. Magaalada Saylac waxay ahayd mid ka mid ah dekedihii muhiimka ahaa ee dawladan.
[[File:Adal sultanate during the conquest of habesh.jpg|thumb|right|290px|Khariidad muujinaysa dhulkii ay ka talin jirtay [[Saldanadii Cadal]].]]
Kadib burburkii Ifat, [[Saldanadii Cadal]] ayaa noqotay dawlad awood badan oo maamuli jirtay qaybo badan oo ka mid ah Geeska Afrika. Xilligii [[Imaam Axmed Guray|Imaam Axmed Gurey]] (Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi)oo aha [[Gadabuursi|Beesha Gadabuursi]] gaar ahan beelaha Maxad case lafta Cismaan Muuse Maxamed Case (Abrayn ), Cadal waxay noqotay quwad militari oo xooggan oo dagaallo waaweyn la gashay boqortooyadii Itoobiya.
[[File:City Gate, Harar Jugol (14464345823).jpg|City_Gate,_Harar_Jugol_(14464345823)|thumb|right|280px|Derbiyada magaalada taariikhiga ah ee [[Harar]].]]
Magaalada [[Harar]] ayaa sidoo kale xiriir dhow la lahayd Saylac iyo dawladihii Islaamiga ahaa ee gobolka. Harar waxay ahayd xarun diimeed iyo mid siyaasadeed oo muhiim ah qarniyo badan.
=== Kaalinta Beesha Gadabuursi ee Halganka Madax-bannaanida Jabuuti ===
Beesha [[Gadabuursi]] (Samaroon) waxay door aasaasi ah ka qaadatay halgankii madax-bannaanida dalka Jabuuti. Iyadoo ka kooban saddexda garab ee waaweyn ('''Habar Cafaan, Makaahiil, iyo Mahad-Asse'''), beeshu waxay horseed ka ahayd dhaqdhaqaaqyadii ugu horreeyay ee siyaasadda iyo kuwii dambe ee hubaysnaa.
=== Geesiyaasha Beesha ee Halganka Horkacay ===
==== 1. Hoggaanka Siyaasadda iyo Bilowgii Halganka ====
* '''Djama Ali Moussa (Mahad-Asse= Bahabar celi)''': Wuxuu ahaa ninkii u horreeyay ee Soomaali ah ee loo doorto madaxa Golaha Dowladda (President of the Government Council) ee French Somaliland (1946–1957). Wuxuu ahaa aasaasihii nidaamka siyaasadeed ee Jabuuti.
* '''Sultan Mahamed Haji Dideh (Mahad-Asse=Bahabar celi)''': Ganacsade iyo oday dhaqameed dhisay kaabayaasha magaalada Jabuuti, dhisayna masaajidkii ugu horreeyay 1891,ahaana ninkii magaca '''French Somaliland''' (Côte Française des Somalis) u bixiyay dhulka Jabuuti, ninkaas waxa la sheegaa inuu ahaa halgamaagii weynaa ee jabuuti soo mara. Sidoo kale aha suldanki Saylac waqtigi British Somaliland horaantii qarnigii 20aad.
* '''Haji Jibril Jilane Farah(Mahad-Asse=Rer Maxamed)''': Halgamaa weyn oo lagu yaqaanay aragtidiisa dheer iyo dhabar-adayga uu kala hor yimid gumeysiga Faransiiska, ahaana siyaasigii ugu muhiim sanaa ee Faransiisku ku dileen [[Jabuuti|Jabuuti.]]
==== 2. Aqoonyahannada iyo Garabka Hubaysan (FLCS) ====
* '''Dr. Omar Osman Rabeh (Makaahiil/Reer Yoonis)''': Aqoonyahan iyo mufakir weyn. Xabsigii uu ku jiray 1968–1975 wuxuu ahaa calaamad u ah iska caabinta Faransiiska. Isaga dartiis ayaa loo fuliyay afduubkii safiirka Faransiiska.
* '''Mohamed Osman Huffaneh (Makaahiil)''': Mid ka mid ah saraakiishii ugu sarreeyay ee ururka [[Somali Coast Protectorate|FLCS]], ahaana ninkii horseeday hawlgalladii milatari ee gumeysiga lagu wiiqay.
* '''Omar Sharidi Buuni (Habar Cafaan)''': Halgamaa caan ah oo ka mid ahaa dhallinyaradii ugu horreysay ee abaabusha kacdoonnada magaalooyinka, isagoo ka tirsanaa ururradii horyaalka u ahaa xornimada.
* '''Mohamed Omar(Makaahiil: Bahabar Cabdale)(Halgamaa)''':Waxa uu ka mid ahaa dhalinyarti u soo dhabar adaygay cadaadiska gumeysiga ee lala beegsanayay halgamayaasha Jabuuti
==== 3. Haweenka Geesiyaasha ah ====
Dumarka Gadabuursi waxay ahaayeen kuwo si geesinnimo leh ugu dhex jiray mudaaharaadyada:
* '''Dahabo Farah (Mahad-Asse=rer Mahamed)''': Waxay ahayd hoggaamiye bulsho oo caan ku ahayd abaabulka haweenka iyo dhiirigelinta dadka u taagan xornimada.
* '''Xadiija (Khadra) Gadabuursi''': Waxay ka dhex muuqatay safafka hore ee kacdoonkii dadweynaha, iyadoo ka badbaaday xarigyo iyo cadaadis badan.
<Mark>Iyo qaar kaloo badan oo la qariyey Taariikhdooda iyo halganka ay ka qaateen halganka madax-banaanida jabuuti.</Mark>
=== Kaalintii Ururka FLCS iyo Beesha Gadabuursi ===
<blockquote>Beesha Gadabuursi waxay saldhig weyn u ahayd ururkii [[Somali Coast Protectorate|Front for the Liberation of the Somali Coast (FLCS)]]. Inta badan dhalinyarada beesha waxay ka soo galeen halganka dhinaca xuduudka Somaliland (Saylac iyo Lughaya), iyagoo gumeysiga ka soo weerari jiray dhinaca koonfureed ee Jabuuti.
Taariikh ahaana, [[Beesha Maxamed Case|beelaha Maxamed Case]] oo ka tirsan beelweynta [[Gadabuursi]], kuwaas oo dega Saylac iyo deegaanka ku xeeran, waxay door muhiim ah ku lahaayeen dhacdooyin badan oo taariikhi ah oo ka dhacay Geeska Afrika. Qaar ka mid ah dadka beelahan ayaa sidoo kale ka qayb qaatay halgankii lagu xoreynayay [[Jabuuti]] xilligii [[Faransiiska|gumaysiga Faransiiska]], iyagoo ka mid ahaa kooxihii ugu badnaa ee ka soo horjeeday maamulka gumaysiga ee Faransiiska ee ka jiray dalkaas qarnigii 20aad.</blockquote>
=== Cadaadiskii Gumeysiga (Tarxiilkii) ===
<blockquote>Taariikhdu waxay xustaa in sanadkii 1967, gumeysigii Faransiisku uu [[Jabuuti]] ka tarxiilay dad ka badan <mark>25,000 oo qof qaarkana la diley kuwaas oo u badnaa [[Gadabuursi|beesha Gadabuursi]],</Mark> si uu u dhimo codadka doonayay madax-bannaanida iyo midnimada Soomaali-Weyn.</blockquote>
=== Heesaa Reer Saylac ===
Qarnigii 19aad, sahamiyihii reer Austria ee '''Philipp Paulitschke''' ayaa xusay hees qadiimi ah oo ka timid magaalada Saylac. Sida uu sheegay, sanadkii 1886 sarkaal Ingiriis ah oo lagu magacaabi jiray '''J. S. King''' ayaa duubay hees loo yaqaan '''"To My Beloved"''' oo uu tiriyey nin ka tirsan [[Gadabuursi]] gaar ahaan beesha reer Maxamed kuna socotay gabadh ay isku beel ahaayeen. Heestaas ayaa noqotay mid aad looga yaqaan Saylac inkasta oo Soomaalida kale ay ku adkayd inay si buuxda u fahmaan.
=== Heesta "To My Beloved" ===
Heesta qadiimiga ah ee laga duubay magaalada Saylac waxaa loo qoray sidan marka loo rogo far Soomaali:
<poem><blockquote>"Inád dor santahâj wahân kagarân difta ku gutalah.
Jidkagi dalajsna sidî dagal madobája.
Bukur dora dûk lamâ hadto ê darafmadan ghaili.
Dukad jo tawâschi âd g'amahā dibugu la fijûtu?
Darhaga harábka o dakhal sides mughda.
Darafjid harako ádigo dalaka lainâjā
Dugagadaha wahan kagadigî dûbi l'agêda.
Dunjada turkugû nûdugûja dâr-taijadda búhada.
Jilal dirbigga Sâhil bâdūbī sarênkīja.
Dara'dînă wahio kugudi doha Hirwwâ.
Duhbán kagalên nimika dagâ dabâ nugâlīda.
Meschád kádaiji kamâ aid'in dûgsin l'abája.
Jntán maraddu d'a'is kagadimân dûbō gūguschâda"
</blockquote></poem>
=== Abu Bakr Pasha ===
Abu Bakr Pasha wuxuu ahaa guddoomiyihii Saylac sanadkii 1877, wuxuuna ka tirsanaa maamulka {{lang|so|Cusmaaniyiinta}} ee gobolka. Waxaa la rumeysan yahay inuu ka soo jeeday [[Gadabuursi|qabiilka Gadabuursi]] gaar ahan beesha Maxad case( [[Beesha reer maxamed Maxad case|Reer Maxamed]]) ee deggan Saylac iyo hareeraheeda.
[[File:Abubakr.jpg|thumb|middle|250px|Abu Bakr Pasha oo ka tirsan Reer Maxamed Habar Muuse, ahaana guddoomiyihii Saylac dabayaaqadii qarnigii 19-aad, gaar ahaan sanadkii 1877.]]
Sawirka Abu Bakr Pasha waxaa sameeyay safar-baarayaal ka socday {{lang|it|Società Geografica Italiana}} intii u dhaxeysay 1877–1878, markii ay sahaminayeen dhulka {{lang|so|Ethiopia}} iyo Geeska Afrika. Saylac xilligaa waxay ahayd deked ganacsi oo muhiim ah, isku xirta gudaha Ethiopia iyo xeebaha Badda Cas.
=== Buralleh (Buralli) Robleh ===
'''Buralleh (Buralli) Robleh''' wuxuu ahaa sarkaal boolis (Sub-Inspector of Police) oo ka shaqayn jiray magaalada [[Zeila]] xilligii maamulka [[British Somaliland]] horraantii qarnigii 20aad. Wuxuu ka mid ahaa saraakiishii Soomaalida ee ka shaqayn jiray maamulka Ingiriiska ee xeebaha waqooyi ee Soomaalida.
[[File:Burallehroble.jpg|thumb|280px|Buralleh (Buralli) Robleh oo ka tirsan beesha reer Maxamed ([[Maxad case|Maxamed case]]) ee beelweynta [[Gadabuursi|Gadabuurs]]<nowiki/>i, ahaana Sarkaal police ka hawl geli jiray Saylac, iyo General Gordon, Gudoomiyihi British Somaliland, Magaalada [[Saylac]] (1921).]]
Buugga '''Sun, Sand and Somals''' (1921), oo uu qoray [[Major H. Rayne]], ayaa xusay Buralleh Robleh isaga oo ahaa sarkaal boolis oo muhiim ah oo ka hawlgeli jiray Zeila. Qoraagu wuxuu tilmaamay in Buralleh Robleh uu ka mid ahaa ragga deegaanka ee Ingiriisku ku tiirsanaa si ay u maamulaan amniga iyo nidaamka magaalada Saylac iyo deegaannada ku xeeran.
Sannadkii 1921 ayaa sawir laga qaaday Buralleh Robleh isaga oo la socda guddoomiyihii [[British Somaliland]] '''General Gordon''' xilli uu booqasho ku joogay magaalada Zeila. Sawirkaas oo markii dambe lagu daabacay qoraallo iyo kayd taariikheed ayaa muujinaya kaalintii saraakiisha Soomaalida ee ka qayb qaadan jiray maamulka gumaysiga ee deegaanka.
=== Xiriirka Beesha Reer Maxamed ===
Beesha Reer Maxamed waxay qayb ka ahayd *hoggaanka bulshada iyo ganacsiga Saylac*, waxayna la xiriirtay '''beesha Habar Muuse (Abreyn)'''. Taariikh ahaan, xubno ka tirsan beeshan ayaa ka qayb qaatay:
* Maamulka dekedaha Saylac
* Ganacsiga xoolaha iyo badeecooyinka kale
* Ilaalinta iyo difaaca bulshada deegaanka.
=== Ganacsiga Xeebaha ===
[[File:Zeila waterfront in 1877.jpg|thumb|Middle|350px|Sawirka Xeebaha dekeda Saylac,1877.]]
<blockquote>
Taariikh ahaan, beesha '''Reer Maxamed''' oo ka tirsan beelweynta [[Gadabuursi]] waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii ka socday xeebaha waqooyi ee Geeska Afrika, gaar ahaan magaalooyinka [[Zeila|Saylac]] iyo [[Bulaxaar]], iyo gudaha dhulka [[Harar]]. Ganacsatada beeshan waxay qayb ka ahaayeen shabakaddii ganacsi ee isku xidhi jirtay xeebaha Badda Cas iyo suuqyada gudaha Itoobiya.</blockquote><br><blockquote>
Ganacsatada Reer Maxamed waxay ka keeni jireen [[Harar]] iyo dhulka Oromada badeecooyin ay ka mid ahaayeen '''kafee''', '''saffron (baastar)''', '''faan-maroodi''', iyo '''baalal shimbiro''','''Dahab'''. Badeecooyinkan waxaa lagu soo dejin jiray suuqyada xeebaha sida [[Zeila|Saylac]] iyo [[Bulaxaar]], halkaas oo markabyo ka iman jiray [[gacanka Cadmeed]] iyo xeebaha kale ee Badda Cas ay ka qaadi jireen.</blockquote>
<blockquote>Dhanka kale, ganacsatadu waxay gudaha u qaadi jireen alaabo dibadda laga keenay sida '''zinc''', '''naxaasta''', '''maryo ballaadhan''', iyo '''badeecooyin kale oo warshadaysan'''. Ganacsigu wuxuu badanaa socon jiray xilliyo gaar ah oo sanadka ka mid ah, ganacsataduna waxay mararka qaar safarro badan ku tegi jireen dekedaha Carabta si ay u dhammeystiraan is-weydaarsiga ganacsiga.</blockquote>
Ganacsigan ayaa ka dhigay [[Zeila|Saylac]] iyo [[Bulaxaar]] xarumo muhiim ah oo isku xidha ganacsiga badda iyo kan gudaha, iyadoo ganacsatada Reer Maxamed ay ka mid ahaayeen kooxihii ganacsi ee firfircoonaa ee ka shaqayn jiray isku xidhka suuqyada [[Harar]] iyo xeebaha Badda Cas.
== Laamaha ==
* Reer Cabdille
* Axmed Cigaal
* Galaalweyn
* Gadhadhweyn
* Dhegood
* Reer Aadan
* Horkameer
== Hoggaanka Dhaqanka ==
Beesha Reer Maxamed waxay leedahay cuqaal iyo odayaal dhaqameed. Waxaa ka mid ah:
* Suldaan Sheekh Ibraahim Cabdi Riiraash
* Suldaan Xaaji Daahir Awcilmi
* Caaqil Cali Bile Suldaan
* Caaqil Faarax Geedi Cali
* Caaqil Cabdi Axmed Dhidar
* Caaqil Cumar Cali Faarax
* Caaqil Mahdi Warsame Kaahin
* Caaqil Faarax Ilka-case
* Caaqil Cabdi Cilmi Camir
== Siyaasadda ==
Qaar ka mid ah siyaasiyiinta laga soo jeedo beesha waxaa ka mid ah:
* Cali Xaamud Jibriil (Ex-Wasiir iyo Xildhibaan)
* Axmed Xaaji Daahir Aw Cilmi
* Ahmed Adan Ahmed Buuhane (Wasiirka Qorshaynta Somaliland)
* Mudane Farxaan Axmed Habane (Xoghayaha Fulinta Dawladda Hoose Boorama)
* Mukhtaar Cige Aamin Guuleed
* Xuseen Caateeye Gaafane (Gudoomiyaha Wasaaradda Waxbarashada iyo Sayniska ee Gobolka Awdal )
* Ahmed Mohamed Mahamoud (Afwayne)
* Caasha Koos (Xildhibaan Golaha Shacabka)
* Maxamed Cabdi Gaafane
* Farah Ismail Sidci (Guddoomiyaha Komishanka Doorashooyinka Gobolka Awdal)
== Ganacsato ==
Qaar ka mid ah ganacsatada:
* Xaaji Muumin Jaamac Samaale
* Xaaji Daauud Cali Samaale
* Mustafe Mohamed Daahir
* Ahmed Cabdirahman Colahaye
* Xuseen Kaahiye Khaliif
== Aqoonyahanno ==
* Prof. Xuseen Cige Aamin Guuleed
* Prof. Saleeban Cige Aamin Guuleed
* Prof. Maxamed Kaahiye Khaliif
* Nuur Aadan Shirdoon
== Saraakiil Ciidan ==
* G/Sare Axmed Ciise Axmed
* S/Guuto Yuusuf Aw Iimaan Diiriye
* S/Guuto Axmed Ciise Ruush
* G/Sare Mako Jaamac Xuseen
* G/Dhexe Cali Uurdoox
* G/Le Axmed Kaahin
== Sidoo kale eeg ==
* [[Saldanadii Cadal]]
* [[Saldanadi Ifat|Saldanadii ifat]]
* [[Taariikhda Jabuuti]]
* [[Gadabuursi]]
== Tixraac ==
<references>
<ref>https://alchetron.com/Sultan-Mahomed-Haji-Dideh</ref>
<ref>https://wardheernews.com/first-footsteps-into-the-horn-sir-richard-burton-and-the-tribes-of-the-somali-frontier/</ref>
<ref>https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-zeila-zayla</ref>
<ref>https://www.scribd.com/document/646653318/he-Trade-of-the-Gulf-of-Aden-Ports-of-Africa</ref>
<ref>https://markjosephjochim.com/2017/09/12/french-somali-coast-81-1915/</ref>
<ref>https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-harar-the-city</ref>
<ref>https://sah.org/2015/02/11/harar-and-old-goa-architectural-hybridity-on-the-periphery/</ref>
<ref>https://grokipedia.com/page/Abadir_Umar_ar-Rida</ref>
<ref>https://www.academia.edu/50936381/The_Ethiopian_Adal_War_1529_1543</ref>
<ref>https://panafrocore.com/2024/04/02/the-history-of-the-adal-sultanate-in-the-horn-of-africa/</ref>
<ref>https://en.sewasew.com/p/gadabuursi-ethnography</ref>
<ref>https://www.101lasttribes.com/tribes/gadabuursi.html</ref>
<ref>https://www.researchgate.net/publication/314597073_Ifat_Sultanate_of</ref>
<ref>https://www.africanhistoryextra.com/p/a-muslim-kingdom-in-the-ethiopian</ref>
<ref>http://beeshadireed.blogspot.com/2012/04/reer-Maxamed-gadabursi-dir-clan.html</ref>
<ref>{{cite web |title=Gadabuursi |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Gadabuursi |website=Wikipedia}}</ref>
<ref>{{cite web |title=Dir (clan) |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Dir_(clan) |website=Wikipedia}}</ref>
</references>
tjv81syd65ceru2uikj2tn8ttrzw6cw
Abokor muuse
0
39797
298105
298036
2026-06-03T09:57:26Z
~2026-32830-56
45939
/* Clan tree */
298105
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor Musa <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor Muuse''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor Musa'','' [[Carabi]]: أبوبكر موسى ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor Musa is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]]
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan.
==Distribution==
[[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]]
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Clan tree==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagalle)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
*************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Hussein Mohamed
************Abokor Hussein
*************Hassan Abokor
**************Muuse Hassan
**************Laqshe Hassan
**************Basiralle Hassan
**************Salah Hassan
***************Egal Salah
****************Hassan Egal
*****************Dhimbil Hassan
******************'''Mohammed Dhimbil'''
*******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
*******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
*******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
*******************Musa Mohamed
********************Adawe Muuse (Rer Adawe)
********************Aden Muuse (Rer Aden)
******************'''Muuse Dhimbil'''
*******************Mahamoud Muuse
********************Shirdon Mohamoud (Rer Shirdon)
********************Hildiid Mohamoud
*********************Ali Hildiid
*********************Geedi Hildiid
*********************Hersi Hildiid
*******************Abdalleh Muuse
********************Jibirl Abdalle
*********************Siad Jibril
**********************Abdalle Siad
**********************Ahmed Siad
*********************Kalil Jibirl
**********************Ali kalil
***********************Said Ali
***********************Koshin Ali
***********************Arale Ali
***********************Osman Ali
***********************Boqorreh Ali
*********************Saeed Jibril
**********************Abdi Said
***********************Salah Abdi
***********************Roble Abdi
*********************Aden Jibril (Rer Adan)
**********************Aden Mohamed
***********************Benin Aden
***********************Nour Aden
***********************Ali Aden
***********************Adan Aden
*********************Abdi Jibril
**********************Mohamed Abdi
**********************Wa'eys Abdi
**********************Salah Abdi
**********************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
***********************Issa Ali
***********************Hussein Ali
***********************Mumin Ali
***********************Naleye Ali
**********************Nour Abdi (Rer Nuur)
***********************Ismail Nour
***********************Hersi Nour
***********************Gabal Nour
***********************Mohamed Nour
**********************Benin Abdi (Rer Benin)
***********************Naleye Benin
***********************Ahmed Benin
***********************Hersi Benin
***********************Warfa Benin
***********************Samter Benin
***********************Abdi Benin
***********************Fatah Benin
***********************Aden Benin
***********************Dirie Benin
***********************Farah Benin
***********************Dahir Benin
***********************Arale Benin
***********************Guled Benin
***********************Shirwa Benin
***********************Abane Benin
***********************Abdille Benin
***********************Yusuf Benin
***********************Arale Benin
***********************Roble Benin
***********************Osman Benin
**********************Abdille Abdi
***********************Gallab Abdille (Rer Gallab)
************************Ismail Gallab
************************Asker Gallab
**********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
***********************Gulled Eiye
***********************Sharmake Eiye
**********************Mohamed Abdille
***********************Ahmed Mohamed
************************Samter Ahmed
************************Ziyad Ahmed
************************Mayle Ahmed
************************Elmi Ahmed
************************Warfa Ahmed
************************Geedi Ahmed
************************Amanle Ahmed
************************Food Ahmed
************************Roble Ahmed
************************Ainanshe Ahmed
************************Wais Ahmed
************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
*************************Ismail Dhible
*************************Barre Dhible
************************Ali Ahmed (Rer Ali)
************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
*************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
*************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
*******************Musa Ahmed
********************Waisleh Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
********************Abdi Liban
*********************Ismail Abdi (Rer Ismail)
*********************Mohammed Abdi (Addeh)
**********************Sarar Mohamed
**********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Notable figures==
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder.
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Omar Aidid – is a billionaire and Founder of Hargeisa Theatre Mall, the largest Market Mall Center .(in somaliland)
* Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
oh2vqx1vd8x3u3tlssrmn2ehyhparip
298106
298105
2026-06-03T10:01:20Z
~2026-32830-56
45939
/* Clan tree */
298106
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor Musa <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor Muuse''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor Musa'','' [[Carabi]]: أبوبكر موسى ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor Musa is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]]
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan.
==Distribution==
[[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]]
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Clan tree==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagalle)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
*************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Hussein Mohamed
************Abokor Hussein
*************Hassan Abokor
**************Muuse Hassan
**************Laqshe Hassan
**************Basiralle Hassan
**************Salah Hassan
***************Egal Salah
****************Hassan Egal
*****************Dhimbil Hassan
******************'''Mohammed Dhimbil'''
*******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
*******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
*******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
*******************Musa Mohamed
********************Adawe Muuse (Rer Adawe)
********************Aden Muuse (Rer Aden)
******************'''Muuse Dhimbil'''
*******************Mahamoud Muuse
********************Shirdon Mohamoud (Rer Shirdon)
********************Hildiid Mohamoud
*********************Ali Hildiid
*********************Geedi Hildiid
*********************Hersi Hildiid
*******************Abdalleh Muuse
********************Jibirl Abdalle
*********************Siad Jibril
**********************Abdalle Siad
**********************Ahmed Siad
*********************Kalil Jibirl
**********************Ali kalil
***********************Said Ali
***********************Koshin Ali
***********************Arale Ali
***********************Osman Ali
***********************Boqorreh Ali
*********************Saeed Jibril
**********************Abdi Said
***********************Salah Abdi
***********************Roble Abdi
*********************Aden Jibril (Rer Adan)
**********************Aden Mohamed
***********************Benin Aden
***********************Nour Aden
***********************Ali Aden
***********************Adan Aden
*********************Abdi Jibril
**********************Mohamed Abdi
**********************Wa'eys Abdi
**********************Salah Abdi
**********************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
***********************Issa Ali
***********************Hussein Ali
***********************Mumin Ali
***********************Naleye Ali
**********************Nour Abdi (Rer Nuur)
***********************Ismail Nour
***********************Hersi Nour
***********************Gabal Nour
***********************Mohamed Nour
**********************Benin Abdi (Rer Benin)
***********************Naleye Benin
***********************Ahmed Benin
***********************Hersi Benin
***********************Warfa Benin
***********************Samter Benin
***********************Abdi Benin
***********************Fatah Benin
***********************Aden Benin
***********************Dirie Benin
***********************Farah Benin
***********************Dahir Benin
***********************Arale Benin
***********************Guled Benin
***********************Shirwa Benin
***********************Abane Benin
***********************Abdille Benin
***********************Yusuf Benin
***********************Arale Benin
***********************Roble Benin
***********************Osman Benin
**********************Abdille Abdi
***********************Gallab Abdille (Rer Gallab)
************************Ismail Gallab
************************Asker Gallab
**********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
***********************Gulled Eiye
***********************Sharmake Eiye
**********************Mohamed Abdille
***********************Ahmed Mohamed
************************Samter Ahmed
************************Ziyad Ahmed
************************Mayle Ahmed
************************Elmi Ahmed
************************Warfa Ahmed
************************Geedi Ahmed
************************Amanle Ahmed
************************Food Ahmed
************************Roble Ahmed
************************Ainanshe Ahmed
************************Wais Ahmed
************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
*************************Ismail Dhible
*************************Barre Dhible
************************Ali Ahmed (Rer Ali)
************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
*************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
*************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
********************Musa Ahmed
********************Waisleh Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
********************Abdi Liban
*********************Ismail Abdi (Rer Ismail)
*********************Mohammed Abdi (Addeh)
**********************Sarar Mohamed
**********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Notable figures==
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder.
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Omar Aidid – is a billionaire and Founder of Hargeisa Theatre Mall, the largest Market Mall Center .(in somaliland)
* Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
6yzwu4b43evtbek3x25i9odop6wsvv5
298111
298106
2026-06-03T10:33:48Z
~2026-32830-56
45939
/* Notable figures */
298111
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor Musa <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor Muuse''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor Musa'','' [[Carabi]]: أبوبكر موسى ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor Musa is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]]
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan.
==Distribution==
[[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]]
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Clan tree==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagalle)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
*************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Hussein Mohamed
************Abokor Hussein
*************Hassan Abokor
**************Muuse Hassan
**************Laqshe Hassan
**************Basiralle Hassan
**************Salah Hassan
***************Egal Salah
****************Hassan Egal
*****************Dhimbil Hassan
******************'''Mohammed Dhimbil'''
*******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
*******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
*******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
*******************Musa Mohamed
********************Adawe Muuse (Rer Adawe)
********************Aden Muuse (Rer Aden)
******************'''Muuse Dhimbil'''
*******************Mahamoud Muuse
********************Shirdon Mohamoud (Rer Shirdon)
********************Hildiid Mohamoud
*********************Ali Hildiid
*********************Geedi Hildiid
*********************Hersi Hildiid
*******************Abdalleh Muuse
********************Jibirl Abdalle
*********************Siad Jibril
**********************Abdalle Siad
**********************Ahmed Siad
*********************Kalil Jibirl
**********************Ali kalil
***********************Said Ali
***********************Koshin Ali
***********************Arale Ali
***********************Osman Ali
***********************Boqorreh Ali
*********************Saeed Jibril
**********************Abdi Said
***********************Salah Abdi
***********************Roble Abdi
*********************Aden Jibril (Rer Adan)
**********************Aden Mohamed
***********************Benin Aden
***********************Nour Aden
***********************Ali Aden
***********************Adan Aden
*********************Abdi Jibril
**********************Mohamed Abdi
**********************Wa'eys Abdi
**********************Salah Abdi
**********************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
***********************Issa Ali
***********************Hussein Ali
***********************Mumin Ali
***********************Naleye Ali
**********************Nour Abdi (Rer Nuur)
***********************Ismail Nour
***********************Hersi Nour
***********************Gabal Nour
***********************Mohamed Nour
**********************Benin Abdi (Rer Benin)
***********************Naleye Benin
***********************Ahmed Benin
***********************Hersi Benin
***********************Warfa Benin
***********************Samter Benin
***********************Abdi Benin
***********************Fatah Benin
***********************Aden Benin
***********************Dirie Benin
***********************Farah Benin
***********************Dahir Benin
***********************Arale Benin
***********************Guled Benin
***********************Shirwa Benin
***********************Abane Benin
***********************Abdille Benin
***********************Yusuf Benin
***********************Arale Benin
***********************Roble Benin
***********************Osman Benin
**********************Abdille Abdi
***********************Gallab Abdille (Rer Gallab)
************************Ismail Gallab
************************Asker Gallab
**********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
***********************Gulled Eiye
***********************Sharmake Eiye
**********************Mohamed Abdille
***********************Ahmed Mohamed
************************Samter Ahmed
************************Ziyad Ahmed
************************Mayle Ahmed
************************Elmi Ahmed
************************Warfa Ahmed
************************Geedi Ahmed
************************Amanle Ahmed
************************Food Ahmed
************************Roble Ahmed
************************Ainanshe Ahmed
************************Wais Ahmed
************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
*************************Ismail Dhible
*************************Barre Dhible
************************Ali Ahmed (Rer Ali)
************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
*************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
*************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
********************Musa Ahmed
********************Waisleh Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
********************Abdi Liban
*********************Ismail Abdi (Rer Ismail)
*********************Mohammed Abdi (Addeh)
**********************Sarar Mohamed
**********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Notable figures==
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder.
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Omar Aidid – is a billionaire and Founder of Hargeisa Theatre Mall, the largest Market Mall Center .(in somaliland)
* Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
ac378zygdn8q0soze34xqdpxixaf23z
2024 doorashada madaxtooyada Somaliland
0
40895
298094
268289
2026-06-02T12:00:08Z
Makoobane
45933
waxaan saxay ereyada iyo qaabka isasaarkooda oo ahaa kuwo mustaqbal u eekaa laakiin hada updated ah
298094
wikitext
text/x-wiki
[[File:Muuse-Biixi-cropped.jpg|thumb|right|Madaxweynaha hadda ee [[Muuse Biixi]]]]
'''2024 doorashada madaxtooyada Jamhuuriyada Somaliland''' ayaa qabsoontay 13-ka November 2024. Waxa doorashadan galay sadexda xusbi ee kala ahaa [[Kulmiye]] oo uu ka sharaxnaa Madaxwaynihii xilka hayay [[Muuse Biixi]] , [[Wadani]] oo uu ka sharaxnaa Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi iyo [[UCID]] oo uu ka sharaxnaa [[Faysal Cali Waraabe]] .
Laba sano oo dib u dhac ah ka dib, doorashadu waxay noqotay doorashadii afraad ee tooska ah tan iyo 2003.
== Musharaxiinta ==
Ololihii Cabdi waxa uu ahaa in uu qaranka u ururiyo ictiraaf caalami ah, halka Abdillahi uu xooga saaray dib u habaynta dimuquraadiyadeed iyo wada jirka bulshada, iyo xilka uu Waraabe u igmaday midnimada qaranka.<ref>[https://apnews.com/article/somaliland-elections-president-politics-tension-16890f7c42336ca07bb1e644f8106192 Voting underway for presidential election in Somalia's breakaway region of Somaliland]</ref> Wakiilka qaranka ee Kenya, Mohamed A. Mohamoud, ayaa sheegay in caasimadu ay rajo ka qabto in madaxweynaha Maraykanka, [[Donald Trump]] oo maalmo ka hor la doortay uu Somaliland u aqoonsado dal ka madax bannaan [[Soomaaliya]].<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/somaliland-votes-with-leaders-seeing-international-recognition-reach-2024-11-13/ As Somaliland votes, its leaders see international recognition in reach]</ref> Waxa kale oo ay doorashadu ahayd in lagu go'aamiyo in heshiiskii muranka dhaliyay ee Itoobiya lala galay, kaas oo ku saabsanaa in waddanka aan badda lahayni uu saldhig ciidan ka yeesho dekedda [[Berbera]], in lagu beddelo "qiimayn qotodheer" oo aqoonsi ah.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2024/11/13/somaliland-eyes-recognition-as-it-goes-to-polls Somaliland eyes recognition as it goes to polls]</ref><ref>[https://www.firstpost.com/world/somaliland-presidential-election-7-things-about-why-polls-in-somalias-breakaway-region-matter-13834730.html Somaliland presidential election: 7 things about why polls in Somalia's breakaway region matter]</ref>
== Xigasho ==
{{Reflist}}
qfvywch38b1093gj12gmpl4bzgbb5n1
Ciidagale
0
41696
298097
298047
2026-06-02T17:41:02Z
~2026-32830-56
45939
/* Notable figures */
298097
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale <br> عيدَ جلي
| image=
|region1={{flagcountry|Ethiopia}}
|region2={{flagcountry|Somaliland}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c =Isaaq and Other,clan. }}
'''Ciidagale''' (English: Eidagale'','' Arabic: عيدَ جلي''',''' Full Name: Daoud-Eidagalle) Waa beel kamida beelwaynta Isaaq.Beeshu waxay degaan rasimaya gobolka Maroodi jeex Ee Somaliland iyo Dalka Ethiopia.
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda (History)==
===Xiliyadii Dhexe (Medieval period) ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq iyo Eidagaleh, waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
[[File:Sultan Deria's Domain.jpg|thumb|An 1894 Italian map showing the domain of Sultan Deria in the Horn of Africa, illustrating the geographic extent of his influence during the colonial period.]]
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Ciidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
[[File:HargeisaCloseup1885.png|thumb|250px|Close-up of an 1885 Royal Geographical Society map, showing Hargeisa (Harrer-es-Sagheer) as well as the Eidagale subtribe (Eed-a-galleh) residing within and around the town. The Naasa Hablood hills (Nas Hubla) can also be seen in the map.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>]]
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Eidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Saltanate ==
Saldanadda Ciidagale waxay ka mid ahayd nidaamyadii ugu faca weynaa ee dhaqanka iyo hoggaanka bulshada ee ka jiray beesha Eidagele. Ciidagale, oo ka mid ah jilibyada waaweyn ee beesha, waxay lahayd hoggaan u gaar ah oo ku dhisnaa xeer, garsoor, iyo midnimo bulsho, kuwaas oo muddo qarniyo ah hagayay bulshada.Nidaamka Saldanaddu wuxuu ku shaqayn jiray hab-dhaqan Soomaaliyeed oo salka ku haya odaynimo, garaad, iyo wada-tashi. Suldaanada iyo ugaasyadu waxay ahaayeen dad lagu yaqaan caqli, hal-adayg, iyo karti hoggaamineed, kana shaqeeya ilaalinta nabadda, xallinta khilaafaadka, iyo u doodista xuquuqda beesha.
Saldanadda fawaynta ahayd ee qarniyo badan talinta soo haysay, ayaa asalkeedu dib ugu laabtaa qarnigii 17-aad, xilligii uu aasaasay ''[[Suldaan Guleed Cabdi Ciise o ah Abdirahman Muuse]]'' — ''oo ahaa suldaanka guud ee beesha Isaaq''. Muddo dheer ayay saldanaddani ahayd tiir dhexe oo hoggaan, xeer iyo xasillooni u horseeda bulshada, waxaana magaceedu ku dhex lahaa sharaf, maamuus iyo miisaan dhaqan oo aan weli libdhin.
Sidoo kale, hogaanka Abokor Muuse—oo ka tirsan faracyada waaweyn ee beesha Ciidagale—waxay leeyihiin taariikh dheer oo ku ladhan hoggaamin, halgan bulsho iyo ilaalinta dhaqanka. Qarnigii 15-aad iyo 16-aad, qaybo badan oo ka mid ah geedka qabiilka ayaa loo xusaa boqorro iyo ''ugaasyo'' ka soo jeeda Reerah iyo Qabiilada beesha Abokor Muuse, ku waas oo door muuqda ku lahaa difaaca bulshada, hagidda dhaqanka iyo ilaalinta nidaamka beesha.
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**[[Maxamed Daoud|Mohamed Daoud]]
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Jama Ali
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Ileiye Ali
*******Hagga Ali
*******Nuh Ali
********Ali Nuh
*******Aden Ali
********Guled Aden
********Ali Aden
*******Roble Ali (Rer Rooble)
********Hassan Roble
*********Jibril Hassan
**********Aden Jibril
**********Mohamed Jibril
*********Deria Hassan
**********Mohamed Deria
**********Hussein Deria
********Ali Roble
*********Warfa Ali
*********Farah Ali
**********Hassan Farah
*********Abdalle Ali
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
*****Yusuf Mohamed
*****Wais Mohamed
*****Roble Mohamed
*****Egal Mohamed
*****Abdi Mohamed
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Mohamed Aden
******Hassan Abdi
*****Abdalle Mohamed
******Samter Abdalle
******Hussein Abdalle
******Abane Abdalle
******Mohamed Abdalle
******Wais Abdalle
******Hasan Abdalle
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
*****Musa Dualeh
*****Mohamed Dualeh
*****Deria Duleh
*****Egal Dualeh
*****Essa Dualeh
*****Roble Dualeh
*****Samter Duleh
*****Farah Dualeh
****Hassan Isse
*****Afi Hassan
*****Hujale Hassan
*****Abar Hassan
*****Yusuf Hassan
*****Shire Hassan
*****Mohamed Hassan
*****Warfa Hassan
*****Barre Hassan
*****Egal Hassan
*****Mohamed Hassan
***Abokor Muuse
****Saleiban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Aralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
**************Mahamoud Wais
**************Arralleh Wais
**************Hussein wais
**************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************Mohammed Dhimbil
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse
***************Absiye Adawe
***************Allamagn Adawe
***************Yusuf Adawe
***************Liban Adawe
***************Roble Adawe
***************Osman Adawe
***************Egal Adawe
***************Wais Adawe
**************Aden Muuse
***************Had Adan
***************Roble Aden
***************Abane Aden
***************Ali Aden
***************Wais Aden
***************Burale Aden
***************Geedi Aden
***************Boqorre Aden
****************Sugulle Boqore
****************Liban Boqorre
****************Warfa Boqorre
****************Koshin Boqorre
****************Shiekhdon Boqorre
*************Mucawiye Mohamed
**************Samter Muawiye
**************Ali Muawiye
*************Fatah Mohamed
**************Awarre Fatah
**************Mohamed Fatah
**************Hassan Fatah
**************Cisman fatah
*************Gled (Wardon) Mohamed
**************Hussein Guled
**************Egal Guled
**************Yusuf Guled
**************Roble Guled
**************Abdi Guled
**************Elmi Guled
**************Samter Guled
************Muuse Dhimbil
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
***************Hamud Shirdon
***************Suldan Shirdon
***************Geele Shirdon
***************Osman Shirdon
***************Egal Shirdon
***************Mohamed Shirdon
***************Yusuf Shirdon
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
****************Odawa Geedi
*****************Odawa Odawa
*****************Mahamoud Odawa
****************Geele Geedi
****************Nour(Shire) Geedi
****************Haji Dirie Geedi
****************Samter Geedi
****************Ahmed Geedi
****************Ali Geedi
****************Roble Geedi
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
****************Ali Hersi
****************Guled Hersi
****************Egal Hersi
****************Aden Hersi
****************Mahamoud Hersi
****************Fahiye Hersi
*****************Roble Fahiye
******************Elmi Roble
******************Jama Elmi
******************Ali Elmi
*****************Rage Roble
*****************Elmi Rage
******************Wais Rage
******************Geedi Rage
******************Hersi Rage
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Wais Siad
****************Abdalle Siad
***************Kalil Jibirl
***************Ali kalil
****************Said Ali
****************Koshin Ali
****************Boqorreh Ali
***************Saeed Jibril
****************Abdi Said
*****************Abdalle Abdi
*****************Roble Abdi
***************Aden Jibril (Rer Adan)
****************Wais Aden
****************Benin Aden
****************Nur Aden
****************Muse Aden
****************Samter Aden
****************Abdalle Aden
****************Jama Aden
****************Eileie Adan
****************Barre Aden
****************Ibrahim Aden
****************Khalaf Aden
****************Ali Aden
****************Adan Aden
*****************Ahmed Aden
*****************Eiye Aden
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Jama Hussien
*****************Nour Hussein
*****************Farah Hussien
*****************Wa'ays Hussein
*****************Hersi Hussien
******************Muhumad Hersi
******************Abdi Hersi
******************Ali Hersi
******************Aidid Hersi
*****************Mumin Ali
******************Egal Mumin
******************Jama Mumin
******************Urmah Mumin
*******************Dhible Urmah
*******************Ismail Urmah
*****************Naleye Ali
******************Jama Naleye
******************Dualeh Naleye
******************Warfa Naleye
******************Abdi Naleye
******************Egal Naleye
******************Arralleh Egal
*******************Elmi Aralleh
*******************Aw-Jama Arralleh
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
******************Gabal Ismail
******************Abdi Ismail
******************Barre Ismail
*****************Hersi Nour
******************Hugur Hersi
******************Osman Hersi
******************Bacalul Hersi
******************Ali Hersi
******************Aden Hersi
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
******************Mohamed Omar
*******************Hussein Mohamed
********************Wais Husien
********************Hujale Husien
********************Dirie Husien
*******************Sharmake Mohamed
********************Roble Sharmake
********************Nour Sharmake
********************Jama Sharmake
*********************Hudale Jama
*********************Yasin Jama
*******************Allale Mohamed
********************Egal Allale
*********************Hassan Egal
**********************Omar Hassan
**********************Ahmed Hassan
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Dirie Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
******************Dahir Gallab
******************Wais Gallab
******************Ali Gallab
******************Jama Gallab
******************Roble Gallab
******************Abdi Gallab
******************Yusuf Gallab
******************Farah Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
******************Gulled Eiye
*******************Deria Guled
********************Abokor Deria
********************Osman Derie
********************Khalaf Derie
*******************Kalil Guled
********************Farah kalil
********************Ali Kalil
********************Hassan Kalil
********************Osman Kalil
********************Aden Kalil
******************Sharmake Eiye
*******************Barre Sharmake
*******************Omar Sharmake
*******************Hager Sharmake
********************Farah Hager
********************Geedi Hagar
********************Adan Hagar
********************Boqorre Hagar
********************Elmi Hagar
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
*******************Samter Ahmed
*******************Ziyad Ahmed
*******************Mayle Ahmed
*******************Geedi Ahmed
*******************Amanle Ahmed
*******************Food Ahmed
*******************Dhible Ahmed
********************Ismail Dhible
********************Egal Dhible
*******************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Cadad Ali
********************Deria Ali
********************Egal Ali
********************Jibril Ali
********************kalil Ali
*********************Magan kalil
*********************Deria Kalil
*********************Abdi kalil
*********************Aden kalil
*********************Yusuf kalil
*******************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
********************Derie Gubadleh
*********************Ismail Derie
*********************Gubtame Derie
*********************Nour Derie
*********************Mohamoud Derie
*********************Omar Derie
*********************Dualeh Derie
*********************Hussein Derie
*********************Wa'ays Derie
*********************Yusuf Derie
********************Boqorre Gubdleh
*********************Hersi Boqorre
*********************Ali Boqorre
*********************Abdille Boqorre
*********************Hirad Boqorre
*********************Asker Boqorre
*********************Mohamed Boqorre
*********************Aw Hassan Boqorre
*********************Ismail Boqorre
*********************Shire Boqorre
*********************Hashi Boqorre
*********************Mohamoud (Bahnan) Boqorre
************Ahmed Dhimbil
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
*************Abdi Liban
**************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Aden Ismail
***************Iman Ismail
***************Bulale Ismail
***************Geedi Ismail
***************Idiris Ismail
***************Yusuf Ismail
***************Koshin Ismail
***************Hersi Ismail
***************Shirwac Ismail
***************Said Ismail
**************Mohammed Abdi (Addeh)
***************Sarar Mohamed (Rer Sarer)
****************Nour Sarar
****************Mohamed(Hersi) Sarar
****************Farah Sarar
****************Yusuf Sarar
****************Dualeh Sarar
****************Elmi Sarar
***************Ahmed(Bedar)Mohamed
****************Koshin Ahmed
****************Samter Ahmed
****************Uballe Ahmed
****************Hurie (Egal) Ahmed
****************Waraf Ahmed
****************Karie Ahmed
****************Mohamed Ahmed
**********Aden Abokor
***********( Aden Mohamed)
************Issa Aden
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Abdi Awal
**************Had Abdi
**************Nour Abdi
**************Ahmed Abdi
**************Liban Abdi
**************Omar Abdi
**************Aden Abdi
**************Geedi Abdi
**************Ibrahim Abdi
**************Mohamoud Abdi
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
***************Aden Ladon
****************Herar Ladon
****************Jama Ladon
****************Ali Ladon
****************Fahiye Ladon
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle (Abdi Waddago)
***************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
****************Osman Halas
****************Samter Halas
****************Egal Ahmed
*****************Wais Egal
*****************Madar Egal
****************Geedi Ahmed
*****************Samter Geedi
*****************Mohamed Geedi
*****************Dalal Geedi
*****************Fatah Geedi
*****************Waisleh Geedi
*****************Allamagan Geedi
******************Guled Allamagan
******************Egal Allamagan
*****************Hode Geedi
******************Farah Hode
******************Yusuf Hode
******************Geele Geedi
*****************Ahmed Geele
******************Dahir Geele
******************Nour Geele
*****************Ali Geedi
******************Osman Ali
******************Hassan Ali
******************Abdalle Ali
******************Yusuf Ali
******************Aden Ali
***Abdirahman Muuse
****Yonis Abdiraham
*****Aden Yonis
*****Ismail Yonis
*****Ugadh Yonis
*****Mohamed Yonis
****Abdalle Abdirahman
*****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
******Gadid Mohamed
******Abdalle Mohamed
******Loge Mohamed
****Ibrahim Abdalle
*****Kulul Ibrahim (Rer Kul)
*****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
******Burale Abdi
******Qabile Abdi
******Hildiid Abdi
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Hersi Abdi
*****Abokor Ibrahim
******Idileh Abokor (Rer Iidleh)
*******Ismail Iidle
*******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
*******Roble Matan
*******Hamud Matan
*******Aden Matan
*******Damal Aden
********Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
********Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
********Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
********Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
********Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
********Essa Dhamal
*********Aden Isse
*********Warfa Isse
*********Guled Isse
*********Liban Isse (Rer Liibaan)
*********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
*********Abdi Isse
**********Mohamed Abdi
**********Farah Abdi
**********Eiye Abdi
**********Warsame Abdi
**********Sugulle Abdi
**********Aninanshe Abdi
**********Amare Abdi
**********Ileiye Afwayne Abdi
**********Dualeh (Samter) Abdi
**********Wais Abdi
**********Rage Abdi
**********Abdalle Abdi
**********Aden Abdi (Rer Aden)
**********Abdi Bari (Abdi Bari)
**********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abdikarim Mohamed Eid
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Hussein Ali Mahamado – Activist And Founder Ina-Guuxa Foundation
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==References==
46rurnbojagwfrtgvf3xifw78r1xqbj
298098
298097
2026-06-03T02:52:35Z
~2026-32830-56
45939
Noqay bedelaadka [[Special:Diff/298097|298097]] ee sameeyay [[Special:Contributions/~2026-32830-56|~2026-32830-56]] ([[User talk:~2026-32830-56|hadal]])
298098
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale <br> عيدَ جلي
| image=
|region1={{flagcountry|Ethiopia}}
|region2={{flagcountry|Somaliland}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c =Isaaq and Other,clan. }}
'''Ciidagale''' (English: Eidagale'','' Arabic: عيدَ جلي''',''' Full Name: Daoud-Eidagalle) Waa beel kamida beelwaynta Isaaq.Beeshu waxay degaan rasimaya gobolka Maroodi jeex Ee Somaliland iyo Dalka Ethiopia.
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda (History)==
===Xiliyadii Dhexe (Medieval period) ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq iyo Eidagaleh, waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
[[File:Sultan Deria's Domain.jpg|thumb|An 1894 Italian map showing the domain of Sultan Deria in the Horn of Africa, illustrating the geographic extent of his influence during the colonial period.]]
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Ciidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
[[File:HargeisaCloseup1885.png|thumb|250px|Close-up of an 1885 Royal Geographical Society map, showing Hargeisa (Harrer-es-Sagheer) as well as the Eidagale subtribe (Eed-a-galleh) residing within and around the town. The Naasa Hablood hills (Nas Hubla) can also be seen in the map.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>]]
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Eidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Saltanate ==
Saldanadda Ciidagale waxay ka mid ahayd nidaamyadii ugu faca weynaa ee dhaqanka iyo hoggaanka bulshada ee ka jiray beesha Eidagele. Ciidagale, oo ka mid ah jilibyada waaweyn ee beesha, waxay lahayd hoggaan u gaar ah oo ku dhisnaa xeer, garsoor, iyo midnimo bulsho, kuwaas oo muddo qarniyo ah hagayay bulshada.Nidaamka Saldanaddu wuxuu ku shaqayn jiray hab-dhaqan Soomaaliyeed oo salka ku haya odaynimo, garaad, iyo wada-tashi. Suldaanada iyo ugaasyadu waxay ahaayeen dad lagu yaqaan caqli, hal-adayg, iyo karti hoggaamineed, kana shaqeeya ilaalinta nabadda, xallinta khilaafaadka, iyo u doodista xuquuqda beesha.
Saldanadda fawaynta ahayd ee qarniyo badan talinta soo haysay, ayaa asalkeedu dib ugu laabtaa qarnigii 17-aad, xilligii uu aasaasay ''[[Suldaan Guleed Cabdi Ciise o ah Abdirahman Muuse]]'' — ''oo ahaa suldaanka guud ee beesha Isaaq''. Muddo dheer ayay saldanaddani ahayd tiir dhexe oo hoggaan, xeer iyo xasillooni u horseeda bulshada, waxaana magaceedu ku dhex lahaa sharaf, maamuus iyo miisaan dhaqan oo aan weli libdhin.
Sidoo kale, hogaanka Abokor Muuse—oo ka tirsan faracyada waaweyn ee beesha Ciidagale—waxay leeyihiin taariikh dheer oo ku ladhan hoggaamin, halgan bulsho iyo ilaalinta dhaqanka. Qarnigii 15-aad iyo 16-aad, qaybo badan oo ka mid ah geedka qabiilka ayaa loo xusaa boqorro iyo ''ugaasyo'' ka soo jeeda Reerah iyo Qabiilada beesha Abokor Muuse, ku waas oo door muuqda ku lahaa difaaca bulshada, hagidda dhaqanka iyo ilaalinta nidaamka beesha.
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**[[Maxamed Daoud|Mohamed Daoud]]
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Jama Ali
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Ileiye Ali
*******Hagga Ali
*******Nuh Ali
********Ali Nuh
*******Aden Ali
********Guled Aden
********Ali Aden
*******Roble Ali (Rer Rooble)
********Hassan Roble
*********Jibril Hassan
**********Aden Jibril
**********Mohamed Jibril
*********Deria Hassan
**********Mohamed Deria
**********Hussein Deria
********Ali Roble
*********Warfa Ali
*********Farah Ali
**********Hassan Farah
*********Abdalle Ali
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
*****Yusuf Mohamed
*****Wais Mohamed
*****Roble Mohamed
*****Egal Mohamed
*****Abdi Mohamed
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Mohamed Aden
******Hassan Abdi
*****Abdalle Mohamed
******Samter Abdalle
******Hussein Abdalle
******Abane Abdalle
******Mohamed Abdalle
******Wais Abdalle
******Hasan Abdalle
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
*****Musa Dualeh
*****Mohamed Dualeh
*****Deria Duleh
*****Egal Dualeh
*****Essa Dualeh
*****Roble Dualeh
*****Samter Duleh
*****Farah Dualeh
****Hassan Isse
*****Afi Hassan
*****Hujale Hassan
*****Abar Hassan
*****Yusuf Hassan
*****Shire Hassan
*****Mohamed Hassan
*****Warfa Hassan
*****Barre Hassan
*****Egal Hassan
*****Mohamed Hassan
***Abokor Muuse
****Saleiban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Aralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
**************Mahamoud Wais
**************Arralleh Wais
**************Hussein wais
**************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************Mohammed Dhimbil
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse
***************Absiye Adawe
***************Allamagn Adawe
***************Yusuf Adawe
***************Liban Adawe
***************Roble Adawe
***************Osman Adawe
***************Egal Adawe
***************Wais Adawe
**************Aden Muuse
***************Had Adan
***************Roble Aden
***************Abane Aden
***************Ali Aden
***************Wais Aden
***************Burale Aden
***************Geedi Aden
***************Boqorre Aden
****************Sugulle Boqore
****************Liban Boqorre
****************Warfa Boqorre
****************Koshin Boqorre
****************Shiekhdon Boqorre
*************Mucawiye Mohamed
**************Samter Muawiye
**************Ali Muawiye
*************Fatah Mohamed
**************Awarre Fatah
**************Mohamed Fatah
**************Hassan Fatah
**************Cisman fatah
*************Gled (Wardon) Mohamed
**************Hussein Guled
**************Egal Guled
**************Yusuf Guled
**************Roble Guled
**************Abdi Guled
**************Elmi Guled
**************Samter Guled
************Muuse Dhimbil
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
***************Hamud Shirdon
***************Suldan Shirdon
***************Geele Shirdon
***************Osman Shirdon
***************Egal Shirdon
***************Mohamed Shirdon
***************Yusuf Shirdon
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
****************Odawa Geedi
*****************Odawa Odawa
*****************Mahamoud Odawa
****************Geele Geedi
****************Nour(Shire) Geedi
****************Haji Dirie Geedi
****************Samter Geedi
****************Ahmed Geedi
****************Ali Geedi
****************Roble Geedi
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
****************Ali Hersi
****************Guled Hersi
****************Egal Hersi
****************Aden Hersi
****************Mahamoud Hersi
****************Fahiye Hersi
*****************Roble Fahiye
******************Elmi Roble
******************Jama Elmi
******************Ali Elmi
*****************Rage Roble
*****************Elmi Rage
******************Wais Rage
******************Geedi Rage
******************Hersi Rage
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Wais Siad
****************Abdalle Siad
***************Kalil Jibirl
***************Ali kalil
****************Said Ali
****************Koshin Ali
****************Boqorreh Ali
***************Saeed Jibril
****************Abdi Said
*****************Abdalle Abdi
*****************Roble Abdi
***************Aden Jibril (Rer Adan)
****************Wais Aden
****************Benin Aden
****************Nur Aden
****************Muse Aden
****************Samter Aden
****************Abdalle Aden
****************Jama Aden
****************Eileie Adan
****************Barre Aden
****************Ibrahim Aden
****************Khalaf Aden
****************Ali Aden
****************Adan Aden
*****************Ahmed Aden
*****************Eiye Aden
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Jama Hussien
*****************Nour Hussein
*****************Farah Hussien
*****************Wa'ays Hussein
*****************Hersi Hussien
******************Muhumad Hersi
******************Abdi Hersi
******************Ali Hersi
******************Aidid Hersi
*****************Mumin Ali
******************Egal Mumin
******************Jama Mumin
******************Urmah Mumin
*******************Dhible Urmah
*******************Ismail Urmah
*****************Naleye Ali
******************Jama Naleye
******************Dualeh Naleye
******************Warfa Naleye
******************Abdi Naleye
******************Egal Naleye
******************Arralleh Egal
*******************Elmi Aralleh
*******************Aw-Jama Arralleh
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
******************Gabal Ismail
******************Abdi Ismail
******************Barre Ismail
*****************Hersi Nour
******************Hugur Hersi
******************Osman Hersi
******************Bacalul Hersi
******************Ali Hersi
******************Aden Hersi
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
******************Mohamed Omar
*******************Hussein Mohamed
********************Wais Husien
********************Hujale Husien
********************Dirie Husien
*******************Sharmake Mohamed
********************Roble Sharmake
********************Nour Sharmake
********************Jama Sharmake
*********************Hudale Jama
*********************Yasin Jama
*******************Allale Mohamed
********************Egal Allale
*********************Hassan Egal
**********************Omar Hassan
**********************Ahmed Hassan
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Dirie Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
******************Dahir Gallab
******************Wais Gallab
******************Ali Gallab
******************Jama Gallab
******************Roble Gallab
******************Abdi Gallab
******************Yusuf Gallab
******************Farah Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
******************Gulled Eiye
*******************Deria Guled
********************Abokor Deria
********************Osman Derie
********************Khalaf Derie
*******************Kalil Guled
********************Farah kalil
********************Ali Kalil
********************Hassan Kalil
********************Osman Kalil
********************Aden Kalil
******************Sharmake Eiye
*******************Barre Sharmake
*******************Omar Sharmake
*******************Hager Sharmake
********************Farah Hager
********************Geedi Hagar
********************Adan Hagar
********************Boqorre Hagar
********************Elmi Hagar
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
*******************Samter Ahmed
*******************Ziyad Ahmed
*******************Mayle Ahmed
*******************Geedi Ahmed
*******************Amanle Ahmed
*******************Food Ahmed
*******************Dhible Ahmed
********************Ismail Dhible
********************Egal Dhible
*******************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Cadad Ali
********************Deria Ali
********************Egal Ali
********************Jibril Ali
********************kalil Ali
*********************Magan kalil
*********************Deria Kalil
*********************Abdi kalil
*********************Aden kalil
*********************Yusuf kalil
*******************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
********************Derie Gubadleh
*********************Ismail Derie
*********************Gubtame Derie
*********************Nour Derie
*********************Mohamoud Derie
*********************Omar Derie
*********************Dualeh Derie
*********************Hussein Derie
*********************Wa'ays Derie
*********************Yusuf Derie
********************Boqorre Gubdleh
*********************Hersi Boqorre
*********************Ali Boqorre
*********************Abdille Boqorre
*********************Hirad Boqorre
*********************Asker Boqorre
*********************Mohamed Boqorre
*********************Aw Hassan Boqorre
*********************Ismail Boqorre
*********************Shire Boqorre
*********************Hashi Boqorre
*********************Mohamoud (Bahnan) Boqorre
************Ahmed Dhimbil
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
*************Abdi Liban
**************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Aden Ismail
***************Iman Ismail
***************Bulale Ismail
***************Geedi Ismail
***************Idiris Ismail
***************Yusuf Ismail
***************Koshin Ismail
***************Hersi Ismail
***************Shirwac Ismail
***************Said Ismail
**************Mohammed Abdi (Addeh)
***************Sarar Mohamed (Rer Sarer)
****************Nour Sarar
****************Mohamed(Hersi) Sarar
****************Farah Sarar
****************Yusuf Sarar
****************Dualeh Sarar
****************Elmi Sarar
***************Ahmed(Bedar)Mohamed
****************Koshin Ahmed
****************Samter Ahmed
****************Uballe Ahmed
****************Hurie (Egal) Ahmed
****************Waraf Ahmed
****************Karie Ahmed
****************Mohamed Ahmed
**********Aden Abokor
***********( Aden Mohamed)
************Issa Aden
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Abdi Awal
**************Had Abdi
**************Nour Abdi
**************Ahmed Abdi
**************Liban Abdi
**************Omar Abdi
**************Aden Abdi
**************Geedi Abdi
**************Ibrahim Abdi
**************Mohamoud Abdi
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
***************Aden Ladon
****************Herar Ladon
****************Jama Ladon
****************Ali Ladon
****************Fahiye Ladon
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle (Abdi Waddago)
***************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
****************Osman Halas
****************Samter Halas
****************Egal Ahmed
*****************Wais Egal
*****************Madar Egal
****************Geedi Ahmed
*****************Samter Geedi
*****************Mohamed Geedi
*****************Dalal Geedi
*****************Fatah Geedi
*****************Waisleh Geedi
*****************Allamagan Geedi
******************Guled Allamagan
******************Egal Allamagan
*****************Hode Geedi
******************Farah Hode
******************Yusuf Hode
******************Geele Geedi
*****************Ahmed Geele
******************Dahir Geele
******************Nour Geele
*****************Ali Geedi
******************Osman Ali
******************Hassan Ali
******************Abdalle Ali
******************Yusuf Ali
******************Aden Ali
***Abdirahman Muuse
****Yonis Abdiraham
*****Aden Yonis
*****Ismail Yonis
*****Ugadh Yonis
*****Mohamed Yonis
****Abdalle Abdirahman
*****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
******Gadid Mohamed
******Abdalle Mohamed
******Loge Mohamed
****Ibrahim Abdalle
*****Kulul Ibrahim (Rer Kul)
*****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
******Burale Abdi
******Qabile Abdi
******Hildiid Abdi
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Hersi Abdi
*****Abokor Ibrahim
******Idileh Abokor (Rer Iidleh)
*******Ismail Iidle
*******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
*******Roble Matan
*******Hamud Matan
*******Aden Matan
*******Damal Aden
********Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
********Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
********Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
********Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
********Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
********Essa Dhamal
*********Aden Isse
*********Warfa Isse
*********Guled Isse
*********Liban Isse (Rer Liibaan)
*********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
*********Abdi Isse
**********Mohamed Abdi
**********Farah Abdi
**********Eiye Abdi
**********Warsame Abdi
**********Sugulle Abdi
**********Aninanshe Abdi
**********Amare Abdi
**********Ileiye Afwayne Abdi
**********Dualeh (Samter) Abdi
**********Wais Abdi
**********Rage Abdi
**********Abdalle Abdi
**********Aden Abdi (Rer Aden)
**********Abdi Bari (Abdi Bari)
**********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abdikarim Mohamed Eid
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Hussein Ali Mahamado – Activist And Founder Ina-Guuxa Foundation
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Sucad Ibrahim Abdi – Politician and Activist
* Fadumo faysal Ali – The founder and CEO of Hoiwa Oy
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==References==
npx9uaip3u51m6ljlcezh8w3731zjde
298100
298098
2026-06-03T04:26:48Z
~2026-32830-56
45939
/* Tariikhda (History) */
298100
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale <br> عيدَ جلي
| image=
|region1={{flagcountry|Ethiopia}}
|region2={{flagcountry|Somaliland}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c =Isaaq and Other,clan. }}
'''Ciidagale''' (English: Eidagale'','' Arabic: عيدَ جلي''',''' Full Name: Daoud-Eidagalle) Waa beel kamida beelwaynta Isaaq.Beeshu waxay degaan rasimaya gobolka Maroodi jeex Ee Somaliland iyo Dalka Ethiopia.
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda (History)==
===Xiliyadii Dhexe (Medieval period) ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq iyo Eidagaleh, waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
[[File:HargeisaCloseup1885.png|thumb|250px|Close-up of an 1885 Royal Geographical Society map, showing Hargeisa (Harrer-es-Sagheer) as well as the Eidagale subtribe (Eed-a-galleh) residing within and around the town. The Naasa Hablood hills (Nas Hubla) can also be seen in the map.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>]]
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Eidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Saltanate ==
Saldanadda Ciidagale waxay ka mid ahayd nidaamyadii ugu faca weynaa ee dhaqanka iyo hoggaanka bulshada ee ka jiray beesha Eidagele. Ciidagale, oo ka mid ah jilibyada waaweyn ee beesha, waxay lahayd hoggaan u gaar ah oo ku dhisnaa xeer, garsoor, iyo midnimo bulsho, kuwaas oo muddo qarniyo ah hagayay bulshada.Nidaamka Saldanaddu wuxuu ku shaqayn jiray hab-dhaqan Soomaaliyeed oo salka ku haya odaynimo, garaad, iyo wada-tashi. Suldaanada iyo ugaasyadu waxay ahaayeen dad lagu yaqaan caqli, hal-adayg, iyo karti hoggaamineed, kana shaqeeya ilaalinta nabadda, xallinta khilaafaadka, iyo u doodista xuquuqda beesha.
Saldanadda fawaynta ahayd ee qarniyo badan talinta soo haysay, ayaa asalkeedu dib ugu laabtaa qarnigii 17-aad, xilligii uu aasaasay ''[[Suldaan Guleed Cabdi Ciise o ah Abdirahman Muuse]]'' — ''oo ahaa suldaanka guud ee beesha Isaaq''. Muddo dheer ayay saldanaddani ahayd tiir dhexe oo hoggaan, xeer iyo xasillooni u horseeda bulshada, waxaana magaceedu ku dhex lahaa sharaf, maamuus iyo miisaan dhaqan oo aan weli libdhin.
Sidoo kale, hogaanka Abokor Muuse—oo ka tirsan faracyada waaweyn ee beesha Ciidagale—waxay leeyihiin taariikh dheer oo ku ladhan hoggaamin, halgan bulsho iyo ilaalinta dhaqanka. Qarnigii 15-aad iyo 16-aad, qaybo badan oo ka mid ah geedka qabiilka ayaa loo xusaa boqorro iyo ''ugaasyo'' ka soo jeeda Reerah iyo Qabiilada beesha Abokor Muuse, ku waas oo door muuqda ku lahaa difaaca bulshada, hagidda dhaqanka iyo ilaalinta nidaamka beesha.
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**[[Maxamed Daoud|Mohamed Daoud]]
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Jama Ali
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Ileiye Ali
*******Hagga Ali
*******Nuh Ali
********Ali Nuh
*******Aden Ali
********Guled Aden
********Ali Aden
*******Roble Ali (Rer Rooble)
********Hassan Roble
*********Jibril Hassan
**********Aden Jibril
**********Mohamed Jibril
*********Deria Hassan
**********Mohamed Deria
**********Hussein Deria
********Ali Roble
*********Warfa Ali
*********Farah Ali
**********Hassan Farah
*********Abdalle Ali
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
*****Yusuf Mohamed
*****Wais Mohamed
*****Roble Mohamed
*****Egal Mohamed
*****Abdi Mohamed
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Mohamed Aden
******Hassan Abdi
*****Abdalle Mohamed
******Samter Abdalle
******Hussein Abdalle
******Abane Abdalle
******Mohamed Abdalle
******Wais Abdalle
******Hasan Abdalle
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
*****Musa Dualeh
*****Mohamed Dualeh
*****Deria Duleh
*****Egal Dualeh
*****Essa Dualeh
*****Roble Dualeh
*****Samter Duleh
*****Farah Dualeh
****Hassan Isse
*****Afi Hassan
*****Hujale Hassan
*****Abar Hassan
*****Yusuf Hassan
*****Shire Hassan
*****Mohamed Hassan
*****Warfa Hassan
*****Barre Hassan
*****Egal Hassan
*****Mohamed Hassan
***Abokor Muuse
****Saleiban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Aralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
**************Mahamoud Wais
**************Arralleh Wais
**************Hussein wais
**************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************Mohammed Dhimbil
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse
***************Absiye Adawe
***************Allamagn Adawe
***************Yusuf Adawe
***************Liban Adawe
***************Roble Adawe
***************Osman Adawe
***************Egal Adawe
***************Wais Adawe
**************Aden Muuse
***************Had Adan
***************Roble Aden
***************Abane Aden
***************Ali Aden
***************Wais Aden
***************Burale Aden
***************Geedi Aden
***************Boqorre Aden
****************Sugulle Boqore
****************Liban Boqorre
****************Warfa Boqorre
****************Koshin Boqorre
****************Shiekhdon Boqorre
*************Mucawiye Mohamed
**************Samter Muawiye
**************Ali Muawiye
*************Fatah Mohamed
**************Awarre Fatah
**************Mohamed Fatah
**************Hassan Fatah
**************Cisman fatah
*************Gled (Wardon) Mohamed
**************Hussein Guled
**************Egal Guled
**************Yusuf Guled
**************Roble Guled
**************Abdi Guled
**************Elmi Guled
**************Samter Guled
************Muuse Dhimbil
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
***************Hamud Shirdon
***************Suldan Shirdon
***************Geele Shirdon
***************Osman Shirdon
***************Egal Shirdon
***************Mohamed Shirdon
***************Yusuf Shirdon
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
****************Odawa Geedi
*****************Odawa Odawa
*****************Mahamoud Odawa
****************Geele Geedi
****************Nour(Shire) Geedi
****************Haji Dirie Geedi
****************Samter Geedi
****************Ahmed Geedi
****************Ali Geedi
****************Roble Geedi
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
****************Ali Hersi
****************Guled Hersi
****************Egal Hersi
****************Aden Hersi
****************Mahamoud Hersi
****************Fahiye Hersi
*****************Roble Fahiye
******************Elmi Roble
******************Jama Elmi
******************Ali Elmi
*****************Rage Roble
*****************Elmi Rage
******************Wais Rage
******************Geedi Rage
******************Hersi Rage
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Wais Siad
****************Abdalle Siad
***************Kalil Jibirl
***************Ali kalil
****************Said Ali
****************Koshin Ali
****************Boqorreh Ali
***************Saeed Jibril
****************Abdi Said
*****************Abdalle Abdi
*****************Roble Abdi
***************Aden Jibril (Rer Adan)
****************Wais Aden
****************Benin Aden
****************Nur Aden
****************Muse Aden
****************Samter Aden
****************Abdalle Aden
****************Jama Aden
****************Eileie Adan
****************Barre Aden
****************Ibrahim Aden
****************Khalaf Aden
****************Ali Aden
****************Adan Aden
*****************Ahmed Aden
*****************Eiye Aden
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Jama Hussien
*****************Nour Hussein
*****************Farah Hussien
*****************Wa'ays Hussein
*****************Hersi Hussien
******************Muhumad Hersi
******************Abdi Hersi
******************Ali Hersi
******************Aidid Hersi
*****************Mumin Ali
******************Egal Mumin
******************Jama Mumin
******************Urmah Mumin
*******************Dhible Urmah
*******************Ismail Urmah
*****************Naleye Ali
******************Jama Naleye
******************Dualeh Naleye
******************Warfa Naleye
******************Abdi Naleye
******************Egal Naleye
******************Arralleh Egal
*******************Elmi Aralleh
*******************Aw-Jama Arralleh
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
******************Gabal Ismail
******************Abdi Ismail
******************Barre Ismail
*****************Hersi Nour
******************Hugur Hersi
******************Osman Hersi
******************Bacalul Hersi
******************Ali Hersi
******************Aden Hersi
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
******************Mohamed Omar
*******************Hussein Mohamed
********************Wais Husien
********************Hujale Husien
********************Dirie Husien
*******************Sharmake Mohamed
********************Roble Sharmake
********************Nour Sharmake
********************Jama Sharmake
*********************Hudale Jama
*********************Yasin Jama
*******************Allale Mohamed
********************Egal Allale
*********************Hassan Egal
**********************Omar Hassan
**********************Ahmed Hassan
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Dirie Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
******************Dahir Gallab
******************Wais Gallab
******************Ali Gallab
******************Jama Gallab
******************Roble Gallab
******************Abdi Gallab
******************Yusuf Gallab
******************Farah Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
******************Gulled Eiye
*******************Deria Guled
********************Abokor Deria
********************Osman Derie
********************Khalaf Derie
*******************Kalil Guled
********************Farah kalil
********************Ali Kalil
********************Hassan Kalil
********************Osman Kalil
********************Aden Kalil
******************Sharmake Eiye
*******************Barre Sharmake
*******************Omar Sharmake
*******************Hager Sharmake
********************Farah Hager
********************Geedi Hagar
********************Adan Hagar
********************Boqorre Hagar
********************Elmi Hagar
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
*******************Samter Ahmed
*******************Ziyad Ahmed
*******************Mayle Ahmed
*******************Geedi Ahmed
*******************Amanle Ahmed
*******************Food Ahmed
*******************Dhible Ahmed
********************Ismail Dhible
********************Egal Dhible
*******************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Cadad Ali
********************Deria Ali
********************Egal Ali
********************Jibril Ali
********************kalil Ali
*********************Magan kalil
*********************Deria Kalil
*********************Abdi kalil
*********************Aden kalil
*********************Yusuf kalil
*******************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
********************Derie Gubadleh
*********************Ismail Derie
*********************Gubtame Derie
*********************Nour Derie
*********************Mohamoud Derie
*********************Omar Derie
*********************Dualeh Derie
*********************Hussein Derie
*********************Wa'ays Derie
*********************Yusuf Derie
********************Boqorre Gubdleh
*********************Hersi Boqorre
*********************Ali Boqorre
*********************Abdille Boqorre
*********************Hirad Boqorre
*********************Asker Boqorre
*********************Mohamed Boqorre
*********************Aw Hassan Boqorre
*********************Ismail Boqorre
*********************Shire Boqorre
*********************Hashi Boqorre
*********************Mohamoud (Bahnan) Boqorre
************Ahmed Dhimbil
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
*************Abdi Liban
**************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Aden Ismail
***************Iman Ismail
***************Bulale Ismail
***************Geedi Ismail
***************Idiris Ismail
***************Yusuf Ismail
***************Koshin Ismail
***************Hersi Ismail
***************Shirwac Ismail
***************Said Ismail
**************Mohammed Abdi (Addeh)
***************Sarar Mohamed (Rer Sarer)
****************Nour Sarar
****************Mohamed(Hersi) Sarar
****************Farah Sarar
****************Yusuf Sarar
****************Dualeh Sarar
****************Elmi Sarar
***************Ahmed(Bedar)Mohamed
****************Koshin Ahmed
****************Samter Ahmed
****************Uballe Ahmed
****************Hurie (Egal) Ahmed
****************Waraf Ahmed
****************Karie Ahmed
****************Mohamed Ahmed
**********Aden Abokor
***********( Aden Mohamed)
************Issa Aden
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Abdi Awal
**************Had Abdi
**************Nour Abdi
**************Ahmed Abdi
**************Liban Abdi
**************Omar Abdi
**************Aden Abdi
**************Geedi Abdi
**************Ibrahim Abdi
**************Mohamoud Abdi
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
***************Aden Ladon
****************Herar Ladon
****************Jama Ladon
****************Ali Ladon
****************Fahiye Ladon
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle (Abdi Waddago)
***************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
****************Osman Halas
****************Samter Halas
****************Egal Ahmed
*****************Wais Egal
*****************Madar Egal
****************Geedi Ahmed
*****************Samter Geedi
*****************Mohamed Geedi
*****************Dalal Geedi
*****************Fatah Geedi
*****************Waisleh Geedi
*****************Allamagan Geedi
******************Guled Allamagan
******************Egal Allamagan
*****************Hode Geedi
******************Farah Hode
******************Yusuf Hode
******************Geele Geedi
*****************Ahmed Geele
******************Dahir Geele
******************Nour Geele
*****************Ali Geedi
******************Osman Ali
******************Hassan Ali
******************Abdalle Ali
******************Yusuf Ali
******************Aden Ali
***Abdirahman Muuse
****Yonis Abdiraham
*****Aden Yonis
*****Ismail Yonis
*****Ugadh Yonis
*****Mohamed Yonis
****Abdalle Abdirahman
*****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
******Gadid Mohamed
******Abdalle Mohamed
******Loge Mohamed
****Ibrahim Abdalle
*****Kulul Ibrahim (Rer Kul)
*****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
******Burale Abdi
******Qabile Abdi
******Hildiid Abdi
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Hersi Abdi
*****Abokor Ibrahim
******Idileh Abokor (Rer Iidleh)
*******Ismail Iidle
*******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
*******Roble Matan
*******Hamud Matan
*******Aden Matan
*******Damal Aden
********Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
********Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
********Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
********Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
********Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
********Essa Dhamal
*********Aden Isse
*********Warfa Isse
*********Guled Isse
*********Liban Isse (Rer Liibaan)
*********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
*********Abdi Isse
**********Mohamed Abdi
**********Farah Abdi
**********Eiye Abdi
**********Warsame Abdi
**********Sugulle Abdi
**********Aninanshe Abdi
**********Amare Abdi
**********Ileiye Afwayne Abdi
**********Dualeh (Samter) Abdi
**********Wais Abdi
**********Rage Abdi
**********Abdalle Abdi
**********Aden Abdi (Rer Aden)
**********Abdi Bari (Abdi Bari)
**********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abdikarim Mohamed Eid
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Hussein Ali Mahamado – Activist And Founder Ina-Guuxa Foundation
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Sucad Ibrahim Abdi – Politician and Activist
* Fadumo faysal Ali – The founder and CEO of Hoiwa Oy
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==References==
rd81xpa337fg1kquk963svrclpjhiq4
298101
298100
2026-06-03T04:30:44Z
~2026-32830-56
45939
/* Notable figures */
298101
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale <br> عيدَ جلي
| image=
|region1={{flagcountry|Ethiopia}}
|region2={{flagcountry|Somaliland}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c =Isaaq and Other,clan. }}
'''Ciidagale''' (English: Eidagale'','' Arabic: عيدَ جلي''',''' Full Name: Daoud-Eidagalle) Waa beel kamida beelwaynta Isaaq.Beeshu waxay degaan rasimaya gobolka Maroodi jeex Ee Somaliland iyo Dalka Ethiopia.
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda (History)==
===Xiliyadii Dhexe (Medieval period) ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq iyo Eidagaleh, waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
[[File:HargeisaCloseup1885.png|thumb|250px|Close-up of an 1885 Royal Geographical Society map, showing Hargeisa (Harrer-es-Sagheer) as well as the Eidagale subtribe (Eed-a-galleh) residing within and around the town. The Naasa Hablood hills (Nas Hubla) can also be seen in the map.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>]]
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Eidagale waxay dhaqanka hore iyo kan weli jira u leeyihiin xidhashada toorayda wan, oo ah astaamo muujisa geesinimo, madaxnimo iyo qurux dhaqameed. Tooraydaasi oo qaab ahaan u eg golxadka cajiibka ah, ayaa lagu xidhnaa si sharaf leh, gaar ahaan xilliyada bandhigyada dhaqanka, shirarka dhaqameed iyo munaasibadaha lagu maamuuso hidaha iyo hal-adayga. Xidhashada tooraydu waxay ahayd astaan tilmaamaysa in qofku yahay nin masuul ah, lehna anshaxa iyo edebta dhaqanka Soomaalida.Intaa waxaa dheer, tooraydu ma ahayn oo keliya qurux iyo sharaf lagu muujiyo, balse waxay ahayd hub lagu difaaco nafta iyo bulshada, gaar ahaan marka la joogo duruufo ad-adag oo u baahan feejignaan iyo geesinimo.
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Saltanate ==
Saldanadda Ciidagale waxay ka mid ahayd nidaamyadii ugu faca weynaa ee dhaqanka iyo hoggaanka bulshada ee ka jiray beesha Eidagele. Ciidagale, oo ka mid ah jilibyada waaweyn ee beesha, waxay lahayd hoggaan u gaar ah oo ku dhisnaa xeer, garsoor, iyo midnimo bulsho, kuwaas oo muddo qarniyo ah hagayay bulshada.Nidaamka Saldanaddu wuxuu ku shaqayn jiray hab-dhaqan Soomaaliyeed oo salka ku haya odaynimo, garaad, iyo wada-tashi. Suldaanada iyo ugaasyadu waxay ahaayeen dad lagu yaqaan caqli, hal-adayg, iyo karti hoggaamineed, kana shaqeeya ilaalinta nabadda, xallinta khilaafaadka, iyo u doodista xuquuqda beesha.
Saldanadda fawaynta ahayd ee qarniyo badan talinta soo haysay, ayaa asalkeedu dib ugu laabtaa qarnigii 17-aad, xilligii uu aasaasay ''[[Suldaan Guleed Cabdi Ciise o ah Abdirahman Muuse]]'' — ''oo ahaa suldaanka guud ee beesha Isaaq''. Muddo dheer ayay saldanaddani ahayd tiir dhexe oo hoggaan, xeer iyo xasillooni u horseeda bulshada, waxaana magaceedu ku dhex lahaa sharaf, maamuus iyo miisaan dhaqan oo aan weli libdhin.
Sidoo kale, hogaanka Abokor Muuse—oo ka tirsan faracyada waaweyn ee beesha Ciidagale—waxay leeyihiin taariikh dheer oo ku ladhan hoggaamin, halgan bulsho iyo ilaalinta dhaqanka. Qarnigii 15-aad iyo 16-aad, qaybo badan oo ka mid ah geedka qabiilka ayaa loo xusaa boqorro iyo ''ugaasyo'' ka soo jeeda Reerah iyo Qabiilada beesha Abokor Muuse, ku waas oo door muuqda ku lahaa difaaca bulshada, hagidda dhaqanka iyo ilaalinta nidaamka beesha.
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**[[Maxamed Daoud|Mohamed Daoud]]
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Jama Ali
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Ileiye Ali
*******Hagga Ali
*******Nuh Ali
********Ali Nuh
*******Aden Ali
********Guled Aden
********Ali Aden
*******Roble Ali (Rer Rooble)
********Hassan Roble
*********Jibril Hassan
**********Aden Jibril
**********Mohamed Jibril
*********Deria Hassan
**********Mohamed Deria
**********Hussein Deria
********Ali Roble
*********Warfa Ali
*********Farah Ali
**********Hassan Farah
*********Abdalle Ali
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
*****Yusuf Mohamed
*****Wais Mohamed
*****Roble Mohamed
*****Egal Mohamed
*****Abdi Mohamed
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Mohamed Aden
******Hassan Abdi
*****Abdalle Mohamed
******Samter Abdalle
******Hussein Abdalle
******Abane Abdalle
******Mohamed Abdalle
******Wais Abdalle
******Hasan Abdalle
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
*****Musa Dualeh
*****Mohamed Dualeh
*****Deria Duleh
*****Egal Dualeh
*****Essa Dualeh
*****Roble Dualeh
*****Samter Duleh
*****Farah Dualeh
****Hassan Isse
*****Afi Hassan
*****Hujale Hassan
*****Abar Hassan
*****Yusuf Hassan
*****Shire Hassan
*****Mohamed Hassan
*****Warfa Hassan
*****Barre Hassan
*****Egal Hassan
*****Mohamed Hassan
***Abokor Muuse
****Saleiban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Aralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Waisleh Osman
**************Mahamoud Wais
**************Arralleh Wais
**************Hussein wais
**************Saleiban Wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arreh Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Hassan Abokor
***********Muuse Hassan
***********Laqshe Hassan
***********Basiralle Hassan
***********Dhimbil Hassan
************Mohammed Dhimbil
*************Musa Mohamed
**************Adawe Muuse
***************Absiye Adawe
***************Allamagn Adawe
***************Yusuf Adawe
***************Liban Adawe
***************Roble Adawe
***************Osman Adawe
***************Egal Adawe
***************Wais Adawe
**************Aden Muuse
***************Had Adan
***************Roble Aden
***************Abane Aden
***************Ali Aden
***************Wais Aden
***************Burale Aden
***************Geedi Aden
***************Boqorre Aden
****************Sugulle Boqore
****************Liban Boqorre
****************Warfa Boqorre
****************Koshin Boqorre
****************Shiekhdon Boqorre
*************Mucawiye Mohamed
**************Samter Muawiye
**************Ali Muawiye
*************Fatah Mohamed
**************Awarre Fatah
**************Mohamed Fatah
**************Hassan Fatah
**************Cisman fatah
*************Gled (Wardon) Mohamed
**************Hussein Guled
**************Egal Guled
**************Yusuf Guled
**************Roble Guled
**************Abdi Guled
**************Elmi Guled
**************Samter Guled
************Muuse Dhimbil
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
***************Hamud Shirdon
***************Suldan Shirdon
***************Geele Shirdon
***************Osman Shirdon
***************Egal Shirdon
***************Mohamed Shirdon
***************Yusuf Shirdon
**************Hildiid Mohamoud
***************Ali Hildiid
***************Geedi Hildiid (Rer Geedi)
****************Odawa Geedi
*****************Odawa Odawa
*****************Mahamoud Odawa
****************Geele Geedi
****************Nour(Shire) Geedi
****************Haji Dirie Geedi
****************Samter Geedi
****************Ahmed Geedi
****************Ali Geedi
****************Roble Geedi
***************Hersi Hildiid (Rer Hersi)
****************Ali Hersi
****************Guled Hersi
****************Egal Hersi
****************Aden Hersi
****************Mahamoud Hersi
****************Fahiye Hersi
*****************Roble Fahiye
******************Elmi Roble
******************Jama Elmi
******************Ali Elmi
*****************Rage Roble
*****************Elmi Rage
******************Wais Rage
******************Geedi Rage
******************Hersi Rage
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Siad Jibril
****************Wais Siad
****************Abdalle Siad
***************Kalil Jibirl
***************Ali kalil
****************Said Ali
****************Koshin Ali
****************Boqorreh Ali
***************Saeed Jibril
****************Abdi Said
*****************Abdalle Abdi
*****************Roble Abdi
***************Aden Jibril (Rer Adan)
****************Wais Aden
****************Benin Aden
****************Nur Aden
****************Muse Aden
****************Samter Aden
****************Abdalle Aden
****************Jama Aden
****************Eileie Adan
****************Barre Aden
****************Ibrahim Aden
****************Khalaf Aden
****************Ali Aden
****************Adan Aden
*****************Ahmed Aden
*****************Eiye Aden
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*****************Abdalle Ali
******************Musa Abdalle
*****************Hussein Ali
*****************Jama Hussien
*****************Nour Hussein
*****************Farah Hussien
*****************Wa'ays Hussein
*****************Hersi Hussien
******************Muhumad Hersi
******************Abdi Hersi
******************Ali Hersi
******************Aidid Hersi
*****************Mumin Ali
******************Egal Mumin
******************Jama Mumin
******************Urmah Mumin
*******************Dhible Urmah
*******************Ismail Urmah
*****************Naleye Ali
******************Jama Naleye
******************Dualeh Naleye
******************Warfa Naleye
******************Abdi Naleye
******************Egal Naleye
******************Arralleh Egal
*******************Elmi Aralleh
*******************Aw-Jama Arralleh
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
*****************Ismail Nour
******************Gabal Ismail
******************Abdi Ismail
******************Barre Ismail
*****************Hersi Nour
******************Hugur Hersi
******************Osman Hersi
******************Bacalul Hersi
******************Ali Hersi
******************Aden Hersi
*****************Gabal Nour
*****************Mohamed Nour
******************Mohamed Omar
*******************Hussein Mohamed
********************Wais Husien
********************Hujale Husien
********************Dirie Husien
*******************Sharmake Mohamed
********************Roble Sharmake
********************Nour Sharmake
********************Jama Sharmake
*********************Hudale Jama
*********************Yasin Jama
*******************Allale Mohamed
********************Egal Allale
*********************Hassan Egal
**********************Omar Hassan
**********************Ahmed Hassan
****************Benin Abdi (Rer Benin)
*****************Naleye Benin
*****************Ahmed Benin
*****************Hersi Benin
*****************Warfa Benin
*****************Samter Benin
*****************Abdi Benin
*****************Fatah Benin
*****************Dirie Benin
*****************Osman Benin
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
******************Ismail Gallab
******************Asker Gallab
******************Dahir Gallab
******************Wais Gallab
******************Ali Gallab
******************Jama Gallab
******************Roble Gallab
******************Abdi Gallab
******************Yusuf Gallab
******************Farah Gallab
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
******************Gulled Eiye
*******************Deria Guled
********************Abokor Deria
********************Osman Derie
********************Khalaf Derie
*******************Kalil Guled
********************Farah kalil
********************Ali Kalil
********************Hassan Kalil
********************Osman Kalil
********************Aden Kalil
******************Sharmake Eiye
*******************Barre Sharmake
*******************Omar Sharmake
*******************Hager Sharmake
********************Farah Hager
********************Geedi Hagar
********************Adan Hagar
********************Boqorre Hagar
********************Elmi Hagar
*****************Mohamed Abdille
******************Ahmed Mohamed
*******************Samter Ahmed
*******************Ziyad Ahmed
*******************Mayle Ahmed
*******************Geedi Ahmed
*******************Amanle Ahmed
*******************Food Ahmed
*******************Dhible Ahmed
********************Ismail Dhible
********************Egal Dhible
*******************Ali Ahmed (Rer Ali)
********************Cadad Ali
********************Deria Ali
********************Egal Ali
********************Jibril Ali
********************kalil Ali
*********************Magan kalil
*********************Deria Kalil
*********************Abdi kalil
*********************Aden kalil
*********************Yusuf kalil
*******************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
********************Derie Gubadleh
*********************Ismail Derie
*********************Gubtame Derie
*********************Nour Derie
*********************Mohamoud Derie
*********************Omar Derie
*********************Dualeh Derie
*********************Hussein Derie
*********************Wa'ays Derie
*********************Yusuf Derie
********************Boqorre Gubdleh
*********************Hersi Boqorre
*********************Ali Boqorre
*********************Abdille Boqorre
*********************Hirad Boqorre
*********************Asker Boqorre
*********************Mohamed Boqorre
*********************Aw Hassan Boqorre
*********************Ismail Boqorre
*********************Shire Boqorre
*********************Hashi Boqorre
*********************Mohamoud (Bahnan) Boqorre
************Ahmed Dhimbil
*************Musa Ahmed
*************Waisleh Ahmed
*************Osman Ahmed
*************Liban Ahmed
*************Abdi Liban
**************Ismail Abdi (Rer Ismail)
***************Aden Ismail
***************Iman Ismail
***************Bulale Ismail
***************Geedi Ismail
***************Idiris Ismail
***************Yusuf Ismail
***************Koshin Ismail
***************Hersi Ismail
***************Shirwac Ismail
***************Said Ismail
**************Mohammed Abdi (Addeh)
***************Sarar Mohamed (Rer Sarer)
****************Nour Sarar
****************Mohamed(Hersi) Sarar
****************Farah Sarar
****************Yusuf Sarar
****************Dualeh Sarar
****************Elmi Sarar
***************Ahmed(Bedar)Mohamed
****************Koshin Ahmed
****************Samter Ahmed
****************Uballe Ahmed
****************Hurie (Egal) Ahmed
****************Waraf Ahmed
****************Karie Ahmed
****************Mohamed Ahmed
**********Aden Abokor
***********( Aden Mohamed)
************Issa Aden
************Awal Aden (Rer Cawl)
*************Abdi Awal
**************Had Abdi
**************Nour Abdi
**************Ahmed Abdi
**************Liban Abdi
**************Omar Abdi
**************Aden Abdi
**************Geedi Abdi
**************Ibrahim Abdi
**************Mohamoud Abdi
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
***************Aden Ladon
****************Herar Ladon
****************Jama Ladon
****************Ali Ladon
****************Fahiye Ladon
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle (Abdi Waddago)
***************Ahmed Abdalle
***************Halas Ahmed
****************Osman Halas
****************Samter Halas
****************Egal Ahmed
*****************Wais Egal
*****************Madar Egal
****************Geedi Ahmed
*****************Samter Geedi
*****************Mohamed Geedi
*****************Dalal Geedi
*****************Fatah Geedi
*****************Waisleh Geedi
*****************Allamagan Geedi
******************Guled Allamagan
******************Egal Allamagan
*****************Hode Geedi
******************Farah Hode
******************Yusuf Hode
******************Geele Geedi
*****************Ahmed Geele
******************Dahir Geele
******************Nour Geele
*****************Ali Geedi
******************Osman Ali
******************Hassan Ali
******************Abdalle Ali
******************Yusuf Ali
******************Aden Ali
***Abdirahman Muuse
****Yonis Abdiraham
*****Aden Yonis
*****Ismail Yonis
*****Ugadh Yonis
*****Mohamed Yonis
****Abdalle Abdirahman
*****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
******Gadid Mohamed
******Abdalle Mohamed
******Loge Mohamed
****Ibrahim Abdalle
*****Kulul Ibrahim (Rer Kul)
*****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
******Burale Abdi
******Qabile Abdi
******Hildiid Abdi
******Geedi Abdi
******Aden Abdi
******Hersi Abdi
*****Abokor Ibrahim
******Idileh Abokor (Rer Iidleh)
*******Ismail Iidle
*******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
*******Roble Matan
*******Hamud Matan
*******Aden Matan
*******Damal Aden
********Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
********Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
********Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
********Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
********Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
********Essa Dhamal
*********Aden Isse
*********Warfa Isse
*********Guled Isse
*********Liban Isse (Rer Liibaan)
*********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
*********Abdi Isse
**********Mohamed Abdi
**********Farah Abdi
**********Eiye Abdi
**********Warsame Abdi
**********Sugulle Abdi
**********Aninanshe Abdi
**********Amare Abdi
**********Ileiye Afwayne Abdi
**********Dualeh (Samter) Abdi
**********Wais Abdi
**********Rage Abdi
**********Abdalle Abdi
**********Aden Abdi (Rer Aden)
**********Abdi Bari (Abdi Bari)
**********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abdikarim Mohamed Eid
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Sucad Ibrahim Abdi – Politician and Activist
* Fadumo faysal Ali – The founder and CEO of Hoiwa Oy
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==References==
ovemtfrvfkcvxglx1852a5dqdrewetw
Aden Abokor
0
44514
298103
298044
2026-06-03T09:49:16Z
~2026-32830-56
45939
/* Abtirsiin */
298103
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Qabiilka Soomaalida}}
{{Infobox ethnic group
| group = Aden Abokor
| native_name =
| regions = [[Hargeysa]]
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwa kaleh
}}
Beesha '''Aden Abokor''' ({{lang-so|Aden Abokor}}, {{lang-en|Aden Abokor}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Aden Abokor Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Aden Abokor waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Maxamed Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada Soomaaliyeed, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa, bariga Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Deegaanka Soomaalida Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Aden Abokor
***Awal Aden (Rer Cawl )
****Mahamoud Awal
****Hussien Awal
*****Roble Hussein
*****Ibrahim Hussien
*****Liban Hussein
*****Yusuf Hussein
*****Farah Hussien
*****Osman Hussien
****Abdi Awal
*****Had Abdi
*****Musa Abdi
*****Nour Abdi
*****Ahmed Abdi
*****Liban Abdi
*****Wa'eys Abdi
*****Mohamoud Abdi
***Hassan Aden
****Ziyad Hassan
****Odawa Hasaan
****Ladon Hassan (Rer Ladon)
******Aden Ladon
******Harun Ladon
******Ali Ladon
******Hussein Ladon
******Aden Ladon
****Abdalle Hassan
*****Ali Abdalle
*****Abdi Abdalle
*****Ahmed Abdalle
******Halas Ahmed (Rer Halas)
*******Osman Halas
*******Roble Halas
*******Suber Halas
******Egal Ahmed (Rer Egal)
*******Wais Egal
*******Farah Egal
*******Roble Egal
******Geedi Ahmed (Rer Geedi)
*******Samter Geedi
*******Mohamed Geedi
*******Dalal Geedi
*******Fatah Geedi
*******Waisleh Geedi
*******Allamagan Geedi
********Guled Allamagan
********Egal Allamagan
*******Hode Geedi
********Farah Hode
********Yusuf Hode
********Shire Hode
*******Geele Geedi
********Ahmed Geele
********Dahir Geele
********Nour Geele
*******Ali Geedi
********Osman Ali
********Hassan Ali
********Abdalle Ali
{{tree list/end}}
==References===
twh67g7xu0yuvpi6i76ai0i34ylcmm8
298104
298103
2026-06-03T09:50:11Z
~2026-32830-56
45939
/* Abtirsiin */
298104
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Qabiilka Soomaalida}}
{{Infobox ethnic group
| group = Aden Abokor
| native_name =
| regions = [[Hargeysa]]
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwa kaleh
}}
Beesha '''Aden Abokor''' ({{lang-so|Aden Abokor}}, {{lang-en|Aden Abokor}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Aden Abokor Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Aden Abokor waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Maxamed Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada Soomaaliyeed, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa, bariga Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Deegaanka Soomaalida Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Aden Abokor
***Awal Aden (Rer Cawl )
****Mahamoud Awal
****Hussien Awal
*****Roble Hussein
*****Ibrahim Hussien
*****Liban Hussein
*****Yusuf Hussein
*****Farah Hussien
*****Osman Hussien
****Abdi Awal
*****Had Abdi
*****Musa Abdi
*****Nour Abdi
*****Ahmed Abdi
*****Liban Abdi
*****Wa'eys Abdi
*****Mohamoud Abdi
***Hassan Aden
****Ziyad Hassan
****Odawa Hasaan
****Ladon Hassan (Rer Ladon)
******Aden Ladon
******Harun Ladon
******Ali Ladon
******Hussein Ladon
******Aden Ladon
****Abdalle Hassan
*****Ali Abdalle
*****Abdi Abdalle
*****Ahmed Abdalle
******Halas Ahmed (Rer Halas)
*******Osman Halas
*******Roble Halas
*******Suber Halas
******Egal Ahmed (Rer Egal)
*******Wais Egal
*******Farah Egal
*******Roble Egal
******Geedi Ahmed (Rer Geedi)
*******Samter Geedi
*******Fatah Geedi
*******Waisleh Geedi
*******Allamagan Geedi
********Guled Allamagan
********Egal Allamagan
*******Hode Geedi
********Farah Hode
********Yusuf Hode
********Shire Hode
*******Geele Geedi
********Ahmed Geele
********Dahir Geele
********Nour Geele
*******Ali Geedi
********Osman Ali
********Hassan Ali
********Abdalle Ali
{{tree list/end}}
==References===
gh3ojg7zb7llezugle916s2ctlgwihr
LAAN CIGAALED
0
47275
298110
297994
2026-06-03T10:27:51Z
Maqiiqan
44284
298110
wikitext
text/x-wiki
[[File:Mang2.png|thumb|Basic diagram of an [[Onager (weapon)|onager]], a type of catapult]] waa qalab waayadii hore lagu dagaallami jiray oo dhagaxa lagu tuuri jiray.
== Tixraacyo ==
<references />
h88nas905lct54j8hb1p6hjr454y6ro
298113
298110
2026-06-03T10:57:34Z
Maqiiqan
44284
298113
wikitext
text/x-wiki
[[File:Mang2.png|thumb|Basic diagram of an [[Onager (weapon)|onager]], a type of catapult]]
'''Manganiiq''' (Af-Ingiriisi: [[Catapult]], Af-Carabi: [[منجنيق]]) waa qalab waayadii hore lagu dagaallami jiray oo dhagaxa lagu tuuri jiray.
== Tixraacyo ==
<references />
2jggvchb6cwlwtdaxed8zdbmsghk54u
298114
298113
2026-06-03T10:58:56Z
Maqiiqan
44284
298114
wikitext
text/x-wiki
[[File:Mang2.png|thumb|Basic diagram of an [[Onager (weapon)|onager]], a type of catapult]]
waa qalab waayadii hore lagu dagaallami jiray oo dhagaxa lagu tuuri jiray.
== Tixraacyo ==
<references />
94ouudaornd9kl19gk31l5hl2cnm5k7
Muuse Dhimbil
0
47547
298099
298073
2026-06-03T03:00:20Z
~2026-32830-56
45939
/* Intellectuals */
298099
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Muuse Dhimbil
| native_name =
|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry|United Arab Emirates}}|region4={{flagcountry |Djibouti}}|region5={{flagcountry| Somalia}}
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwo kale
|region6={{flagcountry| Ethiopia}}}}
Beesha '''Muuse Dhimbil'''({{lang-so|Muuse Dhimbil}}, {{lang-en|Muuse Dhimbil}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Muuse Dhimbil Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley ilaa Aware.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Muuse Dhimbil waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Beesha Muuse Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Muuse Dhimbil
**Abdalleh Muuse
***Jibril Abdalle
****Said Jibril
*****Abdalle Said
*****Ahmed Said
****Kalil Jibirl
*****Ali kalil
******Said Ali
******Koshin Ali
******Arale Ali
******Osman Ali
******Boqorreh Ali
****Saeed Jibril
*****Abdi Said
******Salah Abdi
******Roble Abdi
****Aden Jibril (Rer Adan)
*****Aden Mohamed
******Benin Aden
******Nour Aden
******Ali Aden
******Adan Aden
****Abdi Jibril
*****Mohamed Abdi
*****Wa'eys Abdi
*****Salah Abdi
*****Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*******Issa Ali
*******Hussein Ali
*******Mumin Ali
*******Naleye Ali
******Nour Abdi (Rer Nuur)
*******Ismail Nour
*******Hersi Nour
*******Gabal Nour
*******Mohamed Nour
******Benin Abdi (Rer Benin)
******Abdille Abdi
*******Gallab Abdi (Rer Gallab)
********Ismail Gallab
********Asker Gallab
*******Eiae Abdille (Rer Eiye)
********Guled Eiae
********Sharmake Eiae
*******Mohamed Abdille
********Ahmed Mohamed
*********Samter Ahmed
*********Ziyad Ahmed
*********Mayle Ahmed
*********Elmi Ahmed
*********Warfa Ahmed
*********Geedi Ahmed
*********Amanle Ahmed
*********Food Ahmed
*********Roble Ahmed
*********Ainanshe Ahmed
*********Wais Ahmed
*********Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
**********Ismail Dhible
**********Barre Dhible
*********Ali Ahmed (Rer Ali)
*********Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
**********Derie Gubadleh (Rer Dirie)
**********Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh
** Mohamoud Muuse
***Shirdon Mohamoud
***Hildiid Mohamoud
****Ali Hildiid
****Geedi Hildiid
****Hersi Hildiid
{{tree list/end}}
==Notable figures==
===Royalty===
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
=== Politicians ===
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician.
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
===Military===
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Hussein Habane – is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered SomalIi SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
===Intellectuals===
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Dr. Mohamed Ahmed Sulub is the Chairman of the University of Hargeisa.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
=== Journalists===
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
nb15np4olcrfh7lxf8fb32z6xyujqqu
298102
298099
2026-06-03T05:09:44Z
~2026-32830-56
45939
/* Military */
298102
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Muuse Dhimbil
| native_name =
|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry|United Arab Emirates}}|region4={{flagcountry |Djibouti}}|region5={{flagcountry| Somalia}}
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwo kale
|region6={{flagcountry| Ethiopia}}}}
Beesha '''Muuse Dhimbil'''({{lang-so|Muuse Dhimbil}}, {{lang-en|Muuse Dhimbil}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Muuse Dhimbil Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley ilaa Aware.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Muuse Dhimbil waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Beesha Muuse Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Muuse Dhimbil
**Abdalleh Muuse
***Jibril Abdalle
****Said Jibril
*****Abdalle Said
*****Ahmed Said
****Kalil Jibirl
*****Ali kalil
******Said Ali
******Koshin Ali
******Arale Ali
******Osman Ali
******Boqorreh Ali
****Saeed Jibril
*****Abdi Said
******Salah Abdi
******Roble Abdi
****Aden Jibril (Rer Adan)
*****Aden Mohamed
******Benin Aden
******Nour Aden
******Ali Aden
******Adan Aden
****Abdi Jibril
*****Mohamed Abdi
*****Wa'eys Abdi
*****Salah Abdi
*****Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*******Issa Ali
*******Hussein Ali
*******Mumin Ali
*******Naleye Ali
******Nour Abdi (Rer Nuur)
*******Ismail Nour
*******Hersi Nour
*******Gabal Nour
*******Mohamed Nour
******Benin Abdi (Rer Benin)
******Abdille Abdi
*******Gallab Abdi (Rer Gallab)
********Ismail Gallab
********Asker Gallab
*******Eiae Abdille (Rer Eiye)
********Guled Eiae
********Sharmake Eiae
*******Mohamed Abdille
********Ahmed Mohamed
*********Samter Ahmed
*********Ziyad Ahmed
*********Mayle Ahmed
*********Elmi Ahmed
*********Warfa Ahmed
*********Geedi Ahmed
*********Amanle Ahmed
*********Food Ahmed
*********Roble Ahmed
*********Ainanshe Ahmed
*********Wais Ahmed
*********Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
**********Ismail Dhible
**********Barre Dhible
*********Ali Ahmed (Rer Ali)
*********Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
**********Derie Gubadleh (Rer Dirie)
**********Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh
** Mohamoud Muuse
***Shirdon Mohamoud
***Hildiid Mohamoud
****Ali Hildiid
****Geedi Hildiid
****Hersi Hildiid
{{tree list/end}}
==Notable figures==
===Royalty===
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
=== Politicians ===
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician.
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
===Military===
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Hussein Habane – is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered SomalIi SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
===Intellectuals===
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Dr. Mohamed Ahmed Sulub is the Chairman of the University of Hargeisa.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
=== Journalists===
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
7ze2cfhax5p2fu18sfos2f4hmg9oa86
Urweyne
0
47553
298115
298093
2026-06-03T11:20:16Z
Uguul
45906
298115
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Urweyne
| native_name = Maagtire Geele
| popplace = {{Flag|Djibouti}}<br>{{Flag|Ethiopia}} ([[Sitti Zone]])<br>{{Flag|Somaliland}} ([[Salal Region]], [[Awdal]])
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]] ([[Sunni]])
}}
'''Urweyne''' (mararka qaarkood loo qoro '''Urweyn'''), magaciisa dhalasho uu yahay '''Maagtire Geele''', sidoo kale loo yaqaanno '''Wakhroon Sama Arag''', waa shakhsiyad taariikhi ah iyo oday-dhaqameed dhalasho ahaan ka mid ah lixda wiil ee uu dhalay odaygii weynaa ee '''Ciise Madoobe Dir'''. Tafiirtiisa iyo faracooda maanta waxa loo yaqaannaa Beesha Urweyne (oo ka tirsan garabka Abgaal ee beesha Ciise), waxayna si baahsan u degaan waddanka Jabuuti, Ismaamulka Soomaalida Itoobiya, iyo Somaliland.
== Abtirsiga iyo Magaca ==
Urweyne wuxuu dhalasho ahaan ku abtirsadaa dunjiga weyn ee [[Ciise (qabiil)|Ciise]] Madoobe [[Dir]]. Hooyadii waxay ka dhalatay qabiilka Sharifaan ee Wakhroon, taas oo keentay in loogu magacdaro qabiilkii hooyadiis, loona yaqaanno '''''Wakhroon Sama Arag'''''. Magiciisa rasmiga ah ee dhalasho se waa '''Maagtire Geele'''<ref name=":0">Ibraahim Axmad Cali. Aaya-Reeb: Kab Dhexeeye Sooyaalk Xeer Ciise. Jabuuti. Naadiga Qalinleyda iyo Hal'abuurka Soomaaliyeed.2016</ref>.
Urweyne wuxuu la dhashay shan walaalo ah oo ay wada dhasheen odaygii '''Ciise Madoobe'''<ref name=":0" />, kuwaas oo kala ah:
* [[Ceeleeye Ciise]] (Curadkii)
* Waladoon Ciise
* Holleh Ciise
* Wardiiq Ciise
* Horoneh Ciise
Saddexda walaalo ah ee hore (Ceeleeye, Waladoon, iyo Holleh) waxay isku hooyo yihiin Xawa Aw Muuse (oo loo yaqaan Bah Madigan), halka Urweyne iyo walaalaha kale ay kala hooyo yihiin, taas oo ka dhigaysa lixda wiil ee Ciise Madoobe kuwa wada dhashay dhanka aabbaha (Walaal-Abbo).
== Taariikhda iyo Dhalashada ==
Urweyne wuxuu ku dhashay meel hadda xaddidnaan ahaan ku beegan [[Gobolka Sanaag|Gobolka]] [[:en:Sanaag|Sanaag]] ee Somaliland. Sida ku xusan taariikh-dhaqameedka la iska dhaxlay, qabrigiisu wuxuu ku yaallaa deegaanka [[Ceel Afweyn]], gaar ahaan dixooyinka baaxadda leh ee loogu magac daray '''Aw Urweyne''', '''Ceel-Urweyne''', ama '''Laas-Urweyne'''. Deegaankani wuxuu qiyaastii 25 ilaa 35 km u jiraa tuulada xeebta ah ee Ceelayo iyo degmada [[Laasqoray]], halkaas oo la rumeysan yahay inuu ku aasay walaalkiisii curad ee Ceeleeye Ciise Madoobe.
Urweyne wuxuu guursaday isagoo da' ah (oo lixdan jir kor u dhaafay), wuxuuna guursaday gabadh uu oday u ahaa (isirka awoowo ugu toosan) oo la oran jiray '''Fadumo Ibraahim (Gulane) Sacad Muuse Ceeleye Ciise'''<ref name=":0" />. Waxay u dhashay laba wiil oo u noqday faracyada ugu waaweyn:
# '''Cabdalla''' (Curadkii)
# '''Fiqi'''
== Shakhsiyaadka Canka Ah ee Taariikhda Reer Urweyne ==
Beesha Urweyne waxay taariikhda reer Guuraaga iyo dhismaha qaranka Jabuuti ku leedahay raad aad u weyn, waxaana ka dhashay geesiyaal iyo culimo caan ah oo ay ka mid yihiin:
* '''Geedi Axamad Yoonis Cabdalla (Geedi Madow):''' Isaga iyo tafiirtiisa waxaa taariikhda lagu tilmaamaa inay ahaayeen dadkii ugu horreeyay ee Ciise ah ee dega Buur Uguul (oo hadda ah Jabuuti). Geedi iyo labadiisa wiil ee '''Xildid''' iyo '''Dudub''' ayaa fariisin ka samaystay agagaarka Buur Uguul, kadib markii ay iyaga iyo Aardo Adan Galan Wadhowre (Yoonis Muuse reer Macalin) dhowr boqol oo sano ka hor dagaal adag la galeen qowmiyadihii deegaankaas degganaa, gaar ahaan meelaha la yiraahdo Muuse Tuure iyo Xeebta Carta. Faraca Xildid iyo Dudub waxay ilaa maanta si joogto ah u deggan yihiin Buur Uguul oo qayb ka ah Gobolka Cali Sabiix, Carta, iyo Jabuuti.
* '''Sheekh Cali Xuusen (Cali Sabat / Cali Sabiix):''' Wuxuu ahaa sheekh iyo caalim weyn oo ka tirsanaa Urweyne, gaar ahaan reer Fiqi (reer Xuusen). Magaalada caanka ah ee '''[[Cali Sabiix]]''' waxaa loogu magac daray sheekhaas, qabrigiisuna wuxuu ku yaallaa agagaarka magaaladaas.
* '''Geedi Amare Samatar (Geedi Gaab):''' Wuxuu ahaa hoggaamiye dhaqameed miisaan culus ku lahaa bulshada, isagoo soo noqday Caaqilka Guud ee beesha Ciise ee Jabuuti xilligii gumeysiga Faransiiska. Wuxuu xaddidnaan ahaan ka dhashay Urweyne, gaar ahaan faraca Cabdalla Geedi Madow (reer Xildid).
== Deegaanka iyo Fiditaanka Maanta ==
Tafiirta ka tafarucday labada jufo ee Cabdalla iyo Fiqi (Beesha Urweyne/Abgaal) waxay maanta si rasmi ah u degaan dhul-daaqsimeedyo, tuulooyin, iyo magaalooyin waaweyn oo ku kala yaalla saddex dal oo Geeska Afrika ah. Sababtoo ah inay yihiin bulsho isugu jirta xoolo-dhaqato iyo reer magaal, deegaannadooda rasmiga ah waxa ka mid ah:
=== 1. Jamhuuriyadda Jabuuti ===
Jabuuti waa xarunta siyaasadda iyo maamulka ee beesha, waxayna si gaar ah u degaan:
* '''[[Gobolka Cali Sabiix]]:''' Qaybo ka mid ah miyiga gobolka iyo dhulka xadka xiga ee xoolo-daaqsinka.
* '''[[Gobolka Carta]]:''' Gaar ahaan nawaaxiga caasimadda labaad ee Carta iyo deegaannada iyo tuulooyinka hoos yimaada ee kala ah: ''Weeca, Cumar Jagaac, Duuda, Dameerjog, PK20, Kurtimaley, Gabla Qalane, Badha yar, Geed Qarweyne, PK 51, Nagaadh, Cali Cunay, Cantar, iyo Shabeeley''.
* '''Caasimadda Jabuuti:''' Degmooyinka magaalada dhexdeeda ah ayay ku leeyihiin degitaan joogto ah iyo ganacsiyo ballaaran.
=== 2. Ismaamulka Soomaalida Itoobiya (Gobolka Sitti) ===
Gobolka Sitti waa dhulka ugu ballaaran ee reer miyiga iyo xoolo-dhaqatada beeshu ku fidsan tahay, gaar ahaan:
* '''Degmooyinka iyo Deegaannada:''' [[Cafdem]], Casbuli, Lafo Cisse, Garba Cisse, Cundhufo, Cadayti, iyo Gaadh Madow (gaar ahaan dhulka miyiga ah ee u dhexeeya xadka Jabuuti iyo jidka tareenka).
* '''Degmada Erer iyo Shiniile:''' Deegaannada ku teedsan xariiqda tareenka ee isku xira Jabuuti iyo [[Diridhaba]].
* '''Aysha’a iyo Coble:''' Waxay u guuraan deegaannadan xilliyada abaaraha ama daaqsinka raadiska.
=== 3. Waqooyiga Soomaaliya (Somaliland) ===
Dhanka Somaliland, beesha Urweyne waxay deegaan ku leedahay gobolka Salal:
* '''[[Saylac|Degmada Saylac]] iyo nawaaxigeeda:''' Gaar ahaan dhulka miyiga ah ee fidsan ilaa xadka dalka Jabuuti (dhanka dacallada Xeebta iyo dhulka gudaha ah ee daaqsinka u wanaagsan) iyo guud ahaan [[Gobolka Awdal]].
== Sidoo Kale Eeg ==
* [[Ciise (qabiil)]]
* [[Dir (qabiil)]]
* [[Abgaal (Ciise)]]
== Tixraac ==
{{Tixraac}}[[Qaybta:Beelaha Soomaalida]]
[[Qaybta:Taariikhda Soomaalida]]
dbui07bh18x4k4508f4snxu1gter22p
298116
298115
2026-06-03T11:21:43Z
Uguul
45906
298116
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Urweyne
| native_name = Maagtire Geele
| popplace = {{Flag|Djibouti}}<br>{{Flag|Ethiopia}} ([[Sitti Zone]])<br>{{Flag|Somaliland}} ([[Salal Region]], [[Awdal]])
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]] ([[Sunni]])
}}
'''Urweyne''' (mararka qaarkood loo qoro '''Urweyn'''), magaciisa dhalasho uu yahay '''Maagtire Geele''', sidoo kale loo yaqaanno '''Wakhroon Sama Arag''', waa shakhsiyad taariikhi ah iyo oday-dhaqameed dhalasho ahaan ka mid ah lixda wiil ee uu dhalay odaygii weynaa ee '''Ciise Madoobe Dir'''. Tafiirtiisa iyo faracooda maanta waxa loo yaqaannaa Beesha Urweyne (oo ka tirsan garabka Abgaal ee beesha Ciise), waxayna si baahsan u degaan waddanka Jabuuti, Ismaamulka Soomaalida Itoobiya, iyo Somaliland.
== Abtirsiga iyo magaca ==
Urweyne wuxuu dhalasho ahaan ku abtirsadaa dunjiga weyn ee [[Ciise (qabiil)|Ciise]] Madoobe [[Dir]]. Hooyadii waxay ka dhalatay qabiilka Sharifaan ee Wakhroon, taas oo keentay in loogu magacdaro qabiilkii hooyadiis, loona yaqaanno '''''Wakhroon Sama Arag'''''. Magiciisa rasmiga ah ee dhalasho se waa '''Maagtire Geele'''<ref name=":0">Ibraahim Axmad Cali. Aaya-Reeb: Kab Dhexeeye Sooyaalk Xeer Ciise. Jabuuti. Naadiga Qalinleyda iyo Hal'abuurka Soomaaliyeed.2016</ref>.
Urweyne wuxuu la dhashay shan walaalo ah oo ay wada dhasheen odaygii '''Ciise Madoobe'''<ref name=":0" />, kuwaas oo kala ah:
* [[Ceeleeye Ciise]] (Curadkii)
* Waladoon Ciise
* Holleh Ciise
* Wardiiq Ciise
* Horoneh Ciise
Saddexda walaalo ah ee hore (Ceeleeye, Waladoon, iyo Holleh) waxay isku hooyo yihiin Xawa Aw Muuse (oo loo yaqaan Bah Madigan), halka Urweyne iyo walaalaha kale ay kala hooyo yihiin, taas oo ka dhigaysa lixda wiil ee Ciise Madoobe kuwa wada dhashay dhanka aabbaha (Walaal-Abbo).
== Taariikhda iyo dhalashada ==
Urweyne wuxuu ku dhashay meel hadda xaddidnaan ahaan ku beegan [[Gobolka Sanaag|Gobolka]] [[:en:Sanaag|Sanaag]] ee Somaliland. Sida ku xusan taariikh-dhaqameedka la iska dhaxlay, qabrigiisu wuxuu ku yaallaa deegaanka [[Ceel Afweyn]], gaar ahaan dixooyinka baaxadda leh ee loogu magac daray '''Aw Urweyne''', '''Ceel-Urweyne''', ama '''Laas-Urweyne'''. Deegaankani wuxuu qiyaastii 25 ilaa 35 km u jiraa tuulada xeebta ah ee Ceelayo iyo degmada [[Laasqoray]], halkaas oo la rumeysan yahay inuu ku aasay walaalkiisii curad ee Ceeleeye Ciise Madoobe.
Urweyne wuxuu guursaday isagoo da' ah (oo lixdan jir kor u dhaafay), wuxuuna guursaday gabadh uu oday u ahaa (isirka awoowo ugu toosan) oo la oran jiray '''Fadumo Ibraahim (Gulane) Sacad Muuse Ceeleye Ciise'''<ref name=":0" />. Waxay u dhashay laba wiil oo u noqday faracyada ugu waaweyn:
# '''Cabdalla''' (Curadkii)
# '''Fiqi'''
== Shakhsiyaadka canka ah ee taariikhda reer Urweyne ==
Beesha Urweyne waxay taariikhda reer Guuraaga iyo dhismaha qaranka Jabuuti ku leedahay raad aad u weyn, waxaana ka dhashay geesiyaal iyo culimo caan ah oo ay ka mid yihiin:
* '''Geedi Axamad Yoonis Cabdalla (Geedi Madow):''' Isaga iyo tafiirtiisa waxaa taariikhda lagu tilmaamaa inay ahaayeen dadkii ugu horreeyay ee Ciise ah ee dega Buur Uguul (oo hadda ah Jabuuti). Geedi iyo labadiisa wiil ee '''Xildid''' iyo '''Dudub''' ayaa fariisin ka samaystay agagaarka Buur Uguul, kadib markii ay iyaga iyo Aardo Adan Galan Wadhowre (Yoonis Muuse reer Macalin) dhowr boqol oo sano ka hor dagaal adag la galeen qowmiyadihii deegaankaas degganaa, gaar ahaan meelaha la yiraahdo Muuse Tuure iyo Xeebta Carta. Faraca Xildid iyo Dudub waxay ilaa maanta si joogto ah u deggan yihiin Buur Uguul oo qayb ka ah Gobolka Cali Sabiix, Carta, iyo Jabuuti.
* '''Sheekh Cali Xuusen (Cali Sabat / Cali Sabiix):''' Wuxuu ahaa sheekh iyo caalim weyn oo ka tirsanaa Urweyne, gaar ahaan reer Fiqi (reer Xuusen). Magaalada caanka ah ee '''[[Cali Sabiix]]''' waxaa loogu magac daray sheekhaas, qabrigiisuna wuxuu ku yaallaa agagaarka magaaladaas.
* '''Geedi Amare Samatar (Geedi Gaab):''' Wuxuu ahaa hoggaamiye dhaqameed miisaan culus ku lahaa bulshada, isagoo soo noqday Caaqilka Guud ee beesha Ciise ee Jabuuti xilligii gumeysiga Faransiiska. Wuxuu xaddidnaan ahaan ka dhashay Urweyne, gaar ahaan faraca Cabdalla Geedi Madow (reer Xildid).
== Deegaanka iyo fiditaanka maanta ==
Tafiirta ka tafarucday labada jufo ee Cabdalla iyo Fiqi (Beesha Urweyne/Abgaal) waxay maanta si rasmi ah u degaan dhul-daaqsimeedyo, tuulooyin, iyo magaalooyin waaweyn oo ku kala yaalla saddex dal oo Geeska Afrika ah. Sababtoo ah inay yihiin bulsho isugu jirta xoolo-dhaqato iyo reer magaal, deegaannadooda rasmiga ah waxa ka mid ah:
=== 1. Jamhuuriyadda Jabuuti ===
Jabuuti waa xarunta siyaasadda iyo maamulka ee beesha, waxayna si gaar ah u degaan:
* '''[[Gobolka Cali Sabiix]]:''' Qaybo ka mid ah miyiga gobolka iyo dhulka xadka xiga ee xoolo-daaqsinka.
* '''[[Gobolka Carta]]:''' Gaar ahaan nawaaxiga caasimadda labaad ee Carta iyo deegaannada iyo tuulooyinka hoos yimaada ee kala ah: ''Weeca, Cumar Jagaac, Duuda, Dameerjog, PK20, Kurtimaley, Gabla Qalane, Badha yar, Geed Qarweyne, PK 51, Nagaadh, Cali Cunay, Cantar, iyo Shabeeley''.
* '''Caasimadda Jabuuti:''' Degmooyinka magaalada dhexdeeda ah ayay ku leeyihiin degitaan joogto ah iyo ganacsiyo ballaaran.
=== 2. Ismaamulka Soomaalida Itoobiya (Gobolka Sitti) ===
Gobolka Sitti waa dhulka ugu ballaaran ee reer miyiga iyo xoolo-dhaqatada beeshu ku fidsan tahay, gaar ahaan:
* '''Degmooyinka iyo Deegaannada:''' [[Cafdem]], Casbuli, Lafo Cisse, Garba Cisse, Cundhufo, Cadayti, iyo Gaadh Madow (gaar ahaan dhulka miyiga ah ee u dhexeeya xadka Jabuuti iyo jidka tareenka).
* '''Degmada Erer iyo Shiniile:''' Deegaannada ku teedsan xariiqda tareenka ee isku xira Jabuuti iyo [[Diridhaba]].
* '''Aysha’a iyo Coble:''' Waxay u guuraan deegaannadan xilliyada abaaraha ama daaqsinka raadiska.
=== 3. Waqooyiga Soomaaliya (Somaliland) ===
Dhanka Somaliland, beesha Urweyne waxay deegaan ku leedahay gobolka Salal:
* '''[[Saylac|Degmada Saylac]] iyo nawaaxigeeda:''' Gaar ahaan dhulka miyiga ah ee fidsan ilaa xadka dalka Jabuuti (dhanka dacallada Xeebta iyo dhulka gudaha ah ee daaqsinka u wanaagsan) iyo guud ahaan [[Gobolka Awdal]].
== Sidoo kale eeg ==
* [[Ciise (qabiil)]]
* [[Dir (qabiil)]]
* [[Abgaal (Ciise)]]
== Tixraac ==
{{Tixraac}}[[Qaybta:Beelaha Soomaalida]]
[[Qaybta:Taariikhda Soomaalida]]
4dliztegmt93ktm1416syosnpor62jh
Namari Travel and Cargo Solution
0
47554
298095
298050
2026-06-02T17:11:46Z
AxmedCwahab73
45846
AxmedCwahab73 la wareejiyay bogga [[Draft:Namari Travel & Cargo Solutions]] ilaa [[Namari Travel and Cargo Solution]]: Wareejinta maqaalka meesha Draft ka xagga maqaallada rasmiga ah ee Wikipedia
298050
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
| name = Namari Travel and Cargo Solution
| type = Shirkad Gaar loo leeyahay oo Masuuliyaddeedu Xaddidan tahay (Limited Liability Private Company)
| founded = 06 Abril 2026
| headquarters = Muqdisho, Soomaaliya
| industry = Tignoolajiyada Socdaalka (Travel Technology)
| products = Barnaamijyada Booking, Maamulka Qiimaha, Goobaha Kontoroolka Wakaaladaha, Madal Socdaal oo Summad Gaar ah leh
| website = [http://b2b.namari.so b2b.namari.so] {{!}} [http://b2c.namari.so b2c.namari.so]
}}
'''Namari Travel and Cargo Solution''' (loo yaqaano '''Namari''') waa shirkad [[tignoolajiyada socdaalka]] (travel-tech) oo fadhideedu yahay magaalada [[Muqdisho]], [[Soomaaliya]]. Shirkaddu waxay horumarisaa barnaamijyada softiweerka ah ee ay adeegsadaan wakaaladaha socdaalka, dhex-dhexaadinta (consolidators), iyo iibiyayaasha tikidhada duulimaadyada si ay u raadiyaan, isbarbardhigaan, una goostaan tikidhada diyaaradaha iyadoo loo marayo nidaam dhijitaal ah oo dhexe.<ref name="ebusiness">[https://ebusiness.gov.so/verify/search?q=Namari Nidaamka Diiwaangelinta Ganacsiga ee Dowladda Soomaaliya — Namari Travel and Cargo Solution, UBI: 46305143252]</ref>
== Taariikhda iyo Diiwangelinta ==
Namari waxaa si rasmi ah loogu aasaasay magaalada Muqdisho ee caasimadda Soomaaliya. Sida ku cad nidaamka diiwaangelinta ganacsiga ee dowladda Soomaaliya ([[ebusiness.gov.so]]), shirkadda waxaa la diiwaangeliyay taariikhdu markay ahayd **06 Abril 2026** iyadoo haysata Lambarka Aqoonsiga Ganacsiga ee gaarka ah (UBI): '''46305143252'''.<ref name="ebusiness"/>
Sida ku muujisan shatiga ganacsiga ee rasmiga ah ee ka soo baxay [[Wasaaradda Ganacsiga iyo Warshadaha]] ee [[Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya]], shirkaddu waxay u kaftantay sidii '''Shirkad Gaar loo leeyahay oo Masuuliyaddeedu Xaddidan tahay''' (Limited Liability Private Company). Shatigan oo xambaarsan lambarka '''BU7JV4N''', wuxuu u oggolaanayaa shirkadda inay qabato adeegyada soo socda:<ref name="license">Shatiga Ganacsiga — Wasaaradda Ganacsiga iyo Warshadaha, Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Lambarka Shatiga: BU7JV4N, Taariikhda Bixinta: 07-04-2026</ref>
* Adeegyada Socdaalka
* Adeegyada Xajka iyo Cumrada
* Adeegyada iyo Tignoolajiyada
== Adeegyada iyo Tignoolajiyada ==
Namari waxay bixisaa adeegyo tignoolajiyadeed oo loogu talagalay in lagu yareeyo dhibka hawlgalka lana kordhiyo waxtarka ganacsiyada socdaalka. Adeegyada ugu muhiimsan ee ay shirkaddu bixiso waxaa ka mid ah:
=== Tignoolajiyada Goosashada (Booking Technology) ===
Nidaamyo suurtageliya raadinta iyo goosashada tikidhada diyaaradaha ee nidaam dhexe ah. Macaamiishu waxay awoodi karaan inay si fudud uga raadiyaan duulimaadyada kala duwan iyagoo isticmaalaya hannaanka dhijitaalka ah ee shirkadda.<ref name="b2b">[http://b2b.namari.so Namari B2B Platform — Wakaaladaha Socdaalka]</ref>
=== Maamulka Qiimaha (Fare Management Tools) ===
Qalab caawiya wakaaladaha si ay u maareeyaan qiimaha iyo khidmadaha duulimaadyada. Nidaamkani wuxuu ka caawinayaa wakaaladaha inay si waxtarlan u maareeyan miisaaniyada iyo faa'iidada.
=== Goobaha Kontoroolka Wakaaladaha (Agency Dashboards) ===
Boor weyn oo dhijitaal ah oo u oggolaanaya shirkadaha socdaalka inay la socdaan iibka iyo xogta macaamiisha. Nidaamkani wuxuu bixiyaa xog-ururin ku saabsan dhaqdhaqaaqa ganacsiga si lagu gaaro go'aamo wax ku ool ah.
=== Madal Socdaal oo Summad Gaar ah leh (White-Label Travel Platforms) ===
In loo sameeyo wakaaladaha kale mareegaha ama barnaamijyo magacooda ku qoran laakiin isticmaalaya tignoolajiyada Namari. Adeeggan wuxuu siinayaa wakaaladaha yaryar fursad ay ku dhisaan muuqaalkooda dijitaalka ah.<ref name="b2c">[http://b2c.namari.so Namari B2C Platform — Macaamiisha Guud]</ref>
== Isbeddelka Duulista iyo Ballaarinta ==
Bishii May 2026, [[Ururka Caalamiga ah ee Gaadiidka Cirka]] ([[IATA]]) ayaa Soomaaliya ka bilaabay tijaabada nidaamka casriga ah ee '''Billing and Settlement Plan (BSP)'''. Tallaabadan ayaa qayb ka ah casriyeynta waaxda duulista ee dalka, waxayna waddada u xaaraysaa si ay shirkadaha diyaaradaha iyo wakaaladaha socdaalka dalka oo dhan si ballaaran ugu wada xiriiraan.
Ganacsiga Namari wuxuu ku soo beegmay xilli ay Soomaaliya ka socdaan dib-u-habayn lagu xoojinayo kaabayaasha duulista iyo isku-xirka caalamiga ah. Shirkaddu waxay ku dhawaaqday qorshe ay adeegyadeeda tignoolajiyada iyo qaybinta dhijitaalka ah ugu ballarinayso guud ahaan gobolka [[Bariga Afrika]] iyo [[Geeska Afrika]].
== Tixraacyada ==
{{Reflist}}
== Xiriirinta Dibadda ==
* [http://b2b.namari.so Namari B2B — Madal Wakaaladaha Socdaalka]
* [http://b2c.namari.so Namari B2C — Madal Macaamiisha]
* [https://ebusiness.gov.so/verify/search?q=Namari Xaqiijinta Diiwangelinta Ganacsiga — Dowladda Soomaaliya]
[[Qaybta:Shirkadaha Tignoolajiyada Soomaaliya]]
[[Qaybta:Shirkadaha Socdaalka]]
[[Qaybta:Ganacsiga Muqdisho]]
[[Qaybta:Shirkadaha la aasaasay 2026]]
0m8cfi4ykb4rcac3ha74iey0w0ud07y
Draft:Namari Travel & Cargo Solutions
0
47557
298096
2026-06-02T17:11:47Z
AxmedCwahab73
45846
AxmedCwahab73 la wareejiyay bogga [[Draft:Namari Travel & Cargo Solutions]] ilaa [[Namari Travel and Cargo Solution]]: Wareejinta maqaalka meesha Draft ka xagga maqaallada rasmiga ah ee Wikipedia
298096
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Namari Travel and Cargo Solution]]
nys26l7i4s5tlakqbmjvsa7ozlb4zm5