Wikipedia sowiki https://so.wikipedia.org/wiki/Bogga_Hore MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk Portal Portal talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Cigo 0 6541 298682 164238 2026-06-14T14:40:12Z SomaliHistoriau 45171 /* */ dib usax 298682 wikitext text/x-wiki {{agoon}}'''Cigo''' waa magaalo xeebed kutaal [[Galguduud]] waxeyna ku dhawdahay degmada ceeldheer waxena hoostagtaa masagaway laakin dadkeda ayaa ka gabiyay in ay hormar usameeyaan fmei9tawq2jvqt6vzkoxy3uddhz6cxu Raage Oomaar 0 7036 298692 145290 2026-06-15T10:07:38Z ~2026-35069-72 46096 298692 wikitext text/x-wiki [[File:Raage.jpg|thumb|Raage Omaar]] '''Raage Oomaar''' Waa wariye reer Somaliland ah oo caan ka ah caalamka oo dhan.Raage waxa uu ku dhasahay caasimada [[Hargeysa]], taariikhdu marka ay ahayd 19 July [[1967]], waxa dhalay nin ganacsade wayn oo caana.Raage markii uu gaadhay laba sano ayay qoyskiisu u guureen wadanka Ingiriiska, halkaas oo uu raage wax kubartay. Raage waxa uu aad u bartay taariikhda kadib waxa uu noqday suxufi. Waxa uu u sheqeeyay [[BBC|BBC-]]da sanadkii 2006 waxa uu u wareegay [[Aljaziira]] qaybta Ingiriisi-ga. Raage waxa uu aad ugusoo caanbaxay kadib markii ay BBC-du u dirtay in uu kasoo warmo dagaalkii [[Ciraaq]] halkaas oo khatartii kajirtay uu markasta hortaagnaa kamarada si uu caalmka war cad ugasiiyo waxa ka socda Ciraaq. [[Category:Shaqsiyadaad]] [[Category:Muqdisho]] 9qsjmmbhogzjyj3n8qdi116p5wvbmtz Muhammad 0 14432 298651 288414 2026-06-14T13:06:41Z ~2026-35051-32 46087 /* */ 298651 wikitext text/x-wiki {{Farac| |group=Muhammad |image= |region1 = {{flagcountry|Ethiopia}} |region2 = {{flagcountry|Kenya}} |region3 = {{flagcountry|Somaliland}} |region4 = {{flagcountry|UK}} |langs=[[Af-Soomaali]] |rels= [[Islam]] <sup>([[Sunni Islam|Sunni]])</sup> |related-c=[[Haber Awal]], [[Habar Yoonis]], [[Habar Jeclo ]], [[Ciidagale]] iyo Beelo kale }} '''Muhammad''' ({{lang-en|''Arap''}}; {{lang-ar|أرب}}) Waa beel ka mid ah Dadka Soomaalida ee ku ee dhaqan Dalka Somaliland. Arap waa beel ka mid ah beel-weynta Isaaq, wana Xubnaha Waawayn ee Beesha kamid ah.Beesha Arap Waxay degaan Kutahay Casimada Hargiesa , Sido kale waxay beeshu dagtaa, magalada tarikhiga ah, ee Baligubadle iyo DDS Ethiopia. ==Sidoo kale eeg== Muhammad (Arap) Cismaan Arap Cabdall Arap Celi Arap Cismaan Arap Sheekh Osmaan Diiriye Osman Gubadle Osman Cawada Osman Abdalle Arab Abokor cabdalle Ibrahim abokor Egal Ibrahim Mohamed Ibrahim Nabad Mahamed Axmed Mahamed Farah Mahamed Roble Mahamed Bahdoon Mahamed Warsame Bahdoon (Rer warsame ) Ahmed Bahdoon Abokor Bahdoon Muuse abokor yoonis muuse Alamagan muuse Haaruun muuse Hassan Harun Mahamed Hasan Ducale Mahamed Shire Mahamed Gubadle Mahamed Sugule gubadle Adan Haaruun Hassan(Adde)Adan Haruun Adan Bulale Adan Guled Adan Muuse Adan Faatax Adan Ibrahim Adan Abdi Adan Haruun Adan Binin Harun Guled Adan Deria Guled Faatax Adan Muuse Faatax Cigaal Muuse Amare Muuse Sandheere Muuse Ibrahim Muuse Direye Muuse Cali Muuse Warsame Muuse Celi Arap Muuse Celi Subeer Celi Mohammed Celi Muuse Celi Cabdiraxmaan Muuse Cali Cabdiraxmaan (Ligse) Siyeen Cabdiraxmaan Hookase Cabdiraxmaan Hayiile Hookase Axmed Hookase Cabdi Hookase Nuur Hookase Bare Hookase Cali Hookase (Cali Waal) Gunto Hookase Cali Cabdiraxmaan (Ligse) Hantiile Cali Hantiile Cali Isaaq Hantiile Cali Hantiile Gaboobe Hantiile Cismaan Cali Kalafoow Cismaan Cali Cismaan Adan Cismaan Siyeen Cabdiraxmaan Adan Siyeen Hassan Siyeen Ali Hassan Abooyo Hassan Ilmader Siyeen Hussein Siyeen Darursuge Siyeen Ebdi Siyeen Dhare Siyeen Subeer Celi Hamud Subeer Ahmed Subeer Ismacil Subeer Hamud Subeer Shirdoon Xaamud Barre Xaamud Huseen Xaamud Ahmed Subeer Hasan Axmed Alaale Axmed Rooble Axmed Abokor Rooble Cismaan Rooble Ismail Subeer Cigale Ismail Maxamuud Cigale Guuleed Cigale Abokor Cigale Muuse Cigale Huseen Cigale Mahamuud Cigale Cabdi Maxamuud Cali Cabdi Iidle Cali Khaatun Cali Maxamed Cali Faatax Cali Guuleed Cigale Alaale Guuleed Cigaal Alaale Samatar Cigaal Cabdi Dhogar Cigaal Muuse Cigale Hildiid Muuse (Xujay) Hasan Xildiid Abokor Xasan Guled Abokor Ismacil Abokor Hasan Abokor Samatar Abokor Higis Muuse Samakab Higis Cabdi Samakaab (Ba Dhulbahante) Tukaale Samakaab (Ba Dhulbahante) Cali Samakaab (Ba Dhulbahante) Warfa Samakaab (Ba Dhulbahante) Faarax Samakaab (Ba Dhulbahante) Qayre Samakaab (Ba Dhulbahante) Rooble Samakaab (Ba Dhulbahante) Nageeye Higis Adan Nageeye Cawaale Nageeye Mohammad Celi Axmed Maxamed Abokor Axamed Haashim Abokor Muuse Abokor Cabdalla Abokor Hashim Abokor Hussein Hashim Omar Hashim Musa Omar Saleban Omar Abdallah Omar Adan Abdallah (Adan Warabe) Barre Adan Dahir Barre Mumin Dahir (Bah Adan) Hasan Dahir (Bah Adan) Hussen Dahir (Bah Adan) Ismacil Dahir (Bah Adan) Colow Dahir Osman Colow Yusuf Colow Abdale Yusuf (BaCise) Abar Yusuf (BaCise) Roble Yusuf (BaCise) Diriye Yusuf (BaCise) Geedi Yusuf (ByDares) Ali Yusuf (ByDareys) Waayel Yusuf (ByDareys) Kuul Yusuf (ByDareys) Xasan Yusuf (ByDareys) Fahiye Yusuf (BaBilal) Wacays Yusuf (BaBilal) Sahal Yusuf (BaBilal) Ali Abdallah (Rer 'Ali) Ahmad Abdallah Muse Abokor Abdale Muse Yusuf Muse (Geelqonof) Mohammed Muse (Mohamed Fanax) Cabdi Mohammed (Adimola) Hassan Mohammed Ali Hassan Allamagan Hassan Sicid Hassan (Reer Sicid) Jibiril Hassan (Cigal Geedi) Makaahiil Muse (Afyare) 1-Yusuf Makahiil 2-Maxamed Makahiil (Dhuuxweyn) Maxamud Makahiil Axmed Maxamud 3-Cabdi Axmed (Cabdi Dhawaaq) Haruun Axmed 4-Xuseen Haruun (Reer Xuseen) 5-Yusuf Haruun 6-Cabdi Haruun (Cabdi Jaynacad) 7-Yonis Haruun Cali Haruun 8-Negeeye Cali (Baho Cali) 9-Caynashe Cali (Baho Cali) 10-Samatar Cali (Baho Cali) 11-Xildiid Cali (Reer Xildiid) Guleed Xildiid Hayiile Xildiid Cigal Xildiid 12-Adan Cali (Adan Dalab) Farax Adan Maxamed Adan Xasan Adan Cumar Adan Warsame Adan Diriye Adan Cali Adan 13-Hagar Cali (Reer Hagar) Farax Hagar Cabane Hagar Wacays Hagar Abdallah Abokor Gulane Abdallah Xasan Guulane Muuse Guulane Adan Muuse Siciid Muuse Saalax Siciid Looge Siciid Cismaan Siciid Faatax Siciid Abdi Faatax Xamare Abdi Aden Abdi Aderxamaan Adan Yabaal Adan Cisman Adan Siciid Adan Ciise Siciid Bare Siciid Bookh Siciid Xirsi Siciid Yonis Xirsi Odowa Yoonis Yuusuf Yoonis Iidle Yoonis Cabdi Yoonis Guban Yoonis Cigaal Yoonis Samane Abdallah Yusuf Samane Mahamoud Samane Hussein Samane Maxamed Xuseen Ahmed Xuseen Cali Ahmed Cabdi Ahmed Faahiye Cabdi Xaad Cabdi Cumar Cabdi Samatar Cabdi == Dadka Caanka ah == *Hassan Isse Jama - One of the founding fathers of the SNM in London. Former Deputy chair of SNM, First vice president of Somaliland. *Nimcaan Yusuf Osman - Chief of the General Staff of the Somaliland Armed Forces since January 23, 2025. *Dayib Gurey - was a senior SNM senior commander who led the invasion. *Edna Adan Ismail - The first Somali woman to study in Britain, first qualified nurse-midwife, and former foreign minister of Somaliland. *Khalil Abdillahi Ahmed - is a Somali politician currently served as the Minister of Endowment and Religious Affairs of Somaliland *Farah Nur - Legendary Somali poet from late 1800s- early 1900s[14] *Sultan Omar Sultan Mohamed Sultan Farah - Former sultan of the Arap clan *Sultan Mohamed Sultan Farah - Former Sultan of the Arap clan and commander of the SNM's 10th division *Abdilahi Husein Iman Darawal - Somaliland politician and former SNM commander. *Abdullahi Abdi Omar "Jawaan" - Somaliland politician and introducer of the National emblem of Somaliland *Abdillahi Fadal Iman - former Chief of Somaliland Police Force *Ahmed Osman (Also known as "Ina Geele-Arap") - Business tycoon in Djibouti and Somaliland and founder of Somaliland Beverage Industries (SBI) *Siad Sadiq, mentioned in the Geoffrey Archer's 1916 important members of Darawiish haroun list *Xirsi bile, mentioned in the Geoffrey Archer's 1916 important members of Darawiish haroun list *Cali geele darwiish, mentioned in the Geoffrey Archer's 1916 important members of Darawiish haroun list *Essa Kayd is a Somaliland politician who currently serves as Minister of Foreign Affairs (Somaliland) *Sada Mire is a Swedish-Somali archaeologist, art historian 0m3qyaucp70blg69ztkckd12g7fwyn1 Abokor muuse 0 39797 298687 298596 2026-06-15T02:28:02Z ~2026-34537-45 46057 /* Clan tree */ 298687 wikitext text/x-wiki {{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor Musa <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}} '''Abokor Muuse''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor Musa'','' [[Carabi]]: أبوبكر موسى ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]]. == Overview == The Abokor Musa is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref> ==Tariikhda == ===Nasabka === Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref> ===Xiliyadii Dhexe=== Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote> [[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]] Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref> <blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote> Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka. [[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]] Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref> <blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote> Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah. ===Baranches and Subclans=== Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan. Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]'' Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]] ===Saltanate of Abokor Musa=== Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda. Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida. Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan. ==Distribution== [[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]] Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay. Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha. Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka. Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah. ==Clan tree== A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below: {{Tree list}} *Daoud (Eidagalle) ***'''Abokor''' (Saleiban) ****Salieban Abokor *****Mohammad Salieban ******Saleiban Mohamed *******Yousuf Saleiban ********Osman Yusuf ********Said Yusuf ********Mohamed Yusuf *******Arralleh Saleiban ********Ali Arralle ********Saleiban Arralle *********Abokor Saleiban **********Abdalleh Abokor ***********Saleiban Abdalle ************Osman Saleiban *************Wa'eys Osman *************Mahamoud Wais *************Arralleh Wais *************Hussein wais *************Saleiban Wais **********Saleiban Abokor ***********Warfa Saleiban ***********Arrale Saleiban ***********Farah Saleiban ***********Mahamoud Saleiban **********Ibrahim Abokor ***********Mohamed Ibrahim ************Jibril Mohamed ************Hussein Mohamed ************Abokor Hussein *************Hassan Abokor **************Muuse Hassan **************Laqshe Hassan **************Basiralle Hassan **************Salah Hassan ***************Osman Salah ****************Hassan Osman *****************Dhimbil Hassan ******************'''Mohammed Dhimbil''' *******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie) *******************Fatah Mohamed (Rer Fatah) *******************Gulled Mohamed (Rer Guled) *******************Musa Mohamed ********************Adawe Muuse (Rer Adawe) ********************Aden Muuse (Rer Aden) ******************'''Muuse Dhimbil''' *******************Mahamoud Muuse ********************Shirdon Mohamoud ********************Hildiid Mohamoud *********************Ali Hildiid *********************Geedi Hildiid *********************Hersi Hildiid *******************Abdalleh Muuse ********************Jibirl Abdalle *********************Saeed Jibril **********************Abdi Said ***********************Salah Abdi ***********************Roble Abdi *********************Hersi Jibril **********************Ahmed Hersi **********************Abdalle Hersi *********************Kalil Jibirl (Rer kalil) **********************Hersi Kalil **********************Egal Kalil **********************Wais Kalil **********************Ali kalil ***********************Said Ali ***********************Koshin Ali ***********************Arale Ali ***********************Osman Ali ***********************Guled Ali ***********************Amare Ali ***********************Boqorreh Ali *********************Aden Jibril (Rer Adan) **********************Aden Mohamed ***********************Benin Aden ***********************Nour Aden ***********************Ali Aden ***********************Adan Aden *********************Abdi Jibril **********************Ali Abdi (Rer Ali Abdi) ***********************Issa Ali ***********************Hussein Ali ***********************Mumin Ali ***********************Naleye Ali **********************Nour Abdi (Rer Nuur) ***********************Ismail Nour ***********************Hersi Nour ***********************Gabal Nour ***********************Mohamed Nour **********************Benin Abdi (Rer Benin) ***********************Naleye Benin ***********************Ahmed Benin ***********************Hersi Benin ***********************Warfa Benin ***********************Samter Benin ***********************Abdi Benin ***********************Fatah Benin ***********************Aden Benin ***********************Dirie Benin ***********************Farah Benin ***********************Dahir Benin ***********************Arale Benin ***********************Guled Benin ***********************Shirwa Benin ***********************Abane Benin ***********************Abdille Benin ***********************Yusuf Benin ***********************Arale Benin ***********************Roble Benin ***********************Osman Benin **********************Abdille Abdi ***********************Gallab Abdille (Rer Gallab) ************************Ismail Gallab ************************Asker Gallab **********************Eiae Abdille (Rer Eiye) ***********************Gulled Eiye ***********************Sharmake Eiye **********************Mohamed Abdille ***********************Ahmed Mohamed ************************Samter Ahmed ************************Ziyad Ahmed ************************Mayle Ahmed ************************Elmi Ahmed ************************Warfa Ahmed ************************Geedi Ahmed ************************Amanle Ahmed ************************Food Ahmed ************************Roble Ahmed ************************Ainanshe Ahmed ************************Wais Ahmed ************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) *************************Ismail Dhible *************************Barre Dhible ************************Ali Ahmed (Rer Ali) ************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) *************************Derie Gubadleh (Rer Dirie) *************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh) ******************'''Ahmed Dhimbil''' ********************Musa Ahmed ********************Osman Ahmed ********************Liban Ahmed *********************Abdi Liban **********************Ismail Abdi (Rer Ismail) **********************Mohammed Abdi ***********************Sarar Mohamed ***********************Ahmed Mohamed **********'''Aden Abokor''' *************Awal Aden (Rer Cawl) **************Mahamoud Awal **************Hussien Awal **************Farah Awal **************Abdi Awal *************Hassan Aden **************Ziyad Hassan **************Odawa Hasaan **************Ladon Hassan **************Abdalle Hassan ***************Ali Abdalle ***************Abdi Abdalle ***************Ahmed Abdalle ****************Halas Ahmed (Rer Halas) ****************Egal Ahmed (Rer Egal) ****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi) {{tree list/end}} ==Notable figures== * Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University. * Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet. * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader. *Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer * Sh. Abdiraham Aden Eigeh * Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. * Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War. * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Suldan Osman Baane –traditional leader * Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist * Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer. * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia * Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot * Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city * Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader. * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== {{Reflist}} k18k7luxifkhw9j33uhqfx176139v8n 298688 298687 2026-06-15T02:32:52Z ~2026-34537-45 46057 298688 wikitext text/x-wiki {{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor Musa <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}} '''Abokor Muuse''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر موسى ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]]. == Overview == The Abokor Musa is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref> ==Tariikhda == ===Nasabka === Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref> ===Xiliyadii Dhexe=== Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote> [[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]] Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref> <blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote> Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka. [[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]] Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref> <blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote> Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah. ===Baranches and Subclans=== Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan. Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]'' Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]] ===Saltanate of Abokor Musa=== Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda. Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida. Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan. ==Distribution== [[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]] Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay. Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha. Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka. Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah. ==Clan tree== A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below: {{Tree list}} *Daoud (Eidagalle) ***'''Abokor''' (Saleiban) ****Salieban Abokor *****Mohammad Salieban ******Saleiban Mohamed *******Yousuf Saleiban ********Osman Yusuf ********Said Yusuf ********Mohamed Yusuf *******Arralleh Saleiban ********Ali Arralle ********Saleiban Arralle *********Abokor Saleiban **********Abdalleh Abokor ***********Saleiban Abdalle ************Osman Saleiban *************Wa'eys Osman *************Mahamoud Wais *************Arralleh Wais *************Hussein wais *************Saleiban Wais **********Saleiban Abokor ***********Warfa Saleiban ***********Arrale Saleiban ***********Farah Saleiban ***********Mahamoud Saleiban **********Ibrahim Abokor ***********Mohamed Ibrahim ************Jibril Mohamed ************Hussein Mohamed ************Abokor Hussein *************Hassan Abokor **************Muuse Hassan **************Laqshe Hassan **************Basiralle Hassan **************Salah Hassan ***************Osman Salah ****************Hassan Osman *****************Dhimbil Hassan ******************'''Mohammed Dhimbil''' *******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie) *******************Fatah Mohamed (Rer Fatah) *******************Gulled Mohamed (Rer Guled) *******************Musa Mohamed ********************Adawe Muuse (Rer Adawe) ********************Aden Muuse (Rer Aden) ******************'''Muuse Dhimbil''' *******************Mahamoud Muuse ********************Shirdon Mohamoud ********************Hildiid Mohamoud *********************Ali Hildiid *********************Geedi Hildiid *********************Hersi Hildiid *******************Abdalleh Muuse ********************Jibirl Abdalle *********************Saeed Jibril **********************Abdi Said ***********************Salah Abdi ***********************Roble Abdi *********************Hersi Jibril **********************Ahmed Hersi **********************Abdalle Hersi *********************Kalil Jibirl (Rer kalil) **********************Hersi Kalil **********************Egal Kalil **********************Wais Kalil **********************Ali kalil ***********************Said Ali ***********************Koshin Ali ***********************Arale Ali ***********************Osman Ali ***********************Guled Ali ***********************Amare Ali ***********************Boqorreh Ali *********************Aden Jibril (Rer Adan) **********************Aden Mohamed ***********************Benin Aden ***********************Nour Aden ***********************Ali Aden ***********************Adan Aden *********************Abdi Jibril **********************Ali Abdi (Rer Ali Abdi) ***********************Issa Ali ***********************Hussein Ali ***********************Mumin Ali ***********************Naleye Ali **********************Nour Abdi (Rer Nuur) ***********************Ismail Nour ***********************Hersi Nour ***********************Gabal Nour ***********************Mohamed Nour **********************Benin Abdi (Rer Benin) ***********************Naleye Benin ***********************Ahmed Benin ***********************Hersi Benin ***********************Warfa Benin ***********************Samter Benin ***********************Abdi Benin ***********************Fatah Benin ***********************Aden Benin ***********************Dirie Benin ***********************Farah Benin ***********************Dahir Benin ***********************Arale Benin ***********************Guled Benin ***********************Shirwa Benin ***********************Abane Benin ***********************Abdille Benin ***********************Yusuf Benin ***********************Arale Benin ***********************Roble Benin ***********************Osman Benin **********************Abdille Abdi ***********************Gallab Abdille (Rer Gallab) ************************Ismail Gallab ************************Asker Gallab **********************Eiae Abdille (Rer Eiye) ***********************Gulled Eiye ***********************Sharmake Eiye **********************Mohamed Abdille ***********************Ahmed Mohamed ************************Samter Ahmed ************************Ziyad Ahmed ************************Mayle Ahmed ************************Elmi Ahmed ************************Warfa Ahmed ************************Geedi Ahmed ************************Amanle Ahmed ************************Food Ahmed ************************Roble Ahmed ************************Ainanshe Ahmed ************************Wais Ahmed ************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) *************************Ismail Dhible *************************Barre Dhible ************************Ali Ahmed (Rer Ali) ************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) *************************Derie Gubadleh (Rer Dirie) *************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh) ******************'''Ahmed Dhimbil''' ********************Musa Ahmed ********************Osman Ahmed ********************Liban Ahmed *********************Abdi Liban **********************Ismail Abdi (Rer Ismail) **********************Mohammed Abdi ***********************Sarar Mohamed ***********************Ahmed Mohamed **********'''Aden Abokor''' *************Awal Aden (Rer Cawl) **************Mahamoud Awal **************Hussien Awal **************Farah Awal **************Abdi Awal *************Hassan Aden **************Ziyad Hassan **************Odawa Hasaan **************Ladon Hassan **************Abdalle Hassan ***************Ali Abdalle ***************Abdi Abdalle ***************Ahmed Abdalle ****************Halas Ahmed (Rer Halas) ****************Egal Ahmed (Rer Egal) ****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi) {{tree list/end}} ==Notable figures== * Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University. * Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet. * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader. *Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer * Sh. Abdiraham Aden Eigeh * Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. * Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War. * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Suldan Osman Baane –traditional leader * Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist * Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer. * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia * Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot * Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city * Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader. * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== {{Reflist}} i55rgvekj4ddxa6m46mhwi3ogo3g0p9 298689 298688 2026-06-15T02:37:06Z ~2026-34537-45 46057 298689 wikitext text/x-wiki {{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}} '''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]]. == Overview == The Abokor Musa is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref> ==Tariikhda == ===Nasabka === Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref> ===Xiliyadii Dhexe=== Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote> [[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]] Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref> <blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote> Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka. [[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]] Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref> <blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote> Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah. ===Baranches and Subclans=== Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan. Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]'' Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]] ===Saltanate of Abokor Musa=== Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda. Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida. Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan. ==Distribution== [[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]] Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay. Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha. Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka. Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah. ==Clan tree== A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below: {{Tree list}} *Daoud (Eidagalle) ***'''Abokor''' (Saleiban) ****Salieban Abokor *****Mohammad Salieban ******Saleiban Mohamed *******Yousuf Saleiban ********Osman Yusuf ********Said Yusuf ********Mohamed Yusuf *******Arralleh Saleiban ********Ali Arralle ********Saleiban Arralle *********Abokor Saleiban **********Abdalleh Abokor ***********Saleiban Abdalle ************Osman Saleiban *************Wa'eys Osman *************Mahamoud Wais *************Arralleh Wais *************Hussein wais *************Saleiban Wais **********Saleiban Abokor ***********Warfa Saleiban ***********Arrale Saleiban ***********Farah Saleiban ***********Mahamoud Saleiban **********Ibrahim Abokor ***********Mohamed Ibrahim ************Jibril Mohamed ************Hussein Mohamed ************Abokor Hussein *************Hassan Abokor **************Muuse Hassan **************Laqshe Hassan **************Basiralle Hassan **************Salah Hassan ***************Osman Salah ****************Hassan Osman *****************Dhimbil Hassan ******************'''Mohammed Dhimbil''' *******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie) *******************Fatah Mohamed (Rer Fatah) *******************Gulled Mohamed (Rer Guled) *******************Musa Mohamed ********************Adawe Muuse (Rer Adawe) ********************Aden Muuse (Rer Aden) ******************'''Muuse Dhimbil''' *******************Mahamoud Muuse ********************Shirdon Mohamoud ********************Hildiid Mohamoud *********************Ali Hildiid *********************Geedi Hildiid *********************Hersi Hildiid *******************Abdalleh Muuse ********************Jibirl Abdalle *********************Saeed Jibril **********************Abdi Said ***********************Salah Abdi ***********************Roble Abdi *********************Hersi Jibril **********************Ahmed Hersi **********************Abdalle Hersi *********************Kalil Jibirl (Rer kalil) **********************Hersi Kalil **********************Egal Kalil **********************Wais Kalil **********************Ali kalil ***********************Said Ali ***********************Koshin Ali ***********************Arale Ali ***********************Osman Ali ***********************Guled Ali ***********************Amare Ali ***********************Boqorreh Ali *********************Aden Jibril (Rer Adan) **********************Aden Mohamed ***********************Benin Aden ***********************Nour Aden ***********************Ali Aden ***********************Adan Aden *********************Abdi Jibril **********************Ali Abdi (Rer Ali Abdi) ***********************Issa Ali ***********************Hussein Ali ***********************Mumin Ali ***********************Naleye Ali **********************Nour Abdi (Rer Nuur) ***********************Ismail Nour ***********************Hersi Nour ***********************Gabal Nour ***********************Mohamed Nour **********************Benin Abdi (Rer Benin) ***********************Naleye Benin ***********************Ahmed Benin ***********************Hersi Benin ***********************Warfa Benin ***********************Samter Benin ***********************Abdi Benin ***********************Fatah Benin ***********************Aden Benin ***********************Dirie Benin ***********************Farah Benin ***********************Dahir Benin ***********************Arale Benin ***********************Guled Benin ***********************Shirwa Benin ***********************Abane Benin ***********************Abdille Benin ***********************Yusuf Benin ***********************Arale Benin ***********************Roble Benin ***********************Osman Benin **********************Abdille Abdi ***********************Gallab Abdille (Rer Gallab) ************************Ismail Gallab ************************Asker Gallab **********************Eiae Abdille (Rer Eiye) ***********************Gulled Eiye ***********************Sharmake Eiye **********************Mohamed Abdille ***********************Ahmed Mohamed ************************Samter Ahmed ************************Ziyad Ahmed ************************Mayle Ahmed ************************Elmi Ahmed ************************Warfa Ahmed ************************Geedi Ahmed ************************Amanle Ahmed ************************Food Ahmed ************************Roble Ahmed ************************Ainanshe Ahmed ************************Wais Ahmed ************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) *************************Ismail Dhible *************************Barre Dhible ************************Ali Ahmed (Rer Ali) ************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) *************************Derie Gubadleh (Rer Dirie) *************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh) ******************'''Ahmed Dhimbil''' ********************Musa Ahmed ********************Osman Ahmed ********************Liban Ahmed *********************Abdi Liban **********************Ismail Abdi (Rer Ismail) **********************Mohammed Abdi ***********************Sarar Mohamed ***********************Ahmed Mohamed **********'''Aden Abokor''' *************Awal Aden (Rer Cawl) **************Mahamoud Awal **************Hussien Awal **************Farah Awal **************Abdi Awal *************Hassan Aden **************Ziyad Hassan **************Odawa Hasaan **************Ladon Hassan **************Abdalle Hassan ***************Ali Abdalle ***************Abdi Abdalle ***************Ahmed Abdalle ****************Halas Ahmed (Rer Halas) ****************Egal Ahmed (Rer Egal) ****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi) {{tree list/end}} ==Notable figures== * Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University. * Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet. * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader. *Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer * Sh. Abdiraham Aden Eigeh * Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. * Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War. * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Suldan Osman Baane –traditional leader * Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist * Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer. * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia * Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot * Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city * Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader. * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== {{Reflist}} fz0i0rtsvut1o6lqck3hmk5dpudvojc 298690 298689 2026-06-15T02:39:18Z ~2026-34537-45 46057 /* Overview */ 298690 wikitext text/x-wiki {{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}} '''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]]. == Overview == The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref> ==Tariikhda == ===Nasabka === Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref> ===Xiliyadii Dhexe=== Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote> [[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]] Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref> <blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote> Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka. [[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]] Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref> <blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote> Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah. ===Baranches and Subclans=== Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan. Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]'' Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]] ===Saltanate of Abokor Musa=== Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda. Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida. Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan. ==Distribution== [[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]] Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay. Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha. Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka. Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah. ==Clan tree== A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below: {{Tree list}} *Daoud (Eidagalle) ***'''Abokor''' (Saleiban) ****Salieban Abokor *****Mohammad Salieban ******Saleiban Mohamed *******Yousuf Saleiban ********Osman Yusuf ********Said Yusuf ********Mohamed Yusuf *******Arralleh Saleiban ********Ali Arralle ********Saleiban Arralle *********Abokor Saleiban **********Abdalleh Abokor ***********Saleiban Abdalle ************Osman Saleiban *************Wa'eys Osman *************Mahamoud Wais *************Arralleh Wais *************Hussein wais *************Saleiban Wais **********Saleiban Abokor ***********Warfa Saleiban ***********Arrale Saleiban ***********Farah Saleiban ***********Mahamoud Saleiban **********Ibrahim Abokor ***********Mohamed Ibrahim ************Jibril Mohamed ************Hussein Mohamed ************Abokor Hussein *************Hassan Abokor **************Muuse Hassan **************Laqshe Hassan **************Basiralle Hassan **************Salah Hassan ***************Osman Salah ****************Hassan Osman *****************Dhimbil Hassan ******************'''Mohammed Dhimbil''' *******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie) *******************Fatah Mohamed (Rer Fatah) *******************Gulled Mohamed (Rer Guled) *******************Musa Mohamed ********************Adawe Muuse (Rer Adawe) ********************Aden Muuse (Rer Aden) ******************'''Muuse Dhimbil''' *******************Mahamoud Muuse ********************Shirdon Mohamoud ********************Hildiid Mohamoud *********************Ali Hildiid *********************Geedi Hildiid *********************Hersi Hildiid *******************Abdalleh Muuse ********************Jibirl Abdalle *********************Saeed Jibril **********************Abdi Said ***********************Salah Abdi ***********************Roble Abdi *********************Hersi Jibril **********************Ahmed Hersi **********************Abdalle Hersi *********************Kalil Jibirl (Rer kalil) **********************Hersi Kalil **********************Egal Kalil **********************Wais Kalil **********************Ali kalil ***********************Said Ali ***********************Koshin Ali ***********************Arale Ali ***********************Osman Ali ***********************Guled Ali ***********************Amare Ali ***********************Boqorreh Ali *********************Aden Jibril (Rer Adan) **********************Aden Mohamed ***********************Benin Aden ***********************Nour Aden ***********************Ali Aden ***********************Adan Aden *********************Abdi Jibril **********************Ali Abdi (Rer Ali Abdi) ***********************Issa Ali ***********************Hussein Ali ***********************Mumin Ali ***********************Naleye Ali **********************Nour Abdi (Rer Nuur) ***********************Ismail Nour ***********************Hersi Nour ***********************Gabal Nour ***********************Mohamed Nour **********************Benin Abdi (Rer Benin) ***********************Naleye Benin ***********************Ahmed Benin ***********************Hersi Benin ***********************Warfa Benin ***********************Samter Benin ***********************Abdi Benin ***********************Fatah Benin ***********************Aden Benin ***********************Dirie Benin ***********************Farah Benin ***********************Dahir Benin ***********************Arale Benin ***********************Guled Benin ***********************Shirwa Benin ***********************Abane Benin ***********************Abdille Benin ***********************Yusuf Benin ***********************Arale Benin ***********************Roble Benin ***********************Osman Benin **********************Abdille Abdi ***********************Gallab Abdille (Rer Gallab) ************************Ismail Gallab ************************Asker Gallab **********************Eiae Abdille (Rer Eiye) ***********************Gulled Eiye ***********************Sharmake Eiye **********************Mohamed Abdille ***********************Ahmed Mohamed ************************Samter Ahmed ************************Ziyad Ahmed ************************Mayle Ahmed ************************Elmi Ahmed ************************Warfa Ahmed ************************Geedi Ahmed ************************Amanle Ahmed ************************Food Ahmed ************************Roble Ahmed ************************Ainanshe Ahmed ************************Wais Ahmed ************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) *************************Ismail Dhible *************************Barre Dhible ************************Ali Ahmed (Rer Ali) ************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) *************************Derie Gubadleh (Rer Dirie) *************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh) ******************'''Ahmed Dhimbil''' ********************Musa Ahmed ********************Osman Ahmed ********************Liban Ahmed *********************Abdi Liban **********************Ismail Abdi (Rer Ismail) **********************Mohammed Abdi ***********************Sarar Mohamed ***********************Ahmed Mohamed **********'''Aden Abokor''' *************Awal Aden (Rer Cawl) **************Mahamoud Awal **************Hussien Awal **************Farah Awal **************Abdi Awal *************Hassan Aden **************Ziyad Hassan **************Odawa Hasaan **************Ladon Hassan **************Abdalle Hassan ***************Ali Abdalle ***************Abdi Abdalle ***************Ahmed Abdalle ****************Halas Ahmed (Rer Halas) ****************Egal Ahmed (Rer Egal) ****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi) {{tree list/end}} ==Notable figures== * Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University. * Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet. * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader. *Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer * Sh. Abdiraham Aden Eigeh * Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. * Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War. * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Suldan Osman Baane –traditional leader * Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist * Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer. * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia * Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot * Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city * Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader. * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== {{Reflist}} jhzef9s51u0cu4xfwy0tk7hsfrs81il Wikipedia:D. Yaaqshiid 4 41064 298656 271601 2026-06-14T13:08:46Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298656 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Yaaqshiid | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[Gobolada Soomaaliya|Degmo]] | motto = | image_skyline = File:Civilian and street life behind the front line. (6242713525).jpg | imagesize = | image_caption = Nolosha Waddooyinka ee Yaaqshiid | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_map = Yaqshid District.png | mapsize = | map_caption = | pushpin_map =Somalia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = [[Banaadir]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = Imperial | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 9.000 | population_density_km2 = | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|2.0333|N|45.3500|E|source:wikidata|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +252 | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} Yaqshid District ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Yaaqshiid ) waa Degmo ku taalla Koonfur-bari ee gobolka [[Banaadir]]. Waa mid ka mid ah Degmooyinka ugu waaweyn gudaha magaalada [[Muqdisho]] , waxay ka kooban tahay Tuulooyinka Suuq Bacaad, Juungal, Carafaad, Tuulada Towfiiq, Siinaay, Fagax, Mahad Alla, Suuqa Xoolaha, Gubta, Tawakal iyo Jaamacadaha Muqdisho ==Tixraac== [http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Yaqshid_A3.pdf Khariidadda Maamulka Degmada Yaaqshiid] {{Commonscat}} 3u12uljwbqfkqutybycjejpqei7dcs8 298657 298656 2026-06-14T13:09:08Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Wikipedia:Reer Geedow]] ilaa [[Wikipedia:D. Yaaqshiid]]: Maka helin 298656 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Yaaqshiid | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[Gobolada Soomaaliya|Degmo]] | motto = | image_skyline = File:Civilian and street life behind the front line. (6242713525).jpg | imagesize = | image_caption = Nolosha Waddooyinka ee Yaaqshiid | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_map = Yaqshid District.png | mapsize = | map_caption = | pushpin_map =Somalia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = [[Banaadir]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = Imperial | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 9.000 | population_density_km2 = | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|2.0333|N|45.3500|E|source:wikidata|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +252 | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} Yaqshid District ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Yaaqshiid ) waa Degmo ku taalla Koonfur-bari ee gobolka [[Banaadir]]. Waa mid ka mid ah Degmooyinka ugu waaweyn gudaha magaalada [[Muqdisho]] , waxay ka kooban tahay Tuulooyinka Suuq Bacaad, Juungal, Carafaad, Tuulada Towfiiq, Siinaay, Fagax, Mahad Alla, Suuqa Xoolaha, Gubta, Tawakal iyo Jaamacadaha Muqdisho ==Tixraac== [http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Yaqshid_A3.pdf Khariidadda Maamulka Degmada Yaaqshiid] {{Commonscat}} 3u12uljwbqfkqutybycjejpqei7dcs8 Bidix iyo Midig 0 41075 298659 288645 2026-06-14T13:10:53Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 /* */ 298659 wikitext text/x-wiki Bidix iyo Midig waxaa la isku yiraahdaa beelaha walaalaha ah ee Reer Geedoow iyo [[Calimaad]]. Waa magac taariikhi ah, oo baxay qarniyaal ka hor, loona yaqaano labadaas beelood ee walaalaha isku dhiiga ah, isku deegaankana ah. Waxa ay isla degaan [[gobolka Qallaafe]], gaar ahaan deegaan weynaha [[Burcadde]]. Waa beelaha ugu tunka weyn ee dega [[magaalada]] [[Qallaafe]] oo hore loo yaqiinay [[magaalada]] [[Burcadde]]. ttjs84vvtqmtarubaymr90j1akzac05 Degmada Waaberi 0 42525 298644 289892 2026-06-14T13:03:54Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Masaxay bogga 298644 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 298645 298644 2026-06-14T13:04:41Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298645 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Waaberi | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[Gobolada Soomaaliya|Degmo]] | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_map = Waberi District.png | mapsize = | map_caption = | pushpin_map =Somalia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = [[Banaadir]] | subdivision_type2 = Magaalo | subdivision_name2 = [[Muqdisho]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = Deeq Aw Xirsi Xuseen | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = Imperial | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates ={{coord|2|2|59|N|45|15|44|E|type:adm1st_region:SO|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = }} '''District Waaberi''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Waaberi , Buula Eelaay ) waa degmo ku taal Koonfur Bari ee Gobolka [[Banaadir]] Xaafad ku taal Koonfur-galbeed ee Muqdisho , waxay dhinaceeda ka xigtaa badda [[Soomaaliya]]. ==Tixraac== xaafiiska hoose ee xamaarka Sareeye Guuto Xasan Maxamed Xuseen Gen.muugaab [http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Waberi_A3.pdf Khariidadda maamulka degmada Waaberi] ==Xiriirinta dibadda== [http://ca.eupse.co/ahmed_makaran/ Guddoomiyaha degmada Waaberi] {{Wayback|url=http://ca.eupse.co/ahmed_makaran/ |date=20150122190837 }} kacbjkld4ob0fhzaqegpvrgu4qlgto0 298646 298645 2026-06-14T13:05:33Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298646 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Waaberi | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[Gobolada Soomaaliya|Degmo]] | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_map = Waberi District.png | mapsize = | map_caption = | pushpin_map =Somalia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = [[Banaadir]] | subdivision_type2 = Magaalo | subdivision_name2 = [[Muqdisho]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = Deeq Aw Xirsi Xuseen | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = Imperial | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates ={{coord|2|2|59|N|45|15|44|E|type:adm1st_region:SO|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = }} '''Waaberi''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Waaberi) waa degmo ku taal Koonfur Bari ee Gobolka [[Banaadir]] Xaafad ku taal Koonfur-galbeed ee Muqdisho , waxay dhinaceeda ka xigtaa badda [[Soomaaliya]]. ==Tixraac== xaafiiska hoose ee xamaarka Sareeye Guuto Xasan Maxamed Xuseen Gen.muugaab [http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Waberi_A3.pdf Khariidadda maamulka degmada Waaberi] ==Xiriirinta dibadda== [http://ca.eupse.co/ahmed_makaran/ Guddoomiyaha degmada Waaberi] {{Wayback|url=http://ca.eupse.co/ahmed_makaran/ |date=20150122190837 }} j8bkghzp30d6uxg325o5bgnvf3sr778 298647 298646 2026-06-14T13:06:11Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Sheekhaar]] ilaa [[Degmada Waaberi]]: Maka helin 298646 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Waaberi | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[Gobolada Soomaaliya|Degmo]] | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_map = Waberi District.png | mapsize = | map_caption = | pushpin_map =Somalia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = [[Banaadir]] | subdivision_type2 = Magaalo | subdivision_name2 = [[Muqdisho]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = Deeq Aw Xirsi Xuseen | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = Imperial | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates ={{coord|2|2|59|N|45|15|44|E|type:adm1st_region:SO|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = }} '''Waaberi''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Waaberi) waa degmo ku taal Koonfur Bari ee Gobolka [[Banaadir]] Xaafad ku taal Koonfur-galbeed ee Muqdisho , waxay dhinaceeda ka xigtaa badda [[Soomaaliya]]. ==Tixraac== xaafiiska hoose ee xamaarka Sareeye Guuto Xasan Maxamed Xuseen Gen.muugaab [http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Waberi_A3.pdf Khariidadda maamulka degmada Waaberi] ==Xiriirinta dibadda== [http://ca.eupse.co/ahmed_makaran/ Guddoomiyaha degmada Waaberi] {{Wayback|url=http://ca.eupse.co/ahmed_makaran/ |date=20150122190837 }} j8bkghzp30d6uxg325o5bgnvf3sr778 D. Shibis 0 42553 298652 298520 2026-06-14T13:06:50Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Masaxay bogga 298652 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 298653 298652 2026-06-14T13:07:32Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298653 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Shibis | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[Gobolada Soomaaliya|Degmo]] | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_map = Shibis District.png | mapsize = | map_caption = | pushpin_map =Somalia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = [[Banaadir]] | subdivision_type2 = Caasimada | subdivision_name2 = [[Muqdisho]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Guddoomiyaha Degmada | leader_name = [[Boos bannaan oo ku-meel-gaar ah|Bannaan]] | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 67 | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 947800 | population_density_km2 = | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates ={{coord|2.049722|45.262222|region:SO|display=it}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Shibis District''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Shibis ) waa Degmada ugu yar ee dhaca Koonfur-bari ee gobolka [[Banaadir]]. Mid ka mid ah deegaanada ugu qadiimsan magaalada [[Muqdisho]] ayaa waxaa xuduud la leh [[Kaaraan]], [[Yaaqshiid]] [[Boondheere]] iyo [[Cabdicasiis]]. Goobaha caanka ah ee Shibis waxaa ka mid ah Xarunta Nabadsugida Qaranka (NiSa) , Safaaradda [[Sacuudi Carabiya]] iyo Gurigii uu ka geeriyooday Hogaamiyihii Milateriga ahaa ee [[Siyaad Barre]], Hotel Global iyo kuwo kale. ==Tixraac== [http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Shibis_A3.pdf Khariidadda maamulka degmada Shibis] 2fjtx98s3fhhrk155xrlr2f2loro1xm 298654 298653 2026-06-14T13:07:53Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Reer Geedoow]] ilaa [[D. Shibis]]: Maka helin 298653 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Shibis | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[Gobolada Soomaaliya|Degmo]] | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_map = Shibis District.png | mapsize = | map_caption = | pushpin_map =Somalia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = [[Banaadir]] | subdivision_type2 = Caasimada | subdivision_name2 = [[Muqdisho]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Guddoomiyaha Degmada | leader_name = [[Boos bannaan oo ku-meel-gaar ah|Bannaan]] | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 67 | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 947800 | population_density_km2 = | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates ={{coord|2.049722|45.262222|region:SO|display=it}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Shibis District''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Shibis ) waa Degmada ugu yar ee dhaca Koonfur-bari ee gobolka [[Banaadir]]. Mid ka mid ah deegaanada ugu qadiimsan magaalada [[Muqdisho]] ayaa waxaa xuduud la leh [[Kaaraan]], [[Yaaqshiid]] [[Boondheere]] iyo [[Cabdicasiis]]. Goobaha caanka ah ee Shibis waxaa ka mid ah Xarunta Nabadsugida Qaranka (NiSa) , Safaaradda [[Sacuudi Carabiya]] iyo Gurigii uu ka geeriyooday Hogaamiyihii Milateriga ahaa ee [[Siyaad Barre]], Hotel Global iyo kuwo kale. ==Tixraac== [http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Shibis_A3.pdf Khariidadda maamulka degmada Shibis] 2fjtx98s3fhhrk155xrlr2f2loro1xm G. Shabeellaha Hoose 0 42590 298671 289302 2026-06-14T13:24:03Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298671 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Shabeellaha Hoose |native_name =<small>''Lower Shebelle''</small> |other_name = <small> شبيلي السفلى </small> |nickname = |motto = |settlement_type =[[Gobol]] |image_skyline =Marka,Somalia.jpg |imagesize = |image_caption =Xeebta magaalada [[Marka]] |image_flag = |image_seal = |image_shield = |image_map =Somalia regions map Shabeellaha Hoose.svg |mapsize =250px |map_caption =Meesha kaga taalo Soomaaliya. |coordinates_display =inline,title |coordinates_region =SO-SH |subdivision_type =Country |subdivision_name ={{flag|Somalia}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |seat_type =Caasimada |seat =[[Marka]] |government_type = |leader_title =Badhasaabka |leader_name =Maxamed Nuur<ref>{{cite web|title=News in Brief, 21st March 2014|url=http://www.ethioembassy.org.uk/news_archive/A%20Week%20in%20the%20Horn%2021.03.14.pdf|publisher=Embassy of The Federal Democratic Republic of Ethiopia|accessdate=11 July 2014|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120646/http://www.ethioembassy.org.uk/news_archive/A%20Week%20in%20the%20Horn%2021.03.14.pdf|dead-url=yes}}</ref> |established_title = |established_date = |area_magnitude = |area_total_km2 = 25,285 |population_as_of = 2007 |population_note = |population_total = 1 399 868 |population_density_km2 = 55.36 |timezone =[[East Africa Time|EAT]] |utc_offset =+3 |latd=1|latm=46|lats=6|latNS=N |longd=44|longm=23|longs=24|longEW=E |coordinates_type =region:SO-SH_type:adm1st |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Shabeellaha Hoose''' ({{lang-so|''Lower Shebelle''}}, {{lang-ar|شبيلي السفلى}}) waa [[gobol]] ka mid ah deegaanada koonfurta [[Soomaaliya]].<ref>{{cite web|title=Somalia|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|location=Langley, Virginia|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|accessdate=6 December 2013|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=1 Bisha Todobaad 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701194614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|dead-url=yes}}</ref> ==Hordhac== Gobolka Shabeellaha Hoose wuxuu ku yaalaa [[koonfurta]] dalka [[Soomaaliya]] waxaana magaalo madax u ah Magaalada [[Marka]], dhaqaalihiisa wuxuu ku tiirsanyahay beeraha, xoola iyo Kaluumeysiga. Gobolkaan waxa uu xaduud la yeeyahay gobolada kala ah [[Banaadir]], [[Shabeellaha Dhexe]], [[Bay]], [[Jubbada Dhexe|Jubadda Dhexe]] iyo [[Badweynta Hindiya]]. Waxaa mara [[Wabiga Shabeelle]]. Shabeellaha Hoose wuxuu gobol ahaa waagii hore1884 kadib talyaniga ayaa exbaadir ku daray Run ahaantii Gobolkaan wuxuu ka mid yahay gobolada ugu quruxda badan dalka Soomaaliya. sababtoo ah wuxuu leeyahay deegaaano aad u ballaaaran oo doog ah, sidoo kale waxaa ku yaalo beeraha waawayn ee loo yaqaano aseendooyinka kuwaasoo inta badan dacalka ku haaya webiga shabelle oo dhex mara gobolka, deegaannada ayaa ah kuwo aad usoo jiita dadka dalxiisayaasha ah. deegaannada dalxiiska ku wacan waxaan ka xusi karnaa Beeraha Afgooye taasoo isku xirta caasimada iyo xarunta gobolka ee Marka. Sidoo kale waxaa lagu yaqaan kaluumeysiga oo aay dadka aad uga helaan. woxoo leeyahy dhul aad u qurux badan iyo xeebo indhahaaga soo jiidanaayo. == Wax soosaarka == gobolka shabeellaha hoose waa gobolka ugu horeeya dalka Soomaaliya ee dhanka wax soo saarka beeraha. Gobolkani waxa uu RABBI ku manaystay khayraad fara badan oo isugu jira bad iyo barriba. waxaa ku yaalo beerah ugu badan dalka kuwaasoo laga soo saaro dalaga kala duwan ee laga isicmaalo inta badan wadankeenna. gobolka waxa uu caan ku yahay beeraha qudaarta, qudaarta ayaa ah miro u baahan biyo joogto ah oo lagu waraabiyo sidaasi daraadeed ayaa ILAAH waxa uu gobolkani ugu deeqay wabi biyihiisu qul qulaaan bilaha sanadka oo dhan taasna waxay sahashay in la abuurto beerahaas waqti kasto. qudaarta iyo noocyada kale ee fawaakihda ee gobolka kasoo baxdo waxaan ka xusi karnaa, yaanyada, basasha, barbarooniga, kabsar caleen, basbaaska, bocorka, iyo waxyaabaha kale ee la midka ah. sidoo kale dhanka fawaakihda ama qudaarta aan la karin ayuu gobolku caan ku yahay, sida Cambaha, Muuska,Isbaandheyska, Canabka. Babaayga, iyo Qaraha. waxaana xusid mudan in dalka dhaqaale xoog badan kasoo galo dhoofinta Moooska oo gobolkan kaliya laga soo saaaro intiisa badan. sidoo kale waxsoo saarka gobolkan waxaa ka mida, kheyraadka badda oo ah mid ka mida ilaha dhaqaale ee gobolkani caanka ku yahay. waxaa uu gobolkani leeyahay xeeb dheer oo kalummeysatadu ka jalaabtaaan. == Lahjadaha looga hadlo gobolka == Gobolkaan waxaa looga hadlaa lahjado badan ku waasoo ku xiran qabiilada ay kasoo kala jeedaan. Lahjadaha looga hadlo waxaa ka mid ah afka maxaa tiri, af baraawe, maay maayga iyo afka marka iyo afaf kale oo yaryar waxaana kala dega qabaa,ilada kala ah Shiikhaal Jaziira, Shiikhaal Gendershe, Biimaal,Digil iyo mmirifle,12 koofi ,wacadan,wadalaan iyo murusade Degmooyinka gobolka Shabeellaha Hoose waa 1 * [[Marka]] * Degmada afgooye * Degmada wanlawayn * leego * Degmada baraawe * Degmada qoryooley * Degmada kunturwaareey * Degmada sablaale * Degmada jannaale == Tixraac == {{reflist}} {{gumud}} {{commonscat|Lower Shabele Region|Shabeellaha Hoose}} {{Gobolada Soomaaliya}} 6t71a383qq0iqivpy9xvkps9gla0t9t 298672 298671 2026-06-14T13:24:38Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Gobolka Qallaafo]] ilaa [[G. Shabeellaha Hoose]]: Maka helin 298671 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Shabeellaha Hoose |native_name =<small>''Lower Shebelle''</small> |other_name = <small> شبيلي السفلى </small> |nickname = |motto = |settlement_type =[[Gobol]] |image_skyline =Marka,Somalia.jpg |imagesize = |image_caption =Xeebta magaalada [[Marka]] |image_flag = |image_seal = |image_shield = |image_map =Somalia regions map Shabeellaha Hoose.svg |mapsize =250px |map_caption =Meesha kaga taalo Soomaaliya. |coordinates_display =inline,title |coordinates_region =SO-SH |subdivision_type =Country |subdivision_name ={{flag|Somalia}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |seat_type =Caasimada |seat =[[Marka]] |government_type = |leader_title =Badhasaabka |leader_name =Maxamed Nuur<ref>{{cite web|title=News in Brief, 21st March 2014|url=http://www.ethioembassy.org.uk/news_archive/A%20Week%20in%20the%20Horn%2021.03.14.pdf|publisher=Embassy of The Federal Democratic Republic of Ethiopia|accessdate=11 July 2014|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120646/http://www.ethioembassy.org.uk/news_archive/A%20Week%20in%20the%20Horn%2021.03.14.pdf|dead-url=yes}}</ref> |established_title = |established_date = |area_magnitude = |area_total_km2 = 25,285 |population_as_of = 2007 |population_note = |population_total = 1 399 868 |population_density_km2 = 55.36 |timezone =[[East Africa Time|EAT]] |utc_offset =+3 |latd=1|latm=46|lats=6|latNS=N |longd=44|longm=23|longs=24|longEW=E |coordinates_type =region:SO-SH_type:adm1st |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Shabeellaha Hoose''' ({{lang-so|''Lower Shebelle''}}, {{lang-ar|شبيلي السفلى}}) waa [[gobol]] ka mid ah deegaanada koonfurta [[Soomaaliya]].<ref>{{cite web|title=Somalia|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|location=Langley, Virginia|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|accessdate=6 December 2013|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=1 Bisha Todobaad 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701194614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|dead-url=yes}}</ref> ==Hordhac== Gobolka Shabeellaha Hoose wuxuu ku yaalaa [[koonfurta]] dalka [[Soomaaliya]] waxaana magaalo madax u ah Magaalada [[Marka]], dhaqaalihiisa wuxuu ku tiirsanyahay beeraha, xoola iyo Kaluumeysiga. Gobolkaan waxa uu xaduud la yeeyahay gobolada kala ah [[Banaadir]], [[Shabeellaha Dhexe]], [[Bay]], [[Jubbada Dhexe|Jubadda Dhexe]] iyo [[Badweynta Hindiya]]. Waxaa mara [[Wabiga Shabeelle]]. Shabeellaha Hoose wuxuu gobol ahaa waagii hore1884 kadib talyaniga ayaa exbaadir ku daray Run ahaantii Gobolkaan wuxuu ka mid yahay gobolada ugu quruxda badan dalka Soomaaliya. sababtoo ah wuxuu leeyahay deegaaano aad u ballaaaran oo doog ah, sidoo kale waxaa ku yaalo beeraha waawayn ee loo yaqaano aseendooyinka kuwaasoo inta badan dacalka ku haaya webiga shabelle oo dhex mara gobolka, deegaannada ayaa ah kuwo aad usoo jiita dadka dalxiisayaasha ah. deegaannada dalxiiska ku wacan waxaan ka xusi karnaa Beeraha Afgooye taasoo isku xirta caasimada iyo xarunta gobolka ee Marka. Sidoo kale waxaa lagu yaqaan kaluumeysiga oo aay dadka aad uga helaan. woxoo leeyahy dhul aad u qurux badan iyo xeebo indhahaaga soo jiidanaayo. == Wax soosaarka == gobolka shabeellaha hoose waa gobolka ugu horeeya dalka Soomaaliya ee dhanka wax soo saarka beeraha. Gobolkani waxa uu RABBI ku manaystay khayraad fara badan oo isugu jira bad iyo barriba. waxaa ku yaalo beerah ugu badan dalka kuwaasoo laga soo saaro dalaga kala duwan ee laga isicmaalo inta badan wadankeenna. gobolka waxa uu caan ku yahay beeraha qudaarta, qudaarta ayaa ah miro u baahan biyo joogto ah oo lagu waraabiyo sidaasi daraadeed ayaa ILAAH waxa uu gobolkani ugu deeqay wabi biyihiisu qul qulaaan bilaha sanadka oo dhan taasna waxay sahashay in la abuurto beerahaas waqti kasto. qudaarta iyo noocyada kale ee fawaakihda ee gobolka kasoo baxdo waxaan ka xusi karnaa, yaanyada, basasha, barbarooniga, kabsar caleen, basbaaska, bocorka, iyo waxyaabaha kale ee la midka ah. sidoo kale dhanka fawaakihda ama qudaarta aan la karin ayuu gobolku caan ku yahay, sida Cambaha, Muuska,Isbaandheyska, Canabka. Babaayga, iyo Qaraha. waxaana xusid mudan in dalka dhaqaale xoog badan kasoo galo dhoofinta Moooska oo gobolkan kaliya laga soo saaaro intiisa badan. sidoo kale waxsoo saarka gobolkan waxaa ka mida, kheyraadka badda oo ah mid ka mida ilaha dhaqaale ee gobolkani caanka ku yahay. waxaa uu gobolkani leeyahay xeeb dheer oo kalummeysatadu ka jalaabtaaan. == Lahjadaha looga hadlo gobolka == Gobolkaan waxaa looga hadlaa lahjado badan ku waasoo ku xiran qabiilada ay kasoo kala jeedaan. Lahjadaha looga hadlo waxaa ka mid ah afka maxaa tiri, af baraawe, maay maayga iyo afka marka iyo afaf kale oo yaryar waxaana kala dega qabaa,ilada kala ah Shiikhaal Jaziira, Shiikhaal Gendershe, Biimaal,Digil iyo mmirifle,12 koofi ,wacadan,wadalaan iyo murusade Degmooyinka gobolka Shabeellaha Hoose waa 1 * [[Marka]] * Degmada afgooye * Degmada wanlawayn * leego * Degmada baraawe * Degmada qoryooley * Degmada kunturwaareey * Degmada sablaale * Degmada jannaale == Tixraac == {{reflist}} {{gumud}} {{commonscat|Lower Shabele Region|Shabeellaha Hoose}} {{Gobolada Soomaaliya}} 6t71a383qq0iqivpy9xvkps9gla0t9t Cumar (R. C) 0 42633 298674 289293 2026-06-14T13:26:09Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298674 wikitext text/x-wiki {{About|Magaca [[Cumar]]}} {{Template:Cumar}} '''Amiir Al-Mu'miniin''' '''Cumar bin Khadaab''' ([[ingiriis]]: 'Umar; [[Carabi]]: ; ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺍﻟﺨﻄﺎب) waxaa kaloo loo yaqiin "'''''Cumar Al-Faaruuq'''''". Waa khaliifka labaad ee ka tirsanaa [[khulafada Raashidiin]], waana [[Khaliif|khaliifkii]] ugu horeeyay ee loogu waco "'''''[[Amiir al-mu'miniin|Amiiru mu'miniin]]"''''' wuxuu ka mid ahaa saxaabadii [[Nebi Muxamed]] {{SCW}} kuwii ugu waaweynaa ee ku leh ixtiraamka blushada muslimiinta dhexdood waana mid ka mid ah [[10-ka saxaabi ee Janada loogu bishaareeyay|tobankii Saxaabi ee loogu bishaareeyay janada iyaga oo ifka jooga.]] Wuxuu ku dhashay 586 [[C.D]] magaalada [[Makka]] ee dhulka Carabta, isagoona qabtay [[Khilaafada Islaamka|khilaafada]] sanadii [[13H]] kadib geerida [[Abuu bakar]], xiligiisa waxa la jabiyay labadii quwadood ee ugu tunka wayneed dunida ee kal ahaa [[Imbiraadooriyada biriizanda|Boqortooyadii Ruum]] iyo [[Boqortooyada Faaris|Boqortooyadii Faaris]], waxaana ku soo biiray dawladii islaamka dhulal ay ka mid yihiin [[Masar]] [[Faaris]], [[Ciraaq]], [[Shaam]], iyo [[Khuraasaan]], sidoo kale waxaa markii ugu horeesay gacanta muslimiinta soo gashay magaalada barkeysan ee [[Qudus]]. Waxaa Cumar lagu tiriyaa mid ka mid ah shaqsiyaadka iyo hogaamiyaasha ugu saameynta badan taariikhda islaamka, wuxuu si heer sare u maamulay dawladii islaamka, wuxuu u qeybshay dawlada gobolo, magaalooyin cusub sida [[Basra]], [[Kuufa]] iyo [[Fusdaad]] ayuuna dhisay, wuxuu sameeyay diiwan ay ku qoran yihiin magacyada ciidamada iyo mushaaraadkooda, Baytul Maalka ayuuna aasaasay, sidoo kale sameeya kalandarka islaamiga ee [[Hijri|Hijriga]] ayuu dejiyay. Si kooban Cumar Wuxuu maamuliis ku dhisnaa wada tashi. Cadaalada Cumar waxey ahayd mid aad u caan baxday waxeyna sintay gaal iyo Muslim, waxaana loogu yeeri jiray "'''''Faaruuq'''''" (kii xaq iyo baadil kala saaray) = Taariikhdii Hore = === Magaciisa, nasabkiisa, iyo naanaysihiisa === Waxaa la dhahaa Cumar bin Khadaab bin Nufayl bin Cabdi Cuzza bin Rayaax bin Cabdulaahi bin Qurad bin Rasaax bin Cadiyyi bin Kacab bin Lu'ayyi bin Gaalib bin Fihir bin Maalik bin Nadar bin Kinaana bin Khuzeyma bin Mudrika bin Ilyaas bin Mudar bin Nasaar bin Macad bin Cadnaan [[Quraysh|Al-Qurayshi]] Al-Cadawiyy <ref>"Siirada ibni Hishaam"</ref>. Hooyadii waa Xantama binti Hishaam bin Mugiira, waxayna ilmo adeer la ahayd [[Abuu jahal|Abuu Jahal]], [[Umu Salama]] iyo [[khaalid bin Waliid]]. Cumar waxaa la walaal ahaa [[Zeyd bin Khadaab]] iyo [[Faadumo binti Khadaab]]. Waxa Cumar lagu kunyeeyaa Abaxafsa (Aabihii Xafsa), naanaystiisuna waa Faaruuq. === Dhalashadiisa iyo barbaaridiisa === Wuxuu ku dhashay Cumar [[Makka]] 13 sano ka dib dhalashada Nabiga scw <ref>تاريخ الخلفاء، تأليف: السيوطي، ص133.</ref>, tolkiisa Banii Cadiyyi waxey degi jireen buurta maanta loo yaqaano "Buurta Cumar" Wuxuu Cumar ku soo koray nolosha reer miyiga ariga ayuu u raaci jiray aabihiis iyo habaryar-yaashiis, aabihiis ayaana kula dhaqmi jiray hab-dhaqan adag wuuna garaaci jiray mar walba, mana siin jirin wax nasiino ah. Sida dhalinyarta waagaas badankood Cumar wuxuu aad u jecelaa naagaha iyo [[Khamri|khamriga]] <ref>Zuxeyli، Wahba Musdfa. "Cumar bin Khadaab". ''الموسوعة العربية''. مؤرشف من الأصل في 2022-11-14. اطلع عليه بتاريخ 2022-11-14.</ref>. Wuxuuna bartay yaraantiis qoraalka, legdenka, farda-fuulka iyo gabayga, wuxuu tagi jiray suuqyada Carabta sida suuqyada Cukaada, Dii-Majaas iyo Majanna oo ganacsi ka sameyn jiray, ilaa hanti badan uu ka sameeyey, mararka qaar wuxuu ganacsi u aadi jiray xilliga xagaaga [[Yaman]], xilliga jiilaalkana [[Shaam]]. Markii Cumar uu weynaaday wuxuu dhaxlay shaqadii aabihiis u qaabilsanaa [[Quraysh]], taasi oo ahayd "''Safiirka Qureysh''" hadii dagaal dhaco oo kale asiga ayaa loo diri jiray si hishiis nabadeed loo furo, mararka leysku faantamaayana wuxuu ahaa qofka [[Quraysh|Qureysh]] ku matalo faanka <ref>Asad Al-Gaaba ibni Asiir - J2, B 314.</ref> . === Mucaaradnimada Islaamka === Sida dadkii reer [[Makka]] badankood wuxuu Cumar aad uga hor imaaday diinta cusub ee [[Islaam|islaamka]] maadaama ay lid ku tahay dhaqankii [[Carabta]] ee soo jireenka ahaa iyo [[Sanab|sanabyadii]] ay caabudi jireen, wuxuu u qaaday cadaawo daran diinta, af iyo adin ayuuna uga qeyb qaatay dhibka muslimiinta. Taariikh-yahanada ayaa soo guuriya gabar adoontiis ahayd oo islaamtay inuu garaaci jiray ilaa uu ka daalo. Waxaana markii dambe iibsaday [[Abu Bakr|Abuu Bkara]] wuuna xureeyay. === Soo Islaamidii Cumar === Waxey gaartay cadaawadiisa darneed heer uu ku fakaro dilka Nabiga scw dhowr jeer, lix sano mar laga joogo soo diriddii [[Nebi Muxamed|Rasuulka]] {{SCW}} ayuu cumar maalin soo kacay isagoo raba fulinta qorshihiisan qaloocan, goor uu dhexda marayo ayaa nin ka hor yimid oo ku yiri "''Cumar xaggee u socotaa''?" wuxuu yiri "''Waxaan rabaa inaan Maxammed soo dilo, maxaa yeelay dadkii buu kala geeyey''" Markaasuu ku yiri ''"Ma waxaad u malaynaysaa haddii aad disho inaad reer [[Banuu Cabdimanaaf|banuu Cabdi Manaaf]] ka nabadgelaysid, haddiise aad wax tarayso walaashaa [[Faadumo binti Khadaab|Faadumo]] iyo ninkeedii [[Saciid bin Zeyd|Saciid]] way Islaameene maad iyaga wax ka qabatid!"''. Cumar ayaa markaa aaday gurigii walaashii isagoo xanaaqsan, markuu gurigii irriddiisii soo maraayo ayuu maqlay [[Qur'aan]] la akhrinayo waxaana guriga joogey walaashiis, ninkeedii iyo [[Khabaab bin Arat|Khabaab]] oo [[Qur'aan]] u akhrinayey. Albaabka ayuu ku garaacay, dadkii guriga ku jirey markay Fahmeen inuu Cumar yahay ayaa Khabaabna dhuuntay, gabadhiina waraaqihii [[Qur'aan|qur'aanku]] ku yiilley qarisay. Cumar markii guriga laga furay ayuu gabadhii ku yiri "''Keen wixii aad akhrineyseen''", markey u diideenna [[Saciid bin Zeyd|Saciid]] ayuu la dagaallamay, markaasay gabadhii difaacday ninkeedii ilaa uu iyadii dakharro gaarsiiyey. Markii la dagaallamay oo nabarro la is gaarsiiyey, la iskuna xanaaqay ayey si cad ugu dhahdey walaashiis "''Waxaad doonto samee anagu Ilaah ayaannu rumeyney waana islaamnay''". Cumar markuu arkay meeshay xaaladdu marayso iyo dhibkuu reerka u geystey siiba walaashiis, ayaa naxariis qabatay, markaasuu tartiib ula hadlay oo yiri "''i tus waxaad akhrineyseen''", waxay dheheen "''Waxaad tahay nijaas ee soo qubeyso haddaad rabtid inaan ku tusno''", wuu soo meyrtay markuu soo laabtayna waraaqdii ay akhrinayeen oo ay ku taallay [[Suuradda Daah|Suuratu Daah]] ayey u dhiibeen. Cumar markuu suuraddii akhireyey ayuu yiri "''Hadalkaan waa hadal cajiib'' ''ah''". [[Khabaab bin Arat|Khabaab]] oo dhuumanayey ayaa markuu maqlay hadalka Cumar iyo siduu u soo dabcay soo baxay oo ku yiri "''Cumarow waxaan rajaynayaa iney kugu dhacday ducadii Rasuulka SCW kolkuu lahaa "'''Ilaahow laba Cumar''' (Cumar binu Khadhaab iyo Abii-jahal) '''midkaad kheyr ku og tahay islaamka ku xooji'''''". Cumar intuu durba aad isu beddelay oo Ilahay qalbigiisa hanuun ku soo riday ayuu yiri "''Xaggee joogaa Nabigii''?", markaas ayaa loo tilmaamay meeshuu joogo. Cumar isagoon weli hubkiisii iska dhigin ayuu meeshii tegey oo ku garaacay gurigii Rasuulka scw iyo saxaabadiis ay joogeen. Asxaabtii markay arkeen Cumar, ayaa la yiri "''Waa Cumar''", markaasaa [[Xamza bin cabdi mudalib|Xamsa]] oo muddo yar ka hor soo islaamay meeshana joogey yiri "''Soo daaya, hadduu wanaag u socdana waan arkaynaa, hadduu xumaan u socdana seeeftiisaan ku dileynaa"''. Cumar gurigii ayuu galay, ka dibna halkaa ayaa shahaadada loogu qantay kuna soo islaamay. === Islaamidiisa kadib === Cumar wuxuu noqday qofka 40aad ee islaamo<ref>الوسيط في تفسير القرآن المجيد - علي بن أحمد الواحدي</ref>, waxeyna islaamidiisa u siyaadiyey muslimiintii cissi iyo xoog, xaaladdii [[Makka|Makkana]] way is beddeshay. Cumar isla markiiba wuxuu qaadey tallaabooyin wuxuuna yri; (<small>waxaan is weydiiyey ninka dadka ugu neceb islaamak markaasaan xasuustay inuu Abii-jahal yahay, markaasaan gurigiisii ugu tegey oo ku garaacay, albaabka ayuu iga furay oo i soo dhoweeyey yirina</small> «<big>''Maxaad iigu timid Cumar''</big>», <small>waxaan ku iri</small> «''W<big>axaan kuugu imid inaan ku ogeysiiyo inaan islaamay oo rumeeyey Alle iyo Rasuulka SCW , waxaan haysan jirneyna aan beeniyey</big>''», <small>Abii-jahal intuu naxay ayuu yiri; «</small><big>''waxaad la timid baa xumaaday»''</big> <small>gurigii buuna ku cararay).</small> Sidoo kale wuxuu Cumar yiri; (<small>Waxaan is weydiiyey ninka ugu warqaadka badan reer Makka oo dadka oo dhan hadalka gaarsiin kara, waxaan xasuustay inuu yahay Sumeyn ibnu Camar al-juhani", markaasaan u tegay oo ku iri «</small><big>''waan islaamay''</big> <small>» markaasuu u qeyliyey isagoo leh «</small><big>''Cumar ibnu Khadhaab waa iishay»''</big> <small>Cumarna wa ka daba hadlay isagoo leh; ma iilane waan islaamay)</small> <ref name=":0" group="Siyar Aclaami Al-Nubalaa">[https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/6209/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%87 Siyar Aclaami Al-Nubalaa]</ref><small>.</small> Waxaa kale oo Cumar sameeyey markuu islaamay ayuu Rasuulka SCW ku yiri «''<big>Rasuulkii allow sow xaq kuma taagnin, waa inaan baxnaa oo dhammaanteen aan kacbada ku soo tukannaa</big>»,'' Rasuulkuna SCW waa ka yeelay, markaasaa waxaa soo baxay asxaabtii oo laba saf ah oo safna Cumar ku jiro safna Xamsa. Qureysh talo ayaa ku caddaatay weyna ku dhiiran waayeen, waxa uu Nabiga scw u bixiyay Cumar maalintaas "Al-Faaruuq" (kii xaq iyo baadil kala saaray) <ref name=":0" group="Siyar Aclaami Al-Nubalaa" /> [[Alle|Wuxuu Alle]] siiyay cissi dadkii muslimiiinta ahaa waxayna kasoo baxeen gurigii Arqam bin Arqam sidoo kale waxyaalo badan oo la dhuuman jireen ayee bannaanka soo dhigeen siduu [[Imaam Al Bukhaari|Bukhaari]] ka weriyey [[Cabdulaahi bin mascuud|Cabdullaahi ibnu Mascuud]] inuu yiri "<big>''kama aannaan suulin cissi intuu Cumar islaamay''"</big> <ref>سيرة حضرة عمر فاروق، محمد إلياس عادل صفحة: 30</ref>. === Hijradii Madiina === {{Main|Hijrada Madiina}} Kadib 13 sano oo muslimiinta tacadiyo joogto ah kula kulmayeen [[Makka]] wuxuu markii dambe Nabiga scw ogeysiiyay inay u haajiraan [[Madiina Al-munawara|Madiina]], saxaabada ayaa bilaabay si qarsoodi ah inay u aadaan Madiina ayagoo kali kali ah iyo koox kooxba, hase yeeshee Cumar waxaa la sheegaa inuu ahaay qofka kaliya ee markuu hijroonayay aan is qarin <ref>| [[ابن برهان الحلبي]]|2006|ج=2|ص=29</ref>, oo waxa uu garabka surtay seeftiisa ka dibna [[Kacbada]] inoo tagay oo ku dawaafay ayuu aaday dhanka fadhiyada [[Quraysh|Qureysh]] waxa uuna ku dhahay "''<big>Foolxumo ha idiin hesho! Qofkii raba iney hooyadiis gablanto oo caruurtiis agoomoowaan xaaskiisna carmalanto ha iigu yimaado togaan gadaashiis</big>''" mana jirin cid isku dayda iney daba gasha <ref>صحيح التوثيق في سيرة الفاروق، ص30.</ref><ref name="طبقات بن سعد">[http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات+الكبرى+**/i54&p1#s2 الطبقات الكبرى، باب هجرة عمر وإخائه] {{Wayback|url=http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89+%2A%2A/i54%26p1#s2 |date=20101203114834 }} ل[[ابن سعد (توضيح)|ابن سعد]]. {{استشهاد ويب|مسار=http://www.al-eman.com/Islamlib/viewchp.asp?BID=185&CID=37|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=22 مارس 2016|تاريخ أرشيف=3 سبتمبر 2007|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20070903152404/http://www.al-eman.com/Islamlib/viewchp.asp?BID=185&CID=37|حالة المسار=bot: unknown}}</ref>. Cumar ayaana aaday [[Madiina Al-munawara|Madiina]] waxaana la socday ku dhawaad labaatan reerkiis iyo tolkiis ah oo ka mid yihiin [[Zeyd bin Khadaab]] [[Saciid bin Zeyd]] iyo Camar bin Suraaqa, waxaa ayna ku degeen dhamaantood Rifaaca bin Maalik markii Qubaa ay gaareen<ref>ترتيب وتهذيب كتاب البداية والنهاية لابن كثير، منشورات دار الوطن، الرياض، المملكة العربية السعودية، 1422 هـ (2002 م) جمعها الدكتور محمد بن شامل السُلمي، صفحة 170، <nowiki>ISBN 979-3407-19-6</nowiki></ref>. === Ka qeybgalkiisa jihaadka === Cumar wuxuu laasimay Nabiga scw waxa uuna kamid ahaa saxaabadii waaweyneed ee Nabiga scw kala tashan jiray arimaha soo kordha, Waxuu kala qeyb qaatay Nabiga scw dhamaan duullaamadii uu qaaday, sida Bader, Uxud, Khandaq iwm <ref>مناقب أمير المؤمنين عمر بن الخطاب لابن الجوزي ص 89</ref>.  Waxuu sidoo kale hogaamiyey qaar kamid ah wardoonno ama sirriyaad. [[Dagaalkii Beder|Maalinti Bader]] wax yar ka hor dagaalka Nabiga scw markuu la tashaday asxaabta Cumar wuxuu ahaa qofkii labaad ee u jawaabo Nabiga scw isaga oona ku baaqay la dagaalanka gaalada, waxuuna dagaalka ku dilay abtigiis Al-Caas bin Hishaam. Dagaalka markuu soo dhamaaday oo maxaabiis badan laga qabtay Qureysh Cumar wuxuu soo jeediyay in maxaabiista dhamaan lawada laayo, halka [[Abu Bakr|Abuubakar]] raiyigiisu ahaay in cafis loo fidiyo, wuxuu Nabiga scw qaatay rai'yiga [[Abu Bakr|Abuubakar]] madax furasho ayuuna ka qaatay maxaabiista, wuxuuna ku shabahay Cumar [[Nabi Muuse C.S.|Nabi Muuse C.S]] oo kale xaga adadeega, Abuubakarna wuxuu ku shabahay [[Nabi Ibraahiim C.S.|Nabi ibraahim C.S]] xaga jileeca. Wax badan kama soo wareegan waxaa soo degay aayado Quraan oo aad loogu canaantay Nabiga scw inuu ka qaatay madax furasho maxaabiistii Qureysh <ref>[[Tafsiirka ibni kasiir]], juska 2aad, Bogga 325 </ref> [[Dagaalkii uxud|Duulaankii Uxud]] Cumar waxuu kamid ahaa raggii ugu horeeyay ee durbo soo laabtay kadib markay  Muslimiintii jabeen, waxuuna kamid ahaa raggii difaacayey Rasuulka scw <ref>سيرة حضرة عمر فاروق، محمد إلياس عادل، صفحة :40-41</ref>. Gagabada dagaalka [[Abu Sufyaan|Abuu Sufyaan]] oo faan la joogi la' ayaa weydiiyay muslimiinta "''Muxammed ma idinku jiraa''?, (Looma jawaabin), ''Ina Abii Quxaafah'' (yacnii Abuu Bakar) ''ma idinku jiraa''? ''Cumar ibnu Khaddaab ma idinku jiraa''? Markii loo jawaabi waayey ayuu yiri:" ''Waala idinka kaafiyey kuwas''. Cumar oo is celin la' ayaa ujawaab celiyey oo usheegay inay saddexduba nool yahiin [https://web.archive.org/web/20110302153543/http://www.khayma.com/wafi/SERA/Ohod.htm]. Dagaalada kale ee Cumar aad uga dhex muuqday waxaa ka mid ahaa [[Dagaalkii Banuu Nadiir|Duulaankii Banuu Nadiir]] ee sanadkii 4aad iyo [[Dagaalkii Dhufeysyada|Duulaankii Khandaq]] ee sanadii 5aad, [[Hishiiskii xudeybiya|Hishiiskii Xudeybiya]] markii uu Nabiga scw la saxiixday [[Quraysh|Qureysh]] Cumar aad ayee ugu cuntami weyday qodobadiis, Nabiga scw ayuuna u yimid isaga oo leh “''Rasuulkii Allow miyaanaan xaq ku taagnayn iyaguna Baadhil ku taagnayn''?” Rasuulku scw “'''Haa'''” ayuu yiri, wuxuu Cumar yiri “''sow dadkeennii la laayey janno kuma jiraan, kuwoodiina naar kuma jiraan''?” Rasuulku (scw) “'''Haah'''” ayuu yiri, Cumar wuxuu yiri: “''Hadaba maxaynu diinteenna dulliga u siineynaa?, aan laabanno ilaa Ilaahay na kala xukmiyo''” Nabiga scw wuxuu hadal ugu soo koobay inuu adeecayo awaamirta rabigiis, Cumar Hadana wuxuu u tegey Abuubakar oo intii oo kale ku yiri, [[Abu Bakr|Abuubakarna]] sidii Rasuulku SCW ugu jawaabay oo kale ayuu ugu jawaabay, weliba wuxuu u raacsiiyey “''heyso adeecitaankiisa ilaa aad ka dhimatid, Ilaah baan ku dhaartaye xaq ayuu ku taaqan yahay''”. Ka dib intii jidka lagu sii jirey waxaa soo degtay Suuratu-Fatxi oo qaboojisay Cumar qalbigiisa, waxa uuna ka qoomameeyay ku hadal celintiisa Rasuulka scw <ref>[https://wajibad.wordpress.com/2012/08/06/heshiiskii-xudeybiya/ Hishiiskii xudeybiya]</ref>. Dagaalkii Kheybara ee dhacay sanadii 7aad wuxuu Cumar ka mid ahaa madaxdii loo diray furashadeyda, kadibna wuxuu hogaamiyey colgaado yar oo qabiilada Hawaazin ku wajahan balse intuusan gaarin ayee ka carareen goobtood<ref>الرحيق المختوم - بقية السرايا والغزوات في السنة السابعة - ص350</ref>. [[Dagaalkii Tabuk]] ee u dambeeyay dagaalada Rasuulka scw wuxuu Cumar sadaqeysaty kalabar hantidiisa <ref>{{استشهاد بكتاب|عنوان=سنن أبي داود|مسار=https://shamela.ws/book/33759|ناشر=المكتبة العصرية|مؤلف1=أبو داود سليمان بن الأشعث بن إسحاق بن بشير بن شداد بن عمرو الأزدي السَِّجِسْتاني|مؤلف2=تحقيقُ: محمد محيي الدين عبد الحميد|المجلد=الجُزء الثاني|صفحة=129|مكان النشر=صيدا - بيروت|مؤلف-وصلة=أبو داود|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20210808170535/https://al-maktaba.org/book/33759|تاريخ أرشيف=2021-08-08}}</ref>. Cumar wuxuu aad u necbaay [[munaafiqiinta]], Nabiga scw ayuu ka dalbay inuu u fasaxo dilka [[Cabdulaahi bin Abii Salool|Cabdulaahi bin Abii salool]] laakin looma ogolaan <ref>الطبقات الكبرى - محمد بن سعد - ج 2 - الصفحة 65.</ref>, mar kale xiligii [[Furashada makka|furashadii Makka]] wuxuu ka dalbaday dilka ninkii faafiyay sirtiisa, misna looma ogolaan <ref>[[صحيح البخاري]]، [[محمد بن إسماعيل البخاري]]، كتاب المغازي، باب غزوة الفتح، ج5 ص105، رقم: 4274</ref>. === Geerida Nabiga scw === Markuu dhintay Nabiga Scw muslimiinta aad ayee isugu dhex yaaceen oo u qasmeen, Cumar wuxuu qaatay seeftiisa isaga oo u goodinaya cidkasta oo dhahda Nabiga scw wuu dhintay, wuxuuna dhahay "''<big>Walaahi Nabiga scw ma dhiman ilaahay ayaana soo bixin doono, wuxuuna jarjari raga qaar gacmahooda iyo lugahood</big>''" <ref name="abc8">[[صحيح البخاري]]، رقم: 3667</ref>. [[Abu Bakr|Abuu Bakar]] oo maalintaas meel ku maqnaa ayaa goor dambe yimid oo ku dhahay Cumar "<big>''war is daji''</big>" wuxuuna u soo jeediyay dadka khudbadiisa caanka baxday ee uu ku lahaa: <big>(War hooy qofkii Muxamad caabdudaayay Muxamad wuu dhintay, Qofkii Alla caabudaayay se Alla wuu noolyahay mana dhimanaayo, wuxuuna aqriyay ['''ومَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَات أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ[فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّه الشَّاكِرِينَ''') <ref>سورة آل عمران، الآية: 144</ref></big> <ref>ابن الزبير، عروة (ت 94 هـ/712 م) مغازي رسول الله ﷺ (برواية أبي الأسود الدؤلي). جمعه وحققه محمد مصطفى الأعظمي. الرياض 1401 هـ/1981 م. صفحة 224</ref>. Cumar mrkaas ayuu miir soo yeeshay wuxuuna dhahay "''Markii aan maqlay Abuubakar oo aayada aqrinaya lugaha ayaan qaadi wayay oo dhulka ayaan ku dhacay, waxaana xaqiiqdsaday inuu Nabiga scw dhintay''" = Khilaafada Abuu bakar = Geerida Nabiga scw kadib Cumar wuxuu kaalin mug leh ka geystay u doorashada [[Abu Bakr|Abuu Bakar]] jagada [[Khilaafada Islaamka|khilaafada]], isaga iyo Abuu Bakar waxey u tageen [[Ansaar]] oo ku shireesa Saqiifa Banii Saacida si ay u doortaan amiir u gooni ah, Abuu bakar ayaa hadlka qaatay oo aad uga digay khilaafka wuxuuna ku booriyay midnimada, mesehii waxaa ka bilaabmay buuq iyo sawaxan, Cumar ayaa markii dambe gacanta qabtay [[Abu Bakr|Abuu Bakar]] oo ku dhahay "''fidi aa kula mubaayacoodee''", [[Ansaar]] ayaa ayagana la mubaayacootay, sidaas ayaana lagu doortay Abuu Bakar khaliifka koowaad ee Islaamka <ref>الكامل في التاريخ – المجلد الثاني 1979، صفحة 325</ref>. Cumar waxuu la shaqeynayey [[Abu Bakr|Abuu Bakar Sidiiq]] intuu khilaafada haayay, isagoona u ahaa garabkiisa midig iyo la taliyhiisa koowaad <ref>عمر بن الخطاب: الفاروق القائد الطبعة الثانية سنة 1966، صفحة 145</ref>, Cumar isagoo eegaya xaalada muslimiinta wuxuu markii hore ka soo horjeeday dagaal in lala galo qabiilada Carabta ee diiday bixinta [[Sako|sakada]], Abuu bakar ayaase ku adkaystay go'aankiisa, oo yiri, "''Walaahi hadey ii diidaan xarig ay Nabiga scw u gudan jireen waa la dagaalamaa''" <ref>الوجيز في الخلافة الراشدة الطبعة الأولى سنة 2006، صفحة 13-14</ref>, waxaa ku dhintay [[Dagaaladii ridada]] ciidamo aad u badan oo qaar badan ahaayeen kuwii xifdisanaa [[Qur'aan|Qur'aanka]], Cumar oo ka cabsi qaba in [[Qur'aan|Qur'aanka]] wax ay ka lumaan ayaa u soo jeediyay Abuu bakar hal Musxaf inuu isugu geeyo Qur'aanka, Abuu bakar bilawgii aad ayuu ula yaabay soo jeedinta Cumar balse gadaal dambe ayuu uga qancay waxa uuna u xilsaaray [[Zeyd bin saabit|Zeyd bin Saabit]] kulminta Qur'aanka <ref>هيكل، مُحمَّد حُسين (1990م). ''الصِّدّيق أبو بكر'' (ط. الحادية عشر). القاهرة - مصر: دار المعارف. ص. 281-295.</ref>. Waxey xusayaan xogaha qaar in Abuu Bakar uu garsoore u magaacabay Cumar bin Khadaab <ref>كتاب "تاريخ الطبري" لمحمد بن جرير الطبري. المجلّد الرَّابع، ص50.</ref>, wuxuuna haayay Cumar xilkaas mudo sanad ah oo wax u soo dood taga uu waayay, markii dambana wuu iska cazilay <ref>كتاب "أخبار القضاة" لـ"محمد بن خليفة بن حيان" المعروف بـ"وكيع". المجلد الأوَّل، ص104.</ref>. === Magacaabista khaliif ahaan === Abuu Bakar jiradii uu ku dhintay intee haysay wuxuu isugu yeeray ragii saxaabada ugu waaweynaa isaga oona kala hadlay arinta khilaafada, waxeyna u daayeen isaga inuu soo xulo murashax <ref>التاريخ الإسلامي، 9/ 258</ref>, ka dib wuxuu ka wareestay '''Cumar''', dhammaantood wey wada amaaneyn kartidiisa iyo dadnimadiisa, inkastoo xoogaa adadeegiisa ay cabsi ka muujiyeen, Abuu bakar ayaase ku dajiyay oo dhahay «''Hada ani ayuu i arkaa, haduuse xilka qabto wuu is badali doonaa wax badana wuuu iska dhaafi''» <ref>عمر بن الخطاب: الفاروق القائد الطبعة الثانية سنة 1966، صفحة 90</ref> intaas kadib [[Abu Bakr|Abuu bakar]] wuuxuu wacday [[Cusmaan bin Cafaan]] si uu uga qoro dardaarankiisa <ref>الكامل في التاريخ – المجلد الثاني 1979، صفحة </ref>, wuxuuna u dhignaay sida tan:- <blockquote> Bismilaahi Raxmaani Raxiim. Kani waa dardaaranka Abuu Bakar bin Abii Quxaafa, waqtigiisii ​​ugu dambeeyay ee aduunyada, iyo bilowga safarkiisa aakhiro; waa waqti uu gaalaka rumaynayo, daalimkana yaqiininayao, beenlowgana uu qiraayo runta. waxaan u magacaabay Cumar bin Khadaab inuu noqdo beddelkayga, Haddaba maqla oo addeeca. Anigana dadaal kama gaabsan Alle, rasuulkiisa, diintiisa, nafteyda iyo idinkaba, Hadduu cadaalad ku dhaqmo, waa sidaan u filaayay kuna aqaanay. haduuse leexdo qof walba wuxuu lee yahay wuxuu shaqeystay, aniguna wanaag lee rabay, laakiin ma ogaan karo wixii mustaqbalka ah. Si kastaba ha ahaatee, kuwa xumaha fala wey ogaan doonaan aakhiro halka u dambeyn doonta <ref>(الذهبي،1987،ص117).</ref>. </blockquote> [[Cusmaan bin Cafaan|Cusmaan]] wuxuu u soo baxay dadkii oo ku dul aqriyay dardaarankaas oo ay dhammaantood ku wada raalli noqdeen, wuxuuna [[Abu Bakr|Abuu bakar]] si gaar ah ula dardaarmay Cumar Alle ka cabsiga inuu qabsado, talooyin badan ayuuna siiyay <ref name=":0">الكامل في التاريخ – المجلد الثاني 1979، صفحة 425</ref>. =Khilaafadiisa= {{Template:Khaliif}} [[Abu Bakr|Abuu bakar]] Wuxuu dhintay bisha [[Jumada al-thani|Jumaada-Aakhir]] 22<small>keed</small> sanadkii [[13H]], Cumar ayaana durba la wareegay xilkiisa oo buuxiyay booskiisa wuxuuna noqday khaliifka muslimiinta, waxa ayna siiyeen dadka beycadood. Cumar wuxuu dadka ugu balan qaaday khudbadiisa u horeysay inuu xaqa ilaalin doono, kuwa gardanna oo ku darnaan doono, halka kuwa dhowrsan iyo danyarta oo u jilcanaan doono. == Furashada Shaam == {{Main|Furashada Shaam}} [[Furashada Shaam|Furashada dhulka Shaam]] waxa ay soo bilaabatay xiligii [[Abu Bakr|Abuubakar]], kaas oo afar guutooyin ciidanka muslimiinta ah u kala diray diray [[Shaam]], ayagoo ayna la galeen Ciidankii Ruum dagaalo taxano ah oo guulo ka xaqiijiyeen, waxa ayna furteen magaalooyin badan oo [[Shaam]] ka tirsan, wuxuu Abuu bakar u soo wareejiyay [[Shaam]] Khaalid bin Waliid oo dhinaca [[Ciraaq]] ka dagaalamaayay, hogaanka guud ee ciidamada ayuuna ka yeelay, khaalid wuxuu ku jabiyay [[Imbiraadooriyada biriizanda|Ruum]] [[dagaalkii Ajnaadeyn]] ee dhacay [[Jumada al-awwal|Jumada Al-awal]] [[13H]] <ref>أبو عبيدة عامر بن الجراح، محمد حسن شراب، ص174-175</ref>. Cumar markuu khilaafada la wareegay wuxuu ugu horeyn hogaaminta ciidamada ka qaaday [[Khaalid bin Waliid|Khaalid]] isaga oona ku baddelay [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]], waxa uuna faray inuu kaalmeeysto Khaalid <ref>[//ar.wikisource.org/wiki/رسالة_عمر_بن_الخطاب_إلى_أبي_عبيدة_بن_الجراح رسالة عمر بن الخطاب إلى أبي عبيدة بن الجراح - ويكي مصدر] {{استشهاد ويب|مسار=http://ar.wikisource.org/wiki/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9_%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8_%D8%A5%D9%84%D9%89_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A9_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D8%AD|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=29 مايو 2020|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20140604174440/http://ar.wikisource.org/wiki/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9_%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8_%D8%A5%D9%84%D9%89_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A9_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D8%AD|تاريخ أرشيف=4 يونيو 2014|حالة المسار=bot: unknown}}</ref>. Waxey Taariikhyahanada sheegaan fariinta Cumar inay soo gaartay [[Shaam]] ayadoo muslimiinta ku juraan dagaal, balse dagaalka koo ahaa ma [[Dagaalkii yarmuuk|Dagaalkii Yarmuuk]] baa mise waa Go'doominta Dimishiq? taa ma ayna isku raacin. [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] ayaa hogaamiyay Dagaalkii fixla oo muslimiinta ku jabiyeen Ruum ayagoo ka dilay kumanaan oo ku juro talyahood Saqlaar<ref>الكامل في التاريخ – المجلد الثاني 1979، صفحة 430</ref><ref>أبو عبيدة عامر بن الجراح، محمد حسن شراب، ص181-182</ref> Ka dib waxey muslimiinta ka go'doomiyeen [[Dimishiq]] dhicyadeed dhan, [[Khaalid bin Waliid|khaalid]] ayaa dagay albaabka bari, Abuu Cubeyda wuxuu degay albaabka jaabiya, [[Camar bin caas|Camar bin Caas]] wuxuu dagay albaabka Tuumaa, Yaziid bin Abii Sufyaan wuxuu dagay albaabka Al-Saqiir, [[Shuraxbiil bin xasana]] wuxuu dagay albaabka Faraadiis afar bilood ayuu go'doonka socday, [[Khaalid bin Waliid]] ayaa albaabkiisa xoog ku soo galay, dadkii magaalada markey arkeen waxey u fureen muslimiinta Albaabada kale Abuu Cubeyda ayeena ka dalbeen hishiis wuuna ka yeelay <ref>{{استشهاد بكتاب|الأخير=الطبري|الأول=أبو جعفر محمد بن جُرير|وصلة مؤلف=الطبري|عنوان=[[تاريخ الطبري|تاريخ الرُسل والمُلوك]]، جـ 3|سنة=[[1960]]|ناشر=[[دار المعارف]]، تحقيق محمد أبو الفضل إبراهيم|مكان=[[القاهرة]]-[[مصر]]|صفحة=440}}</ref>, Magaalada qaarkeed ayaa lagu furtay halka qaarka kale lagu furtay xoog. Waxeyna ku beegneed furashadeed 15 [[Rajab]] sanadkii [[14H]]<ref>[http://islamstory.com/ar/فتح_دمشق_فتح_الشام انظر أيضاً: فتح دمشق - موقع قصة الإسلام] {{Wayback|url=http://islamstory.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%AD_%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82_%D9%81%D8%AA%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%85 |date=20161226173418 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226173418/http://islamstory.com:80/ar/فتح_دمشق_فتح_الشام|date=26 ديسمبر 2016}}</ref> Waqtigii qaboobaha markii laga baxay Abuu Cubeyda iyo khaalid waxey u dhaqaaqeen [[Ximsa]], waxeyna dhax ku sii furteen [[Baclabek]], markey gaareen [[Ximsa]] dadka magaalada ayaa la galeen hishiis Abuu Cubeyda ayaana u qoray amaan <ref name=":03">أبو عبيدة عامر بن الجراح، محمد حسن شراب، ص282-283</ref>. === Dagaalkii Yarmuuk === [[Hiraqla]] imbiraadoorka Ruum wuxuu fadhigiisa ka yeeshay magaalada [[Andaakiya]], ciidan badan oo 120 kun kor u dhaafaya ayuuna aruurshay, kuwaas oo isugu jira Carabta kirishtanka ah, Arman iyo reer Ruum, waxaana hogaaminaayay Tudraaq walaalka [[Hiraqla]] iyo janaraal Maahaan. [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] wuxuu isku keenay dhamaan qeybaha ciidamada, waxa uuna madax uga dhigay [[Khaalid bin Waliid|Khaalid bin waliid]], garabka bidix [[Yaziid bin abii Sufyaan|Yaziid bin Abii Sufyaan]] ayaa hogaamiye looga dhigay, halka [[Camar bin caas|Camar]] garabka mid uu hogaaminaayay, waxaa dhex maray labada ciidan [[Dagaalkii Yarmuuk]] [[15H]], kaas oo ahaa mid masiiri ah oo lagu kala baxay, wuxuu socday 6 maalin oo jilbaha leys ku dhigtay, Markii dambe ciidanka ruum ayaa lagu jabiyay <ref>اليرموك والفتح العمري الإسلامي للقدس الطبعة الأولى سنة 2002، صفحة 187</ref>, oo laga dilay lixdan kun qiyaastii, halka muslimiinta ka shahiideyn 3,000. Wixii ka dambeeyay dagaalkaas Muslimiinta waxey dhameestireen [[Furashada shaam|Furashada Shaam]], awoodii Ruum ayaana yaraatay, [[Xalab]], [[Andaakiya]], [[Qinnasriin]], iyo dhamaan magaalooyinka Shaam waxey soo galeen gacanta muslimiinta<ref>الطريق إلى دمشق الطبعة الثالثة سنة 1985، صفحة 516-519</ref>. === Furashada Qudus === Ciidankii uu Camar bin Caas hogaaminaayay waxey go'doomiyeen magaalada barakeysan ee [[Qudus]], Mudo ka dib wuxuu baadarigii magaalada haystay dalbaday khaliifka inuu yimaado oo magaalada u gacan galiyo. Cumar wuxuu kala tashaday saxaabada arintaan, [[Cusmaan bin Cafaan|Cusmaan]] iyo koox kale waxey qabeen in uusan aqbalin warkooda, [[Cali]] ayaa se ku sheegay wax dhib inay ku jirin dalabkooda<ref>اليرموك والفتح العمري الإسلامي للقدس الطبعة الأولى سنة 2002، صفحة 245</ref>, wuxuuna u baxay Cumar Shaam bisha [[Rabic al-awwal|Mowliid]] [[16H]], markii Jaabiya uu yimid baa waa soo dhaweeyay madaxdii ciidamada sida [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]], [[Camar bin caas|Camar bin Caas]] iyo [[Yaziid bin Abii Sufyaan]] <ref>أكرم (2004)، ص.434.</ref>, waxa ayna xusayaan xogaha inuu Cumar saarnaa rati ay isku beddelayeeen asiga iyo gacan yarihiisa, halka dharkiisa ahaayeen suuf, [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] iyo madaxdii kale waxey isku dayeen inay libis qurxoon iyo gaari fiican siiyaan si qof madax ah oo ugu muuqdo cadawga agtiisa balse Cumar wuu ka diiday <ref>الفتوح” لابن أعثم (1/226)</ref> waxa uuna la kulmay baadarigii oo kala wareegay furayaasha magaalada, asigoona u qoray dadka degaanka hishiis uu amni ugu siiyay diintooda, naftooda, hantidooda iyo goobaha cibaadadooda, Waxeyna ahayd dhacdadaan [[16H]]<ref>أبو عبيدة عامر بن الجراح، [[محمد حسن شراب]]، ص205</ref>, ka dib Cumar wuxuu abbaaray halka dhagaxii laga dheelmiyay Nabiga scw iyo mixraabka Nabi Daauud halkaas ayuuna ku tukaday <ref>الطريق إلى دمشق الطبعة الثالثة سنة 1985، صفحة 527</ref>. === Daacuunkii Camwaas === Sanadii [[18H|18aad Hijrada]] waxaa ka dilaacay dhulka [[Shaam]] daacuun aad u halis badnaa oo loogu magac daray "'''''[[Daacuunkii camwaas|Daacuunkii Camwaas]]'''''", [[Cumar (saxaaba)|Cumar]] xilligaas wuxuu ku haminayay inuu [[Shaam]] aado mar kale, Sarga meesha la dhaho markuu soo gaaray ayaa waxaa ka hor yimid [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] iyo talyaashii ciidanka oo ku war galiyeen warka daacuunkan, [[Cumar (saxaaba)|Cumar]] ayaa saxaabada kala tashaday sidii la yeeli lahaa balse way is khilaafeen oo meel iskuma raacin, markaas buu[[Cumar (saxaaba)|Cumar]] laabsho iclaamiyay, [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] ayaa ku dhahay "''<big>ma qadarka ilaahay aa laga cararaa?"</big>'' [[Cumar (saxaaba)|Cumarna]] wuxuu ugu jawaabay; "''<big>Fiicnaan</big> <big>la haydaa inuu hadalkaa qof kale dhaho Abuu Cubeydow. Haa qadarka ayaa ka carareynaa qadarka ayaana u carareynaa</big>''" [[Cabdiraxmaan bin Cawf|Cabdi Raxmaan bin Cawf]] oo meesha ka maqnaa ayaa gadaal ka yimid wuxuuna sheegay inuu haayo xadiis uu Nabiga scw ku yiri "'''Hadaa maqashaan meel uu daacuun ka dhacay yaa la galin, haduu ka dilaaco idinkoo ku suganna yaa laga bixin'''" intaas ka dib Cumar ilaahay ayuu ku mahdiyay wuuna [[Daacuunkii camwaas|laabtay]] <ref>[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=3206&idfrom=10463&idto=10474&flag=0&bk_no=52&ayano=0&surano=0&bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب الطب، باب ما يذكر في الطاعون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829064259/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=52&ID=3206&idfrom=10463&idto=10474&bookid=52&startno=1|date=29 أغسطس 2016}}&lt;nowiki&gt;</ref> Daacuunka wuxuu si xun ugu faafay guud ahaan [[Shaam]] isaga oo galaafsaday nolosha kumanaan ciidanka muslimiinta ah oo ay ku jiraan haldoorkii saxaabada iyo madaxdii ciidamada sida [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] hogaamiyihii [[Shaam]] iyo [[Mucaad Bin Jabal|Mucaad bin jabal]]<ref>ابن الأثير، علي بن أحمد بن أبي الكرم. الكامل في التاريخ، الجزء الثاني، صفحة: 558. دار بيروت ودار صادر - بيروت (1967)</ref>. Cumar aad buu ugu cabsi qabay [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] oo si kasta ayuu isugu dayay inuu ka saaro [[Shaam]], laakin Abuu Cubeyda wuu iska dhaga tiray ilaa uu daacuunkii u dhintay <ref>البداية والنهاية، ابن كثير، دار عالم الكتب، 1424هـ - 2003م، ج10 ص42 نسخة محفوظة 11 سبتمبر 2016 على موقع واي باك مشين.</ref> == Furashada Masar == {{Main|Furashada Ciraaq iyo Faaris}} Wuxuu ahaay [[Camar bin caas|Camar bin Caas]] inuu u soo bandhigay [[Cumar (saxaaba)|Cumar]] [[Furashada Masar]] oo aad ugu celceliyay in loo fasaxo, [[Cumar (saxaaba)|Cumarna]] wuu ka ogolaaday markii dambe <ref>فتح مصر للمؤرخ الفريد بتلر ص 196، النسخة الإنجليزية. نسخة محفوظة 24 أكتوبر 2014 على موقع واي باك مشين</ref>, waxa uuna ku daray ciidan 3,500 ah, [[Camar bin caas|Camar]] wuxuu dhex jeexay [[Saxaraha siinaay|Saxaraha Siinaay]] ilaa uu ka gaaray magaalada [[Caraa'ish]] [[Ciid al-Adxaa|Ciidul-Adxa]] sanadkii [[18H]] <ref>بن عبد الحكم، أبو القاسم عبدُ الرحمٰن بن عبد الله عبدُ الحكم بن أعيُن القُرشيّ المصريّ؛ تحقيق: مُحمَّد الحُجيري (1416هـ - 1996م). ''فُتُوح مصر وأخبارها'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: دار الفكر. ص. </ref>, waxa uuna helay ciidamada Ruum oo faarujiyeen, wuu ka tagay wuxuu gaaray Farmaa mudo laba bilood ayuu go'doomiyay ilaa markii dambe uu ka qabsaday 19ka [[Muxarram]] [[19H]] <ref>ياقوت الحموي (1995م). ''معجم البلدان، الجزء الخامس عشر'' (ط. الثانية). بيروت - لبنان: دار صادر. ص. 262.</ref> wuu socday hadana dhanka [[Balbiis]] ayuu abbaaray, ilaalada Ruum ee magaalada ayaa kala hor yimideen dagaal, waxaana joogay magaalada Romaanoosa gabadha talyaha [[Masar]] iyo [[Ardabuun]], balse Ciidanka muslimiinta ayaa ku guuleysteen inay galaan [[Balbiis]] bil ka dib <ref>تقي الدين المقريزي (1418 هـ). المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار، الجزء الأول (ط. الأولى). بيروت - لبنان: دار الكتب العلمية. ص. 340.</ref>. [[Camar bin caas|Camar bin Caas]] wuxuu gaaray [[dhufeyska Baalibyoon]] oo aad u adakaa, [[Muqowqis]] talayalha [[Masar]] ayaa dagaalka yimid <ref>أبو عمرو الكندي؛ تحقيق: محمد حسن محمد حسن إسماعيل، وأحمد فريد المزيدي (1424 هـ - 2003م). ''كتاب الولاة والقضاة'' (ط. الأولى). بيروت - لبنان: دار الكتب العلمية. ص. 8.</ref>, mudo isbuucyo ayee dagaalameen natiijo la'aan, kadib Camar wuxuu ka dalbay Amiirka muminiinta Cumar bin khadaab inuu gurmad dheeri u soo diro, waxaana loo soo diray ciidan labo iyo toban kun ama toban kun ah oo ay ku jiraan [[Saxaabi|saxaabada]] waaweyn sida [[Zubeyr bin Cawaam R.C|Zubeyr bin Cawaam]] [[Cabaada bin Saamit]] iyo [[Miqdaad bin aswad|Miqdaad bin Aswad]] <ref>البلاذري (1988م). ''فتوح البلدان، الجزء الأول''. بيروت - لبنان: دار ومكتبة الهلال. ص. 314.</ref>, waxa ayna muslimiinta kaga guuleesteen [[Imbiraadooriyada biriizanda|Ruum]] [[Dagaalkii Ceynu Shamsi]] <ref>بتلر، ألفرد؛ ترجمة وتحقيق: محمد فريد أبو حديد بك (1990). ''فتح العرب لمصر'' (ط. الأولى). القاهرة - مصر: مكتبة مدبولي. ص. 260 - 263، 265.</ref>, xaalada ayaana ku sii adkaatay ciidankii ku go'doonsanaa [[Dhufeyska baalibyoon|dhufeyska Baalibyoon]], Muqowqis wuxuu bilaabay wado hadalo inuu la furo Camar, asna wuxuu u khiyaar galiyay islaamid ama jisyo hadii kale dagaal, Muqowqis ayaana ogolaaday inuu jisyada bixiyo amaanna la siiyo <ref>39] طقوش، محمد سهيل (1424 هـ - 2002م). تاريخ الخلفاء الراشدين: الفتوحات والإنجازات السياسية (ط. الأولى). بيروت - لبنان: دار النفائس. ص. 150. ISBN:9953181012. مؤرشف من الأصل في 8 أغسطس 2020.</ref>, sidii ayee hishiis ku kala saxiixdeen, laakin markii lala wadaagay hishiiskan [[Hiraqla]] imbiraadoorkii [[Imbiraadooriyada biriizanda|Ruum]] ma uusan aqbalin wuxuuna casilay Muqowqis <ref>بتلر، ألفرد؛ ترجمة وتحقيق: محمد فريد أبو حديد بك (1990). فتح العرب لمصر (ط. الأولى). القاهرة - مصر: مكتبة مدبولي. ص. 292</ref> waxaa dib u cusboonaaday dagaalka balse mudo yar ka dib waxaa soo gaartay dhimashada [[Hiraqla]] <ref>العريني، السيد الباز (1989). ''تاريخ أوروپا - العصور الوسطى'' (ط. الأولى). القاهرة - مصر: دار النهضة العربية. ص. 137.</ref>, taasi oo niyad jabisay ciidankii ruum, [[Zubeyr bin Cawaam R.C|Zubeyr bin Cawaam]] iyo qaar muslimiinta ka mid ah ayaana uga boodeyn darbiga waxaana muslimiinta u suura gashay furashada dhufeyska, Camar ayaa u qoray amaan oo ku siiyay naftooda xoolahooda iyo kaniisadahooda <ref>محمد بن جرير الطبري؛ تحقيق محمد أبو الفضل إبراهيم (1387 هـ - 1967م). ''تاريخ الرسل والملوك، الجزء الرابع'' (ط. الثانية). القاهرة - مصر: دار المعارف. ص. 108 - 109.</ref>. === Furashada Alaskandariya === Camar isagoo idin ka helayo khaliifka ayuu weerar ku qaaday [[Askandariya]], waxa uuna uga tagay [[dhufeesyka baalibyoon|dhufeesyka Baalibyoon]] ilaalo yar uu hor kacaayay [[khaarija bin xudaafa|Khaarija bin Xudaafa]], mana uusan arkin intuu jidka ku sii jiray wax ciidan oo ka hory imaada, [[Askandariya]] waxey ahayd magaalo adag oo dhufeesyo waaweyn, ciidanka muslimiinta ayaa galiyay go'doon aad u daba dheeraaday, [[Cumar (saxaaba)|Cumar bin Khadaab]] ayaa daahsaday furashadeyda waxa uuna u qoray Camar inuu faro dadka niyada inay wanaajiyaan ayna muujiyaan sabar ilaahayna ay ka baryaan guusha <ref>ابن عبد الحكم، أبو القاسم عبدُ الرحمٰن بن عبد الله عبدُ الحكم بن أعيُن القُرشيّ المصريّ؛ تحقيق: مُحمَّد الحُجيري (1416هـ - 1996م). ''[[فُتُوح مصر وأخبارها]]'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: دار الفكر. ص. 162 - 163.</ref>, Ciidanka muslimiinta ayaa macnawiyaatkooda kor noqotay, waxeyna ku guuleesteen inay furtaan magaalada bilaawga bisha [[Muxarram|Sako]] sanadkii [[21H]] waxaase lagu muransan yahy qaabka ay Muslimiinta ku furteen magaalada, ma hishiis buu ahaa mise xoog, si kastaba ha ahaatee camar wuxuu siiyay reer [[Askandariya]] amaan la mid ah kii uu siiyay [[Masar]] inteyda kale <ref>المقريزي، أبو العبَّاس تقيُّ الدين أحمد بن عليّ بن عبد القادر الحُسيني العُبيدي (1418هـ). ''المواعظ والاعتبار في ذكر الخطط والآثار، الجُزء الأوَّل'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: دار الكُتُب العلميَّة. ص. 165.</ref>, furshada Askandariya ka dib waxey [[Imbiraadooriyada biriizanda|Boqortooyada Ruum]] weysay guud ahaan [[Masar]], waxaana [[Masar]] u bilaawday bog cusub oo Taariikda ka mid ah <ref>بتلر، ألفرد؛ ترجمة وتحقيق: مُحمَّد فريد أبو حديد بك (1990). ''فتح العرب لِمصر'' (ط. الأولى). القاهرة - مصر: مكتبة مدبولي. ص. 334 - 343,</ref>. == Furashada Liibiya == Camar markii uu ka soo dhamaaday Masar wuxuu u dhaqaaqay gobolka Barqa (maanta bariga [[Liibiya]]) waxa ayna ku furteen ciidankiisa si basiid ah [[22H]] <ref name=":1">] الكامل في التاريخ – المجلد الثالث 1979، صفحة 25-26</ref>, Ka dib wuxuu aaday [[Triboli|Daraabulis]] oo galiyay go'doon mudo bil ah, iska caabin adag ayuuna kala kulmay, intuu go'doonka socday wuxuu u diray [[Cuqba bin caamir|Cuqba bin Caamir]] iyo qaar ciidanka ka mid ah furashada gobolka [[Fazaan]], waxey furteen [[Ajdaabiya]] weey sii socdeen ilaa ay gaareen magaalada [[Zuweyla]] oo ahalkeeda hishiis la galeen, qaar muslimiinta ka mid ah ayaa ka boodeyn dhufeyska [[Triboli|Daraabulis]] ayaga oo ku qeyliniya "'''Allahu''' '''Akbar'''" ciidankii Ruum ee difaacayay magaalada ayaa isku naxeen oo u ordeen doomaha badda u yaalay weyna ku carareen, Camar iyo ciidankiisa ayaana magaalada gudaha u galay <ref name=":1" />. Camar wuxuu ka dalbay khaliifka [[Cumar (saxaaba)|Cumar]] inuu sii wado furashooyinka oo meel dheer gaarsiiyo laakin khaliifka wuu diiday. == Furashada Ciraaq iyo Faaris == Xaalka [[Boqortooyada Faaris]] ma uusan fiicnayn tan iyo markii ay dileen [[Kisraa]] 628<small>dii</small>, waxaana mudo gaaban crashiga fuulay boqoro tiro ah, [[Abu Bakr|Abuu bakar]] si uu uga faaideysto wuxuu u diray [[Ciraaq]] [[Khaalid bin Waliid]] sanadii [[11H]], [[Khaalid bin Waliid|Khaalid]] wuxuu la galay Faaris dagaalo badan oo ugu dambeeyay [[dagaalkii Firaad]] ee dhacay bisha [[Shacbaan]] [[12H]] wuuna uga guuleystay dhamaan daagaaladiisa, dhulka [[Ciraaq|Ciraaqna]] gebi ahaantiisa waxa uu gacanta u galay muslimiinta, waxaase loo wareejiyay [[Khaalid bin Waliid|khaalid]] iyo badanaa ciidankiisa dhanka [[Shaam]] si ay u xoojiyaan garabkaas <ref>Al-bidaaya wann nihaaya, ibni kasiir, bogga: 105</ref>. Dhanka Faaris waxaa ka soo baxay taliye awood badan oo [[Rustum]] la yiraahdo kaas gacan bir ku qabtay xukunka, misna usoo celiyay nadaamkiisa, [[Musanaa bin Xaarisa Al-Sheybaani|Musanaa]] oo ahaay talyihii muslimiinta ku hartay [[Ciraaq]] wuxuu walwal ka muujiyay is badaladan cusub, dhanka [[Madiina Al-munawara|Madiina]] ayuuna soo aaday si uu gurmad uga helo khaliifka, hase yeeshee markii uu soo gaaray wuxuu helay [[Abu Bakr|Abuu Bakar]] oo sii dhimanaya, waxa uuna ugala dardaarmay Cumar isaga oo leh "<small>''hadii aan dhinto yaadan galabeysan jeer aad dagaalka Ciraaq ku boorido dadka, oo Musanna aad ciidan ku darto, haddii uu Alle idiin furo Shaamna, ciidankii Khaalid ku celi Ciraaq''</small>' ". Markii la dugay Abuu bakar Cumar wuxuu durba iclaamiyey kulan deg deg ah oo [[Masjidka Nabiga|masjidka]] laysugu imaanayo, waxa uuna ugu baaqay dadka ka qeb galka dagaalada Ciraaq, hase ahaatee cidi mayna ajiibin oo carabtu aad ayee uga heybeesan jiraan Boqortooyada Faaris mana jeclayn la dagaalankood <ref>الطبري، أبو جعفر مُحمَّد بن جُرير؛ تحقيق مُحمَّد أبو الفضل إبراهيم (1387هـ - 1967م). ''تاريخ الرُسل والمُلوك، الجُزء الثالث'' (ط. الثانية). القاهرة - مصر: دار المعارف. ص. 444 - </ref>, Cumar Wuxuu qaatay go'aan ahaa in qabiilada [[Carabta]] ee horey u ridowday kuwaas oo Xiligii Abuu bakar aan qeyb ka ahayn jihaadka lagu soo daro ciidamada <ref>إبراهيم، أيمن (1998م). ''الإسلام والسُلطان والملك'' (ط. الأولى). القدس - فلسطين: دار الجُندي للنشر. ص. 145.</ref>, qabiiladii waxay si xamaasi leh ugu biireen dagaalka waxaana soo aruurtay 7kun oo askari, waxa uuna Cumar mdax uga dhigay Abuu Cubeyda Al-Saqafi oo ahaa ninkii ugu horeeyay ee ajiibay dhawaqa jihaadka. [[Rustum]] dahnkiisa waxaa uu bilaabay kicinta dadyowgii ku hoos noolaa muslimiinta dhulal badan oo horey Muslimiinta u furteen ayaana gacantood ka baxay, sidoo kale ciidamo xoogan ayuu u soo diray cirbtirka muslimiinta, ciidankaan oo labo qeyb kala ahaa ayaa waxaa kala hoggaaminayey taliye la dhaho Jaabaan iyo mid kale oo Narsii loogu yeero, taliyahaan dambe waxa uu ciidankiis dejiyey magaalada Kaskar oo dhex dhacda webiyada [[Furaat]] iyo [[Dijla]], halka ciidankii Jaabaan ay ka gudbeen magaalada [[Xiira|Xiira,]] waxeyna isku heleen ciidankii Abuu Cubeyd goob la dhaho Numaariq bishii [[Shacbaan]] sanadii [[13H]], meesha waxaa ku dhex maray dagaal aad iyo aad u daran oo ugu dambeyn lagu jabiyay ciidankii Faaris oo xitaa taliyhii hogaaminaayay ciidankood laftirkiis wuxuu ku dhacay gacanta muslimiinta, laakin waxuu qayaamay ninkii soo qafaashay markaasuu iska sii daayey. Dabeetana Abuu Cubeyd waxuu daba kacay raadka kuwii jabay oo uu wax badan ka laayey, maal badanna ka ritay, siduu u eryanayey ayayna ka dul dhaceen xeradii Kaskar ee ciidankii Narsii. Rustum ayaa ahaa inuu diyaariyey ciidan kale oo uu madax uga dhigay nin la oran jiray Jaalinuus, si uu dhanka Narsii ugu soo diro gurmad ahaan. Haddaba markii uu Abuu Cubeyd arrintaa ka war helay ayuu ku deg degay inuu weerar culus ku qaado Narsii ka hor intuusan soo gaarin ciidanka Jaalinuus. Markaasuu weeraray, waxaana dhex maray dagaal culus oo lagu jebiyey ciidankii Narsi, kadibna Abuu Cubeyd iyo Jaalinuus baa waxay isku heleen goob la yiraahdo Baaruusimaa, waxaana ku dhex maray dagaal durtaba lagu jebiyey Jaalinuus iyo ciidamadiisii oo uu weliba la socday Narsii, waxayna rad ku galeen magaalladoodii [[Madaa'in]]. Waxay muslimiinta ka helayn dagaaladaan qaniimo iyo hanti tiro badan, Abuu Cubeyd ayaana uga diray khumuska Cumar bin Khadaab. === Dagaalkii Buundada iyo jabka muslimiinta === Waxaa qaadan waay ku noqotay [[Rustum]] jabka gaaray ciidankiisa, aad ayuuna u carooday wuxuuna mar kale soo diray ciidan 12 kun dhan oo wehliyaan maroodiyo tababaran, waxaana hoggaaminayo Bahmas Jaadaweyhi, waxuuna usoo dhiibay calanka lagu magacaabo Darfash Kabyaan iyo raayada [[Kisraa]], debeetana waxey u dhaqaaqeen dhankii Muslimiinta iyo ciidamadii Abuu Cubeyd, waxaana labada qola kala dhex galay [[Furaat|webiga Furaat]], Faarisiintii ayaa ku dhahayn Abuu Cubeyd:" Inoo soo gudba ama aanu idiin soo gudubna? Muslimiintii waxey ku yiraahdeen amiirkoodii:" ''Amar ha inoosoo gudbaane''<nowiki>''</nowiki>. Waxuuse ugu jawaabay:" ''Nagama'' ''jeclo geerida, innaga ayaana u gudbeyna''<nowiki>''</nowiki>. Kadib way u gudbeen, waxayna isku heleen goob ciriiri ah, oo dagaal darani ku dhex maray, kaasoo horey aysan Muslimiinta isagoo kale ugu tashan una arag, maroodiyaasha ayaa ugu sii darnaa oo argagax ku riday fardaha Muslimiinta misna ka hor istaagtay fardooleyda gelida dagaalka, Faarisiintuna waxey oodda uga qaadeen gamuuno oo ay halkaas kaga laayeen tiro badan, markaasuu amiirka ciidankii Muslimiinta Abuu Cubeyd amray in marka hore la laayo maroodiyaasha, wuxuuna qaatay seeftiisa isagoo la aaday dhanka maroodi weyn oo cad kaasoo hoggaaminayey maroodiyaasha, wuxuuna uga dhuftay seefta gacantiisa dheer oo xanuunjiyey, markaasuu maroodigii aad u qeyliyey suu Abuu Cubeyd ku joog-joogsaday ilaa uu ka dhintay <ref>البلاذريّ، أحمد بن يحيى بن جابر بن داود (1988م). فُتوح البُلدان، الجزء الثاني. بيروت - لُبنان: دار ومكتبة الهلال. ص. 308.</ref>. Waxaana gadaashiis qabtay hoggaanka ciidanka ilaa 7 amiir oo horey uga sii dardaarmay Abuu Cubeyd, kuwaas oo dhamaanto ku shahiideyn dagaalka, Amiirka sideedaad waxaa noqday [[Musanaa bin Xaarisa Al-Sheybaani|Musanna bin Xaarisa bin Al-Sheybaani]] oo garwaaqsaday guuldarada wuxuuna isku dayay badbaadinta haraadiga ciidanka, laakin mid kamid ahaa ciidankii oo xamaasad qaaday ayaa jaray buundada, waxeyna Muslimiintii galeen xaalad adag, niyad jabkoodii waxuu dhalay inay in badan oo kamid ah cadawgu laayo, in kaloo badanna ay webigii ku hafteen. Xitaa Musanaa laftirkiis dhaawac daran ayaa soo gaaray balse ugu dambeyn wuu hagaajiyay buundada isaga iyo intii hartayna dib ayee u gurteen <ref>قادة فتح العراق والجزيرة الطبعة الثالثة سنة 1977، صفحة 40-41</ref> Waxaa la sheegaa qasaaraha ciidankii Muslimiinta ee maalintaas inuu aad u sareeyay oo kala bar ciidankii waa la laayay waxaana webiga ku hafteen ku dhawaad 4000. Tirada inta badbaaday waxaa lagu sheegay 2,000 waxeyna kala noqdeyn kuwo iyagu jiha ay u socdaan garan waayey iyo kuwa toos u abaaray dhanka [[Madiina Al-munawara|Madiina]] iyo Amiirkii Mu'miniinta. Warka dhacdadan markii [[Madiina Al-munawara|Madiina]] uu gaaray Cumar ma uusan canaanan kuwii soo jabay ee ka dul dhacay Madiina, bal waxuuba ku qaabilay waji sami iyo soo dhaweyn isagoo yiri:" ''Waa aniga kan aad xaggiisa soo ciirsateen, waxaanna lama dhaho dib jeedin'''<nowiki/>' <ref>[http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=156837&bk_no=334&startno=6 تاريخ الطبري - الطبري - ج 2 - الصفحة 643] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018201526/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=156837&bk_no=334&startno=6|date=18 أكتوبر 2018}}</ref>. Cumar wuxuu sida ugu dhaqsiyaha leh ku bilaabay ololo gurmad oo lagu saacidayo ciidanka Musanaa, waxaana ajiibay baaqiisa qabiiladii Carabta oo soo aruuriyeen 4000 oo askari, rag saadaaddii Muslimiinta ah sida Jariir bin Cabdillaahi Al Bujali ayaana qeyb ka ahaa ciidankaan, [[Musanaa bin Xaarisa Al-Sheybaani|Musanaa]] dhankiisa waxaa uu gurmad ka dalbay Carabtii ka ag dhaweyd [[Ciraaq]], iyagiina wey soo direen, sidaas ayuuna ku helay xoogaa ciidan ku filan Faarisiintii ayaga kamayna faaideysan guushii ay ka gaareen dagaalkii hore, oo waxaa soo noqday khilaafkii ka dhexeeyay iyo xasilooni daridii hore, waxeyse ku baraarugeen Muslimiintii oo ciidamo cusub la timid, markaasee khilaafkii intay meel iska dhigeen bey diyaarsheen ciidan 12 kun ah oo horkacaayo Mahraan bin Baadaan tailye la dhaho <ref name="البُويب">{{استشهاد بكتاب|مؤلف1=[[البلاذري|البلاذريّ، أحمد بن يحيى بن جابر بن داود]]|عنوان=[[فتوح البلدان|فُتوح البُلدان]]، الجزء الثاني|صفحة=254 - 255|سنة=[[1988]]م|ناشر=دار ومكتبة الهلال|مكان=[[بيروت]] - [[لبنان|لُبنان]]}}</ref>. Waxaana dhex maray ayaga iyo ciidankii Musanaa Dagaalkii Buweyb ee dhacay 12''ka'' bisha [[Ramadaan]] sanadii [[13H]], jab aad u foolxun ayaana ku dhacay ciidankii Faarisiinta, si ba'anna waa loo xasuuqay, Mahraan ayaana ka mid ahaa dadkii looga dilay dagaalka, ciidankii Muslimiinta ayaana raacdeysanayay labo maalmood dhan oo dilayeen misna qafaalanayey <ref name="البُويب" />. === Dagaalkii Qaadisiya iyo dhacdooyinkii xigay === Guuldaradaan u dambeeysay waxey u saameysay [[Boqortooyada Faaris]] si aan horey loo arag, madaxdooda ayaana isugu yimid shir degdeg ah waxeyna u doorteen boqor cusub [[Yazdajrid]] oo qoyska [[Kisraa]] ka soo jeeday <ref>بيضون، إبراهيم (1979م). ''ملامح التيَّارات السياسيَّة في القرن الأوَّل الهجريّ'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: دار النهضة العربيَّة. ص. 53 - 54.</ref>, [[Sacad bin Abii Waqaas|Rustumna]] waxaa loo soo jeediyay cambaareyn kulul sida uu muslimiinta u wajahay, misna waxaa lagu amray dagaal weyn inuu ku qaado muslimiinta waliba uu isaga qudhiisa hogaaminayo, Guud ahaan deegaanada Faaris ayaana laga bilaabay ololaha dagaalkan masiiriga ah waxaana la galiyay xaalad degdeg ah. Musanaa dhaawacii ka soo gaaray dagaalkii buundada ayuu aad ula liitay, wuxuuna dib uga bixiyay ciidanka muslimiinta deegaanadii hore, kadib markey hishiisyada uga baxeen dadyowgii ku hoos noolaayeen <ref>ابن كثير: البداية والنهاية، ج9، ص: 613</ref>, Cumar isna markii uu ogaaday arintan soo korortay wuxuu faray qabiilada iyo madaxdii Muslimiinta ee deegaanada in qof kasta oo heli kara hub ama [[faras]] ama wax un hiil tara la keeno si loo wajaho quwada Faaris <ref>الطبري. تاريخ الرسل والملوك، ج3، ص: 479</ref>, waxa uuna helay ciidan 6 kun ah, si kastaba ha ahaatee Cumar rai'yigiisa wuxuu ahaay inuu asiga markaan hogaamiyo ciidamada, waxaase ka leexiyay rai'yigaaas [[Cabdiraxmaan bin Cawf|Cabdi Raxmaan bin Cawf]] oo soo jeediyay [[Sacad bin Abii Waqaas]] inuu u dhiibo hogaaminta ciidamada <ref name="البداية-14">[https://ar.wikisource.org/wiki/البداية%20والنهاية/الجزء%20السابع/سنة%20أربع%20عشرة%20من%20الهجرة ابن كثير الدمشقي: البداية والنهاية، الجزء السابع، سنة أربع عشرة من الهجرة] على [[ويكي مصدر]]</ref>, Cumar sidii buu ugu dhiibay Sacad hogaaminta, wuuna la dardaarmay isagoo ku leh "''<big>Haku sirman in lagu yiraahdo waa abtigii Rasuulka Scw iyo saaxiibkiis, Illaahay xumo kuma tir tiro xumo kale, ee waxuu ku tir tiraa xumuhu wanaagga</big>",'' sidoo kale waxaa uu siiyay talooyin quseeya dagaalka, wuxuuna ka dalbay mar walba warkiisa joogto inuu ugu soo gudbiyo, ugu dambeyna waa uu sii sagootiyay isagoo Alle nasri iyo guul uga weydiinayo inuu ka siiyo cadawgooda. Horaantii sanadka [[14H]] ayuu [[Sacad bin Abii Waqaas|Sacad]] gaaray [[Ciraaq]] wuxuu helay [[Musanaa bin Xaarisa]] oo dhintay, ciidankii muslimiinta ayuu isku habeeyay, wuxuuna ahaa xaalad walba oo soo kororta mid la socodsiinayo [[Cumar (saxaaba)|Cumar]], wuuxuu Cumar gadaal uga soo diray gurmad ahaan ciidamo oo watay [[Haashim bin Cutba]] iyo rag kale oo ka mid yihiin [[Mugiira bin Shucba]], [[Qacqaac bin Camar]] iyo [[Qeys bin Makshuux]] oo dhinaca [[Shaam]] yimideen <ref>اليعقوبي، أبو العبَّاس أحمد بن إسحٰق بن جعفر بن وهب بن واضح؛ تحقيق: عبدُ الأمير مُهنَّا (1993م). ''تاريخ اليعقوبي، الجزء الثاني'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات. ص. 144.</ref>, sidoo kale [[Duleyxa bin Khuweylid]] iyo qabiilkiis [[Banuu Asad]] ayaa ku soo biireen, isku soo wada duub Sacad ciidan 30 kun ama 36 kun ah ayaa isugu aruurtay Qaadisiya, [[Rustum]] ciidankiisa waxey gaarayeen 120,000, iyo 70 [[Maroodi|maroodiyo]] ah <ref>معركة القادسية. ناصر بن محمد الأحمد. تاريخ الولوج 28-06-2012. نسخة محفوظة 29 نوفمبر 2014 على موقع واي باك مشين</ref>. waxaana qeyb ka ahaa talyaashii ugu khibrada badnaay dawladood sida Jaalinuus, Bahmas Jaadaweyhi iyo [[Hurmuzaan]], wuxuuna la tagay ciidankiisaan faraha badan Saabaad meel la dhaho oo wax yar u jirta Qaadisiya. Labada ciidan markey is hor fariisteen wuxuu [[Sacad bin Abii Waqaas|Sacad]] u diray [[Rustum]] koox muslimiinta ka mid ah see ugu yeeraan [[Islaam|diinta islaamka]], wuxuuna dalbaday [[Rustum]] qof caqli badan oo wareesto, [[Mugiira bin Shucba]] ayaa loo diray, ka dib [[Ribiciyi bin caamir]], hadana [[Xudeyfa bin Muxsan]] ayaa loodiray, aakhirkii way fashilmeyn wada hadaladii dagaalkuna wuxuu noqday midaa laga baaqsan karin <ref>أحمد بن يحيى (ت 279هـ). فتوح البلدان (نشر النهضة المصرية 1957م) ص: 315، والطبري. تاريخ الأمم ج3، ص: 525</ref><ref>{{استشهاد بويكي بيانات|Q121009378|المجلد=2|الصفحة=208}}</ref> Wax yar ka hor intuusan dagaalka bilaawan waxaa Sacad korkiisa ka soo baxay nabro uu ka awoodi waayay dagaalka inuu galo, wuxuu u wakiishay Khaalid bin Carfada arimaha dagaalka, asigana meel kore ayuu kala socday, wuxuu u jeediyay Sacad ciidanka khudbad uu aad ugu xamaasad galiyay dagaalka asiga oo soo qaatay aayado [[Jihaad|Jihaadka]] ka hadlaayo, ka dib dagaalka ayaa bilaawday waxa uuna socday seddex maalin, subixii afaraad ayuu dhacay dagaalkii ugu darnaa, [[Maroodi|maroodiyihii]] Faaris ee culeyska daran ku haayeen fardaha muslimiinta, mrkaan waxey muslimiinta ooda ugu qaadeen gamuuno indhaha ayeena ka rideen, rag ay ka mid yihiin [[Jariir bin Cabdilaahi]], [[Qacqaac bin Camar]], [[Diraar bin Khadaab]] iyo [[Camar bin Macdii kariba]] ayaa aad isku muujiyay maalintaas, waxaa kacday dabayl aad u daran oo aqalada Faaris kor yeeshay, ciidankii muslimiinta ayaana u daatay, Hilaal bin Calqama ayaa arkay Rustum oo sii baxsanaya qudha ayuuna kajaray, waxa uuna ku qeyliyey "'''''Warabul Kacba waxaa dilay Rustum'''''" markaa ayee ciidankii Faaris jabeen waxaana raacdeystay muslimiinta oo ka laayeen tiro aad badan oo ku jiraan talyaashoodi ugu sareeyay <ref name="البداية-القادسية2">[https://ar.wikisource.org/wiki/البداية%20والنهاية/الجزء%20السابع/فصل%20وقعة%20القادسية ابن كثير الدمشقي: البداية والنهاية، الجزء السابع، فصل وقعة القادسية]، على [[ويكي مصدر]]</ref>. Ka dib [[Sacad bin Abii Waqaas|Sacad]] waxa uu ciidamo u kala diray magaalooyinka iyo tuulooyinka ayagoo u khiyaar galiyeen beeraleyda qaadashada islaamka ama bixinta jisyo, jisyada ayeena badankood doorteen, sanadkii [[16H]] waxaa soo gaaray Sacad Yazdajrid boqorka Faaris inuu alaabtiisa iyo xooliisa kala carari rabo [[Madaa'in]], Sacad ayaa ciidanka muslimiinta u dhaqaajiyay [[Madaa'in]], waxey heleen ayadoo eber ah, oo [[Yazdajrid]] ayaa ka qaatay ehelkiisa iyo wuxuu awooday oo hantidiis ah, Qasriga cad ee looga arimin jiray Faaris tiro yar oo ciidamadoodi ah ayaa ku hareen kuwaas oo isku dhiibeen muslimiinta, waxeyna muslimiinta ka qaniimaysteen [[Madaa'in]] hanti aad u badan oo keedadkii [[Kisraa]] iyo taajkiisa ah, Sacad ayaana u diray Madiina Cumar xaggiisa. Sacad wuxuu dejiyay [[Madaa'in]] qoysaska ciidamada, ka dibna waxaa uu diray seddex ciidan oo sii daba gala haraadiga ciidamada faaris; ciidankii koowaad [[Haashim bin Cutba]] baa hoggaaminayey oo kula [[Dagaalkii Jalowlaa|dagaalamay Faaris Jalowlaa]] [[Dul al-Qacdah|Dul Qacda]] [[16H]] wuuna ka adkaaday, Waxey gaareen [[Xulwaan]] oo [[Yazdajrid]] ka sii cararay, ciidankii labaadna Cabdulaahi bin Mactam baa hoggaaminayey waxeyna furteen [[Mowsil]] iyo [[Tikriit|Takriit]], ciidankii seddexaadna waxaa hoggaaminayey [[Cutba bin Gazawaan]] kaa oo furtay maagalasa Abuulla iyo guud ahaan Ahwaaz. === Dagaalkii Nahaawanda iyo suulitaanka dawladii Faaris === [[Yazdajrid]] wuxuu hadana tegay [[Marwa]] oo caasimad cusub ka yeeshay, mar kale ayuuna bilaabay ciidamo inuu ka soo uruuriyo dhamaan daafaha Faaris <ref>من التاريخ الإسلامي 1 - 132 هـ. د نزيه شحادة. دار النهضة العربية ط: الأولى 1998. ص:189</ref>, ciidankii muslimiinta oo hogaaminayo [[Nucmaan bin Muqrin]] ayaa ka hortageen waxeyna ku dagaalameyn labada dhinac Nahaawanda [[21H]], Nucmaan wuxuu noqday qofkii ugu horeeyay la dilo, [[Xudeyfa bin Yamaan|Xudeyfa]] ayaana sii hogaamiyey dagaalka, hal maalin oo dagaal kulul socday kadib ciidankii Faaris waxaa ku dhacay jab aad u xun, muslimiintuna waxey ugu magac dareen guushoodaan "'''''Fatxul-Futuux'''''"; ''Furashada Furashooyinka,'' oo mar dambe wax ciidan ah uma kulmin Faaris weligood <ref>كتاب "نهاوند: بقيادة النعمان بن مقرن المزني"، لشوقي أبو خليل. ص76. الطبعة الثالثة سنة 1979، دار الفكر.</ref>. Cumar markuu soo gaaray warka guushan farxada leh isna aad ayuu ugu farxay wuxuuse ka murugooday dilka Nucmaan iyo halyeeyo kale oo dagaalka ku shahiideen. Nahaawanda ka dib magaalooyinka Faaris ayaa si isdaba joog ugu dhacayn gacanta muslimiinta, waxaa la furtay [[Hamadaan]], [[Asfahaan]], [[Rayyi]], [[Jurjaan]], [[Aserbiijaan|Azerbaijan]], [[Dabaristaan]], [[Makaraan]], [[Sajistaan]] iyo [[Khuraasaan]], waxaana sidaas ku suulay dawladii Faaris muslimiinta ayaana dhamaan meelihii ka talin jirtay la wareegeyn <ref>سقوط المدائن الطبعة الثالثة سنة 1984، صفحة 403-404</ref>. =Dhimashadiisa= [[File:Tarikhuna_bi-uslub_qasasi-The_Conspiracy_to_kill_Umar.jpg|left|thumb|Sawir mala awaal ah oo muujinaya [[Cabdiraxmaan bin Cawf|Cabdi Raxman bin Cowf]] markii uu arkay [[Abuu Lu'lu'a Almajuusi|Abuu Lu'lu'a]], [[Hurmuzaan]] iyo Jufayna oo meel ku wada shirayay wax yar ka hor dilka Cumar, waxaana ka dhacay mindi labo geys leh]] Cumar Markii uu ka soo gadoomay [[Xaj|Xajka]] sanadii [[23H|23aad]] wuxuu degay "''Al Abdhax''", halkaasoo uu Alle ku baryay, asagoo uga ashkatoonaya in cimrigiisii weynaaday, raciyadiisuna badatay, dhulalkiina uu kusii fogaaday oo meelo badan uu furtay, quwaddiisiina ay daciiftay. Wuxuuna Ilaahay ka baryay inuu oofsado oo kumanneysto shahaado, kuna oofsado magaalladii Nebiga SCW ee [[Madiina Al-munawara|Madiina]].   Waxaana dhacday subax [[Arbaco]] ah taariikhduna ahayd 26kii bisha [[Dul Xijjah|Arafo]] ee isla sanadkaas isaga oo tujinaya salaada [[Salaada Subax|Subax]] inuu la dhacay nin lagu magacaabi jiray [[Abuu Lu'lu'a Almajuusi|Abuu Lu'lu'a Fayruuz bin Rustum Al Majuusi]] tooreey labo af lahayd ilaa lix jeer, Cumar ayaa markaas dhulka ku dhacay, wuxuuna dilaaga sii wax yeeleeyay 13 qofood oo lix kamid ah dhinteen, markii dambe [[Cabdiraxmaan bin Cawf|Cabdi Raxman bin Cowf]] ayaa go'iisii ku qabtay, dilaaga ayaana is dilay ka dib markii uu arkay inuu gacan galay <ref>''الطبري، أبو جعفر محمد بن جرير''. تاريخ الرسل والملوك، الجزء الرابع، صفحة: 190-191. تحقيق محمد أبو الفضل إبراهيم. دار المعارف - القاهرة، 1960</ref>. waxaa la geeyay gurigiisa isaga oo marna miyirbeelayay, marna soo miyirsanayay, wuxuu weydiiyey dadka qofka dilay? Waxaa lagu yiri:- waa Abuu Lu'lu'a Almajuusi, Markaasi buu Cumar Alle uga mahadiyey inuu dilkiisa ku sababay qof aanan muslim ahayn. Misna wuxuu yiri:- Illaahay ha dulleeyo'ee waxaanu amarnay wanaag. Ninkan Abuu Lu'lu'a wuxuu adeega u ahaa [[Muqiira bin Shucba|Muqiira bin Shucba,]] kaas oo shaqaale uga ahaa Cumar magaalada [[Kuufa]], Wuxuuna ahaa ninkan farsama yaqaan, tumaal iyo fuundi ah, markaasuu [[Muqiira bin Shucba|Muqiira]] u qoray Cumar; waxaan hayaa nin sanco yaqaan ah oo dadka [[Madiina Al-munawara|Madiina]] anfici karo, Cumarna wuu ka aqblay inuu soo galo [[Madiina Al-munawara|Madiina]], inkastoo sida caadiga ahayd loo ogoleyn gaalada gudaha [[Madiina Al-munawara|Madiina]] inay soo galaan, mudo ka dib Abuu Lu'lu'a wuxuu cabasho ugu tagay Cumar isaga oo dalbanaya inuu ka dhimmo mshaarka uu Muqiira saaray korkiisa, si kastaba ha ahaatee Cumar wuu diiday cabashadiisa, meeshaas ayuuna cadaawad iyo ciil ka qaaday Abuu lu'lu'a, misna bilaabay maleegida dhagartii uu kaga aarsan la haay Cumar, wuxuu sameystay mindi labo af lahayd oo af badneyd. [[Cabdiraxmaan bin Cawf]] wuxuu ka marqaati kacay inuu ku soo baxay Abuu Lu'lu'a, Jufayna iyo [[Hurmuzaan]] oo meel ku wada shiraya habeenkii dhacdadaan, wuxuuna xusay inay boodeen markii ay arkaan oona ka dhacday tooreydan labada af leh ee lagu dili doono Cumar. Arintaan oo loo qaadan karo inay kula lug lahaayeen Abuu Lu'lu'a dejinta qorshaha, [[Cubeydilaahi bin Cumar]] baa intuu baxay buu soo dilay Jufayna iyo Hurmuzaan iyo gabar yar oo ka tagay Abuu Lu'lu'a, markaasuu Cumar amray in la soo qabto Cubeydilaahi oo la haayo ilaa khaliifka cusub ka xukmiyo arintiisa, [[Cusmaan bin Cafaan|Cusmaan]] ayaana sii daayay Cubeydilaahi markii uu xilka qabtay oo ka bixiyay diyo dadkii uu dilay <ref>المحلى لابن حزم. ''ج١١، مسألة ٢١٥٩، ص١١٥''.</ref>. '''Dardaarankiisa''' Waxaa loo soo jeediyay Cumar inuu khaliif u sameeyo umadda, markaasuu yiri "<big>Labo qof midkood haduu iga dambeyn la haa oo aan talada ku dhaafi lahaa waan ku kalsoonaani lahaa [[Saalim mowla abii xudeyfa|Saalim Mowla Abii Xudeyfa]] iyo [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda bin Jaraax]]</big>" <ref>أُسد الغابة في معرفة الصحابة لابن الأثير - سالم مولى أبي حذيفة نسخة محفوظة 16 ديسمبر 2017 على موقع واي باك مشين.</ref> taa beddelkeed wuxuu ka dardaarmay in taladu ahaato shuuro ka dhaxayso lix qof uu Rasuulka scw ka dhintay asoo raali ka ah, waana [[Cusmaan bin Cafaan]], [[Cali bin Abi Daalib|Cali bin Abii Daalib]], [[Dalxa bin Cubeydilah R.C.|Dalxa bin Cubeydillaah]], [[Zubeyr bin Cawaam R.C|Zubeyr bin Cawaam]], [[Cabdiraxmaan bin Cawf]] iyo [[Sacad bin Abii Waqaas]] <ref>''ابن كثير، أبو الفداء إسماعيل بن عمر''. البداية والنهاية، الجزء السابع، صفحة: 137، 138، 144. مكتبة المعارف - بيروت (1981)، ومكتبة العصر - الرياض (1966).</ref>, sidoo kale wiilkiis [[Cabdulaahi bin cumar|Cabdulaahi bin Cumar]] inuu goob joog ka noqdo goobta isagoon waxna ku lahayn talada, iyo inuu [[Suhayb Alruumi|Suheyba Al-Ruumi]] sii tujiyo dadka ilaa khaliif cusub laga soo doorto <ref>''الفاروق، عمر''، محمد حسين هيكل. الفصل: وفاة عمر</ref>. Wuxuuna dhintay Cumar saddex beri kadib dhaawaciisa, maalin [[Axad]] ah kowda bisha [[Muxarram|Zako]] sanadkii 24 hijiriga oo ku beegan miilaadiga 644 ayaana lagu aasay guriga Caa'isha [[Abu Bakr|Abuu bakar]] iyo Rasuulka scw dhinacood, wuxuuna jiray 63 sano, Khilaafadiisuna waxay ahayd 10 sano 6 bilood iyo afar maalin <ref>''ابن سعد، محمد أبو عبد الله''. الطبقات الكبرى، الجزء الأول، صفحة: 265. دار صادر ودار بيروت - بيروت (1957)</ref>. = Shaqsiyadiisa = === Tilmaantiisa === Waxaa lagu tilmaamaa Cumar inuu ahaay qof dheer, xooggan oo jir ahaan dhisan, taam ah wuxuu aad ugu fiicanaa legdinta oo ka qeyb gali jiray ciyaarihii lagu soo bandhigi jiray suuqyada Carabta, midabkiisu wuxuu ahaay cadaan guduudna ku jiro, waxaana la sheegaa inuu madoobaaday sanadkii abaarta, labo xariiqmo madow ayaana ku tiilay wajigiisa oohintiisa badan awgeed cabsida alle darteed <ref>صفة الصفوة - ابن الجوزي 1/49</ref>, labadiisa dhabanna waxey ahaayeen kuwo qurxoon, wuxuuna la haay bidaar daran iyo gar dheer oo cilaan marin jiray <ref>تهذيب ا\لسماء (2/14) و(كنز العمال عن أبي نعيم ج12 ص645)</ref>. Waxa uuna isticmaali jiaray gacanta bidix, marka uu soconaya wuu degdeg badnaa, haduu dhawaaqana codkiisu wuu koreeyay, haduu garaacayana wuu xanuunjin jiray, haduu quudinayana wuu dherjin jiray, haduu xanaaqana shaarbaha ayuu maroojin jiray. === Aqoontiisa === Wuxuu aad uga sareeyay [[saxaabada]] kale xagga cilmiga, Nabiga scw ayaana u qiray midaas oo wuxuu dhahay "'''<small>Anigoo hurdaaya ayaa waxaa ley keenay weel caano ah waan cabay ilaa aan ka arkay dharagta oo cidiyaha ka sii baxeyso, kadib waxaa siiyay hambadeyda Cumar bin Khadaab,</small>''' <small>waxey dhahayn; Maxaa ku fasirtay Rasuulkii allow? Wuxuu yiri; '''Waa cilmiga'''</small>" <ref>'''رواه البخاري (82) ، ومسلم (2391)'''</ref>. Cumar wuxuu la haay maskax baraarugsan, ra'yi quman, cabqari ayuuna ku ahaay [[fiqiga]], caalimkii weynaa ee [[Cabdulaahi bin mascuud|ibni Mascuud]] wuxuu yiri; "''Waxaan filaa Cumar inuu la tagay sagaal ka mid ah toban meelood cilmiga''" Waxyaabihii aadka uu ugu soocnaay Cumar waxaa ka mid ahaa Qur'aanka inuu waafaqay marar badan ra'yigiisa, Cumar isagoo arintaas ka hadlaayana wuxuu dhahay; «''<small>Waxaan ku waafaqay rabigeey seddex meel, waxaan dhahay Rasuulkii allow hadii maqaamka ibraahiim meel lagu tukado ka dhigato bal ka waran, waxaa soo degtay ('''وَاتَّخِذُوا''' '''مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى''' ), hadana waxaan dhahay Rasuulkii Alloow bal ka waran hadii naagahaaga aad farto xijaabka, ileen waxaa la hadlaayo nin wanaagsan iyo mid xun intuba, waxaa soo degay aayada xijaabka, mar kale waxaa isku yimid naagihii rasuulka scw oo kawada maseeesan,</small>'' ''<small>waxaan ku dhahay; hadii rasuulka scw idiin furo waxaa xaqiiq ah inuu rabigiis ugu beddeli doono kuwo idiinka fiican waxaana soo degtay aayada (</small>''<small>'''عسى ربه إن طلقكن أن يبدله أزواجًا خيرًا منكن)'''''"''</small> <ref>'''رواه البخاري (402).'''</ref>, arimaha kale ee uu Qur'aanka ku waafaqay waxaa ka mid ah arinta maxaabiista badar iyo xarimida khanrada. = Fadilgiisa = [[Abu Hurayra|Abuu Hureyra]] waxuu yiri:" Rasuulka scw waxuu yiri: "'''''Ummadihii idinka horeeyay waxaa ku jiri jiray qof la ilhaamiyo, oo wax loo sheego (aanan Nebina ahayn) haddii uu ummadeydan ku jirana waa Cumar'''''. [[Abuu Dar Alghafaari|Abuu Dar Al-Gifaari]] waxaa laga soo weriyey inuu yiri:" Waxaan maqlay Rasuulka Alle SCW oo leh: '''Alle waxuu xaqu yeelay carrabka Cumar'''. [[Abu Hurayra|Abuu Hureyrana]] waxuu ka watiyay" Rasuulka scw: "'''Alle waxuu xaqa yeelay carrabka iyo qalbiga Cumar'''<nowiki>''</nowiki>. [[Cabdulaahi bin mascuud|Cabdullahi ibnu Mascuud]] waxuu yiri: "''Cizzi kamaanan suulin taniyo markuu Islaamay Cumar"'' Ibnu Isxaaq waxuu Ibrahiim bin Muhaajir kasoo weriyey isaguna uu Mujaahid kasoo weriyey inuu yiri:"  ''Haddii uu Cumar ra'yi keeno, Quraan baa soo degi jirey''<nowiki>''</nowiki>. [[Cabdulaahi bin mascuud|Ibnu Mascuud]] waxuu yiri: "''Islaannimadii Cumar waxay ahayd guul iyo nasri, imaaradiisina yacni xukunkiisii waxuu ahaa dhul furasho''<nowiki>''</nowiki>.   [[Anas bin maalik|Anas]] wuxuu yiri:"Nebiga scw ayaa dhahay: "'''Jannada ayaan dhex galay, markaasaa waxaan is arkay anigoo ku sugan qasri dahab ka sameysan, saa waxaan iri:" Oo yaa iska leh? Markaasaa la igu yiri:" Waxaa leh wiil reer Qureesheed ah', markaasaan aniga isku maleeyay, oo iri:" Oo waayo? Markaasay igu yiraahdeen:" Waa Cumar'''<nowiki>''</nowiki>. [[Abu Hurayra|Abuu Hureyrana]] waxaa laga soo weriyey oo uu isaguna kasoo weriyey in Nebigu scw yiri:" Jannada ayaan dhex galay, markaasaan kula kulmay qasri dahab ah, oo i cajab geliyey quruxdiisa, markaasaan su'aalay:" Oo yaa iska leh? Markaasaa laygu yiri:" Cumar<nowiki>''</nowiki>. Iima aysan diidin inaan galo, ogaanshaha aan ogaa maseyrkaada mooyaan Abaa Xafsoow!. Markaasuu Cumar ooyey oo yiri:" Ma adigaan kaa maseyri Rasuulkii Alloow?. Muxammed ibnu Sacad waxuu aabahiis kasoo weriyey inuu Rasuulka Alle scw yiri:" '''Illaah baan ku dhaartaye waddo maad martid, illaa sheydaanku waxuu maraa waddo kale (Wuxuu la hadlayey Cumar)'''<nowiki>''</nowiki>. =Qisooyinka Cumar= [[Habeen]] ka mid ah habeenada ayaa waxaa dhacday inuu Amiirkii Muslimiinta ee wakhtigaas, ''Cumar Ibn Khattab'' (ilaahay ha ka raali noqdee) oo dhex qaadayay xaafadaha [[Madiina Al-munawara|Madiina Al-Munawarra]] si uu ogaado dareenka iyo dhibtaada dadkiisa.<ref>"[[Habeen]] ka mid ah habeenada ayaa waxaa dhacday inuu Amiirkii Muslimiinta"</ref> Kadib wuxuu maqlay oohin, markaas ayuu ku leexday gurigii ay kasoo baxaysay oohinta. Markaas ayuu arkay haweenay iyo caruurteeda oo oynaya, iyo digsi dabka saran. Kadib ayuu haweenaydii waydiiyay waxa keenay oohinta caruurta. Gaajo inay hayso ayay u sheegtay Amiirka. Hadaba digsiga maxaa saaran ayuu waydiiyay. Biyo caruurta lagu sasabo ayaa saaran ayay ugu jawaabtay. Maysan garan inuu ninka la hadlayo yahay Cumar (RC). Kadib ayay bilowday inay eed dusha uga tuurto Cumar ayada oo ku eedaysay inuu iska indhatiray dhibka haysta iyada iyo caruurteeda. Cumar oonan wali isu sheegin ayaa markaa waydiiyay waxa uu u qaban karo asaga oo markaas ilin badan ka qubanayso. Haweenaydii ayaa u sheegtay inay waajib tahay inuu ogaado dareenka ummadiisa maadaamo uu yahay Amiirkooda. Cumar (rc) oo u la socdo gacan yarihiisii [[Aslam]] ayaa markaas soo aaday dhanka magaalada ilaa uu gaaray Baytul Maalkii. Markaas ayuu bilaabay inuu soo raro cunto kala duwan, saliid, bariis, subag iyo xogaa lacag ah. Markuu jawaankii buuxiyay ayuu ka codsaday Aslam inuu dhabarka u saaro. Aslam ayaa diiday asaga oo ka xishooday inuu Amiirka Muslimiinta jawaan buuxo dhabarka u saaro. Cumar ayaa ku adkaystay, kuna yiri Aslam: “Ma adiga ayaa Maalinta Qiyaamaha culayska iga qaadi doona. Waa inaan aniga xanbaaro jawaankan maadaama Maalinta Qiyaamo aniga la I waydiin doono. Aslam ayaa markaas Cumar (rc) u saaray dhabarka iyaga oo bilaabay inay aadaan dhankii guriga haweenaydii baahnayd. Markii ay tageen gurigii ayuu Cumar (rc) digsi ka buuxiyay raashin, ilaa uu ka bislaado, hadana u soo riday caruurtii, iyaga oo ka dhargay isla markiina bilaabay cayaar. Haweenaydii oo aad u faraxsan ayaa Cumar (rc) ku tiri: “wallee adaaba ka fiican Amiirka Muslimiinta, Cumar.” Cumar (rc) oonan wali isu sheegin ayaa ku jawaabay: “Hadaad aniga iga soo war doonto, waad arki doontaa Amiirka Muslimiinta insha’Allah.” Kadib ayuu iska fariistay isaga oo fiirsanaya caruurtii oo cayaar gashay. Intuu Aslam jaleecay ayuu yiri: “''Ma ogatahay waxa igu keenay inaan halkan fariisto? Hadaayey caruurtaan way ooyaysay, iminkana way qoslayaan oo cayaar ayay ku jiraan. Inaan iska fiirsado faraxooda ayaan jeclaystay''.” =Qoyska cumar= Cumar wuxuu aad ugu dadaali jiray guurka isaga oo jecel ilmaha inay u bataan, mar kasta uu furo mid ka mid ah naagihiisa afarta ah ama eey ka dhimato wuxuu booskeed keeni jiray tu kale, ilaa ay ka gaareen tirada naagihii uu guursaday 14 naag, wuxuuna ilmo lahaa toban wiilal ah iyo toddobo gabdho ah. Wuxuu dhihi jiray "<big>Waxaan ku dirqinaa nafteyda galmada rajo aan ka qabo inuu ilaahay iga soo saaro naf u tasbiixsaneyso</big>" <ref>235] "كتاب السنن الكبرى، كتاب النكاح". إسلام ويب. مؤرشف من الأصل في 2021-09-17.</ref>. '''Naagihiisa kahor islaamka waxaa ka mid ahaa:-''' ● '''Qariiba binti Umayya Al-Makhzuumiya''' waxay walaal la ahayd [[umu Salama|Umm Salama]] wuu furay [[hishiiskii xudeybiya|hishiiskii Xudeybiya]] kadib, mana lasheegin inay wax u dhashay '''● Umu kaltuum muleyka binti jarwal alkhuzaaciya''' wuxuu guursaday jaahiliga waxay u dhashay Zeyd iyo Cubeydilaahi wuu furay [[hishiiskii xudeybiya|hishiiskii Xudeybiya]] kadib ● '''Zaynaba binti madcuun''' waxay walaal la ahayd [[Cusmaan bin Madcuun]] way islaamtay way lasoo haajirtay waxay u dhashay [[Xafsa bint Cumar|Xafsa]], [[Cabdulaahi bin cumar|Cabdulaahi]] Cabdiraxman '''islaamka kadibna waxaa ka mid ahaa''' ● '''Jamiila binti thaabit alansaariya''' waa walaasha [[caasim bin thaabit|Caasim bin Saabit]] wuxuu guursaday sanadii [[7H|7aad ee hijiriga]] waxay u dhashay hal wiil waana Caasim ● '''Caatika binti zeyd''' waa walaaha [[Saciid bin Zeyd]] oo kamid ahaa [[Casharatul mubashiriin]] waxay u dhashay Cayaad ● '''Umu xakiim binti xaaris''' waxay u dhashay Faadima ● '''Umu Kaltuum binti Cali bin Abii Daalib''' waxaa hooya u aheyd [[Faaduma rasuul|Faaduma Rasuul]] wuu guursaday ayadoo yar. [[Imaam zuhri|Zuhri]] waxa uu sheegay inay u dhashay zeyd iyo ruqiya = Qoraalo La Mid Ah = * [[Khulafada Raashidiinta]] * [[Abu Bakr al-Sadiiq]] * [[Cusmaan binu Cafaan]] * [[Cali|Cali bin Abi-Dalib]] * [[Umawiyiin]] * [[Mucawiye]] * [[Islaam]] = Xigasho = {{Reflist}} {{Gumud}} [[Category:Saxaabada]] [[Category:Boqortooyada Islaamka]] [[Category:Islaam]] [[Category:Diin]] [[Category:Aqoon]] [[Category:Islam]] [[Category:Ilbaxnimo]] [[Category:Taariikh]] qls091q5uwli06b6u4wmmw8d9kehjjr 298675 298674 2026-06-14T13:26:39Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Jiwid]] ilaa [[Cumar (R. C)]]: Maka helin 298674 wikitext text/x-wiki {{About|Magaca [[Cumar]]}} {{Template:Cumar}} '''Amiir Al-Mu'miniin''' '''Cumar bin Khadaab''' ([[ingiriis]]: 'Umar; [[Carabi]]: ; ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺍﻟﺨﻄﺎب) waxaa kaloo loo yaqiin "'''''Cumar Al-Faaruuq'''''". Waa khaliifka labaad ee ka tirsanaa [[khulafada Raashidiin]], waana [[Khaliif|khaliifkii]] ugu horeeyay ee loogu waco "'''''[[Amiir al-mu'miniin|Amiiru mu'miniin]]"''''' wuxuu ka mid ahaa saxaabadii [[Nebi Muxamed]] {{SCW}} kuwii ugu waaweynaa ee ku leh ixtiraamka blushada muslimiinta dhexdood waana mid ka mid ah [[10-ka saxaabi ee Janada loogu bishaareeyay|tobankii Saxaabi ee loogu bishaareeyay janada iyaga oo ifka jooga.]] Wuxuu ku dhashay 586 [[C.D]] magaalada [[Makka]] ee dhulka Carabta, isagoona qabtay [[Khilaafada Islaamka|khilaafada]] sanadii [[13H]] kadib geerida [[Abuu bakar]], xiligiisa waxa la jabiyay labadii quwadood ee ugu tunka wayneed dunida ee kal ahaa [[Imbiraadooriyada biriizanda|Boqortooyadii Ruum]] iyo [[Boqortooyada Faaris|Boqortooyadii Faaris]], waxaana ku soo biiray dawladii islaamka dhulal ay ka mid yihiin [[Masar]] [[Faaris]], [[Ciraaq]], [[Shaam]], iyo [[Khuraasaan]], sidoo kale waxaa markii ugu horeesay gacanta muslimiinta soo gashay magaalada barkeysan ee [[Qudus]]. Waxaa Cumar lagu tiriyaa mid ka mid ah shaqsiyaadka iyo hogaamiyaasha ugu saameynta badan taariikhda islaamka, wuxuu si heer sare u maamulay dawladii islaamka, wuxuu u qeybshay dawlada gobolo, magaalooyin cusub sida [[Basra]], [[Kuufa]] iyo [[Fusdaad]] ayuuna dhisay, wuxuu sameeyay diiwan ay ku qoran yihiin magacyada ciidamada iyo mushaaraadkooda, Baytul Maalka ayuuna aasaasay, sidoo kale sameeya kalandarka islaamiga ee [[Hijri|Hijriga]] ayuu dejiyay. Si kooban Cumar Wuxuu maamuliis ku dhisnaa wada tashi. Cadaalada Cumar waxey ahayd mid aad u caan baxday waxeyna sintay gaal iyo Muslim, waxaana loogu yeeri jiray "'''''Faaruuq'''''" (kii xaq iyo baadil kala saaray) = Taariikhdii Hore = === Magaciisa, nasabkiisa, iyo naanaysihiisa === Waxaa la dhahaa Cumar bin Khadaab bin Nufayl bin Cabdi Cuzza bin Rayaax bin Cabdulaahi bin Qurad bin Rasaax bin Cadiyyi bin Kacab bin Lu'ayyi bin Gaalib bin Fihir bin Maalik bin Nadar bin Kinaana bin Khuzeyma bin Mudrika bin Ilyaas bin Mudar bin Nasaar bin Macad bin Cadnaan [[Quraysh|Al-Qurayshi]] Al-Cadawiyy <ref>"Siirada ibni Hishaam"</ref>. Hooyadii waa Xantama binti Hishaam bin Mugiira, waxayna ilmo adeer la ahayd [[Abuu jahal|Abuu Jahal]], [[Umu Salama]] iyo [[khaalid bin Waliid]]. Cumar waxaa la walaal ahaa [[Zeyd bin Khadaab]] iyo [[Faadumo binti Khadaab]]. Waxa Cumar lagu kunyeeyaa Abaxafsa (Aabihii Xafsa), naanaystiisuna waa Faaruuq. === Dhalashadiisa iyo barbaaridiisa === Wuxuu ku dhashay Cumar [[Makka]] 13 sano ka dib dhalashada Nabiga scw <ref>تاريخ الخلفاء، تأليف: السيوطي، ص133.</ref>, tolkiisa Banii Cadiyyi waxey degi jireen buurta maanta loo yaqaano "Buurta Cumar" Wuxuu Cumar ku soo koray nolosha reer miyiga ariga ayuu u raaci jiray aabihiis iyo habaryar-yaashiis, aabihiis ayaana kula dhaqmi jiray hab-dhaqan adag wuuna garaaci jiray mar walba, mana siin jirin wax nasiino ah. Sida dhalinyarta waagaas badankood Cumar wuxuu aad u jecelaa naagaha iyo [[Khamri|khamriga]] <ref>Zuxeyli، Wahba Musdfa. "Cumar bin Khadaab". ''الموسوعة العربية''. مؤرشف من الأصل في 2022-11-14. اطلع عليه بتاريخ 2022-11-14.</ref>. Wuxuuna bartay yaraantiis qoraalka, legdenka, farda-fuulka iyo gabayga, wuxuu tagi jiray suuqyada Carabta sida suuqyada Cukaada, Dii-Majaas iyo Majanna oo ganacsi ka sameyn jiray, ilaa hanti badan uu ka sameeyey, mararka qaar wuxuu ganacsi u aadi jiray xilliga xagaaga [[Yaman]], xilliga jiilaalkana [[Shaam]]. Markii Cumar uu weynaaday wuxuu dhaxlay shaqadii aabihiis u qaabilsanaa [[Quraysh]], taasi oo ahayd "''Safiirka Qureysh''" hadii dagaal dhaco oo kale asiga ayaa loo diri jiray si hishiis nabadeed loo furo, mararka leysku faantamaayana wuxuu ahaa qofka [[Quraysh|Qureysh]] ku matalo faanka <ref>Asad Al-Gaaba ibni Asiir - J2, B 314.</ref> . === Mucaaradnimada Islaamka === Sida dadkii reer [[Makka]] badankood wuxuu Cumar aad uga hor imaaday diinta cusub ee [[Islaam|islaamka]] maadaama ay lid ku tahay dhaqankii [[Carabta]] ee soo jireenka ahaa iyo [[Sanab|sanabyadii]] ay caabudi jireen, wuxuu u qaaday cadaawo daran diinta, af iyo adin ayuuna uga qeyb qaatay dhibka muslimiinta. Taariikh-yahanada ayaa soo guuriya gabar adoontiis ahayd oo islaamtay inuu garaaci jiray ilaa uu ka daalo. Waxaana markii dambe iibsaday [[Abu Bakr|Abuu Bkara]] wuuna xureeyay. === Soo Islaamidii Cumar === Waxey gaartay cadaawadiisa darneed heer uu ku fakaro dilka Nabiga scw dhowr jeer, lix sano mar laga joogo soo diriddii [[Nebi Muxamed|Rasuulka]] {{SCW}} ayuu cumar maalin soo kacay isagoo raba fulinta qorshihiisan qaloocan, goor uu dhexda marayo ayaa nin ka hor yimid oo ku yiri "''Cumar xaggee u socotaa''?" wuxuu yiri "''Waxaan rabaa inaan Maxammed soo dilo, maxaa yeelay dadkii buu kala geeyey''" Markaasuu ku yiri ''"Ma waxaad u malaynaysaa haddii aad disho inaad reer [[Banuu Cabdimanaaf|banuu Cabdi Manaaf]] ka nabadgelaysid, haddiise aad wax tarayso walaashaa [[Faadumo binti Khadaab|Faadumo]] iyo ninkeedii [[Saciid bin Zeyd|Saciid]] way Islaameene maad iyaga wax ka qabatid!"''. Cumar ayaa markaa aaday gurigii walaashii isagoo xanaaqsan, markuu gurigii irriddiisii soo maraayo ayuu maqlay [[Qur'aan]] la akhrinayo waxaana guriga joogey walaashiis, ninkeedii iyo [[Khabaab bin Arat|Khabaab]] oo [[Qur'aan]] u akhrinayey. Albaabka ayuu ku garaacay, dadkii guriga ku jirey markay Fahmeen inuu Cumar yahay ayaa Khabaabna dhuuntay, gabadhiina waraaqihii [[Qur'aan|qur'aanku]] ku yiilley qarisay. Cumar markii guriga laga furay ayuu gabadhii ku yiri "''Keen wixii aad akhrineyseen''", markey u diideenna [[Saciid bin Zeyd|Saciid]] ayuu la dagaallamay, markaasay gabadhii difaacday ninkeedii ilaa uu iyadii dakharro gaarsiiyey. Markii la dagaallamay oo nabarro la is gaarsiiyey, la iskuna xanaaqay ayey si cad ugu dhahdey walaashiis "''Waxaad doonto samee anagu Ilaah ayaannu rumeyney waana islaamnay''". Cumar markuu arkay meeshay xaaladdu marayso iyo dhibkuu reerka u geystey siiba walaashiis, ayaa naxariis qabatay, markaasuu tartiib ula hadlay oo yiri "''i tus waxaad akhrineyseen''", waxay dheheen "''Waxaad tahay nijaas ee soo qubeyso haddaad rabtid inaan ku tusno''", wuu soo meyrtay markuu soo laabtayna waraaqdii ay akhrinayeen oo ay ku taallay [[Suuradda Daah|Suuratu Daah]] ayey u dhiibeen. Cumar markuu suuraddii akhireyey ayuu yiri "''Hadalkaan waa hadal cajiib'' ''ah''". [[Khabaab bin Arat|Khabaab]] oo dhuumanayey ayaa markuu maqlay hadalka Cumar iyo siduu u soo dabcay soo baxay oo ku yiri "''Cumarow waxaan rajaynayaa iney kugu dhacday ducadii Rasuulka SCW kolkuu lahaa "'''Ilaahow laba Cumar''' (Cumar binu Khadhaab iyo Abii-jahal) '''midkaad kheyr ku og tahay islaamka ku xooji'''''". Cumar intuu durba aad isu beddelay oo Ilahay qalbigiisa hanuun ku soo riday ayuu yiri "''Xaggee joogaa Nabigii''?", markaas ayaa loo tilmaamay meeshuu joogo. Cumar isagoon weli hubkiisii iska dhigin ayuu meeshii tegey oo ku garaacay gurigii Rasuulka scw iyo saxaabadiis ay joogeen. Asxaabtii markay arkeen Cumar, ayaa la yiri "''Waa Cumar''", markaasaa [[Xamza bin cabdi mudalib|Xamsa]] oo muddo yar ka hor soo islaamay meeshana joogey yiri "''Soo daaya, hadduu wanaag u socdana waan arkaynaa, hadduu xumaan u socdana seeeftiisaan ku dileynaa"''. Cumar gurigii ayuu galay, ka dibna halkaa ayaa shahaadada loogu qantay kuna soo islaamay. === Islaamidiisa kadib === Cumar wuxuu noqday qofka 40aad ee islaamo<ref>الوسيط في تفسير القرآن المجيد - علي بن أحمد الواحدي</ref>, waxeyna islaamidiisa u siyaadiyey muslimiintii cissi iyo xoog, xaaladdii [[Makka|Makkana]] way is beddeshay. Cumar isla markiiba wuxuu qaadey tallaabooyin wuxuuna yri; (<small>waxaan is weydiiyey ninka dadka ugu neceb islaamak markaasaan xasuustay inuu Abii-jahal yahay, markaasaan gurigiisii ugu tegey oo ku garaacay, albaabka ayuu iga furay oo i soo dhoweeyey yirina</small> «<big>''Maxaad iigu timid Cumar''</big>», <small>waxaan ku iri</small> «''W<big>axaan kuugu imid inaan ku ogeysiiyo inaan islaamay oo rumeeyey Alle iyo Rasuulka SCW , waxaan haysan jirneyna aan beeniyey</big>''», <small>Abii-jahal intuu naxay ayuu yiri; «</small><big>''waxaad la timid baa xumaaday»''</big> <small>gurigii buuna ku cararay).</small> Sidoo kale wuxuu Cumar yiri; (<small>Waxaan is weydiiyey ninka ugu warqaadka badan reer Makka oo dadka oo dhan hadalka gaarsiin kara, waxaan xasuustay inuu yahay Sumeyn ibnu Camar al-juhani", markaasaan u tegay oo ku iri «</small><big>''waan islaamay''</big> <small>» markaasuu u qeyliyey isagoo leh «</small><big>''Cumar ibnu Khadhaab waa iishay»''</big> <small>Cumarna wa ka daba hadlay isagoo leh; ma iilane waan islaamay)</small> <ref name=":0" group="Siyar Aclaami Al-Nubalaa">[https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/6209/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%87 Siyar Aclaami Al-Nubalaa]</ref><small>.</small> Waxaa kale oo Cumar sameeyey markuu islaamay ayuu Rasuulka SCW ku yiri «''<big>Rasuulkii allow sow xaq kuma taagnin, waa inaan baxnaa oo dhammaanteen aan kacbada ku soo tukannaa</big>»,'' Rasuulkuna SCW waa ka yeelay, markaasaa waxaa soo baxay asxaabtii oo laba saf ah oo safna Cumar ku jiro safna Xamsa. Qureysh talo ayaa ku caddaatay weyna ku dhiiran waayeen, waxa uu Nabiga scw u bixiyay Cumar maalintaas "Al-Faaruuq" (kii xaq iyo baadil kala saaray) <ref name=":0" group="Siyar Aclaami Al-Nubalaa" /> [[Alle|Wuxuu Alle]] siiyay cissi dadkii muslimiiinta ahaa waxayna kasoo baxeen gurigii Arqam bin Arqam sidoo kale waxyaalo badan oo la dhuuman jireen ayee bannaanka soo dhigeen siduu [[Imaam Al Bukhaari|Bukhaari]] ka weriyey [[Cabdulaahi bin mascuud|Cabdullaahi ibnu Mascuud]] inuu yiri "<big>''kama aannaan suulin cissi intuu Cumar islaamay''"</big> <ref>سيرة حضرة عمر فاروق، محمد إلياس عادل صفحة: 30</ref>. === Hijradii Madiina === {{Main|Hijrada Madiina}} Kadib 13 sano oo muslimiinta tacadiyo joogto ah kula kulmayeen [[Makka]] wuxuu markii dambe Nabiga scw ogeysiiyay inay u haajiraan [[Madiina Al-munawara|Madiina]], saxaabada ayaa bilaabay si qarsoodi ah inay u aadaan Madiina ayagoo kali kali ah iyo koox kooxba, hase yeeshee Cumar waxaa la sheegaa inuu ahaay qofka kaliya ee markuu hijroonayay aan is qarin <ref>| [[ابن برهان الحلبي]]|2006|ج=2|ص=29</ref>, oo waxa uu garabka surtay seeftiisa ka dibna [[Kacbada]] inoo tagay oo ku dawaafay ayuu aaday dhanka fadhiyada [[Quraysh|Qureysh]] waxa uuna ku dhahay "''<big>Foolxumo ha idiin hesho! Qofkii raba iney hooyadiis gablanto oo caruurtiis agoomoowaan xaaskiisna carmalanto ha iigu yimaado togaan gadaashiis</big>''" mana jirin cid isku dayda iney daba gasha <ref>صحيح التوثيق في سيرة الفاروق، ص30.</ref><ref name="طبقات بن سعد">[http://www.al-eman.com/الكتب/الطبقات+الكبرى+**/i54&p1#s2 الطبقات الكبرى، باب هجرة عمر وإخائه] {{Wayback|url=http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89+%2A%2A/i54%26p1#s2 |date=20101203114834 }} ل[[ابن سعد (توضيح)|ابن سعد]]. {{استشهاد ويب|مسار=http://www.al-eman.com/Islamlib/viewchp.asp?BID=185&CID=37|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=22 مارس 2016|تاريخ أرشيف=3 سبتمبر 2007|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20070903152404/http://www.al-eman.com/Islamlib/viewchp.asp?BID=185&CID=37|حالة المسار=bot: unknown}}</ref>. Cumar ayaana aaday [[Madiina Al-munawara|Madiina]] waxaana la socday ku dhawaad labaatan reerkiis iyo tolkiis ah oo ka mid yihiin [[Zeyd bin Khadaab]] [[Saciid bin Zeyd]] iyo Camar bin Suraaqa, waxaa ayna ku degeen dhamaantood Rifaaca bin Maalik markii Qubaa ay gaareen<ref>ترتيب وتهذيب كتاب البداية والنهاية لابن كثير، منشورات دار الوطن، الرياض، المملكة العربية السعودية، 1422 هـ (2002 م) جمعها الدكتور محمد بن شامل السُلمي، صفحة 170، <nowiki>ISBN 979-3407-19-6</nowiki></ref>. === Ka qeybgalkiisa jihaadka === Cumar wuxuu laasimay Nabiga scw waxa uuna kamid ahaa saxaabadii waaweyneed ee Nabiga scw kala tashan jiray arimaha soo kordha, Waxuu kala qeyb qaatay Nabiga scw dhamaan duullaamadii uu qaaday, sida Bader, Uxud, Khandaq iwm <ref>مناقب أمير المؤمنين عمر بن الخطاب لابن الجوزي ص 89</ref>.  Waxuu sidoo kale hogaamiyey qaar kamid ah wardoonno ama sirriyaad. [[Dagaalkii Beder|Maalinti Bader]] wax yar ka hor dagaalka Nabiga scw markuu la tashaday asxaabta Cumar wuxuu ahaa qofkii labaad ee u jawaabo Nabiga scw isaga oona ku baaqay la dagaalanka gaalada, waxuuna dagaalka ku dilay abtigiis Al-Caas bin Hishaam. Dagaalka markuu soo dhamaaday oo maxaabiis badan laga qabtay Qureysh Cumar wuxuu soo jeediyay in maxaabiista dhamaan lawada laayo, halka [[Abu Bakr|Abuubakar]] raiyigiisu ahaay in cafis loo fidiyo, wuxuu Nabiga scw qaatay rai'yiga [[Abu Bakr|Abuubakar]] madax furasho ayuuna ka qaatay maxaabiista, wuxuuna ku shabahay Cumar [[Nabi Muuse C.S.|Nabi Muuse C.S]] oo kale xaga adadeega, Abuubakarna wuxuu ku shabahay [[Nabi Ibraahiim C.S.|Nabi ibraahim C.S]] xaga jileeca. Wax badan kama soo wareegan waxaa soo degay aayado Quraan oo aad loogu canaantay Nabiga scw inuu ka qaatay madax furasho maxaabiistii Qureysh <ref>[[Tafsiirka ibni kasiir]], juska 2aad, Bogga 325 </ref> [[Dagaalkii uxud|Duulaankii Uxud]] Cumar waxuu kamid ahaa raggii ugu horeeyay ee durbo soo laabtay kadib markay  Muslimiintii jabeen, waxuuna kamid ahaa raggii difaacayey Rasuulka scw <ref>سيرة حضرة عمر فاروق، محمد إلياس عادل، صفحة :40-41</ref>. Gagabada dagaalka [[Abu Sufyaan|Abuu Sufyaan]] oo faan la joogi la' ayaa weydiiyay muslimiinta "''Muxammed ma idinku jiraa''?, (Looma jawaabin), ''Ina Abii Quxaafah'' (yacnii Abuu Bakar) ''ma idinku jiraa''? ''Cumar ibnu Khaddaab ma idinku jiraa''? Markii loo jawaabi waayey ayuu yiri:" ''Waala idinka kaafiyey kuwas''. Cumar oo is celin la' ayaa ujawaab celiyey oo usheegay inay saddexduba nool yahiin [https://web.archive.org/web/20110302153543/http://www.khayma.com/wafi/SERA/Ohod.htm]. Dagaalada kale ee Cumar aad uga dhex muuqday waxaa ka mid ahaa [[Dagaalkii Banuu Nadiir|Duulaankii Banuu Nadiir]] ee sanadkii 4aad iyo [[Dagaalkii Dhufeysyada|Duulaankii Khandaq]] ee sanadii 5aad, [[Hishiiskii xudeybiya|Hishiiskii Xudeybiya]] markii uu Nabiga scw la saxiixday [[Quraysh|Qureysh]] Cumar aad ayee ugu cuntami weyday qodobadiis, Nabiga scw ayuuna u yimid isaga oo leh “''Rasuulkii Allow miyaanaan xaq ku taagnayn iyaguna Baadhil ku taagnayn''?” Rasuulku scw “'''Haa'''” ayuu yiri, wuxuu Cumar yiri “''sow dadkeennii la laayey janno kuma jiraan, kuwoodiina naar kuma jiraan''?” Rasuulku (scw) “'''Haah'''” ayuu yiri, Cumar wuxuu yiri: “''Hadaba maxaynu diinteenna dulliga u siineynaa?, aan laabanno ilaa Ilaahay na kala xukmiyo''” Nabiga scw wuxuu hadal ugu soo koobay inuu adeecayo awaamirta rabigiis, Cumar Hadana wuxuu u tegey Abuubakar oo intii oo kale ku yiri, [[Abu Bakr|Abuubakarna]] sidii Rasuulku SCW ugu jawaabay oo kale ayuu ugu jawaabay, weliba wuxuu u raacsiiyey “''heyso adeecitaankiisa ilaa aad ka dhimatid, Ilaah baan ku dhaartaye xaq ayuu ku taaqan yahay''”. Ka dib intii jidka lagu sii jirey waxaa soo degtay Suuratu-Fatxi oo qaboojisay Cumar qalbigiisa, waxa uuna ka qoomameeyay ku hadal celintiisa Rasuulka scw <ref>[https://wajibad.wordpress.com/2012/08/06/heshiiskii-xudeybiya/ Hishiiskii xudeybiya]</ref>. Dagaalkii Kheybara ee dhacay sanadii 7aad wuxuu Cumar ka mid ahaa madaxdii loo diray furashadeyda, kadibna wuxuu hogaamiyey colgaado yar oo qabiilada Hawaazin ku wajahan balse intuusan gaarin ayee ka carareen goobtood<ref>الرحيق المختوم - بقية السرايا والغزوات في السنة السابعة - ص350</ref>. [[Dagaalkii Tabuk]] ee u dambeeyay dagaalada Rasuulka scw wuxuu Cumar sadaqeysaty kalabar hantidiisa <ref>{{استشهاد بكتاب|عنوان=سنن أبي داود|مسار=https://shamela.ws/book/33759|ناشر=المكتبة العصرية|مؤلف1=أبو داود سليمان بن الأشعث بن إسحاق بن بشير بن شداد بن عمرو الأزدي السَِّجِسْتاني|مؤلف2=تحقيقُ: محمد محيي الدين عبد الحميد|المجلد=الجُزء الثاني|صفحة=129|مكان النشر=صيدا - بيروت|مؤلف-وصلة=أبو داود|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20210808170535/https://al-maktaba.org/book/33759|تاريخ أرشيف=2021-08-08}}</ref>. Cumar wuxuu aad u necbaay [[munaafiqiinta]], Nabiga scw ayuu ka dalbay inuu u fasaxo dilka [[Cabdulaahi bin Abii Salool|Cabdulaahi bin Abii salool]] laakin looma ogolaan <ref>الطبقات الكبرى - محمد بن سعد - ج 2 - الصفحة 65.</ref>, mar kale xiligii [[Furashada makka|furashadii Makka]] wuxuu ka dalbaday dilka ninkii faafiyay sirtiisa, misna looma ogolaan <ref>[[صحيح البخاري]]، [[محمد بن إسماعيل البخاري]]، كتاب المغازي، باب غزوة الفتح، ج5 ص105، رقم: 4274</ref>. === Geerida Nabiga scw === Markuu dhintay Nabiga Scw muslimiinta aad ayee isugu dhex yaaceen oo u qasmeen, Cumar wuxuu qaatay seeftiisa isaga oo u goodinaya cidkasta oo dhahda Nabiga scw wuu dhintay, wuxuuna dhahay "''<big>Walaahi Nabiga scw ma dhiman ilaahay ayaana soo bixin doono, wuxuuna jarjari raga qaar gacmahooda iyo lugahood</big>''" <ref name="abc8">[[صحيح البخاري]]، رقم: 3667</ref>. [[Abu Bakr|Abuu Bakar]] oo maalintaas meel ku maqnaa ayaa goor dambe yimid oo ku dhahay Cumar "<big>''war is daji''</big>" wuxuuna u soo jeediyay dadka khudbadiisa caanka baxday ee uu ku lahaa: <big>(War hooy qofkii Muxamad caabdudaayay Muxamad wuu dhintay, Qofkii Alla caabudaayay se Alla wuu noolyahay mana dhimanaayo, wuxuuna aqriyay ['''ومَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَات أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ[فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّه الشَّاكِرِينَ''') <ref>سورة آل عمران، الآية: 144</ref></big> <ref>ابن الزبير، عروة (ت 94 هـ/712 م) مغازي رسول الله ﷺ (برواية أبي الأسود الدؤلي). جمعه وحققه محمد مصطفى الأعظمي. الرياض 1401 هـ/1981 م. صفحة 224</ref>. Cumar mrkaas ayuu miir soo yeeshay wuxuuna dhahay "''Markii aan maqlay Abuubakar oo aayada aqrinaya lugaha ayaan qaadi wayay oo dhulka ayaan ku dhacay, waxaana xaqiiqdsaday inuu Nabiga scw dhintay''" = Khilaafada Abuu bakar = Geerida Nabiga scw kadib Cumar wuxuu kaalin mug leh ka geystay u doorashada [[Abu Bakr|Abuu Bakar]] jagada [[Khilaafada Islaamka|khilaafada]], isaga iyo Abuu Bakar waxey u tageen [[Ansaar]] oo ku shireesa Saqiifa Banii Saacida si ay u doortaan amiir u gooni ah, Abuu bakar ayaa hadlka qaatay oo aad uga digay khilaafka wuxuuna ku booriyay midnimada, mesehii waxaa ka bilaabmay buuq iyo sawaxan, Cumar ayaa markii dambe gacanta qabtay [[Abu Bakr|Abuu Bakar]] oo ku dhahay "''fidi aa kula mubaayacoodee''", [[Ansaar]] ayaa ayagana la mubaayacootay, sidaas ayaana lagu doortay Abuu Bakar khaliifka koowaad ee Islaamka <ref>الكامل في التاريخ – المجلد الثاني 1979، صفحة 325</ref>. Cumar waxuu la shaqeynayey [[Abu Bakr|Abuu Bakar Sidiiq]] intuu khilaafada haayay, isagoona u ahaa garabkiisa midig iyo la taliyhiisa koowaad <ref>عمر بن الخطاب: الفاروق القائد الطبعة الثانية سنة 1966، صفحة 145</ref>, Cumar isagoo eegaya xaalada muslimiinta wuxuu markii hore ka soo horjeeday dagaal in lala galo qabiilada Carabta ee diiday bixinta [[Sako|sakada]], Abuu bakar ayaase ku adkaystay go'aankiisa, oo yiri, "''Walaahi hadey ii diidaan xarig ay Nabiga scw u gudan jireen waa la dagaalamaa''" <ref>الوجيز في الخلافة الراشدة الطبعة الأولى سنة 2006، صفحة 13-14</ref>, waxaa ku dhintay [[Dagaaladii ridada]] ciidamo aad u badan oo qaar badan ahaayeen kuwii xifdisanaa [[Qur'aan|Qur'aanka]], Cumar oo ka cabsi qaba in [[Qur'aan|Qur'aanka]] wax ay ka lumaan ayaa u soo jeediyay Abuu bakar hal Musxaf inuu isugu geeyo Qur'aanka, Abuu bakar bilawgii aad ayuu ula yaabay soo jeedinta Cumar balse gadaal dambe ayuu uga qancay waxa uuna u xilsaaray [[Zeyd bin saabit|Zeyd bin Saabit]] kulminta Qur'aanka <ref>هيكل، مُحمَّد حُسين (1990م). ''الصِّدّيق أبو بكر'' (ط. الحادية عشر). القاهرة - مصر: دار المعارف. ص. 281-295.</ref>. Waxey xusayaan xogaha qaar in Abuu Bakar uu garsoore u magaacabay Cumar bin Khadaab <ref>كتاب "تاريخ الطبري" لمحمد بن جرير الطبري. المجلّد الرَّابع، ص50.</ref>, wuxuuna haayay Cumar xilkaas mudo sanad ah oo wax u soo dood taga uu waayay, markii dambana wuu iska cazilay <ref>كتاب "أخبار القضاة" لـ"محمد بن خليفة بن حيان" المعروف بـ"وكيع". المجلد الأوَّل، ص104.</ref>. === Magacaabista khaliif ahaan === Abuu Bakar jiradii uu ku dhintay intee haysay wuxuu isugu yeeray ragii saxaabada ugu waaweynaa isaga oona kala hadlay arinta khilaafada, waxeyna u daayeen isaga inuu soo xulo murashax <ref>التاريخ الإسلامي، 9/ 258</ref>, ka dib wuxuu ka wareestay '''Cumar''', dhammaantood wey wada amaaneyn kartidiisa iyo dadnimadiisa, inkastoo xoogaa adadeegiisa ay cabsi ka muujiyeen, Abuu bakar ayaase ku dajiyay oo dhahay «''Hada ani ayuu i arkaa, haduuse xilka qabto wuu is badali doonaa wax badana wuuu iska dhaafi''» <ref>عمر بن الخطاب: الفاروق القائد الطبعة الثانية سنة 1966، صفحة 90</ref> intaas kadib [[Abu Bakr|Abuu bakar]] wuuxuu wacday [[Cusmaan bin Cafaan]] si uu uga qoro dardaarankiisa <ref>الكامل في التاريخ – المجلد الثاني 1979، صفحة </ref>, wuxuuna u dhignaay sida tan:- <blockquote> Bismilaahi Raxmaani Raxiim. Kani waa dardaaranka Abuu Bakar bin Abii Quxaafa, waqtigiisii ​​ugu dambeeyay ee aduunyada, iyo bilowga safarkiisa aakhiro; waa waqti uu gaalaka rumaynayo, daalimkana yaqiininayao, beenlowgana uu qiraayo runta. waxaan u magacaabay Cumar bin Khadaab inuu noqdo beddelkayga, Haddaba maqla oo addeeca. Anigana dadaal kama gaabsan Alle, rasuulkiisa, diintiisa, nafteyda iyo idinkaba, Hadduu cadaalad ku dhaqmo, waa sidaan u filaayay kuna aqaanay. haduuse leexdo qof walba wuxuu lee yahay wuxuu shaqeystay, aniguna wanaag lee rabay, laakiin ma ogaan karo wixii mustaqbalka ah. Si kastaba ha ahaatee, kuwa xumaha fala wey ogaan doonaan aakhiro halka u dambeyn doonta <ref>(الذهبي،1987،ص117).</ref>. </blockquote> [[Cusmaan bin Cafaan|Cusmaan]] wuxuu u soo baxay dadkii oo ku dul aqriyay dardaarankaas oo ay dhammaantood ku wada raalli noqdeen, wuxuuna [[Abu Bakr|Abuu bakar]] si gaar ah ula dardaarmay Cumar Alle ka cabsiga inuu qabsado, talooyin badan ayuuna siiyay <ref name=":0">الكامل في التاريخ – المجلد الثاني 1979، صفحة 425</ref>. =Khilaafadiisa= {{Template:Khaliif}} [[Abu Bakr|Abuu bakar]] Wuxuu dhintay bisha [[Jumada al-thani|Jumaada-Aakhir]] 22<small>keed</small> sanadkii [[13H]], Cumar ayaana durba la wareegay xilkiisa oo buuxiyay booskiisa wuxuuna noqday khaliifka muslimiinta, waxa ayna siiyeen dadka beycadood. Cumar wuxuu dadka ugu balan qaaday khudbadiisa u horeysay inuu xaqa ilaalin doono, kuwa gardanna oo ku darnaan doono, halka kuwa dhowrsan iyo danyarta oo u jilcanaan doono. == Furashada Shaam == {{Main|Furashada Shaam}} [[Furashada Shaam|Furashada dhulka Shaam]] waxa ay soo bilaabatay xiligii [[Abu Bakr|Abuubakar]], kaas oo afar guutooyin ciidanka muslimiinta ah u kala diray diray [[Shaam]], ayagoo ayna la galeen Ciidankii Ruum dagaalo taxano ah oo guulo ka xaqiijiyeen, waxa ayna furteen magaalooyin badan oo [[Shaam]] ka tirsan, wuxuu Abuu bakar u soo wareejiyay [[Shaam]] Khaalid bin Waliid oo dhinaca [[Ciraaq]] ka dagaalamaayay, hogaanka guud ee ciidamada ayuuna ka yeelay, khaalid wuxuu ku jabiyay [[Imbiraadooriyada biriizanda|Ruum]] [[dagaalkii Ajnaadeyn]] ee dhacay [[Jumada al-awwal|Jumada Al-awal]] [[13H]] <ref>أبو عبيدة عامر بن الجراح، محمد حسن شراب، ص174-175</ref>. Cumar markuu khilaafada la wareegay wuxuu ugu horeyn hogaaminta ciidamada ka qaaday [[Khaalid bin Waliid|Khaalid]] isaga oona ku baddelay [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]], waxa uuna faray inuu kaalmeeysto Khaalid <ref>[//ar.wikisource.org/wiki/رسالة_عمر_بن_الخطاب_إلى_أبي_عبيدة_بن_الجراح رسالة عمر بن الخطاب إلى أبي عبيدة بن الجراح - ويكي مصدر] {{استشهاد ويب|مسار=http://ar.wikisource.org/wiki/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9_%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8_%D8%A5%D9%84%D9%89_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A9_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D8%AD|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=29 مايو 2020|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20140604174440/http://ar.wikisource.org/wiki/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9_%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8_%D8%A5%D9%84%D9%89_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A9_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D8%AD|تاريخ أرشيف=4 يونيو 2014|حالة المسار=bot: unknown}}</ref>. Waxey Taariikhyahanada sheegaan fariinta Cumar inay soo gaartay [[Shaam]] ayadoo muslimiinta ku juraan dagaal, balse dagaalka koo ahaa ma [[Dagaalkii yarmuuk|Dagaalkii Yarmuuk]] baa mise waa Go'doominta Dimishiq? taa ma ayna isku raacin. [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] ayaa hogaamiyay Dagaalkii fixla oo muslimiinta ku jabiyeen Ruum ayagoo ka dilay kumanaan oo ku juro talyahood Saqlaar<ref>الكامل في التاريخ – المجلد الثاني 1979، صفحة 430</ref><ref>أبو عبيدة عامر بن الجراح، محمد حسن شراب، ص181-182</ref> Ka dib waxey muslimiinta ka go'doomiyeen [[Dimishiq]] dhicyadeed dhan, [[Khaalid bin Waliid|khaalid]] ayaa dagay albaabka bari, Abuu Cubeyda wuxuu degay albaabka jaabiya, [[Camar bin caas|Camar bin Caas]] wuxuu dagay albaabka Tuumaa, Yaziid bin Abii Sufyaan wuxuu dagay albaabka Al-Saqiir, [[Shuraxbiil bin xasana]] wuxuu dagay albaabka Faraadiis afar bilood ayuu go'doonka socday, [[Khaalid bin Waliid]] ayaa albaabkiisa xoog ku soo galay, dadkii magaalada markey arkeen waxey u fureen muslimiinta Albaabada kale Abuu Cubeyda ayeena ka dalbeen hishiis wuuna ka yeelay <ref>{{استشهاد بكتاب|الأخير=الطبري|الأول=أبو جعفر محمد بن جُرير|وصلة مؤلف=الطبري|عنوان=[[تاريخ الطبري|تاريخ الرُسل والمُلوك]]، جـ 3|سنة=[[1960]]|ناشر=[[دار المعارف]]، تحقيق محمد أبو الفضل إبراهيم|مكان=[[القاهرة]]-[[مصر]]|صفحة=440}}</ref>, Magaalada qaarkeed ayaa lagu furtay halka qaarka kale lagu furtay xoog. Waxeyna ku beegneed furashadeed 15 [[Rajab]] sanadkii [[14H]]<ref>[http://islamstory.com/ar/فتح_دمشق_فتح_الشام انظر أيضاً: فتح دمشق - موقع قصة الإسلام] {{Wayback|url=http://islamstory.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%AD_%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82_%D9%81%D8%AA%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%85 |date=20161226173418 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226173418/http://islamstory.com:80/ar/فتح_دمشق_فتح_الشام|date=26 ديسمبر 2016}}</ref> Waqtigii qaboobaha markii laga baxay Abuu Cubeyda iyo khaalid waxey u dhaqaaqeen [[Ximsa]], waxeyna dhax ku sii furteen [[Baclabek]], markey gaareen [[Ximsa]] dadka magaalada ayaa la galeen hishiis Abuu Cubeyda ayaana u qoray amaan <ref name=":03">أبو عبيدة عامر بن الجراح، محمد حسن شراب، ص282-283</ref>. === Dagaalkii Yarmuuk === [[Hiraqla]] imbiraadoorka Ruum wuxuu fadhigiisa ka yeeshay magaalada [[Andaakiya]], ciidan badan oo 120 kun kor u dhaafaya ayuuna aruurshay, kuwaas oo isugu jira Carabta kirishtanka ah, Arman iyo reer Ruum, waxaana hogaaminaayay Tudraaq walaalka [[Hiraqla]] iyo janaraal Maahaan. [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] wuxuu isku keenay dhamaan qeybaha ciidamada, waxa uuna madax uga dhigay [[Khaalid bin Waliid|Khaalid bin waliid]], garabka bidix [[Yaziid bin abii Sufyaan|Yaziid bin Abii Sufyaan]] ayaa hogaamiye looga dhigay, halka [[Camar bin caas|Camar]] garabka mid uu hogaaminaayay, waxaa dhex maray labada ciidan [[Dagaalkii Yarmuuk]] [[15H]], kaas oo ahaa mid masiiri ah oo lagu kala baxay, wuxuu socday 6 maalin oo jilbaha leys ku dhigtay, Markii dambe ciidanka ruum ayaa lagu jabiyay <ref>اليرموك والفتح العمري الإسلامي للقدس الطبعة الأولى سنة 2002، صفحة 187</ref>, oo laga dilay lixdan kun qiyaastii, halka muslimiinta ka shahiideyn 3,000. Wixii ka dambeeyay dagaalkaas Muslimiinta waxey dhameestireen [[Furashada shaam|Furashada Shaam]], awoodii Ruum ayaana yaraatay, [[Xalab]], [[Andaakiya]], [[Qinnasriin]], iyo dhamaan magaalooyinka Shaam waxey soo galeen gacanta muslimiinta<ref>الطريق إلى دمشق الطبعة الثالثة سنة 1985، صفحة 516-519</ref>. === Furashada Qudus === Ciidankii uu Camar bin Caas hogaaminaayay waxey go'doomiyeen magaalada barakeysan ee [[Qudus]], Mudo ka dib wuxuu baadarigii magaalada haystay dalbaday khaliifka inuu yimaado oo magaalada u gacan galiyo. Cumar wuxuu kala tashaday saxaabada arintaan, [[Cusmaan bin Cafaan|Cusmaan]] iyo koox kale waxey qabeen in uusan aqbalin warkooda, [[Cali]] ayaa se ku sheegay wax dhib inay ku jirin dalabkooda<ref>اليرموك والفتح العمري الإسلامي للقدس الطبعة الأولى سنة 2002، صفحة 245</ref>, wuxuuna u baxay Cumar Shaam bisha [[Rabic al-awwal|Mowliid]] [[16H]], markii Jaabiya uu yimid baa waa soo dhaweeyay madaxdii ciidamada sida [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]], [[Camar bin caas|Camar bin Caas]] iyo [[Yaziid bin Abii Sufyaan]] <ref>أكرم (2004)، ص.434.</ref>, waxa ayna xusayaan xogaha inuu Cumar saarnaa rati ay isku beddelayeeen asiga iyo gacan yarihiisa, halka dharkiisa ahaayeen suuf, [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] iyo madaxdii kale waxey isku dayeen inay libis qurxoon iyo gaari fiican siiyaan si qof madax ah oo ugu muuqdo cadawga agtiisa balse Cumar wuu ka diiday <ref>الفتوح” لابن أعثم (1/226)</ref> waxa uuna la kulmay baadarigii oo kala wareegay furayaasha magaalada, asigoona u qoray dadka degaanka hishiis uu amni ugu siiyay diintooda, naftooda, hantidooda iyo goobaha cibaadadooda, Waxeyna ahayd dhacdadaan [[16H]]<ref>أبو عبيدة عامر بن الجراح، [[محمد حسن شراب]]، ص205</ref>, ka dib Cumar wuxuu abbaaray halka dhagaxii laga dheelmiyay Nabiga scw iyo mixraabka Nabi Daauud halkaas ayuuna ku tukaday <ref>الطريق إلى دمشق الطبعة الثالثة سنة 1985، صفحة 527</ref>. === Daacuunkii Camwaas === Sanadii [[18H|18aad Hijrada]] waxaa ka dilaacay dhulka [[Shaam]] daacuun aad u halis badnaa oo loogu magac daray "'''''[[Daacuunkii camwaas|Daacuunkii Camwaas]]'''''", [[Cumar (saxaaba)|Cumar]] xilligaas wuxuu ku haminayay inuu [[Shaam]] aado mar kale, Sarga meesha la dhaho markuu soo gaaray ayaa waxaa ka hor yimid [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] iyo talyaashii ciidanka oo ku war galiyeen warka daacuunkan, [[Cumar (saxaaba)|Cumar]] ayaa saxaabada kala tashaday sidii la yeeli lahaa balse way is khilaafeen oo meel iskuma raacin, markaas buu[[Cumar (saxaaba)|Cumar]] laabsho iclaamiyay, [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] ayaa ku dhahay "''<big>ma qadarka ilaahay aa laga cararaa?"</big>'' [[Cumar (saxaaba)|Cumarna]] wuxuu ugu jawaabay; "''<big>Fiicnaan</big> <big>la haydaa inuu hadalkaa qof kale dhaho Abuu Cubeydow. Haa qadarka ayaa ka carareynaa qadarka ayaana u carareynaa</big>''" [[Cabdiraxmaan bin Cawf|Cabdi Raxmaan bin Cawf]] oo meesha ka maqnaa ayaa gadaal ka yimid wuxuuna sheegay inuu haayo xadiis uu Nabiga scw ku yiri "'''Hadaa maqashaan meel uu daacuun ka dhacay yaa la galin, haduu ka dilaaco idinkoo ku suganna yaa laga bixin'''" intaas ka dib Cumar ilaahay ayuu ku mahdiyay wuuna [[Daacuunkii camwaas|laabtay]] <ref>[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=3206&idfrom=10463&idto=10474&flag=0&bk_no=52&ayano=0&surano=0&bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب الطب، باب ما يذكر في الطاعون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829064259/http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=52&ID=3206&idfrom=10463&idto=10474&bookid=52&startno=1|date=29 أغسطس 2016}}&lt;nowiki&gt;</ref> Daacuunka wuxuu si xun ugu faafay guud ahaan [[Shaam]] isaga oo galaafsaday nolosha kumanaan ciidanka muslimiinta ah oo ay ku jiraan haldoorkii saxaabada iyo madaxdii ciidamada sida [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] hogaamiyihii [[Shaam]] iyo [[Mucaad Bin Jabal|Mucaad bin jabal]]<ref>ابن الأثير، علي بن أحمد بن أبي الكرم. الكامل في التاريخ، الجزء الثاني، صفحة: 558. دار بيروت ودار صادر - بيروت (1967)</ref>. Cumar aad buu ugu cabsi qabay [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda]] oo si kasta ayuu isugu dayay inuu ka saaro [[Shaam]], laakin Abuu Cubeyda wuu iska dhaga tiray ilaa uu daacuunkii u dhintay <ref>البداية والنهاية، ابن كثير، دار عالم الكتب، 1424هـ - 2003م، ج10 ص42 نسخة محفوظة 11 سبتمبر 2016 على موقع واي باك مشين.</ref> == Furashada Masar == {{Main|Furashada Ciraaq iyo Faaris}} Wuxuu ahaay [[Camar bin caas|Camar bin Caas]] inuu u soo bandhigay [[Cumar (saxaaba)|Cumar]] [[Furashada Masar]] oo aad ugu celceliyay in loo fasaxo, [[Cumar (saxaaba)|Cumarna]] wuu ka ogolaaday markii dambe <ref>فتح مصر للمؤرخ الفريد بتلر ص 196، النسخة الإنجليزية. نسخة محفوظة 24 أكتوبر 2014 على موقع واي باك مشين</ref>, waxa uuna ku daray ciidan 3,500 ah, [[Camar bin caas|Camar]] wuxuu dhex jeexay [[Saxaraha siinaay|Saxaraha Siinaay]] ilaa uu ka gaaray magaalada [[Caraa'ish]] [[Ciid al-Adxaa|Ciidul-Adxa]] sanadkii [[18H]] <ref>بن عبد الحكم، أبو القاسم عبدُ الرحمٰن بن عبد الله عبدُ الحكم بن أعيُن القُرشيّ المصريّ؛ تحقيق: مُحمَّد الحُجيري (1416هـ - 1996م). ''فُتُوح مصر وأخبارها'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: دار الفكر. ص. </ref>, waxa uuna helay ciidamada Ruum oo faarujiyeen, wuu ka tagay wuxuu gaaray Farmaa mudo laba bilood ayuu go'doomiyay ilaa markii dambe uu ka qabsaday 19ka [[Muxarram]] [[19H]] <ref>ياقوت الحموي (1995م). ''معجم البلدان، الجزء الخامس عشر'' (ط. الثانية). بيروت - لبنان: دار صادر. ص. 262.</ref> wuu socday hadana dhanka [[Balbiis]] ayuu abbaaray, ilaalada Ruum ee magaalada ayaa kala hor yimideen dagaal, waxaana joogay magaalada Romaanoosa gabadha talyaha [[Masar]] iyo [[Ardabuun]], balse Ciidanka muslimiinta ayaa ku guuleysteen inay galaan [[Balbiis]] bil ka dib <ref>تقي الدين المقريزي (1418 هـ). المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار، الجزء الأول (ط. الأولى). بيروت - لبنان: دار الكتب العلمية. ص. 340.</ref>. [[Camar bin caas|Camar bin Caas]] wuxuu gaaray [[dhufeyska Baalibyoon]] oo aad u adakaa, [[Muqowqis]] talayalha [[Masar]] ayaa dagaalka yimid <ref>أبو عمرو الكندي؛ تحقيق: محمد حسن محمد حسن إسماعيل، وأحمد فريد المزيدي (1424 هـ - 2003م). ''كتاب الولاة والقضاة'' (ط. الأولى). بيروت - لبنان: دار الكتب العلمية. ص. 8.</ref>, mudo isbuucyo ayee dagaalameen natiijo la'aan, kadib Camar wuxuu ka dalbay Amiirka muminiinta Cumar bin khadaab inuu gurmad dheeri u soo diro, waxaana loo soo diray ciidan labo iyo toban kun ama toban kun ah oo ay ku jiraan [[Saxaabi|saxaabada]] waaweyn sida [[Zubeyr bin Cawaam R.C|Zubeyr bin Cawaam]] [[Cabaada bin Saamit]] iyo [[Miqdaad bin aswad|Miqdaad bin Aswad]] <ref>البلاذري (1988م). ''فتوح البلدان، الجزء الأول''. بيروت - لبنان: دار ومكتبة الهلال. ص. 314.</ref>, waxa ayna muslimiinta kaga guuleesteen [[Imbiraadooriyada biriizanda|Ruum]] [[Dagaalkii Ceynu Shamsi]] <ref>بتلر، ألفرد؛ ترجمة وتحقيق: محمد فريد أبو حديد بك (1990). ''فتح العرب لمصر'' (ط. الأولى). القاهرة - مصر: مكتبة مدبولي. ص. 260 - 263، 265.</ref>, xaalada ayaana ku sii adkaatay ciidankii ku go'doonsanaa [[Dhufeyska baalibyoon|dhufeyska Baalibyoon]], Muqowqis wuxuu bilaabay wado hadalo inuu la furo Camar, asna wuxuu u khiyaar galiyay islaamid ama jisyo hadii kale dagaal, Muqowqis ayaana ogolaaday inuu jisyada bixiyo amaanna la siiyo <ref>39] طقوش، محمد سهيل (1424 هـ - 2002م). تاريخ الخلفاء الراشدين: الفتوحات والإنجازات السياسية (ط. الأولى). بيروت - لبنان: دار النفائس. ص. 150. ISBN:9953181012. مؤرشف من الأصل في 8 أغسطس 2020.</ref>, sidii ayee hishiis ku kala saxiixdeen, laakin markii lala wadaagay hishiiskan [[Hiraqla]] imbiraadoorkii [[Imbiraadooriyada biriizanda|Ruum]] ma uusan aqbalin wuxuuna casilay Muqowqis <ref>بتلر، ألفرد؛ ترجمة وتحقيق: محمد فريد أبو حديد بك (1990). فتح العرب لمصر (ط. الأولى). القاهرة - مصر: مكتبة مدبولي. ص. 292</ref> waxaa dib u cusboonaaday dagaalka balse mudo yar ka dib waxaa soo gaartay dhimashada [[Hiraqla]] <ref>العريني، السيد الباز (1989). ''تاريخ أوروپا - العصور الوسطى'' (ط. الأولى). القاهرة - مصر: دار النهضة العربية. ص. 137.</ref>, taasi oo niyad jabisay ciidankii ruum, [[Zubeyr bin Cawaam R.C|Zubeyr bin Cawaam]] iyo qaar muslimiinta ka mid ah ayaana uga boodeyn darbiga waxaana muslimiinta u suura gashay furashada dhufeyska, Camar ayaa u qoray amaan oo ku siiyay naftooda xoolahooda iyo kaniisadahooda <ref>محمد بن جرير الطبري؛ تحقيق محمد أبو الفضل إبراهيم (1387 هـ - 1967م). ''تاريخ الرسل والملوك، الجزء الرابع'' (ط. الثانية). القاهرة - مصر: دار المعارف. ص. 108 - 109.</ref>. === Furashada Alaskandariya === Camar isagoo idin ka helayo khaliifka ayuu weerar ku qaaday [[Askandariya]], waxa uuna uga tagay [[dhufeesyka baalibyoon|dhufeesyka Baalibyoon]] ilaalo yar uu hor kacaayay [[khaarija bin xudaafa|Khaarija bin Xudaafa]], mana uusan arkin intuu jidka ku sii jiray wax ciidan oo ka hory imaada, [[Askandariya]] waxey ahayd magaalo adag oo dhufeesyo waaweyn, ciidanka muslimiinta ayaa galiyay go'doon aad u daba dheeraaday, [[Cumar (saxaaba)|Cumar bin Khadaab]] ayaa daahsaday furashadeyda waxa uuna u qoray Camar inuu faro dadka niyada inay wanaajiyaan ayna muujiyaan sabar ilaahayna ay ka baryaan guusha <ref>ابن عبد الحكم، أبو القاسم عبدُ الرحمٰن بن عبد الله عبدُ الحكم بن أعيُن القُرشيّ المصريّ؛ تحقيق: مُحمَّد الحُجيري (1416هـ - 1996م). ''[[فُتُوح مصر وأخبارها]]'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: دار الفكر. ص. 162 - 163.</ref>, Ciidanka muslimiinta ayaa macnawiyaatkooda kor noqotay, waxeyna ku guuleesteen inay furtaan magaalada bilaawga bisha [[Muxarram|Sako]] sanadkii [[21H]] waxaase lagu muransan yahy qaabka ay Muslimiinta ku furteen magaalada, ma hishiis buu ahaa mise xoog, si kastaba ha ahaatee camar wuxuu siiyay reer [[Askandariya]] amaan la mid ah kii uu siiyay [[Masar]] inteyda kale <ref>المقريزي، أبو العبَّاس تقيُّ الدين أحمد بن عليّ بن عبد القادر الحُسيني العُبيدي (1418هـ). ''المواعظ والاعتبار في ذكر الخطط والآثار، الجُزء الأوَّل'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: دار الكُتُب العلميَّة. ص. 165.</ref>, furshada Askandariya ka dib waxey [[Imbiraadooriyada biriizanda|Boqortooyada Ruum]] weysay guud ahaan [[Masar]], waxaana [[Masar]] u bilaawday bog cusub oo Taariikda ka mid ah <ref>بتلر، ألفرد؛ ترجمة وتحقيق: مُحمَّد فريد أبو حديد بك (1990). ''فتح العرب لِمصر'' (ط. الأولى). القاهرة - مصر: مكتبة مدبولي. ص. 334 - 343,</ref>. == Furashada Liibiya == Camar markii uu ka soo dhamaaday Masar wuxuu u dhaqaaqay gobolka Barqa (maanta bariga [[Liibiya]]) waxa ayna ku furteen ciidankiisa si basiid ah [[22H]] <ref name=":1">] الكامل في التاريخ – المجلد الثالث 1979، صفحة 25-26</ref>, Ka dib wuxuu aaday [[Triboli|Daraabulis]] oo galiyay go'doon mudo bil ah, iska caabin adag ayuuna kala kulmay, intuu go'doonka socday wuxuu u diray [[Cuqba bin caamir|Cuqba bin Caamir]] iyo qaar ciidanka ka mid ah furashada gobolka [[Fazaan]], waxey furteen [[Ajdaabiya]] weey sii socdeen ilaa ay gaareen magaalada [[Zuweyla]] oo ahalkeeda hishiis la galeen, qaar muslimiinta ka mid ah ayaa ka boodeyn dhufeyska [[Triboli|Daraabulis]] ayaga oo ku qeyliniya "'''Allahu''' '''Akbar'''" ciidankii Ruum ee difaacayay magaalada ayaa isku naxeen oo u ordeen doomaha badda u yaalay weyna ku carareen, Camar iyo ciidankiisa ayaana magaalada gudaha u galay <ref name=":1" />. Camar wuxuu ka dalbay khaliifka [[Cumar (saxaaba)|Cumar]] inuu sii wado furashooyinka oo meel dheer gaarsiiyo laakin khaliifka wuu diiday. == Furashada Ciraaq iyo Faaris == Xaalka [[Boqortooyada Faaris]] ma uusan fiicnayn tan iyo markii ay dileen [[Kisraa]] 628<small>dii</small>, waxaana mudo gaaban crashiga fuulay boqoro tiro ah, [[Abu Bakr|Abuu bakar]] si uu uga faaideysto wuxuu u diray [[Ciraaq]] [[Khaalid bin Waliid]] sanadii [[11H]], [[Khaalid bin Waliid|Khaalid]] wuxuu la galay Faaris dagaalo badan oo ugu dambeeyay [[dagaalkii Firaad]] ee dhacay bisha [[Shacbaan]] [[12H]] wuuna uga guuleystay dhamaan daagaaladiisa, dhulka [[Ciraaq|Ciraaqna]] gebi ahaantiisa waxa uu gacanta u galay muslimiinta, waxaase loo wareejiyay [[Khaalid bin Waliid|khaalid]] iyo badanaa ciidankiisa dhanka [[Shaam]] si ay u xoojiyaan garabkaas <ref>Al-bidaaya wann nihaaya, ibni kasiir, bogga: 105</ref>. Dhanka Faaris waxaa ka soo baxay taliye awood badan oo [[Rustum]] la yiraahdo kaas gacan bir ku qabtay xukunka, misna usoo celiyay nadaamkiisa, [[Musanaa bin Xaarisa Al-Sheybaani|Musanaa]] oo ahaay talyihii muslimiinta ku hartay [[Ciraaq]] wuxuu walwal ka muujiyay is badaladan cusub, dhanka [[Madiina Al-munawara|Madiina]] ayuuna soo aaday si uu gurmad uga helo khaliifka, hase yeeshee markii uu soo gaaray wuxuu helay [[Abu Bakr|Abuu Bakar]] oo sii dhimanaya, waxa uuna ugala dardaarmay Cumar isaga oo leh "<small>''hadii aan dhinto yaadan galabeysan jeer aad dagaalka Ciraaq ku boorido dadka, oo Musanna aad ciidan ku darto, haddii uu Alle idiin furo Shaamna, ciidankii Khaalid ku celi Ciraaq''</small>' ". Markii la dugay Abuu bakar Cumar wuxuu durba iclaamiyey kulan deg deg ah oo [[Masjidka Nabiga|masjidka]] laysugu imaanayo, waxa uuna ugu baaqay dadka ka qeb galka dagaalada Ciraaq, hase ahaatee cidi mayna ajiibin oo carabtu aad ayee uga heybeesan jiraan Boqortooyada Faaris mana jeclayn la dagaalankood <ref>الطبري، أبو جعفر مُحمَّد بن جُرير؛ تحقيق مُحمَّد أبو الفضل إبراهيم (1387هـ - 1967م). ''تاريخ الرُسل والمُلوك، الجُزء الثالث'' (ط. الثانية). القاهرة - مصر: دار المعارف. ص. 444 - </ref>, Cumar Wuxuu qaatay go'aan ahaa in qabiilada [[Carabta]] ee horey u ridowday kuwaas oo Xiligii Abuu bakar aan qeyb ka ahayn jihaadka lagu soo daro ciidamada <ref>إبراهيم، أيمن (1998م). ''الإسلام والسُلطان والملك'' (ط. الأولى). القدس - فلسطين: دار الجُندي للنشر. ص. 145.</ref>, qabiiladii waxay si xamaasi leh ugu biireen dagaalka waxaana soo aruurtay 7kun oo askari, waxa uuna Cumar mdax uga dhigay Abuu Cubeyda Al-Saqafi oo ahaa ninkii ugu horeeyay ee ajiibay dhawaqa jihaadka. [[Rustum]] dahnkiisa waxaa uu bilaabay kicinta dadyowgii ku hoos noolaa muslimiinta dhulal badan oo horey Muslimiinta u furteen ayaana gacantood ka baxay, sidoo kale ciidamo xoogan ayuu u soo diray cirbtirka muslimiinta, ciidankaan oo labo qeyb kala ahaa ayaa waxaa kala hoggaaminayey taliye la dhaho Jaabaan iyo mid kale oo Narsii loogu yeero, taliyahaan dambe waxa uu ciidankiis dejiyey magaalada Kaskar oo dhex dhacda webiyada [[Furaat]] iyo [[Dijla]], halka ciidankii Jaabaan ay ka gudbeen magaalada [[Xiira|Xiira,]] waxeyna isku heleen ciidankii Abuu Cubeyd goob la dhaho Numaariq bishii [[Shacbaan]] sanadii [[13H]], meesha waxaa ku dhex maray dagaal aad iyo aad u daran oo ugu dambeyn lagu jabiyay ciidankii Faaris oo xitaa taliyhii hogaaminaayay ciidankood laftirkiis wuxuu ku dhacay gacanta muslimiinta, laakin waxuu qayaamay ninkii soo qafaashay markaasuu iska sii daayey. Dabeetana Abuu Cubeyd waxuu daba kacay raadka kuwii jabay oo uu wax badan ka laayey, maal badanna ka ritay, siduu u eryanayey ayayna ka dul dhaceen xeradii Kaskar ee ciidankii Narsii. Rustum ayaa ahaa inuu diyaariyey ciidan kale oo uu madax uga dhigay nin la oran jiray Jaalinuus, si uu dhanka Narsii ugu soo diro gurmad ahaan. Haddaba markii uu Abuu Cubeyd arrintaa ka war helay ayuu ku deg degay inuu weerar culus ku qaado Narsii ka hor intuusan soo gaarin ciidanka Jaalinuus. Markaasuu weeraray, waxaana dhex maray dagaal culus oo lagu jebiyey ciidankii Narsi, kadibna Abuu Cubeyd iyo Jaalinuus baa waxay isku heleen goob la yiraahdo Baaruusimaa, waxaana ku dhex maray dagaal durtaba lagu jebiyey Jaalinuus iyo ciidamadiisii oo uu weliba la socday Narsii, waxayna rad ku galeen magaalladoodii [[Madaa'in]]. Waxay muslimiinta ka helayn dagaaladaan qaniimo iyo hanti tiro badan, Abuu Cubeyd ayaana uga diray khumuska Cumar bin Khadaab. === Dagaalkii Buundada iyo jabka muslimiinta === Waxaa qaadan waay ku noqotay [[Rustum]] jabka gaaray ciidankiisa, aad ayuuna u carooday wuxuuna mar kale soo diray ciidan 12 kun dhan oo wehliyaan maroodiyo tababaran, waxaana hoggaaminayo Bahmas Jaadaweyhi, waxuuna usoo dhiibay calanka lagu magacaabo Darfash Kabyaan iyo raayada [[Kisraa]], debeetana waxey u dhaqaaqeen dhankii Muslimiinta iyo ciidamadii Abuu Cubeyd, waxaana labada qola kala dhex galay [[Furaat|webiga Furaat]], Faarisiintii ayaa ku dhahayn Abuu Cubeyd:" Inoo soo gudba ama aanu idiin soo gudubna? Muslimiintii waxey ku yiraahdeen amiirkoodii:" ''Amar ha inoosoo gudbaane''<nowiki>''</nowiki>. Waxuuse ugu jawaabay:" ''Nagama'' ''jeclo geerida, innaga ayaana u gudbeyna''<nowiki>''</nowiki>. Kadib way u gudbeen, waxayna isku heleen goob ciriiri ah, oo dagaal darani ku dhex maray, kaasoo horey aysan Muslimiinta isagoo kale ugu tashan una arag, maroodiyaasha ayaa ugu sii darnaa oo argagax ku riday fardaha Muslimiinta misna ka hor istaagtay fardooleyda gelida dagaalka, Faarisiintuna waxey oodda uga qaadeen gamuuno oo ay halkaas kaga laayeen tiro badan, markaasuu amiirka ciidankii Muslimiinta Abuu Cubeyd amray in marka hore la laayo maroodiyaasha, wuxuuna qaatay seeftiisa isagoo la aaday dhanka maroodi weyn oo cad kaasoo hoggaaminayey maroodiyaasha, wuxuuna uga dhuftay seefta gacantiisa dheer oo xanuunjiyey, markaasuu maroodigii aad u qeyliyey suu Abuu Cubeyd ku joog-joogsaday ilaa uu ka dhintay <ref>البلاذريّ، أحمد بن يحيى بن جابر بن داود (1988م). فُتوح البُلدان، الجزء الثاني. بيروت - لُبنان: دار ومكتبة الهلال. ص. 308.</ref>. Waxaana gadaashiis qabtay hoggaanka ciidanka ilaa 7 amiir oo horey uga sii dardaarmay Abuu Cubeyd, kuwaas oo dhamaanto ku shahiideyn dagaalka, Amiirka sideedaad waxaa noqday [[Musanaa bin Xaarisa Al-Sheybaani|Musanna bin Xaarisa bin Al-Sheybaani]] oo garwaaqsaday guuldarada wuxuuna isku dayay badbaadinta haraadiga ciidanka, laakin mid kamid ahaa ciidankii oo xamaasad qaaday ayaa jaray buundada, waxeyna Muslimiintii galeen xaalad adag, niyad jabkoodii waxuu dhalay inay in badan oo kamid ah cadawgu laayo, in kaloo badanna ay webigii ku hafteen. Xitaa Musanaa laftirkiis dhaawac daran ayaa soo gaaray balse ugu dambeyn wuu hagaajiyay buundada isaga iyo intii hartayna dib ayee u gurteen <ref>قادة فتح العراق والجزيرة الطبعة الثالثة سنة 1977، صفحة 40-41</ref> Waxaa la sheegaa qasaaraha ciidankii Muslimiinta ee maalintaas inuu aad u sareeyay oo kala bar ciidankii waa la laayay waxaana webiga ku hafteen ku dhawaad 4000. Tirada inta badbaaday waxaa lagu sheegay 2,000 waxeyna kala noqdeyn kuwo iyagu jiha ay u socdaan garan waayey iyo kuwa toos u abaaray dhanka [[Madiina Al-munawara|Madiina]] iyo Amiirkii Mu'miniinta. Warka dhacdadan markii [[Madiina Al-munawara|Madiina]] uu gaaray Cumar ma uusan canaanan kuwii soo jabay ee ka dul dhacay Madiina, bal waxuuba ku qaabilay waji sami iyo soo dhaweyn isagoo yiri:" ''Waa aniga kan aad xaggiisa soo ciirsateen, waxaanna lama dhaho dib jeedin'''<nowiki/>' <ref>[http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=156837&bk_no=334&startno=6 تاريخ الطبري - الطبري - ج 2 - الصفحة 643] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018201526/http://library.islamweb.net/hadith/display_hbook.php?indexstartno=0&hflag=1&pid=156837&bk_no=334&startno=6|date=18 أكتوبر 2018}}</ref>. Cumar wuxuu sida ugu dhaqsiyaha leh ku bilaabay ololo gurmad oo lagu saacidayo ciidanka Musanaa, waxaana ajiibay baaqiisa qabiiladii Carabta oo soo aruuriyeen 4000 oo askari, rag saadaaddii Muslimiinta ah sida Jariir bin Cabdillaahi Al Bujali ayaana qeyb ka ahaa ciidankaan, [[Musanaa bin Xaarisa Al-Sheybaani|Musanaa]] dhankiisa waxaa uu gurmad ka dalbay Carabtii ka ag dhaweyd [[Ciraaq]], iyagiina wey soo direen, sidaas ayuuna ku helay xoogaa ciidan ku filan Faarisiintii ayaga kamayna faaideysan guushii ay ka gaareen dagaalkii hore, oo waxaa soo noqday khilaafkii ka dhexeeyay iyo xasilooni daridii hore, waxeyse ku baraarugeen Muslimiintii oo ciidamo cusub la timid, markaasee khilaafkii intay meel iska dhigeen bey diyaarsheen ciidan 12 kun ah oo horkacaayo Mahraan bin Baadaan tailye la dhaho <ref name="البُويب">{{استشهاد بكتاب|مؤلف1=[[البلاذري|البلاذريّ، أحمد بن يحيى بن جابر بن داود]]|عنوان=[[فتوح البلدان|فُتوح البُلدان]]، الجزء الثاني|صفحة=254 - 255|سنة=[[1988]]م|ناشر=دار ومكتبة الهلال|مكان=[[بيروت]] - [[لبنان|لُبنان]]}}</ref>. Waxaana dhex maray ayaga iyo ciidankii Musanaa Dagaalkii Buweyb ee dhacay 12''ka'' bisha [[Ramadaan]] sanadii [[13H]], jab aad u foolxun ayaana ku dhacay ciidankii Faarisiinta, si ba'anna waa loo xasuuqay, Mahraan ayaana ka mid ahaa dadkii looga dilay dagaalka, ciidankii Muslimiinta ayaana raacdeysanayay labo maalmood dhan oo dilayeen misna qafaalanayey <ref name="البُويب" />. === Dagaalkii Qaadisiya iyo dhacdooyinkii xigay === Guuldaradaan u dambeeysay waxey u saameysay [[Boqortooyada Faaris]] si aan horey loo arag, madaxdooda ayaana isugu yimid shir degdeg ah waxeyna u doorteen boqor cusub [[Yazdajrid]] oo qoyska [[Kisraa]] ka soo jeeday <ref>بيضون، إبراهيم (1979م). ''ملامح التيَّارات السياسيَّة في القرن الأوَّل الهجريّ'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: دار النهضة العربيَّة. ص. 53 - 54.</ref>, [[Sacad bin Abii Waqaas|Rustumna]] waxaa loo soo jeediyay cambaareyn kulul sida uu muslimiinta u wajahay, misna waxaa lagu amray dagaal weyn inuu ku qaado muslimiinta waliba uu isaga qudhiisa hogaaminayo, Guud ahaan deegaanada Faaris ayaana laga bilaabay ololaha dagaalkan masiiriga ah waxaana la galiyay xaalad degdeg ah. Musanaa dhaawacii ka soo gaaray dagaalkii buundada ayuu aad ula liitay, wuxuuna dib uga bixiyay ciidanka muslimiinta deegaanadii hore, kadib markey hishiisyada uga baxeen dadyowgii ku hoos noolaayeen <ref>ابن كثير: البداية والنهاية، ج9، ص: 613</ref>, Cumar isna markii uu ogaaday arintan soo korortay wuxuu faray qabiilada iyo madaxdii Muslimiinta ee deegaanada in qof kasta oo heli kara hub ama [[faras]] ama wax un hiil tara la keeno si loo wajaho quwada Faaris <ref>الطبري. تاريخ الرسل والملوك، ج3، ص: 479</ref>, waxa uuna helay ciidan 6 kun ah, si kastaba ha ahaatee Cumar rai'yigiisa wuxuu ahaay inuu asiga markaan hogaamiyo ciidamada, waxaase ka leexiyay rai'yigaaas [[Cabdiraxmaan bin Cawf|Cabdi Raxmaan bin Cawf]] oo soo jeediyay [[Sacad bin Abii Waqaas]] inuu u dhiibo hogaaminta ciidamada <ref name="البداية-14">[https://ar.wikisource.org/wiki/البداية%20والنهاية/الجزء%20السابع/سنة%20أربع%20عشرة%20من%20الهجرة ابن كثير الدمشقي: البداية والنهاية، الجزء السابع، سنة أربع عشرة من الهجرة] على [[ويكي مصدر]]</ref>, Cumar sidii buu ugu dhiibay Sacad hogaaminta, wuuna la dardaarmay isagoo ku leh "''<big>Haku sirman in lagu yiraahdo waa abtigii Rasuulka Scw iyo saaxiibkiis, Illaahay xumo kuma tir tiro xumo kale, ee waxuu ku tir tiraa xumuhu wanaagga</big>",'' sidoo kale waxaa uu siiyay talooyin quseeya dagaalka, wuxuuna ka dalbay mar walba warkiisa joogto inuu ugu soo gudbiyo, ugu dambeyna waa uu sii sagootiyay isagoo Alle nasri iyo guul uga weydiinayo inuu ka siiyo cadawgooda. Horaantii sanadka [[14H]] ayuu [[Sacad bin Abii Waqaas|Sacad]] gaaray [[Ciraaq]] wuxuu helay [[Musanaa bin Xaarisa]] oo dhintay, ciidankii muslimiinta ayuu isku habeeyay, wuxuuna ahaa xaalad walba oo soo kororta mid la socodsiinayo [[Cumar (saxaaba)|Cumar]], wuuxuu Cumar gadaal uga soo diray gurmad ahaan ciidamo oo watay [[Haashim bin Cutba]] iyo rag kale oo ka mid yihiin [[Mugiira bin Shucba]], [[Qacqaac bin Camar]] iyo [[Qeys bin Makshuux]] oo dhinaca [[Shaam]] yimideen <ref>اليعقوبي، أبو العبَّاس أحمد بن إسحٰق بن جعفر بن وهب بن واضح؛ تحقيق: عبدُ الأمير مُهنَّا (1993م). ''تاريخ اليعقوبي، الجزء الثاني'' (ط. الأولى). بيروت - لُبنان: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات. ص. 144.</ref>, sidoo kale [[Duleyxa bin Khuweylid]] iyo qabiilkiis [[Banuu Asad]] ayaa ku soo biireen, isku soo wada duub Sacad ciidan 30 kun ama 36 kun ah ayaa isugu aruurtay Qaadisiya, [[Rustum]] ciidankiisa waxey gaarayeen 120,000, iyo 70 [[Maroodi|maroodiyo]] ah <ref>معركة القادسية. ناصر بن محمد الأحمد. تاريخ الولوج 28-06-2012. نسخة محفوظة 29 نوفمبر 2014 على موقع واي باك مشين</ref>. waxaana qeyb ka ahaa talyaashii ugu khibrada badnaay dawladood sida Jaalinuus, Bahmas Jaadaweyhi iyo [[Hurmuzaan]], wuxuuna la tagay ciidankiisaan faraha badan Saabaad meel la dhaho oo wax yar u jirta Qaadisiya. Labada ciidan markey is hor fariisteen wuxuu [[Sacad bin Abii Waqaas|Sacad]] u diray [[Rustum]] koox muslimiinta ka mid ah see ugu yeeraan [[Islaam|diinta islaamka]], wuxuuna dalbaday [[Rustum]] qof caqli badan oo wareesto, [[Mugiira bin Shucba]] ayaa loo diray, ka dib [[Ribiciyi bin caamir]], hadana [[Xudeyfa bin Muxsan]] ayaa loodiray, aakhirkii way fashilmeyn wada hadaladii dagaalkuna wuxuu noqday midaa laga baaqsan karin <ref>أحمد بن يحيى (ت 279هـ). فتوح البلدان (نشر النهضة المصرية 1957م) ص: 315، والطبري. تاريخ الأمم ج3، ص: 525</ref><ref>{{استشهاد بويكي بيانات|Q121009378|المجلد=2|الصفحة=208}}</ref> Wax yar ka hor intuusan dagaalka bilaawan waxaa Sacad korkiisa ka soo baxay nabro uu ka awoodi waayay dagaalka inuu galo, wuxuu u wakiishay Khaalid bin Carfada arimaha dagaalka, asigana meel kore ayuu kala socday, wuxuu u jeediyay Sacad ciidanka khudbad uu aad ugu xamaasad galiyay dagaalka asiga oo soo qaatay aayado [[Jihaad|Jihaadka]] ka hadlaayo, ka dib dagaalka ayaa bilaawday waxa uuna socday seddex maalin, subixii afaraad ayuu dhacay dagaalkii ugu darnaa, [[Maroodi|maroodiyihii]] Faaris ee culeyska daran ku haayeen fardaha muslimiinta, mrkaan waxey muslimiinta ooda ugu qaadeen gamuuno indhaha ayeena ka rideen, rag ay ka mid yihiin [[Jariir bin Cabdilaahi]], [[Qacqaac bin Camar]], [[Diraar bin Khadaab]] iyo [[Camar bin Macdii kariba]] ayaa aad isku muujiyay maalintaas, waxaa kacday dabayl aad u daran oo aqalada Faaris kor yeeshay, ciidankii muslimiinta ayaana u daatay, Hilaal bin Calqama ayaa arkay Rustum oo sii baxsanaya qudha ayuuna kajaray, waxa uuna ku qeyliyey "'''''Warabul Kacba waxaa dilay Rustum'''''" markaa ayee ciidankii Faaris jabeen waxaana raacdeystay muslimiinta oo ka laayeen tiro aad badan oo ku jiraan talyaashoodi ugu sareeyay <ref name="البداية-القادسية2">[https://ar.wikisource.org/wiki/البداية%20والنهاية/الجزء%20السابع/فصل%20وقعة%20القادسية ابن كثير الدمشقي: البداية والنهاية، الجزء السابع، فصل وقعة القادسية]، على [[ويكي مصدر]]</ref>. Ka dib [[Sacad bin Abii Waqaas|Sacad]] waxa uu ciidamo u kala diray magaalooyinka iyo tuulooyinka ayagoo u khiyaar galiyeen beeraleyda qaadashada islaamka ama bixinta jisyo, jisyada ayeena badankood doorteen, sanadkii [[16H]] waxaa soo gaaray Sacad Yazdajrid boqorka Faaris inuu alaabtiisa iyo xooliisa kala carari rabo [[Madaa'in]], Sacad ayaa ciidanka muslimiinta u dhaqaajiyay [[Madaa'in]], waxey heleen ayadoo eber ah, oo [[Yazdajrid]] ayaa ka qaatay ehelkiisa iyo wuxuu awooday oo hantidiis ah, Qasriga cad ee looga arimin jiray Faaris tiro yar oo ciidamadoodi ah ayaa ku hareen kuwaas oo isku dhiibeen muslimiinta, waxeyna muslimiinta ka qaniimaysteen [[Madaa'in]] hanti aad u badan oo keedadkii [[Kisraa]] iyo taajkiisa ah, Sacad ayaana u diray Madiina Cumar xaggiisa. Sacad wuxuu dejiyay [[Madaa'in]] qoysaska ciidamada, ka dibna waxaa uu diray seddex ciidan oo sii daba gala haraadiga ciidamada faaris; ciidankii koowaad [[Haashim bin Cutba]] baa hoggaaminayey oo kula [[Dagaalkii Jalowlaa|dagaalamay Faaris Jalowlaa]] [[Dul al-Qacdah|Dul Qacda]] [[16H]] wuuna ka adkaaday, Waxey gaareen [[Xulwaan]] oo [[Yazdajrid]] ka sii cararay, ciidankii labaadna Cabdulaahi bin Mactam baa hoggaaminayey waxeyna furteen [[Mowsil]] iyo [[Tikriit|Takriit]], ciidankii seddexaadna waxaa hoggaaminayey [[Cutba bin Gazawaan]] kaa oo furtay maagalasa Abuulla iyo guud ahaan Ahwaaz. === Dagaalkii Nahaawanda iyo suulitaanka dawladii Faaris === [[Yazdajrid]] wuxuu hadana tegay [[Marwa]] oo caasimad cusub ka yeeshay, mar kale ayuuna bilaabay ciidamo inuu ka soo uruuriyo dhamaan daafaha Faaris <ref>من التاريخ الإسلامي 1 - 132 هـ. د نزيه شحادة. دار النهضة العربية ط: الأولى 1998. ص:189</ref>, ciidankii muslimiinta oo hogaaminayo [[Nucmaan bin Muqrin]] ayaa ka hortageen waxeyna ku dagaalameyn labada dhinac Nahaawanda [[21H]], Nucmaan wuxuu noqday qofkii ugu horeeyay la dilo, [[Xudeyfa bin Yamaan|Xudeyfa]] ayaana sii hogaamiyey dagaalka, hal maalin oo dagaal kulul socday kadib ciidankii Faaris waxaa ku dhacay jab aad u xun, muslimiintuna waxey ugu magac dareen guushoodaan "'''''Fatxul-Futuux'''''"; ''Furashada Furashooyinka,'' oo mar dambe wax ciidan ah uma kulmin Faaris weligood <ref>كتاب "نهاوند: بقيادة النعمان بن مقرن المزني"، لشوقي أبو خليل. ص76. الطبعة الثالثة سنة 1979، دار الفكر.</ref>. Cumar markuu soo gaaray warka guushan farxada leh isna aad ayuu ugu farxay wuxuuse ka murugooday dilka Nucmaan iyo halyeeyo kale oo dagaalka ku shahiideen. Nahaawanda ka dib magaalooyinka Faaris ayaa si isdaba joog ugu dhacayn gacanta muslimiinta, waxaa la furtay [[Hamadaan]], [[Asfahaan]], [[Rayyi]], [[Jurjaan]], [[Aserbiijaan|Azerbaijan]], [[Dabaristaan]], [[Makaraan]], [[Sajistaan]] iyo [[Khuraasaan]], waxaana sidaas ku suulay dawladii Faaris muslimiinta ayaana dhamaan meelihii ka talin jirtay la wareegeyn <ref>سقوط المدائن الطبعة الثالثة سنة 1984، صفحة 403-404</ref>. =Dhimashadiisa= [[File:Tarikhuna_bi-uslub_qasasi-The_Conspiracy_to_kill_Umar.jpg|left|thumb|Sawir mala awaal ah oo muujinaya [[Cabdiraxmaan bin Cawf|Cabdi Raxman bin Cowf]] markii uu arkay [[Abuu Lu'lu'a Almajuusi|Abuu Lu'lu'a]], [[Hurmuzaan]] iyo Jufayna oo meel ku wada shirayay wax yar ka hor dilka Cumar, waxaana ka dhacay mindi labo geys leh]] Cumar Markii uu ka soo gadoomay [[Xaj|Xajka]] sanadii [[23H|23aad]] wuxuu degay "''Al Abdhax''", halkaasoo uu Alle ku baryay, asagoo uga ashkatoonaya in cimrigiisii weynaaday, raciyadiisuna badatay, dhulalkiina uu kusii fogaaday oo meelo badan uu furtay, quwaddiisiina ay daciiftay. Wuxuuna Ilaahay ka baryay inuu oofsado oo kumanneysto shahaado, kuna oofsado magaalladii Nebiga SCW ee [[Madiina Al-munawara|Madiina]].   Waxaana dhacday subax [[Arbaco]] ah taariikhduna ahayd 26kii bisha [[Dul Xijjah|Arafo]] ee isla sanadkaas isaga oo tujinaya salaada [[Salaada Subax|Subax]] inuu la dhacay nin lagu magacaabi jiray [[Abuu Lu'lu'a Almajuusi|Abuu Lu'lu'a Fayruuz bin Rustum Al Majuusi]] tooreey labo af lahayd ilaa lix jeer, Cumar ayaa markaas dhulka ku dhacay, wuxuuna dilaaga sii wax yeeleeyay 13 qofood oo lix kamid ah dhinteen, markii dambe [[Cabdiraxmaan bin Cawf|Cabdi Raxman bin Cowf]] ayaa go'iisii ku qabtay, dilaaga ayaana is dilay ka dib markii uu arkay inuu gacan galay <ref>''الطبري، أبو جعفر محمد بن جرير''. تاريخ الرسل والملوك، الجزء الرابع، صفحة: 190-191. تحقيق محمد أبو الفضل إبراهيم. دار المعارف - القاهرة، 1960</ref>. waxaa la geeyay gurigiisa isaga oo marna miyirbeelayay, marna soo miyirsanayay, wuxuu weydiiyey dadka qofka dilay? Waxaa lagu yiri:- waa Abuu Lu'lu'a Almajuusi, Markaasi buu Cumar Alle uga mahadiyey inuu dilkiisa ku sababay qof aanan muslim ahayn. Misna wuxuu yiri:- Illaahay ha dulleeyo'ee waxaanu amarnay wanaag. Ninkan Abuu Lu'lu'a wuxuu adeega u ahaa [[Muqiira bin Shucba|Muqiira bin Shucba,]] kaas oo shaqaale uga ahaa Cumar magaalada [[Kuufa]], Wuxuuna ahaa ninkan farsama yaqaan, tumaal iyo fuundi ah, markaasuu [[Muqiira bin Shucba|Muqiira]] u qoray Cumar; waxaan hayaa nin sanco yaqaan ah oo dadka [[Madiina Al-munawara|Madiina]] anfici karo, Cumarna wuu ka aqblay inuu soo galo [[Madiina Al-munawara|Madiina]], inkastoo sida caadiga ahayd loo ogoleyn gaalada gudaha [[Madiina Al-munawara|Madiina]] inay soo galaan, mudo ka dib Abuu Lu'lu'a wuxuu cabasho ugu tagay Cumar isaga oo dalbanaya inuu ka dhimmo mshaarka uu Muqiira saaray korkiisa, si kastaba ha ahaatee Cumar wuu diiday cabashadiisa, meeshaas ayuuna cadaawad iyo ciil ka qaaday Abuu lu'lu'a, misna bilaabay maleegida dhagartii uu kaga aarsan la haay Cumar, wuxuu sameystay mindi labo af lahayd oo af badneyd. [[Cabdiraxmaan bin Cawf]] wuxuu ka marqaati kacay inuu ku soo baxay Abuu Lu'lu'a, Jufayna iyo [[Hurmuzaan]] oo meel ku wada shiraya habeenkii dhacdadaan, wuxuuna xusay inay boodeen markii ay arkaan oona ka dhacday tooreydan labada af leh ee lagu dili doono Cumar. Arintaan oo loo qaadan karo inay kula lug lahaayeen Abuu Lu'lu'a dejinta qorshaha, [[Cubeydilaahi bin Cumar]] baa intuu baxay buu soo dilay Jufayna iyo Hurmuzaan iyo gabar yar oo ka tagay Abuu Lu'lu'a, markaasuu Cumar amray in la soo qabto Cubeydilaahi oo la haayo ilaa khaliifka cusub ka xukmiyo arintiisa, [[Cusmaan bin Cafaan|Cusmaan]] ayaana sii daayay Cubeydilaahi markii uu xilka qabtay oo ka bixiyay diyo dadkii uu dilay <ref>المحلى لابن حزم. ''ج١١، مسألة ٢١٥٩، ص١١٥''.</ref>. '''Dardaarankiisa''' Waxaa loo soo jeediyay Cumar inuu khaliif u sameeyo umadda, markaasuu yiri "<big>Labo qof midkood haduu iga dambeyn la haa oo aan talada ku dhaafi lahaa waan ku kalsoonaani lahaa [[Saalim mowla abii xudeyfa|Saalim Mowla Abii Xudeyfa]] iyo [[Abuu Cubeydah Caamir ibn Jaraax|Abuu Cubeyda bin Jaraax]]</big>" <ref>أُسد الغابة في معرفة الصحابة لابن الأثير - سالم مولى أبي حذيفة نسخة محفوظة 16 ديسمبر 2017 على موقع واي باك مشين.</ref> taa beddelkeed wuxuu ka dardaarmay in taladu ahaato shuuro ka dhaxayso lix qof uu Rasuulka scw ka dhintay asoo raali ka ah, waana [[Cusmaan bin Cafaan]], [[Cali bin Abi Daalib|Cali bin Abii Daalib]], [[Dalxa bin Cubeydilah R.C.|Dalxa bin Cubeydillaah]], [[Zubeyr bin Cawaam R.C|Zubeyr bin Cawaam]], [[Cabdiraxmaan bin Cawf]] iyo [[Sacad bin Abii Waqaas]] <ref>''ابن كثير، أبو الفداء إسماعيل بن عمر''. البداية والنهاية، الجزء السابع، صفحة: 137، 138، 144. مكتبة المعارف - بيروت (1981)، ومكتبة العصر - الرياض (1966).</ref>, sidoo kale wiilkiis [[Cabdulaahi bin cumar|Cabdulaahi bin Cumar]] inuu goob joog ka noqdo goobta isagoon waxna ku lahayn talada, iyo inuu [[Suhayb Alruumi|Suheyba Al-Ruumi]] sii tujiyo dadka ilaa khaliif cusub laga soo doorto <ref>''الفاروق، عمر''، محمد حسين هيكل. الفصل: وفاة عمر</ref>. Wuxuuna dhintay Cumar saddex beri kadib dhaawaciisa, maalin [[Axad]] ah kowda bisha [[Muxarram|Zako]] sanadkii 24 hijiriga oo ku beegan miilaadiga 644 ayaana lagu aasay guriga Caa'isha [[Abu Bakr|Abuu bakar]] iyo Rasuulka scw dhinacood, wuxuuna jiray 63 sano, Khilaafadiisuna waxay ahayd 10 sano 6 bilood iyo afar maalin <ref>''ابن سعد، محمد أبو عبد الله''. الطبقات الكبرى، الجزء الأول، صفحة: 265. دار صادر ودار بيروت - بيروت (1957)</ref>. = Shaqsiyadiisa = === Tilmaantiisa === Waxaa lagu tilmaamaa Cumar inuu ahaay qof dheer, xooggan oo jir ahaan dhisan, taam ah wuxuu aad ugu fiicanaa legdinta oo ka qeyb gali jiray ciyaarihii lagu soo bandhigi jiray suuqyada Carabta, midabkiisu wuxuu ahaay cadaan guduudna ku jiro, waxaana la sheegaa inuu madoobaaday sanadkii abaarta, labo xariiqmo madow ayaana ku tiilay wajigiisa oohintiisa badan awgeed cabsida alle darteed <ref>صفة الصفوة - ابن الجوزي 1/49</ref>, labadiisa dhabanna waxey ahaayeen kuwo qurxoon, wuxuuna la haay bidaar daran iyo gar dheer oo cilaan marin jiray <ref>تهذيب ا\لسماء (2/14) و(كنز العمال عن أبي نعيم ج12 ص645)</ref>. Waxa uuna isticmaali jiaray gacanta bidix, marka uu soconaya wuu degdeg badnaa, haduu dhawaaqana codkiisu wuu koreeyay, haduu garaacayana wuu xanuunjin jiray, haduu quudinayana wuu dherjin jiray, haduu xanaaqana shaarbaha ayuu maroojin jiray. === Aqoontiisa === Wuxuu aad uga sareeyay [[saxaabada]] kale xagga cilmiga, Nabiga scw ayaana u qiray midaas oo wuxuu dhahay "'''<small>Anigoo hurdaaya ayaa waxaa ley keenay weel caano ah waan cabay ilaa aan ka arkay dharagta oo cidiyaha ka sii baxeyso, kadib waxaa siiyay hambadeyda Cumar bin Khadaab,</small>''' <small>waxey dhahayn; Maxaa ku fasirtay Rasuulkii allow? Wuxuu yiri; '''Waa cilmiga'''</small>" <ref>'''رواه البخاري (82) ، ومسلم (2391)'''</ref>. Cumar wuxuu la haay maskax baraarugsan, ra'yi quman, cabqari ayuuna ku ahaay [[fiqiga]], caalimkii weynaa ee [[Cabdulaahi bin mascuud|ibni Mascuud]] wuxuu yiri; "''Waxaan filaa Cumar inuu la tagay sagaal ka mid ah toban meelood cilmiga''" Waxyaabihii aadka uu ugu soocnaay Cumar waxaa ka mid ahaa Qur'aanka inuu waafaqay marar badan ra'yigiisa, Cumar isagoo arintaas ka hadlaayana wuxuu dhahay; «''<small>Waxaan ku waafaqay rabigeey seddex meel, waxaan dhahay Rasuulkii allow hadii maqaamka ibraahiim meel lagu tukado ka dhigato bal ka waran, waxaa soo degtay ('''وَاتَّخِذُوا''' '''مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى''' ), hadana waxaan dhahay Rasuulkii Alloow bal ka waran hadii naagahaaga aad farto xijaabka, ileen waxaa la hadlaayo nin wanaagsan iyo mid xun intuba, waxaa soo degay aayada xijaabka, mar kale waxaa isku yimid naagihii rasuulka scw oo kawada maseeesan,</small>'' ''<small>waxaan ku dhahay; hadii rasuulka scw idiin furo waxaa xaqiiq ah inuu rabigiis ugu beddeli doono kuwo idiinka fiican waxaana soo degtay aayada (</small>''<small>'''عسى ربه إن طلقكن أن يبدله أزواجًا خيرًا منكن)'''''"''</small> <ref>'''رواه البخاري (402).'''</ref>, arimaha kale ee uu Qur'aanka ku waafaqay waxaa ka mid ah arinta maxaabiista badar iyo xarimida khanrada. = Fadilgiisa = [[Abu Hurayra|Abuu Hureyra]] waxuu yiri:" Rasuulka scw waxuu yiri: "'''''Ummadihii idinka horeeyay waxaa ku jiri jiray qof la ilhaamiyo, oo wax loo sheego (aanan Nebina ahayn) haddii uu ummadeydan ku jirana waa Cumar'''''. [[Abuu Dar Alghafaari|Abuu Dar Al-Gifaari]] waxaa laga soo weriyey inuu yiri:" Waxaan maqlay Rasuulka Alle SCW oo leh: '''Alle waxuu xaqu yeelay carrabka Cumar'''. [[Abu Hurayra|Abuu Hureyrana]] waxuu ka watiyay" Rasuulka scw: "'''Alle waxuu xaqa yeelay carrabka iyo qalbiga Cumar'''<nowiki>''</nowiki>. [[Cabdulaahi bin mascuud|Cabdullahi ibnu Mascuud]] waxuu yiri: "''Cizzi kamaanan suulin taniyo markuu Islaamay Cumar"'' Ibnu Isxaaq waxuu Ibrahiim bin Muhaajir kasoo weriyey isaguna uu Mujaahid kasoo weriyey inuu yiri:"  ''Haddii uu Cumar ra'yi keeno, Quraan baa soo degi jirey''<nowiki>''</nowiki>. [[Cabdulaahi bin mascuud|Ibnu Mascuud]] waxuu yiri: "''Islaannimadii Cumar waxay ahayd guul iyo nasri, imaaradiisina yacni xukunkiisii waxuu ahaa dhul furasho''<nowiki>''</nowiki>.   [[Anas bin maalik|Anas]] wuxuu yiri:"Nebiga scw ayaa dhahay: "'''Jannada ayaan dhex galay, markaasaa waxaan is arkay anigoo ku sugan qasri dahab ka sameysan, saa waxaan iri:" Oo yaa iska leh? Markaasaa la igu yiri:" Waxaa leh wiil reer Qureesheed ah', markaasaan aniga isku maleeyay, oo iri:" Oo waayo? Markaasay igu yiraahdeen:" Waa Cumar'''<nowiki>''</nowiki>. [[Abu Hurayra|Abuu Hureyrana]] waxaa laga soo weriyey oo uu isaguna kasoo weriyey in Nebigu scw yiri:" Jannada ayaan dhex galay, markaasaan kula kulmay qasri dahab ah, oo i cajab geliyey quruxdiisa, markaasaan su'aalay:" Oo yaa iska leh? Markaasaa laygu yiri:" Cumar<nowiki>''</nowiki>. Iima aysan diidin inaan galo, ogaanshaha aan ogaa maseyrkaada mooyaan Abaa Xafsoow!. Markaasuu Cumar ooyey oo yiri:" Ma adigaan kaa maseyri Rasuulkii Alloow?. Muxammed ibnu Sacad waxuu aabahiis kasoo weriyey inuu Rasuulka Alle scw yiri:" '''Illaah baan ku dhaartaye waddo maad martid, illaa sheydaanku waxuu maraa waddo kale (Wuxuu la hadlayey Cumar)'''<nowiki>''</nowiki>. =Qisooyinka Cumar= [[Habeen]] ka mid ah habeenada ayaa waxaa dhacday inuu Amiirkii Muslimiinta ee wakhtigaas, ''Cumar Ibn Khattab'' (ilaahay ha ka raali noqdee) oo dhex qaadayay xaafadaha [[Madiina Al-munawara|Madiina Al-Munawarra]] si uu ogaado dareenka iyo dhibtaada dadkiisa.<ref>"[[Habeen]] ka mid ah habeenada ayaa waxaa dhacday inuu Amiirkii Muslimiinta"</ref> Kadib wuxuu maqlay oohin, markaas ayuu ku leexday gurigii ay kasoo baxaysay oohinta. Markaas ayuu arkay haweenay iyo caruurteeda oo oynaya, iyo digsi dabka saran. Kadib ayuu haweenaydii waydiiyay waxa keenay oohinta caruurta. Gaajo inay hayso ayay u sheegtay Amiirka. Hadaba digsiga maxaa saaran ayuu waydiiyay. Biyo caruurta lagu sasabo ayaa saaran ayay ugu jawaabtay. Maysan garan inuu ninka la hadlayo yahay Cumar (RC). Kadib ayay bilowday inay eed dusha uga tuurto Cumar ayada oo ku eedaysay inuu iska indhatiray dhibka haysta iyada iyo caruurteeda. Cumar oonan wali isu sheegin ayaa markaa waydiiyay waxa uu u qaban karo asaga oo markaas ilin badan ka qubanayso. Haweenaydii ayaa u sheegtay inay waajib tahay inuu ogaado dareenka ummadiisa maadaamo uu yahay Amiirkooda. Cumar (rc) oo u la socdo gacan yarihiisii [[Aslam]] ayaa markaas soo aaday dhanka magaalada ilaa uu gaaray Baytul Maalkii. Markaas ayuu bilaabay inuu soo raro cunto kala duwan, saliid, bariis, subag iyo xogaa lacag ah. Markuu jawaankii buuxiyay ayuu ka codsaday Aslam inuu dhabarka u saaro. Aslam ayaa diiday asaga oo ka xishooday inuu Amiirka Muslimiinta jawaan buuxo dhabarka u saaro. Cumar ayaa ku adkaystay, kuna yiri Aslam: “Ma adiga ayaa Maalinta Qiyaamaha culayska iga qaadi doona. Waa inaan aniga xanbaaro jawaankan maadaama Maalinta Qiyaamo aniga la I waydiin doono. Aslam ayaa markaas Cumar (rc) u saaray dhabarka iyaga oo bilaabay inay aadaan dhankii guriga haweenaydii baahnayd. Markii ay tageen gurigii ayuu Cumar (rc) digsi ka buuxiyay raashin, ilaa uu ka bislaado, hadana u soo riday caruurtii, iyaga oo ka dhargay isla markiina bilaabay cayaar. Haweenaydii oo aad u faraxsan ayaa Cumar (rc) ku tiri: “wallee adaaba ka fiican Amiirka Muslimiinta, Cumar.” Cumar (rc) oonan wali isu sheegin ayaa ku jawaabay: “Hadaad aniga iga soo war doonto, waad arki doontaa Amiirka Muslimiinta insha’Allah.” Kadib ayuu iska fariistay isaga oo fiirsanaya caruurtii oo cayaar gashay. Intuu Aslam jaleecay ayuu yiri: “''Ma ogatahay waxa igu keenay inaan halkan fariisto? Hadaayey caruurtaan way ooyaysay, iminkana way qoslayaan oo cayaar ayay ku jiraan. Inaan iska fiirsado faraxooda ayaan jeclaystay''.” =Qoyska cumar= Cumar wuxuu aad ugu dadaali jiray guurka isaga oo jecel ilmaha inay u bataan, mar kasta uu furo mid ka mid ah naagihiisa afarta ah ama eey ka dhimato wuxuu booskeed keeni jiray tu kale, ilaa ay ka gaareen tirada naagihii uu guursaday 14 naag, wuxuuna ilmo lahaa toban wiilal ah iyo toddobo gabdho ah. Wuxuu dhihi jiray "<big>Waxaan ku dirqinaa nafteyda galmada rajo aan ka qabo inuu ilaahay iga soo saaro naf u tasbiixsaneyso</big>" <ref>235] "كتاب السنن الكبرى، كتاب النكاح". إسلام ويب. مؤرشف من الأصل في 2021-09-17.</ref>. '''Naagihiisa kahor islaamka waxaa ka mid ahaa:-''' ● '''Qariiba binti Umayya Al-Makhzuumiya''' waxay walaal la ahayd [[umu Salama|Umm Salama]] wuu furay [[hishiiskii xudeybiya|hishiiskii Xudeybiya]] kadib, mana lasheegin inay wax u dhashay '''● Umu kaltuum muleyka binti jarwal alkhuzaaciya''' wuxuu guursaday jaahiliga waxay u dhashay Zeyd iyo Cubeydilaahi wuu furay [[hishiiskii xudeybiya|hishiiskii Xudeybiya]] kadib ● '''Zaynaba binti madcuun''' waxay walaal la ahayd [[Cusmaan bin Madcuun]] way islaamtay way lasoo haajirtay waxay u dhashay [[Xafsa bint Cumar|Xafsa]], [[Cabdulaahi bin cumar|Cabdulaahi]] Cabdiraxman '''islaamka kadibna waxaa ka mid ahaa''' ● '''Jamiila binti thaabit alansaariya''' waa walaasha [[caasim bin thaabit|Caasim bin Saabit]] wuxuu guursaday sanadii [[7H|7aad ee hijiriga]] waxay u dhashay hal wiil waana Caasim ● '''Caatika binti zeyd''' waa walaaha [[Saciid bin Zeyd]] oo kamid ahaa [[Casharatul mubashiriin]] waxay u dhashay Cayaad ● '''Umu xakiim binti xaaris''' waxay u dhashay Faadima ● '''Umu Kaltuum binti Cali bin Abii Daalib''' waxaa hooya u aheyd [[Faaduma rasuul|Faaduma Rasuul]] wuu guursaday ayadoo yar. [[Imaam zuhri|Zuhri]] waxa uu sheegay inay u dhashay zeyd iyo ruqiya = Qoraalo La Mid Ah = * [[Khulafada Raashidiinta]] * [[Abu Bakr al-Sadiiq]] * [[Cusmaan binu Cafaan]] * [[Cali|Cali bin Abi-Dalib]] * [[Umawiyiin]] * [[Mucawiye]] * [[Islaam]] = Xigasho = {{Reflist}} {{Gumud}} [[Category:Saxaabada]] [[Category:Boqortooyada Islaamka]] [[Category:Islaam]] [[Category:Diin]] [[Category:Aqoon]] [[Category:Islam]] [[Category:Ilbaxnimo]] [[Category:Taariikh]] qls091q5uwli06b6u4wmmw8d9kehjjr D. Boondheere 0 42634 298678 289295 2026-06-14T13:27:43Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298678 wikitext text/x-wiki {{Infobox Degmo | name = Boondheere | official_name = بونديرئ | native_name = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | shield_alt = | shield_size = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | latd = 2 |latm = 02 |lats = |latNS = N | longd = 45 |longm = 21 |longs = |longEW = E | coordinates_type = region:SO_type:city(56903) | coordinates_display = Boondheere | coordinates_footnotes = | region = [[Banaadir]] (BN) | province = [[Boondheere]], [[Muqdisho]] | xaafado = * Daljirka, Nasiib buundo, Ceel aw-Muude, Ceel Xaaji Haruur, Nabada kuwo kale | adjacentcomuni = Yaaqshiid | mayor_party = Gudoomiyaha Degmada Boondheere | mayor = Qaasim Cabdulle Xasan | area_footnotes = | area_total_km2 = 45 | population_footnotes = | population_total = 167854 qof | population_as_of = 2012 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Ree Boondheere | elevation_footnotes = | elevation_m = 5 | twin1 = | twin1_country = | saint = Ciid Weyney iyo Ciid Yarey iww | day = 10-ka Carafo iyo 1da Soon Fur iwm | postal_code = 10003 | area_code = Hertel 064, Telecom 021 Nationlink 043 | website = [http://www.mogadishucity.net/dc-contacts/page/2/ Mareegta internetka] | footnotes = E-mail dc.boondheere@mogadishucity.net }} '''Boondheere''' ({{lang-ar|بونديرئ}}) waa degmo qadiimi ah oo ka tirsan degmooyinka gobolka [[Banaadir]] ee wadanka [[Soomaaliya]]. Degmadan waxaa mara Wadooyinka kala ah: Waddada Jenaraal Daa'uud oo Boondheere ka marta dhinaca Degmada [[Wardhiigley|Wardhiigley.]] Waddada Jubadda Sare oo marta dhinaca Degmada [[Shibis]]. Waddada Ummada ama sida loo yaqaan "Wadnaha" oo marta dhinaca Degmada [[Yaaqshiid]]. Waddada Jubadda Hoose oo marta dhinaca Degmada [[Shingaani]]. Waddada Nasiib Buundo oo Degmada Boondheere kala qeybisa iyo Waddada Shabeelle ee xuduudka u ah Degmooyinka Boondheere iyo [[Xamarweyne]]. == Xaafadaha Boondheere == Xaafadaha Degmada ka kooban tahay waxay kala yihiin: * Shanta-Geed * Nasiib-Buundo * Al-Ahraam * Wiil-Waal * Busleeyda * Buur-Bishaaro * Ceel Aw-Muude * Ceel-Macalin * Buulo-Maqaarey * Buulo-Ukun * Ceel-Xaaji Haruur * Yusuf Al-Kowneyn * Daljirka Dahsoon * Forno * Nalka Hoose * Nalka Kore * Siinaay *Nabada *Aku doto *Maxmabaare == Kubaddaha Cagta & Koleyga (Basketball) == Boondheere waxyaabaha ee caan ku tahay waxaa ka mid ah soo saarida Ciyaartooy & mas'uuliyiin fara badan oo ku caan noqday Kubaddaha Cagta iyo Koleyga isla markaana xubno muhiim ah ka noqday Xulalkii degmooyinka, gobalada, iyo seriya A iyo qaar kala dambeeyey ee metalay Qaranka Soomaaliya. Haddii dhowr shaqsi laga magacaabo Xiddigaha Qaran ee ku dhashay kuna soo barbaaray Degmada Boondheere waxaa ka mid ah; Gudoomiye Faarax Sendiko(marxuum), Gudoomiye Aadan Xaaji Yabarow Wiish(marxuum), Macalin Ayuub Sh. Abuukar "Ayuub Jeenyo"(marxuum), Macalin Baaskuwaale, Macalin Cabdi Cumar, Xaaji Macow Sayid "Jeenyo", Nuur Qaloocow, Baasi, Cali Yuusuf(marxuum), Axmed Cabaas Busuri, Cali Salaad(marxuum), Zakariye Baliile, Turumbo, Cabdi Boy, Cumar Calasow Raagge, Aajeelow, Nuur Cabdi Xaaji "Shaarkey"(marxuum), Sayidkey, yaxya cumar( Fiteli ama aqaama ), c/raxman uurey salaankey, maxamad nuur (moosjaqe),Macalin Aweys Hiraabe, Dr. Shiis, Cabdalla Dheere, Nuuradiin Cali Saciid, Cumar Anyeelow(marxuum), Akooko, Maxamuud Cadow "Dhaga juun", Ganjab, Xasan Gololeey, Yaxye Islow, Macoow Xuseen Xasan Geedi, Macalin Laalaash, Aabaliisha, Gudoomiye Wabazuu, Xaynuuf, Kamaludiin, Macalin Abukar sheekh muumin (Qamacow) sheekh cusmaan (elaay), Maxaadi, naani, Jaani (Boore), Max,ad (Enow), iyo Ciyaartoy kale oo aan halkaan lagu soo koobi karin Waxaa kale oo Degmada Boondheere aad loogu xusuustaa tartamaddii lagu qaban jiray Garoonka Kubadda Cagta eoo ku yaal Xarunta Degmada horteeda. Sanad walba Bisha Barakaysan ee Ramadaan ayaa waxaa Garoonka Waamo lagu qaban jiray Tartan Kubadda Cagta oo ay ka soo qeyb geli jireen Ciyaartooyda ugu farsamada fiican ee xilliyadaa ku noolaa dhammaan degmooyinka Caasimadu ka kooban tahay. Tartanka Ramadaanka oo aad u xiiso badnaa áyaa waxa u soo daawasho tegi jiray Dadweyne ka kala yimid degaano fog sida Degmooyinka Wadajir iyo Heliwaa. Xiiso loo qabo darteed ayeey Taageerayaasha Kubadda jecel door bidi jireen inay goob joog ka ahaadaan cayaar walba ilaa iyo firimbiga ugu dambeeyo la yeeriyo, ka dibna waxay u afur doonnan jireen guryahooda oo ku yaal Degmooyinka kor ku xusan. Sidoo kale Garoonka Kubadda Koleyga ee ku yaal guddaha Xarunta Degmada ayaa waxaa inta badan lagu qaban jiray Tartanka Kubadda Koleyga ee u dhaxeeya Xulalka ka socda dhammaan Degmooyinka uu ka kooban yahay Gobolka Banaadir. waxaan ka mid ahaa dhalinta ugu yar ee degmada ee waxaa lee dhahaa asad yaxye == Fanka iyo Suugaanta == Degmada Boondheere waxay kale oo caan ku tahay Fanka iyo Suugaanta. Kuwooda xagga Lookalka(Degmada) ugu cad-cadaa waxaa ka mid ahaa: Jidoow Maxamed, Baaba Tiirka, Maka Juuni, Maryan Xabasho. Xarunta Kacaanka Degmada Boondheere oo loo yaqaan magaca "Sheentarka" ayaa waxaa waagii Berisamaadka Fiidadkii lagu qaban jiray Barnaamijyo Maaweelo iyo Maddadaalo ah, sida Riwaayadaha Banaadiriga, Goo-Goosyo Heeso & Tartanka Hiddaha & Dhaqanka. Hadii sidoo kale dhowr magac laga xuso Fanaaniinta Qaran ee caan ku ahaa Hiddaha & Dhaqanka(Folklore Dance) waxaa ka mid ah: Canbuureey(marxuumad), Caashoow Aabaliisha, Xaawo Xaaji Colow, Cali Ganeey, Cumar Bare Barkaan(marxuum), Dheri, C/qaadir Cismaan Calasow, Ciise Maxamed Jidoow & Sheekh Abuukar. == Magacyada == "Beledkeena Waa Boondheerow-Libaax" Waa Halku Dhiga Shacabka reer Boondheere Degmadooda ugu Naaneysaan. == Degmooyinka xuduuda la leh == {{Jiho |Magaca = [[Boondheere]] |Woqooyi = [[Yaaqshiid]] |Bari = [[Shibis]] |Woqooyi Galbeed = [[Wardhiigleey]] |Koofur = [[Xamarweyne]] / [[Shingaani]] |Woqooyi Bari = [[Yaaqshiid]] |Galbeed = [[Wardhiigleey]] |Koofur Bari = [[Cabdicasiis]] |Koofur Galbeed = [[Xamarweyne]] }} == Wasaaradaha == * Wasaarada Arrimaha Gudaha * Wasaarada Boostada & Isgaarsiinta * Wasaarada Waxbarashada & Barbaarinta * Wasaarada Ganacsiga * Wasaarada Caafimaadka * Wasaradda Warshadaha == Wadooyin == * Ummada ama Wadnaha * Jenaraal Daa'uud * Nasiib Buundo * Jubadda Sare * Jubadda Hoose * Waddada Shabeelle == Dugsiyada == * Dugsiga hoose/dhexe ee Yaasiin Cismaan * Dugsiga hoose/dhexe ee 12-ka Oktoobar "Dugsiga Qasabka" * Dugsiga hoose/dhexe ee Kacaanka (ex iskool Boondheere) * Dugsiga hoose/dhexe ee Wiilwaal * Dugsiga sare ee Sh. Xasan Barsame * Dugsiga sare ee Sh. Yuusuf Al-Kowneyn (Xisaabaadka & Cabiraada) * Dugsiga sare ee Saacid == Masaajidyo & Mowlac == * Masaajidka Jaamaca & Mowlaca Sh.Xuseen Cade * Masaajidka Jaamaca Buurfuule * Msaajidka sh. Cusmaan mocow * Masaajidka Jaamaca ee Suuqa Af-Leershe * Masaajidka Jaamaca ee Al-Raxma (Sh. Abukar Macalim) * Masaajidka Xaaji Ciise * Masaajidka Xaaji Yabaroow * Mowlaca Shiikh Cali Cambar * Masaajidka Aa Cadaawe * Masaajidka Sheekh Muxammad Faqi Yuusuf * Masaajidka Reer Sheekh Axmed Jimcaale * Msaajidka jaamac sh. max,ed faqi abore * Mowlaca sh. cadi cili * Mowlaca dhagey == Suuqyada == * Suuqa Qadiimiga Af-Leershe ama suuqa dheriyada == Goobo Caafimaad == * Isbitaalka Raabo (Ospedale di Ravo) * Isbitaalka Caymiska Shaqaalaha (Assicurazione di Personale) * Rugta Caafimaadka Kutuba-Xoor * Rugta Caafimadka Hooyada & Dhallaanka Boondheere * Farmashiye Jubba * Farmashiye Boondheere * Farmashiye Safwaan *Farmashiye Manaas *Farmashiye kumburole == Goobo Madadaalo == * Xarunta Kooxda Iftin * Goobta Jika Jaakoow/Ceel aw-Muude * Shineemo Kumburaale * Tiyaatarka Degmada * Goobta Maanabooliyo * Naadiga Masaarida * Rugta ruushka y,alkowneyn == Xarumo Dowladeed == * Bangiga Sarifka Lacagaha Qalaad * Maktabada Qaranka * Xaruntii Gudoonka Waxbarashada G/Banaadir * Hogaanka Taliska Nabadsugida Soomaaliyeed (N.S.S)ta * Kaalinka Shidaalka (Agip) Siinaay * Kaalinka Shidaalka Xaawa Taako * Kaalinka Shidaalka Shabeelle * Maktabka wasiirka warshadaha == Goobo Isboorti == * Garoonka Ceel Aw Muude * Garoonka Busleeyda "Acquedotto" * Garoonka Kubadda Cagta Ee Waamo * Garoonka Kubadda Cagta Ee Iskool Wiil-Waal * Daljirka * Forno * Garoonka Kubadda Koleyga Ee Xarunta Degmada == Safaaradaha == * Safaarada Talyaaniga * Safaarada Faransiiska * Safaarada 2 Jarmal * Xarunta Jaalliyada Masaarida == Goobo Caan Ah == * Taallada & Fagaaraha Daljirka Dahsoon * Taallada Xaawa Taako * Xarunta Baarlamaankii Hore * Xarunta Shirkada Baabuurta Mercedes & Benz (Buwero) * Hoyga Madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharma'arke * Godka Jilacoow * Afarta Jardiino Rugta c/fimaadka Dr Muxidin Ilka-boqol * Daarta Kutuba-Xoor * Dawaarka Kashamo * Baar Cadale * Baar Koogaar * Ceeldheer Restaurant * Baar naastaro * Baar delmuñdo * Baar jeego * Baar Roma kasoo horjeedka rugta buujinaha * Hargeisa * Baar 3 frateli * Baar Fara-Faro * Hotel Royal * Hotel Monopolio * Foorno Laura * Maxayadda Cali afweyne * Maxayadda xasan xiid * Maxayadda xasan joodax * Maxayadda witiq * Maxayadda Biijo * Maxayadda Cali Shanghai * Biibitada Axmed Siidka * Macmacaanka Aa Caliiska * Xalwada Aniga cabdalla mascuud * Xalwada odi abukar nuur abkii * Xalwo Xaaji Yuusuf * Baar Balan-Baalis * Baar Clifton (ka soo horjeedka Hotel Jubba) ==Tixraac== [http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Bondhere_A3.pdf Khariidadda maamulka ee Degmada Boondheere]{{reflist}} [[Category:Degmooyinka Gobolka Banaadir]] [[Category:Soomaaliya]] 5gefjyh2s0kgtjblqc1gp10e9lf4th3 298679 298678 2026-06-14T13:28:09Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Hanle]] ilaa [[D. Boondheere]]: Maka helin 298678 wikitext text/x-wiki {{Infobox Degmo | name = Boondheere | official_name = بونديرئ | native_name = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | shield_alt = | shield_size = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | latd = 2 |latm = 02 |lats = |latNS = N | longd = 45 |longm = 21 |longs = |longEW = E | coordinates_type = region:SO_type:city(56903) | coordinates_display = Boondheere | coordinates_footnotes = | region = [[Banaadir]] (BN) | province = [[Boondheere]], [[Muqdisho]] | xaafado = * Daljirka, Nasiib buundo, Ceel aw-Muude, Ceel Xaaji Haruur, Nabada kuwo kale | adjacentcomuni = Yaaqshiid | mayor_party = Gudoomiyaha Degmada Boondheere | mayor = Qaasim Cabdulle Xasan | area_footnotes = | area_total_km2 = 45 | population_footnotes = | population_total = 167854 qof | population_as_of = 2012 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Ree Boondheere | elevation_footnotes = | elevation_m = 5 | twin1 = | twin1_country = | saint = Ciid Weyney iyo Ciid Yarey iww | day = 10-ka Carafo iyo 1da Soon Fur iwm | postal_code = 10003 | area_code = Hertel 064, Telecom 021 Nationlink 043 | website = [http://www.mogadishucity.net/dc-contacts/page/2/ Mareegta internetka] | footnotes = E-mail dc.boondheere@mogadishucity.net }} '''Boondheere''' ({{lang-ar|بونديرئ}}) waa degmo qadiimi ah oo ka tirsan degmooyinka gobolka [[Banaadir]] ee wadanka [[Soomaaliya]]. Degmadan waxaa mara Wadooyinka kala ah: Waddada Jenaraal Daa'uud oo Boondheere ka marta dhinaca Degmada [[Wardhiigley|Wardhiigley.]] Waddada Jubadda Sare oo marta dhinaca Degmada [[Shibis]]. Waddada Ummada ama sida loo yaqaan "Wadnaha" oo marta dhinaca Degmada [[Yaaqshiid]]. Waddada Jubadda Hoose oo marta dhinaca Degmada [[Shingaani]]. Waddada Nasiib Buundo oo Degmada Boondheere kala qeybisa iyo Waddada Shabeelle ee xuduudka u ah Degmooyinka Boondheere iyo [[Xamarweyne]]. == Xaafadaha Boondheere == Xaafadaha Degmada ka kooban tahay waxay kala yihiin: * Shanta-Geed * Nasiib-Buundo * Al-Ahraam * Wiil-Waal * Busleeyda * Buur-Bishaaro * Ceel Aw-Muude * Ceel-Macalin * Buulo-Maqaarey * Buulo-Ukun * Ceel-Xaaji Haruur * Yusuf Al-Kowneyn * Daljirka Dahsoon * Forno * Nalka Hoose * Nalka Kore * Siinaay *Nabada *Aku doto *Maxmabaare == Kubaddaha Cagta & Koleyga (Basketball) == Boondheere waxyaabaha ee caan ku tahay waxaa ka mid ah soo saarida Ciyaartooy & mas'uuliyiin fara badan oo ku caan noqday Kubaddaha Cagta iyo Koleyga isla markaana xubno muhiim ah ka noqday Xulalkii degmooyinka, gobalada, iyo seriya A iyo qaar kala dambeeyey ee metalay Qaranka Soomaaliya. Haddii dhowr shaqsi laga magacaabo Xiddigaha Qaran ee ku dhashay kuna soo barbaaray Degmada Boondheere waxaa ka mid ah; Gudoomiye Faarax Sendiko(marxuum), Gudoomiye Aadan Xaaji Yabarow Wiish(marxuum), Macalin Ayuub Sh. Abuukar "Ayuub Jeenyo"(marxuum), Macalin Baaskuwaale, Macalin Cabdi Cumar, Xaaji Macow Sayid "Jeenyo", Nuur Qaloocow, Baasi, Cali Yuusuf(marxuum), Axmed Cabaas Busuri, Cali Salaad(marxuum), Zakariye Baliile, Turumbo, Cabdi Boy, Cumar Calasow Raagge, Aajeelow, Nuur Cabdi Xaaji "Shaarkey"(marxuum), Sayidkey, yaxya cumar( Fiteli ama aqaama ), c/raxman uurey salaankey, maxamad nuur (moosjaqe),Macalin Aweys Hiraabe, Dr. Shiis, Cabdalla Dheere, Nuuradiin Cali Saciid, Cumar Anyeelow(marxuum), Akooko, Maxamuud Cadow "Dhaga juun", Ganjab, Xasan Gololeey, Yaxye Islow, Macoow Xuseen Xasan Geedi, Macalin Laalaash, Aabaliisha, Gudoomiye Wabazuu, Xaynuuf, Kamaludiin, Macalin Abukar sheekh muumin (Qamacow) sheekh cusmaan (elaay), Maxaadi, naani, Jaani (Boore), Max,ad (Enow), iyo Ciyaartoy kale oo aan halkaan lagu soo koobi karin Waxaa kale oo Degmada Boondheere aad loogu xusuustaa tartamaddii lagu qaban jiray Garoonka Kubadda Cagta eoo ku yaal Xarunta Degmada horteeda. Sanad walba Bisha Barakaysan ee Ramadaan ayaa waxaa Garoonka Waamo lagu qaban jiray Tartan Kubadda Cagta oo ay ka soo qeyb geli jireen Ciyaartooyda ugu farsamada fiican ee xilliyadaa ku noolaa dhammaan degmooyinka Caasimadu ka kooban tahay. Tartanka Ramadaanka oo aad u xiiso badnaa áyaa waxa u soo daawasho tegi jiray Dadweyne ka kala yimid degaano fog sida Degmooyinka Wadajir iyo Heliwaa. Xiiso loo qabo darteed ayeey Taageerayaasha Kubadda jecel door bidi jireen inay goob joog ka ahaadaan cayaar walba ilaa iyo firimbiga ugu dambeeyo la yeeriyo, ka dibna waxay u afur doonnan jireen guryahooda oo ku yaal Degmooyinka kor ku xusan. Sidoo kale Garoonka Kubadda Koleyga ee ku yaal guddaha Xarunta Degmada ayaa waxaa inta badan lagu qaban jiray Tartanka Kubadda Koleyga ee u dhaxeeya Xulalka ka socda dhammaan Degmooyinka uu ka kooban yahay Gobolka Banaadir. waxaan ka mid ahaa dhalinta ugu yar ee degmada ee waxaa lee dhahaa asad yaxye == Fanka iyo Suugaanta == Degmada Boondheere waxay kale oo caan ku tahay Fanka iyo Suugaanta. Kuwooda xagga Lookalka(Degmada) ugu cad-cadaa waxaa ka mid ahaa: Jidoow Maxamed, Baaba Tiirka, Maka Juuni, Maryan Xabasho. Xarunta Kacaanka Degmada Boondheere oo loo yaqaan magaca "Sheentarka" ayaa waxaa waagii Berisamaadka Fiidadkii lagu qaban jiray Barnaamijyo Maaweelo iyo Maddadaalo ah, sida Riwaayadaha Banaadiriga, Goo-Goosyo Heeso & Tartanka Hiddaha & Dhaqanka. Hadii sidoo kale dhowr magac laga xuso Fanaaniinta Qaran ee caan ku ahaa Hiddaha & Dhaqanka(Folklore Dance) waxaa ka mid ah: Canbuureey(marxuumad), Caashoow Aabaliisha, Xaawo Xaaji Colow, Cali Ganeey, Cumar Bare Barkaan(marxuum), Dheri, C/qaadir Cismaan Calasow, Ciise Maxamed Jidoow & Sheekh Abuukar. == Magacyada == "Beledkeena Waa Boondheerow-Libaax" Waa Halku Dhiga Shacabka reer Boondheere Degmadooda ugu Naaneysaan. == Degmooyinka xuduuda la leh == {{Jiho |Magaca = [[Boondheere]] |Woqooyi = [[Yaaqshiid]] |Bari = [[Shibis]] |Woqooyi Galbeed = [[Wardhiigleey]] |Koofur = [[Xamarweyne]] / [[Shingaani]] |Woqooyi Bari = [[Yaaqshiid]] |Galbeed = [[Wardhiigleey]] |Koofur Bari = [[Cabdicasiis]] |Koofur Galbeed = [[Xamarweyne]] }} == Wasaaradaha == * Wasaarada Arrimaha Gudaha * Wasaarada Boostada & Isgaarsiinta * Wasaarada Waxbarashada & Barbaarinta * Wasaarada Ganacsiga * Wasaarada Caafimaadka * Wasaradda Warshadaha == Wadooyin == * Ummada ama Wadnaha * Jenaraal Daa'uud * Nasiib Buundo * Jubadda Sare * Jubadda Hoose * Waddada Shabeelle == Dugsiyada == * Dugsiga hoose/dhexe ee Yaasiin Cismaan * Dugsiga hoose/dhexe ee 12-ka Oktoobar "Dugsiga Qasabka" * Dugsiga hoose/dhexe ee Kacaanka (ex iskool Boondheere) * Dugsiga hoose/dhexe ee Wiilwaal * Dugsiga sare ee Sh. Xasan Barsame * Dugsiga sare ee Sh. Yuusuf Al-Kowneyn (Xisaabaadka & Cabiraada) * Dugsiga sare ee Saacid == Masaajidyo & Mowlac == * Masaajidka Jaamaca & Mowlaca Sh.Xuseen Cade * Masaajidka Jaamaca Buurfuule * Msaajidka sh. Cusmaan mocow * Masaajidka Jaamaca ee Suuqa Af-Leershe * Masaajidka Jaamaca ee Al-Raxma (Sh. Abukar Macalim) * Masaajidka Xaaji Ciise * Masaajidka Xaaji Yabaroow * Mowlaca Shiikh Cali Cambar * Masaajidka Aa Cadaawe * Masaajidka Sheekh Muxammad Faqi Yuusuf * Masaajidka Reer Sheekh Axmed Jimcaale * Msaajidka jaamac sh. max,ed faqi abore * Mowlaca sh. cadi cili * Mowlaca dhagey == Suuqyada == * Suuqa Qadiimiga Af-Leershe ama suuqa dheriyada == Goobo Caafimaad == * Isbitaalka Raabo (Ospedale di Ravo) * Isbitaalka Caymiska Shaqaalaha (Assicurazione di Personale) * Rugta Caafimaadka Kutuba-Xoor * Rugta Caafimadka Hooyada & Dhallaanka Boondheere * Farmashiye Jubba * Farmashiye Boondheere * Farmashiye Safwaan *Farmashiye Manaas *Farmashiye kumburole == Goobo Madadaalo == * Xarunta Kooxda Iftin * Goobta Jika Jaakoow/Ceel aw-Muude * Shineemo Kumburaale * Tiyaatarka Degmada * Goobta Maanabooliyo * Naadiga Masaarida * Rugta ruushka y,alkowneyn == Xarumo Dowladeed == * Bangiga Sarifka Lacagaha Qalaad * Maktabada Qaranka * Xaruntii Gudoonka Waxbarashada G/Banaadir * Hogaanka Taliska Nabadsugida Soomaaliyeed (N.S.S)ta * Kaalinka Shidaalka (Agip) Siinaay * Kaalinka Shidaalka Xaawa Taako * Kaalinka Shidaalka Shabeelle * Maktabka wasiirka warshadaha == Goobo Isboorti == * Garoonka Ceel Aw Muude * Garoonka Busleeyda "Acquedotto" * Garoonka Kubadda Cagta Ee Waamo * Garoonka Kubadda Cagta Ee Iskool Wiil-Waal * Daljirka * Forno * Garoonka Kubadda Koleyga Ee Xarunta Degmada == Safaaradaha == * Safaarada Talyaaniga * Safaarada Faransiiska * Safaarada 2 Jarmal * Xarunta Jaalliyada Masaarida == Goobo Caan Ah == * Taallada & Fagaaraha Daljirka Dahsoon * Taallada Xaawa Taako * Xarunta Baarlamaankii Hore * Xarunta Shirkada Baabuurta Mercedes & Benz (Buwero) * Hoyga Madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharma'arke * Godka Jilacoow * Afarta Jardiino Rugta c/fimaadka Dr Muxidin Ilka-boqol * Daarta Kutuba-Xoor * Dawaarka Kashamo * Baar Cadale * Baar Koogaar * Ceeldheer Restaurant * Baar naastaro * Baar delmuñdo * Baar jeego * Baar Roma kasoo horjeedka rugta buujinaha * Hargeisa * Baar 3 frateli * Baar Fara-Faro * Hotel Royal * Hotel Monopolio * Foorno Laura * Maxayadda Cali afweyne * Maxayadda xasan xiid * Maxayadda xasan joodax * Maxayadda witiq * Maxayadda Biijo * Maxayadda Cali Shanghai * Biibitada Axmed Siidka * Macmacaanka Aa Caliiska * Xalwada Aniga cabdalla mascuud * Xalwada odi abukar nuur abkii * Xalwo Xaaji Yuusuf * Baar Balan-Baalis * Baar Clifton (ka soo horjeedka Hotel Jubba) ==Tixraac== [http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Bondhere_A3.pdf Khariidadda maamulka ee Degmada Boondheere]{{reflist}} [[Category:Degmooyinka Gobolka Banaadir]] [[Category:Soomaaliya]] 5gefjyh2s0kgtjblqc1gp10e9lf4th3 Talk:Degmada Waaberi 1 42647 298649 283605 2026-06-14T13:06:11Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Talk:Sheekhaar]] ilaa [[Talk:Degmada Waaberi]]: Maka helin 283605 wikitext text/x-wiki == Codsi == Fadlan maqaankaan anigaa qoray, waxna haka bedelin, waxna haku darin oo aan lagu kalsooneen. [[User:Cabdighanni Muuse Ayuub|Cabdighanni Muuse Ayuub]] ([[User talk:Cabdighanni Muuse Ayuub|wadahadal]]) 03:24, 8 Oktoobar 2025 (UTC) aewgrkj9rbaeuoqzru7gxtz91qjd71u Cabdulle 0 44129 298669 297195 2026-06-14T13:21:40Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298669 wikitext text/x-wiki {{Infobox tribe | name = Cabdulle<br> {{native_name|ar| عبدلي}} {{native_name|en|Abdulle}} | image = [[File:Astaanta Cabdulle.png|center|200px|Astaanta Cabdulle]] | caption = Astaanta Cabdulle | ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]] | descended = [[Cabdulle]] [[Abtoow]] '''Muuse''' | parent_tribe = [[Abtoow]] | branches = [[Subugle]] Cabdulle * Shiiqdoon * Docooy * Aw Raamey <br> [[Waceys]] Cabdulle * Cabuure * Hidoor * Yoonis <br> | population = | religion = [[File:Allah-green.svg|18px]] [[Islaam]] [[Sunni]] | language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]], lahjada ([[Af-Shabeelle]]) | type = [[Cabdulle]] – farac katirsan [[Abtoow]] | location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br> {{flagicon|Ethiopia}} [[Itoobiya]]<br> {{flagicon|Kenya}} [[Kiinya]]<br> | demonym = }} [[Cabdulle]] ama ('''Reer Cabdulle'''), waa, waa beel Soomaaliyeed. Oo guud ahaan laga helo geyiga Soomaalida. [[File:Dhamme ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliya.png|center|200px|thumb|Dhame ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed. Gaar ahaan garyaqaanada maxkamada ciidamada qalabka sida. Dhame Yoonis Cabdullaahi Cumar Ciid. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Subugle''' ah]]. [[File:Gudoomiyihii hore ee waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir.png|center|200px|thumb|Gudoomiyihii hore ee Waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir. Marxuum Mahad Saalax Kunin A.U.N. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Waceys''' ah]]. == Taariikhda == '''Cabdulle''' waa dad [[Soomaali]]yeed oo galaangal iyo taariikh fac weyn ku leh [[gobolka Qallaafe]]. Qarnigii 18aad ayay hoggaanka u hayeen saldanooyin dhowr ah oo ka soo ifbaxay hareeraha [[webiga Shabeelle]]. Xilligii dhexe ee qarnigii 18aad iyo 19aad, waxay caan ku ahaayeen hodantinimada dhanka [[beeraha]], xoolaha iyo ganacsiga gudaha [[gobolka Qallaafe]]. Waxay sidoo kale ahaayeen hormuudka dhaqaalaha iyo maamulka bulshada deegaankaas. Waxa ay aasaaseen tuulada qadiimiga ah ee [[Arjac]], taas oo noqotay xaruntooda ugu weyn, isla markaana ahayd meel lagu yaqaan diinta, cilmiga, barwaaqada iyo ganacsiga. == Nabaddoonada soo maray == 1. Nabadoon xaaji Cabdulle Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 2. Nabaddoon Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 3. Nabaddoon Maxamed Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 4. Nabaddoon Sharguul Nuurqeyr Xuseen Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 5. Nabaddoon Gacaloow Khaliif Cabdi Keenadiid Mareexaan Aw Aadan Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle (hadda xilka haya). Waa nabadoonka Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Itoobiya]]. 6. Nabaddoon Cabdullaahi Cumar Ciid Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. Waa nabadoonka ee Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Soomaaliya]] (hadda xilka haya). == Deegaanada == [[Cabdulle]] waxay ku badan yihiin [[gobolka Qallaafe]] iyo hareeraha [[Webiga Shabeelle]]. Deegaanada ugu waaweyn waxaa ka mid ah: * [[Arjac]] — xarunta ugu weyn ee Reer Cabdulle * [[Kurtumaaleey]] * [[Buula Malis]] * [[Balada Aamin]] * [[Yaasiin Laawe]] * [[Dhuun-Gal]] * [[Isma Rabo]] * [[Maroodiley]] (Dabeyl-Yaaboow) * [[Dariiqo]] Sidoo kale waxa ay aad u deganyihiin gobolka [[Banaadir]], gaar ahaan degmada [[Waaberi]]. == Dhaqaalaha iyo nolosha == Dhaqaalaha ugu weyn ee [[Cabdulle]] wuxuu ka yimaadaa [[beeraha]] iyo ganacsiga. Waxay ku tiirsan yihiin [[Webiga Shabeelle]] oo ay ka helaan waraabka [[beeraha]] iyo nolosha maalinlaha ah. Sidoo kale, ganacsiga iyo xoolaha nool ayaa qayb weyn ka ah dhaqaalahooda. == Sidoo kale eeg == * [[Reer Shabeelle]] * [[Reer Geedoow]] * [[Reer Muuse]] * Reer [[Abtoow]] * [[Sheekhaar]] * [[Arjac]] == Xigashooyin == * Odiyaasha dhaqanka [[Cabdulle]] ee [[Qallaafe]]. * Taariikhyahannada [[Cabdulle]] ee [[Soomaaliya]]. * Wareysiyo lala yeeshay, xubnaha haya taariikhaha afka lagu kala qaato ee [[Cabdulle]] ee [[Itoobiya]] iyo [[Soomaaliya]]. 0eaq1s0zjogjgpvk93d711z8j62ulea 298670 298669 2026-06-14T13:22:07Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298670 wikitext text/x-wiki {{Infobox tribe | name = Cabdulle<br> {{native_name|ar| عبدلي}} {{native_name|en|Abdulle}} | image = [[File:Astaanta Cabdulle.png|center|200px|Astaanta Cabdulle]] | caption = Astaanta Cabdulle | ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]] | descended = [[Cabdulle]] [[Abtoow]] '''Muuse''' | parent_tribe = [[Abtoow]] | branches = [[Subugle]] Cabdulle * Shiiqdoon * Docooy * Aw Raamey <br> [[Waceys]] Cabdulle * Cabuure * Hidoor * Yoonis <br> | population = | religion = [[File:Allah-green.svg|18px]] [[Islaam]] [[Sunni]] | language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]], lahjada ([[Af-Shabeelle]]) | type = [[Cabdulle]] – farac katirsan [[Abtoow]] | location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br> {{flagicon|Ethiopia}} [[Itoobiya]]<br> {{flagicon|Kenya}} [[Kiinya]]<br> | demonym = }} [[Cabdulle]] ama ('''Reer Cabdulle'''), waa, waa beel Soomaaliyeed. Oo guud ahaan laga helo geyiga Soomaalida. [[File:Dhamme ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliya.png|center|200px|thumb|Dhame ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed. Gaar ahaan garyaqaanada maxkamada ciidamada qalabka sida. Dhame Yoonis Cabdullaahi Cumar Ciid. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Subugle''' ah]]. [[File:Gudoomiyihii hore ee waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir.png|center|200px|thumb|Gudoomiyihii hore ee Waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir. Marxuum Mahad Saalax Kunin A.U.N. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Waceys''' ah]]. == Taariikhda == '''Cabdulle''' waa dad [[Soomaali]]yeed oo galaangal iyo taariikh fac weyn ku leh gobolka Qallaafe. Qarnigii 18aad ayay hoggaanka u hayeen saldanooyin dhowr ah oo ka soo ifbaxay hareeraha [[webiga Shabeelle]]. Xilligii dhexe ee qarnigii 18aad iyo 19aad, waxay caan ku ahaayeen hodantinimada dhanka [[beeraha]], xoolaha iyo ganacsiga gudaha [[gobolka Qallaafe]]. Waxay sidoo kale ahaayeen hormuudka dhaqaalaha iyo maamulka bulshada deegaankaas. Waxa ay aasaaseen tuulada qadiimiga ah ee [[Arjac]], taas oo noqotay xaruntooda ugu weyn, isla markaana ahayd meel lagu yaqaan diinta, cilmiga, barwaaqada iyo ganacsiga. == Nabaddoonada soo maray == 1. Nabadoon xaaji Cabdulle Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 2. Nabaddoon Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 3. Nabaddoon Maxamed Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 4. Nabaddoon Sharguul Nuurqeyr Xuseen Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 5. Nabaddoon Gacaloow Khaliif Cabdi Keenadiid Mareexaan Aw Aadan Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle (hadda xilka haya). Waa nabadoonka Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Itoobiya]]. 6. Nabaddoon Cabdullaahi Cumar Ciid Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. Waa nabadoonka ee Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Soomaaliya]] (hadda xilka haya). == Deegaanada == [[Cabdulle]] waxay ku badan yihiin [[gobolka Qallaafe]] iyo hareeraha [[Webiga Shabeelle]]. Deegaanada ugu waaweyn waxaa ka mid ah: * [[Arjac]] — xarunta ugu weyn ee Reer Cabdulle * [[Kurtumaaleey]] * [[Buula Malis]] * [[Balada Aamin]] * [[Yaasiin Laawe]] * [[Dhuun-Gal]] * [[Isma Rabo]] * [[Maroodiley]] (Dabeyl-Yaaboow) * [[Dariiqo]] Sidoo kale waxa ay aad u deganyihiin gobolka [[Banaadir]], gaar ahaan degmada [[Waaberi]]. == Dhaqaalaha iyo nolosha == Dhaqaalaha ugu weyn ee [[Cabdulle]] wuxuu ka yimaadaa [[beeraha]] iyo ganacsiga. Waxay ku tiirsan yihiin [[Webiga Shabeelle]] oo ay ka helaan waraabka [[beeraha]] iyo nolosha maalinlaha ah. Sidoo kale, ganacsiga iyo xoolaha nool ayaa qayb weyn ka ah dhaqaalahooda. == Sidoo kale eeg == * [[Reer Shabeelle]] * [[Reer Geedoow]] * [[Reer Muuse]] * Reer [[Abtoow]] * [[Sheekhaar]] * [[Arjac]] == Xigashooyin == * Odiyaasha dhaqanka [[Cabdulle]] ee [[Qallaafe]]. * Taariikhyahannada [[Cabdulle]] ee [[Soomaaliya]]. * Wareysiyo lala yeeshay, xubnaha haya taariikhaha afka lagu kala qaato ee [[Cabdulle]] ee [[Itoobiya]] iyo [[Soomaaliya]]. tn68wvozqvwmb3guly2o9k1bxl2gax5 298683 298670 2026-06-14T15:30:03Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 /* */ 298683 wikitext text/x-wiki {{Infobox tribe | name = Cabdulle<br> {{native_name|ar| عبدلي}} {{native_name|en|Abdulle}} | image = [[File:Astaanta Cabdulle.png|center|200px|Astaanta Cabdulle]] | caption = Astaanta Cabdulle | ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]] | descended = [[Cabdulle]] [[Abtoow]] '''Muuse''' | parent_tribe = [[Abtoow]] | branches = [[Subugle]] Cabdulle * Shiiqdoon * Docooy * Aw Raamey <br> [[Waceys]] Cabdulle * Cabuure * Hidoor * Yoonis <br> | population = | religion = [[File:Allah-green.svg|18px]] [[Islaam]] [[Sunni]] | language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]], lahjada ([[Af-Shabeelle]]) | type = [[Cabdulle]] – farac katirsan [[Abtoow]] | location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br> {{flagicon|Ethiopia}} [[Itoobiya]]<br> {{flagicon|Kenya}} [[Kiinya]]<br> | demonym = }} [[Cabdulle]] ama ('''Reer Cabdulle'''), waa waa beel Soomaaliyeed, oo ku nool dalalka [[Soomaaliya]] iyo [[Itoobiya]], gaar ahaan hareeraha [[webiga shabeelle]] [[File:Dhamme ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliya.png|center|200px|thumb|Dhame ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed. Gaar ahaan garyaqaanada maxkamada ciidamada qalabka sida. Dhame Yoonis Cabdullaahi Cumar Ciid. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Subugle''' ah]]. [[File:Gudoomiyihii hore ee waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir.png|center|200px|thumb|Gudoomiyihii hore ee Waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir. Marxuum Mahad Saalax Kunin A.U.N. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Waceys''' ah]]. == Taariikhda == '''Cabdulle''' waa dad [[Soomaali]]yeed oo galaangal iyo taariikh fac weyn ku leh gobolka Qallaafe. Qarnigii 18aad ayay hoggaanka u hayeen saldanooyin dhowr ah oo ka soo ifbaxay hareeraha [[webiga Shabeelle]]. Xilligii dhexe ee qarnigii 18aad iyo 19aad, waxay caan ku ahaayeen hodantinimada dhanka [[beeraha]], xoolaha iyo ganacsiga gudaha [[gobolka Qallaafe]]. Waxay sidoo kale ahaayeen hormuudka dhaqaalaha iyo maamulka bulshada deegaankaas. Waxa ay aasaaseen tuulada qadiimiga ah ee [[Arjac]], taas oo noqotay xaruntooda ugu weyn, isla markaana ahayd meel lagu yaqaan diinta, cilmiga, barwaaqada iyo ganacsiga. == Nabaddoonada soo maray == 1. Nabadoon xaaji Cabdulle Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 2. Nabaddoon Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 3. Nabaddoon Maxamed Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 4. Nabaddoon Sharguul Nuurqeyr Xuseen Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 5. Nabaddoon Gacaloow Khaliif Cabdi Keenadiid Mareexaan Aw Aadan Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle (hadda xilka haya). Waa nabadoonka Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Itoobiya]]. 6. Nabaddoon Cabdullaahi Cumar Ciid Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. Waa nabadoonka ee Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Soomaaliya]] (hadda xilka haya). == Deegaanada == [[Cabdulle]] waxay ku badan yihiin [[gobolka Qallaafe]] iyo hareeraha [[Webiga Shabeelle]]. Deegaanada ugu waaweyn waxaa ka mid ah: * [[Arjac]] — xarunta ugu weyn ee Reer Cabdulle * [[Kurtumaaleey]] * [[Buula Malis]] * [[Balada Aamin]] * [[Yaasiin Laawe]] * [[Dhuun-Gal]] * [[Isma Rabo]] * [[Maroodiley]] (Dabeyl-Yaaboow) * [[Dariiqo]] Sidoo kale waxa ay aad u deganyihiin gobolka [[Banaadir]], gaar ahaan degmada [[Waaberi]]. == Dhaqaalaha iyo nolosha == Dhaqaalaha ugu weyn ee [[Cabdulle]] wuxuu ka yimaadaa [[beeraha]] iyo ganacsiga. Waxay ku tiirsan yihiin [[Webiga Shabeelle]] oo ay ka helaan waraabka [[beeraha]] iyo nolosha maalinlaha ah. Sidoo kale, ganacsiga iyo xoolaha nool ayaa qayb weyn ka ah dhaqaalahooda. == Sidoo kale eeg == * [[Reer Shabeelle]] * [[Reer Geedoow]] * [[Reer Muuse]] * Reer [[Abtoow]] * [[Sheekhaar]] * [[Arjac]] == Xigashooyin == * Odiyaasha dhaqanka [[Cabdulle]] ee [[Qallaafe]]. * Taariikhyahannada [[Cabdulle]] ee [[Soomaaliya]]. * Wareysiyo lala yeeshay, xubnaha haya taariikhaha afka lagu kala qaato ee [[Cabdulle]] ee [[Itoobiya]] iyo [[Soomaaliya]]. idli6fis97dll306ye5qmuro5eaognx 298684 298683 2026-06-14T15:30:25Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 /* */ 298684 wikitext text/x-wiki {{Infobox tribe | name = Cabdulle<br> {{native_name|ar| عبدلي}} {{native_name|en|Abdulle}} | image = [[File:Astaanta Cabdulle.png|center|200px|Astaanta Cabdulle]] | caption = Astaanta Cabdulle | ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]] | descended = [[Cabdulle]] [[Abtoow]] '''Muuse''' | parent_tribe = [[Abtoow]] | branches = [[Subugle]] Cabdulle * Shiiqdoon * Docooy * Aw Raamey <br> [[Waceys]] Cabdulle * Cabuure * Hidoor * Yoonis <br> | population = | religion = [[File:Allah-green.svg|18px]] [[Islaam]] [[Sunni]] | language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]], lahjada ([[Af-Shabeelle]]) | type = [[Cabdulle]] – farac katirsan [[Abtoow]] | location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br> {{flagicon|Ethiopia}} [[Itoobiya]]<br> {{flagicon|Kenya}} [[Kiinya]]<br> | demonym = }} [[Cabdulle]] ama ('''Reer Cabdulle'''), waa waa beel Soomaaliyeed, oo ku nool dalalka [[Soomaaliya]] iyo [[Itoobiya]], gaar ahaan ku badan hareeraha [[webiga shabeelle]] [[File:Dhamme ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliya.png|center|200px|thumb|Dhame ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed. Gaar ahaan garyaqaanada maxkamada ciidamada qalabka sida. Dhame Yoonis Cabdullaahi Cumar Ciid. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Subugle''' ah]]. [[File:Gudoomiyihii hore ee waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir.png|center|200px|thumb|Gudoomiyihii hore ee Waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir. Marxuum Mahad Saalax Kunin A.U.N. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Waceys''' ah]]. == Taariikhda == '''Cabdulle''' waa dad [[Soomaali]]yeed oo galaangal iyo taariikh fac weyn ku leh gobolka Qallaafe. Qarnigii 18aad ayay hoggaanka u hayeen saldanooyin dhowr ah oo ka soo ifbaxay hareeraha [[webiga Shabeelle]]. Xilligii dhexe ee qarnigii 18aad iyo 19aad, waxay caan ku ahaayeen hodantinimada dhanka [[beeraha]], xoolaha iyo ganacsiga gudaha [[gobolka Qallaafe]]. Waxay sidoo kale ahaayeen hormuudka dhaqaalaha iyo maamulka bulshada deegaankaas. Waxa ay aasaaseen tuulada qadiimiga ah ee [[Arjac]], taas oo noqotay xaruntooda ugu weyn, isla markaana ahayd meel lagu yaqaan diinta, cilmiga, barwaaqada iyo ganacsiga. == Nabaddoonada soo maray == 1. Nabadoon xaaji Cabdulle Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 2. Nabaddoon Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 3. Nabaddoon Maxamed Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 4. Nabaddoon Sharguul Nuurqeyr Xuseen Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 5. Nabaddoon Gacaloow Khaliif Cabdi Keenadiid Mareexaan Aw Aadan Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle (hadda xilka haya). Waa nabadoonka Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Itoobiya]]. 6. Nabaddoon Cabdullaahi Cumar Ciid Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. Waa nabadoonka ee Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Soomaaliya]] (hadda xilka haya). == Deegaanada == [[Cabdulle]] waxay ku badan yihiin [[gobolka Qallaafe]] iyo hareeraha [[Webiga Shabeelle]]. Deegaanada ugu waaweyn waxaa ka mid ah: * [[Arjac]] — xarunta ugu weyn ee Reer Cabdulle * [[Kurtumaaleey]] * [[Buula Malis]] * [[Balada Aamin]] * [[Yaasiin Laawe]] * [[Dhuun-Gal]] * [[Isma Rabo]] * [[Maroodiley]] (Dabeyl-Yaaboow) * [[Dariiqo]] Sidoo kale waxa ay aad u deganyihiin gobolka [[Banaadir]], gaar ahaan degmada [[Waaberi]]. == Dhaqaalaha iyo nolosha == Dhaqaalaha ugu weyn ee [[Cabdulle]] wuxuu ka yimaadaa [[beeraha]] iyo ganacsiga. Waxay ku tiirsan yihiin [[Webiga Shabeelle]] oo ay ka helaan waraabka [[beeraha]] iyo nolosha maalinlaha ah. Sidoo kale, ganacsiga iyo xoolaha nool ayaa qayb weyn ka ah dhaqaalahooda. == Sidoo kale eeg == * [[Reer Shabeelle]] * [[Reer Geedoow]] * [[Reer Muuse]] * Reer [[Abtoow]] * [[Sheekhaar]] * [[Arjac]] == Xigashooyin == * Odiyaasha dhaqanka [[Cabdulle]] ee [[Qallaafe]]. * Taariikhyahannada [[Cabdulle]] ee [[Soomaaliya]]. * Wareysiyo lala yeeshay, xubnaha haya taariikhaha afka lagu kala qaato ee [[Cabdulle]] ee [[Itoobiya]] iyo [[Soomaaliya]]. rt1bjjvhm4vqo0bac4vaxnii2u0vgmw 298685 298684 2026-06-14T15:31:28Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 /* */ 298685 wikitext text/x-wiki {{Infobox tribe | name = Cabdulle<br> {{native_name|ar| عبدلي}} {{native_name|en|Abdulle}} | image = [[File:Astaanta Cabdulle.png|center|200px|Astaanta Cabdulle]] | caption = Astaanta Cabdulle | ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]] | descended = [[Cabdulle]] [[Abtoow]] '''Muuse''' | parent_tribe = [[Abtoow]] | branches = (1) [[Subugle]] * Shiiqdoon * Docooy * Aw Raamey <br> (2) [[Waceys]] * Cabuure * Hidoor * Yoonis <br> | population = | religion = [[File:Allah-green.svg|18px]] [[Islaam]] [[Sunni]] | language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]], lahjada ([[Af-Shabeelle]]) | type = [[Cabdulle]] – farac katirsan [[Abtoow]] | location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br> {{flagicon|Ethiopia}} [[Itoobiya]]<br> {{flagicon|Kenya}} [[Kiinya]]<br> | demonym = }} [[Cabdulle]] ama ('''Reer Cabdulle'''), waa waa beel Soomaaliyeed, oo ku nool dalalka [[Soomaaliya]] iyo [[Itoobiya]], gaar ahaan ku badan hareeraha [[webiga shabeelle]] [[File:Dhamme ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliya.png|center|200px|thumb|Dhame ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed. Gaar ahaan garyaqaanada maxkamada ciidamada qalabka sida. Dhame Yoonis Cabdullaahi Cumar Ciid. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Subugle''' ah]]. [[File:Gudoomiyihii hore ee waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir.png|center|200px|thumb|Gudoomiyihii hore ee Waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir. Marxuum Mahad Saalax Kunin A.U.N. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Waceys''' ah]]. == Taariikhda == '''Cabdulle''' waa dad [[Soomaali]]yeed oo galaangal iyo taariikh fac weyn ku leh gobolka Qallaafe. Qarnigii 18aad ayay hoggaanka u hayeen saldanooyin dhowr ah oo ka soo ifbaxay hareeraha [[webiga Shabeelle]]. Xilligii dhexe ee qarnigii 18aad iyo 19aad, waxay caan ku ahaayeen hodantinimada dhanka [[beeraha]], xoolaha iyo ganacsiga gudaha [[gobolka Qallaafe]]. Waxay sidoo kale ahaayeen hormuudka dhaqaalaha iyo maamulka bulshada deegaankaas. Waxa ay aasaaseen tuulada qadiimiga ah ee [[Arjac]], taas oo noqotay xaruntooda ugu weyn, isla markaana ahayd meel lagu yaqaan diinta, cilmiga, barwaaqada iyo ganacsiga. == Nabaddoonada soo maray == 1. Nabadoon xaaji Cabdulle Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 2. Nabaddoon Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 3. Nabaddoon Maxamed Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 4. Nabaddoon Sharguul Nuurqeyr Xuseen Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 5. Nabaddoon Gacaloow Khaliif Cabdi Keenadiid Mareexaan Aw Aadan Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle (hadda xilka haya). Waa nabadoonka Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Itoobiya]]. 6. Nabaddoon Cabdullaahi Cumar Ciid Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. Waa nabadoonka ee Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Soomaaliya]] (hadda xilka haya). == Deegaanada == [[Cabdulle]] waxay ku badan yihiin [[gobolka Qallaafe]] iyo hareeraha [[Webiga Shabeelle]]. Deegaanada ugu waaweyn waxaa ka mid ah: * [[Arjac]] — xarunta ugu weyn ee Reer Cabdulle * [[Kurtumaaleey]] * [[Buula Malis]] * [[Balada Aamin]] * [[Yaasiin Laawe]] * [[Dhuun-Gal]] * [[Isma Rabo]] * [[Maroodiley]] (Dabeyl-Yaaboow) * [[Dariiqo]] Sidoo kale waxa ay aad u deganyihiin gobolka [[Banaadir]], gaar ahaan degmada [[Waaberi]]. == Dhaqaalaha iyo nolosha == Dhaqaalaha ugu weyn ee [[Cabdulle]] wuxuu ka yimaadaa [[beeraha]] iyo ganacsiga. Waxay ku tiirsan yihiin [[Webiga Shabeelle]] oo ay ka helaan waraabka [[beeraha]] iyo nolosha maalinlaha ah. Sidoo kale, ganacsiga iyo xoolaha nool ayaa qayb weyn ka ah dhaqaalahooda. == Sidoo kale eeg == * [[Reer Shabeelle]] * [[Reer Geedoow]] * [[Reer Muuse]] * Reer [[Abtoow]] * [[Sheekhaar]] * [[Arjac]] == Xigashooyin == * Odiyaasha dhaqanka [[Cabdulle]] ee [[Qallaafe]]. * Taariikhyahannada [[Cabdulle]] ee [[Soomaaliya]]. * Wareysiyo lala yeeshay, xubnaha haya taariikhaha afka lagu kala qaato ee [[Cabdulle]] ee [[Itoobiya]] iyo [[Soomaaliya]]. 7lze4b8z1wn2670mmaosstn6qh0jut4 298686 298685 2026-06-14T15:32:21Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 /* */ 298686 wikitext text/x-wiki {{Infobox tribe | name = Cabdulle<br> {{native_name|ar| عبدلي}} {{native_name|en|Abdulle}} | image = [[File:Astaanta Cabdulle.png|center|200px|Astaanta Cabdulle]] | caption = Astaanta Cabdulle | ethnicity = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaalida|Soomaali]] | descended = [[Cabdulle]] [[Abtoow]] '''Muuse''' | parent_tribe = [[Abtoow]] | branches = (1) [[Subugle]] * Shiiqdoon * Docooy * Aw Raamey <br> (2) [[Waceys]] * Cabuure * Hidoor * Yoonis <br> | population = | religion = [[File:Allah-green.svg|18px]] [[Islaam]] [[Sunni]] | language = {{flagicon|Somalia}}[[Af-Soomaali]], lahjada ([[Af-Shabeelle]]) | type = [[Cabdulle]] – farac katirsan [[Abtoow]] | location = {{flagicon|Somalia}}[[Soomaaliya]]<br> {{flagicon|Ethiopia}} [[Itoobiya]]<br> {{flagicon|Kenya}} [[Kiinya]]<br> | demonym = }} [[Cabdulle]] ama ('''Reer Cabdulle'''), waa waa beel Soomaaliyeed, oo ku nool dalalka [[Soomaaliya]] iyo [[Itoobiya]], gaar ahaan ku badan hareeraha [[webiga shabeelle]]. [[File:Dhamme ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliya.png|center|200px|thumb|Dhame ka tirsan ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed. Gaar ahaan garyaqaanada maxkamada ciidamada qalabka sida. Dhame Yoonis Cabdullaahi Cumar Ciid. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Subugle''' ah]]. [[File:Gudoomiyihii hore ee waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir.png|center|200px|thumb|Gudoomiyihii hore ee Waaxda Horseed, D. Waaberi ee G. Banaadir. Marxuum Mahad Saalax Kunin A.U.N. Xubin '''Cabdulle''' ah, oo '''Waceys''' ah]]. == Taariikhda == '''Cabdulle''' waa dad [[Soomaali]]yeed oo galaangal iyo taariikh fac weyn ku leh gobolka Qallaafe. Qarnigii 18aad ayay hoggaanka u hayeen saldanooyin dhowr ah oo ka soo ifbaxay hareeraha [[webiga Shabeelle]]. Xilligii dhexe ee qarnigii 18aad iyo 19aad, waxay caan ku ahaayeen hodantinimada dhanka [[beeraha]], xoolaha iyo ganacsiga gudaha [[gobolka Qallaafe]]. Waxay sidoo kale ahaayeen hormuudka dhaqaalaha iyo maamulka bulshada deegaankaas. Waxa ay aasaaseen tuulada qadiimiga ah ee [[Arjac]], taas oo noqotay xaruntooda ugu weyn, isla markaana ahayd meel lagu yaqaan diinta, cilmiga, barwaaqada iyo ganacsiga. == Nabaddoonada soo maray == 1. Nabadoon xaaji Cabdulle Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 2. Nabaddoon Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 3. Nabaddoon Maxamed Cabdi Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. 4. Nabaddoon Sharguul Nuurqeyr Xuseen Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle. 5. Nabaddoon Gacaloow Khaliif Cabdi Keenadiid Mareexaan Aw Aadan Dhiirsi Shiiqdoon Subugle Cabdulle (hadda xilka haya). Waa nabadoonka Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Itoobiya]]. 6. Nabaddoon Cabdullaahi Cumar Ciid Qaaris Aaroow Docooy Subugle Cabdulle. Waa nabadoonka ee Cabdulle iyo guud ahaan beesha [[Reer Geedoow]] ee [[Soomaaliya]] (hadda xilka haya). == Deegaanada == [[Cabdulle]] waxay ku badan yihiin [[gobolka Qallaafe]] iyo hareeraha [[Webiga Shabeelle]]. Deegaanada ugu waaweyn waxaa ka mid ah: * [[Arjac]] — xarunta ugu weyn ee Reer Cabdulle * [[Kurtumaaleey]] * [[Buula Malis]] * [[Balada Aamin]] * [[Yaasiin Laawe]] * [[Dhuun-Gal]] * [[Isma Rabo]] * [[Maroodiley]] (Dabeyl-Yaaboow) * [[Dariiqo]] Sidoo kale waxa ay aad u deganyihiin gobolka [[Banaadir]], gaar ahaan degmada [[Waaberi]]. == Dhaqaalaha iyo nolosha == Dhaqaalaha ugu weyn ee [[Cabdulle]] wuxuu ka yimaadaa [[beeraha]] iyo ganacsiga. Waxay ku tiirsan yihiin [[Webiga Shabeelle]] oo ay ka helaan waraabka [[beeraha]] iyo nolosha maalinlaha ah. Sidoo kale, ganacsiga iyo xoolaha nool ayaa qayb weyn ka ah dhaqaalahooda. == Sidoo kale eeg == * [[Reer Shabeelle]] * [[Reer Geedoow]] * [[Reer Muuse]] * Reer [[Abtoow]] * [[Sheekhaar]] * [[Arjac]] == Xigashooyin == * Odiyaasha dhaqanka [[Cabdulle]] ee [[Qallaafe]]. * Taariikhyahannada [[Cabdulle]] ee [[Soomaaliya]]. * Wareysiyo lala yeeshay, xubnaha haya taariikhaha afka lagu kala qaato ee [[Cabdulle]] ee [[Itoobiya]] iyo [[Soomaaliya]]. j2ar54lh7t62inlr515cbt8q826irw1 D. Dharkeynleey 0 44133 298666 296821 2026-06-14T13:17:26Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Abtoow]] ilaa [[D. Dharkeynleey]]: Maka helin 296821 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 298668 298666 2026-06-14T13:18:03Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298668 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Dharkenley | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[Gobolada Soomaaliya|Degmo]] | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_map = Dharkenley District.png | mapsize = | map_caption = | pushpin_map =Somalia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = [[Banaadir]] | subdivision_type2 = Caasimada | subdivision_name2 = [[Muqdisho]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 =67 | area_land_km2 = | population_as_of =2012 | population_footnotes = | population_note = | population_total =47,012 | population_density_km2 = | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates ={{coord|2|2|59|N|45|15|44|E|region:SO|display=it}} | elevation_footnotes = | elevation_m =5 | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Dharkeynley District''' ([[Af-Soomaali|Soomaali]]: Dharkeynley ) waa xaafad ka tirsan Koonfur-bari ee gobolka [[Banaadir]]. Waxaa ka mid ah xaafadaha galbeedka ugu xiga caasimadda qaranka ee [[Muqdisho]]. Xili danbe waxaa xukunkeeda soo maray; Maxkamadaha Islaamiga, Jabhadda Islaamiga. Haddana waxay degmada hoos tagtaa maamulka Gobolka Banaadir ee Soomaaliya. ==Xaafadaha== *Dharkenley *Xaafada Ceel dheere, *Xaafada Suuq yaraha *Xaafad Kuwait *Showriyaha, *Dabaqeen, *Aabagedo, *Suuq boocle, *Quraca waanjeesha, *Suuq liif, *Xoosh, (Buula qaran, *Macmacaanka, iyo kuwo kale. ==Masaajida== ku yaala dharkeenley Masaajido badan ayaa ku yaala degmada sida misaajidka dabaqeyn, uunlaayo, Masjidka Saldhiga Galbeed, Xaaji Maxamed, sh cabdixafiid, Rabi Sali al-nuur, Al- raxma Ceeldheere, Salaam, Macallin nuur,Khaliilu Raxman, ==Suuqyada Caanka== ee ku yaala dharkeenley *Suuq boocle, *Suuq yare iyo *Suuq liif ==Meelaha caanka== ee dharkeenley * Saladhiga Galbeed *Tabakaayo madoow * Shaneemo Muqdisho * Garaashka macallin nuur * Garaashka xaajigaboow * Tornada cisoow (biyo dageenka) * Xoosh * Exkontrool ==Goobaha Caalamiga== ee ku yaala Dharkenley * [[Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed]] (Gaheyr) * [[Safaarada Mareekanka]] * [[Warshada daawada]] * [[Warshada hargaha]] * Laamiyada Waaweyn ee Mara Dharkenley * Jidka Jaale siyaad * Wadada Dharkeynley (dhanka xoosh) * Wadada Afgooye (Dhanka JUS ama Gaheyr) ==Dugsiyada gaarka ah== ee ku yaala degmada * Al-Anwaar * Al-Fariid * Al-Safa * Al-Salaam (Ceeldheere) * Al-Risala * Abuubakar Sadiiq (Dabaqeyn) * Iqra * Khaddiijo * Halgan *iyo Dugsiyo kale oo fara badan == Tartan Aqooneedka== degmada dharkeynley Degmada waxay ku guuleysatay tartan aqooneed kii ramadaanka ee 2013 oo ay ku tartamayeen in ka badan 28 [[degmo]] oo ka kala yimid gobalada dalka oo dhan. sidoo kalana tartankii ramadaan ee 2020 waxay gashay kaalinta labaad. ==Ciyaaraha== iyo Kooxaha ka jira dharkeenleey degmada waxaa ka jira kooxo badan oo kubada cagta sida kooxaha: *IFTIN *AARGO *USSY *VIOLA *AL RAASHID *SUUQ YARE *AL IIMAAN *ZEENO *AL-AHLI DHARKEENLEY *JUGWAYN *AL-TUNSA *[[IFIS]] *FC GODEEY *HARIIDKA *XOOSH FC INTER BOYS *UNITED XOOSH ==Liiska dadka caanka== Degmada [[Dharkenley]] waxay ku fiicanyihiin ciyaaraha isboortiska gaar ahaan [[kubada Cagta]] waxaana ay ahaayeen guuleystayaashii 2011 iyo guuleytayaashii sanadkii ugu danbeeyay ee 2020 ee ku guuleystay tartanka degmooyinka [[G/Banaadir]] ayagoona ka qaaday degmada [[Waaberi]]. *1 mohamed haji bakistan sports man *2 liiban indhey. Sports *3 xusen curi. Sport *4 mahad ahmed tagow. Sports *5 Shafici mohamed Xasan sports man *6 cumar sucuudi. *7 cali abdi qadir. *8 cise cadaan *9 mohamed cumar caadi maamule *10 salax jamac farah geele salax jini *11 fahada farah mohamoud maamule *12. Mohamed yusuf ganey imamka *13 caadil xaji gabow. ==Tixraac== [http://www.statoids.com/yso.html degmada Soomaaliya] [http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Dharkeynley_A3.pdf Khariidadda Maamulka Degmada Dharkeenley] [[Category:Degmooyinka Soomaaliya]] ==Xiriirinta Dibadda== {{Portal|Soomaaliya}} {{Commons|Category:Dharkenley District|Degmada Dharkeenley }} 2x9w0i3o0nzay6puga3wi2rhbo9y71t D. Howlwadaag 0 44150 298660 296822 2026-06-14T13:13:59Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Aaroow]] ilaa [[D. Wadajir]]: Maka helin 296822 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 298662 298660 2026-06-14T13:16:08Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298662 wikitext text/x-wiki {{Infobox Degmo | name = Waroodka Howlwadaag | official_name = هولوذاج | native_name = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | shield_alt = | shield_size = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | latd = 2 |latm = 02 |lats = |latNS = N | longd = 45 |longm = 21 |longs = |longEW = E | coordinates_type = region:SO_type:city(56903) | coordinates_display = Howlwadaag | coordinates_footnotes = | region = [[Banaadir]] | province = [[Howlwadaag]], [[Muqdisho]] | xaafado = 6 xaafadod | adjacentcomuni = Howlwadaag | mayor_party = Gudoomiyeha | mayor = Cabdikariin Cali kaar Cabdi | area_footnotes = | area_total_km2 = 45 | population_footnotes = | population_total = 30221 | population_as_of = 2012 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Reer Howlwadaag | elevation_footnotes = | elevation_m = 5 | twin1 = | twin1_country = | saint = [[Ciid Carafo]], [[Ciid al-Fitr]] | day = 10ka Carafo iyo 1da soon fur | postal_code = 10003 | area_code = Hortel 065, Telecom 028 Nationlink 044 | website = [http://www.mogadishucity.net/dc-contacts/page/2/ mogadishucity.net/degmada_howlwadaag] | footnotes = E-mail: dc.howlwadaag@mogadishucity.net }} '''Waroodka Howlwadaag''' waa dagmo ka tirsan degmooyinka gobolka Banaadir 17 diisa degmo waana halbowlaha ganacsiga Soomaaliya gaar ahaan magaalada muqdisho waxaana ku yaal xaruma ganacsi sida shirkada isgarsinta kuwa xawaldaha & suqa ugu weyn wadanka ee [[Suuqa bakaaraha|Bakaaro]]. Waana degmada kaliya ee ugu Dugsiyo Sare badan waxaya leedahay Lix Dugsi Sare, waxaana ka soo bixi jiray arayda ugu faraha badan wadanka guud ahaan, waxaa kale oo ay caan ku ahayd dhnaka cayaaraha sida kubadda cagta iyo kolayga oo ah markhaati ma guurtaan siday ugu badnaayeen kooxihii wadanka ka dhisnaa ilaa heer Qaran, waxaa kale oo ay lahayd Garookii ugu weynaa xamar marka laga reebo labada garoon ee caanka sida stadium mugadishu iyo stadium konis. H/wadag waxa ay ukala baxda Xaafado badan:- Wadooyinka mara waxa aya kala yihiin 30ka, Wadnaha, [[Warshdaha]] iyo Maka Al Mukaram. == Dugsiyada hoose dhexe iyo Sare == * Hoose dhexe Sare Howlwadaag * Hoose dhexe Xasan Qarindi * Hoose dhexe 21ka November * Hoose dhexe Xamar jadiid * Hoose dhexe sare Axmed Gurey * Hoose dhexe abuu cubeyd * hoose dhaxe abu rashid * Hoose dhexe xareed * Hoose dhexe Banaadir == Xarumaha Dawladda == * Xarunta golaha shacabka * Taliska ciidanka Soomaaliyeed * Saldhiga boliska howlwagaag * Xarunta Wasaaradda Dalxiiska. == Hotelada == * Hotel Baariyoow * Hotel Maka Al Mukarama * Hotel olympic * Hotel Wehliye * Hotel Bakiin * Hotel Qudus * hotel salama * Hotel City isgoyska H/wadaag. == Meelaha Caanka ah == * Barmuudo * Taalada sayidka * Baar Ubax * Carwo Itko * Hotel olympic * Tookiyo * isbitaal cariif * Masaajidka Xareed * Hormuud telecom * masaajidka Macalin Maxamed Biyo maaloow * geedka caanabooraha ee wadada wadnaha * Farmashiye Tanaad. * farmashiye danwadag * Isgoyska Hawl wadaag * isgooska Bakaaraha * Cir toogte * Suuqa Ceel Garweyne == Wadooyinka == *wadada isgosyka bakaraha ilaa blacksea shiirkole * Maka Al-mukarama * Wadada Wadnaha * Wadada Sodonka * Wadada warshadaha * Wadada ba* wadada Aadan Cade * wadada hawlwadaag == lamaha howlwadag == Waa afar oo kala ah sidaan: - * Sayidka * Saqaawadiin * Xaawo Taako * Axmed Gurey == Jihada == {{Jiho |Magaca = [[Howlwadaag]] |Woqooyi = [[Dayniile]] |Koofur Galbeed = [[Waaberi]] |Bari = [[Wardhiigleey]] |Woqooyi Galbeed = [[Dayniile]] |Koofur = [[Xamarjajab]] |Woqooyi Bari = [[Dayniile]] |Galbeed = [[Hodan]] |Koofur Bari = [[Xamarjajab]] }} {{Degmooyinka Gobolka Banaadir}} e4edm8xc117p142kvkrrwyzc7hw3ecb 298663 298662 2026-06-14T13:16:28Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[D. Wadajir]] ilaa [[D. Howlwadaag]]: Maka helin 298662 wikitext text/x-wiki {{Infobox Degmo | name = Waroodka Howlwadaag | official_name = هولوذاج | native_name = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | shield_alt = | shield_size = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | latd = 2 |latm = 02 |lats = |latNS = N | longd = 45 |longm = 21 |longs = |longEW = E | coordinates_type = region:SO_type:city(56903) | coordinates_display = Howlwadaag | coordinates_footnotes = | region = [[Banaadir]] | province = [[Howlwadaag]], [[Muqdisho]] | xaafado = 6 xaafadod | adjacentcomuni = Howlwadaag | mayor_party = Gudoomiyeha | mayor = Cabdikariin Cali kaar Cabdi | area_footnotes = | area_total_km2 = 45 | population_footnotes = | population_total = 30221 | population_as_of = 2012 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Reer Howlwadaag | elevation_footnotes = | elevation_m = 5 | twin1 = | twin1_country = | saint = [[Ciid Carafo]], [[Ciid al-Fitr]] | day = 10ka Carafo iyo 1da soon fur | postal_code = 10003 | area_code = Hortel 065, Telecom 028 Nationlink 044 | website = [http://www.mogadishucity.net/dc-contacts/page/2/ mogadishucity.net/degmada_howlwadaag] | footnotes = E-mail: dc.howlwadaag@mogadishucity.net }} '''Waroodka Howlwadaag''' waa dagmo ka tirsan degmooyinka gobolka Banaadir 17 diisa degmo waana halbowlaha ganacsiga Soomaaliya gaar ahaan magaalada muqdisho waxaana ku yaal xaruma ganacsi sida shirkada isgarsinta kuwa xawaldaha & suqa ugu weyn wadanka ee [[Suuqa bakaaraha|Bakaaro]]. Waana degmada kaliya ee ugu Dugsiyo Sare badan waxaya leedahay Lix Dugsi Sare, waxaana ka soo bixi jiray arayda ugu faraha badan wadanka guud ahaan, waxaa kale oo ay caan ku ahayd dhnaka cayaaraha sida kubadda cagta iyo kolayga oo ah markhaati ma guurtaan siday ugu badnaayeen kooxihii wadanka ka dhisnaa ilaa heer Qaran, waxaa kale oo ay lahayd Garookii ugu weynaa xamar marka laga reebo labada garoon ee caanka sida stadium mugadishu iyo stadium konis. H/wadag waxa ay ukala baxda Xaafado badan:- Wadooyinka mara waxa aya kala yihiin 30ka, Wadnaha, [[Warshdaha]] iyo Maka Al Mukaram. == Dugsiyada hoose dhexe iyo Sare == * Hoose dhexe Sare Howlwadaag * Hoose dhexe Xasan Qarindi * Hoose dhexe 21ka November * Hoose dhexe Xamar jadiid * Hoose dhexe sare Axmed Gurey * Hoose dhexe abuu cubeyd * hoose dhaxe abu rashid * Hoose dhexe xareed * Hoose dhexe Banaadir == Xarumaha Dawladda == * Xarunta golaha shacabka * Taliska ciidanka Soomaaliyeed * Saldhiga boliska howlwagaag * Xarunta Wasaaradda Dalxiiska. == Hotelada == * Hotel Baariyoow * Hotel Maka Al Mukarama * Hotel olympic * Hotel Wehliye * Hotel Bakiin * Hotel Qudus * hotel salama * Hotel City isgoyska H/wadaag. == Meelaha Caanka ah == * Barmuudo * Taalada sayidka * Baar Ubax * Carwo Itko * Hotel olympic * Tookiyo * isbitaal cariif * Masaajidka Xareed * Hormuud telecom * masaajidka Macalin Maxamed Biyo maaloow * geedka caanabooraha ee wadada wadnaha * Farmashiye Tanaad. * farmashiye danwadag * Isgoyska Hawl wadaag * isgooska Bakaaraha * Cir toogte * Suuqa Ceel Garweyne == Wadooyinka == *wadada isgosyka bakaraha ilaa blacksea shiirkole * Maka Al-mukarama * Wadada Wadnaha * Wadada Sodonka * Wadada warshadaha * Wadada ba* wadada Aadan Cade * wadada hawlwadaag == lamaha howlwadag == Waa afar oo kala ah sidaan: - * Sayidka * Saqaawadiin * Xaawo Taako * Axmed Gurey == Jihada == {{Jiho |Magaca = [[Howlwadaag]] |Woqooyi = [[Dayniile]] |Koofur Galbeed = [[Waaberi]] |Bari = [[Wardhiigleey]] |Woqooyi Galbeed = [[Dayniile]] |Koofur = [[Xamarjajab]] |Woqooyi Bari = [[Dayniile]] |Galbeed = [[Hodan]] |Koofur Bari = [[Xamarjajab]] }} {{Degmooyinka Gobolka Banaadir}} e4edm8xc117p142kvkrrwyzc7hw3ecb Aden Abokor 0 44514 298627 298597 2026-06-14T12:03:22Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 298627 wikitext text/x-wiki {{Short description|Qabiilka Soomaalida}} {{Infobox ethnic group | group = Aden Abokor | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| Ethiopia}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwa kaleh }} Beesha '''Aden Abokor''' ({{lang-so|Aden Abokor}}, {{lang-en|Aden Abokor}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Aden Abokor Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Aden Abokor waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse.Aden Abokor waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada Soomaaliyeed, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa, bariga Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Deegaanka Soomaalida Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Aden Abokor ***Awal Aden (Rer Cawl ) ****Mahamoud Awal *****Ali Mohamoud *****Yusuf Mahamoud *****Essa Mahamoud *****Aden Mahamoud *****Jibirl Mahamoud *****Ali Mohamoud *****Roble Mohamoud ****Hussien Awal *****Roble Hussein *****Ibrahim Hussien *****Liban Hussein *****Yusuf Hussein *****Farah Hussien *****Osman Hussien ****Farah Awal *****Dahir Farah *****Guled Farah *****Mohamed Farah *****Essa Farah *****Yonis Farah ****Abdi Awal *****Had Abdi *****Musa Abdi *****Nour Abdi *****Ahmed Abdi *****Liban Abdi *****Wa'eys Abdi *****Mohamoud Abdi ***Hassan Aden ****Ziyad Hassan ****Odawa Hasaan ****Ladon Hassan (Rer Ladon) ******Aden Ladon ******Harun Ladon ******Ali Ladon ******Hussein Ladon ******Aden Ladon ****Abdalle Hassan *****Ali Abdalle (Rer Ali) *****Abdi Abdalle (Rer Abdi) *****Ahmed Abdalle ******Halas Ahmed (Rer Halas) *******Osman Halas *******Roble Halas *******Suber Halas ******Egal Ahmed (Rer Egal) *******Wais Egal *******Farah Egal *******Roble Egal ******Geedi Ahmed (Rer Geedi) *******Samter Geedi *******Fatah Geedi *******Waisleh Geedi *******Allamagan Geedi ********Guled Allamagan ********Egal Allamagan *******Hode Geedi ********Farah Hode ********Yusuf Hode ********Shire Hode *******Geele Geedi ********Ahmed Geele ********Dahir Geele ********Nour Geele *******Ali Geedi ********Osman Ali ********Hassan Ali ********Abdalle Ali {{tree list/end}} ==References=== 8h5vxddm3c1texi2sm8yh73t4u5f9a7 Beeaha Ali Abdi 0 47600 298628 298612 2026-06-14T12:26:03Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 298628 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Issa Ali **Mumin Ali (Rer Mumin) ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ***Dhible Urmah ***Ismail Urmah **Naleye Ali (Rer Naleye) ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali (Rer Hussein) ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Guled Nour ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Omar Mohamed ***Hersi Hussien ****Mohamed Hersi ****Abdi Hersi ****Ali Hersi ***Jama Hussien ****Abdillahi Jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== 2h45sthredw9264fa5jniw5gka9dqqc 298629 298628 2026-06-14T12:28:18Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 298629 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Issa Ali **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ***Dhible Urmah ***Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Guled Nour ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Omar Mohamed ***Hersi Hussien ****Mohamed Hersi ****Abdi Hersi ****Ali Hersi ***Jama Hussien ****Abdillahi Jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== o4s9aaa888ufgya0nvyllxs9bfjfizo 298642 298629 2026-06-14T13:01:51Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 298642 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ***Dhible Urmah ***Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Issa Hussein ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Guled Nour ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Omar Mohamed ***Hersi Hussien ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ali jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== fetd3lkq5hikyd6m60m15febzbsbsuf 298643 298642 2026-06-14T13:02:35Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 298643 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ***Dhible Urmah ***Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Issa Hussein ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Guled Nour ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Omar Mohamed ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ali jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== kwuxd9rsgoj0j6eeghogymah1wbmb37 298665 298643 2026-06-14T13:17:03Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 298665 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ***Dhible Urmah ***Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Issa Hussein ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Mohamed Nour ****Yusuf Nour ****Guled Nour ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Warfa Mohamed ****Omar Mohamed ****Farah Nour ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ahmed jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== idoga7s2111j5zknv2exwt9abwgj8z2 298677 298665 2026-06-14T13:26:55Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 298677 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ***Dhible Urmah ***Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Issa Hussein ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Mohamed Nour ****Ismail Nour ****Gabal Nour ****Yusuf Nour ****Guled Nour ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Warfa Mohamed ****Omar Mohamed ****Farah Mohamed ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ahmed jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== c9mcc1g6szufdowq4x38a4d9suykg9i 298681 298677 2026-06-14T13:33:10Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 298681 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ***Dhible Urmah ***Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Mohamed Nour ****Ismail Nour ****Gabal Nour ****Yusuf Nour ****Guled Nour ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Warfa Mohamed ****Omar Mohamed ****Farah Mohamed ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ahmed jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== b27566upeny2q7gyefg7iwn9bcpvt6o 298691 298681 2026-06-15T07:25:49Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 298691 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ***Dhible Urmah ***Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Mohamed Nour ****Ismail Nour ****Gabal Nour ****Yusuf Nour ****Guled Nour ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Warfa Mohamed ****Jibril Mohamed ****Omar Mohamed ****Farah Mohamed ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ahmed jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== t6vmh886f6zbhzl37zto0afd28sp8ng Muqdisho (Caasimada) 0 47604 298634 298624 2026-06-14T12:41:29Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Masaxay bogga 298634 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 298635 298634 2026-06-14T12:41:45Z Quinlan83 28506 Requesting deletion 298635 wikitext text/x-wiki {{delete|Empty page}} 6lxnxpp3pbi2o5ekjkkl95cozjhksbw 298636 298635 2026-06-14T12:42:45Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Imaamnimada Raameey]] ilaa [[Muqdisho Soomaaliya]]: Maka helin 298635 wikitext text/x-wiki {{delete|Empty page}} 6lxnxpp3pbi2o5ekjkkl95cozjhksbw 298638 298636 2026-06-14T12:44:22Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298638 wikitext text/x-wiki '''Muqdisho''' , oo loo yaqaan '''Xamar''', waa caasimadda iyo magaalada ugu dadka badan [[Soomaaliya]] . Magaaladu waxa ay u shaqaynaysay sidii deked muhiim ah oo isku xidha ganacsatadii ka soo gudubtay badweynta hindiya kun sano waxaana ku nool dad lagu qiyaaso magaalooyinka 2,610,483. {{Infobox settlement | name = | official_name = Mogadishu<br/>{{native name|ar|مقديشو}} | native_name = {{native name|so|Muqdisho}} | other_name = Xamar ([[Af Soomaali|Soomaali]])<br> حمر ([[Carabi]])<br>Mogadiscio ([[Talyaaniga|talyaani]]) | settlement_type = [[Caasimad]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |total_width = 290 |caption_align = center |image1 = Lido beach from the sea in Mogadishu.jpg |caption1 = Xeebta Liido, Muqdisho |image2 = Newly completed apartments in uptown Mogadishu city.jpg |caption2 = Degmada Hodan |image3 = Newly renovated Sayid Mohamed Abdulle monument in Mogadishu.jpg |caption3 = Taallada Sayidka |image4 = مسجد علي جمعالي 5 (cropped).jpg |caption4 = Masjidka Cali Jimcaale |image5 = Isbahaysiga Mosque 08.jpg |caption5 = Masjidka Isbahaysiga |image6 = Mogadishustadium.jpg |caption6 = Garoonka Muqdisho |image7 = Mogadishu Sea Port.jpg |caption7 = Dekedda Muqdisho |color = white }} | image_flag = Flag of Mogadishu, Somalia.svg | nickname = | pushpin_map = Somalia#Africa | pushpin_map_caption = Goobta Soomaaliya dhexdeeda##Goobta Afrika dhexdeeda | pushpin_label = Muqdisho | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|02|02|21|N|45|20|31|E|region:SO-BN|display=inline,title}} | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Mogadishu, Somalia.svg|25px}} [[Banaadir]] | leader_title = [[Gudoomiyaha Muqdisho|Gudoomiye]] | leader_name =[[Muungaab|Xasan Maxamed Xuseen]]<ref>{{cite web |title= Appointed as Banadir Region Governor and Mogadishu Mayor {{!}} sonna.so |url=https://sonna.so/en/president-hassan-sheikh-mohamud-appoints-dr-hassan-mohamed-hussein-muungaab-as-new-banadir-governor-and-mogadishu-mayor/ |website=sonna.so - Latest Somali News & Analysis |date=29 May 2025 |language=en}}</ref> | leader_title1 = Gudoomiye | area_urban_100km2 = | elevation_m = | population_total = 3,262,129 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=OCHA Somalia - Subnational Population Statistics |url=https://data.humdata.org/dataset/cod-ps-som}}</ref> | area_urban_footnotes = <ref name="Dwua"/> | area_land_km2 = 370 | area_water_km2 = | population_blank1_title = Darajada | population_blank1 = [[Liiska magaalooyinka Soomaaliya dadka ku nool|1aad]] | population_demonym = Mogadishan<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Sau2KqpyW04C&q=Mogadishans+concluded |title=African Affairs |date=1947 |publisher=Royal African Society |pages=98 |language=en}}</ref><br> Maqdishawi<ref>{{Cite book |last=Forbes |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=vYffX9B0lpIC |title=The Maldives: Kingdom of a Thousand Isles |date=2004 |publisher=Odyssey Publications, Limited |isbn=978-962-217-710-9 |pages=64 |language=en}}</ref> | blank_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] (2021) | blank_info_sec2 = 0.459<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=3 December 2020 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live}}</ref><br />{{color|#900|low}} [[Liiska gobollada Soomaaliya marka loo eego Tilmaanta Horumarinta Aadanaha|1aad]] | blank_name = [[Kala soocida cimilada Köppen|Cimilada]] | blank_info = [[BSh]] | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +03:00 | established_title = La aasaasay | established_date = 720 AD<ref>{{cite book |last1=Insoll |first1=Timothy |title=The Archaeology of Islam in Sub-Saharan Africa |date=July 3, 2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=62 |isbn=9780521657020 |url=https://books.google.com/books?id=frC8SAu9QxQC&dq=mogadishu+dated&pg=PA62 |quote=Conflicting dates as to the foundation of the city exists. I.M Lewis suggests that along with Brawa Mogadishu was founded in the tenth century. [...] However Jama discounts this tradition on the basis of epigraphic evidence, namely a tombstone of a woman which was found in Mogadishu that was dated to 720CE. |access-date=13 August 2024 |archive-date=3 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003103937/https://books.google.com/books?id=frC8SAu9QxQC&dq=mogadishu+dated&pg=PA62 |url-status=live }}</ref> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | website = {{URL|bra.gov.so/}} | image_shield = Coat of Arms of Mogadishu City and Banaadir Region.svg }} Muqdisho waxay ku taallaa gobolka Banaadir ee xeebta [[badweynta Hindiya]] , taasoo, si ka duwan gobollada kale ee Soomaaliya, loo tixgeliyo degmo halkii maamul goboleed (dowlad federaal ah). Muqdisho waxay leedahay taariikh fog, taasoo ka soo bilaabanta xilliyadii hore ilaa hadda, waxayna ahayd caasimadii Saldanadii Muqdisho qarnigii 9-aad ilaa 13-aad, taasoo qarniyo badan gacanta ku haysay ka ganacsiga dahabka ee Badweynta Hindiya , aakhirkiina waxay hoos timid Boqortooyadii [[Ajuuraan]] qarnigii 13-aad oo door muhiim ah ka ahayd ganacsigii badda ee Waddada xariirta ee dhexe . Muqdisho waxay ku naaloonaysay barwaaqadeeda sare ee qarniyadii 14-aad iyo 15-aad , waxayna ahayd xilligii hore ee casriga ahaa magaalada ugu qanisan ee ku taal xeebaha Bariga [[Afrika]] , iyo sidoo kale xudunta u ah warshadaynta dharka oo kobcaysa . Qarnigii 17aad, Muqdisho iyo qaybo ka mid ah koonfurta Soomaaliya waxay hoos tageen Imaamkii Hiraab . Qarnigii 19-aad, waxa ay hoos timid Saldanadii Geledi ee Saamaynta. Sanadkii 1894-tii, madaxii Soomaaliyeed wuxuu heshiis nabadeed, saaxiibtinimo, iyo ilaalin la saxiixday Filonardi oo ka tirsan Shirkadda Ganacsiga ee Banaadir. Bilawgii gumaystihii Talyaanigu wuxuu soo maray marxalado kala duwan, iyadoo heshiisyo la kala saxiixday 1880-aadkii, waxaana xigay xiriir dhaqaale oo dhex maray beelaha Soomaaliyeed iyo Shirkaddii Ganacsiga ee [[Banaadir]], ka dibna Boqortooyada [[Talyaaniga|Talyaanigu]] waxay si toos ah u maamuli jirtay 1906-dii, Maamulkii Millatari ee Ingiriiska ee [[Soomaaliya]] ka dib Dagaalkii Labaad ee Adduunka iyo Dhulkii Aaminaada ee [[Somaliland]] oo uu maamuli jiray 5 Talyaanigu 190kii. Taas waxa ku xigtay xornimada 1960-kii, waa xilligii [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Soomaaliya]] xilligii [[Siyaad Barre]] uu madaxweynaha ka ahaa (1969-1991). Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya oo socday saddex iyo toban sano ka dib wuxuu burburiyay magaalada. Dabayaaqadii 2010-kii iyo 2020-meeyadii, waxa bilaabmay dib-u-dhis wayn. == Degmooyinka ay ka koobantahay Muqdisho == {| class="wikitable sortable" ![[Cabdicasiis|'''Cabdcasiis''']] ![[Boondheere|'''Boondheere,''']] ![[Dharkeenleey|'''Dharkenley''']] ![[Dayniile|'''Dayniile''']]  |- |[[Xamarjajab|'''Xamar-Jajab''']] |[[Xamarweyne|'''Xamar-Weyne''']]  |[[Huriwaa|'''Heliwa''']] |[[Howlwadaag|'''Howl-Wadaag''']]  |- |[[Shangaani|'''Shangaani''']] |[[Shibis|'''Shibis''']] |[[Waaberi|'''Waberi''']] |[[Kaaraan|'''Kaaraan,''']]  |- | [[Madiina|'''Wadajir,''']]  |[[Wardhiigley|'''Wardhiigley''']] | '''[[Yaaqshiid]]''' |'''[[Hodan]]''' |} ==Asalka erayga== Asalka magaca Muqdisho (Muqdisho) waxaa loo maleynayaa inuu ka soo jeedo qaab-dhismeedka ereyada Soomaaliga ah ee Muuq iyo Disho, oo macneheedu yahay "dilaaga aragga" ama "indho-la'aanta", oo laga yaabo inuu tilmaamayo bilicda magaalada. Sahmiyihii qarnigii 16-aad ee Leo Africanus wuxuu magaalada u yaqaannay Magadazo (alt. Magadoxo ) wuxuuna ku tilmaamay inay tahay meel qurux badan oo qani ah. Aragti kale ayaa ah in magacu ka kooban yahay laba eray oo Soomaali ah, Maqal iyo Disho , oo macneheedu yahay "meesha idaha lagu qalo". Magaca ay dadka deegaanku isticmaalaan waa Xamar (Xamar) oo laga yaabo inuu tilmaamayo midabka cas. Tani waxay noqon kartaa iyada oo la tixraacayo jawiga casaanka ah iyo buuraha, oo macnaheedu yahay magaalo lagu dhisay ciid cas. Xaafadda hore ee Xamar Weyne waxay isku daraysaa laba kelmadood, xamar (cas) iyo wein (weyn). Sidoo kale waa ereyga Soomaaliga ee tamarind. Xabashida , magaalada Muqdisho iyo nawaaxigeeda waxa loo yaqaanay Machidas . Boqortooyo xoog badan, oo ay Xabashidu inta badan dagaal kula jirtay, ayaa mar ka hanaqaadday halkaas. Waxaa lagu tilmaamay inay tahay magaalo wanaagsan oo laga dhisay meel wax yar u jirta xeebta, Machidas waxay ku taallaa waqooyiga Zanguebar waxayna ku taal qasri boqor, masaajido badan iyo guryo dhagax ah oo lagu rinjiyeeyay saqafyo fidsan. Magaca Machidas wuxuu sidoo kale ka muuqdaa khariidadaha qarniyadii 18-aad iyo 19-aad. Ilaha Carabiga ayaa Muqdisho ku qoray Maqdīshū (مَقْدِيشُو). Buugga An Azania Trio waxa uu soo jeedinayaa isku xirka Cibraaniga mqdsh ("meesha quduuska ah"), oo ay suurtagal tahay in lagu xiro taariikhda laba rabbaaniyiinta ee taariikhda hore ee magaalada. ==Taariikhda== ===Qadiimiga=== [[File:Fakr_Ud_Din_Mosque.jpg|thumb|Qarnigii 19-aad waxaa dhisay Masjidka Fakar Ad-Diin ee Qarnigii 13-aad , waxaana dhisay Fakr Ad-Diin, oo ahaa Suldaankii ugu horreeyay ee Saldanaddii Muqdisho.]] ===Sarabiyon=== Magaalada qadiimiga ah ee Sarapion ayaa la rumeysan yahay inay ahayd dawladii ka horaysay ee Muqdisho. Waxaa lagu sheegay Periplus of the Erythraean Sea , oo ah dukumeenti socdaal oo Giriig ah oo soo bilowday qarnigii koobaad ee AD, taasoo ka mid ah dekedaha ganacsi ee taxanaha ah ee ku yaal xarafka Soomaalida. Sida laga soo xigtay Periplus , ganacsiga badda ayaa horay ugu xiray dadka ku nool aagga Muqdisho iyo bulshooyinka kale ee ku teedsan Badweynta Hindiya. Waqtiyadii hore Muqdisho waxay ka mid ahayd dawlad-goboleedka Soomaaliyeed ee ku hawlanaa ganacsi faa'iido badan leh oo isku xidhi jiray baayacmushtarka Soomaaliyeed ee Phenicia , Ptolemic Masar , Giriiga, Parthian Persian , Sabaeans ,Nabataea iyo Boqortooyada Roomaanka .Badmaaxiinta Soomaaliyeed waxay u adeegsan jireen markabkii hore ee badda Soomaaliya ee loo yaqaan beden si ay u daabulaan shixnaddooda. ===Aasaaska iyo asalka=== Asaaskii qawmiyadda Muqdisho iyo suldaankeedii xigay waxay ahayd mawduuc laga hadal hayo Cilmi-baarista Soomaaliyeed . Ioan Lewis iyo Enrico Cerulli waxay rumaysnaayeen in magaalada la aasaasay oo ay ka taliyaan golaha qoysaska Carabta iyo Faaris. Si kastaba ha ahaatee, tixraaca IM Lewis iyo Cerulli waxay heleen raad ku saabsan qoraalkii qarnigii 19aad ee loo yaqaan Kitab Al-Zunuj, kaas oo culimada casriga ah ay ku gacan sayreen sidii aan la isku halleyn karin oo aan taariikhi ahayn. Waxaa ka sii muhiimsan, waxay ka hor imanaysaa qoraallo qadiimi ah oo qoraal ah iyo caddaymo qadiimi ah oo ku saabsan ilbaxnimadihii iyo bulshooyinkii ka curtay xeebaha Soomaaliya, isla markaana ay u ahaan jireen awoowayaasha Muqdisho iyo magaalooyinka kale ee xeebaha ah. Haddaba, faaris iyo Carabtii aasaaska "kharaafaadka" waxaa loo tixgaliyaa sidii gumeysi been abuur ah oo duugoobay oo ku saabsan awoodda Afrikaanka si ay u abuuraan dowladahooda casriga ah. Waxaa hadda si weyn loo aqbalay in ay hore u jireen beelo deggan xeebaha Soomaaliya oo leh hoggaan Soomaali ah, kuwaas oo qoysaska Carabta iyo Faaris ay ku khasbanaadeen in ay weydiistaan ​​fasax ay ku degaan magaalooyinkooda. Waxa kale oo aad mooddaa in Soomaalida deegaanku ay ku sii haysteen siyaasad ahaan iyo tiro ahaanba sarraynta xeebaha halka muslimiinta soo-galootiga ahi ay mari lahaayeen hab is-dhexgal ah oo ay qaataan afka iyo dhaqanka deegaanka. Muqdisho oo ay weheliso Saylac iyo magaalooyinka kale ee xeebaha Soomaaliyeed waxa lagu aasaasay shabakad wadani ah oo ku lug leh ganacsiga dalka dibadiisa taasina waxay dhacday ka hor intaanay Carabtu soo haajirin ama ka ganacsanin xeebaha Soomaaliya. Taasi waxay dib u soo noqotaa qiyaastii afar kun oo sano waxaana taageeray caddaynta qadiimiga ah iyo qoraalka. Taas waxaa caddeeyey qoraalkii Giriigga ee qarnigii hore ee AD Periplus of the Erythraean Sea , oo si faahfaahsan u qeexaya magaalooyin badan oo deked ah oo ku yaal Soomaaliya hore, iyo sidoo kale aqoonsiga Sarapion-kii hore ee magaalada oo hadhow loo yaqaan Muqdisho. Markii Ibn Battuta uu booqday Saldanada qarnigii 14-aad, waxa uu u aqoonsaday Suldaanku in uu asal ahaan ka soo jeedo Barbara , oo ah erey qadiimi ah oo lagu tilmaamo awoowayaasha Soomaalida . Sida uu qabo Ross E. Dunn Muqdisho, ama magaalo kale oo xeebta ku taal midna looma tixgelin karo in ay yihiin dhul shisheeye oo Carab ama Faaris ah, balse waxay ahaayeen magaalooyin Afrikaan ah. Yaqut al-Hamawi , oo ahaa juqraafi hore oo Muslim ah sannadkii 1220 ayaa ku tilmaamay Muqdisho inay tahay magaalada ugu caansan xeebta. Yacquut wuxuu kaloo xusay in Muqdisho ay tahay magaalo ay deggan yihiin reer Berberi, laguna tilmaamo inay tahay "Madoow madaw" oo lagu tiriyo awoowayaasha Soomaalida casriga ah. Qarnigii saddex iyo tobnaad, Ibn Saciid wuxuu ku tilmaamay Muqdisho, Marka iyo Baraawa oo ku yaalla xeebta Banaadir inay noqdeen xarumo Islaami iyo ganacsi oo ku yaalla Badweynta Hindiya . Wuxuu sheegay in dadka ku dhaqan xeebaha Banaadir iyo gudaha ay u badan yihiin dad Soomaali ah oo u badan ganacsato Carab, Faaris iyo Hindi ah oo ku nool magaalooyinka xeebta. Ibnu al-Mujawir waxa uu xusay Banu Majid oo ka soo qaxay gobolka Mundhiriya ee Yemen sannadkii 1159kii oo degay Muqdisho iyo weliba ganacsato ka soo degtay magaalooyinka Abyan iyo Xaramka. Muqdisho dhaqan ahaan waxaa dega afar qabiil. Waa Moorshe, Iskashato, DhabarWeyne, iyo Banaadoow. Moorshe waxaa lagu tiriyaa kooxda ugu da'da weyn Muqdisho waxaana lagu tiriyaa inuu yahay beel ka mid ah beelaha Ajuuraan oo aasaasay mid ka mid ah boqortooyooyinkii dhexe ee ugu xooga badnaa Afrika, Ajuran Sultanate . Kooxda Gibil Madow ee Banaadiriga waxaa la sheegaa in ay ka soo jeedaan qabaa’ilka Soomaalida ee ka soo jeeda gudaha dalka oo u badan qowmiyadda Banaadiriga oo tiro yar oo Gibil Cads ah oo ka soo jeeda Muslimiinta soo galootiga ah. ===Muddada Dhexe=== ===Muqdisho Suldaan=== [[File:Mogadishan_currency.JPG|thumb|Lacagta Muqdisho]] Saldanada Muqdisho waxay ahayd suldaanad dhexe ee Soomaaliyeed oo xarunteedu ahayd koonfurta Soomaaliya . Waxay u kacday sidii mid ka mid ah quwadihii hore ee Geeska Afrika ee taliskii Fakhr ad-Diin ka hor intii aanay qayb ka noqon boqortooyadii Ajuuran ee sii fidaysay qarnigii 13aad. Saldanada Muqdisho waxa ay haysatay shabakad ganacsi oo ballaadhan, waxa ay gacanta ku haysay ganacsigii dahabka ee gobolka , waxaanay samaysatay lacagteeda , waxaanay dhaxal-dhismeed ballaadhan uga tagtay koonfurta Soomaaliya ee maanta. Dawlad-magaalo-magaaleed oo saamayn badan ku leh dhul-xeebeedka dariska la ah. [[File:Coral_house_mogadishu.JPG|thumb|Galka guri dhagax ah oo ku yaala Muqdisho]] Sanado badan Muqdisho waxa ay u shaqaynaysay sidii magaaladii hore ee بلد البربر ( Bilad al Barbar – "Dhulkii Berberka "), iyada oo la odhan jiray qarniyadii dhexe ee Carabiga loogu magac daray xeebta Soomaaliya. Kadib booqashadiisa magaalada, taariikhyahankii Suuriyaanka ahaa ee Yaqut al-Hamawi qarnigii 12-aad (Adoon hore oo Giriig ah) wuxuu qoray taariikh caalami ah meelo badan oo uu booqday Muqdisho wuxuuna ku tilmaamay magaalada ugu qanisan uguna awoodda badan gobolka waxayna ahayd xarun Islaami ah oo ka gudubta badweynta Hindiya . [[File:Muzzaffar_(Mogadishu_area)_flag_according_to_1576_Portuguese_map.svg|thumb|Calanka aagga Muqdisho sida ku cad khariidadda 1576 ee Fernão Vaz Dourado]] [[File:Ancient-Almnara.jpg|thumb|Tower Almnara, Muqdisho]] ===Muqdisho-dhexe=== Intii uu socdaalka ku jiray, ibn Saciid al-Maghribi (1213–1286) waxa uu xusay in magaalada Muqdisho ay mar horaba noqotay xarunta Islaamiga ah ee gobolka. Waqtigii uu ku dhashay Tangier ibn Battuta oo safar ah ka soo muuqday xeebta Soomaaliya 1331, magaaladu waxay ku jirtay heerka ugu sarreeya ee barwaaqadeeda. Wuxuu ku tilmaamay Muqdisho inay tahay "magaalo aad u weyn" oo ay ku nool yihiin ganacsato badan oo qani ah, taasoo caan ku ahayd dhar tayo sare leh oo ay u dhoofin jirtay Mamluk Sultanate- ka Masar ka talinaysay , iyo meelo kale. Wuxuu kaloo sharraxayaa soo dhawaynta dadka Muqdisho iyo sida dadka deegaanku u gelin lahaayeen dadka safarka ah guryahooda si ay u caawiyaan dhaqaalaha maxalliga ah. Batuuta wuxuu intaas ku daray in magaalada uu ka talinayay suldaan Soomaaliyeed Abuu Bakar bin Shaikh Cumar Wuxuu xusay in suldaan Abu Bakar uu lahaa midab madaw oo uu ku hadli jiray afkiisa hooyo (Soomaali) balse uu si fiican u yaqaanay luqadda Carabiga. Suldaanku waxa kale oo uu lahaa ra'yi- galiyayaal , khubaro xagga sharciga ah, taliyayaal, bohommo iyo saraakiil kale. Ibnu Khalduun (1332 ilaa 1406) wuxuu buuggiisa ku xusay in Muqdisho ay ahayd magaalo weyn . Waxa kale oo uu ku andacoodey in magaalada ay ku badan yihiin ganacsato badan oo maalqabeeno ah . Muddadaas waxa ay dhaleen shakhsiyaad caan ah sida Cabdil-Aziz-kii Muqdisho oo uu ibnu Battuta ku tilmaamay in uu yahay guddoomiyaha iyo madaxa jasiiradda Maldives . Isaga dabadiis waxa loogu magac daray Masjidka Cabdul-Casiis ee Muqdisho, kaas oo noolaa qarniyo badan. Magaca jasiiradda "Madagascar" ma aha asal maxali ah, laakiin waa mid caan ku ah qarniyadii dhexe ee reer Yurub. Magaca Madageiscar waxaa markii ugu horreysay lagu diiwaan geliyay xusuus-qoraalkii Venetian-kii Marco Polo ee qarnigii 13-aad isaga oo tarjumaad qaldan u sameeyay magaca Muqdisho, dekedda caanka ah ee Polo ay ku jahawareertay jasiiradda. Vasco da Gama , oo soo maray Muqdisho qarnigii 15-aad, wuxuu xusay inay ahayd magaalo weyn oo leh guryo afar ama shan dabaq ka kooban iyo daaro waaweyn oo xarunteedu tahay iyo masaajido badan oo leh minaarado cylindrical ah. Qarnigii 16aad, Duarte Barbosa wuxuu xusay in maraakiib badan oo ka timid Boqortooyada Cambaya ay u shiraacdeen Muqdisho iyagoo wata maryo iyo xawaashka ay beddelkeeda ka heleen dahab , dhux iyo fool maroodi . Barbosa waxa kale oo ay iftiimisay hilibka, sarreenka, shaciga, fardaha iyo khudaarta ee suuqyada xeebaha, kuwaas oo ganacsatadu ka soo saarteen hanti aad u badan. Muqdisho, oo ah xarunta warshadaynta harqaanka ee loo yaqaan toob benadir ( oo ku takhasusay suuqyada Masar iyo Suuriya ), oo ay weheliyaan Merca iyo Barawa waxay sidoo kale u adeegeen meel ay ku sii maraan ganacsatada Sawaaxiliga ee Mombasa iyo Malindi iyo ganacsiga dahabka ee Kilwa . Ganacsato Yuhuudi ah oo Ormus ka timid ayaa iyaguna xeebta Soomaaliya keenay dharkoodii iyo miraha Hindida si ay ugu beddelaan hadhuudh iyo alwaax. Duarte Barbosa , oo ahaa socdaaliyihii caanka ahaa ee Burtuqiisku, waxa uu wax ka qoray Muqdisho (c 1517–1518): Waxay leedahay boqor, waana goob ganacsi oo aad u weyn. Waxaa meeshaas ka yimaada maraakiib ka timaada boqortooyada Cambay (Hindiya) iyo Cadan iyagoo wata alaab cayn kasta ah iyo uunsi. Waxayna halkaas ka qaateen dahab badan, fool maroodi, shinni iyo waxyaalo kale oo ay faa'iido ka helaan. Magaaladan waxaa ku yaal hilib badan, iyo sarreen, iyo shaciir, iyo fardo, iyo midho badan, waana meel qani ah. Sannadkii 1542-kii, taliyihii Boortaqiisku João de Sepúvelda ayaa watay raxan yar oo socdaal ku tagay xeebaha Soomaaliya . Intii uu socdaalkaas socday ayuu muddo kooban weerar ku qaaday magaalada Muqdisho, isagoo qabsaday markab Cusmaaniyiin ah, rasaasna ku furay magaalada, taasoo ku qasabtay suldaankii Muqdisho inuu heshiis nabadeed la saxiixdo Burtuqiisku. Sida laga soo xigtay sahamiye qarnigii 16-aad, Leo Africanus waxa uu tilmaamayaa in dadka ku dhaqan Muqdisho ay asal ahaan ka soo jeedaan diidmadii reer woqooyiga ee Saylac oo ahayd caasimadda Adal Sultanate . Guud ahaan waxay ahaayeen kuwo dhaadheer oo leh midabka maqaarka saytuunka, qaar ka madow. Waxa ay xidhan jireen xariir cad oo qani ah oo dhaqameed jirkooda ku duuban oo cimaamado Islaami ah xidhan jireen, dadka reer xeebuhuna waxa ay xidhi jireen saro-gashi oo kaliya oo ay af Carabi ku qori jireen af- af-af-garad ahaan . Hubka ay wateen ayaa ka koobnaa hubkii Soomaalida sida seefo , toorey , warmo , faashash dagaal , qaanso iyo fallaadho . Si kastaba ha ahaatee, waxa ay kaalmo ka heleen dawladii Cusmaaniyiinta oo ay isku dhawaayeen , iyo hub ay soo dajiyeen sida muuska iyo madfacyada . Intooda badani waxay ahaayeen Muslimiin, in kasta oo in yar ay ku dheganaayeen caqiidada Islaamka ka hor ; Waxa kale oo jiray qaar ka mid ah Masiixiyiinta Ortodokska ee gudaha gudaha. Muqdisho lafteedu waxay ahayd magaalo hodan ah, si wanaagsanna loo dhisay, taasoo ilaalin jirtay ganacsigii ganacsi ee boqortooyooyinkii adduunka oo dhan. Magaalada caasimadda ah waxaa ku hareeraysan qalcado dhagax ah oo gidaar ah. Saldanada Ajuuraanku waxay burburtay qarnigii 17-aad, sababtoo ah canshuur badan oo laga qaadi jiray dadkooda, taas oo bilowday kacdoon. Mawduucyadii hore waxay noqdeen mowjado cusub oo tahriibayaal Soomaaliyeed ah, Abgaal , waxayna labaduba u guureen webiga Shabeelle iyo Muqdisho. Hogaamiye siyaasadeed oo cusub oo uu hogaaminayo imaamyada Abgaal Yacquub , xiriirna la leh madaxda cusub ee gudaha, ayaa u guuray degmada Shangaani ee magaalada. Haraadiga Ajuuraanku waxay ku noolaayeen xaafadaha kale ee muhiimka ah ee degmada Xamar Weyne . Ganacsatada Ajuuraan waxay bilaabeen in ay raadiyaan xiriiro cusub iyo fursado ganacsi oo heer gobol ah tan iyo markii Abgaal ay maamuleen shabakadaha ganacsiga ee jira. ===Xilligii Casriga ahaa (1700-meeyadii-1900-meeyadii)=== ===Hiraab Imaamu=== Qarnigii 17-aad, Hiraab Imaamu wuxuu ahaa boqortooyo awood leh oo ka talinaysay qaybo badan oo ka mid ah koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya. Waxay si guul leh uga gadoodsantay Saldanada Ajuuraan waxayna dhistay xukun madax bannaan ugu yaraan laba qarni laga soo bilaabo toddoba iyo tobankii boqol iyo wixii ka dambeeyay. Iimaamkii Hiraab waxa kale oo uu sameeyay maamul dhexe intii uu jiray waxa uuna lahaan jiray qaar ka mid ah xubnaha iyo dabinnada dowlad isku dhafan ee soo jireenka ah: xafiis maamul oo shaqeeya, calan dowladeed, xiriir joogto ah oo lala yeesho xadaaradaha dariska oo qoraal Carabi ah, canshuuraha qaabka xoolaha iyo dalagyada lacagta caddaanka ah oo ay ku jiraan saddex meelood meel daqliga dekedda Muqdisho iyo sidoo kale ciidan xirfad leh. [[File:Illustrations_of_Mogadishu_in_the_19th_century_02.jpg|thumb|Intii lagu jiray hoos u dhaca Hiiraan, magaalooyinka waaweyn, gaar ahaan Muqdisho waa ay yaraayeen, taas oo ka sii dartay dagaalkii sokeeye ee Hiraab]] Dhammaadkii qarnigii 19-aad, imaamnimadu waxa ay bilowday in ay hoos u dhacdo dhibaatooyin gudaha ka jira awgood, imaamyadu waxa kale oo ay caqabado kala kulmeen boqortooyooyinkii Imperial, Suldaankii Zanzibari ee xeebaha iyo Geledi Sultanate , iyo Saldanadda Hobyo oo ka imanaysay gudaha labada jiho. ===Geledi Sultanate=== Saldanada Geledi iyo Boqortooyadii Cumaan ayaa isku hayey cidda noqon doonta awooda sare ee xeebta Banaadir, iyadoo Suldaan Yusuf Mahamud uu ugu dambeyntii ahaa quwadda ugu weyn iyadoo Cumaaniyiintu ay magac ahaan u joogaan oo Said bin Sultan uu xitaa abaal ugu shubay si uu u sii joogo Muqdisho wakiillada Cumaan . Muqdisho oo ay Abgaal ka taliso waxay ku jirtay xilli hoos u dhac iyo jahawareer ku dhow dhammaadka Imaamnimada Hiraab . Ka dib dagaal dhex maray labadii nin ee hormuudka u ahaa rubac kasta ( Shingaani iyo Xamarweyn ) Suldaan Yuusuf waxa uu magaalada la soo galay 8,000 oo ciidan oo xoog badan, waxana uu u tashaday hoggaamiyihii Shingaani, kii laga adkaadayna uu ka cararay magaalada. Yuusuf wuxuu u magacaabi lahaa qof ay qaraabo yihiin caaqilka xilka laga qaaday si uu u hoggaamiyo xaafadda Xamarweyn ee soo afjaraysa khilaafka. Suldaan Yuusuf xitaa waxaa lagu tilmaamaa inuu yahay guddoomiyaha Muqdisho meelaha qaar, taasoo muujineysa awooddii uu ku lahaa magaalada. Inkastoo siyaasadda Soomaaliya hoos u dhac ku yimid, ganacsiga Geledi Sultanate wuxuu kobcay xilligii Geledi Suldaan Axmed Yuusuf . Sahamiye Ingiriis ah oo lagu magacaabo John Kirk ayaa booqday gobolka 1873dii wuxuuna xusay waxyaabo kala duwan. Ku dhawaad ​​20 doomood oo waaweyn ayaa Muqdisho iyo Marka labadaba ku soo xidhay hadhuudh laga soo saaray beerihii Geledi ee gudaha. Kirk wuxuu la kulmay Imaam Maxamuud oo Xamar ka talinayay. Webiga Shabeelle laftiisa waxa Kirk ugu yeedhay 'webiga Geledi', laga yaabee marka la eego mugga wax-soo-saarka ee uu soo saaro Suldaanku. Barawa waxaa ku yaalay hadhuudh yar oo maroodi iyo harag ah oo mar hore lagu soo raray maraakiib u socday Zanzibar . Salaadiinta Geledi waxay ku sugnaayeen heerkii ugu sarreeyey. Waxa ay gacanta ku hayeen ka ganacsiga fool-maroodiga ee Bariga Afrika , waxa ay sidoo kale xoog ku qabsadeen dooxooyinka Jubba iyo Shebelle ee dhulka dambe. Saldanada Cumaan ee Muqdisho, si kastaba ha ahaatee, waxay ahayd mid magac ahaan u badan (magac ahaan jiray). Markii Imaam Azzan bin Qais ee Cumaan uu damcay in uu qalcad ka dhiso magaalada, waxaa ku qasbanaaday in uu fasax ka codsado Suldaan Axmed Yuusuf oo ah dallaalkii dhabta ahaa oo isna ku qanciyay Imaamka Hiraab inuu ku qanco go'aanka. Cumaan iyo saraakiishii Zanzibari waxay ahaayeen kaliya wakiilo ka socda Suldaanka si ay u ururiyaan kastamka waxayna u baahnaayeen qalcadda ammaankooda halkii ay ka talin lahaayeen magaalada. Qalcadda Garessa waxa la dhisay ugu dambayn 1870. Suldaankii Sansibaar ayaa markii dambe kiraystay ka dibna ka iibiyey kaabayaashii uu dhisay Talyaaniga, balse ma ahayn dhulkii laftiisa oo ay Soomaalidu lahayd. ===Talyaanigii Somaliland ( dabayaaqadii 1800-meeyadii – 1960kii)=== [[File:Mogadishu_1923.jpg|thumb|Muuqaalkii Muqdisho ee Talyaanigu 1923kii]] [[File:Group_portrait_of_Somali_officials,_c.1939.jpg|thumb|Koox saraakiil sare oo Soomaali ah ayaa dhawaan ka soo laabtay Muqdisho , 1939kii]] Sannadkii 1905-tii, Talyaanigu wuxuu Muqdisho ka dhigay caasimadii Soomaalilaantii Talyaaniga ee dhawaan la aasaasay . Intaa ka dib Talyaanigu wuxuu magaca magaalada u qoray Muqdisho . Dagaalkii 1aad ee aduunka ka dib , dhulka ku xeeran waxa ay la soo galeen taliskii talyaaniga oo ay xoogaa iska caabin ah kala kulmeen. Kumanaan Talyaani ah iyo dad kale oo ka soo jeeda boqortooyadii talyaaniga ayaa bilaabay in ay soo degaan Muqdisho oo ay aasaaseen shirkado yar yar oo wax soo saara guud ahaan Soomaaliya. Waxa kale oo ay horumariyeen qaar ka mid ah beeralayda koonfurta ee u dhow caasimadda, sida Jannaale iyo Villaggio duca degli Abruzzi (maanta Jowhar ). 1930-kii, dhismayaal cusub iyo wadooyin ayaa la dhisay. Waddo tareen oo cidhiidhi ah oo dhererkeedu yahay 114 km (71 mi) ayaa laga dhigay Muqdisho ilaa Jowhar. Waxaa sidoo kale la dhisay waddo laami ah oo loo yaqaan Strada Imperiale oo loogu talagalay in lagu xiro Muqdisho iyo Addis Ababa . Sannadkii 1940-kii, dadka Talyaaniga-Soomaalidu waxay tiradoodu ahayd 22,000, taasoo ka dhigan in ka badan 44% dadweynaha magaalada oo ahaa 50,000 oo qof. Muqdisho waxay ahaan jirtay caasimadda Somaliland ee Talyaanigu intii ay jirtay siyaasadda dambe. Dagaalkii labaad ee aduunka waxa qabsaday ciidammadii Ingiriiska bishii February 1941kii. Dagaalkii IIaad ee Adduunka ka dib Muqdisho waxa laga dhigay caasimad dhulkii Aaminaada ee Somaliland , oo ah maamul siyaasadeed oo Talyaanigu maamulo oo hoos yimaada UNO , muddo toban sano ah (1950-1960). ===Jamhuuriyadda Soomaaliya (1960-1991)=== [[File:Mogadishu_city_centre_-_1960s.jpg|thumb|Wadada Muqdisho, 1963]] 26 June 1960-kii British Somaliland waxa ay xornimadeeda qaadatay 26 June 1960, iyada oo la noqotay Qaranimada Somaliland , waxaana shan maalmood ka dib ku xigtay dhulkii Aaminaada ee Soomaaliya (oo la odhan jiray Italian Somaliland). 1dii Luulyo 1960kii, labadii dhul waxay ku midoobeen dhismihii Jamhuuriyaddii Soomaaliya, iyadoo Muqdisho ay noqotay caasimadda qaranka. Dawlad uu dhisay Cabdullaahi Ciise iyo xubno kale oo ka mid ahaa dawladihii ammaanada iyo maxmiyad ahaa, iyadoo Xaaji Bashiir Ismaaciil Yuusuf uu noqday Madaxweynaha Golaha Shacbiga Soomaaliyeed, Aadan Cabdullaahi Cismaan Daar oo ahaa Madaxweynihii Jamhuuriyadda Soomaaliya , Cabdirashiid Cali Sharma’arkena wuxuu noqday Ra’iisul Wasaare (kadibna noqday Madaxweyne 1967 ilaa 1969). 20kii Luulyo 1961kii iyo afti dadweyne ayaa dadka Soomaaliyeed waxay ku ansixiyeen dastuur cusub oo la sameeyay 1960kii . 15kii Oktoobar 1969kii, isagoo booqasho ku jooga waqooyiga magaalada Laascaanood , madaxweynihii Soomaaliya ee xilligaas Cabdirashiid Cali Sharma'arke ayaa waxaa dilay mid ka mid ah ilaaladiisa. Dilkiisa waxa si degdeg ah u daba socday afgembi milatari oo dhacay 21kii Oktoobar 1969kii (maalintii ka dambaysay aaskiisii), kaas oo ay ciidammada Soomaaliyeed la wareegeen talada dalka iyaga oo aan la kulmin mucaarad hubaysan, asal ahaanna la wareegay si aan dhiig ku daadan. Dagaalkaas waxaa hormuud ka ahaa Sarreeye Gaas Maxamed Siyaad Barre oo xilligaasi taliye u ahaa ciidanka [[File:Mogadishu.jpg|thumb|Metropolitan Muqdisho 1980-meeyadii]] Barre garabkiisa, Golihii Sare ee Kacaanka (SRC) ee xukunka la wareegay dilkii Madaxweyne Sharma'arke ka dib waxaa hoggaaminayay Gaashaanle Sare Salaad Gabeyre Kediye iyo Taliyaha Booliska Jaamac Cali Korsheel . Kediye waxa uu si rasmi ah u haystay magaca “Aabihii Kacaanka”, wax yar ka dibna Barre waxa uu noqday madaxa SRC. SRC ka dib waxay u bixisay magaca dalka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Soomaaliya , waxay xidhay xubno ka tirsan dawladdii rayidka ahayd ee hore, waxay mamnuucday xisbiyo siyaasadeed, waxay kala dirtay baarlamaanka iyo Maxkamadda Sare, waxayna laaleen dastuurkii. Ciidankii kacaanka ayaa hirgeliyay barnaamijyo ballaaran oo hawlaha guud, oo uu ka mid yahay garoonka ciyaaraha ee Muqdisho . Marka laga soo tago barnaamijka qaramaynta warshadaha iyo dhulka, siyaasadda arrimaha dibadda ee taliska cusub ee fadhigiisu yahay Muqdisho wuxuu xoogga saaray xiriirka soo jireenka ah iyo diinta ee Soomaaliya ay la leedahay dalalka Carabta , ugu dambeyntii waxay ku biirtay Jaamacadda Carabta 1974. Ka dib markii uu ka soo horjeestay ololihii Ogaadeenya ee aan lagu guulaysan dabayaaqadii 1970-aadkii, maamulkii Barre wuxuu bilaabay in uu xidho saraakiil dawladeed iyo ciidanba iyadoo lagu tuhunsan yahay inay ka qayb qaateen isku daygii afgambi ee 1978-kii . Inta badan dadka lagu eedeeyay inay gacan ka geysteen shirqoolka putsch ayaa si kooban loo toogtay. Si kastaba ha ahaatee, dhowr sarkaal ayaa u baxsaday dibadda waxayna bilaabeen inay abuuraan kooxo mucaarad ah oo u heellan inay xoog ku ridaan taliskii Barre. ===Dagaal sokeeye=== Dabayaaqadii 1980-aadkii, taliskii Barre waxa uu noqday mid aan la jeclayn. Maamulku waxa uu noqday mid kaligii talis ah , waxaana dalka oo dhan ka bilaabmay dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah , oo uu dhiiri galiyay maamulkii Dergiga ee Itoobiya . Muqdisho waxaa ka dilaacay rabshadihii ugu waynaa ee ugu horeeyay 14kii Luulyo 1989kii , intii lagu jiray hawlgalada ciidamada Barres waxay dileen ku dhawaad ​​400 oo rayid ah. Rabshadihii July 1989 ayaa sababay in dad badan oo ajnabi ah ay ka qaxaan magaalada iyo xoojinta mucaaradka ka dhanka ah nidaamka. Dhacdadan iyo dhacdooyinka kale ee bilihii xigay waxay horseedeen in uu qarxo dagaaladii sokeeye 1991kii, meesha laga saaray dawladii Barre, iyo in la kala diro ciidankii qaranka Soomaaliyeed . Qaar badan oo ka mid ah kooxaha mucaaradka ayaa bilaabay inay u tartamaan inay saameyn ku yeeshaan awood la'aanta ka dib rididii taliskii Barre. Kooxo hubeysan oo ay kala hogaaminayaan taliyayaasha United Somali Congress General Maxamed Faarax Ceydiid iyo Cali Mahdi Maxamed , gaar ahaan, ayaa isku dhacay iyadoo mid walba uu doonayo inuu awood ku yeesho caasimadda. [[File:A_view_over_the_Mogadishu_coast.jpg|thumb|Aragtida ku saabsan xeebaha Muqdisho ee burburay intii lagu jiray dagaalladii sokeeye]] [[File:Aerialmog2.jpg|thumb|Muuqaalka hawada ee aagga la dego ee Muqdisho (1992)]] Intii uu socday Howlgalka Qaramada Midoobay ee Soomaaliya 2-aad waxaa Muqdisho ka dhacay dhowr dagaal oo u dhexeeya kooxo Soomaali ah, mutadawiciin iyo nabad-ilaaliyeyaal . Waxaa ka mid ahaa dagaalkii Muqdisho ee 1993dii , qabashadii Mareykanku ay ku qabteen laba sarkaal oo sare oo ka tirsanaa Isbaheysiga Qaranka Soomaaliyeed . Askarta Qaramada Midoobay ayaa gebi ahaan dalka isaga baxay 3-dii March 1995-kii, iyaga oo gaystey khasaare aad u badan. Sannadkii 2006, Midowga Maxkamadaha Islaamiga (ICU), oo ah urur Islaami ah , ayaa la wareegay gacan ku haynta inta badan koonfurta dalka, waxayna soo rogeen shareecada . Dowladda cusub ee ku meel gaarka ah ee la dhisay labo sano ka hor, waxay dooneysay inay dhisto maamulkeeda. Iyada oo gacan ka heleysa ciidamada Itoobiya , kuwa nabad ilaalinta AMISOM iyo taageerada cirka ee Mareykanka, waxay ka saareen Maxaakiimtii ka soo horjeeday, waxayna xoojiyeen xukunkooda. January 8, 2007, markii uu dhacay dagaalkii Raas-Kambooni , Madaxweynihii DFKMG ahna aasaasihii C/llaahi Yuusuf Axmed , oo horey u ahaan jiray Gaashaanle Sare oo ka tirsan Ciidanka Soomaaliya, ayaa soo galay Muqdisho markii ugu horreysay tan iyo markii xilka loo doortay. Dawladdu waxay markaas u guurtay xarunta Villa Somalia ee Muqdisho oo ay si ku meel gaar ah uga ahayd Baydhabo , waxayna noqonaysaa markii ugu horreysay tan iyo burburkii taliskii Barre sannadkii 1991-kii oo ay dowladda federaalka ka taliso inta badan dalka. [[File:TanksRoad3a.jpg|thumb|Tiir gaashaman oo M1A1 Abrams Taangiyada iyo M2 Bradley IFVs ee 1-64aad ee Hubka ayaa ku socda waddo qarda-jeex ah oo ka baxsan magaalada Muqdisho.]] Jabkaas ka dib, Midowgii Maxkamadaha Islaamiga ah waxay u kala jabeen garabyo. Qaybo ka mid ah kuwa xagjirka ah oo ay ka mid yihiin maleeshiyo dhalinyaro ah oo ka tirsan garabkii ciidamada Maxkamadaha ee loo yaqaanay al-Shabaab ayaa dib isu abaabulay si ay u sii wadaan kacdoonka ka dhanka ah DFKMG, kana soo horjeeda joogitaanka ciidamada Itoobiya ee Soomaaliya. Intii u dhaxaysay 2007 iyo 2008 al-Shabaab waxa ay gaadheen guulo milatari iyaga oo la wareegay gacan ku haynta magaalooyinka iyo dekedaha muhiimka ah ee badhtamaha iyo koonfurta Soomaaliya. Dhamaadkii 2008, kooxdu waxay qabsatay Baydhabo laakiin ma aysan qabsan Muqdisho. Bishii Jannaayo 2009, al-Shabaab iyo maleeshiyaad kale waxay u suurtagashay in ay ku qasbaan ciidamada Itoobiya in ay dib u gurtaan oo ay ka tagaan ciidan aan qalabayn oo nabad ilaalineed oo Midowga Afrika ah si ay u caawiyaan ciidamada dawladda ku meel gaarka ah.  Intii u dhaxaysay 31 May iyo 9 June 2008, wakiillo ka socday dawladda federaalka Soomaaliya iyo kooxda Isbahaysiga Qunyar socodka ah ee Dib-u-xoreynta Soomaaliya (ARS) ee jabhadda Islaamiga ah ayaa ka qayb galay wadahadal nabadeed oo ka dhacay Djibouti oo ay garwadeen ka ahayd Qaramada Midoobay. Shirka ayaa ku soo idlaaday heshiis la kala saxiixday oo dhigaya in ciidamada Itoobiya laga saaro dalka si loo joojiyo dagaallada hubeysan. Baarlamaanka ayaa ka dib la ballaariyay oo la gaarsiiyay 550 kursi si ay u dejiyaan xubnaha ARS, oo markaas doortay madaxweyne cusub. Iyadoo gacan ka heleysa koox yar oo ka tirsan ciidamada Midowga Afrika, dowladda isbaheysiga ayaa sidoo kale billowday weerar rogaal celis ah bishii Febraayo 2009 si ay dib ula wareegto qeybta koonfureed ee dalka. Si ay u xoojiso gacan ku heynta Koonfurta Soomaaliya, DFKMG waxay isbahaysi la samaysatay Midowga Maxaakiimta Islaamiga ah, xubno kale oo ka tirsan Isbaheysiga Dib u xoreynta Soomaaliya iyo Ahlu Sunna Waljamaaca oo ah maleeshiyo suufi ah oo qunyar socod ah .  Bishii Noofambar 2010, dawlad cusub oo tignoolajiyadeed ayaa loo doortay xafiiska, taasoo samaysay isbedello badan, gaar ahaan qaybta amniga. Bishii Agoosto 2011, maamulka cusub iyo xulafadiisa AMISOM waxay ku guuleysteen inay Muqdisho oo dhan ka qabsadaan maleeshiyada Al-Shabaab. Muqdishu waxa ay ka dib la kulantay dib-u-dhis xooggan oo ay hormuud ka ahaayeen qurba-joogta Soomaaliyeed, maamulka dawladda hoose iyo Turkiga oo ah saaxiib taariikhi ah oo Soomaaliya la leh.  Bishii Oktoobar 2017, in ka badan 500 oo qof ayaa lagu dilay qarax gaari xamuul ah .  Bishii Maarso 2022, al-Shabaab waxay dishay in ka badan 60 qof weeraro xiriir ah .  Bishii Oktoobar 2022, al-Shabaab laba qarax oo baabuur ayaa lagu dilay in ka badan 120 qof. 14kii Maarso, maleeshiyaad ayaa weeraray oo go'doomiyay Hotelka SYL ee Muqdisho . Bishii Luulyo 2024, ugu yaraan siddeed qof ayaa ku dhintay, kow iyo labaatan kalena way ku dhaawacmeen israsaasayn ku dhexmartay ciidamada ammaanka iyo maxaabiis xabsiga Muqdisho oo ay isku dayday inay baxsadaan. Maxaabiista isku dayey inay baxsadaan ayaa ka tirsanaa Al-Shabaab.14kii Luulyo, 10 qof ayaa ku dhaawacmay maqaaxi lagu shaaheeyo oo ay sabab u tahay qarax baabuur oo ay fulisay al-Shabaab. Bishii Ogosto 2024, 37 qof ayaa ku dhintay weerar ismiidaamin ah oo Al-Shabaab ay ka fuliyeen xeebta Liido. ===Dib u dhis=== [[File:Mogadishu_in_2017.jpg|thumb|Muqdisho dulmar, 2017]] Bishii Agoosto 2011, kooxda xagjirka ah ee al-Shabaab ayaa ka baxday istaraatiijiyadeed ee Muqdisho si ay ugu soo laabtaan xeeladaha ku dhufoo ka dhaqaaq. Duqa magaalada Maxamed Nuur waxa uu aqoonsaday fursadda mid muhiim u ah xasilinta iyo dib u dhiska magaalada. Maamulka Nuur oo si dhow ula shaqeynaya UN, USAID iyo DRC, ayaa bilaabay dayactir ballaaran oo lagu dayactirayo waddooyinka iyo kaabayaasha guud, iyadoo dadka deegaanka ay la kaashadeen maamulka rayidka iyo booliiska si loo adkeeyo ammaanka. Nuur waxa uu aqoonsaday fursadda uu Muqdisho ku beddelayo in kasta oo kheyraadku yar yahay. Iyadoo la shaqeyneysa istaraatiijiyadda magaalooyinka Mitchell Sipus, xukuumadda Banaadir waxay dooneysay in ay qaabeyso oo ay dejiso hab ku saleysan xogta dib-u-dhiska ka dib. Markii la meelmariyey Dastuur cusub 2012 iyo doorashadii ku xigtay ee lagu doortay Madaxweynaha cusub ee Federaalka cusub , duqa magaalada ayaa sii waday kormeerida dib u dhiska ka socda Muqdisho ee colaadaha ka dib. Maamulka G/Banaadir oo ka duulaya duuliyihii ugu horeeyay ayaa bilaabay mashruuc lagu magac-daro magaalada oo dhan, nambarada guryaha iyo nambarada boostada. Waxaa si rasmi ah loogu magacdaray Nambarada Guriga iyo Nidaamka Boostada, waa hindise ay iska kaashadeen maamulka degmada iyo wakiillada ganacsatada Soomaaliyeed. Sida uu sheegay Nuur, hindisaha ayaa sidoo kale looga gol leeyahay in lagu caawiyo mas'uuliyiinta adkeynta amniga iyo xallinta khilaafaadka lahaanshaha guryaha. Laga bilaabo 2016 , waxaa jira nambarada boostada ee 156 degaan iyo degaan hoosaadyo, oo ay ku jirto aagga caasimadda Muqdisho. Dib-u-dhiskii colaadaha ka dib ee Muqdisho sannadihii 2010-kii iyo 2020-kii ayaa horseeday dhismayaal iyo guryo dhismeed, taasoo Soomaaliya ka dhigaysa mid ka mid ah heerarka ugu dhaqsiyaha badan ee magaalooyinka adduunka. Sida laga soo xigtay xafiiska duqa Muqdisho , in ka badan 6,000 oo dhismayaal cusub ah ayaa laga dhisay magaalada intii u dhaxaysay 2020 iyo 2025. == Magacaabida Magaca Muqdisho == [[File:Sha (animal).jpg|thumb|300px| ''Sha'', waa [[ey]] ku noolaan jiray Soomaaliya.]] [[File:Hiéroglyphe égyptien M8.jpg|thumb|300px| ''Sha'', waa daadad iyo [[ubax]] ku biqila dhulalka qoyan.]] [[File:Abydos-Bold-hieroglyph-M8.png|thumb|300px| ''Sha'', waa daadada iyo [[ubax]] ku biqila dhulalka qoyan.]] The asalka magaca Muqdisho ayaa aragtiyo badan oo ay ka mid yihiin ka [[Af-Soomaali|Soomaali]] erayga ''Muuq Disho'' taasoo la micno ah ''hortiisa-dilaaga'' <ref>Horn of Africa - Volume 2, Issue 4 - Page 34, 1979</ref>, Laakin aqoonyahanada raadraac luuqada waxay dhahaan ereyga Muqdisho wuxuu ka yimid "muuqday sha", sha oo ah [[ey]] oo xiliga qadiimiga ku nolan jiray dhulka Soomaaliya.<ref>[https://archive.org/stream/historyanddescr03porygoog#page/n180/mode/2up Leo Africanus The History and Description of Africa 1526 Hakluyt Society, pages 51–54]</ref> ==Dowladda== ===Federaal=== Dowladda Soomaaliya ayaa fadhigeedu yahay magaalada Muqdisho ee caasimadda dalka. DFKMG waxay ahayd dawladii dhexe ee Soomaaliya oo caalamku aqoonsan yahay intii u dhaxaysay 2004 ilaa 2012. Iyadoo xarunteedu tahay Muqdisho, waxay ka koobnayd waaxda fulinta ee dawlada. Dowladda Federaalka Soomaaliya waxaa la aas aasay 20kii Agoosto 2012 markaas oo uu dhammaaday waqtigii Kumeelgaarka ahaa. Waxay mataleysay dowladdii dhexe ee ugu horreysay ee dalka tan iyo markii uu billowday dagaalka sokeeye. Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya wuxuu u adeegaa sidii laanta sharci-dejinta ee dawladda . ===Degmo=== [[File:MogadishuHeadquarters.jpeg|thumb|Xarunta dowladda hoose ee Muqdisho]] Dowladda hoose ee Muqdisho ayaa waxaa hoggaaminaya Cumar Maxamuud Maxamed (Finish) , oo xilka kala wareegay Duqii hore ee dalka Mudane Cabdiraxmaan Cumar Cismaan (Yariisow) bishii Agoosto 2019 ka dib markii Cismaan lagu dilay weerar ismiidaamin ah oo lala beegsaday xafiiskiisa. Waxqabadyada horumarineed ee maamulka waxaa ka mid ah mashruuc dib u cusboonaysiinta magaalooyinka oo ku kacaya lacag dhan US$100 milyan, abuurista warshadaynta qashinka iyo gubashada, daah-furka mashruuca nadaafadda magaalada oo dhan, samaynta warshado daamur iyo shamiitada, dib u dayactirka xarunta dawladda hoose iyo baarlamaanka, dib u dhiska xarumihii hore ee Wasaaradda Gaashaandhigga , dib u dhiska xarumaha ciidanka Asluubta Soomaaliyeed, dib u dayactirka xarumaha caafimaadka iyo dhismaha xarunta cusub ee Ciidanka Booliska Soomaaliyeed, dib u habeynta xarumaha caafimaadka iyo dhismaha xarunta cusub ee Ciidanka Booliska Soomaaliyeed. Ciidamada qalabka sida , dib u dhiska xarunta Boostada Soomaaliyeed , dib u habeyn lagu sameeyay garoommada dadweynaha ee degmooyinka dhowr ah. Bishii Janaayo 2014, maamulka G/Banaadir wuxuu daah-furay nidaamka nambarada guriga iyo nambarada boostada. Waxa kale oo ay bilawday qaybinta kaararka aqoonsiga qaranka bishii March ee isla sanadkaas. Intaa waxaa dheer, maamulka dawladda hoose ayaa bilaabay dib u dayactirka xarumaha muhiimka ah ee dawladda hoose Sebtembar 2014, oo ay ku jirto xaruntii hore ee Fisho Guverno ee caasimadda. Bishii Janaayo 2015, maamulka G/Banaadir ayaa sidoo kale furay xafiis cusub oo Caafimaadka & Badbaadada si loogu kormeero hab-dhaqannada caafimaadka iyo badbaadada ee magaalada, wuxuuna bilaabay olole bilicda magaalada oo ka hor shirar caalami ah oo kala duwan oo lagu wado in lagu qabto halkaas. Bishii Maarso 2015, maamulka G/Banaadir ayaa soo gebagebeeyey mashruuc abuurista shaqo-abuur joogto ah iyo horumarinta hab-nololeedka bulshooyinka nugul ee magaalooyinka (SECIL) oo ay iska kaashanayaan EU iyo UN–Habitat . Hindisaha 3.5 milyan oo Yuuro waxa uu socday saddex sano iyo bar, waxaana Muqdisho laga hirgeliyey nidaam qashin ururin oo waara, xarun farsamo, shaybaarro lagu tijaabiyo tayada biyaha, helitaan wanaagsan oo biyo la cabbo ah, kor u qaadista fursadaha shaqo iyo hab-nololeedka ee qaybta wax-soo-saarka shidaalka ee jaban, xoojinta tababarrada xirfadaha iyo nidaaminta qaybta dhismaha, iyo shaybaarro lagu tijaabinayo tayada agabka dhismaha. ===Ergada diblomaasiyadeed=== [[File:Mogturkemb.jpg|thumb|Safaarada Turkiga ee Muqdisho]] Dalal dhowr ah ayaa safaarado iyo qunsuliyado shisheeye ku leh Muqdisho. Laga bilaabo Janaayo 2014, ergadan dublamaasiyadeed waxaa ka mid ah safaaradaha Djibouti , Ethiopia , Sudan , Libya , Yemen , Saudi Arabia, Turkey, Iran, Uganda , Nigeria, the United Kingdom, Japan, China, iyo Qatar . Safaaradaha la qorsheeyay in dib looga furo magaalada waxaa ka mid ah kuwa Masar, Imaaraadka Carabta, Talyaaniga iyo Koonfurta Kuuriya. Bishii Maajo 2015, iyadoo la aqoonsanayo horumarka siyaasadeed ee laga gaaray Soomaaliya iyo dib u soo celinta dowladnimada, Xoghayaha Arrimaha Dibadda Mareykanka John Kerry ayaa ku dhawaaqay qorshe horudhac ah oo dib loogu dhisayo safaaradda Mareykanka ee Muqdisho. Waxa uu tilmaamay in inkastoo uusan jirin jadwal loo dejiyay oo dib loogu howlgelinayo dhismahaasi, haddana dowladda Mareykanka waxay durba bilowday inay cusboonaysiiso matalaadda diblomaasiyadeed ee dalka. Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo Ra'iisul Wasaare Cumar C/rashiid Cali Sharma'arke ayaa sidoo kale u gudbiyay Kerry warqadda hantida ma-guurtada ah ee loo qoondeeyay dhismaha cusub ee safaaradda Mareykanka. Maxamuud wuxuu isla markaas heshiis la saxiixday Madaxa Ergada Midowga Yurub ee Soomaaliya Michele Cervone d'Urso, kaasoo fududeynaya in safaarado badan ay Muqdisho ka furtaan dalalka xubnaha ka ah Midowga Yurub . Midowga Yurub ayaa sidoo kale ku dhawaaqay in uu xafiis cusub ka furay magaalada. Bishii Febraayo 2014, Wasiirka Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ee Soomaaliya, C/raxmaan Ducaale Beyle, ayaa shaaca ka qaaday in Dowladda Federaalka ay qorsheyneyso in dib loo furo Machadkii hore ee diblomaasiyadda ee Muqdisho. Xaruntu waxay taariikh ahaan u adeegtay sidii mid ka mid ah hay’adaha qaranka ee ugu muhiimsan diblomaasiyadda iyo xiriirka caalamiga ah. Beyle ayaa sidoo kale ballan qaaday in uu dib u dhisi doono waaxda diblomaasiyadda ee machadka, qeybtiisii ​​warfaafinta iyo baahinta, iyo sidoo kale maktabadii uu lahaan jiray. ==Dhaqaalaha== [[File:Hormuud.jpg|thumb|Hormuud Telecom waa mid ka mid ah shirkado badan oo xarumo ku leh magaalada Muqdisho]] Muqdisho dhaqan ahaan waxay u ahaan jirtay xarun ganacsi iyo dhaqaale. Ka hor inta aan laga keenin Yurub iyo Ameerika maryaha la soo saaro ee tirada badan , dunta magaalada waxaa loo gudbin jiray gudaha qaaradda, iyo sidoo kale Jasiiradda Carabta iyo ilaa xeebta Faaris . Dhaqaalaha magaalada Muqdisho ayaa si xawli ah u kordhay tan iyo nabadeynta magaalada bartamihii sanadkii 2011-kii. Waxaa mar kale dib loo furay warshada SomalFruit, sidoo kale waxaa dib loo furay warshadii deegaanka ee Coca-cola oo iyana dib u dayactir lagu sameeyay. Bishii Maajo 2012, waxaa caasimadda laga furay Bankigii ugu horreeyay ee Soomaali ah, kaasoo ka dhigan bankigii ugu horreeyay ee ganacsi oo laga furo Koonfurta Soomaaliya tan iyo 1991 . Bangiga Dhexe ee Taariikhiga ah ayaa dib loo soo cusbooneysiiyay, iyadoo Xarunta Ganacsiga Moumin ay sidoo kale dhisme ku socoto. Dhisidda hantida ma-guurtada ah ee Muqdisho waxaa qayb ka ahaa dhisidda dayrar dhisme oo maxalli ah bishii November 2012 oo ay hirgeliyeen dawladda hoose ee Istanbul iyo Bisha Cas ee Turkiga . 50 baabuur oo kuwa dhismaha ah iyo mashiino ayaa laga keenay dalka Turkiga. Barxadda ayaa soo saarta shubka, daamurka iyo dhagxaanta laamiyada ee mashaariicda dhismaha iyo ganacsatada. Dowladda hoose ee Istanbul ayaa sidoo kale loo qorsheeyay in ay keento 100 khabiiro ah si loo dardargeliyo hindisaha dhismaha kaas oo ugu dambeyntii ujeedadiisu tahay in la casriyeeyo kaabayaasha dhaqaalaha ee caasimadda. Bartamihii 2012, Muqdisho waxaa lagu qabtay shirweynihii ugu horreeyay abid ee Teknoolojiyada, Madadaalada, Naqshadeynta (TEDx). Munaasabadan oo uu soo qaban qaabiyay Bankiga FirstSomali Bank ayaa waxaa lagu soo bandhigay horumarada dhanka ganacsiga, horumarka iyo amniga ee la doonayo in maalgashi loogu sameeyo Soomaaliya iyo caalamka. Shirweynihii labaad ee ganacsiga TEDx ayaa sannadkii xigay lagu qabtay caasimadda, kaas oo lagu muujiyay ganacsiyo cusub iyo fursado ganacsi, oo ay ku jiraan samaynta ganacsigii ugu horreeyay ee nadaafadda qalalan ee magaalada muddo dhowr sano ah. Tiro shirkado waaweyn ah ayaa xaruntooda ku leh Muqdisho. Shirkadahaas waxaa ka mid ah shirkadda Trans-National Industrial Electricity and Gas Company , oo ah shirkad tamareed oo la asaasay 2010, taas oo ay ku mideysan yihiin shan shirkadood oo waaweyn oo Soomaaliyeed oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga , maaliyadda , amniga iyo isgaarsiinta . Shirkadaha kale ee fadhigoodu yahay magaalada waxaa ka mid ah Hormuud Telecom , oo ah shirkadda isgaarsiinta ugu weyn koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya. Telcom waa adeeg bixiye kale oo isgaarsiineed kaas oo xaruntiisu tahay caasimadda. Shirkadda Somali Energy ee deegaanka waxay ku takhasustay soo saarista, gudbinta iyo qaybinta tamarta korontada ee deganeyaasha iyo meheradaha ku sugan aagga adeegga ee Banaadir . Villa and Mansion Architects, oo ah shirkad caalami ah oo uu aasaasay naqshadeeye Soomaali-British ah Alexander Yusuf ayaa xafiisyadeeda ku leh Muqdisho. Bangiga Caalamiga ah ee Soomaaliya , oo la furay bartamaha magaalada 2014, wuxuu bixiyaa maaliyadda Islaamka iyo adeegyada bangiyada caalamiga ah iyadoo loo marayo nidaamka degdegga ah . Shirkadda Caymiska Islaamiga ah (Shirkadda Caymiska Koowaad ee Takaful iyo Dib-u-Takaful) waa shirkaddii ugu horreysay ee caymis buuxa ee magaalada sannado badan. Bankiga dhexe ee Soomaaliya , oo ah hay'adda lacagta qaranka, ayaa sidoo kale xarunteedu ku taal Muqdisho. Bishii Juun 2013, Ra'iisul Wasaarihii hore Cabdi Faarax Shirdoon ayaa saxiixay sharciga cusub ee maalgashiga shisheeye . Hindise sharciyeedkan ayaa waxaa soo diyaarisay wasaaradda ganacsiga iyo warshadaha oo kaashanaysa qareennada dowladda. Golaha Wasiirada oo ansixiyeen, wuxuu dejinayaa hannaan sharci oo sugan oo loogu talagalay maalgashiga shisheeye ee Muqdisho iyo meelaha kale ee dalka. Bishii Oktoobar 2014, Tawakal Money Express (Tawakal) waxay bilowday dhismaha toddobada dabaq ee Tawakal Plaza Muqdisho. Sare u kac cusub ayaa lagu wadaa in la soo gebagebeeyo dhamaadka sanadka 2015-ka, waxaana uu ka qeyb galayaa xarunta adeega maaliyadeed ee Tawakal Global Bank, Supermarket weyn oo cabirkiisu yahay 338 mitir, huteel qaali ah oo ka kooban 46 qol, maqaayado iyo goobo lagu qaxweeyo, iyo hoolal shirarka iyo xafladaha. Intaa waxaa dheer, Supermarket-ka Nabaad wuxuu bixiyaa adeeg tafaariiqeed weyn oo loogu talagalay dukaamaysiga maxalliga ah. Waxay furan tahay maalin kasta ilaa 10-ka galabnimo, silsiladda fududayntu waxay ka keentaa badi alaabteeda Imaaraadka Carabta iyo Shiinaha . Shirkadda Al Buruuj waxay sidoo kale bilawday mashruuc weyn oo hanti ma guurto ah Janaayo 2015, Magaalada Daru-Salam. Dhismahan cusub oo uu maalgeliyay Salaam Somali Bank , ayaa waxa uu ka kooban yahay guryo magaalada, guryo dabaqyo ah, masaajid, goobo madadaalo, garoomo lagu ciyaaro, suuq weyn iyo waddooyin. Waxaa loo qorsheeyay in laga dhiso meel ka baxsan dhanka waqooyi ee caasimadda, oo 7 km (4.3 mi) u jirta jidka Warshadaha. ==Astaamaha== ===Goobaha cibaadada=== [[File:Mosislsol2.jpg|thumb|Masjidka Isbaheysiga Islaamka waa masjidka ugu weyn Geeska Afrika]] Goobaha cibaadada waxaa ka mid ah masaajido ay u badan yihiin muslimiin . Masjidka Arbaca Rukun ayaa ka mid ah goobaha cibaadada Islaamka ugu faca weyn ee ku yaalla caasimadda. Waxaa la dhisay qiyaastii 667 (1268-9 AD) iyo Masjidka Fakr ad-Din . Mihrabka Arbaca Rukun wuxuu ka kooban yahay qoraal isla sanadkaas soo baxay, kaasoo lagu xusayo aasaasihii masjidka, Khusra bin Mubaarak al-Shirazi (Khusrau bin Muxamed). Masjidka Isbaheysiga Islaamka waxaa la dhisay 1987-kii iyadoo taageero dhaqaale laga helay Saudi Fahd bin Abdul Aziz Al Saud Foundation . Waa masjidka ugu weyn magaalada, waana dhismo sumcad ku leh bulshada Soomaaliyeed. Masaajidkan oo leh ilaa 10,000 oo qof, waa masjidka kaliya ee ugu weyn gobolka Geeska. Sannadkii 2015, masuuliyiinta federaalku waxay dhamaystireen dib u habayn rasmi ah oo lagu sameeyay kaabayaasha masaajidka. Dib-u-habayntan ayaa qayb ka ah olole ballaaran oo dib-u-habayn ah oo ay dawladdu ku samaynayso dhammaan masaajidda Muqdisho. Si taas loo gaaro, maamulka degmada ayaa dib u habeyn ku sameynaya Masjidka Bartamaha ee taariikhiga ah, oo ku yaal bartamaha magaalada. Cathedral- ka Muqdisho waxa la dhisay sannadkii 1928-kii, waxaana dhisay maamulkii gumaystaha ee ka talin jiray Somaliland. Loo yaqaan "Cattedrale di Mogadiscio", waxaa lagu dhisay qaab Norman Gothic ah , oo ku saleysan Cefalù Cathedral ee Cefalù , Sicily . Kaniisaddu waxay u adeegtay sidii xarun dhaqameed ee Dariiqada Katooliga Romanka ee Muqdisho . Markii dambe waxay soo gaadhay khasaare laxaad leh intii lagu jiray dagaalkii sokeeye. Bishii Abriil 2013, kadib booqasho ay ku tageen goobta si ay u soo indha indheeyaan xaaladeeda, Daaciga Muqdisho ayaa ku dhawaaqay inuu qorsheynayo inuu dib u habeyn ku sameeyo dhismaha. ===Qasriyada=== Villa Somalia ayaa ah xarunta rasmiga ah ee uu degan yahay madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud . Waxay ku fadhidaa meel sare oo ka soo horjeeda magaalada ku taal Badweynta Hindiya, iyada oo marin u ah dekedda iyo garoonka diyaaradaha labadaba. Qasriga Badhasaabka ee Muqdisho waxa fadhiyey Badhasaabkii Somaliland ee Talyaanigu, ka dibna maamuliyihii dhulkii ammaanada ee Soomaaliya . ===Matxafyada, maktabadaha iyo masraxyada=== [[File:Old_fort_Mogadishu.jpg|thumb|Qalcad hore oo loo isticmaali jiray Matxafka Qaranka Soomaaliya]] Madxafka Qaranka Soomaaliya ayaa la aas aasay xornimadii ka dib 1960-kii, xilligaasi oo Madxafkii hore ee Gaarisa laga dhigay Madxaf Qaran. Matxafka Qaranka ayaa markii dambe loo raray 1985, waxaana loo beddelay Matxafka Garesa, waxaana loo beddelay matxafka gobolka. Kadib markii la xiray, Matxafka Qaranka ayaa markii dambe dib loo furay. Laga bilaabo Jannaayo 2014, waxa ay haysaa farshaxanno badan oo muhiim u ah dhaqameed, oo ay ku jiraan qadaadiic duug ah, qalab wax lagu kala iibsado, farshaxan dhaqameed, hub qadiimi ah iyo alaab dhoobo ah. Maktabadda Qaranka Soomaaliya waxaa la aas aasay sanadkii 1975-kii, waxaana ay hoos timid mas’uuliyadda Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare . Sannadkii 1983-kii, waxa ay qabatay ku dhawaad ​​7,000 oo buug, wax yar oo ka mid ah waxyaabaha kaydka taariikhiga ah iyo dhaqanka, waxaanay u furnayd dadweynaha. Maktabaddii Qaranku markii dambe way xidhnayd sagaashamaadkii. Bishii Juun 2013, Machadka Heritage ee Daraasaadka Siyaasadda ayaa abaabulay shixnad ka kooban 22,000 oo buug oo laga keenay Mareykanka loona soo diray Soomaaliya, taasoo qayb ka ah hindise dib loogu soo celinayo maktabadda. Bishii Disembar ee sanadkan, maamulka Soomaaliya ayaa si rasmi ah u daah furay mashruuc weyn oo dib loogu dhisayo Maktabadda Qaranka. Iyada oo Saynab Xasan ay u shaqaynayso agaasime, hindisaha $1 milyan ee ay maalgelisay dawladda dhexe ayaa arki doona dhisme maktabad cusub oo laga dhisayo caasimadda lix bilood gudahood. Isku diyaarinta dib u howlgelinta, 60,000 oo buug oo dheeraad ah ayaa la filayaa inay yimaadaan dalalka kale ee Jaamacadda Carabta. Tiyaatarka Qaranka Soomaaliya ayaa la furay sanadkii 1967-kii isagoo ah astaan ​​dhaqameed muhiim u ah caasimadda dalka. Waxa la xidhay ka dib markii uu bilaabmay dagaalka sokeeye horraantii 1990-meeyadii balse waxa uu dib u furmay March 2012 ka dib dib u dhis. Bishii Sebtembar 2013, dowladda federaalka Soomaaliya iyo dhiggeeda Shiinaha ayaa heshiis iskaashi oo rasmi ah ku kala saxiixday Muqdisho, kaasoo qeyb ka ahaa qorshaha soo kabashada qaranka ee shanta sano ee soo socota. Heshiisku wuxuu arki doonaa mas'uuliyiinta Shiinaha dib u dhiska Tiyaatarka Qaranka ee Soomaaliya marka lagu daro dhowr astaamood oo kale oo kaabayaal ah. Qayb weyn oo ka mid ah taariikhda hodanka ah ee Soomaaliya ayaa weli ah mid halis ugu jirta in la waayo iyada oo la'aanta kaydinta saxda ah iyo nidaamka kaydinta. Radio Muqdisho, tusaale ahaan, in ka badan 200,000 oo cajaladood oo cajalado ah ayaa lagu daadiyay qol kayd ah. Haddii cajaladaha analooga ah aan la digitized, waxa ay dhaawacmi karaan ilaa heer marka ay suurtogal tahay in dib loo soo celiyo. ===Suuqyada=== [[File:Bakaara_Market.jpg|thumb|Suuqa bakaaraha ee bartamaha magaalada Muqdisho]] Suuqa bakaaraha waxaa la sameeyay dabayaaqadii 1972-kii maamulkii Barre. Waxay u adeegtay sidii suuq furan oo lagu iibinayo badeecadaha iyo adeegyada, oo ay ku jiraan wax soo saarka iyo dharka. Markii uu bilaawday dagaaladii sokeeye, waxaa suuqaasi maamulayay kooxo mintidiin ah, kuwaasi oo saldhig u ahaa howlahooda. Nabadeyntii Muqdisho ka dib 2011, dib u dayactir ayaa dib uga bilowday suuqa. Dukaamada ayaa dib loo dayactiray, iyada oo la iibinayo wax kasta oo ka mid ah khudradda iyo dharka iyo qalabka dhismaha. Sida magaalada inteeda kale, suuqa Barkaara qiimahiisa hantida ma guurtada ah ayaa aad kor ugu kacay. Laga bilaabo 2013 , shirkadda Tabaarak ee maxaliga ahi waxay ku kiraysanaysay bakhaar dhowaan laga dhisay suuqa $2,000 bishii. Bishii Febraayo 2014, maamulka G/Banaadir ayaa dib u dayactir ka bilaabay Suuqa Ansalooti ee degmada Xamar Jajab. Waxa ay ahayd mid ka mid ah suuqyada ugu waaweyn ee magaalada ka hor inta aan la xidhin hawlgalladii horraantii sagaashamaadkii. Bishii Sebtembar 2014, maamulka degmada ayaa dib u furay Ansaloti dadweynaha, iyadoo mas'uuliyiintu ay kormeereen dhammaan qaybaha suuqa. Sida uu sheegay guddoomiye ku xigeenka dhanka siyaasadda ee gobolka Banaadir Maxamed Aadan “Caanageel” xaruntan ayaa hadda u furan ganacsi, waxaana ay la tartami doontaa suuqyada kale ee gobolka. ===Machadyada=== Akadeemiye -Goboleedka Af-Soomaaliga waa hay'ad dawlad-goboleedka u hagta afka Soomaaliga ee gobolka Geeska. Bishii Janaayo 2015, Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ku dhawaaqay in machadka la qorsheynayo in la dhameystiro iyadoo ay la kaashanayaan dowladaha Jabuuti iyo Itoobiya . Mashaariicdii la qorsheeyay waxaa ka mid ahaa dhismaha xarun cusub oo akadeemiyada Muqdisho, iyadoo loo aqoonsaday in Soomaaliya ay tahay xarunta horumarinta iyo horumarinta afka Soomaaliga. Bishii Febraayo 2015, waxaa si rasmi ah loo dhagax dhigay dhismaha cusub ee Akadeemiye-Goboleedka AfSoomaaliga, munaasabad lagu daah furayay magaalada. ===Hoteelada=== Magaalada Muqdisho ayaa waxaa ku yaala Hoteelo dhowr ah oo intooda badan dhawaan la dhisay. Qurba-joogta magaalada ku soo laabtay, maalgashadayaasha iyo shaqaalaha ajaanibka ah ayaa ka mid ah macaamiisha ugu waaweyn ee xarumahan. Si loo daboolo baahida sii kordheysa, wakiilada hoteeladu waxay sidoo kale bilaabeen ka qaybgalka shirarka caalamiga ah ee warshadaha, sida Madasha Maalgelinta Hoteelada Afrika.  Hoteelada cusub waxaa ka mid ah Hotel Jazeera Palace Hotel oo ka kooban lix dabaq. Waxaa la dhisay 2010, waxaana la furay 2012. Wuxuu ku yaala meel 300m u jirta garoonka caalamiga ah ee Aadan Cadde, waxa uu qaadaa 70 qol oo 70% ah. Hudheelka waxa uu rajaynaya in uu martigeliyo in ka badan 1,000 booqde sanadka 2015, kuwaas oo uu u qorshaynayo in uu u dhiso dhisme guud oo balaadhan iyo tas-hiilaadka shirarka.  Hudheel cusub oo dhul go'a oo ku dhex yaal madaarka laftiisa ayaa sidoo kale la qorsheeyay in la dhamaystiro dhamaadka sanadka.  Hoteelada kale ee magaalada waxaa ka mid ah Hotel Lafweyn Palace Hotel, Amiira Castle Hotel, Saxafi Hotel, Hotel Nasa-Hablod, Oriental Hotel, Hotel Guuleed, Hotel Shamo, Hotel Peace, Aran Guest House, Muna Hotel , Hotel Taleex, Hotel Towfiiq, Hotel Banaadir, Ambassador Hotel, Kuwait Plaza Hotel, Safari Hotel Diplomat, Dayax Hotel, Safari Guesthouse iyo Bin Cali Hotel. Hotelka Posh waxaa inta badan burburiyay qof is qarxiyay bishii June 2017. ==Juqraafiga== [[File:Mogadishu,_Somalia.JPG|thumb|Muqdisho sida lagu arkay Xarunta Hawada Sare]] Muqdisho waxay ku taal xeebta Badweynta Hindiya ee Geeska Afrika ee Waqooyi Bari Afrika, ee gobolka Banaadir ( gobol ) ee Koonfur Bari Soomaaliya. Gobolka laftiisa waa la wadaaga magaalada wuxuuna aad uga yar yahay gobolka Banaadir ee taariikhiga ah . Magaaladu waxay maamul ahaan u qaybsantaa sideed iyo toban degmo oo kala ah C/casiis , Boondheere , Dayniile , Dharkeynley , Xamar-Jajab , Xamar-Weyne , Heliwaa , Hodan , Howl-Wadaag , Kaaraan , Shangaani , Shibis , Waaberi , Wadajir , Wardhiigley iyo Yaaqshiid .Tilmaamaha magaalada waxaa ka mid ah magaalada hore ee Xamarweyn, Suuqa bakaaraha , iyo Xeebta Gezira . Xeebta bacaadka ah ee Muqdisho waxay leeyihiin xeebo shacaab ah oo firfircoon, waana hanti maguurto ah oo laga helo goobihii dalxiiska ee ugu horreeyay sannado badan. Wabiga Shabeelle ( Webiga Shabeelle ) waxa uu ka kacaa bartamaha Itoobiya wuxuuna ku yimaadaa meel 30 km (19 mi) u jirta Badweynta Hindiya una dhow Muqdisho ka hor inta uusan u leexan dhanka Koonfur-galbeed. Caadi ahaan qallayl inta lagu jiro Febraayo iyo Maarso, wabigu wuxuu bixiyaa biyaha lagama maarmaanka u ah beerashada sonkorta , suufka , iyo muuska. ==Tirakoobka dadweynaha== Dadka taariikhiga ah Sannadka Boob ±% 1936kii 50,000 - 1941kii 72,000 + 44.0% 1944kii 72,000 +0.0% 1947kii 73,000 + 1.4% 1950kii 55,000 -24.7% 1953kii 63,000 + 14.5% 1956kii 75,000 + 19.0% 1959kii 104,332 + 39.1% 1962kii 116,222 + 11.4% 1965kii 171,312 + 47.4% 1968kii 172,700 +0.8% 1972kii 230,000 + 33.2% 1982kii 500,000 + 117.4% 1984kii 570,000 + 14.0% 1991kii 1,100,000 + 93.0% 2017 2,425,000 + 120.5 Muqdisho waxaa wada dega dhammaan beelaha Soomaaliyeed, waxaana ugu badan beelaha Abgaal iyo Murusade.  Marka laga reebo Soomaalidii magaalada degganayd tan iyo bilowgii, dhawr qof oo laga tirada badan yahay ayaa iyaguna taariikh ahaan ku noolaa magaalada. Bilowgii Islaamka, muhaajiriinta Carabta iyo Faaris waxay bilaabeen inay degaan xilliyadii dhexe. Qarniyadii ay isguursadeen qowmiyadaha kala duwan, oo ay ku jiraan Bantus, waxay soo saareen dad laga tiro badan yahay oo la yiraahdo Banaadiris , ama 'Cadcad ( Soomaali : Cadcad ),  oo inta badan deggan degmooyinka ugu qadiimsan Muqdisho.  Waqtigii gumeysiga, qurba-joogta reer Yurub, ugu horrayn Talyaani , waxay sidoo kale wax ku biirin lahaayeen dadweynaha magaalada. Ka dib markii xaaladda ammaan ee magaalada aad u soo hagaagtay sannadkii 2012-kii, qurba-joogta Soomaaliyeed iyo qaar badan oo ka mid ah qurba-joogta ayaa billaabay inay dib ugu laabtaan Muqdisho si ay u helaan fursado maal-gashi iyo inay ka qayb-qaataan dib u dhiska ka dib colaadaha.  Labada dadaal ee gaarka ah iyo hindisaha guud sida Qurbajoogta Soomaaliyeed, waxay ka qaybqaateen dayactirka dugsiyada, isbitaallada, bangiyada iyo kaabayaasha kale.  Waxay sidoo kale gacan ka geysteen kicinta suuqa guryaha ee deegaanka. Tan iyo 2015, Muqdisho iyo qaybo badan oo ka mid ah waqooyiga dalka waxaa ku soo badanayay qaxootiga iyo muhaajiriinta u badan kuwa ka soo laabanaya Yemen ama ka yimid dalalka Carabta ee ay dagaallada ka socdaan gaar ahaan kuwa Yemeni iyo Suuriyaan ah oo ka soo cararay colaadaha.  Marka loo eego Demographia, Muqdisho waxaa ku nool ku dhawaad ​​2,425,000 oo degane ilaa Abriil 2017 . Waa magaalada 210-aad ee ugu weyn adduunka marka loo eego tirada dadka. Aagga magaaladu waxay ku fadhidaa 91 km 2 (35 sq mi), oo leh cufnaanta dadwaynaha ku dhawaad ​​​​26,800/km 2 (69,000/sq mi). Hay’adda UNFPA waxa ay Wasaaradda ka caawisay mashruucan, kaas oo lagu wado in la soo gebagebeeyo ka hor inta aan la gaadhin doorashooyinka golayaasha deegaanka iyo dalka ee la qorsheeyay ee 2016-ka. ==Waxbarashada== Muqdisho waxaa ku yaal dhowr xarumood oo waxbarasho. Iyada oo qayb ka ah barnaamijka dib u cusboonaysiinta magaalooyinka, 100 dugsi oo dalka oo dhan ah ayaa la qorsheeyay in dib loo dayactiro oo dib loo furo. Waxbarashada qasabka ah waxay socotaa 15 sano, dugsiga hoose iyo dhexe waxaa maalgeliya dawladda iyo bilaashka ah dugsiyada dadweynaha, inta u dhaxaysa da'da 7 iyo 19, iyo 2015 diiwaangelinta carruurta da'daan waxay ku dhowdahay 55%. Waxbarashada dugsiga sare ama dugsiga sare maaha mid qasab ah ee waa loo baahan yahay si markaa jaamacado loogu gudbo . [[File:Mogauniv1.jpg|thumb|Xarunta ugu weyn ee Jaamacadda Muqdisho]] Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed (SNU) waxaa la aas aasay 1950-meeyadii, xilligaasi oo lagu jiray xilligii kalsoonida. 1973kii, barnaamijyadeeda iyo tas-hiilaadkeeda waa la balaadhiyey. SNU waxay horumarisay 20-ka sano ee soo socda machad aad u ballaaran oo waxbarasho sare ah, oo leh 13 waaxood, 700 shaqaale ah iyo in ka badan 15,000 oo arday. 14-kii November 2013, Golaha Wasiirada ayaa cod aqlabiyad ah ku ansixiyay qorshe dowladda federaalka Soomaaliya ay ku dooneyso in dib loogu furo Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed, taasoo xirneyd horraantii sagaashameeyadii. Qorshaha dib u habeynta ayaa ku kacay US$3.6 milyan, waxaana la dhameeyay Agoosto 2014. Jaamacadda Muqdisho (MU) waa jaamacad aan dawli ahayn oo ay maamulaan guddi hoosaadyo iyo gole jaamacadeed. Waa maskaxdii ay ka danbeeyeen tiro badan oo macalimiin ah oo wax ka dhiga Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed iyo weliba waxgarad kale oo Soomaaliyeed. Jaamacadda oo uu maalgeliyay bangiga horumarinta Islaamka ee magaalada Jiddah ee dalka Sucuudiga iyo sidoo kale hay’ado kale oo deeq bixiyayaasha ah, jaamacaddu waxa ay tirisaa boqollaal arday oo ka qalin jabiyay toddobada kulliyadood, kuwaas oo qaarkood ay sii wataan waxbarashada heerka labaad ee Master-ka , taas oo ay ugu wacan tahay deeq waxbarasho. Jaamacadda Muqdisho waxa ay iskaashi kala duwan la samaysay machadyo kale oo tacliimeed oo ay ka mid yihiin Jaamacadda Aalborg ee Denmark, saddex jaamacadood oo Masar ku yaalla , toddoba jaamacadood oo Suudaan ku yaalla , Jaamacadda Jabuuti iyo laba Jaamacadood oo Yemen ku yaalla . Laga bilaabo 2012 , MU waxa kale oo ay aqoonsi ka haysataa Guddida Urur-goboleedka IGAD. [[File:Hammar_Jab_Jab_School.jpeg|thumb|Dugsiga Xamar Jajab ee Muqdisho]] Sanadkii 1999-kii, waxaa magaalada Muqdisho si wada jir ah looga aas aasay Machadka Maamulka iyo Maareynta Soomaaliyeed (SIMAD) oo uu dhisay Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud. Machadku waxa uu ka dib koray Jaamacadda SIMAD , Maxamuud waxa uu xilka hormuudka ka ahaa ilaa 2010.Waxa ay bixisaa koorsooyin kala duwan oo heer jaamacadeed ah oo isugu jira qaybo kala duwan oo ay ka mid yihiin dhaqaalaha, xisaabaadka, ganacsiga, xisaabaadka, tignoolajiyada, sayniska kombiyuutarka, cilmiga caafimaadka, waxbarashada, sharciga iyo maamulka guud. Jaamacadda Benaadir ayaa la aas aasay sanadkii 2002, iyadoo ujeedadu ahayd in la tababaro dhakhaatiir. Tan iyo markaas waxay ku fidday meelo kale. Machad kale oo heer jaamacadeed ah oo magaalada ku taal waa Jaamacadda Sayniska iyo Tignoolajiyada ee Zamzam iyo Jaamacadda Sayniska iyo Tignoolajiyada ee Jamhuriya . Dugsiga Hoyga ah ee Turkiga ayaa sidoo kale la aasaasay, iyadoo Machadka Farsamada Gacanta ee Muqdisho iyo Jaamacadda Shabelle ay sidoo kale dib u dayactir ku sameeyeen. Intaa waxaa dheer, xarun cusub oo Jaamacadda Islaamiga ah ayaa la dhisayaa. Bishii Abriil 2014, Ra'iisul Wasaare Cabdiweli Sheekh Axmed ayaa sidoo kale dhagax dhigay dib u dhiska dugsigii hore ee saadaasha hawada ee Muqdisho. Waxaa sidoo kale laga dhisayaa gegida dayuuradaha caalamiga ah ee Aadan Cadde Akadamiyadda Tababarka Duulista Hawada Qaranka oo cusub. Tani waa tii ugu horreysay ee nooceeda ah. Jaamacadda Magaalada waxaa la aasaasay 2012 iyada oo ujeedadu ahayd bixinta waxbarid iyo cilmi baaris. Kulliyada waxaa ka shaqeeya macalimiin heer Master ah oo la aqoonsan yahay, waxaana maamula guddi ammaano oo ka kooban aqoonyahanno iyo ganacsato caan ah. Manhajka Jaamacadda City waxa uu leeyahay manhaj iyo barnaamijyo aasaasi ah oo Ingiriisi ah. Xarunteedu waxay ka kooban tahay maktabado jireed iyo dhijitaal ah, iyo sidoo kale IT iyo shaybaaro saynis ah. Jaamacaddu waa xubin ka tirsan isku xirka cilmi baarista iyo waxbarashada Soomaaliyeed, waxaana u idman hay’ad shahaado bixin ah oo ay siisay Wasaaradda Waxbarashada Qaranka Agaasinka Tacliinta Sare iyo Dhaqanka. Jaamacadaha kale ee caasimadda ku yaala waxa ka mid ah jaamacadda Zamzam University of Science and Technology . 2012, Zamzam foundation waxay bilawday dugsiga tababarka beeraha waxayna ku dhawaaqday ujeedadeedu inay tahay "dib u dhiska nidaamka wax soo saarka cuntada ee dalka iyo dardargelinta wax soo saarkiisa, iyada oo kor u qaadeysa dakhli-abuurka qoysaska dakhligoodu hooseeyo". Dugsigu wuxuu qabtay 22 barnaamij oo tababar ah muddadaas. 2013 dugsiga tababarka beeraha wuxuu noqday Zamzam University of Science & Technology (ZUST). fasalada ugu horreeya ee shahaadada koowaad ee jaamacadda Sebtembar 2014, oo ay ku xigto kulliyadda caafimaadka ee 2015. Hadda ZUST waxay leedahay lix kulliyadood iyo xarun waxbarasho oo qalin-jabin ah. Xarunta joogtada ah ee Jaamacadda ayaa ku taalla KM11 Weydoow Muqdisho. ==Dhaqanka== [[File:Somalia_National_Museum_under_renovation,_February_2020.jpg|thumb |Matxafka Qaranka Soomaaliyeed oo dib u habeyn lagu sameynayo, Febraayo 2020]] Muqdisho waa halbowlaha dhaqanka ee Soomaaliya, waxay martigelisaa hay'ado qaran oo badan oo muhiim ah, goobo taariikhi ah, iyo xarumo waxbarasho. ===Astaamaha iyo hay'adaha=== Magaaladu waxay hoy u tahay astaamo taariikheed iyo dhaqameed oo muhiim ah. Masjidka Arbaca Rukun , oo la dhisay qiyaastii AH 667 (1268-69 CE), waa mid ka mid ah goobaha cibaadada Islaamka ugu da'da weyn ee caasimadda. Masjidka Isbaheysiga Islaamka oo lagu dhisay dhaqaale ay bixisay dowladda Sacuudiga ayaa ah masjidka ugu weyn gobolka Geeska . Cathedral -ka Muqdisho waxa la dhisay 1928-kii, waxaana dhisay maamulkii gumaystaha ee Talyaanigii Somaliland oo u dhisay qaab Norman Gothic ah ; si ba'an ayaa loo dhaawacay intii lagu jiray dagaalladii sokeeye laakiin weli waa calaamad muhiim ah. Xarumaha dhaqanka ee muhiimka ah ayaa sidoo kale ku yaal magaalada. Madxafka Qaranka Soomaaliya oo markii hore la aas aasay sanadkii 1933-kii ayaa dib loo dhisay waxaana si rasmi ah loo furay sanadka 2020-ka kadib markii uu ku burburay dagaaladii sokeeye. Maktabadda Qaranka ee Soomaaliya ee u dhow ayaa sidoo kale lagu sameeyay dib u habeyn ballaaran iyadoo ujeedadu tahay in la ilaaliyo diiwaanka suugaanta iyo taariikhda qaranka. ===Ciyaaraha=== [[File:2012_01_12_MGD_Stadiums_e_(8394616568).jpg|thumb|Garoonka Banaadir Stadium oo dib u dayactir lagu sameynayo]] Garoonka Kubadda Cagta Muqdisho Stadium ayaa la dhisay sanadkii 1978-dii, xilligii dowladdii Barre, waxaana gacan ka geystay Injineero u dhashay dalka Shiinaha. Xaruntan ayaa inta badan loo isticmaali jiray in lagu qabto ciyaaraha isboortiga, sida koobka Soomaaliya iyo ciyaaraha kubadda cagta ee ay la ciyaarayaan kooxaha ka socda horyaalka Soomaaliya . Waxaa sidoo kale halkaasi lagu qabtey khudbado madaxweynayaal iyo isu soo baxyo siyaasadeed iyo munaasabado kale. Bishii Sebtembar 2013, dowladda federaalka Soomaaliya iyo dhiggeeda Shiinaha ayaa heshiis iskaashi oo rasmi ah ku kala saxiixday Muqdisho, kaasoo qeyb ka ahaa qorshaha soo kabashada qaranka ee shanta sano ee soo socota. Heshiisku wuxuu arki doonaa mas'uuliyiinta Shiinaha inay dib u dhisaan dhowr goobood oo kaabayaal ah, oo uu ku jiro garoonka ciyaaraha ee Muqdisho. Garoomada Banaadir Stadium iyo Koonis Stadium waa labada xarumood ee kale ee ugu waaweyn ee caasimada ku yaala. Sanadkii 2013, xiriirka Soomaaliyeed ee kubada cagta ayaa mashruuc dib u dayactir ah ka bilaabay xarunta Koonis, xiligaasi oo garoonka lagu rakibay cowska kubada macmalka ah ee FIFA ay ku dartay. Garoonka Kubadda Koleyga ee Ex-Lujino ee degmada Cabdul Casiis ayaa sidoo kale lagu dayactiray lacag dhan 10,000$, lacagtaas oo ay bixisay shirkadda isgaarsiinta ee Hormuud Telecom. Intaa waxaa dheer, maamulka dowladda hoose ayaa kormeeray dib u dhiska garoonka Banaadir Stadium . Hay’adaha Isboortiga Qaranka ayaa xaruntoodu tahay magaalada Muqdisho. Waxaa ka mid ah Xiriirka Soomaaliyeed ee Kubadda Cagta, Guddiga Olombikada Soomaaliyeed iyo Xiriirka Soomaaliyeed ee Kubadda Koleyga . Xiriirka Soomaaliyeed ee Karate-ka iyo Taekwondo-ga ayaa sidoo kale xarun u ah magaalada, wuxuuna maamulaa kooxda qaranka ee Taekwondo-ga ==Gaadiidka== ===Waddada=== [[File:Mogadishu1d.jpg|thumb|Wadooyin iyo dhismayaal cusub oo laga dhisay Muqdisho (2015)]] Wadooyinka ka baxa magaalada Muqdisho ayaa isku xira magaalada iyo deegaanada kale ee Soomaaliya iyo sidoo kale wadamada dariska ah. Caasimada lafteedu waxa loo qaybiyaa dhawr qaab oo shabkad ah iyada oo loo marayo shabakad balaadhan oo wadooyinka ah. Bishii Oktoobar 2013, dhismo weyn ayaa ka bilaabmay wadada 23-km ah ee gasha garoonka diyaaradaha. Waxaa kormeeray injineero Soomaali iyo Turki ah, casriyeynta ayaa la dhameeyay bishii Nofembar waxaana ku jiray calaamadeynta haadka. Qorshaha dhismaha wadadan ayaa qeyb ka ahaa heshiis ballaaran oo ay wada saxiixdeen dowladaha Soomaaliya iyo Turkiga, kaasoo ahaa in Muqdisho iyo Istanbuul ay noqdaan magaalooyin walaalo ah, iyadoo howshan ay tahay in dhammaan waddooyinka Muqdisho la gaarsiiyo heer casri ah. Ka dib heshiiska, Hay'adda Iskaashiga Caalamiga ah iyo Horumarinta ee Turkiga (TIKA) waxay bilawday mashruuc nadaafadeed oo magaalada oo dhan ah iyada oo la kaashanaysa waaxda nadaafadda ee dawladda hoose. Qorshahan ayaa lagu arkay ku dhawaad ​​100 gaadiidka qashinka qaada ah iyo qalab kale oo ay ku howlan tahay hay’adda TIKA oo nadiifinaya waddooyinka magaalada, iyadoo dowladda hoose ee Banaadir ay la wareegtay mashruuca nadaafadda March 2015. Sanadihii 2012-2013, dowladda hoose ee Muqdisho oo kaashanaysa dowladaha Ingiriiska iyo Norway ayaa bilaabay mashruuc lagu rakibayo nalalka ku shaqeeya cadceedda ee dhammaan waddooyinka waaweyn ee caasimadda. Qalab laga keenay Norway, hindisuhu wuxuu ku kacay ilaa $140,000 wuxuuna socday dhowr bilood. Laydhka cadceedda ayaa gacan ka gaystay kor u qaadista muuqaalka wakhtiga habeenkii iyo kor u qaadida bilicda guud ee magaalada. [[File:2013_09_01_Mogadishu_Taxi_Company_017_(9656572232).jpg|thumb|Muqdisho tagsi]] [[Gaadiidka yar yar ayaa ah nooca ugu badan ee gaadiidka dadweynaha ee magaalada Muqdisho. Gaadiidka dadweynaha ee ugu badan ee magaalada dhexdeeda lagu isticmaalo ayaa ah kuwa loo yaqaan bajaajka . Waxay tiradoodu ku dhowdahay 3,000 oo unug waxayna ku yimaadaan naqshado kala duwan. Auto-rickshaws waxay ka dhigan tahay beddelka qiimaha jaban ee tagaasida iyo basaska yaryar, sida caadiga ah waxay ku dallacaan kala badh qiimaha isla masaafada, oo leh heerar dabacsan. Sababo la xiriira awooddooda, awoodda gorgortanka waddooyinka cidhiidhiga ah iyo isticmaalka shidaalka oo yar, baabuurta saddexda taayir leh ayaa inta badan soo jiidata fursado maalgashi oo loogu talagalay ganacsatada yaryar. Guud ahaan waxaa loo door bidaa safarada gaagaaban. Bishii Juun 2013, laba shirkadood oo taksi oo cusub ayaa sidoo kale bilaabay inay dadka deegaanka siiyaan gaadiid waddo. Qayb ka mid ah raxan ka badan 100 baabuur, Taxi-ga Muqdisho ee calamadaha jaalaha ah waxay ku raacaan magaalada oo dhan qiimo siman $5. City Taxi, oo ah shirkadda ugu dhow ee la tartameysa, waxay ku dallacaa qiime isku mid ah, iyada oo la qorsheynayo in lagu daro taksiyada cusub ee kooxdeeda. Bishii Janaayo 2014, maamulka G/Banaadir waxa uu daah furay waddo magaalada oo dhan ah, magac bixinta, nambarada guryaha iyo nambarada boostada. Waxaa si rasmi ah loogu magacdaray Nambarada Guriga iyo Nidaamka Boostada, waa hindise ay iska kaashadeen maamulka degmada iyo wakiillada ganacsatada Soomaaliyeed. Sida uu sheegay duqii hore ee magaalada Maxamed Axmed Nuur, hindisahan ayaa sidoo kale looga gol leeyahay in lagu caawiyo maamulka si loo adkeeyo amniga iyo xallinta khilaafaadka lahaanshaha guryaha. Bishii Maarso 2015, maamulka G/Banaadir ayaa sidoo kale bilaabay mashruuc dib u dayactir ah oo lagu dayactirayo wadada weyn ee Xaawo Casir-Fagax ee magaalada Muqdisho. Iskaashiga dawladda iyo dadweynaha ayaa ujeeddadiisu tahay in la fududeeyo gelitaanka gaadiidka ee aagga. Sida uu sheegay guddoomiyaha degmada Kaaraan Axmed Xasan Yalaxow, qorshahan dib u dhiska ah ayaa sidoo kale wuxuu ka dhigayaa waddada mid aan cimilo ahaan u adkaysan karin, waxaana lagu wadaa in dhawaan lasoo gaba-gabeeyo. ===Hawada=== Muddadii xorriyadda ka dib, garoonka caalamiga ah ee Muqdisho waxa uu soo bandhigay duullimaadyo lagu tagi jiray meelo badan oo caalamka ah. Badhtamihii 1960-aadkii, garoonku waxa la ballaadhiyey si ay u soo degaan diyaarado badan oo caalami ah, iyada oo diyaaradda Somali Airlines ay safarro joogto ah ku tagi jirtay magaalooyin badan oo waaweyn. Sannadkii 1969kii, garoomo badan oo garoonku waxa kale oo ay ku soo degi karaan diyaarado yaryar iyo diyaarad nooca DC 6B ah. [[File:Somali_Airlines_6O-SBN_FRA_1984-8-16.png|thumb|Diyaarada Somali Airlines Boeing 707-338C waxay ku jirtay duulimaad (1984). Shirkadda xambaara ee fadhigeedu yahay Muqdisho ayaa dib loo howlgeliyay dhamaadkii 2013-kii.]] Xaruntu waxay si aad ah u korodhay baaxadda muddadii xorriyadda ka dib mashruucyo dib-u-dayactir oo xidhiidhsan. Markii uu qarxay dagaaladii sokeeye horraantii sagaashameeyadii, adeegyadii duulimaadyada ee garoonka caalamiga ah ee Muqdisho waxa ay la kulmeen hakad joogta ah, waxaana si weyn loo burburiyay garoomadii iyo qalabkii garoonka. Dabayaaqadii 2000-aadkii, garoonka K50 , oo 50 kiiloomitir dhanka koonfureed ka xiga, wuxuu ahaa garoonka ugu weyn caasimadda, garoonka caalamiga ah ee Muqdisho, oo hadda loo bixiyay garoonka caalamiga ah ee Aadan Cadde, ayaa muddo kooban xirnaa. Si kastaba ha ahaatee, dabayaaqadii 2010, xaaladda ammaan ee Muqdisho aad ayay u soo hagaagtay, iyadoo ugu dambeyntii dowladda federaalka ay ku guuleysatay in ay si buuxda ula wareegto magaalada Agoosto 2011. Bishii May 2011, Wasaaradda Gaadiidka ayaa sheegtay in Shirkadda SKA-Somalia ay qandaraas ku siisay inay maamusho howlaha Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde oo dib loo furay muddo toban sano ah. Waxaa ka mid ah hindisaheeda ugu horreeya, oo lagu qiyaasay $6 milyan, SKA waxay maalgelisay qalab cusub oo garoonka diyaaradaha ah waxayna ballaarisay adeegyo taageero iyadoo shaqaaleysiinaysa, tababartay oo qalabaysay 200 oo shaqaale maxalli ah si ay u buuxiyaan heerarka caalamiga ah. Shirkaddu waxay kaloo gacan ka geysatay dib-u-habayn ballaadhan oo kaabayaasha dhaqaalaha ah, dib-u-soo-celinta koronto la isku halleyn karo, waxay dib-u-habayn ku samaysay tas-hiilaadka lagu maamulo shandadaha iyo sidoo kale qolalka soo degidda iyo dhoofinta, dejinta hababka kontoroolka elektaroonigga ah , waxayna xoojisay ammaanka iyo socodka shaqada. Sidoo kale, shirkadda SKA ayaa internetka ku xirtay xarunta hay’adda duulista iyo saadaasha hawada Soomaaliya ee SCAMA iyo socdaalka, canshuuraha, shirkadaha diyaaradaha ee ganacsiga iyo saraakiisha ciidamada Booliiska Soomaaliyeed . Bishii Jannaayo 2013, shirkaddu waxay soo bandhigtay basas-shuttle si ay uga raraan dadka socotada ah ee u socda kana soo dagaya terminalka rakaabka. [[File:Aden_Abdullah_Airport.jpg|thumb|Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde]] Bishii Disembar 2011, dowladda Turkiga ayaa soo bandhigtay qorshe lagu sii casriyeynayo garoonka, taasoo qeyb ka ah ka qeybgalka ballaaran ee Turkiga ee hannaanka dib u dhiska deegaanka ka dib colaadaha. Dayactirka la qorsheeyay waxaa ka mid ah habab cusub iyo kaabayaasha dhaqaalaha oo ay ku jiraan taawar casri ah oo lagula soconayo hawada. Bishii Sebtembar 2013, shirkadda Turkiga ee Favori LLC waxay ka hawl-gashay garoonka diyaaradaha. Shirkaddu waxay ku dhawaaqday inay qorshaynayso dib u cusboonaysiinta dhismaha duulista oo ay ku dhisayso mid cusub, iyo sidoo kale hagaajinta qaab-dhismeedka adeegyada kale ee casriga ah. Mashruuc ku kacaya $10 milyan, wuxuu kordhin doonaa awoodda garoonka ee 15 diyaaradood oo hadda gaaraya 60. Bishii Janaayo 2015, Terminal cusub oo casri ah ayaa laga furay garoonka. Iyada oo leh tas-hiilaad casri ah oo rakaab ah iyo weji muraayad ah , waxay u sahlaysaa madaarku inuu labanlaabo tirada duulimaadyada ganacsiga ee maalinlaha ah ilaa 60, iyada oo ay ka soo xaroonayaan ku dhawaad ​​1,000 rakaab ah saacaddii. Laga bilaabo Janaayo 2015, duulimaadyada ugu waaweyn ee isticmaala garoonka caalamiga ah ee Aadan Cadde waxaa ka mid ah shirkadaha sida gaarka ah loo leeyahay ee Jubba Airways , Daallo Airlines , African Express Airways , marka laga soo tago diyaaradaha u kireysan Qaramada Midoobay, Turkish Airlines , Garoonku wuxuu kaloo bixiyaa duulimaadyo ay ku tagaan magaalooyinka kale ee Soomaaliya, sida Gaalkacyo , Berbera iyo Hargeysa , iyo sidoo kale duulimaadyo caalami ah sida Jabuuti , 6 , Istanbul iyo Istanbul . Bishii Luulyo 2012, Mohammed Osman Ali (Dhagax-tuur), Agaasimaha Guud ee Wasaaradda Duulista iyo Gaadiidka, ayaa sidoo kale shaaca ka qaaday in dowladda Soomaaliya ay billowday diyaargarow ay dib ugu soo nooleyneyso shirkaddii wadaniga ahayd ee Muqdisho, ee Somali Airlines. Diyaaradii ugu horeysay ee cusub ayaa loo qorsheeyay December 2013. Waxaa jira garoon kale oo caalami ah oo la dhisayo, garoonka caalamiga ah ee cusub ee Muqdisho . ===Badda=== [[File:Aerial_view_of_the_port_of_Mogadishu.JPEG|thumb|Dekadda Muqdisho waxay u adeegtaa sidii deked weyn oo qaran.]] Dekedda Muqdisho , oo sidoo kale loo yaqaanno Dekedda Caalamiga ah ee Muqdisho,  waa dekedda rasmiga ah ee Muqdisho. Lagu sifeeyay inay tahay deked dabaqad weyn leh, waa dekedda ugu weyn dalka.  Ka dib markii ay soo gaareen xoogaa burbur ah intii lagu jiray dagaalladii sokeeye, dawladda federaalku waxay bilawday Mashruuca dayactirka Dekedda Muqdisho, oo ah hindise dib-u-dhiska, horumarinta iyo casriyeynta dekedda.  Dib-u-habaynta waxaa ka mid ahaa rakibaadda tignoolajiyada Alpha Logistics.  Wafdi caalami ah oo isku dhaf ah oo ka kooban maareeyaha dekedda Jabuuti iyo saraakiil ka socota Shiinaha oo ku takhasusay dib u dhiska kaabayaasha dhaqaalaha ayaa booqday xarunta bishii June 2013. Sida uu sheegay maareeyaha Dekedda Muqdisho Cabdullaahi Cali Nuur, wufuudda oo ay wehliyaan mas’uuliyiin Soomaaliyeed ayaa warbixinno la xiriira howlaha dekedda ka guddoomay qayb ka mid ah qorshaha dib u dhiska ee mashruuca.  Sannadkii 2013-kii, maamulka Dekedda Muqdisho ayaa la sheegay inay heshiis la gaareen wakiillo ka socday shirkadda Iran Simatech Shipping LLC si ay u maamusho howlaha muhiimka ah ee dekedda. Shirkaddan oo magaceeda la yiraahdo Terminalka Kontaynarrada Dekedda Muqdisho, ayaa loo qorsheeyay inay qabato dhammaan howlaha farsamo iyo shaqo ee dekedda.  Bishii Oktoobar 2013, golaha wasiirrada federaalka waxay ansixiyeen heshiis ay shirkadda Al-Bayrak ee Turkiga laga leeyahay ku maamulayso dekedda Muqdisho muddo 20 sano ah. Heshiiska ayaa waxaa sugeysay Wasaaradda Dekedaha iyo Howlaha Guud, iyadoo sidoo kale Al-Bayrak u xilsaartay dib u dhiska iyo casriyeynta Dekedda. Bishii Sebtembar 2014, dawladda federaalku waxay si rasmi ah u wakiishay maamulka Dekedda Muqdisho Al-Bayrak. Mashruuca casriyeynta shirkadu waxa uu ku kacayaa $80 milyan. ===Jidka tareenka=== Waxaa jiray 1980-meeyadii mashaariic dib loogu hawlgelinayey jidka tareenka ee isku xira Muqdisho iyo Jowhar oo dhererkiisu dhan yahay 114 km (71 mi) , oo Talyaanigu dhisay 1926-kii, balse uu burburiyey dagaalkii labaad ee Adduunka oo ay sameeyeen ciidamadii Ingiriiska. Markii hore waxa la rabay in jidkan tareenku gaadho Addis Ababa . Kaliya dhawr waddo oo haray gudaha dekedda Muqdisho ayaa wali la isticmaalayaa. ==Warbaahinta== Muqdisho taariikh ahaan waxay u adeegi jirtay xarun warbaahineed. Sannadkii 1975-kii, waxaa magaalada Muqdisho lagu asaasay Wakaaladda Filimada Soomaaliyeed (SFA), oo ah hay’adda maamusha filimada ee qaranka . SFA waxa kale oo ay abaabushay shirkii sanadlaha ahaa ee Muqdishu Pan-African iyo Arab Film Symposium (Mogpaafis), kaas oo isu keenay filim sameeyayaal iyo khabiiro filimaan oo ka kala yimid daafaha caalamka, oo ay ku jiraan qaybaha kale ee Waqooyi Bari Afrika iyo Carabta Carabta , iyo sidoo kale Aasiya iyo Yurub. [[File:2013_11_07_Radio_Mogadishu_C.jpg_(10795923906).jpg|thumb|Mashiinka analog-to-dijital ee Radio Muqdisho]] Sidoo kale, waxaa magaalada Muqdisho ku sugan qaar ka mid ah wakaalado ka shaqeeya idaacadaha. Radio Muqdisho waa warbaahinta guud ee ay maamusho dowladda federaalka. Waxa la asaasay 1951kii Somaliland-talyaani , waxa ay markii hore baahin jirtay warar ku qornaa af Soomaali iyo Talyaani . Saldhigga waxaa lagu casriyeeyay kaalmo Ruush ka dib markii ay xornimada qaadatay 1960-kii, waxayna billowday bixinta adeegga guriga ee Soomaaliga, Amxaariga iyo Oromada . Kadib markii la xidhay hawlihii horraantii 1990-meeyadii dagaalka sokeeye awgeed, war-baahinta waxaa si rasmi ah dib-u-furay horraantii 2000-aadkii Dawladdii Ku-meel-gaarka ahayd. Idaacadaha kale ee xaruntoodu tahay magaalada waxaa ka mid ah Mustaqbal Radio , Radio Shabelle , Radio Bar-Kulan , Radio Kulmiye , Radio Dannan , Radio Dalsan , Radio Banadir , Radio Maanta , Gool FM , Radio Xurmo , Radio Xamar , also known as Voice of Democracy. Telefishinka Qaranka Soomaaliyeed ee SNTV oo xaruntiisu tahay magaalada Muqdisho ayaa ah baahinta dowladda dhexe. 4-tii Abriil 2011, Wasaaradda Warfaafinta ee Dowladda Federaalka KMG ah ayaa si rasmi ah dib u howlgelisay Idaacadda, taasoo qeyb ka ah dadaallada lagu horumarinayo Isgaarsiinta Qaranka. SNTV waxa uu baahiyaa 24 saac maalintii, waxaana laga dawan karaa gudaha Soomaaliya iyo dibaddaba iyadoo la adeegsanaayo aaladaha dhulka iyo dayax gacmeedka. Fannaanka caanka ah ee Soomaalida ayaa aad ugu riyaaqay daawadayaasha Muqdisho, waxaana si weyn loo iibin jiray dagaalladii sokeeye ka hor. Iyada oo ay dawladdu maareysay sugidda ammaanka magaalada bartamihii 2011, idaacadaha ayaa mar kale garaacaya muusig. 19-kii Maarso 2012, waxaa magaalada lagu qabtay bandhig faneed, kaasoo si toos ah looga sii daayay telefishinka maxaliga ah. Bishii Abriil 2013, kooxda Waayaha Cusub waxay kaloo soo qabanqaabiyeen Bandhig Faneedka Dib-u-heshiisiinta, Bandhig faneedkii ugu horreeyay ee caalami ah oo lagu qabto Muqdisho labaatan sano gudahood. Muqdisho waxa kale oo ka mid ah xarunta dhexe ee Bilan Media , oo ah wargeys ka soo baxa Soomaaliya oo ka kooban haween gaar ah, oo la aasaasay 2020 iyada oo taageero ka heleysa barnaamijka horumarinta ee Qaramada Midoobay . ==Dad xusid mudan== Xasan Sheekh Maxamuud , Madaxweynaha Soomaaliya Shariif Caydaruus Shariif Cali Al-Nudaari oo ah caalim taariikhda Islaamka iyo Soomaalida ku caan baxay, isla markaana ahaa hogaamiye Islaami ah. Shaykh Suufi , caalim qarnigii 19-aad , abwaan, isbedel-doon, faaliyaha Xaawo Cabdi , dhakhtar, u dhaqdhaqaaqa arrimaha bulshada Yasmine Alas , jilaa, qoraa Faysal Jeylaani Aweys , taekwondo-ga Ayuub Daa’uud , kubbada cagta Cristina Cali Faarax , qoraa, waxgarad Xasan Abshir Faarax , Xildhibaan, Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya, Duqii hore ee Muqdisho Cali Maxamed Geeddi , Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya Iman , moodel, jilaa, ganacsade K'naan , muusikiiste Raage Cumar , wariye Diiriye Cismaan , qoraa, fanaan muuqaal ah Faadumo Siyaad , model Ladan Cismaan , abwaan Saciid Muqdishu , Qarnigii 14-aad ee diinta Islaamka, musaafir Maxamed Cabdullaahi Maxamed , Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Mustafe Maxamed , Orodyahanka Masaafada dheer Maxamed Nuur , Duqii hore ee Muqdisho Musse Olol , injineer, u dhaqdhaqaaqa arrimaha bulshada Cumar Cabdirashiid Cali Sharma’arke , Ra’iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya Saamiya Yusuf Omar , Orodyahanad ayaa geeriyootay xilli ay isku dayday in ay tahriib ku gasho badda Mediterranean-ka si ay uga qeyb gasho ciyaaraha Olombikada xagaaga 2012 . Yaasmiin Warsame , model Cumar Cabdirashiid Cali Sharma’arke Ra’iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya Madaxweynaha Puntland Siciid Cabdullaahi Deni Cabdulqawi Axmed Yuusuf Madaxweynihii hore ee Maxkamadda Caalamiga ah ee Cadaaladda Ayaan Xirsi Cali , oo haysata dhalashada dalka Holland. Siyaasi hore iyo xubin ka tirsan baarlamaanka Nederlaan, dhaqdhaqaaqe Saba Anglana , dhalasho Talyaani ah. Fanaanada, Aktarada Zahra Bani , waa muwaadin Talyaani ah. Javelin tuure Elisa Kadigia Bove , dhalasho Talyaani ah. Jilaa, firfircooni Mo Farah , oo haysta dhalashada Ingiriiska. Orodyahanka masaafada Cabdi Nageeye , oo haysta dhalashada dalka Holland. Orodyahanka masaafada dheer Ilhaan Cumar oo ah muwaadin Mareykan ah. Wakiilka Maraykanka ee degmada 5aad ee congress-ka Minnesota Linda Suleiman , dhakhtarka lafaha == Magaalooyinka la mataanka ah == {| class="sortable" " text-align:left;font-size:100%; | |- ! style="background:#39e; color:white; height:17px; width:120px;"| Dalka ! ! style="background:#39e; color:white; width:140px;"| Magaalada |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|Italy}} | ! | xamar |- |! !| {{Flag|Turkey}} | ! | [[File:Emblem of Turkey.svg|25px]] Muqdisho |} == Cimilada Muqdisho == [[File:Mogaerial2.jpg|thumb|Xeebta Muqdisho]] Magaalo ku taal meel u dhow dhulbaraha , Muqdisho waxay leedahay cimilo qalalan. Waxaa loo kala saaraa jiilaal kulul iyo qalalan (jiilaalku waa ka kulul yahay xagaaga) semi-emane ( Köppen weather classification ( BS ), si la mid ah inta badan koonfurta bari ee Soomaaliya. Xagaaga (Jun- Aug ) waa xilliga qaboobaha iyo roobabka badan. Taas bedelkeeda, magaalooyinka waqooyiga Soomaaliya guud ahaan waxay leeyihiin cimilo kulul oomane ah ( Köppen BWh ) 79% sanadka. Muqdisho waxay ku taallaa ama u dhowdahay geedka geedaha kulaylaha ah ee geedka geedka dabiiciga ah ee Holdridge . Celceliska heerkulka magaalada sanadka oo dhan waa 27 °C (81 °F), celceliska ugu badnaan waa 30 °C (86 °F) iyo celceliska ugu yaraan 24 °C (75 °F). Aqrinta heerkulka celceliska bishii waa 3 °C (5.4 °F), taas oo u dhiganta hyperoceanic iyo nooca hoose ee dhabta ah nooca qaarad-badeedka hyperoceanic . Celcelis ahaan roobab sanadkiiba 429.2 mm (16.9 in). Waxaa jira 47 maalmood oo qoyan sannadkii, kuwaas oo la xidhiidha 12% suurtagalnimada roobka maalinlaha ah ee maalinlaha ah. Magaaladu waxay leedahay celcelis ahaan 3,066 saacadood oo qorrax ah sannadkii, oo leh 8.4 saacadood oo qorrax ah maalintii. Saacadaha iftiinka maalintii iyo daqiiqadaha maalintii waa 8 saacadood iyo 24 daqiiqo. Boqolkiiba cadceedda suurtogalka ah waa 70%. Celcelis ahaan joogga qorraxda ee duhurnimada qorraxda maalinta 21aad ee bisha waa 75% {{Weather box |location = Muqdisho |metric first = yes |single line = yes |temperature colour = pastel |Jan record high C = 34 |Feb record high C = 32 |Mar record high C = 33 |Apr record high C = 36 |May record high C = 34 |Jun record high C = 32 |Jul record high C = 32 |Aug record high C = 30 |Sep record high C = 32 |Oct record high C = 32 |Nov record high C = 32 |Dec record high C = 34 |Year record high C = 36 |Jan high C = 30.2 |Feb high C = 30.2 |Mar high C = 30.9 |Apr high C = 32.2 |May high C = 31.2 |Jun high C = 29.6 |Jul high C = 28.6 |Aug high C = 28.6 |Sep high C = 29.4 |Oct high C = 30.2 |Nov high C = 30.6 |Dec high C = 30.8 |year high C = 30.2 |Jan low C = 23.0 |Feb low C = 23.4 |Mar low C = 24.9 |Apr low C = 25.6 |May low C = 24.9 |Jun low C = 23.7 |Jul low C = 23.1 |Aug low C = 23.0 |Sep low C = 23.4 |Oct low C = 24.3 |Nov low C = 24.2 |Dec low C = 23.5 |year low C = 23.9 |Jan record low C = 20 |Feb record low C = 18 |Mar record low C = 20 |Apr record low C = 20 |May record low C = 18 |Jun record low C = 20 |Jul record low C = 15 |Aug record low C = 16 |Sep record low C = 18 |Oct record low C = 18 |Nov record low C = 21 |Dec record low C = 20 |year record low C = 15 |rain colour = green |Jan rain mm = 0 |Feb rain mm = 0 |Mar rain mm = 8 |Apr rain mm = 61 |May rain mm = 61 |Jun rain mm = 82 |Jul rain mm = 64 |Aug rain mm = 44 |Sep rain mm = 25 |Oct rain mm = 32 |Nov rain mm = 43 |Dec rain mm = 9 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 0 |Apr rain days = 5 |May rain days = 6 |Jun rain days = 10 |Jul rain days = 9 |Aug rain days = 7 |Sep rain days = 3 |Oct rain days = 2 |Nov rain days = 4 |Dec rain days = 1 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 78 |Mar humidity = 77 |Apr humidity = 77 |May humidity = 80 |Jun humidity = 80 |Jul humidity = 81 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 81 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 79 |Jan sun = 266.6 |Feb sun = 251.4 |Mar sun = 282.1 |Apr sun = 261.0 |May sun = 272.8 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 226.3 |Aug sun = 254.2 |Sep sun = 264.0 |Oct sun = 266.6 |Nov sun = 261.0 |Dec sun = 257.3 |source 1 = Weltwetter Spiegel Online |source 2 = BBC Weather |date=August 2010 }} == Tareen == Tareenkii isku xiri jiray Muqdisho iyo Jowhar (Villaggio Duca Degli Abruzzi) {{Muqdisho-tareen}} ==Booqo== {{Commonscat|Mogadishu}} *[http://mogadishuimages.tumblr.com/ Mogadishu Images] ==Tixraac== {{reflist}} {{caasimadaha afrika}} [[Category:Magaalooyinka Soomaaliya]] [[Category:Muqdisho| ]] q3b7fs5sti32ddgzcqo2zvxuy0pwj8v 298640 298638 2026-06-14T12:46:39Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Muqdisho Soomaaliya]] ilaa [[Muqdisho (Caasimada)]] 298638 wikitext text/x-wiki '''Muqdisho''' , oo loo yaqaan '''Xamar''', waa caasimadda iyo magaalada ugu dadka badan [[Soomaaliya]] . Magaaladu waxa ay u shaqaynaysay sidii deked muhiim ah oo isku xidha ganacsatadii ka soo gudubtay badweynta hindiya kun sano waxaana ku nool dad lagu qiyaaso magaalooyinka 2,610,483. {{Infobox settlement | name = | official_name = Mogadishu<br/>{{native name|ar|مقديشو}} | native_name = {{native name|so|Muqdisho}} | other_name = Xamar ([[Af Soomaali|Soomaali]])<br> حمر ([[Carabi]])<br>Mogadiscio ([[Talyaaniga|talyaani]]) | settlement_type = [[Caasimad]] | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |total_width = 290 |caption_align = center |image1 = Lido beach from the sea in Mogadishu.jpg |caption1 = Xeebta Liido, Muqdisho |image2 = Newly completed apartments in uptown Mogadishu city.jpg |caption2 = Degmada Hodan |image3 = Newly renovated Sayid Mohamed Abdulle monument in Mogadishu.jpg |caption3 = Taallada Sayidka |image4 = مسجد علي جمعالي 5 (cropped).jpg |caption4 = Masjidka Cali Jimcaale |image5 = Isbahaysiga Mosque 08.jpg |caption5 = Masjidka Isbahaysiga |image6 = Mogadishustadium.jpg |caption6 = Garoonka Muqdisho |image7 = Mogadishu Sea Port.jpg |caption7 = Dekedda Muqdisho |color = white }} | image_flag = Flag of Mogadishu, Somalia.svg | nickname = | pushpin_map = Somalia#Africa | pushpin_map_caption = Goobta Soomaaliya dhexdeeda##Goobta Afrika dhexdeeda | pushpin_label = Muqdisho | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|02|02|21|N|45|20|31|E|region:SO-BN|display=inline,title}} | subdivision_type = Wadanka | subdivision_name = {{flag|Somalia}} | subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Mogadishu, Somalia.svg|25px}} [[Banaadir]] | leader_title = [[Gudoomiyaha Muqdisho|Gudoomiye]] | leader_name =[[Muungaab|Xasan Maxamed Xuseen]]<ref>{{cite web |title= Appointed as Banadir Region Governor and Mogadishu Mayor {{!}} sonna.so |url=https://sonna.so/en/president-hassan-sheikh-mohamud-appoints-dr-hassan-mohamed-hussein-muungaab-as-new-banadir-governor-and-mogadishu-mayor/ |website=sonna.so - Latest Somali News & Analysis |date=29 May 2025 |language=en}}</ref> | leader_title1 = Gudoomiye | area_urban_100km2 = | elevation_m = | population_total = 3,262,129 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=OCHA Somalia - Subnational Population Statistics |url=https://data.humdata.org/dataset/cod-ps-som}}</ref> | area_urban_footnotes = <ref name="Dwua"/> | area_land_km2 = 370 | area_water_km2 = | population_blank1_title = Darajada | population_blank1 = [[Liiska magaalooyinka Soomaaliya dadka ku nool|1aad]] | population_demonym = Mogadishan<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Sau2KqpyW04C&q=Mogadishans+concluded |title=African Affairs |date=1947 |publisher=Royal African Society |pages=98 |language=en}}</ref><br> Maqdishawi<ref>{{Cite book |last=Forbes |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=vYffX9B0lpIC |title=The Maldives: Kingdom of a Thousand Isles |date=2004 |publisher=Odyssey Publications, Limited |isbn=978-962-217-710-9 |pages=64 |language=en}}</ref> | blank_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] (2021) | blank_info_sec2 = 0.459<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=3 December 2020 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live}}</ref><br />{{color|#900|low}} [[Liiska gobollada Soomaaliya marka loo eego Tilmaanta Horumarinta Aadanaha|1aad]] | blank_name = [[Kala soocida cimilada Köppen|Cimilada]] | blank_info = [[BSh]] | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +03:00 | established_title = La aasaasay | established_date = 720 AD<ref>{{cite book |last1=Insoll |first1=Timothy |title=The Archaeology of Islam in Sub-Saharan Africa |date=July 3, 2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=62 |isbn=9780521657020 |url=https://books.google.com/books?id=frC8SAu9QxQC&dq=mogadishu+dated&pg=PA62 |quote=Conflicting dates as to the foundation of the city exists. I.M Lewis suggests that along with Brawa Mogadishu was founded in the tenth century. [...] However Jama discounts this tradition on the basis of epigraphic evidence, namely a tombstone of a woman which was found in Mogadishu that was dated to 720CE. |access-date=13 August 2024 |archive-date=3 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003103937/https://books.google.com/books?id=frC8SAu9QxQC&dq=mogadishu+dated&pg=PA62 |url-status=live }}</ref> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | website = {{URL|bra.gov.so/}} | image_shield = Coat of Arms of Mogadishu City and Banaadir Region.svg }} Muqdisho waxay ku taallaa gobolka Banaadir ee xeebta [[badweynta Hindiya]] , taasoo, si ka duwan gobollada kale ee Soomaaliya, loo tixgeliyo degmo halkii maamul goboleed (dowlad federaal ah). Muqdisho waxay leedahay taariikh fog, taasoo ka soo bilaabanta xilliyadii hore ilaa hadda, waxayna ahayd caasimadii Saldanadii Muqdisho qarnigii 9-aad ilaa 13-aad, taasoo qarniyo badan gacanta ku haysay ka ganacsiga dahabka ee Badweynta Hindiya , aakhirkiina waxay hoos timid Boqortooyadii [[Ajuuraan]] qarnigii 13-aad oo door muhiim ah ka ahayd ganacsigii badda ee Waddada xariirta ee dhexe . Muqdisho waxay ku naaloonaysay barwaaqadeeda sare ee qarniyadii 14-aad iyo 15-aad , waxayna ahayd xilligii hore ee casriga ahaa magaalada ugu qanisan ee ku taal xeebaha Bariga [[Afrika]] , iyo sidoo kale xudunta u ah warshadaynta dharka oo kobcaysa . Qarnigii 17aad, Muqdisho iyo qaybo ka mid ah koonfurta Soomaaliya waxay hoos tageen Imaamkii Hiraab . Qarnigii 19-aad, waxa ay hoos timid Saldanadii Geledi ee Saamaynta. Sanadkii 1894-tii, madaxii Soomaaliyeed wuxuu heshiis nabadeed, saaxiibtinimo, iyo ilaalin la saxiixday Filonardi oo ka tirsan Shirkadda Ganacsiga ee Banaadir. Bilawgii gumaystihii Talyaanigu wuxuu soo maray marxalado kala duwan, iyadoo heshiisyo la kala saxiixday 1880-aadkii, waxaana xigay xiriir dhaqaale oo dhex maray beelaha Soomaaliyeed iyo Shirkaddii Ganacsiga ee [[Banaadir]], ka dibna Boqortooyada [[Talyaaniga|Talyaanigu]] waxay si toos ah u maamuli jirtay 1906-dii, Maamulkii Millatari ee Ingiriiska ee [[Soomaaliya]] ka dib Dagaalkii Labaad ee Adduunka iyo Dhulkii Aaminaada ee [[Somaliland]] oo uu maamuli jiray 5 Talyaanigu 190kii. Taas waxa ku xigtay xornimada 1960-kii, waa xilligii [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Soomaaliya]] xilligii [[Siyaad Barre]] uu madaxweynaha ka ahaa (1969-1991). Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya oo socday saddex iyo toban sano ka dib wuxuu burburiyay magaalada. Dabayaaqadii 2010-kii iyo 2020-meeyadii, waxa bilaabmay dib-u-dhis wayn. == Degmooyinka ay ka koobantahay Muqdisho == {| class="wikitable sortable" ![[Cabdicasiis|'''Cabdcasiis''']] ![[Boondheere|'''Boondheere,''']] ![[Dharkeenleey|'''Dharkenley''']] ![[Dayniile|'''Dayniile''']]  |- |[[Xamarjajab|'''Xamar-Jajab''']] |[[Xamarweyne|'''Xamar-Weyne''']]  |[[Huriwaa|'''Heliwa''']] |[[Howlwadaag|'''Howl-Wadaag''']]  |- |[[Shangaani|'''Shangaani''']] |[[Shibis|'''Shibis''']] |[[Waaberi|'''Waberi''']] |[[Kaaraan|'''Kaaraan,''']]  |- | [[Madiina|'''Wadajir,''']]  |[[Wardhiigley|'''Wardhiigley''']] | '''[[Yaaqshiid]]''' |'''[[Hodan]]''' |} ==Asalka erayga== Asalka magaca Muqdisho (Muqdisho) waxaa loo maleynayaa inuu ka soo jeedo qaab-dhismeedka ereyada Soomaaliga ah ee Muuq iyo Disho, oo macneheedu yahay "dilaaga aragga" ama "indho-la'aanta", oo laga yaabo inuu tilmaamayo bilicda magaalada. Sahmiyihii qarnigii 16-aad ee Leo Africanus wuxuu magaalada u yaqaannay Magadazo (alt. Magadoxo ) wuxuuna ku tilmaamay inay tahay meel qurux badan oo qani ah. Aragti kale ayaa ah in magacu ka kooban yahay laba eray oo Soomaali ah, Maqal iyo Disho , oo macneheedu yahay "meesha idaha lagu qalo". Magaca ay dadka deegaanku isticmaalaan waa Xamar (Xamar) oo laga yaabo inuu tilmaamayo midabka cas. Tani waxay noqon kartaa iyada oo la tixraacayo jawiga casaanka ah iyo buuraha, oo macnaheedu yahay magaalo lagu dhisay ciid cas. Xaafadda hore ee Xamar Weyne waxay isku daraysaa laba kelmadood, xamar (cas) iyo wein (weyn). Sidoo kale waa ereyga Soomaaliga ee tamarind. Xabashida , magaalada Muqdisho iyo nawaaxigeeda waxa loo yaqaanay Machidas . Boqortooyo xoog badan, oo ay Xabashidu inta badan dagaal kula jirtay, ayaa mar ka hanaqaadday halkaas. Waxaa lagu tilmaamay inay tahay magaalo wanaagsan oo laga dhisay meel wax yar u jirta xeebta, Machidas waxay ku taallaa waqooyiga Zanguebar waxayna ku taal qasri boqor, masaajido badan iyo guryo dhagax ah oo lagu rinjiyeeyay saqafyo fidsan. Magaca Machidas wuxuu sidoo kale ka muuqdaa khariidadaha qarniyadii 18-aad iyo 19-aad. Ilaha Carabiga ayaa Muqdisho ku qoray Maqdīshū (مَقْدِيشُو). Buugga An Azania Trio waxa uu soo jeedinayaa isku xirka Cibraaniga mqdsh ("meesha quduuska ah"), oo ay suurtagal tahay in lagu xiro taariikhda laba rabbaaniyiinta ee taariikhda hore ee magaalada. ==Taariikhda== ===Qadiimiga=== [[File:Fakr_Ud_Din_Mosque.jpg|thumb|Qarnigii 19-aad waxaa dhisay Masjidka Fakar Ad-Diin ee Qarnigii 13-aad , waxaana dhisay Fakr Ad-Diin, oo ahaa Suldaankii ugu horreeyay ee Saldanaddii Muqdisho.]] ===Sarabiyon=== Magaalada qadiimiga ah ee Sarapion ayaa la rumeysan yahay inay ahayd dawladii ka horaysay ee Muqdisho. Waxaa lagu sheegay Periplus of the Erythraean Sea , oo ah dukumeenti socdaal oo Giriig ah oo soo bilowday qarnigii koobaad ee AD, taasoo ka mid ah dekedaha ganacsi ee taxanaha ah ee ku yaal xarafka Soomaalida. Sida laga soo xigtay Periplus , ganacsiga badda ayaa horay ugu xiray dadka ku nool aagga Muqdisho iyo bulshooyinka kale ee ku teedsan Badweynta Hindiya. Waqtiyadii hore Muqdisho waxay ka mid ahayd dawlad-goboleedka Soomaaliyeed ee ku hawlanaa ganacsi faa'iido badan leh oo isku xidhi jiray baayacmushtarka Soomaaliyeed ee Phenicia , Ptolemic Masar , Giriiga, Parthian Persian , Sabaeans ,Nabataea iyo Boqortooyada Roomaanka .Badmaaxiinta Soomaaliyeed waxay u adeegsan jireen markabkii hore ee badda Soomaaliya ee loo yaqaan beden si ay u daabulaan shixnaddooda. ===Aasaaska iyo asalka=== Asaaskii qawmiyadda Muqdisho iyo suldaankeedii xigay waxay ahayd mawduuc laga hadal hayo Cilmi-baarista Soomaaliyeed . Ioan Lewis iyo Enrico Cerulli waxay rumaysnaayeen in magaalada la aasaasay oo ay ka taliyaan golaha qoysaska Carabta iyo Faaris. Si kastaba ha ahaatee, tixraaca IM Lewis iyo Cerulli waxay heleen raad ku saabsan qoraalkii qarnigii 19aad ee loo yaqaan Kitab Al-Zunuj, kaas oo culimada casriga ah ay ku gacan sayreen sidii aan la isku halleyn karin oo aan taariikhi ahayn. Waxaa ka sii muhiimsan, waxay ka hor imanaysaa qoraallo qadiimi ah oo qoraal ah iyo caddaymo qadiimi ah oo ku saabsan ilbaxnimadihii iyo bulshooyinkii ka curtay xeebaha Soomaaliya, isla markaana ay u ahaan jireen awoowayaasha Muqdisho iyo magaalooyinka kale ee xeebaha ah. Haddaba, faaris iyo Carabtii aasaaska "kharaafaadka" waxaa loo tixgaliyaa sidii gumeysi been abuur ah oo duugoobay oo ku saabsan awoodda Afrikaanka si ay u abuuraan dowladahooda casriga ah. Waxaa hadda si weyn loo aqbalay in ay hore u jireen beelo deggan xeebaha Soomaaliya oo leh hoggaan Soomaali ah, kuwaas oo qoysaska Carabta iyo Faaris ay ku khasbanaadeen in ay weydiistaan ​​fasax ay ku degaan magaalooyinkooda. Waxa kale oo aad mooddaa in Soomaalida deegaanku ay ku sii haysteen siyaasad ahaan iyo tiro ahaanba sarraynta xeebaha halka muslimiinta soo-galootiga ahi ay mari lahaayeen hab is-dhexgal ah oo ay qaataan afka iyo dhaqanka deegaanka. Muqdisho oo ay weheliso Saylac iyo magaalooyinka kale ee xeebaha Soomaaliyeed waxa lagu aasaasay shabakad wadani ah oo ku lug leh ganacsiga dalka dibadiisa taasina waxay dhacday ka hor intaanay Carabtu soo haajirin ama ka ganacsanin xeebaha Soomaaliya. Taasi waxay dib u soo noqotaa qiyaastii afar kun oo sano waxaana taageeray caddaynta qadiimiga ah iyo qoraalka. Taas waxaa caddeeyey qoraalkii Giriigga ee qarnigii hore ee AD Periplus of the Erythraean Sea , oo si faahfaahsan u qeexaya magaalooyin badan oo deked ah oo ku yaal Soomaaliya hore, iyo sidoo kale aqoonsiga Sarapion-kii hore ee magaalada oo hadhow loo yaqaan Muqdisho. Markii Ibn Battuta uu booqday Saldanada qarnigii 14-aad, waxa uu u aqoonsaday Suldaanku in uu asal ahaan ka soo jeedo Barbara , oo ah erey qadiimi ah oo lagu tilmaamo awoowayaasha Soomaalida . Sida uu qabo Ross E. Dunn Muqdisho, ama magaalo kale oo xeebta ku taal midna looma tixgelin karo in ay yihiin dhul shisheeye oo Carab ama Faaris ah, balse waxay ahaayeen magaalooyin Afrikaan ah. Yaqut al-Hamawi , oo ahaa juqraafi hore oo Muslim ah sannadkii 1220 ayaa ku tilmaamay Muqdisho inay tahay magaalada ugu caansan xeebta. Yacquut wuxuu kaloo xusay in Muqdisho ay tahay magaalo ay deggan yihiin reer Berberi, laguna tilmaamo inay tahay "Madoow madaw" oo lagu tiriyo awoowayaasha Soomaalida casriga ah. Qarnigii saddex iyo tobnaad, Ibn Saciid wuxuu ku tilmaamay Muqdisho, Marka iyo Baraawa oo ku yaalla xeebta Banaadir inay noqdeen xarumo Islaami iyo ganacsi oo ku yaalla Badweynta Hindiya . Wuxuu sheegay in dadka ku dhaqan xeebaha Banaadir iyo gudaha ay u badan yihiin dad Soomaali ah oo u badan ganacsato Carab, Faaris iyo Hindi ah oo ku nool magaalooyinka xeebta. Ibnu al-Mujawir waxa uu xusay Banu Majid oo ka soo qaxay gobolka Mundhiriya ee Yemen sannadkii 1159kii oo degay Muqdisho iyo weliba ganacsato ka soo degtay magaalooyinka Abyan iyo Xaramka. Muqdisho dhaqan ahaan waxaa dega afar qabiil. Waa Moorshe, Iskashato, DhabarWeyne, iyo Banaadoow. Moorshe waxaa lagu tiriyaa kooxda ugu da'da weyn Muqdisho waxaana lagu tiriyaa inuu yahay beel ka mid ah beelaha Ajuuraan oo aasaasay mid ka mid ah boqortooyooyinkii dhexe ee ugu xooga badnaa Afrika, Ajuran Sultanate . Kooxda Gibil Madow ee Banaadiriga waxaa la sheegaa in ay ka soo jeedaan qabaa’ilka Soomaalida ee ka soo jeeda gudaha dalka oo u badan qowmiyadda Banaadiriga oo tiro yar oo Gibil Cads ah oo ka soo jeeda Muslimiinta soo galootiga ah. ===Muddada Dhexe=== ===Muqdisho Suldaan=== [[File:Mogadishan_currency.JPG|thumb|Lacagta Muqdisho]] Saldanada Muqdisho waxay ahayd suldaanad dhexe ee Soomaaliyeed oo xarunteedu ahayd koonfurta Soomaaliya . Waxay u kacday sidii mid ka mid ah quwadihii hore ee Geeska Afrika ee taliskii Fakhr ad-Diin ka hor intii aanay qayb ka noqon boqortooyadii Ajuuran ee sii fidaysay qarnigii 13aad. Saldanada Muqdisho waxa ay haysatay shabakad ganacsi oo ballaadhan, waxa ay gacanta ku haysay ganacsigii dahabka ee gobolka , waxaanay samaysatay lacagteeda , waxaanay dhaxal-dhismeed ballaadhan uga tagtay koonfurta Soomaaliya ee maanta. Dawlad-magaalo-magaaleed oo saamayn badan ku leh dhul-xeebeedka dariska la ah. [[File:Coral_house_mogadishu.JPG|thumb|Galka guri dhagax ah oo ku yaala Muqdisho]] Sanado badan Muqdisho waxa ay u shaqaynaysay sidii magaaladii hore ee بلد البربر ( Bilad al Barbar – "Dhulkii Berberka "), iyada oo la odhan jiray qarniyadii dhexe ee Carabiga loogu magac daray xeebta Soomaaliya. Kadib booqashadiisa magaalada, taariikhyahankii Suuriyaanka ahaa ee Yaqut al-Hamawi qarnigii 12-aad (Adoon hore oo Giriig ah) wuxuu qoray taariikh caalami ah meelo badan oo uu booqday Muqdisho wuxuuna ku tilmaamay magaalada ugu qanisan uguna awoodda badan gobolka waxayna ahayd xarun Islaami ah oo ka gudubta badweynta Hindiya . [[File:Muzzaffar_(Mogadishu_area)_flag_according_to_1576_Portuguese_map.svg|thumb|Calanka aagga Muqdisho sida ku cad khariidadda 1576 ee Fernão Vaz Dourado]] [[File:Ancient-Almnara.jpg|thumb|Tower Almnara, Muqdisho]] ===Muqdisho-dhexe=== Intii uu socdaalka ku jiray, ibn Saciid al-Maghribi (1213–1286) waxa uu xusay in magaalada Muqdisho ay mar horaba noqotay xarunta Islaamiga ah ee gobolka. Waqtigii uu ku dhashay Tangier ibn Battuta oo safar ah ka soo muuqday xeebta Soomaaliya 1331, magaaladu waxay ku jirtay heerka ugu sarreeya ee barwaaqadeeda. Wuxuu ku tilmaamay Muqdisho inay tahay "magaalo aad u weyn" oo ay ku nool yihiin ganacsato badan oo qani ah, taasoo caan ku ahayd dhar tayo sare leh oo ay u dhoofin jirtay Mamluk Sultanate- ka Masar ka talinaysay , iyo meelo kale. Wuxuu kaloo sharraxayaa soo dhawaynta dadka Muqdisho iyo sida dadka deegaanku u gelin lahaayeen dadka safarka ah guryahooda si ay u caawiyaan dhaqaalaha maxalliga ah. Batuuta wuxuu intaas ku daray in magaalada uu ka talinayay suldaan Soomaaliyeed Abuu Bakar bin Shaikh Cumar Wuxuu xusay in suldaan Abu Bakar uu lahaa midab madaw oo uu ku hadli jiray afkiisa hooyo (Soomaali) balse uu si fiican u yaqaanay luqadda Carabiga. Suldaanku waxa kale oo uu lahaa ra'yi- galiyayaal , khubaro xagga sharciga ah, taliyayaal, bohommo iyo saraakiil kale. Ibnu Khalduun (1332 ilaa 1406) wuxuu buuggiisa ku xusay in Muqdisho ay ahayd magaalo weyn . Waxa kale oo uu ku andacoodey in magaalada ay ku badan yihiin ganacsato badan oo maalqabeeno ah . Muddadaas waxa ay dhaleen shakhsiyaad caan ah sida Cabdil-Aziz-kii Muqdisho oo uu ibnu Battuta ku tilmaamay in uu yahay guddoomiyaha iyo madaxa jasiiradda Maldives . Isaga dabadiis waxa loogu magac daray Masjidka Cabdul-Casiis ee Muqdisho, kaas oo noolaa qarniyo badan. Magaca jasiiradda "Madagascar" ma aha asal maxali ah, laakiin waa mid caan ku ah qarniyadii dhexe ee reer Yurub. Magaca Madageiscar waxaa markii ugu horreysay lagu diiwaan geliyay xusuus-qoraalkii Venetian-kii Marco Polo ee qarnigii 13-aad isaga oo tarjumaad qaldan u sameeyay magaca Muqdisho, dekedda caanka ah ee Polo ay ku jahawareertay jasiiradda. Vasco da Gama , oo soo maray Muqdisho qarnigii 15-aad, wuxuu xusay inay ahayd magaalo weyn oo leh guryo afar ama shan dabaq ka kooban iyo daaro waaweyn oo xarunteedu tahay iyo masaajido badan oo leh minaarado cylindrical ah. Qarnigii 16aad, Duarte Barbosa wuxuu xusay in maraakiib badan oo ka timid Boqortooyada Cambaya ay u shiraacdeen Muqdisho iyagoo wata maryo iyo xawaashka ay beddelkeeda ka heleen dahab , dhux iyo fool maroodi . Barbosa waxa kale oo ay iftiimisay hilibka, sarreenka, shaciga, fardaha iyo khudaarta ee suuqyada xeebaha, kuwaas oo ganacsatadu ka soo saarteen hanti aad u badan. Muqdisho, oo ah xarunta warshadaynta harqaanka ee loo yaqaan toob benadir ( oo ku takhasusay suuqyada Masar iyo Suuriya ), oo ay weheliyaan Merca iyo Barawa waxay sidoo kale u adeegeen meel ay ku sii maraan ganacsatada Sawaaxiliga ee Mombasa iyo Malindi iyo ganacsiga dahabka ee Kilwa . Ganacsato Yuhuudi ah oo Ormus ka timid ayaa iyaguna xeebta Soomaaliya keenay dharkoodii iyo miraha Hindida si ay ugu beddelaan hadhuudh iyo alwaax. Duarte Barbosa , oo ahaa socdaaliyihii caanka ahaa ee Burtuqiisku, waxa uu wax ka qoray Muqdisho (c 1517–1518): Waxay leedahay boqor, waana goob ganacsi oo aad u weyn. Waxaa meeshaas ka yimaada maraakiib ka timaada boqortooyada Cambay (Hindiya) iyo Cadan iyagoo wata alaab cayn kasta ah iyo uunsi. Waxayna halkaas ka qaateen dahab badan, fool maroodi, shinni iyo waxyaalo kale oo ay faa'iido ka helaan. Magaaladan waxaa ku yaal hilib badan, iyo sarreen, iyo shaciir, iyo fardo, iyo midho badan, waana meel qani ah. Sannadkii 1542-kii, taliyihii Boortaqiisku João de Sepúvelda ayaa watay raxan yar oo socdaal ku tagay xeebaha Soomaaliya . Intii uu socdaalkaas socday ayuu muddo kooban weerar ku qaaday magaalada Muqdisho, isagoo qabsaday markab Cusmaaniyiin ah, rasaasna ku furay magaalada, taasoo ku qasabtay suldaankii Muqdisho inuu heshiis nabadeed la saxiixdo Burtuqiisku. Sida laga soo xigtay sahamiye qarnigii 16-aad, Leo Africanus waxa uu tilmaamayaa in dadka ku dhaqan Muqdisho ay asal ahaan ka soo jeedaan diidmadii reer woqooyiga ee Saylac oo ahayd caasimadda Adal Sultanate . Guud ahaan waxay ahaayeen kuwo dhaadheer oo leh midabka maqaarka saytuunka, qaar ka madow. Waxa ay xidhan jireen xariir cad oo qani ah oo dhaqameed jirkooda ku duuban oo cimaamado Islaami ah xidhan jireen, dadka reer xeebuhuna waxa ay xidhi jireen saro-gashi oo kaliya oo ay af Carabi ku qori jireen af- af-af-garad ahaan . Hubka ay wateen ayaa ka koobnaa hubkii Soomaalida sida seefo , toorey , warmo , faashash dagaal , qaanso iyo fallaadho . Si kastaba ha ahaatee, waxa ay kaalmo ka heleen dawladii Cusmaaniyiinta oo ay isku dhawaayeen , iyo hub ay soo dajiyeen sida muuska iyo madfacyada . Intooda badani waxay ahaayeen Muslimiin, in kasta oo in yar ay ku dheganaayeen caqiidada Islaamka ka hor ; Waxa kale oo jiray qaar ka mid ah Masiixiyiinta Ortodokska ee gudaha gudaha. Muqdisho lafteedu waxay ahayd magaalo hodan ah, si wanaagsanna loo dhisay, taasoo ilaalin jirtay ganacsigii ganacsi ee boqortooyooyinkii adduunka oo dhan. Magaalada caasimadda ah waxaa ku hareeraysan qalcado dhagax ah oo gidaar ah. Saldanada Ajuuraanku waxay burburtay qarnigii 17-aad, sababtoo ah canshuur badan oo laga qaadi jiray dadkooda, taas oo bilowday kacdoon. Mawduucyadii hore waxay noqdeen mowjado cusub oo tahriibayaal Soomaaliyeed ah, Abgaal , waxayna labaduba u guureen webiga Shabeelle iyo Muqdisho. Hogaamiye siyaasadeed oo cusub oo uu hogaaminayo imaamyada Abgaal Yacquub , xiriirna la leh madaxda cusub ee gudaha, ayaa u guuray degmada Shangaani ee magaalada. Haraadiga Ajuuraanku waxay ku noolaayeen xaafadaha kale ee muhiimka ah ee degmada Xamar Weyne . Ganacsatada Ajuuraan waxay bilaabeen in ay raadiyaan xiriiro cusub iyo fursado ganacsi oo heer gobol ah tan iyo markii Abgaal ay maamuleen shabakadaha ganacsiga ee jira. ===Xilligii Casriga ahaa (1700-meeyadii-1900-meeyadii)=== ===Hiraab Imaamu=== Qarnigii 17-aad, Hiraab Imaamu wuxuu ahaa boqortooyo awood leh oo ka talinaysay qaybo badan oo ka mid ah koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya. Waxay si guul leh uga gadoodsantay Saldanada Ajuuraan waxayna dhistay xukun madax bannaan ugu yaraan laba qarni laga soo bilaabo toddoba iyo tobankii boqol iyo wixii ka dambeeyay. Iimaamkii Hiraab waxa kale oo uu sameeyay maamul dhexe intii uu jiray waxa uuna lahaan jiray qaar ka mid ah xubnaha iyo dabinnada dowlad isku dhafan ee soo jireenka ah: xafiis maamul oo shaqeeya, calan dowladeed, xiriir joogto ah oo lala yeesho xadaaradaha dariska oo qoraal Carabi ah, canshuuraha qaabka xoolaha iyo dalagyada lacagta caddaanka ah oo ay ku jiraan saddex meelood meel daqliga dekedda Muqdisho iyo sidoo kale ciidan xirfad leh. [[File:Illustrations_of_Mogadishu_in_the_19th_century_02.jpg|thumb|Intii lagu jiray hoos u dhaca Hiiraan, magaalooyinka waaweyn, gaar ahaan Muqdisho waa ay yaraayeen, taas oo ka sii dartay dagaalkii sokeeye ee Hiraab]] Dhammaadkii qarnigii 19-aad, imaamnimadu waxa ay bilowday in ay hoos u dhacdo dhibaatooyin gudaha ka jira awgood, imaamyadu waxa kale oo ay caqabado kala kulmeen boqortooyooyinkii Imperial, Suldaankii Zanzibari ee xeebaha iyo Geledi Sultanate , iyo Saldanadda Hobyo oo ka imanaysay gudaha labada jiho. ===Geledi Sultanate=== Saldanada Geledi iyo Boqortooyadii Cumaan ayaa isku hayey cidda noqon doonta awooda sare ee xeebta Banaadir, iyadoo Suldaan Yusuf Mahamud uu ugu dambeyntii ahaa quwadda ugu weyn iyadoo Cumaaniyiintu ay magac ahaan u joogaan oo Said bin Sultan uu xitaa abaal ugu shubay si uu u sii joogo Muqdisho wakiillada Cumaan . Muqdisho oo ay Abgaal ka taliso waxay ku jirtay xilli hoos u dhac iyo jahawareer ku dhow dhammaadka Imaamnimada Hiraab . Ka dib dagaal dhex maray labadii nin ee hormuudka u ahaa rubac kasta ( Shingaani iyo Xamarweyn ) Suldaan Yuusuf waxa uu magaalada la soo galay 8,000 oo ciidan oo xoog badan, waxana uu u tashaday hoggaamiyihii Shingaani, kii laga adkaadayna uu ka cararay magaalada. Yuusuf wuxuu u magacaabi lahaa qof ay qaraabo yihiin caaqilka xilka laga qaaday si uu u hoggaamiyo xaafadda Xamarweyn ee soo afjaraysa khilaafka. Suldaan Yuusuf xitaa waxaa lagu tilmaamaa inuu yahay guddoomiyaha Muqdisho meelaha qaar, taasoo muujineysa awooddii uu ku lahaa magaalada. Inkastoo siyaasadda Soomaaliya hoos u dhac ku yimid, ganacsiga Geledi Sultanate wuxuu kobcay xilligii Geledi Suldaan Axmed Yuusuf . Sahamiye Ingiriis ah oo lagu magacaabo John Kirk ayaa booqday gobolka 1873dii wuxuuna xusay waxyaabo kala duwan. Ku dhawaad ​​20 doomood oo waaweyn ayaa Muqdisho iyo Marka labadaba ku soo xidhay hadhuudh laga soo saaray beerihii Geledi ee gudaha. Kirk wuxuu la kulmay Imaam Maxamuud oo Xamar ka talinayay. Webiga Shabeelle laftiisa waxa Kirk ugu yeedhay 'webiga Geledi', laga yaabee marka la eego mugga wax-soo-saarka ee uu soo saaro Suldaanku. Barawa waxaa ku yaalay hadhuudh yar oo maroodi iyo harag ah oo mar hore lagu soo raray maraakiib u socday Zanzibar . Salaadiinta Geledi waxay ku sugnaayeen heerkii ugu sarreeyey. Waxa ay gacanta ku hayeen ka ganacsiga fool-maroodiga ee Bariga Afrika , waxa ay sidoo kale xoog ku qabsadeen dooxooyinka Jubba iyo Shebelle ee dhulka dambe. Saldanada Cumaan ee Muqdisho, si kastaba ha ahaatee, waxay ahayd mid magac ahaan u badan (magac ahaan jiray). Markii Imaam Azzan bin Qais ee Cumaan uu damcay in uu qalcad ka dhiso magaalada, waxaa ku qasbanaaday in uu fasax ka codsado Suldaan Axmed Yuusuf oo ah dallaalkii dhabta ahaa oo isna ku qanciyay Imaamka Hiraab inuu ku qanco go'aanka. Cumaan iyo saraakiishii Zanzibari waxay ahaayeen kaliya wakiilo ka socda Suldaanka si ay u ururiyaan kastamka waxayna u baahnaayeen qalcadda ammaankooda halkii ay ka talin lahaayeen magaalada. Qalcadda Garessa waxa la dhisay ugu dambayn 1870. Suldaankii Sansibaar ayaa markii dambe kiraystay ka dibna ka iibiyey kaabayaashii uu dhisay Talyaaniga, balse ma ahayn dhulkii laftiisa oo ay Soomaalidu lahayd. ===Talyaanigii Somaliland ( dabayaaqadii 1800-meeyadii – 1960kii)=== [[File:Mogadishu_1923.jpg|thumb|Muuqaalkii Muqdisho ee Talyaanigu 1923kii]] [[File:Group_portrait_of_Somali_officials,_c.1939.jpg|thumb|Koox saraakiil sare oo Soomaali ah ayaa dhawaan ka soo laabtay Muqdisho , 1939kii]] Sannadkii 1905-tii, Talyaanigu wuxuu Muqdisho ka dhigay caasimadii Soomaalilaantii Talyaaniga ee dhawaan la aasaasay . Intaa ka dib Talyaanigu wuxuu magaca magaalada u qoray Muqdisho . Dagaalkii 1aad ee aduunka ka dib , dhulka ku xeeran waxa ay la soo galeen taliskii talyaaniga oo ay xoogaa iska caabin ah kala kulmeen. Kumanaan Talyaani ah iyo dad kale oo ka soo jeeda boqortooyadii talyaaniga ayaa bilaabay in ay soo degaan Muqdisho oo ay aasaaseen shirkado yar yar oo wax soo saara guud ahaan Soomaaliya. Waxa kale oo ay horumariyeen qaar ka mid ah beeralayda koonfurta ee u dhow caasimadda, sida Jannaale iyo Villaggio duca degli Abruzzi (maanta Jowhar ). 1930-kii, dhismayaal cusub iyo wadooyin ayaa la dhisay. Waddo tareen oo cidhiidhi ah oo dhererkeedu yahay 114 km (71 mi) ayaa laga dhigay Muqdisho ilaa Jowhar. Waxaa sidoo kale la dhisay waddo laami ah oo loo yaqaan Strada Imperiale oo loogu talagalay in lagu xiro Muqdisho iyo Addis Ababa . Sannadkii 1940-kii, dadka Talyaaniga-Soomaalidu waxay tiradoodu ahayd 22,000, taasoo ka dhigan in ka badan 44% dadweynaha magaalada oo ahaa 50,000 oo qof. Muqdisho waxay ahaan jirtay caasimadda Somaliland ee Talyaanigu intii ay jirtay siyaasadda dambe. Dagaalkii labaad ee aduunka waxa qabsaday ciidammadii Ingiriiska bishii February 1941kii. Dagaalkii IIaad ee Adduunka ka dib Muqdisho waxa laga dhigay caasimad dhulkii Aaminaada ee Somaliland , oo ah maamul siyaasadeed oo Talyaanigu maamulo oo hoos yimaada UNO , muddo toban sano ah (1950-1960). ===Jamhuuriyadda Soomaaliya (1960-1991)=== [[File:Mogadishu_city_centre_-_1960s.jpg|thumb|Wadada Muqdisho, 1963]] 26 June 1960-kii British Somaliland waxa ay xornimadeeda qaadatay 26 June 1960, iyada oo la noqotay Qaranimada Somaliland , waxaana shan maalmood ka dib ku xigtay dhulkii Aaminaada ee Soomaaliya (oo la odhan jiray Italian Somaliland). 1dii Luulyo 1960kii, labadii dhul waxay ku midoobeen dhismihii Jamhuuriyaddii Soomaaliya, iyadoo Muqdisho ay noqotay caasimadda qaranka. Dawlad uu dhisay Cabdullaahi Ciise iyo xubno kale oo ka mid ahaa dawladihii ammaanada iyo maxmiyad ahaa, iyadoo Xaaji Bashiir Ismaaciil Yuusuf uu noqday Madaxweynaha Golaha Shacbiga Soomaaliyeed, Aadan Cabdullaahi Cismaan Daar oo ahaa Madaxweynihii Jamhuuriyadda Soomaaliya , Cabdirashiid Cali Sharma’arkena wuxuu noqday Ra’iisul Wasaare (kadibna noqday Madaxweyne 1967 ilaa 1969). 20kii Luulyo 1961kii iyo afti dadweyne ayaa dadka Soomaaliyeed waxay ku ansixiyeen dastuur cusub oo la sameeyay 1960kii . 15kii Oktoobar 1969kii, isagoo booqasho ku jooga waqooyiga magaalada Laascaanood , madaxweynihii Soomaaliya ee xilligaas Cabdirashiid Cali Sharma'arke ayaa waxaa dilay mid ka mid ah ilaaladiisa. Dilkiisa waxa si degdeg ah u daba socday afgembi milatari oo dhacay 21kii Oktoobar 1969kii (maalintii ka dambaysay aaskiisii), kaas oo ay ciidammada Soomaaliyeed la wareegeen talada dalka iyaga oo aan la kulmin mucaarad hubaysan, asal ahaanna la wareegay si aan dhiig ku daadan. Dagaalkaas waxaa hormuud ka ahaa Sarreeye Gaas Maxamed Siyaad Barre oo xilligaasi taliye u ahaa ciidanka [[File:Mogadishu.jpg|thumb|Metropolitan Muqdisho 1980-meeyadii]] Barre garabkiisa, Golihii Sare ee Kacaanka (SRC) ee xukunka la wareegay dilkii Madaxweyne Sharma'arke ka dib waxaa hoggaaminayay Gaashaanle Sare Salaad Gabeyre Kediye iyo Taliyaha Booliska Jaamac Cali Korsheel . Kediye waxa uu si rasmi ah u haystay magaca “Aabihii Kacaanka”, wax yar ka dibna Barre waxa uu noqday madaxa SRC. SRC ka dib waxay u bixisay magaca dalka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Soomaaliya , waxay xidhay xubno ka tirsan dawladdii rayidka ahayd ee hore, waxay mamnuucday xisbiyo siyaasadeed, waxay kala dirtay baarlamaanka iyo Maxkamadda Sare, waxayna laaleen dastuurkii. Ciidankii kacaanka ayaa hirgeliyay barnaamijyo ballaaran oo hawlaha guud, oo uu ka mid yahay garoonka ciyaaraha ee Muqdisho . Marka laga soo tago barnaamijka qaramaynta warshadaha iyo dhulka, siyaasadda arrimaha dibadda ee taliska cusub ee fadhigiisu yahay Muqdisho wuxuu xoogga saaray xiriirka soo jireenka ah iyo diinta ee Soomaaliya ay la leedahay dalalka Carabta , ugu dambeyntii waxay ku biirtay Jaamacadda Carabta 1974. Ka dib markii uu ka soo horjeestay ololihii Ogaadeenya ee aan lagu guulaysan dabayaaqadii 1970-aadkii, maamulkii Barre wuxuu bilaabay in uu xidho saraakiil dawladeed iyo ciidanba iyadoo lagu tuhunsan yahay inay ka qayb qaateen isku daygii afgambi ee 1978-kii . Inta badan dadka lagu eedeeyay inay gacan ka geysteen shirqoolka putsch ayaa si kooban loo toogtay. Si kastaba ha ahaatee, dhowr sarkaal ayaa u baxsaday dibadda waxayna bilaabeen inay abuuraan kooxo mucaarad ah oo u heellan inay xoog ku ridaan taliskii Barre. ===Dagaal sokeeye=== Dabayaaqadii 1980-aadkii, taliskii Barre waxa uu noqday mid aan la jeclayn. Maamulku waxa uu noqday mid kaligii talis ah , waxaana dalka oo dhan ka bilaabmay dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah , oo uu dhiiri galiyay maamulkii Dergiga ee Itoobiya . Muqdisho waxaa ka dilaacay rabshadihii ugu waynaa ee ugu horeeyay 14kii Luulyo 1989kii , intii lagu jiray hawlgalada ciidamada Barres waxay dileen ku dhawaad ​​400 oo rayid ah. Rabshadihii July 1989 ayaa sababay in dad badan oo ajnabi ah ay ka qaxaan magaalada iyo xoojinta mucaaradka ka dhanka ah nidaamka. Dhacdadan iyo dhacdooyinka kale ee bilihii xigay waxay horseedeen in uu qarxo dagaaladii sokeeye 1991kii, meesha laga saaray dawladii Barre, iyo in la kala diro ciidankii qaranka Soomaaliyeed . Qaar badan oo ka mid ah kooxaha mucaaradka ayaa bilaabay inay u tartamaan inay saameyn ku yeeshaan awood la'aanta ka dib rididii taliskii Barre. Kooxo hubeysan oo ay kala hogaaminayaan taliyayaasha United Somali Congress General Maxamed Faarax Ceydiid iyo Cali Mahdi Maxamed , gaar ahaan, ayaa isku dhacay iyadoo mid walba uu doonayo inuu awood ku yeesho caasimadda. [[File:A_view_over_the_Mogadishu_coast.jpg|thumb|Aragtida ku saabsan xeebaha Muqdisho ee burburay intii lagu jiray dagaalladii sokeeye]] [[File:Aerialmog2.jpg|thumb|Muuqaalka hawada ee aagga la dego ee Muqdisho (1992)]] Intii uu socday Howlgalka Qaramada Midoobay ee Soomaaliya 2-aad waxaa Muqdisho ka dhacay dhowr dagaal oo u dhexeeya kooxo Soomaali ah, mutadawiciin iyo nabad-ilaaliyeyaal . Waxaa ka mid ahaa dagaalkii Muqdisho ee 1993dii , qabashadii Mareykanku ay ku qabteen laba sarkaal oo sare oo ka tirsanaa Isbaheysiga Qaranka Soomaaliyeed . Askarta Qaramada Midoobay ayaa gebi ahaan dalka isaga baxay 3-dii March 1995-kii, iyaga oo gaystey khasaare aad u badan. Sannadkii 2006, Midowga Maxkamadaha Islaamiga (ICU), oo ah urur Islaami ah , ayaa la wareegay gacan ku haynta inta badan koonfurta dalka, waxayna soo rogeen shareecada . Dowladda cusub ee ku meel gaarka ah ee la dhisay labo sano ka hor, waxay dooneysay inay dhisto maamulkeeda. Iyada oo gacan ka heleysa ciidamada Itoobiya , kuwa nabad ilaalinta AMISOM iyo taageerada cirka ee Mareykanka, waxay ka saareen Maxaakiimtii ka soo horjeeday, waxayna xoojiyeen xukunkooda. January 8, 2007, markii uu dhacay dagaalkii Raas-Kambooni , Madaxweynihii DFKMG ahna aasaasihii C/llaahi Yuusuf Axmed , oo horey u ahaan jiray Gaashaanle Sare oo ka tirsan Ciidanka Soomaaliya, ayaa soo galay Muqdisho markii ugu horreysay tan iyo markii xilka loo doortay. Dawladdu waxay markaas u guurtay xarunta Villa Somalia ee Muqdisho oo ay si ku meel gaar ah uga ahayd Baydhabo , waxayna noqonaysaa markii ugu horreysay tan iyo burburkii taliskii Barre sannadkii 1991-kii oo ay dowladda federaalka ka taliso inta badan dalka. [[File:TanksRoad3a.jpg|thumb|Tiir gaashaman oo M1A1 Abrams Taangiyada iyo M2 Bradley IFVs ee 1-64aad ee Hubka ayaa ku socda waddo qarda-jeex ah oo ka baxsan magaalada Muqdisho.]] Jabkaas ka dib, Midowgii Maxkamadaha Islaamiga ah waxay u kala jabeen garabyo. Qaybo ka mid ah kuwa xagjirka ah oo ay ka mid yihiin maleeshiyo dhalinyaro ah oo ka tirsan garabkii ciidamada Maxkamadaha ee loo yaqaanay al-Shabaab ayaa dib isu abaabulay si ay u sii wadaan kacdoonka ka dhanka ah DFKMG, kana soo horjeeda joogitaanka ciidamada Itoobiya ee Soomaaliya. Intii u dhaxaysay 2007 iyo 2008 al-Shabaab waxa ay gaadheen guulo milatari iyaga oo la wareegay gacan ku haynta magaalooyinka iyo dekedaha muhiimka ah ee badhtamaha iyo koonfurta Soomaaliya. Dhamaadkii 2008, kooxdu waxay qabsatay Baydhabo laakiin ma aysan qabsan Muqdisho. Bishii Jannaayo 2009, al-Shabaab iyo maleeshiyaad kale waxay u suurtagashay in ay ku qasbaan ciidamada Itoobiya in ay dib u gurtaan oo ay ka tagaan ciidan aan qalabayn oo nabad ilaalineed oo Midowga Afrika ah si ay u caawiyaan ciidamada dawladda ku meel gaarka ah.  Intii u dhaxaysay 31 May iyo 9 June 2008, wakiillo ka socday dawladda federaalka Soomaaliya iyo kooxda Isbahaysiga Qunyar socodka ah ee Dib-u-xoreynta Soomaaliya (ARS) ee jabhadda Islaamiga ah ayaa ka qayb galay wadahadal nabadeed oo ka dhacay Djibouti oo ay garwadeen ka ahayd Qaramada Midoobay. Shirka ayaa ku soo idlaaday heshiis la kala saxiixday oo dhigaya in ciidamada Itoobiya laga saaro dalka si loo joojiyo dagaallada hubeysan. Baarlamaanka ayaa ka dib la ballaariyay oo la gaarsiiyay 550 kursi si ay u dejiyaan xubnaha ARS, oo markaas doortay madaxweyne cusub. Iyadoo gacan ka heleysa koox yar oo ka tirsan ciidamada Midowga Afrika, dowladda isbaheysiga ayaa sidoo kale billowday weerar rogaal celis ah bishii Febraayo 2009 si ay dib ula wareegto qeybta koonfureed ee dalka. Si ay u xoojiso gacan ku heynta Koonfurta Soomaaliya, DFKMG waxay isbahaysi la samaysatay Midowga Maxaakiimta Islaamiga ah, xubno kale oo ka tirsan Isbaheysiga Dib u xoreynta Soomaaliya iyo Ahlu Sunna Waljamaaca oo ah maleeshiyo suufi ah oo qunyar socod ah .  Bishii Noofambar 2010, dawlad cusub oo tignoolajiyadeed ayaa loo doortay xafiiska, taasoo samaysay isbedello badan, gaar ahaan qaybta amniga. Bishii Agoosto 2011, maamulka cusub iyo xulafadiisa AMISOM waxay ku guuleysteen inay Muqdisho oo dhan ka qabsadaan maleeshiyada Al-Shabaab. Muqdishu waxa ay ka dib la kulantay dib-u-dhis xooggan oo ay hormuud ka ahaayeen qurba-joogta Soomaaliyeed, maamulka dawladda hoose iyo Turkiga oo ah saaxiib taariikhi ah oo Soomaaliya la leh.  Bishii Oktoobar 2017, in ka badan 500 oo qof ayaa lagu dilay qarax gaari xamuul ah .  Bishii Maarso 2022, al-Shabaab waxay dishay in ka badan 60 qof weeraro xiriir ah .  Bishii Oktoobar 2022, al-Shabaab laba qarax oo baabuur ayaa lagu dilay in ka badan 120 qof. 14kii Maarso, maleeshiyaad ayaa weeraray oo go'doomiyay Hotelka SYL ee Muqdisho . Bishii Luulyo 2024, ugu yaraan siddeed qof ayaa ku dhintay, kow iyo labaatan kalena way ku dhaawacmeen israsaasayn ku dhexmartay ciidamada ammaanka iyo maxaabiis xabsiga Muqdisho oo ay isku dayday inay baxsadaan. Maxaabiista isku dayey inay baxsadaan ayaa ka tirsanaa Al-Shabaab.14kii Luulyo, 10 qof ayaa ku dhaawacmay maqaaxi lagu shaaheeyo oo ay sabab u tahay qarax baabuur oo ay fulisay al-Shabaab. Bishii Ogosto 2024, 37 qof ayaa ku dhintay weerar ismiidaamin ah oo Al-Shabaab ay ka fuliyeen xeebta Liido. ===Dib u dhis=== [[File:Mogadishu_in_2017.jpg|thumb|Muqdisho dulmar, 2017]] Bishii Agoosto 2011, kooxda xagjirka ah ee al-Shabaab ayaa ka baxday istaraatiijiyadeed ee Muqdisho si ay ugu soo laabtaan xeeladaha ku dhufoo ka dhaqaaq. Duqa magaalada Maxamed Nuur waxa uu aqoonsaday fursadda mid muhiim u ah xasilinta iyo dib u dhiska magaalada. Maamulka Nuur oo si dhow ula shaqeynaya UN, USAID iyo DRC, ayaa bilaabay dayactir ballaaran oo lagu dayactirayo waddooyinka iyo kaabayaasha guud, iyadoo dadka deegaanka ay la kaashadeen maamulka rayidka iyo booliiska si loo adkeeyo ammaanka. Nuur waxa uu aqoonsaday fursadda uu Muqdisho ku beddelayo in kasta oo kheyraadku yar yahay. Iyadoo la shaqeyneysa istaraatiijiyadda magaalooyinka Mitchell Sipus, xukuumadda Banaadir waxay dooneysay in ay qaabeyso oo ay dejiso hab ku saleysan xogta dib-u-dhiska ka dib. Markii la meelmariyey Dastuur cusub 2012 iyo doorashadii ku xigtay ee lagu doortay Madaxweynaha cusub ee Federaalka cusub , duqa magaalada ayaa sii waday kormeerida dib u dhiska ka socda Muqdisho ee colaadaha ka dib. Maamulka G/Banaadir oo ka duulaya duuliyihii ugu horeeyay ayaa bilaabay mashruuc lagu magac-daro magaalada oo dhan, nambarada guryaha iyo nambarada boostada. Waxaa si rasmi ah loogu magacdaray Nambarada Guriga iyo Nidaamka Boostada, waa hindise ay iska kaashadeen maamulka degmada iyo wakiillada ganacsatada Soomaaliyeed. Sida uu sheegay Nuur, hindisaha ayaa sidoo kale looga gol leeyahay in lagu caawiyo mas'uuliyiinta adkeynta amniga iyo xallinta khilaafaadka lahaanshaha guryaha. Laga bilaabo 2016 , waxaa jira nambarada boostada ee 156 degaan iyo degaan hoosaadyo, oo ay ku jirto aagga caasimadda Muqdisho. Dib-u-dhiskii colaadaha ka dib ee Muqdisho sannadihii 2010-kii iyo 2020-kii ayaa horseeday dhismayaal iyo guryo dhismeed, taasoo Soomaaliya ka dhigaysa mid ka mid ah heerarka ugu dhaqsiyaha badan ee magaalooyinka adduunka. Sida laga soo xigtay xafiiska duqa Muqdisho , in ka badan 6,000 oo dhismayaal cusub ah ayaa laga dhisay magaalada intii u dhaxaysay 2020 iyo 2025. == Magacaabida Magaca Muqdisho == [[File:Sha (animal).jpg|thumb|300px| ''Sha'', waa [[ey]] ku noolaan jiray Soomaaliya.]] [[File:Hiéroglyphe égyptien M8.jpg|thumb|300px| ''Sha'', waa daadad iyo [[ubax]] ku biqila dhulalka qoyan.]] [[File:Abydos-Bold-hieroglyph-M8.png|thumb|300px| ''Sha'', waa daadada iyo [[ubax]] ku biqila dhulalka qoyan.]] The asalka magaca Muqdisho ayaa aragtiyo badan oo ay ka mid yihiin ka [[Af-Soomaali|Soomaali]] erayga ''Muuq Disho'' taasoo la micno ah ''hortiisa-dilaaga'' <ref>Horn of Africa - Volume 2, Issue 4 - Page 34, 1979</ref>, Laakin aqoonyahanada raadraac luuqada waxay dhahaan ereyga Muqdisho wuxuu ka yimid "muuqday sha", sha oo ah [[ey]] oo xiliga qadiimiga ku nolan jiray dhulka Soomaaliya.<ref>[https://archive.org/stream/historyanddescr03porygoog#page/n180/mode/2up Leo Africanus The History and Description of Africa 1526 Hakluyt Society, pages 51–54]</ref> ==Dowladda== ===Federaal=== Dowladda Soomaaliya ayaa fadhigeedu yahay magaalada Muqdisho ee caasimadda dalka. DFKMG waxay ahayd dawladii dhexe ee Soomaaliya oo caalamku aqoonsan yahay intii u dhaxaysay 2004 ilaa 2012. Iyadoo xarunteedu tahay Muqdisho, waxay ka koobnayd waaxda fulinta ee dawlada. Dowladda Federaalka Soomaaliya waxaa la aas aasay 20kii Agoosto 2012 markaas oo uu dhammaaday waqtigii Kumeelgaarka ahaa. Waxay mataleysay dowladdii dhexe ee ugu horreysay ee dalka tan iyo markii uu billowday dagaalka sokeeye. Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya wuxuu u adeegaa sidii laanta sharci-dejinta ee dawladda . ===Degmo=== [[File:MogadishuHeadquarters.jpeg|thumb|Xarunta dowladda hoose ee Muqdisho]] Dowladda hoose ee Muqdisho ayaa waxaa hoggaaminaya Cumar Maxamuud Maxamed (Finish) , oo xilka kala wareegay Duqii hore ee dalka Mudane Cabdiraxmaan Cumar Cismaan (Yariisow) bishii Agoosto 2019 ka dib markii Cismaan lagu dilay weerar ismiidaamin ah oo lala beegsaday xafiiskiisa. Waxqabadyada horumarineed ee maamulka waxaa ka mid ah mashruuc dib u cusboonaysiinta magaalooyinka oo ku kacaya lacag dhan US$100 milyan, abuurista warshadaynta qashinka iyo gubashada, daah-furka mashruuca nadaafadda magaalada oo dhan, samaynta warshado daamur iyo shamiitada, dib u dayactirka xarunta dawladda hoose iyo baarlamaanka, dib u dhiska xarumihii hore ee Wasaaradda Gaashaandhigga , dib u dhiska xarumaha ciidanka Asluubta Soomaaliyeed, dib u dayactirka xarumaha caafimaadka iyo dhismaha xarunta cusub ee Ciidanka Booliska Soomaaliyeed, dib u habeynta xarumaha caafimaadka iyo dhismaha xarunta cusub ee Ciidanka Booliska Soomaaliyeed. Ciidamada qalabka sida , dib u dhiska xarunta Boostada Soomaaliyeed , dib u habeyn lagu sameeyay garoommada dadweynaha ee degmooyinka dhowr ah. Bishii Janaayo 2014, maamulka G/Banaadir wuxuu daah-furay nidaamka nambarada guriga iyo nambarada boostada. Waxa kale oo ay bilawday qaybinta kaararka aqoonsiga qaranka bishii March ee isla sanadkaas. Intaa waxaa dheer, maamulka dawladda hoose ayaa bilaabay dib u dayactirka xarumaha muhiimka ah ee dawladda hoose Sebtembar 2014, oo ay ku jirto xaruntii hore ee Fisho Guverno ee caasimadda. Bishii Janaayo 2015, maamulka G/Banaadir ayaa sidoo kale furay xafiis cusub oo Caafimaadka & Badbaadada si loogu kormeero hab-dhaqannada caafimaadka iyo badbaadada ee magaalada, wuxuuna bilaabay olole bilicda magaalada oo ka hor shirar caalami ah oo kala duwan oo lagu wado in lagu qabto halkaas. Bishii Maarso 2015, maamulka G/Banaadir ayaa soo gebagebeeyey mashruuc abuurista shaqo-abuur joogto ah iyo horumarinta hab-nololeedka bulshooyinka nugul ee magaalooyinka (SECIL) oo ay iska kaashanayaan EU iyo UN–Habitat . Hindisaha 3.5 milyan oo Yuuro waxa uu socday saddex sano iyo bar, waxaana Muqdisho laga hirgeliyey nidaam qashin ururin oo waara, xarun farsamo, shaybaarro lagu tijaabiyo tayada biyaha, helitaan wanaagsan oo biyo la cabbo ah, kor u qaadista fursadaha shaqo iyo hab-nololeedka ee qaybta wax-soo-saarka shidaalka ee jaban, xoojinta tababarrada xirfadaha iyo nidaaminta qaybta dhismaha, iyo shaybaarro lagu tijaabinayo tayada agabka dhismaha. ===Ergada diblomaasiyadeed=== [[File:Mogturkemb.jpg|thumb|Safaarada Turkiga ee Muqdisho]] Dalal dhowr ah ayaa safaarado iyo qunsuliyado shisheeye ku leh Muqdisho. Laga bilaabo Janaayo 2014, ergadan dublamaasiyadeed waxaa ka mid ah safaaradaha Djibouti , Ethiopia , Sudan , Libya , Yemen , Saudi Arabia, Turkey, Iran, Uganda , Nigeria, the United Kingdom, Japan, China, iyo Qatar . Safaaradaha la qorsheeyay in dib looga furo magaalada waxaa ka mid ah kuwa Masar, Imaaraadka Carabta, Talyaaniga iyo Koonfurta Kuuriya. Bishii Maajo 2015, iyadoo la aqoonsanayo horumarka siyaasadeed ee laga gaaray Soomaaliya iyo dib u soo celinta dowladnimada, Xoghayaha Arrimaha Dibadda Mareykanka John Kerry ayaa ku dhawaaqay qorshe horudhac ah oo dib loogu dhisayo safaaradda Mareykanka ee Muqdisho. Waxa uu tilmaamay in inkastoo uusan jirin jadwal loo dejiyay oo dib loogu howlgelinayo dhismahaasi, haddana dowladda Mareykanka waxay durba bilowday inay cusboonaysiiso matalaadda diblomaasiyadeed ee dalka. Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo Ra'iisul Wasaare Cumar C/rashiid Cali Sharma'arke ayaa sidoo kale u gudbiyay Kerry warqadda hantida ma-guurtada ah ee loo qoondeeyay dhismaha cusub ee safaaradda Mareykanka. Maxamuud wuxuu isla markaas heshiis la saxiixday Madaxa Ergada Midowga Yurub ee Soomaaliya Michele Cervone d'Urso, kaasoo fududeynaya in safaarado badan ay Muqdisho ka furtaan dalalka xubnaha ka ah Midowga Yurub . Midowga Yurub ayaa sidoo kale ku dhawaaqay in uu xafiis cusub ka furay magaalada. Bishii Febraayo 2014, Wasiirka Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ee Soomaaliya, C/raxmaan Ducaale Beyle, ayaa shaaca ka qaaday in Dowladda Federaalka ay qorsheyneyso in dib loo furo Machadkii hore ee diblomaasiyadda ee Muqdisho. Xaruntu waxay taariikh ahaan u adeegtay sidii mid ka mid ah hay’adaha qaranka ee ugu muhiimsan diblomaasiyadda iyo xiriirka caalamiga ah. Beyle ayaa sidoo kale ballan qaaday in uu dib u dhisi doono waaxda diblomaasiyadda ee machadka, qeybtiisii ​​warfaafinta iyo baahinta, iyo sidoo kale maktabadii uu lahaan jiray. ==Dhaqaalaha== [[File:Hormuud.jpg|thumb|Hormuud Telecom waa mid ka mid ah shirkado badan oo xarumo ku leh magaalada Muqdisho]] Muqdisho dhaqan ahaan waxay u ahaan jirtay xarun ganacsi iyo dhaqaale. Ka hor inta aan laga keenin Yurub iyo Ameerika maryaha la soo saaro ee tirada badan , dunta magaalada waxaa loo gudbin jiray gudaha qaaradda, iyo sidoo kale Jasiiradda Carabta iyo ilaa xeebta Faaris . Dhaqaalaha magaalada Muqdisho ayaa si xawli ah u kordhay tan iyo nabadeynta magaalada bartamihii sanadkii 2011-kii. Waxaa mar kale dib loo furay warshada SomalFruit, sidoo kale waxaa dib loo furay warshadii deegaanka ee Coca-cola oo iyana dib u dayactir lagu sameeyay. Bishii Maajo 2012, waxaa caasimadda laga furay Bankigii ugu horreeyay ee Soomaali ah, kaasoo ka dhigan bankigii ugu horreeyay ee ganacsi oo laga furo Koonfurta Soomaaliya tan iyo 1991 . Bangiga Dhexe ee Taariikhiga ah ayaa dib loo soo cusbooneysiiyay, iyadoo Xarunta Ganacsiga Moumin ay sidoo kale dhisme ku socoto. Dhisidda hantida ma-guurtada ah ee Muqdisho waxaa qayb ka ahaa dhisidda dayrar dhisme oo maxalli ah bishii November 2012 oo ay hirgeliyeen dawladda hoose ee Istanbul iyo Bisha Cas ee Turkiga . 50 baabuur oo kuwa dhismaha ah iyo mashiino ayaa laga keenay dalka Turkiga. Barxadda ayaa soo saarta shubka, daamurka iyo dhagxaanta laamiyada ee mashaariicda dhismaha iyo ganacsatada. Dowladda hoose ee Istanbul ayaa sidoo kale loo qorsheeyay in ay keento 100 khabiiro ah si loo dardargeliyo hindisaha dhismaha kaas oo ugu dambeyntii ujeedadiisu tahay in la casriyeeyo kaabayaasha dhaqaalaha ee caasimadda. Bartamihii 2012, Muqdisho waxaa lagu qabtay shirweynihii ugu horreeyay abid ee Teknoolojiyada, Madadaalada, Naqshadeynta (TEDx). Munaasabadan oo uu soo qaban qaabiyay Bankiga FirstSomali Bank ayaa waxaa lagu soo bandhigay horumarada dhanka ganacsiga, horumarka iyo amniga ee la doonayo in maalgashi loogu sameeyo Soomaaliya iyo caalamka. Shirweynihii labaad ee ganacsiga TEDx ayaa sannadkii xigay lagu qabtay caasimadda, kaas oo lagu muujiyay ganacsiyo cusub iyo fursado ganacsi, oo ay ku jiraan samaynta ganacsigii ugu horreeyay ee nadaafadda qalalan ee magaalada muddo dhowr sano ah. Tiro shirkado waaweyn ah ayaa xaruntooda ku leh Muqdisho. Shirkadahaas waxaa ka mid ah shirkadda Trans-National Industrial Electricity and Gas Company , oo ah shirkad tamareed oo la asaasay 2010, taas oo ay ku mideysan yihiin shan shirkadood oo waaweyn oo Soomaaliyeed oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga , maaliyadda , amniga iyo isgaarsiinta . Shirkadaha kale ee fadhigoodu yahay magaalada waxaa ka mid ah Hormuud Telecom , oo ah shirkadda isgaarsiinta ugu weyn koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya. Telcom waa adeeg bixiye kale oo isgaarsiineed kaas oo xaruntiisu tahay caasimadda. Shirkadda Somali Energy ee deegaanka waxay ku takhasustay soo saarista, gudbinta iyo qaybinta tamarta korontada ee deganeyaasha iyo meheradaha ku sugan aagga adeegga ee Banaadir . Villa and Mansion Architects, oo ah shirkad caalami ah oo uu aasaasay naqshadeeye Soomaali-British ah Alexander Yusuf ayaa xafiisyadeeda ku leh Muqdisho. Bangiga Caalamiga ah ee Soomaaliya , oo la furay bartamaha magaalada 2014, wuxuu bixiyaa maaliyadda Islaamka iyo adeegyada bangiyada caalamiga ah iyadoo loo marayo nidaamka degdegga ah . Shirkadda Caymiska Islaamiga ah (Shirkadda Caymiska Koowaad ee Takaful iyo Dib-u-Takaful) waa shirkaddii ugu horreysay ee caymis buuxa ee magaalada sannado badan. Bankiga dhexe ee Soomaaliya , oo ah hay'adda lacagta qaranka, ayaa sidoo kale xarunteedu ku taal Muqdisho. Bishii Juun 2013, Ra'iisul Wasaarihii hore Cabdi Faarax Shirdoon ayaa saxiixay sharciga cusub ee maalgashiga shisheeye . Hindise sharciyeedkan ayaa waxaa soo diyaarisay wasaaradda ganacsiga iyo warshadaha oo kaashanaysa qareennada dowladda. Golaha Wasiirada oo ansixiyeen, wuxuu dejinayaa hannaan sharci oo sugan oo loogu talagalay maalgashiga shisheeye ee Muqdisho iyo meelaha kale ee dalka. Bishii Oktoobar 2014, Tawakal Money Express (Tawakal) waxay bilowday dhismaha toddobada dabaq ee Tawakal Plaza Muqdisho. Sare u kac cusub ayaa lagu wadaa in la soo gebagebeeyo dhamaadka sanadka 2015-ka, waxaana uu ka qeyb galayaa xarunta adeega maaliyadeed ee Tawakal Global Bank, Supermarket weyn oo cabirkiisu yahay 338 mitir, huteel qaali ah oo ka kooban 46 qol, maqaayado iyo goobo lagu qaxweeyo, iyo hoolal shirarka iyo xafladaha. Intaa waxaa dheer, Supermarket-ka Nabaad wuxuu bixiyaa adeeg tafaariiqeed weyn oo loogu talagalay dukaamaysiga maxalliga ah. Waxay furan tahay maalin kasta ilaa 10-ka galabnimo, silsiladda fududayntu waxay ka keentaa badi alaabteeda Imaaraadka Carabta iyo Shiinaha . Shirkadda Al Buruuj waxay sidoo kale bilawday mashruuc weyn oo hanti ma guurto ah Janaayo 2015, Magaalada Daru-Salam. Dhismahan cusub oo uu maalgeliyay Salaam Somali Bank , ayaa waxa uu ka kooban yahay guryo magaalada, guryo dabaqyo ah, masaajid, goobo madadaalo, garoomo lagu ciyaaro, suuq weyn iyo waddooyin. Waxaa loo qorsheeyay in laga dhiso meel ka baxsan dhanka waqooyi ee caasimadda, oo 7 km (4.3 mi) u jirta jidka Warshadaha. ==Astaamaha== ===Goobaha cibaadada=== [[File:Mosislsol2.jpg|thumb|Masjidka Isbaheysiga Islaamka waa masjidka ugu weyn Geeska Afrika]] Goobaha cibaadada waxaa ka mid ah masaajido ay u badan yihiin muslimiin . Masjidka Arbaca Rukun ayaa ka mid ah goobaha cibaadada Islaamka ugu faca weyn ee ku yaalla caasimadda. Waxaa la dhisay qiyaastii 667 (1268-9 AD) iyo Masjidka Fakr ad-Din . Mihrabka Arbaca Rukun wuxuu ka kooban yahay qoraal isla sanadkaas soo baxay, kaasoo lagu xusayo aasaasihii masjidka, Khusra bin Mubaarak al-Shirazi (Khusrau bin Muxamed). Masjidka Isbaheysiga Islaamka waxaa la dhisay 1987-kii iyadoo taageero dhaqaale laga helay Saudi Fahd bin Abdul Aziz Al Saud Foundation . Waa masjidka ugu weyn magaalada, waana dhismo sumcad ku leh bulshada Soomaaliyeed. Masaajidkan oo leh ilaa 10,000 oo qof, waa masjidka kaliya ee ugu weyn gobolka Geeska. Sannadkii 2015, masuuliyiinta federaalku waxay dhamaystireen dib u habayn rasmi ah oo lagu sameeyay kaabayaasha masaajidka. Dib-u-habayntan ayaa qayb ka ah olole ballaaran oo dib-u-habayn ah oo ay dawladdu ku samaynayso dhammaan masaajidda Muqdisho. Si taas loo gaaro, maamulka degmada ayaa dib u habeyn ku sameynaya Masjidka Bartamaha ee taariikhiga ah, oo ku yaal bartamaha magaalada. Cathedral- ka Muqdisho waxa la dhisay sannadkii 1928-kii, waxaana dhisay maamulkii gumaystaha ee ka talin jiray Somaliland. Loo yaqaan "Cattedrale di Mogadiscio", waxaa lagu dhisay qaab Norman Gothic ah , oo ku saleysan Cefalù Cathedral ee Cefalù , Sicily . Kaniisaddu waxay u adeegtay sidii xarun dhaqameed ee Dariiqada Katooliga Romanka ee Muqdisho . Markii dambe waxay soo gaadhay khasaare laxaad leh intii lagu jiray dagaalkii sokeeye. Bishii Abriil 2013, kadib booqasho ay ku tageen goobta si ay u soo indha indheeyaan xaaladeeda, Daaciga Muqdisho ayaa ku dhawaaqay inuu qorsheynayo inuu dib u habeyn ku sameeyo dhismaha. ===Qasriyada=== Villa Somalia ayaa ah xarunta rasmiga ah ee uu degan yahay madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud . Waxay ku fadhidaa meel sare oo ka soo horjeeda magaalada ku taal Badweynta Hindiya, iyada oo marin u ah dekedda iyo garoonka diyaaradaha labadaba. Qasriga Badhasaabka ee Muqdisho waxa fadhiyey Badhasaabkii Somaliland ee Talyaanigu, ka dibna maamuliyihii dhulkii ammaanada ee Soomaaliya . ===Matxafyada, maktabadaha iyo masraxyada=== [[File:Old_fort_Mogadishu.jpg|thumb|Qalcad hore oo loo isticmaali jiray Matxafka Qaranka Soomaaliya]] Madxafka Qaranka Soomaaliya ayaa la aas aasay xornimadii ka dib 1960-kii, xilligaasi oo Madxafkii hore ee Gaarisa laga dhigay Madxaf Qaran. Matxafka Qaranka ayaa markii dambe loo raray 1985, waxaana loo beddelay Matxafka Garesa, waxaana loo beddelay matxafka gobolka. Kadib markii la xiray, Matxafka Qaranka ayaa markii dambe dib loo furay. Laga bilaabo Jannaayo 2014, waxa ay haysaa farshaxanno badan oo muhiim u ah dhaqameed, oo ay ku jiraan qadaadiic duug ah, qalab wax lagu kala iibsado, farshaxan dhaqameed, hub qadiimi ah iyo alaab dhoobo ah. Maktabadda Qaranka Soomaaliya waxaa la aas aasay sanadkii 1975-kii, waxaana ay hoos timid mas’uuliyadda Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare . Sannadkii 1983-kii, waxa ay qabatay ku dhawaad ​​7,000 oo buug, wax yar oo ka mid ah waxyaabaha kaydka taariikhiga ah iyo dhaqanka, waxaanay u furnayd dadweynaha. Maktabaddii Qaranku markii dambe way xidhnayd sagaashamaadkii. Bishii Juun 2013, Machadka Heritage ee Daraasaadka Siyaasadda ayaa abaabulay shixnad ka kooban 22,000 oo buug oo laga keenay Mareykanka loona soo diray Soomaaliya, taasoo qayb ka ah hindise dib loogu soo celinayo maktabadda. Bishii Disembar ee sanadkan, maamulka Soomaaliya ayaa si rasmi ah u daah furay mashruuc weyn oo dib loogu dhisayo Maktabadda Qaranka. Iyada oo Saynab Xasan ay u shaqaynayso agaasime, hindisaha $1 milyan ee ay maalgelisay dawladda dhexe ayaa arki doona dhisme maktabad cusub oo laga dhisayo caasimadda lix bilood gudahood. Isku diyaarinta dib u howlgelinta, 60,000 oo buug oo dheeraad ah ayaa la filayaa inay yimaadaan dalalka kale ee Jaamacadda Carabta. Tiyaatarka Qaranka Soomaaliya ayaa la furay sanadkii 1967-kii isagoo ah astaan ​​dhaqameed muhiim u ah caasimadda dalka. Waxa la xidhay ka dib markii uu bilaabmay dagaalka sokeeye horraantii 1990-meeyadii balse waxa uu dib u furmay March 2012 ka dib dib u dhis. Bishii Sebtembar 2013, dowladda federaalka Soomaaliya iyo dhiggeeda Shiinaha ayaa heshiis iskaashi oo rasmi ah ku kala saxiixday Muqdisho, kaasoo qeyb ka ahaa qorshaha soo kabashada qaranka ee shanta sano ee soo socota. Heshiisku wuxuu arki doonaa mas'uuliyiinta Shiinaha dib u dhiska Tiyaatarka Qaranka ee Soomaaliya marka lagu daro dhowr astaamood oo kale oo kaabayaal ah. Qayb weyn oo ka mid ah taariikhda hodanka ah ee Soomaaliya ayaa weli ah mid halis ugu jirta in la waayo iyada oo la'aanta kaydinta saxda ah iyo nidaamka kaydinta. Radio Muqdisho, tusaale ahaan, in ka badan 200,000 oo cajaladood oo cajalado ah ayaa lagu daadiyay qol kayd ah. Haddii cajaladaha analooga ah aan la digitized, waxa ay dhaawacmi karaan ilaa heer marka ay suurtogal tahay in dib loo soo celiyo. ===Suuqyada=== [[File:Bakaara_Market.jpg|thumb|Suuqa bakaaraha ee bartamaha magaalada Muqdisho]] Suuqa bakaaraha waxaa la sameeyay dabayaaqadii 1972-kii maamulkii Barre. Waxay u adeegtay sidii suuq furan oo lagu iibinayo badeecadaha iyo adeegyada, oo ay ku jiraan wax soo saarka iyo dharka. Markii uu bilaawday dagaaladii sokeeye, waxaa suuqaasi maamulayay kooxo mintidiin ah, kuwaasi oo saldhig u ahaa howlahooda. Nabadeyntii Muqdisho ka dib 2011, dib u dayactir ayaa dib uga bilowday suuqa. Dukaamada ayaa dib loo dayactiray, iyada oo la iibinayo wax kasta oo ka mid ah khudradda iyo dharka iyo qalabka dhismaha. Sida magaalada inteeda kale, suuqa Barkaara qiimahiisa hantida ma guurtada ah ayaa aad kor ugu kacay. Laga bilaabo 2013 , shirkadda Tabaarak ee maxaliga ahi waxay ku kiraysanaysay bakhaar dhowaan laga dhisay suuqa $2,000 bishii. Bishii Febraayo 2014, maamulka G/Banaadir ayaa dib u dayactir ka bilaabay Suuqa Ansalooti ee degmada Xamar Jajab. Waxa ay ahayd mid ka mid ah suuqyada ugu waaweyn ee magaalada ka hor inta aan la xidhin hawlgalladii horraantii sagaashamaadkii. Bishii Sebtembar 2014, maamulka degmada ayaa dib u furay Ansaloti dadweynaha, iyadoo mas'uuliyiintu ay kormeereen dhammaan qaybaha suuqa. Sida uu sheegay guddoomiye ku xigeenka dhanka siyaasadda ee gobolka Banaadir Maxamed Aadan “Caanageel” xaruntan ayaa hadda u furan ganacsi, waxaana ay la tartami doontaa suuqyada kale ee gobolka. ===Machadyada=== Akadeemiye -Goboleedka Af-Soomaaliga waa hay'ad dawlad-goboleedka u hagta afka Soomaaliga ee gobolka Geeska. Bishii Janaayo 2015, Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ku dhawaaqay in machadka la qorsheynayo in la dhameystiro iyadoo ay la kaashanayaan dowladaha Jabuuti iyo Itoobiya . Mashaariicdii la qorsheeyay waxaa ka mid ahaa dhismaha xarun cusub oo akadeemiyada Muqdisho, iyadoo loo aqoonsaday in Soomaaliya ay tahay xarunta horumarinta iyo horumarinta afka Soomaaliga. Bishii Febraayo 2015, waxaa si rasmi ah loo dhagax dhigay dhismaha cusub ee Akadeemiye-Goboleedka AfSoomaaliga, munaasabad lagu daah furayay magaalada. ===Hoteelada=== Magaalada Muqdisho ayaa waxaa ku yaala Hoteelo dhowr ah oo intooda badan dhawaan la dhisay. Qurba-joogta magaalada ku soo laabtay, maalgashadayaasha iyo shaqaalaha ajaanibka ah ayaa ka mid ah macaamiisha ugu waaweyn ee xarumahan. Si loo daboolo baahida sii kordheysa, wakiilada hoteeladu waxay sidoo kale bilaabeen ka qaybgalka shirarka caalamiga ah ee warshadaha, sida Madasha Maalgelinta Hoteelada Afrika.  Hoteelada cusub waxaa ka mid ah Hotel Jazeera Palace Hotel oo ka kooban lix dabaq. Waxaa la dhisay 2010, waxaana la furay 2012. Wuxuu ku yaala meel 300m u jirta garoonka caalamiga ah ee Aadan Cadde, waxa uu qaadaa 70 qol oo 70% ah. Hudheelka waxa uu rajaynaya in uu martigeliyo in ka badan 1,000 booqde sanadka 2015, kuwaas oo uu u qorshaynayo in uu u dhiso dhisme guud oo balaadhan iyo tas-hiilaadka shirarka.  Hudheel cusub oo dhul go'a oo ku dhex yaal madaarka laftiisa ayaa sidoo kale la qorsheeyay in la dhamaystiro dhamaadka sanadka.  Hoteelada kale ee magaalada waxaa ka mid ah Hotel Lafweyn Palace Hotel, Amiira Castle Hotel, Saxafi Hotel, Hotel Nasa-Hablod, Oriental Hotel, Hotel Guuleed, Hotel Shamo, Hotel Peace, Aran Guest House, Muna Hotel , Hotel Taleex, Hotel Towfiiq, Hotel Banaadir, Ambassador Hotel, Kuwait Plaza Hotel, Safari Hotel Diplomat, Dayax Hotel, Safari Guesthouse iyo Bin Cali Hotel. Hotelka Posh waxaa inta badan burburiyay qof is qarxiyay bishii June 2017. ==Juqraafiga== [[File:Mogadishu,_Somalia.JPG|thumb|Muqdisho sida lagu arkay Xarunta Hawada Sare]] Muqdisho waxay ku taal xeebta Badweynta Hindiya ee Geeska Afrika ee Waqooyi Bari Afrika, ee gobolka Banaadir ( gobol ) ee Koonfur Bari Soomaaliya. Gobolka laftiisa waa la wadaaga magaalada wuxuuna aad uga yar yahay gobolka Banaadir ee taariikhiga ah . Magaaladu waxay maamul ahaan u qaybsantaa sideed iyo toban degmo oo kala ah C/casiis , Boondheere , Dayniile , Dharkeynley , Xamar-Jajab , Xamar-Weyne , Heliwaa , Hodan , Howl-Wadaag , Kaaraan , Shangaani , Shibis , Waaberi , Wadajir , Wardhiigley iyo Yaaqshiid .Tilmaamaha magaalada waxaa ka mid ah magaalada hore ee Xamarweyn, Suuqa bakaaraha , iyo Xeebta Gezira . Xeebta bacaadka ah ee Muqdisho waxay leeyihiin xeebo shacaab ah oo firfircoon, waana hanti maguurto ah oo laga helo goobihii dalxiiska ee ugu horreeyay sannado badan. Wabiga Shabeelle ( Webiga Shabeelle ) waxa uu ka kacaa bartamaha Itoobiya wuxuuna ku yimaadaa meel 30 km (19 mi) u jirta Badweynta Hindiya una dhow Muqdisho ka hor inta uusan u leexan dhanka Koonfur-galbeed. Caadi ahaan qallayl inta lagu jiro Febraayo iyo Maarso, wabigu wuxuu bixiyaa biyaha lagama maarmaanka u ah beerashada sonkorta , suufka , iyo muuska. ==Tirakoobka dadweynaha== Dadka taariikhiga ah Sannadka Boob ±% 1936kii 50,000 - 1941kii 72,000 + 44.0% 1944kii 72,000 +0.0% 1947kii 73,000 + 1.4% 1950kii 55,000 -24.7% 1953kii 63,000 + 14.5% 1956kii 75,000 + 19.0% 1959kii 104,332 + 39.1% 1962kii 116,222 + 11.4% 1965kii 171,312 + 47.4% 1968kii 172,700 +0.8% 1972kii 230,000 + 33.2% 1982kii 500,000 + 117.4% 1984kii 570,000 + 14.0% 1991kii 1,100,000 + 93.0% 2017 2,425,000 + 120.5 Muqdisho waxaa wada dega dhammaan beelaha Soomaaliyeed, waxaana ugu badan beelaha Abgaal iyo Murusade.  Marka laga reebo Soomaalidii magaalada degganayd tan iyo bilowgii, dhawr qof oo laga tirada badan yahay ayaa iyaguna taariikh ahaan ku noolaa magaalada. Bilowgii Islaamka, muhaajiriinta Carabta iyo Faaris waxay bilaabeen inay degaan xilliyadii dhexe. Qarniyadii ay isguursadeen qowmiyadaha kala duwan, oo ay ku jiraan Bantus, waxay soo saareen dad laga tiro badan yahay oo la yiraahdo Banaadiris , ama 'Cadcad ( Soomaali : Cadcad ),  oo inta badan deggan degmooyinka ugu qadiimsan Muqdisho.  Waqtigii gumeysiga, qurba-joogta reer Yurub, ugu horrayn Talyaani , waxay sidoo kale wax ku biirin lahaayeen dadweynaha magaalada. Ka dib markii xaaladda ammaan ee magaalada aad u soo hagaagtay sannadkii 2012-kii, qurba-joogta Soomaaliyeed iyo qaar badan oo ka mid ah qurba-joogta ayaa billaabay inay dib ugu laabtaan Muqdisho si ay u helaan fursado maal-gashi iyo inay ka qayb-qaataan dib u dhiska ka dib colaadaha.  Labada dadaal ee gaarka ah iyo hindisaha guud sida Qurbajoogta Soomaaliyeed, waxay ka qaybqaateen dayactirka dugsiyada, isbitaallada, bangiyada iyo kaabayaasha kale.  Waxay sidoo kale gacan ka geysteen kicinta suuqa guryaha ee deegaanka. Tan iyo 2015, Muqdisho iyo qaybo badan oo ka mid ah waqooyiga dalka waxaa ku soo badanayay qaxootiga iyo muhaajiriinta u badan kuwa ka soo laabanaya Yemen ama ka yimid dalalka Carabta ee ay dagaallada ka socdaan gaar ahaan kuwa Yemeni iyo Suuriyaan ah oo ka soo cararay colaadaha.  Marka loo eego Demographia, Muqdisho waxaa ku nool ku dhawaad ​​2,425,000 oo degane ilaa Abriil 2017 . Waa magaalada 210-aad ee ugu weyn adduunka marka loo eego tirada dadka. Aagga magaaladu waxay ku fadhidaa 91 km 2 (35 sq mi), oo leh cufnaanta dadwaynaha ku dhawaad ​​​​26,800/km 2 (69,000/sq mi). Hay’adda UNFPA waxa ay Wasaaradda ka caawisay mashruucan, kaas oo lagu wado in la soo gebagebeeyo ka hor inta aan la gaadhin doorashooyinka golayaasha deegaanka iyo dalka ee la qorsheeyay ee 2016-ka. ==Waxbarashada== Muqdisho waxaa ku yaal dhowr xarumood oo waxbarasho. Iyada oo qayb ka ah barnaamijka dib u cusboonaysiinta magaalooyinka, 100 dugsi oo dalka oo dhan ah ayaa la qorsheeyay in dib loo dayactiro oo dib loo furo. Waxbarashada qasabka ah waxay socotaa 15 sano, dugsiga hoose iyo dhexe waxaa maalgeliya dawladda iyo bilaashka ah dugsiyada dadweynaha, inta u dhaxaysa da'da 7 iyo 19, iyo 2015 diiwaangelinta carruurta da'daan waxay ku dhowdahay 55%. Waxbarashada dugsiga sare ama dugsiga sare maaha mid qasab ah ee waa loo baahan yahay si markaa jaamacado loogu gudbo . [[File:Mogauniv1.jpg|thumb|Xarunta ugu weyn ee Jaamacadda Muqdisho]] Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed (SNU) waxaa la aas aasay 1950-meeyadii, xilligaasi oo lagu jiray xilligii kalsoonida. 1973kii, barnaamijyadeeda iyo tas-hiilaadkeeda waa la balaadhiyey. SNU waxay horumarisay 20-ka sano ee soo socda machad aad u ballaaran oo waxbarasho sare ah, oo leh 13 waaxood, 700 shaqaale ah iyo in ka badan 15,000 oo arday. 14-kii November 2013, Golaha Wasiirada ayaa cod aqlabiyad ah ku ansixiyay qorshe dowladda federaalka Soomaaliya ay ku dooneyso in dib loogu furo Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed, taasoo xirneyd horraantii sagaashameeyadii. Qorshaha dib u habeynta ayaa ku kacay US$3.6 milyan, waxaana la dhameeyay Agoosto 2014. Jaamacadda Muqdisho (MU) waa jaamacad aan dawli ahayn oo ay maamulaan guddi hoosaadyo iyo gole jaamacadeed. Waa maskaxdii ay ka danbeeyeen tiro badan oo macalimiin ah oo wax ka dhiga Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed iyo weliba waxgarad kale oo Soomaaliyeed. Jaamacadda oo uu maalgeliyay bangiga horumarinta Islaamka ee magaalada Jiddah ee dalka Sucuudiga iyo sidoo kale hay’ado kale oo deeq bixiyayaasha ah, jaamacaddu waxa ay tirisaa boqollaal arday oo ka qalin jabiyay toddobada kulliyadood, kuwaas oo qaarkood ay sii wataan waxbarashada heerka labaad ee Master-ka , taas oo ay ugu wacan tahay deeq waxbarasho. Jaamacadda Muqdisho waxa ay iskaashi kala duwan la samaysay machadyo kale oo tacliimeed oo ay ka mid yihiin Jaamacadda Aalborg ee Denmark, saddex jaamacadood oo Masar ku yaalla , toddoba jaamacadood oo Suudaan ku yaalla , Jaamacadda Jabuuti iyo laba Jaamacadood oo Yemen ku yaalla . Laga bilaabo 2012 , MU waxa kale oo ay aqoonsi ka haysataa Guddida Urur-goboleedka IGAD. [[File:Hammar_Jab_Jab_School.jpeg|thumb|Dugsiga Xamar Jajab ee Muqdisho]] Sanadkii 1999-kii, waxaa magaalada Muqdisho si wada jir ah looga aas aasay Machadka Maamulka iyo Maareynta Soomaaliyeed (SIMAD) oo uu dhisay Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud. Machadku waxa uu ka dib koray Jaamacadda SIMAD , Maxamuud waxa uu xilka hormuudka ka ahaa ilaa 2010.Waxa ay bixisaa koorsooyin kala duwan oo heer jaamacadeed ah oo isugu jira qaybo kala duwan oo ay ka mid yihiin dhaqaalaha, xisaabaadka, ganacsiga, xisaabaadka, tignoolajiyada, sayniska kombiyuutarka, cilmiga caafimaadka, waxbarashada, sharciga iyo maamulka guud. Jaamacadda Benaadir ayaa la aas aasay sanadkii 2002, iyadoo ujeedadu ahayd in la tababaro dhakhaatiir. Tan iyo markaas waxay ku fidday meelo kale. Machad kale oo heer jaamacadeed ah oo magaalada ku taal waa Jaamacadda Sayniska iyo Tignoolajiyada ee Zamzam iyo Jaamacadda Sayniska iyo Tignoolajiyada ee Jamhuriya . Dugsiga Hoyga ah ee Turkiga ayaa sidoo kale la aasaasay, iyadoo Machadka Farsamada Gacanta ee Muqdisho iyo Jaamacadda Shabelle ay sidoo kale dib u dayactir ku sameeyeen. Intaa waxaa dheer, xarun cusub oo Jaamacadda Islaamiga ah ayaa la dhisayaa. Bishii Abriil 2014, Ra'iisul Wasaare Cabdiweli Sheekh Axmed ayaa sidoo kale dhagax dhigay dib u dhiska dugsigii hore ee saadaasha hawada ee Muqdisho. Waxaa sidoo kale laga dhisayaa gegida dayuuradaha caalamiga ah ee Aadan Cadde Akadamiyadda Tababarka Duulista Hawada Qaranka oo cusub. Tani waa tii ugu horreysay ee nooceeda ah. Jaamacadda Magaalada waxaa la aasaasay 2012 iyada oo ujeedadu ahayd bixinta waxbarid iyo cilmi baaris. Kulliyada waxaa ka shaqeeya macalimiin heer Master ah oo la aqoonsan yahay, waxaana maamula guddi ammaano oo ka kooban aqoonyahanno iyo ganacsato caan ah. Manhajka Jaamacadda City waxa uu leeyahay manhaj iyo barnaamijyo aasaasi ah oo Ingiriisi ah. Xarunteedu waxay ka kooban tahay maktabado jireed iyo dhijitaal ah, iyo sidoo kale IT iyo shaybaaro saynis ah. Jaamacaddu waa xubin ka tirsan isku xirka cilmi baarista iyo waxbarashada Soomaaliyeed, waxaana u idman hay’ad shahaado bixin ah oo ay siisay Wasaaradda Waxbarashada Qaranka Agaasinka Tacliinta Sare iyo Dhaqanka. Jaamacadaha kale ee caasimadda ku yaala waxa ka mid ah jaamacadda Zamzam University of Science and Technology . 2012, Zamzam foundation waxay bilawday dugsiga tababarka beeraha waxayna ku dhawaaqday ujeedadeedu inay tahay "dib u dhiska nidaamka wax soo saarka cuntada ee dalka iyo dardargelinta wax soo saarkiisa, iyada oo kor u qaadeysa dakhli-abuurka qoysaska dakhligoodu hooseeyo". Dugsigu wuxuu qabtay 22 barnaamij oo tababar ah muddadaas. 2013 dugsiga tababarka beeraha wuxuu noqday Zamzam University of Science & Technology (ZUST). fasalada ugu horreeya ee shahaadada koowaad ee jaamacadda Sebtembar 2014, oo ay ku xigto kulliyadda caafimaadka ee 2015. Hadda ZUST waxay leedahay lix kulliyadood iyo xarun waxbarasho oo qalin-jabin ah. Xarunta joogtada ah ee Jaamacadda ayaa ku taalla KM11 Weydoow Muqdisho. ==Dhaqanka== [[File:Somalia_National_Museum_under_renovation,_February_2020.jpg|thumb |Matxafka Qaranka Soomaaliyeed oo dib u habeyn lagu sameynayo, Febraayo 2020]] Muqdisho waa halbowlaha dhaqanka ee Soomaaliya, waxay martigelisaa hay'ado qaran oo badan oo muhiim ah, goobo taariikhi ah, iyo xarumo waxbarasho. ===Astaamaha iyo hay'adaha=== Magaaladu waxay hoy u tahay astaamo taariikheed iyo dhaqameed oo muhiim ah. Masjidka Arbaca Rukun , oo la dhisay qiyaastii AH 667 (1268-69 CE), waa mid ka mid ah goobaha cibaadada Islaamka ugu da'da weyn ee caasimadda. Masjidka Isbaheysiga Islaamka oo lagu dhisay dhaqaale ay bixisay dowladda Sacuudiga ayaa ah masjidka ugu weyn gobolka Geeska . Cathedral -ka Muqdisho waxa la dhisay 1928-kii, waxaana dhisay maamulkii gumaystaha ee Talyaanigii Somaliland oo u dhisay qaab Norman Gothic ah ; si ba'an ayaa loo dhaawacay intii lagu jiray dagaalladii sokeeye laakiin weli waa calaamad muhiim ah. Xarumaha dhaqanka ee muhiimka ah ayaa sidoo kale ku yaal magaalada. Madxafka Qaranka Soomaaliya oo markii hore la aas aasay sanadkii 1933-kii ayaa dib loo dhisay waxaana si rasmi ah loo furay sanadka 2020-ka kadib markii uu ku burburay dagaaladii sokeeye. Maktabadda Qaranka ee Soomaaliya ee u dhow ayaa sidoo kale lagu sameeyay dib u habeyn ballaaran iyadoo ujeedadu tahay in la ilaaliyo diiwaanka suugaanta iyo taariikhda qaranka. ===Ciyaaraha=== [[File:2012_01_12_MGD_Stadiums_e_(8394616568).jpg|thumb|Garoonka Banaadir Stadium oo dib u dayactir lagu sameynayo]] Garoonka Kubadda Cagta Muqdisho Stadium ayaa la dhisay sanadkii 1978-dii, xilligii dowladdii Barre, waxaana gacan ka geystay Injineero u dhashay dalka Shiinaha. Xaruntan ayaa inta badan loo isticmaali jiray in lagu qabto ciyaaraha isboortiga, sida koobka Soomaaliya iyo ciyaaraha kubadda cagta ee ay la ciyaarayaan kooxaha ka socda horyaalka Soomaaliya . Waxaa sidoo kale halkaasi lagu qabtey khudbado madaxweynayaal iyo isu soo baxyo siyaasadeed iyo munaasabado kale. Bishii Sebtembar 2013, dowladda federaalka Soomaaliya iyo dhiggeeda Shiinaha ayaa heshiis iskaashi oo rasmi ah ku kala saxiixday Muqdisho, kaasoo qeyb ka ahaa qorshaha soo kabashada qaranka ee shanta sano ee soo socota. Heshiisku wuxuu arki doonaa mas'uuliyiinta Shiinaha inay dib u dhisaan dhowr goobood oo kaabayaal ah, oo uu ku jiro garoonka ciyaaraha ee Muqdisho. Garoomada Banaadir Stadium iyo Koonis Stadium waa labada xarumood ee kale ee ugu waaweyn ee caasimada ku yaala. Sanadkii 2013, xiriirka Soomaaliyeed ee kubada cagta ayaa mashruuc dib u dayactir ah ka bilaabay xarunta Koonis, xiligaasi oo garoonka lagu rakibay cowska kubada macmalka ah ee FIFA ay ku dartay. Garoonka Kubadda Koleyga ee Ex-Lujino ee degmada Cabdul Casiis ayaa sidoo kale lagu dayactiray lacag dhan 10,000$, lacagtaas oo ay bixisay shirkadda isgaarsiinta ee Hormuud Telecom. Intaa waxaa dheer, maamulka dowladda hoose ayaa kormeeray dib u dhiska garoonka Banaadir Stadium . Hay’adaha Isboortiga Qaranka ayaa xaruntoodu tahay magaalada Muqdisho. Waxaa ka mid ah Xiriirka Soomaaliyeed ee Kubadda Cagta, Guddiga Olombikada Soomaaliyeed iyo Xiriirka Soomaaliyeed ee Kubadda Koleyga . Xiriirka Soomaaliyeed ee Karate-ka iyo Taekwondo-ga ayaa sidoo kale xarun u ah magaalada, wuxuuna maamulaa kooxda qaranka ee Taekwondo-ga ==Gaadiidka== ===Waddada=== [[File:Mogadishu1d.jpg|thumb|Wadooyin iyo dhismayaal cusub oo laga dhisay Muqdisho (2015)]] Wadooyinka ka baxa magaalada Muqdisho ayaa isku xira magaalada iyo deegaanada kale ee Soomaaliya iyo sidoo kale wadamada dariska ah. Caasimada lafteedu waxa loo qaybiyaa dhawr qaab oo shabkad ah iyada oo loo marayo shabakad balaadhan oo wadooyinka ah. Bishii Oktoobar 2013, dhismo weyn ayaa ka bilaabmay wadada 23-km ah ee gasha garoonka diyaaradaha. Waxaa kormeeray injineero Soomaali iyo Turki ah, casriyeynta ayaa la dhameeyay bishii Nofembar waxaana ku jiray calaamadeynta haadka. Qorshaha dhismaha wadadan ayaa qeyb ka ahaa heshiis ballaaran oo ay wada saxiixdeen dowladaha Soomaaliya iyo Turkiga, kaasoo ahaa in Muqdisho iyo Istanbuul ay noqdaan magaalooyin walaalo ah, iyadoo howshan ay tahay in dhammaan waddooyinka Muqdisho la gaarsiiyo heer casri ah. Ka dib heshiiska, Hay'adda Iskaashiga Caalamiga ah iyo Horumarinta ee Turkiga (TIKA) waxay bilawday mashruuc nadaafadeed oo magaalada oo dhan ah iyada oo la kaashanaysa waaxda nadaafadda ee dawladda hoose. Qorshahan ayaa lagu arkay ku dhawaad ​​100 gaadiidka qashinka qaada ah iyo qalab kale oo ay ku howlan tahay hay’adda TIKA oo nadiifinaya waddooyinka magaalada, iyadoo dowladda hoose ee Banaadir ay la wareegtay mashruuca nadaafadda March 2015. Sanadihii 2012-2013, dowladda hoose ee Muqdisho oo kaashanaysa dowladaha Ingiriiska iyo Norway ayaa bilaabay mashruuc lagu rakibayo nalalka ku shaqeeya cadceedda ee dhammaan waddooyinka waaweyn ee caasimadda. Qalab laga keenay Norway, hindisuhu wuxuu ku kacay ilaa $140,000 wuxuuna socday dhowr bilood. Laydhka cadceedda ayaa gacan ka gaystay kor u qaadista muuqaalka wakhtiga habeenkii iyo kor u qaadida bilicda guud ee magaalada. [[File:2013_09_01_Mogadishu_Taxi_Company_017_(9656572232).jpg|thumb|Muqdisho tagsi]] [[Gaadiidka yar yar ayaa ah nooca ugu badan ee gaadiidka dadweynaha ee magaalada Muqdisho. Gaadiidka dadweynaha ee ugu badan ee magaalada dhexdeeda lagu isticmaalo ayaa ah kuwa loo yaqaan bajaajka . Waxay tiradoodu ku dhowdahay 3,000 oo unug waxayna ku yimaadaan naqshado kala duwan. Auto-rickshaws waxay ka dhigan tahay beddelka qiimaha jaban ee tagaasida iyo basaska yaryar, sida caadiga ah waxay ku dallacaan kala badh qiimaha isla masaafada, oo leh heerar dabacsan. Sababo la xiriira awooddooda, awoodda gorgortanka waddooyinka cidhiidhiga ah iyo isticmaalka shidaalka oo yar, baabuurta saddexda taayir leh ayaa inta badan soo jiidata fursado maalgashi oo loogu talagalay ganacsatada yaryar. Guud ahaan waxaa loo door bidaa safarada gaagaaban. Bishii Juun 2013, laba shirkadood oo taksi oo cusub ayaa sidoo kale bilaabay inay dadka deegaanka siiyaan gaadiid waddo. Qayb ka mid ah raxan ka badan 100 baabuur, Taxi-ga Muqdisho ee calamadaha jaalaha ah waxay ku raacaan magaalada oo dhan qiimo siman $5. City Taxi, oo ah shirkadda ugu dhow ee la tartameysa, waxay ku dallacaa qiime isku mid ah, iyada oo la qorsheynayo in lagu daro taksiyada cusub ee kooxdeeda. Bishii Janaayo 2014, maamulka G/Banaadir waxa uu daah furay waddo magaalada oo dhan ah, magac bixinta, nambarada guryaha iyo nambarada boostada. Waxaa si rasmi ah loogu magacdaray Nambarada Guriga iyo Nidaamka Boostada, waa hindise ay iska kaashadeen maamulka degmada iyo wakiillada ganacsatada Soomaaliyeed. Sida uu sheegay duqii hore ee magaalada Maxamed Axmed Nuur, hindisahan ayaa sidoo kale looga gol leeyahay in lagu caawiyo maamulka si loo adkeeyo amniga iyo xallinta khilaafaadka lahaanshaha guryaha. Bishii Maarso 2015, maamulka G/Banaadir ayaa sidoo kale bilaabay mashruuc dib u dayactir ah oo lagu dayactirayo wadada weyn ee Xaawo Casir-Fagax ee magaalada Muqdisho. Iskaashiga dawladda iyo dadweynaha ayaa ujeeddadiisu tahay in la fududeeyo gelitaanka gaadiidka ee aagga. Sida uu sheegay guddoomiyaha degmada Kaaraan Axmed Xasan Yalaxow, qorshahan dib u dhiska ah ayaa sidoo kale wuxuu ka dhigayaa waddada mid aan cimilo ahaan u adkaysan karin, waxaana lagu wadaa in dhawaan lasoo gaba-gabeeyo. ===Hawada=== Muddadii xorriyadda ka dib, garoonka caalamiga ah ee Muqdisho waxa uu soo bandhigay duullimaadyo lagu tagi jiray meelo badan oo caalamka ah. Badhtamihii 1960-aadkii, garoonku waxa la ballaadhiyey si ay u soo degaan diyaarado badan oo caalami ah, iyada oo diyaaradda Somali Airlines ay safarro joogto ah ku tagi jirtay magaalooyin badan oo waaweyn. Sannadkii 1969kii, garoomo badan oo garoonku waxa kale oo ay ku soo degi karaan diyaarado yaryar iyo diyaarad nooca DC 6B ah. [[File:Somali_Airlines_6O-SBN_FRA_1984-8-16.png|thumb|Diyaarada Somali Airlines Boeing 707-338C waxay ku jirtay duulimaad (1984). Shirkadda xambaara ee fadhigeedu yahay Muqdisho ayaa dib loo howlgeliyay dhamaadkii 2013-kii.]] Xaruntu waxay si aad ah u korodhay baaxadda muddadii xorriyadda ka dib mashruucyo dib-u-dayactir oo xidhiidhsan. Markii uu qarxay dagaaladii sokeeye horraantii sagaashameeyadii, adeegyadii duulimaadyada ee garoonka caalamiga ah ee Muqdisho waxa ay la kulmeen hakad joogta ah, waxaana si weyn loo burburiyay garoomadii iyo qalabkii garoonka. Dabayaaqadii 2000-aadkii, garoonka K50 , oo 50 kiiloomitir dhanka koonfureed ka xiga, wuxuu ahaa garoonka ugu weyn caasimadda, garoonka caalamiga ah ee Muqdisho, oo hadda loo bixiyay garoonka caalamiga ah ee Aadan Cadde, ayaa muddo kooban xirnaa. Si kastaba ha ahaatee, dabayaaqadii 2010, xaaladda ammaan ee Muqdisho aad ayay u soo hagaagtay, iyadoo ugu dambeyntii dowladda federaalka ay ku guuleysatay in ay si buuxda ula wareegto magaalada Agoosto 2011. Bishii May 2011, Wasaaradda Gaadiidka ayaa sheegtay in Shirkadda SKA-Somalia ay qandaraas ku siisay inay maamusho howlaha Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde oo dib loo furay muddo toban sano ah. Waxaa ka mid ah hindisaheeda ugu horreeya, oo lagu qiyaasay $6 milyan, SKA waxay maalgelisay qalab cusub oo garoonka diyaaradaha ah waxayna ballaarisay adeegyo taageero iyadoo shaqaaleysiinaysa, tababartay oo qalabaysay 200 oo shaqaale maxalli ah si ay u buuxiyaan heerarka caalamiga ah. Shirkaddu waxay kaloo gacan ka geysatay dib-u-habayn ballaadhan oo kaabayaasha dhaqaalaha ah, dib-u-soo-celinta koronto la isku halleyn karo, waxay dib-u-habayn ku samaysay tas-hiilaadka lagu maamulo shandadaha iyo sidoo kale qolalka soo degidda iyo dhoofinta, dejinta hababka kontoroolka elektaroonigga ah , waxayna xoojisay ammaanka iyo socodka shaqada. Sidoo kale, shirkadda SKA ayaa internetka ku xirtay xarunta hay’adda duulista iyo saadaasha hawada Soomaaliya ee SCAMA iyo socdaalka, canshuuraha, shirkadaha diyaaradaha ee ganacsiga iyo saraakiisha ciidamada Booliiska Soomaaliyeed . Bishii Jannaayo 2013, shirkaddu waxay soo bandhigtay basas-shuttle si ay uga raraan dadka socotada ah ee u socda kana soo dagaya terminalka rakaabka. [[File:Aden_Abdullah_Airport.jpg|thumb|Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde]] Bishii Disembar 2011, dowladda Turkiga ayaa soo bandhigtay qorshe lagu sii casriyeynayo garoonka, taasoo qeyb ka ah ka qeybgalka ballaaran ee Turkiga ee hannaanka dib u dhiska deegaanka ka dib colaadaha. Dayactirka la qorsheeyay waxaa ka mid ah habab cusub iyo kaabayaasha dhaqaalaha oo ay ku jiraan taawar casri ah oo lagula soconayo hawada. Bishii Sebtembar 2013, shirkadda Turkiga ee Favori LLC waxay ka hawl-gashay garoonka diyaaradaha. Shirkaddu waxay ku dhawaaqday inay qorshaynayso dib u cusboonaysiinta dhismaha duulista oo ay ku dhisayso mid cusub, iyo sidoo kale hagaajinta qaab-dhismeedka adeegyada kale ee casriga ah. Mashruuc ku kacaya $10 milyan, wuxuu kordhin doonaa awoodda garoonka ee 15 diyaaradood oo hadda gaaraya 60. Bishii Janaayo 2015, Terminal cusub oo casri ah ayaa laga furay garoonka. Iyada oo leh tas-hiilaad casri ah oo rakaab ah iyo weji muraayad ah , waxay u sahlaysaa madaarku inuu labanlaabo tirada duulimaadyada ganacsiga ee maalinlaha ah ilaa 60, iyada oo ay ka soo xaroonayaan ku dhawaad ​​1,000 rakaab ah saacaddii. Laga bilaabo Janaayo 2015, duulimaadyada ugu waaweyn ee isticmaala garoonka caalamiga ah ee Aadan Cadde waxaa ka mid ah shirkadaha sida gaarka ah loo leeyahay ee Jubba Airways , Daallo Airlines , African Express Airways , marka laga soo tago diyaaradaha u kireysan Qaramada Midoobay, Turkish Airlines , Garoonku wuxuu kaloo bixiyaa duulimaadyo ay ku tagaan magaalooyinka kale ee Soomaaliya, sida Gaalkacyo , Berbera iyo Hargeysa , iyo sidoo kale duulimaadyo caalami ah sida Jabuuti , 6 , Istanbul iyo Istanbul . Bishii Luulyo 2012, Mohammed Osman Ali (Dhagax-tuur), Agaasimaha Guud ee Wasaaradda Duulista iyo Gaadiidka, ayaa sidoo kale shaaca ka qaaday in dowladda Soomaaliya ay billowday diyaargarow ay dib ugu soo nooleyneyso shirkaddii wadaniga ahayd ee Muqdisho, ee Somali Airlines. Diyaaradii ugu horeysay ee cusub ayaa loo qorsheeyay December 2013. Waxaa jira garoon kale oo caalami ah oo la dhisayo, garoonka caalamiga ah ee cusub ee Muqdisho . ===Badda=== [[File:Aerial_view_of_the_port_of_Mogadishu.JPEG|thumb|Dekadda Muqdisho waxay u adeegtaa sidii deked weyn oo qaran.]] Dekedda Muqdisho , oo sidoo kale loo yaqaanno Dekedda Caalamiga ah ee Muqdisho,  waa dekedda rasmiga ah ee Muqdisho. Lagu sifeeyay inay tahay deked dabaqad weyn leh, waa dekedda ugu weyn dalka.  Ka dib markii ay soo gaareen xoogaa burbur ah intii lagu jiray dagaalladii sokeeye, dawladda federaalku waxay bilawday Mashruuca dayactirka Dekedda Muqdisho, oo ah hindise dib-u-dhiska, horumarinta iyo casriyeynta dekedda.  Dib-u-habaynta waxaa ka mid ahaa rakibaadda tignoolajiyada Alpha Logistics.  Wafdi caalami ah oo isku dhaf ah oo ka kooban maareeyaha dekedda Jabuuti iyo saraakiil ka socota Shiinaha oo ku takhasusay dib u dhiska kaabayaasha dhaqaalaha ayaa booqday xarunta bishii June 2013. Sida uu sheegay maareeyaha Dekedda Muqdisho Cabdullaahi Cali Nuur, wufuudda oo ay wehliyaan mas’uuliyiin Soomaaliyeed ayaa warbixinno la xiriira howlaha dekedda ka guddoomay qayb ka mid ah qorshaha dib u dhiska ee mashruuca.  Sannadkii 2013-kii, maamulka Dekedda Muqdisho ayaa la sheegay inay heshiis la gaareen wakiillo ka socday shirkadda Iran Simatech Shipping LLC si ay u maamusho howlaha muhiimka ah ee dekedda. Shirkaddan oo magaceeda la yiraahdo Terminalka Kontaynarrada Dekedda Muqdisho, ayaa loo qorsheeyay inay qabato dhammaan howlaha farsamo iyo shaqo ee dekedda.  Bishii Oktoobar 2013, golaha wasiirrada federaalka waxay ansixiyeen heshiis ay shirkadda Al-Bayrak ee Turkiga laga leeyahay ku maamulayso dekedda Muqdisho muddo 20 sano ah. Heshiiska ayaa waxaa sugeysay Wasaaradda Dekedaha iyo Howlaha Guud, iyadoo sidoo kale Al-Bayrak u xilsaartay dib u dhiska iyo casriyeynta Dekedda. Bishii Sebtembar 2014, dawladda federaalku waxay si rasmi ah u wakiishay maamulka Dekedda Muqdisho Al-Bayrak. Mashruuca casriyeynta shirkadu waxa uu ku kacayaa $80 milyan. ===Jidka tareenka=== Waxaa jiray 1980-meeyadii mashaariic dib loogu hawlgelinayey jidka tareenka ee isku xira Muqdisho iyo Jowhar oo dhererkiisu dhan yahay 114 km (71 mi) , oo Talyaanigu dhisay 1926-kii, balse uu burburiyey dagaalkii labaad ee Adduunka oo ay sameeyeen ciidamadii Ingiriiska. Markii hore waxa la rabay in jidkan tareenku gaadho Addis Ababa . Kaliya dhawr waddo oo haray gudaha dekedda Muqdisho ayaa wali la isticmaalayaa. ==Warbaahinta== Muqdisho taariikh ahaan waxay u adeegi jirtay xarun warbaahineed. Sannadkii 1975-kii, waxaa magaalada Muqdisho lagu asaasay Wakaaladda Filimada Soomaaliyeed (SFA), oo ah hay’adda maamusha filimada ee qaranka . SFA waxa kale oo ay abaabushay shirkii sanadlaha ahaa ee Muqdishu Pan-African iyo Arab Film Symposium (Mogpaafis), kaas oo isu keenay filim sameeyayaal iyo khabiiro filimaan oo ka kala yimid daafaha caalamka, oo ay ku jiraan qaybaha kale ee Waqooyi Bari Afrika iyo Carabta Carabta , iyo sidoo kale Aasiya iyo Yurub. [[File:2013_11_07_Radio_Mogadishu_C.jpg_(10795923906).jpg|thumb|Mashiinka analog-to-dijital ee Radio Muqdisho]] Sidoo kale, waxaa magaalada Muqdisho ku sugan qaar ka mid ah wakaalado ka shaqeeya idaacadaha. Radio Muqdisho waa warbaahinta guud ee ay maamusho dowladda federaalka. Waxa la asaasay 1951kii Somaliland-talyaani , waxa ay markii hore baahin jirtay warar ku qornaa af Soomaali iyo Talyaani . Saldhigga waxaa lagu casriyeeyay kaalmo Ruush ka dib markii ay xornimada qaadatay 1960-kii, waxayna billowday bixinta adeegga guriga ee Soomaaliga, Amxaariga iyo Oromada . Kadib markii la xidhay hawlihii horraantii 1990-meeyadii dagaalka sokeeye awgeed, war-baahinta waxaa si rasmi ah dib-u-furay horraantii 2000-aadkii Dawladdii Ku-meel-gaarka ahayd. Idaacadaha kale ee xaruntoodu tahay magaalada waxaa ka mid ah Mustaqbal Radio , Radio Shabelle , Radio Bar-Kulan , Radio Kulmiye , Radio Dannan , Radio Dalsan , Radio Banadir , Radio Maanta , Gool FM , Radio Xurmo , Radio Xamar , also known as Voice of Democracy. Telefishinka Qaranka Soomaaliyeed ee SNTV oo xaruntiisu tahay magaalada Muqdisho ayaa ah baahinta dowladda dhexe. 4-tii Abriil 2011, Wasaaradda Warfaafinta ee Dowladda Federaalka KMG ah ayaa si rasmi ah dib u howlgelisay Idaacadda, taasoo qeyb ka ah dadaallada lagu horumarinayo Isgaarsiinta Qaranka. SNTV waxa uu baahiyaa 24 saac maalintii, waxaana laga dawan karaa gudaha Soomaaliya iyo dibaddaba iyadoo la adeegsanaayo aaladaha dhulka iyo dayax gacmeedka. Fannaanka caanka ah ee Soomaalida ayaa aad ugu riyaaqay daawadayaasha Muqdisho, waxaana si weyn loo iibin jiray dagaalladii sokeeye ka hor. Iyada oo ay dawladdu maareysay sugidda ammaanka magaalada bartamihii 2011, idaacadaha ayaa mar kale garaacaya muusig. 19-kii Maarso 2012, waxaa magaalada lagu qabtay bandhig faneed, kaasoo si toos ah looga sii daayay telefishinka maxaliga ah. Bishii Abriil 2013, kooxda Waayaha Cusub waxay kaloo soo qabanqaabiyeen Bandhig Faneedka Dib-u-heshiisiinta, Bandhig faneedkii ugu horreeyay ee caalami ah oo lagu qabto Muqdisho labaatan sano gudahood. Muqdisho waxa kale oo ka mid ah xarunta dhexe ee Bilan Media , oo ah wargeys ka soo baxa Soomaaliya oo ka kooban haween gaar ah, oo la aasaasay 2020 iyada oo taageero ka heleysa barnaamijka horumarinta ee Qaramada Midoobay . ==Dad xusid mudan== Xasan Sheekh Maxamuud , Madaxweynaha Soomaaliya Shariif Caydaruus Shariif Cali Al-Nudaari oo ah caalim taariikhda Islaamka iyo Soomaalida ku caan baxay, isla markaana ahaa hogaamiye Islaami ah. Shaykh Suufi , caalim qarnigii 19-aad , abwaan, isbedel-doon, faaliyaha Xaawo Cabdi , dhakhtar, u dhaqdhaqaaqa arrimaha bulshada Yasmine Alas , jilaa, qoraa Faysal Jeylaani Aweys , taekwondo-ga Ayuub Daa’uud , kubbada cagta Cristina Cali Faarax , qoraa, waxgarad Xasan Abshir Faarax , Xildhibaan, Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya, Duqii hore ee Muqdisho Cali Maxamed Geeddi , Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya Iman , moodel, jilaa, ganacsade K'naan , muusikiiste Raage Cumar , wariye Diiriye Cismaan , qoraa, fanaan muuqaal ah Faadumo Siyaad , model Ladan Cismaan , abwaan Saciid Muqdishu , Qarnigii 14-aad ee diinta Islaamka, musaafir Maxamed Cabdullaahi Maxamed , Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Mustafe Maxamed , Orodyahanka Masaafada dheer Maxamed Nuur , Duqii hore ee Muqdisho Musse Olol , injineer, u dhaqdhaqaaqa arrimaha bulshada Cumar Cabdirashiid Cali Sharma’arke , Ra’iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya Saamiya Yusuf Omar , Orodyahanad ayaa geeriyootay xilli ay isku dayday in ay tahriib ku gasho badda Mediterranean-ka si ay uga qeyb gasho ciyaaraha Olombikada xagaaga 2012 . Yaasmiin Warsame , model Cumar Cabdirashiid Cali Sharma’arke Ra’iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya Madaxweynaha Puntland Siciid Cabdullaahi Deni Cabdulqawi Axmed Yuusuf Madaxweynihii hore ee Maxkamadda Caalamiga ah ee Cadaaladda Ayaan Xirsi Cali , oo haysata dhalashada dalka Holland. Siyaasi hore iyo xubin ka tirsan baarlamaanka Nederlaan, dhaqdhaqaaqe Saba Anglana , dhalasho Talyaani ah. Fanaanada, Aktarada Zahra Bani , waa muwaadin Talyaani ah. Javelin tuure Elisa Kadigia Bove , dhalasho Talyaani ah. Jilaa, firfircooni Mo Farah , oo haysta dhalashada Ingiriiska. Orodyahanka masaafada Cabdi Nageeye , oo haysta dhalashada dalka Holland. Orodyahanka masaafada dheer Ilhaan Cumar oo ah muwaadin Mareykan ah. Wakiilka Maraykanka ee degmada 5aad ee congress-ka Minnesota Linda Suleiman , dhakhtarka lafaha == Magaalooyinka la mataanka ah == {| class="sortable" " text-align:left;font-size:100%; | |- ! style="background:#39e; color:white; height:17px; width:120px;"| Dalka ! ! style="background:#39e; color:white; width:140px;"| Magaalada |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|Italy}} | ! | xamar |- |! !| {{Flag|Turkey}} | ! | [[File:Emblem of Turkey.svg|25px]] Muqdisho |} == Cimilada Muqdisho == [[File:Mogaerial2.jpg|thumb|Xeebta Muqdisho]] Magaalo ku taal meel u dhow dhulbaraha , Muqdisho waxay leedahay cimilo qalalan. Waxaa loo kala saaraa jiilaal kulul iyo qalalan (jiilaalku waa ka kulul yahay xagaaga) semi-emane ( Köppen weather classification ( BS ), si la mid ah inta badan koonfurta bari ee Soomaaliya. Xagaaga (Jun- Aug ) waa xilliga qaboobaha iyo roobabka badan. Taas bedelkeeda, magaalooyinka waqooyiga Soomaaliya guud ahaan waxay leeyihiin cimilo kulul oomane ah ( Köppen BWh ) 79% sanadka. Muqdisho waxay ku taallaa ama u dhowdahay geedka geedaha kulaylaha ah ee geedka geedka dabiiciga ah ee Holdridge . Celceliska heerkulka magaalada sanadka oo dhan waa 27 °C (81 °F), celceliska ugu badnaan waa 30 °C (86 °F) iyo celceliska ugu yaraan 24 °C (75 °F). Aqrinta heerkulka celceliska bishii waa 3 °C (5.4 °F), taas oo u dhiganta hyperoceanic iyo nooca hoose ee dhabta ah nooca qaarad-badeedka hyperoceanic . Celcelis ahaan roobab sanadkiiba 429.2 mm (16.9 in). Waxaa jira 47 maalmood oo qoyan sannadkii, kuwaas oo la xidhiidha 12% suurtagalnimada roobka maalinlaha ah ee maalinlaha ah. Magaaladu waxay leedahay celcelis ahaan 3,066 saacadood oo qorrax ah sannadkii, oo leh 8.4 saacadood oo qorrax ah maalintii. Saacadaha iftiinka maalintii iyo daqiiqadaha maalintii waa 8 saacadood iyo 24 daqiiqo. Boqolkiiba cadceedda suurtogalka ah waa 70%. Celcelis ahaan joogga qorraxda ee duhurnimada qorraxda maalinta 21aad ee bisha waa 75% {{Weather box |location = Muqdisho |metric first = yes |single line = yes |temperature colour = pastel |Jan record high C = 34 |Feb record high C = 32 |Mar record high C = 33 |Apr record high C = 36 |May record high C = 34 |Jun record high C = 32 |Jul record high C = 32 |Aug record high C = 30 |Sep record high C = 32 |Oct record high C = 32 |Nov record high C = 32 |Dec record high C = 34 |Year record high C = 36 |Jan high C = 30.2 |Feb high C = 30.2 |Mar high C = 30.9 |Apr high C = 32.2 |May high C = 31.2 |Jun high C = 29.6 |Jul high C = 28.6 |Aug high C = 28.6 |Sep high C = 29.4 |Oct high C = 30.2 |Nov high C = 30.6 |Dec high C = 30.8 |year high C = 30.2 |Jan low C = 23.0 |Feb low C = 23.4 |Mar low C = 24.9 |Apr low C = 25.6 |May low C = 24.9 |Jun low C = 23.7 |Jul low C = 23.1 |Aug low C = 23.0 |Sep low C = 23.4 |Oct low C = 24.3 |Nov low C = 24.2 |Dec low C = 23.5 |year low C = 23.9 |Jan record low C = 20 |Feb record low C = 18 |Mar record low C = 20 |Apr record low C = 20 |May record low C = 18 |Jun record low C = 20 |Jul record low C = 15 |Aug record low C = 16 |Sep record low C = 18 |Oct record low C = 18 |Nov record low C = 21 |Dec record low C = 20 |year record low C = 15 |rain colour = green |Jan rain mm = 0 |Feb rain mm = 0 |Mar rain mm = 8 |Apr rain mm = 61 |May rain mm = 61 |Jun rain mm = 82 |Jul rain mm = 64 |Aug rain mm = 44 |Sep rain mm = 25 |Oct rain mm = 32 |Nov rain mm = 43 |Dec rain mm = 9 |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 0 |Apr rain days = 5 |May rain days = 6 |Jun rain days = 10 |Jul rain days = 9 |Aug rain days = 7 |Sep rain days = 3 |Oct rain days = 2 |Nov rain days = 4 |Dec rain days = 1 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 78 |Mar humidity = 77 |Apr humidity = 77 |May humidity = 80 |Jun humidity = 80 |Jul humidity = 81 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 81 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 79 |Jan sun = 266.6 |Feb sun = 251.4 |Mar sun = 282.1 |Apr sun = 261.0 |May sun = 272.8 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 226.3 |Aug sun = 254.2 |Sep sun = 264.0 |Oct sun = 266.6 |Nov sun = 261.0 |Dec sun = 257.3 |source 1 = Weltwetter Spiegel Online |source 2 = BBC Weather |date=August 2010 }} == Tareen == Tareenkii isku xiri jiray Muqdisho iyo Jowhar (Villaggio Duca Degli Abruzzi) {{Muqdisho-tareen}} ==Booqo== {{Commonscat|Mogadishu}} *[http://mogadishuimages.tumblr.com/ Mogadishu Images] ==Tixraac== {{reflist}} {{caasimadaha afrika}} [[Category:Magaalooyinka Soomaaliya]] [[Category:Muqdisho| ]] q3b7fs5sti32ddgzcqo2zvxuy0pwj8v Soomaalida (Somalis) 0 47605 298630 298621 2026-06-14T12:39:54Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Masaxay bogga 298630 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 298631 298630 2026-06-14T12:40:11Z Quinlan83 28506 Requesting deletion 298631 wikitext text/x-wiki {{delete|Empty page}} 6lxnxpp3pbi2o5ekjkkl95cozjhksbw 298632 298631 2026-06-14T12:40:37Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Raameey]] ilaa [[Soomaalida (Somalis)]]: Maka helin 298631 wikitext text/x-wiki {{delete|Empty page}} 6lxnxpp3pbi2o5ekjkkl95cozjhksbw 298639 298632 2026-06-14T12:45:17Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 298639 wikitext text/x-wiki {{Farac |group = Soomaali <br> Dadka Somalis |image =[[File:Somali_map.jpg|thumb|280px|right|]] |poptime = 25-31 Million [[2025]] |popplace = [[Bariga Afrika]],[[Yurub]],[[Waqooyiga Ameerika ]], [[Bariga Dhexe]] |region1 = |{{Somaliland}} |pop1 = 26,700milyan |ref1 = {{lower|<ref>[http://somalia.unfpa.org/sites/arabstates/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf UNFPA Somali Population Survey 2014] {{Wayback|url=http://somalia.unfpa.org/sites/arabstates/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf |date=20161003235053 }}. Somalia.unfpa.org (06 April 2014). Retrieved 06 October 2016.</ref>}} |region2 = {{flagcountry|Ethiopia}} |pop2 = 4.6 malyan |ref2 = <ref>[http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf "Census 2007"] {{Wayback|url=http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf |date=20120604045256 }}, first draft, Table 5. Central Statistical Agency of Ethiopia</ref> |region3 = {{flagcountry|Kenya}} |pop3 = 2.4 malyan |ref3 = <ref>{{cite web|title=2009 POPULATION & HOUSING CENSUS RESULTS |url=http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf |publisher=Ministry of State for Planning, National Development and Vision 2030 |accessdate=17 September 2014 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130810185221/http://www.knbs.or.ke/docs/PresentationbyMinisterforPlanningrevised.pdf |archivedate=10 August 2013 }}</ref> |region4 = {{flagcountry|Djibouti}} |pop4 = 524,000 |ref4 = <ref>[http://www.ethnologue.com/country/DJ/status] – Ethnologue.com</ref> |region5 = {{flagcountry|Yemen}} |pop5 = 650,000 |ref5 = <ref>{{cite book|last=Shire|first=Saad A.|title=Transactions with Homeland: Remittance|publisher=Bildhaan|url=http://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1034&context=bildhaan}}: *N.B. Somali migrant population, Middle East including Yemen.</ref> |region6 = {{flagcountry|Turkey}} |pop6 = 150,000 |ref6 = <ref>{{cite news|title=Ontario Municipal Election: Somali Canadian Prospective|url=http://www.hiiraan.com/news2/2006/nov/ontario_municipal_election_somali_canadian_prospective.aspx|accessdate=8 July 2013|newspaper=Hiiraan Online|date=10 November 2006}}; *N.B. 44,995 individuals reported Somali ethnicity in 2011 National Household Survey - c.f. [http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=All&B1=All&Custom=&TABID=1]</ref> |region7 = {{flagcountry|United Arab Emirates}} |pop7 = 130,000 |ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/AE|title=Ethnologue United Arab Emirates|work=Ethnologue|access-date=2017-07-16}}</ref> |region8 = {{flagcountry|United Kingdom}} |pop8 = 114,000 |ref8 = <ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality|title=Population of the United Kingdom by Country of Birth and Nationality - Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|access-date=2017-07-12}}</ref> |region9 = {{flagcountry|United States}} |pop9 = 85,700 |ref9 = <ref>{{cite web|title=Survey: Nearly 1 in 3 US Somalis live in Minnesota|url=http://www.mprnews.org/story/2010/12/14/american-community-survey-initial-findings|publisher=MPRNews|accessdate=8 March 2015}}</ref> |region10 = {{flagcountry|Sweden}} |pop10 = 63,853 |ref10 = <ref>{{cite web|title=Statistics Sweden - Foreign-born and born in Sweden|url=http://www.statistikdatabasen.scb.se/sq/30271}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |region11 = {{flagcountry|Norway}} |pop11 = 42,217 |ref11 = <ref>{{cite web|url=http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2017-03-02?fane=tabell&sort=nummer&tabell=297399|title= Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, 1 January 2016}}</ref> |region12 = {{flagcountry|Eritrea}} |pop12 = 40,000 |ref12 = <ref>{{cite web|last=Jinnah|first=Zaheera|title=Making Home in a Hostile Land: Understanding Somali Identity, Integration, Livelihood and Risks in Johannesburg|url=http://www.krepublishers.com/02-Journals/JSSA/JSSA-01-0-000-10-Web/JSSA-01-0-000-10-PDF/JSSA-01-1-2-091-10-012-Jinnah-Z/JSSA-01-1-2-091-10-012-Jinnah-Z-Tt.pdf|work=J Sociology Soc Anth, 1 (1-2): 91-99 (2010)|publisher=KRE Publishers|accessdate=6 March 2014}}</ref> |region13 = {{flagcountry|Netherlands}} |pop13 = 39,465 |ref13 = <ref>{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLEN&PA=37325eng&D1=a&D2=a&D3=0&D4=0&D5=187&D6=a&LA=EN&HDR=T&STB=G2,G1,G3,G5,G4&VW=T|title=CBS StatLine - Population; sex, age, origin and generation, 1 January|work=cbs.nl}}</ref> |region14 = {{flagcountry|Saudi Arabia}} |pop14 = 34,000 |ref14 = <ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/SA|title=Ethnologue Saudi Arabia|work=Ethnologue|access-date=2017-07-12}}</ref> |region15 = {{flagcountry|Germany}} |pop15 = 23,350 |ref15 = <ref>{{cite web|url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/|title=Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland |publisher=Statista}}</ref> |region16 = {{flagcountry|Egypt}} |pop16 = 22,709 |ref16 = <ref>{{cite web|title=United Nations, Department of Economic and Social Affairs (2015). Trends in International Migrant Stock: Migrants by Destination and Origin |url=http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimates15.shtml}}</ref> |region17 = {{flagcountry|Denmark}} |pop17 = 21,050 |ref17 = <ref>{{cite web|url=http://www.statbank.dk/statbank5a/default.asp?w=1280|title=StatBank Denmark|work=statbank.dk}}</ref> |region18 = {{flagcountry|Finland}} |pop18 = 19,059 |ref18 = <ref>[http://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/030_vaerak_tau_102.px/table/tableViewLayout1/?rxid=f19dfabb-3ad3-414c-b136-086d1f253aeb IOM - Finland]{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |region19 = {{flagcountry|Australia}} |pop19 = 16,169 |ref19 = <ref>{{cite web|title=The People of Australia – Statistics from the 2011 Census |url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/DetailsPage/2071.02016?OpenDocument#Data |publisher=Australian Government |website=www.abs.gov.au|access-date=2017-08-04}}</ref> |region20 = {{flagcountry|Italy}} |pop20 = 8,228 |ref20 = <ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/str2016/|title=Statistiche demografiche ISTAT|work=istat.it|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2017-09-24|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123000332/http://demo.istat.it/str2016/|dead-url=yes}}</ref> |region21 = {{flagcountry|Switzerland}} |pop21 = 7,025 |ref21 = <ref>{{cite web|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population/migration-intergration.assetdetail.325742.html|title=Federal Statistical Office}}</ref> |region22 = {{flagcountry|Austria}} |pop22 = 6,000 |ref22 = {{lower|<ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/index.html|title=Statistik Austria}}</ref>}} |region23 = {{flagcountry|Belgium}} |pop23 = 2,627 |ref23 = {{lower|<ref>{{cite news|first=J|last=Hertogen|title=Inwoners van vreemde afkomst in België|url=http://www.npdata.be/BuG/155-Vreemde-afkomst/Vreemde-afkomst.htm}}</ref>}} |region24 = {{flagcountry|Pakistan}} |pop24 = 2,500 |ref24 = {{lower|<ref>{{cite news|last=Fakhr|first=Alhan|title=Insecure once again|url=http://jang.com.pk/thenews/jul2012-weekly/nos-15-07-2012/dia.htm#6|accessdate=10 November 2013|newspaper=Daily Jang|date=15 July 2012}}</ref>}} |region25 = {{flagcountry|New Zealand}} |pop25 = 1,617 |ref25 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx?request_value=24790&parent_id=24761&tabname=#24790|title=Ethnic group profiles|work=stats.govt.nz|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2017-09-24|archive-date=2016-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317153257/http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx?request_value=24790&parent_id=24761&tabname=#24790|dead-url=yes}}</ref> |region26 = {{flagcountry|Ireland}} |pop26 = 1,495 |ref26 = {{lower|<ref>{{Cite web|url=http://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?Maintable=EY025&Planguage=0|title=Population Usually Resident and Present in the State who Speak a Language other than English or Irish at Home 2011 to 2016 by Birthplace, Language Spoken, Age Group and CensusYear - StatBank - data and statistics|website=www.cso.ie|access-date=2017-07-12}}</ref>}} |rels = [[File:Allah-green.svg|18px]] [[Ahlu Quraan]], [[Sunni Islam]], [[Suufi]], [[Ghair Muqallidiinta]], [[Jama'atul Muslimin]] |langs = [[Af-Soomaali]] <ref>Peter Austin, One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost, page 70</ref><ref>Janice Hamilton, Somalia in Pictures, page 50</ref> |related = [[Cafar]] • [[Dadka Agaw|Agaw]] • [[Dadka Beja|Beja]] • [[Oromo]] • [[Dadka Saho|Saho]] iyo dadyowga kale ee [[Luqadaha Kushiitiga|Kushiitiga]]. }} '''Soomaali''' waa dad ka miid [[Cushitic peoples|Bari Kushiitik]] ah ku dhaqan [[Faanka Afrika]] ama Afrika. Gaar ahaan wadanka [[Soomaaliya]], [[Jabuuti]], [[Soomaali Galbeed|deegaano ka tirsan]] wadanka [[Itoobiya]], gobalka waqooyi bari ee [[Kenya]] iyo meelo badan oo caalamka ah. Dadka Soomaalida ah waxay ka mid yihiin [[Bulshada Soomaaliya|kooxaha Bulshada Soomaaliya]]; waana dadka ugu badan bulshada ku nool wadanka [[Soomaaliya]]. Intaas waxaa dheer, dadka Soomaalidu waxay ku hadlaan [[Af-Soomaali]] oo kamid ah afafka [[Cushitic peoples|Kushiitiga]] Faraceeda [[Afro-Aasiyatik]]. [[File:Somalia_Diaspora.jpg|thumb|right|400px]] Soomaalida waxaa kala qaybiyey gumeysigii qarnigii 19aad, kaas oo ukala qaybsaday 5 qaybood oo kala ah: [[Talyaani]] Oo haystay Koofurta [[Soomaaliya]]; [[Ingriiska]] oo haystay Waqooyiga [[Soomaaliya]] (Somaliland); [[Faransiiska]] oo haystay Xeebta [[Soomaaliya]] (Jabuuti); [[Itoobiya]] iyo [[Ingiriiska]] oo haystay Soomaali Galbeed (Soomaali galbeed); iyo [[Kenya]]oo haystay deegaanka NFD. Dadka Soomaaliyeed waxa ay wadaagaan hal af, dhaqan iyo diin. Waa hal reer laakiin waxa ay u kala qeybsamaan jufooyin hoose. ==Hordhac== Somalida waxay ku kala nool yihiin, qurbaha iyo dhulka [[Soomaaliya]]. Soomaalida badankooda waa dad reer guuraah ah, waxaana lagu yaqaanaa, xoolo dhaqasho, sida ariga iyo geela iyo Lo'da. Soomaalida waxay ahaayeen dad ku dagaalama daaqqa xoolaha iyo Biyaha ama si kale hadaan u dhigo waxan aan odhan karna baad iyo biyo. Dadka soomaaliyeed waxaa dibadda uhaajiray ku dhowaadb ilaa iyo 5 Malyan. maadaamaa dalku ku jiray in kabadan 20 sano oo dagaal ah, Dhanka diinta soomaaliya waxaa aad awood ugu leh suufinimada. suufiyada soomaali xoogaa waa ka duwan yihiin suufiyada dalalka qaarkood inkastoo ay aqoonta diintuu ay sii yaraanayso . waayadii hore markii ay soomaaliya nabad ahayd iskuulaad iyo jaamacado badan ayaa ku yaalay dalka soomaaliya. dhaqaalaha [[Dhulka Carabta|dalkana]] kor ayuu u socday. Soomaalida waxay ganacsi la lahaayeen wadamada carabta iyo aasiya iyo yurub.. dagaaladi Soomaaliya siday u bilaabmeen , waxaa dhacday in ay soomaliduu isku dilaan qabiil dartiis iyo is fahmi la aan.. maanta Soomaalida dhibaato ayay ku sugan yihiin meelkasto ay joogaan.Waxaana keenay dulmiga ay ayaguu isku gaysteen Soomaalida boqolkiiba 30 waa qaxooti oo wadamada kaley ku kala nool yihiin. waxayna u badan yihiin wadamada [[Itoobiya]], [[kiinya]], [[jabuuti]], [[kanada]], [[Mareykanka]], [[Iswiidhan]], [[Denmark]], [[Finland]], [[Jarmalka]], [[Talyaaniga]], [[Ingiriiska|Ingriiskaa]] iyo wadamo kale oo aan la tiri karin. == Taarikhda == [[File:Diiriye Guure, Dhulbahante & Darawiish sultan.jpg|thumb|left|Diiriye Guure, Suldaanka Si'iid Harti iyo Darawiish]] Khubarada ku xeeldheer Taariikhda dalka [[Soomaaliya]] waxa ay sheegeen in erega Soomaaliya uu ka taaganyahay labo eray oo la'isku geeyay, kuwaasi oo kala ah ([[Soo]]-[[Maal]]), iyadoo eraga (Soo) macnihiisa loola jeedo Soco, halka ereyga (Maal) uu macnihiisu ka soo jeedo Lis. Marka labadaasi eray la'isku daro waxaa uu noqonayaa (Soo Maal Saca, rida, laxda, geela). Khubarada qaarkood waxa ay sheegaan in magaca Soomaali uu asal ahaan ka soo jeedo ereyga carabiga ee ah (Duu-maa)( ذو مال) oo macna ahaan la macna ah Shacab xoolo badan leh. Sooyaalka taariikhda qadiimiga ah waxaa iyadana laga helayaa macno kale iyadoo khubaraduna ku doodayaan in ereygaasi uu ka yimid Samaale oo micnihiisu yahay ninkii waranka Dheeraa. Samaale ayaa la sheegaa in uu ahaa ab iyo waziirkii ay ka soo farcanmeen dadka Soomaaliyeed (Aw-Samaale). Taariikh ahaan dalku waxa uu lahaan jiray xadaarad facween waxaana dalka loo aqoon jiray magacyo badan sida Dhulkii udgoonaa , Dhulkii eebe iyo Geeska Afrika. Soomaalidu waa dad ku dhaqan meelo badan oo caalamka ah, laakiin asal ahaan lagu yaqaano [[Geeska Afrika]]. ==Bulshada Soomaaliga== {{Dhaqan Soomaali}} Bulshada Soomaaliya waa kuwa xambaarsan macluumaad badan oo ku saabsan [[beel]]aha, reeraha, [[Af Soomaali|luuqadaha]], tirada bulshada, heerka waxbarasho, caafimaadka, dhaqaalaha, diimaha iyo qodobo kale oo saamayn ku leh bulshada. Wadad awood lh * [[Soomaalinimo]] * [[Geeska Afrika]] * [[Af Soomaali]] * [[Qurbajoogta Soomaaliyeed]] ==Tixraac== {{reflist}} {| class="wikitable" |- |colspan="4" style="font-size:larger;font-weight:bold"|{{icon|portal}} [[Portal:Qowmiyadda Soomaalida]] |} {{commons|Category:People of Somalia}} {{Bulshada Soomaaliya}} [[Category:Dadka Soomaaliga]] [[Category:Soomaali| ]] b5aj4rqs2lrx7tyam2jibmbs910g2ve Raameey 0 47608 298633 2026-06-14T12:40:37Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Raameey]] ilaa [[Soomaalida (Somalis)]]: Maka helin 298633 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Soomaalida (Somalis)]] 7k751gbqsfegsw9um7zzmqs6t01xn0p Imaamnimada Raameey 0 47609 298637 2026-06-14T12:42:45Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Imaamnimada Raameey]] ilaa [[Muqdisho Soomaaliya]]: Maka helin 298637 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Muqdisho Soomaaliya]] rcollduex27e7myxx1xxlctw3dl5jmv Muqdisho Soomaaliya 0 47610 298641 2026-06-14T12:46:41Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Muqdisho Soomaaliya]] ilaa [[Muqdisho (Caasimada)]] 298641 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Muqdisho (Caasimada)]] b2bnqgyhdd303yial39wxg1s79wfa13 Sheekhaar 0 47611 298648 2026-06-14T13:06:11Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Sheekhaar]] ilaa [[Degmada Waaberi]]: Maka helin 298648 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Degmada Waaberi]] 2i41nl019zm7el6bgh0lsd14omrf0fu Talk:Sheekhaar 1 47612 298650 2026-06-14T13:06:11Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Talk:Sheekhaar]] ilaa [[Talk:Degmada Waaberi]]: Maka helin 298650 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talk:Degmada Waaberi]] j70nhz6detoy136y7ds3136jbpchefo Reer Geedoow 0 47613 298655 2026-06-14T13:07:54Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Reer Geedoow]] ilaa [[D. Shibis]]: Maka helin 298655 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[D. Shibis]] b6aqe3zthgbmndzol71c8idybdlkj76 Wikipedia:Reer Geedow 4 47614 298658 2026-06-14T13:09:08Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Wikipedia:Reer Geedow]] ilaa [[Wikipedia:D. Yaaqshiid]]: Maka helin 298658 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Wikipedia:D. Yaaqshiid]] 4th7f9exs23ku28feng1mfagvwh7shh Aaroow 0 47615 298661 2026-06-14T13:13:59Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Aaroow]] ilaa [[D. Wadajir]]: Maka helin 298661 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[D. Wadajir]] eel3zbtsv0kom8lwh2vqezxowsj444x D. Wadajir 0 47616 298664 2026-06-14T13:16:28Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[D. Wadajir]] ilaa [[D. Howlwadaag]]: Maka helin 298664 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[D. Howlwadaag]] plng9rmgsa3qmvnew2j4pbhugsc0s61 Abtoow 0 47617 298667 2026-06-14T13:17:26Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Abtoow]] ilaa [[D. Dharkeynleey]]: Maka helin 298667 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[D. Dharkeynleey]] 6bmjrznzjchhgseptaeah9958wzvdif Gobolka Qallaafo 0 47618 298673 2026-06-14T13:24:38Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Gobolka Qallaafo]] ilaa [[G. Shabeellaha Hoose]]: Maka helin 298673 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[G. Shabeellaha Hoose]] bp87uuuj2759emhyt0zjg9vdse619ho Jiwid 0 47619 298676 2026-06-14T13:26:39Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Jiwid]] ilaa [[Cumar (R. C)]]: Maka helin 298676 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cumar (R. C)]] d8crowtn33ku2unf25di9zh7j89w6ds Hanle 0 47620 298680 2026-06-14T13:28:10Z Cabdi Muuse Ayuub 46026 Cabdi Muuse Ayuub la wareejiyay bogga [[Hanle]] ilaa [[D. Boondheere]]: Maka helin 298680 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[D. Boondheere]] pd26edak9xang32doqb1mgct49nu2tm