Wikipedia
sowiki
https://so.wikipedia.org/wiki/Bogga_Hore
MediaWiki 1.47.0-wmf.7
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
Portal
Portal talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Cabdullaahi Yuusuf
0
1903
298757
295340
2026-06-18T09:04:09Z
Maydkinool45
33894
298757
wikitext
text/x-wiki
{{Macluumaad Qof Madax Ah
| name = Abdullahi Yusuf Ahmed<br /><small>عبدالله يوسف أحمد</small>
| image =
| order = [[Madaxweyne|Madaxweynihii]] [[Madaxweyneyaashii Soomaaliya|6aad]] ee [[Jamhuuriyadda]] [[Soomaaliya]]
| primeminister = Max'ed Cabdi Yuusuf<br />Cali Max'ed Geeddi<br />Saalim Caliyow Ibrow<br />[[Nur Hassan Hussein]] <br /> Max'uud Max'ed Guuleed (gacmadheere) <small>(lama aqoonsan)</small>
| term_start = 14 Oktoobar 2004
| term_end = 29 Diseembar 2008
| predecessor = [[Cabdiqaasim Salaad Xassan]]
| successor = Adan Max'ed Nuur Madoobe <small>(Ku meel gaar)</small>
| birth_date = {{Taariikhda dhalashada|1934|12|15|df=y}}
| death_date = {{dhimashada iyo sanadka|2012|3|23|1934|12|15|df = y}}
| birth_place = [[Gaalkacyo]], [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya]]
| death_place = [[Abu Dabi]], Imaaraadka Carabta
| spouse = Xawa Cabdi Samatar
| party = [[Dowladda Federaalka Kumeelgaarka|TFG]]
| alma_mater = [[Modena Escola De Guerra, Italy]]<br />[[Soviet military academies#M.V. Frunze Military Academy|Frunze Military Academy]]
| religion = [[Islam]]
}}
'''Cabdullahi Yusuf''' (carab:عبدالله يوسف أحمد) (Noolaa [[1934]] - 2012 ) waxa uu ahaa [[Madaxweyne|madaxweynihii]] hore ee [[Soomaaliya]]. Cabdulaahi Yuusuf Waxa uu madaxweyne kumeelgaar ah ahaa taariikhda marka ee u dhaxeesay 4 [[Oktoobar]] [[2004]]ta ilaa 29 [[Diseembar]] [[2008]].Cabdullahi Yuusuf waxa uu dhintay tariikhdu markay ahaad 23kii [[Maarso]] [[2012]] isagoo xaanun uu jiifa in mudo ah cusbitaal ku yaala [[Imaaraatka Carabta]].
== Dil ka badbaadid ==
k soomaaliyeed
{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[Cabdiqaasim Salaad Xassan]]<br />{{small|TNG}}}}
{{s-ttl|title=[[Cabdullaahi Yuusuf Axmed]]|years=2004–2008 TFG}}
{{s-aft|after=[[Sheekh Shariif Axmed]]<br />{{small|Midnimo Qaran}}}}
{{s-end}}
[[Category:Shaqsiyadaad]]
[[Category:Dadka dhintay 2012]]
0yx9ll6lwrqmth0sdf4npb5mp4873tw
Imbayrka Cosmaniya
0
3900
298775
270902
2026-06-18T09:31:01Z
Maydkinool45
33894
Maydkinool45 la wareejiyay bogga [[Imbiraadooriyada Cosmaniya]] ilaa [[Imbayrka Cosmaniya]]
270036
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox former country
|common_name = isticmaarka Cusmaaniyiinta</br>Ottoman Empire
|continent = Afroeurasia
|native_name = {{lang-ar|دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه}} <br />''Devlet-i ʿAlīye-i ʿO<u>s</u>mānīye''
|conventional_long_name = Ottoman Empire
|image_coat = Osmanli-nisani.svg
|image_flag = Flag of the Ottoman Empire.svg
|flag = Calan
|flag_type = Calan (1844–1922)
|symbol =
|symbol_type = Astaanta ciidanka (1882)
|image_map = OttomanEmpireIn1683.png
|image_map_caption = Dhulka boqortooyadu ka talin jirtey 1683.
|national_motto = {{lang|ota-Arab|دولت ابد مدت}}<br />''Devlet-i Ebed-müddet''<br /><small>"The Eternal State"</small>
|national_anthem = ''Noocyo badan''<br />(1808–1922)
|capital = {{plainlist|
*[[soogoot]]<ref>Stanford Shaw, ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey'' (Cambridge: University Press, 1976), vol. 1 p. 13</ref>
* <small>(1299–1335)</small>
* [[Bursa]]<ref>"In 1363 the Ottoman capital moved from Bursa to Edirne, although Bursa retained its spiritual and economic importance." [http://www.kultur.gov.tr/–EN,33810/ottoman-capital-bursa.html ''Ottoman Capital Bursa'']. Official website of Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Turkey. Retrieved 26 June 2013.</ref>
* <small>(1335–1363)</small>
* [[Istanbul]]<ref>In Ottoman Turkish the city was known with various names, among which were ''[[Kostantiniyye]]'' ({{lang|ota-Arab|قسطنطينيه}}) (replacing the suffix ''-polis'' with the Arabic [[Arabic nouns and adjectives#Nisba|nisba]]), ''[[Dersaadet]]'' ({{lang|ota-Arab|در سعادت}}) and ''Istanbul'' ({{lang|ota-Arab|استانبول}}). Names other than Istanbul gradually became obsolete in Turkish, and after Turkey's transition to Latin script in 1928, the city's Turkish name attained international usage.</ref><small>
* (1453–1922)</small>}}
|common_languages = {{plainlist|
* [[Af-Turki]]
* Luuqado kale}}
|religion = {{plainlist|
* [[Sunni Islam]]
}}
|government_type = {{plainlist|
* [[Boqortooyo]]
* <small>(1299–1876)</small>
* <small>(1878–1908)</small>
* <small>(1920–1922)</small>
}}
|title_leader = [[Suldaan]]
|leader1 = [[Cusmaan gaazi|Cusmaankii Koowaad]] <small>(ugu horeeyay)</small>
|year_leader1 = 1299–1326
|leader2 = Mehmed VI <small>(ugu dambeeyay)</small>
|year_leader2 = 1918–1922
|title_representative= [[Khaliif]]
|year_representative1= 1512–1520
|representative1 = Selim I <small>(ugu horeyay)</small><ref name="Lambton">{{cite book |last1=Lambton |first1=Ann |author-link1=Ann Lambton |last2=Lewis |first2=Bernard |author-link2=Bernard Lewis |title=The Cambridge History of Islam: The Indian sub-continent, South-East Asia, Africa and the Muslim west |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=4AuJvd2Tyt8C |page=320 |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |isbn=978-0-521-22310-2|access-date= }}</ref>
|year_representative2=
|representative2 =
}}
'''Isticmaarka Cusmaaniyiinta''' loogu dhawaaqo: {{IPAc-en|ˈ|ɒ|t|ə|m|ə|n}}; '{{lang-tr|Devlet-i ʿAlīye-i ʿO<u>s</u>mānīye}}; [[Af-Turki|Luuqada Turkig maanta]]: ''{{lang|tr|Osmanlı İmparatorluğu}}'' ama ''{{lang|tr|Osmanlı Devleti}}''), sidoo kale loo yaqaano '''Saldanadii Turkiga''',<ref>{{cite book|author=Hamish Scott|title=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II|url=https://books.google.be/books?id=Jb4DCgAAQBAJ&dq=The+Oxford+Handbook+of+Early+Modern+European+History,+1350-1750:+Volume+II&hl=nl&source=gbs_navlinks_s|year=2015|page=612}}"The Ottoman Empire-also known in Europe as the Turkish Empire"</ref> '''Cusmaaniyiinta Turkeyga''',<ref name=":0">{{cite book|author=Raphaela Lewis|title=Everyday Life in Ottoman Turkey|url=https://books.google.com/books?id=aUJNAAAAYAAJ|year=1988|publisher=Dorset Press|isbn=978-0-88029-175-0}}</ref><ref name="Goodwin1977">{{cite book|author=Godfrey Goodwin|title=Ottoman Turkey|url=https://books.google.com/books?id=WBvcheAv62wC|year=1977|publisher=Scorpion Publications}}</ref> waxay ahayd [[boqortooyo]] [[Islaam]]iya oo awood yeelatay qarnigii 13aad deegaano ka mid ah waqooyigalbeed wadanka maanta loo yaqaano [[Turkiga]].<ref>
* {{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/434996/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |publisher=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=11 February 2013}}
* {{cite book|last1=Atalay|first1=Kaşgarlı Mahmud ; çeviren Besim|title=Divanü lugat-it-Türk : (çeviri)|date=2006|publisher=Türk Dil Kurumu|location=Ankara|isbn=975-16-0405-2|page=55|edition=5.baskı}}</ref> Boqortooyada waxaa asal ahaan bilaabay ismaamulkii beelaha ee ka jiray deegaanada Antanoliya wakhtigaasi, waxaana markiiba awooda qabsadey ninkii loogu magaca daray boqortooyada Cusmaankii I.<ref name=":1">{{Cite book |last=Finkel |first=Caroline |title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923 |page=2, 7 |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-02396-7}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kafadar |first=Cemal |title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |date=1995 |page=122 |isbn=978-0-520-20600-7 |quote=That they hailed from the Kayı branch of the Oğuz confederacy seems to be a creative "rediscovery" in the genealogical concoction of the fifteenth century. It is missing not only in Ahmedi but also, and more importantly, in the Yahşi Fakih-Aşıkpaşazade narrative, which gives its own version of an elaborate genealogical family tree going back to Noah. If there was a particularly significant claim to Kayı lineage, it is hard to imagine that Yahşi Fakih would not have heard of it }}
* {{Cite book |last=Lindner |first=Rudi Paul |title=Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia |publisher=Indiana University Press |date=1983 |page=10 |quote=In fact, no matter how one were to try, the sources simply did not allow the recovery of a family tree linking the antecedents of Osman to the Kayı of the Oğuz tribe. }}
* {{Cite book |last=Shaw |first=Stanford |title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey |publisher=Cambridge University Press |date=1976 |page=13 |quote=The problem of Ottoman origins has preoccupied students of history, but because of both the absence of contemporary source materials and conflicting accounts written subsequent to the events there seems to be no basis for a definitive statement. }}</ref>
==Hordhac==
[[File:Osmanli-nisani.svg|thumb|Dawlada Cosmaniya]]
[[File:Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg|thumb|[[Maxamed Al-faatex|Maxamed al-Faatex]]]]
[[File:Ottoman small animation.gif|thumbnail|Dowladda Cosmaniya]]
Dowladii Cusmaaniyiinta (1299-1924) waxay ahaayeen dawlad [[Islaam]]iya taasi oo aasaasey [[Cusmaan gaazi|Cismaannkii Koowaad]]. Dowlada boqortooyadani waxa ay xukuntay dhul aad u balaaran, waxaa ka mid ah [[Aasiya]] (sida [[Bariga Dhexe]] wadanada maanta loo yaqaano), [[Geeska Afrika]], iyo meelo badan oo ka mid ah [[Yurub]].
Boqortooyadii dowlada Cusmaaniyiinta waxaa saldhigeeda ugu wayni ahaa magaalada [[Istanbuul]], ee maanta ka tirsan wadanka [[Turkiga]].
==Taariikh==
=== Asalka cusmaaniyiinta ===
asal ahaan cusmaaniyiinta waxay ka soo jeedaan [[Aasiyada Dhexe|aasiyada dhexe,]] Waana qabiil [[turki]] ah oo la yiraahdo [[kaay]], waxay dagi jireen [[buuraha altaay]] iyo [[Bada Qaswiin|bada qazwin]] inta u dhaxeyso, duulaamadii [[tataarka]] awgeed ayee uga soo qaxeen dhulkooda, waxay dageen meel u dhaw magaalada [[khilaad]], mudo kadib duruufo jira awgeed waxay u guureen darta dijla, halkaas ayuu ku dhintay kaaba qabiilkood suleymaan shaah, qabiilka wuu qeybsamay [[ardogrol]] oo ahaa mid ka mid ah wiilasha suleymaan shaan iyo inti raacay waxey u guureyn magaalada [[arzanjaan]], wuxey la kulmayn dagaal u dhaxeeyay [[Salaajiqada ruum|salaajiqada]] oo hugaaminaayay [[Calaaudiin keyqubaad|calaaudiin]] iyo khawaarzimiyiinta, [[ardogrol]] wuxuu la saftay oo taageeray [[Calaaudiin keyqubaad|calaaudiin]],<ref name="أرطغرل">تاريخ الدولة العليّة العثمانية، تأليف: الأستاذ محمد فريد بك المحامي، تحقيق: الدكتور إحسان حقي، دار النفائس، الطبعة العاشرة: 1427 هـ - 2006 م، صفحة: 115 ISBN 9953-18-084-9</ref>[[Calaaudiin keyqubaad|calaaudiin]] wuxuu ugu abaal guday [[ardogrol]] inuu dajiyay meelo u dhaw [[ankara]], [[ardogrol]] garab istaagiisa ayuu siiwaday markii dambe suldaankii salaajiqada ayaa siiyay mandiqada [[sogut]] ee xuduudka [[Imbiraadooriyada Biriizanda|biriizanda]],<ref name="كوبرولي" /> wuxuuna u magacaabay ilaaliyaha xuduudka,<ref name="محمد سهيل" /> [[ardogrol]] ayaa ku qaaday weeraro badan dhulka [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizanda]], dhufeesyo qaar ayuu ka qabsaday wuxuu dhintay sanadii 1281<ref name="محمد سهيل2">أ.د. محمد سهيل طقّوش: تاريخ العثمانيين من قيام الدولة إلى الانقلاب على الخلافة: صفحة 26 ISBN 978-9953-18-443-2</ref>
=== Aasaasanka dawlada ===
Kadib waxaa booskiis loo magacaabay wiilkiis [[cusmaan gaazi]], cusmaan wuxuu muujiyay siyaasad fiican, dawladaha dariskiis ee turkida ahaa ayuu hishiisyo la sameeyay duulaamada oo ku waday dawladii [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizandiyiinta]] buu laba laabay wuxuu ka qabsaday dhulal badan sida karaja xisaar, enagol, belajik, [[izniik]], iyo askee shahar
[[Cusmaan gaazi|Cusmaan]] xiligiisa waxaa dhacday dawladii [[Salaajiqada ruum|salaajiqada]], dawladii waxay u qeybsantay dawlado yar yar oo toban ka badan, waxaa ka mid ah [[Imaarada qarmaan|dawladii qarmaan]], dawladii banii jandaar iyo dawladii [[Imaarada banuu aaydiin|banuu aaydiin]]
sanadii 1299 ayaa la dhahaa waa bilawga cusmaaniyiinta kadib markii ay ka go'een [[Salaajiqada ruum|salaajiqada]] waxey muujiyeen astaanta dawladnimo waxay samaystay dawlad adag iyo ciidan aad u awood badan waxay hadaf ka dhigatay faafinta [[Islaam|islaamka]], [[cusmaan gaazi]] wuxuu dhintay sanadii 1326 miladi xiligaas ciidankiis waxey hareero ka haayeen magaalada [[Bursa|buursa]], wiilkiis [[orkhan]] ayaa hogaaminayay
[[Orkhan]] ayaa la wareegay talada [[Cusmaan gaazi|cusmaan]] kadib wuxuu la imaaday nadaamin cusub wuxuu sameeyay walaayaad [[Bursa|buursa]] ayuu caasimad ka dhigay, wuxuu lacagaha ku sameeyay magaciisa, ciidamada ayuu nadaamiyay ilmaha yurubiyaanka kirishmiska ah ee lasoo qabto ayuu ka aasaasay ciidan la magac baxay [[Inkishaariyiinta|inkishaariya]], <ref name="Nicolle7">Nicolle, p. 7.</ref> ciidankaan tababar gooni ah ayuu siiyay, fidinta dawlada ayuu ka shaqeeyay dagaalada ayuu sii waday wuxuu qabsaday magaalooyinka [[niiqiya]] iyo [[İzmit|izmiid]] sandii 1337 ayuu weerar ku qaaday caasimadii [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizandiyiinta]] [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] lkn kuma guuleysan qabasashadeed, ،<ref group="la">J.J.Norwich (1996) ''Byzantium: the Decline and Fall'', Penguin, London p.320</ref> balse imbiraadoorkii biriizandiyiinta [[andronikos sedexaad]] ayaa ka cabsaday wuxuu u orday in gabadhiis uu ku daro [[orkhan]] balse guurkan cusmaaniyiinta kama celin horay iney u socdaan, xiligiisa ayee cusmaaniyiinta cagata dhigeen [[yurub]], jasiirada Galiiyobi wuxuu qabsaday imaarda qarsii oo ka mid ahay dawladaha yar yar ee dhashay kadib burburkii [[Salaajiqada ruum|salaajiqada]].
Sidoo kale [[orkhan]] wuxuu adkeeyay tiirarka dawlada, wuxuu camiray magaalooyinka masaajid buu dhisay iyo goobo wax lagu barto, wuxuu dhintay sanadkii 1360 da'diisu waxay ahayd 81 sano waxaa kaga dambeeyay talada [[muraad koowaad]].
[[Muraad koowaad]] xiligiisa waxaa aad u awoodeestay dawladii cusmaaniyiinta, dawladiihii turkida ayaa daciifay, badanaa waxaa qabsaday cusmaaniyiinta, qaarna waxay naqdeen kuwo hoos imaada, [[imaaradii qarmaan]] ayaa isku dayday hor istaagida cusmaaniyiinta lkn [[Muraad koowaad|muraad]] koowaad ayaa weerar uu ku qaaday ku qabsaday caasimadood [[ankara]], wuxuu qabsaday magaalada [[Edirne|adirna]] caasimada ayuu usoo wareejiyay <ref name="عهد مراد الأول">[http://www.islamstory.com/عهد-مراد-الأول قصة إسلام: السلطان الغازي مراد الأول (761- 791هـ)] {{Wayback|url=http://www.islamstory.com/%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84 |date=20160306195751 }}. تاريخ التحرير: الأحد، [[28 مارس|28 آذار/مارس]] [[2010]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306195751/http://islamstory.com/عهد-مراد-الأول|date=6 مارس 2016}}</ref> wuu sii waday furashadiisa koonfur bari ee [[yurub]], [[Soofiyaa|sofiyaa]] ayuu qabsaday sanadkii 1383, kadib [[Saaluuniik|salaaniik]], <ref name="عهد مراد الأول2" /> waxa oo ku qasbay boqorada [[seerbiya]] iyo [[Bulgariya|bulgeeriya]] xitaa imbiradorka [[biriizanda]] inay u hogaasamaan jizya sanadla ah ay bixiyaan,
Boqoradii kirishmiska ayaa kulmeen waxay qeeli dhaan u direen baabaa [[orbaan shanaad]] waxay ka dalbeen inuu ka taageero la dagaalanka muslimiinta iyo in ay ka saaraan [[yurub]], wuu ka yeelay, woxa uuna ku baaqay dagaal saliibi ah ee lagu difaacayo [[yurub]], sanadkii 1389 ayee fooda is dareen ciidankii kirishmiska ahaa oo ka kooban seerbiyiin, albaaniyaan, boosniyan iyo ciidanka cusmaaniyiinta, dagaal adag kadib cusmaaniyiinta ayee guusha raacday, hase ahaatee [[muraad koowaad]] dagaalka ayuu ku dhintay waxaa loogu magac daray dagaalkan [[dagaalkii Kosofo]] <ref name="عهد مراد الأول3" />
[[bayazid koowaad]] ayaa xilka kaga dambeeyay dawladu waxay ahayd inay aad u fiday wuxuu xooga saaray siduu ku adkeyn lahaa, aalaashahar ayuu ka qabsaday [[biriizandiyiinta]] waxay ahayd dhulka [[Anatooliya|anaadool]] meeshii ugu dambeesay ee ka joogeen, <ref name="بايزيد1">المصور في التاريخ، الجزء السادس. تأليف: شفيق جحا، [[منير البعلبكي]]، [[بهيج عثمان]]، [[دار العلم للملايين]]، صفحة 120</ref> sidoo kale wuxuu xaqiijiyay midnimada [[Anatooliya|anaadool]] kadib markuu tirtiray wixii ka haray imaaradihii turkida ahaa ee ka jiray [[anaadool]],
Sanadkii 1393 wuxuu dhulka dhigay [[Bulgaariya|bulgeeriyiinta]], ،<ref name="بايزيد12" /> boqrkii [[Hungary|hangari]] [[sikesmond]] ayaa ka naxay dhul balaarsiga cusmaaniyiinta, wuxuu gurmad waydiiyay [[Yurubta Galbeed|yurubta galbeed]] baabaa [[buunifaas sagaalaad]] ayaa ku baaqay weerar saliibi ah oo ka dhan ah cusmaaniyiinta waxaa yeelay boqorkii [[Hungari|hangari]] iyo hogaamiya yaasha [[faransiiska]], baafaariya [[Awstriya|hostoriya]] iyo [[fardooleyda qadiis yoxanaa]], labada ciidan waxay ku kulmeen [[dagaalkii nikobolos]] waxaana si xun ugu jabay ciidankii kirishmiska,<ref name="بايزيد13" /> wuxuu hareereeyay [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] labo jeer lkn dhufeesyadeed ayaa celiyeen <ref name="بايزيد14" /> [[Timuurlank|tiimuurlank]] ayaa ku soo duulay cusmaaniyiinta waxaa dhaxmaray 1402dii [[dagaalkii Ankara]] oo lagu jabshay cusmaaniyiinta waxaa la qabsaday [[Bayazid koowaad|bayazid]], xabsiga ayuu ku dhintay sanadii 1403dii.<ref name=":2">أ.د. محمد سهيل طقّوش: تاريخ العثمانيين من قيام الدولة إلى الانقلاب على الخلافة: صفحة 72 ISBN 978-9953-18-443-2</ref>
'''xiligii rabshada (1402-1413)'''
waxaa bilaawday kadib guuldardii [[dagaalkii Ankara]] rabshado iyo fitno badan, [[timuurlank]] ayaa dib u soo celiyay imaaradihii turkida ahaa ee [[anaadool]] sida [[qaramaan]] [[saaruukhaan]] [[karmiyaan]], ،<ref name="تيمورلنك" /> sidoo kale [[Bulgaariya|bulgeeriyiinta]] iyo [[Seerbiya|seerbiyiinta]] ayaa dib usoo ceshadeen dawladahooda, wax yar un baa u haray cusmaaniyiinta intaas waxaa sii dheeraa dagaalada ka dhax bilaabmay wiilasha [[Bayazid koowaad|bayazid]] ee isku haysta xilka kadib dhimashada aabahood wiilasha is heystay waa suleymaan, [[Muxamad koowaad|Maxamad]], ciisa, iyo muusa ugu dambeyn waxaa adkaaday 1413dii [[muxamad koowaad]] wuxuuna awooday in uu soo celiyo qaar ka mid ah dhulalkii ay dawladu weyday <ref group="la" name=":0">Imber, Colin, ''The Ottoman Empire''. London: Palgrave/Macmillan, 2002. ISBN 0 333 613872</ref>
'''soo laabashada dhul balaarsiga iyo furashada Qusdandiiniya'''
[[Muxamad koowaad|Maxamad koowaad]] kadib talada waxaa la wareegay [[muraad labaad]], muraad labaad wuxuu sii waday soo celinta imaaradaha iyo magaalooyinka ka go'een dawlada, wuxuu hareereeyay [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] lkn kuma guuleysan qabsashadeyda, kadib wuxuu isku dayay mandiqada [[balqaan]] in uu hooskeeno awoodiisa wuxuu furtay dhowr magaalo iyo dhufeesyo magaalada [[Belgaraad|balgaraad]] ayuu qabsan waayay, ،<ref>أ.د. محمد سهيل طقّوش: تاريخ العثمانيين من قيام الدولة إلى الانقلاب على الخلافة: صفحة 92 ISBN 978-9953-18-443-2</ref> [[yurub]] ayaa ku baraarugtay halista cusmaaniyiinta dawladaha [[Boland|boolanda]], [[Hungary|hangari]], [[Kuruweshiya|korweeshiya]] [[Litwaaniya|litwana]] iyo kuwo kale ayaa ciidamo aruursadeen [[dagaalkii faaranaa]] ayee kula kulmeen cusmaaniyiinta 1444 jabweyn ayaana ka soo gaaray<ref name="الفاتح">المصور في التاريخ، الجزء السادس. تأليف: شفيق جحا، [[منير البعلبكي]]، [[بهيج عثمان]]، [[دار العلم للملايين]]، صفحة 122-123</ref> [[muraad labaad]] waxaa xilka kaga dambeeyay [[Maxamed Al-faatex|muxamad alfaatix]], wuxuu diirada saaray furashada [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] 1453dii ciidamo badan ayuu aruursaday iyo madaafic waaweyn iyo usduul weyn, badda iyo dhulka ayuu ka hareereeyay [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizandiyiinta]] difaac weyn ayee u muujiyeen caasimadooda lkn 53 bari kadib cusmaaniyiinta ayaa galeen magaalada kadib markii madaaficdooda ku dumiyeen qeybo ka mid ah darbiga magaalada, <ref name="فريد بك3">تاريخ الدولة العليّة العثمانية، تأليف: الأستاذ محمد فريد بك المحامي، تحقيق: الدكتور إحسان حقي، دار النفائس، الطبعة العاشرة: 1427 هـ - 2006 م، صفحة: 164 ISBN 9953-18-084-9</ref> maalinkaas ayaa loo bixiyay "alfaatix" caasimada ayuu [[Edirne|adirna]] kasoo raray [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] usoo raray wuxuu u bixiyay "islaambuul" yacni magaalada islaamka, <ref name="فتح القسطنطينية">[http://www.islamstory.com/قصة_الخلافة_العثمانية قصة إسلام: محمد الفاتح وفتح القسطنطينية] {{Wayback|url=http://www.islamstory.com/%D9%82%D8%B5%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9 |date=20160810050255 }}، تاريخ التحرير: الخميس، [[17 يوليو|17 تموز/يوليو]] [[2008]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810050255/http://islamstory.com/قصة_الخلافة_العثمانية|date=10 أغسطس 2016}}</ref> sidaas ayee ku dhacday dawladii [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizanda]] ama ruum kadib markii ay jirtay kow iyo toban qarni.
sanadihii xigay wuxuu sii waday [[Maxamed Al-faatex|muxamad alfaatix]] furashooyinkiisa, wuxuu qabsaday dhulka [[Seerbiya|serbiya]] dhulka Moora ee koonfurta [[Giriiga|gariiga]], gobolka [[Romania|aflaaq]] iyo [[Albania|albaaniya]], wuxuu jabshay [[Jamhuuriyada bunduqiya|bunduqiya]], midnimada [[Anatooliya|anaadool]] ayuu soo celiyay asoo ka taqalusay [[imaarada qaramaan]] iyo [[Darabazoon|darabazon]], wuxuu isku dayay furashada [[talyaaniga]] lkn geerida ayaa u timid Sandkii 1481<ref name="فتح القسطنطينية2" />
=== '''Xiliga balaarashada iyo awooda (1453-1683)''' ===
Waxa loo qaybin karaa xiligaan taariikhdii cismaaniyiinta laba qaybood. qaybta hore waxa ay tahay xilgii horumarka iyo awooda milatari taas oo soo gaadhsiisnayd sanadii 1566 iyo taariikh kale oo ay dawladaasi soo martay xiliyo adag iyo dhibaatooyin siyaasadeed, waxaanay soo gaadhsiisanayd sanadii 1683.
Kadib markii uu dhintay suldaan [[Maxamed Al-faatex|Muxamed al-faatix]] waxa xukunka ku murmay labada wiil ee uu ka tagay [[Bayazid labaad|bayazid]] iyo [[Jam suldaan|jam]], laakiin waxa adkaaday oo loo doortay boqor [[Bayazid labaad|baayasiid]]. kadib walaalkii waxa uu u cararay dhankaas iyo masar halkaas oo uu kaalmo karaadsaday dawladii katalinjiratay [[masar]] xiligaas ee [[Dawladii Mamaaliikta]] kadib halkaas wuu katagay oo waxa uu aaday dhanka [[jasiirada Rodos]] halkaas oo uu isku dayay in uu gacansiiyo ciidamadii hogaamiye diimeedka (Knights Hospitaller) iyo dawladaha [[Reer galbeed|reer galbeedka]].
[[Bayazid labaad]] wuxuu ahaa nin nabada jecel dagaalna galin inuu is daafacaayo maahee, wuxuu la dagaalamay [[jamhuuriyada bunduqiya]] weerarada oo usduulkood ku qaaday bilaada moora awgeed, [[Dawladii Mamaaliikta|mamaaliikta]] ayuu la dagaalamay kadib markii suldaankood [[Ashraf qaaytibaay|qaaytibaay]] go'aansaday qabsashada [[imaarada dilqaadir]] iyo magaalada albastan ee hoos imaayeen cusmaaniyiinta, wuxuu jeclaa lafariisiga culumada .
Xiligiisa ayee dhacday garnaada oo ahay meeshii ugu dambeesay ee muslimiinta ka joogeen [[andalus]], wuxuu diray doomo si muslimiinta iyo [[Yuhuuda|yahuuda]] u dajiyo magaalooyinka dawlada ka taliso, ،<ref group="la">{{استشهاد بكتاب|الأخير=Egger|الأول=Vernon O.|عنوان=A History of the Muslim World Since 1260: The Making of a Global Community|وصلة=https://archive.org/details/historyofmuslimw0000egge|تاريخ الوصول=2009-04-13|سنة=2008|ناشر={{وإو|برنتيس هول|Prentice Hall}}|الرقم المعياري=0132269694|صفحة=[https://archive.org/details/historyofmuslimw0000egge/page/n82 82]}}</ref>
Isla xilgiis ayee ka soo baxday dhulka [[iiraan]] dawlad [[Shiica|shiico]] ahayd oo halis ku ahayd cusmaaniyiinta waa [[Dawlada safawiyiinta|dawladii safawiyiinta]] oo hugaaminaayay [[Shaah ismaaciil|ismaaciil al-safawi]]
Xiliyadiisa dambe waxaa khilaaf ka dhexdhacay ilmihiisa, wiilkiis [[saliim koowaad]] ayaa afgambi ku sameeyay aabiihiis, <ref name=":0" /> wuxuu dhintay [[bayazid labaad]] 26 may 1512,<ref name=":1" /> [[saliim koowaad]] waxaa looga baahnaa is af garad in uu la sameeyo dawladaha yurubiyaanka ee deriska yihiin soo ugu firaaqo helo halista [[Dawlada Safawiyiinta|safawiyiinta]], wuxuu la galay hishiis mudadiisu dheertahay, dhanka bari ayuu u jeestay wuxuu hadaf ka dhigatay qabsashada wadooyinka ganacsi ee bari iyo galbeed, mideynta awooda islaamka, iyo ka hortagida halista shiicada, shiico gaareesa 40kun oo [[Shiica|shiico]] ah ayuu [[Anatooliya|anaadool]] ku laayay, [[Saliim koowaad|saliim]] iyo [[shaah ismaaciil]] ayaa fooda is daray dagaalkii jaldiiraan oo lagu jabshay shaaha<ref group="la">{{استشهاد بدورية محكمة|الأخير=Savory|الأول=R. M.|عنوان=The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24)|صحيفة=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|المجلد=23|العدد=1|صفحات=91–105|سنة=1960|مسار=https://links.jstor.org/sici?sici=0041-977X(1960)23:1<91:TPOOTS>2.0.CO;2-B|doi=10.1017/S0041977X00149006|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20200312131610/https://links.jstor.org/sici?sici=0041-977X(1960)23:1<91:TPOOTS>2.0.CO;2-B|تاريخ أرشيف=2020-03-12}}</ref>wuuna cararay [[Saliim koowaad|saliim]] wuu soo naqday [[Dawladii Mamaaliikta|mamaaliikta]] ayuu ladiriray [[dagaalkii maraj daabiq]] ayuu ku jabshay suldaankii mamaaliikta [[Qaansuu alguuri|qansoo alguuri]] ayaa lagu dilay dagaalka, weerar koodi ayee kusii wadeen dhanka [[masar]] mar kale ayee mamaaliikta is ku dhaceen [[dagaalkii riidaaniya]] 1517 taas oo ku cirib tireen [[Dawladii Mamaaliikta|mamaaliikta]], ،<ref name="سليم1" /> shariifkii maka ayaa ku wareejiyay suldaan [[Saliim koowaad|saliim]] furayaasha xarameynka, wuxuu qiray dhulka barakeesan inay hoos imaan doonaan cusmaaniyiinta<ref name="سليم12" />
isla waqtigaas kii u dambeeyay [[khulafada cabaasiyiinta]] mutawakil sedexaad ayaa khilaafda uga dagay suldaan [[Saliim koowaad|saliim]], maalinkaas wixii ka dambeeyay boqorada cusmaaniyiinta waxay qaateen magaca khaliifka islaamka iyo [[Amiir al-Mu'miniin|amiirulmu'miniin]] [[saliim koowaad]] wuxuu ka dhigay dawlada awood gobol oo aad u weyn wuxuu dhintay 22 September 1520<ref name="Yavuz Sultan Selim Biography">[https://www.sevgi.k12.tr/~ottomanempire/ingosmanli/Sultans/yavuz_sultan_selim_biography.htm السيرة الذاتية للسلطان سليم القاطع] {{Wayback|url=https://www.sevgi.k12.tr/~ottomanempire/ingosmanli/Sultans/yavuz_sultan_selim_biography.htm |date=20070929100539 }} وُصل لهذا المسار في 2007-09-16 {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929100539/https://www.sevgi.k12.tr/~ottomanempire/ingosmanli/Sultans/yavuz_sultan_selim_biography.htm|date=29 سبتمبر 2007}}</ref>
=== '''xiligii dahabiga ee dawlada''' ===
[[Suldaan Suleymaan Al Qaanuuni|suleymaan qaanuuni]] ayaa talada la wareegay wuxuu u jeestay dhanka galbeed dagaalo ayuu qaaday wuxuu qabsaday magaalda [[Belgaraad|balgrad]] sandii 1521, [[jasiirada rodos]] ayuu la wareegay 1523, wuxuu weerar ku qaaday boqortooyada [[Hungary|hangari]], isbahaysi adag ayaa ka hor imaday [[dagalkii muuhaakish]] ayuu uga adkaaday boqortooyadii ayuu dumshay,<ref name="عهد سليمان">[http://www.islamstory.com/عهد-سليمان-القانوني قصة الإسلام: الخليفة سليمان الأول (القانوني) (926- 974هـ)] {{Wayback|url=http://www.islamstory.com/%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%D9%8A |date=20161212033508 }}، تاريخ التحرير: الثلاثاء، [[6 أبريل|06 نيسان/أبريل]] [[2010]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161212033508/http://islamstory.com/عهد-سليمان-القانوني|date=12 ديسمبر 2016}}</ref> [[Fiyena|fiyeena]] caasimada [[Awstriya|hostori]] ayuu hareereeyay balse wuu ka soo laabtay nafaqdiyaa kago'day<ref>Imber, 50.</ref>
1532 ayuu mar labaad hareereeyay [[Fiyena|fiyeenaa]] balse kuma guuleysan qabsashadeyda, wuxuu la saxiixday boqrokii [[Hungary|hangari]] ferdinal hishiis, waxaana ku qasbay hishiiska shaaha iiraan [[dahmaasib]] oo ku soo dhaqaaqay dawlada, <ref name=":2" /> [[iiraan]] ayuu weerar ku qaaday [[baqdaad]] ayuu ka qabsaday [[Dawlada Safawiyiinta|safawiyiinta]] wuu bursaday shaaha, caasimadood [[tibriiz]] ayuu galay<ref name="Cambridge" group="la">''The Cambridge history of Islam'' by Peter Malcolm Holt,Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis p.330 [https://books.google.com/books?id=j15MBH-FIwkC&pg=PA330] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527132814/https://books.google.com/books?id=j15MBH-FIwkC&pg=PA330|date=27 مايو 2016}}</ref>
Xiligiisa waxay xaqiijiyeen cusmaaniyiinta guulo dhanka bada, [[kheyrudiin barboosa]] ayaa lahaa mahadaas oo dhoor mar jabiyay usduulka boqrtooyada [[Isbania|isbeen]],<ref name=":0" group="la" /><ref group="la">[https://corsaridelmediterraneo.it/corsari/b/barbarossa.html Corsari nel Mediterraneo: Hayreddin Barbarossa] {{Wayback|url=https://corsaridelmediterraneo.it/corsari/b/barbarossa.html |date=20160303191202 }} {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303191202/https://www.corsaridelmediterraneo.it/corsari/b/barbarossa.html|date=03 مارس 2016}}</ref> furashooyinkiisa muhiimsan ee usduulka cusmaaniyiinta xaqiijiyay, waxaa kamid ah xoreenta [[Triboli|tiriboli]] 1551 oo ka xoreeyeen [[Isbania|isbeen]] iyo fardooleyda qadiis yoxanaa
=== '''Xiliga fadhiidnimada ee dawlada''' ===
1566 ayuu dhintay [[Suldaan Suleymaan Al Qaanuuni|suleymaanqaanuuni]], waxay gaartay dawlada xiligiisa heerkeedii ugu sareesay, <ref name="Kinross206" group="la">L. Kinross, ''The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire'', 206</ref> ka gadaal dhimashadiisa dawlada waxaa ku imaaday daciifnimo, boqorada ka dambeeyay waxay ahaayeen kuwo liito sadrulacdamka ayaa badanaa hoolahaa maamulaayay, mashaakil badan baa soo wajahday lakiin saameyn kuma yeelan 1683 ayee toos u bilaabatay fadhiidnimada kadib markii ku jabtay dagaal [[Awstriya|hostori]] iyo dawlado kale ay la gashay dhul badan bee ku weesay, soo ifbixida [[ruushka]] dawlad awood leh xiligii [[Bodros weyne|bodros]] Wayne waxay sii xumeesay xaala dawlada [[ruushka]] ayaa dagaalo badan la galay cusmaaniyiinta dhul badan buu ka qabsaday sida [[Jasiirada qiram|qaram]]
=== '''Isku dayo dib u hagaajin''' ===
[[Saliim sedexaad]] markuu xilka qabtay hagaajin badan buu bilaabay dhanka ciidanka iyo maamulka balse ciidanka [[inkishaariyiinta]] ayaa qalad u arkay wuxuu waday afgambi ayee ku sameeyeen weyna dileen
[[Saliim sedexaad]] xiligiisa ayuu dhacay [[Kacdoonkii faransiiska|kacdoonkii faransa]], [[naabulyoon]] ayaa ku soo duulay [[masar]] 1798 waxuuna ujeedkiis ahaa udiidida [[ingiriiska]] inuu gaaro [[hindiya]] balse cusmaaniyiinta oo gacan ka helaaya [[ingiriiska]] ayaa dib u saaray
=== '''Xiliga dhicitaanka (1828-1908)''' ===
xaaldaha ayaa sii xumaaday waxaa bilaabay kacdoomo ay qowmiyadaha sameynayaan oo u dagaalamaya see uga go'i lahaayeen dawlada, waxay taageero buuxa ka helaayeen dawladaha [[yurub]] [[Giriiga|gariiga]] ayaa goosteen 1832 [[Seerbiya|serbiya]] 1835 [[Romaniya|romaaniya]] 1878 [[maxamed cali baashaa]] ayaa [[masar]] goostay wuxuu lasoo baxay awood sareesa
Dawladaha [[yurub]] ayaa u bixiyay "ninka xanuunsan" waxaa durbadii soo waxa loogu magac daray "arinta bariga" oo looga doodayo sidii loo kala qaadan lahaa dhulka dawlada cusmaaniyiinta kadib markee dhacdo, [[faransiiska]] ayaa qabsaday [[aljeeriya]] 1830 sidoo kale [[Tunisiya|tuniisiya]] 1881 [[ingiriiska]] ayaa qabsaday [[masar]] 1882
=== '''Xiligii kala furfurashada iyo dhamaadka dawlada''' ===
Waxaa soo baxay ururo qowmi ah oo calmaani ah oo dalbanaaya in la sameeyo dastuur waxaa ka mid ahaa urur la yiraahdo "midnimo iyo koritaan" waxay la wareegeen dawlada 1908 dastuur ayee sameeyeen isla sanad kadib way afgambiyeen suldaankii dawlada cabdixamiid labaad waxay saareen xilka muxamad shanaad boqortooyada [[Awstriya|hostoriya]] [[Hungary|hangari]] ayaa faaideesatay oo ka qabsatay dawlada [[boosniya]] iyo harsak, [[talyaaniga]] ayaa asna qabsaday [[Libiya|liibiya]] 1911
Hadana [[dagaalkii balqaan]] ayaa dhacay 1912-1913 oo dawlada ku weesay badnaa dhulkeeda yurub
=== '''Dagaalkii koowaad ee dunida (1914-1918)''' ===
waxay gashay dawlada dagaalkii koowaad ee dunida kaa oo noqday mindidii dhameestirtay markuu dhamaaday dagaalka waxay ku waasay dhamaan dhulkeeda caasimada ayaa lasoo galay way isdhiibtay waxaa lagu xukumay [[hishiiskii seefar]] oo mar dambe lagu badalay [[hishiiskii loozaan]]
Musdafa kamaal ataturki ayaa ku dhawaaqay curashada dawlada [[Turkiga|turkiya]] wuxuuna dalka ka buriyay 1924kii khaliifkii cusmaaniyiinta u dambeeyay cabdimajiid labaad
== Liiska boqorada cusmaaniyiinta==
'''kuwo boqor bas ahaa'''
* [[Cusmaan gaazi]] koowaad: (1281-1326)
* [[Orkhan]]: (1326-1359)
* [[Muraad koowaad]]: (1359-1389)
* [[Bayazid koowaad]] : (1389-1402)
* Xili rabsho : (1402-1413)
* [[Muxamad koowaad]]: (1413-1421)
* [[Muraad labaad]]: (1421-1444) markii koowaad
* [[Maxamed Al-faatex|Muxamad alfaatix]]: (1444-1446) markii koowaad
* [[Muraad labaad]]: (1446-1451) markii labaad
* [[Maxamed Al-faatex|Muxamad alfaatix]]: (1451-1481) markii labaad
* [[Bayazid labaad]]: (1481-1512
'''Kuwo isku eh boqor iyo khaliif'''
* [[Saliim koowaad]]: (1512-1520)
* [[Suldaan Suleymaan Al Qaanuuni|Suleymaan qaanuuni]] : (1520-1566
* [[Saliim labaad]] : (1566-1574)
* Muraad sedexaad : (1574-1595)
* Muxamad sedexaad : (1595-1603)
* Axmad koowaad : (1603-1617)
* Musdafa koowaad : (1617-1618) markii koowaad
* Cusmaan labaad (1618-1622)
* Musdafa koowaad : (1622-1623) markii labaad
* Muraad afaraad : (1623-1640)
* Ibraahiim koowaad : (1640-1648)
* Muxamad afaraad (1648-1687)
* Suleymaan labaad : (1687-1691)
* Axmad labaad : (1691-1695)
* Musdafa labaad : (1695-1703)
* Axmad edexaad : (1703-1730)
* Maxamuud koowaad : (1730-1754)
* Cusmaan sedexaad : (1754-1757)
* Musdafa sedexaad : (1757-1774)
* Cabdixamiid koowaad : (1774-1789)
* Saliim sedexaad : (1789-1807)
* Musdafa afaraad : (1807-1808)
* Maxamuud labaad : (1808-1839)
* Cabdi majiid koowaad: (1839-1861)
* Cabdi caziiz koowaad: (1861-1876)
* Muraad shanaad : (1876)
* Cabdi xamiid labaad: (1876-1909)
* Muaxamd shanaad : (1909-1918)
* Muxamad lixaad : (1918-1922)
'''khaliif kaliya'''
Cabdi majiid labaad (1922-1924)
==Sidoo kale fiiri==
*[[Islaam|Taariikhda Dowladihii Islaamka]]
==Tixraac==
{{reflist}}
[[Category:Islaam]]
[[Category:Taariikh]]
rvpd9w4ihu5gl9tqm3saht82ntlpwf3
298777
298775
2026-06-18T09:31:41Z
Maydkinool45
33894
298777
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox former country
|common_name = imbayrka Cusmaaniyiinta</br>Ottoman Empire
|continent = Afroeurasia
|native_name = {{lang-ar|دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه}} <br />''Devlet-i ʿAlīye-i ʿO<u>s</u>mānīye''
|conventional_long_name = Ottoman Empire
|image_coat = Osmanli-nisani.svg
|image_flag = Flag of the Ottoman Empire.svg
|flag = Calan
|flag_type = Calan (1844–1922)
|symbol =
|symbol_type = Astaanta ciidanka (1882)
|image_map = OttomanEmpireIn1683.png
|image_map_caption = Dhulka boqortooyadu ka talin jirtey 1683.
|national_motto = {{lang|ota-Arab|دولت ابد مدت}}<br />''Devlet-i Ebed-müddet''<br /><small>"The Eternal State"</small>
|national_anthem = ''Noocyo badan''<br />(1808–1922)
|capital = {{plainlist|
*[[soogoot]]<ref>Stanford Shaw, ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey'' (Cambridge: University Press, 1976), vol. 1 p. 13</ref>
* <small>(1299–1335)</small>
* [[Bursa]]<ref>"In 1363 the Ottoman capital moved from Bursa to Edirne, although Bursa retained its spiritual and economic importance." [http://www.kultur.gov.tr/–EN,33810/ottoman-capital-bursa.html ''Ottoman Capital Bursa'']. Official website of Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Turkey. Retrieved 26 June 2013.</ref>
* <small>(1335–1363)</small>
* [[Istanbul]]<ref>In Ottoman Turkish the city was known with various names, among which were ''[[Kostantiniyye]]'' ({{lang|ota-Arab|قسطنطينيه}}) (replacing the suffix ''-polis'' with the Arabic [[Arabic nouns and adjectives#Nisba|nisba]]), ''[[Dersaadet]]'' ({{lang|ota-Arab|در سعادت}}) and ''Istanbul'' ({{lang|ota-Arab|استانبول}}). Names other than Istanbul gradually became obsolete in Turkish, and after Turkey's transition to Latin script in 1928, the city's Turkish name attained international usage.</ref><small>
* (1453–1922)</small>}}
|common_languages = {{plainlist|
* [[Af-Turki]]
* Luuqado kale}}
|religion = {{plainlist|
* [[Sunni Islam]]
}}
|government_type = {{plainlist|
* [[Boqortooyo]]
* <small>(1299–1876)</small>
* <small>(1878–1908)</small>
* <small>(1920–1922)</small>
}}
|title_leader = [[Suldaan]]
|leader1 = [[Cusmaan gaazi|Cusmaankii Koowaad]] <small>(ugu horeeyay)</small>
|year_leader1 = 1299–1326
|leader2 = Mehmed VI <small>(ugu dambeeyay)</small>
|year_leader2 = 1918–1922
|title_representative= [[Khaliif]]
|year_representative1= 1512–1520
|representative1 = Selim I <small>(ugu horeyay)</small><ref name="Lambton">{{cite book |last1=Lambton |first1=Ann |author-link1=Ann Lambton |last2=Lewis |first2=Bernard |author-link2=Bernard Lewis |title=The Cambridge History of Islam: The Indian sub-continent, South-East Asia, Africa and the Muslim west |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=4AuJvd2Tyt8C |page=320 |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |isbn=978-0-521-22310-2|access-date= }}</ref>
|year_representative2=
|representative2 =
}}
'''Imbayrka Cusmaaniyiinta''' loogu dhawaaqo: {{IPAc-en|ˈ|ɒ|t|ə|m|ə|n}}; '{{lang-tr|Devlet-i ʿAlīye-i ʿO<u>s</u>mānīye}}; [[Af-Turki|Luuqada Turkig maanta]]: ''{{lang|tr|Osmanlı İmparatorluğu}}'' ama ''{{lang|tr|Osmanlı Devleti}}''), sidoo kale loo yaqaano '''Saldanadii Turkiga''',<ref>{{cite book|author=Hamish Scott|title=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II|url=https://books.google.be/books?id=Jb4DCgAAQBAJ&dq=The+Oxford+Handbook+of+Early+Modern+European+History,+1350-1750:+Volume+II&hl=nl&source=gbs_navlinks_s|year=2015|page=612}}"The Ottoman Empire-also known in Europe as the Turkish Empire"</ref> '''Cusmaaniyiinta Turkeyga''',<ref name=":0">{{cite book|author=Raphaela Lewis|title=Everyday Life in Ottoman Turkey|url=https://books.google.com/books?id=aUJNAAAAYAAJ|year=1988|publisher=Dorset Press|isbn=978-0-88029-175-0}}</ref><ref name="Goodwin1977">{{cite book|author=Godfrey Goodwin|title=Ottoman Turkey|url=https://books.google.com/books?id=WBvcheAv62wC|year=1977|publisher=Scorpion Publications}}</ref> waxay ahayd [[boqortooyo]] [[Islaam]]iya oo awood yeelatay qarnigii 13aad deegaano ka mid ah waqooyigalbeed wadanka maanta loo yaqaano [[Turkiga]].<ref>
* {{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/434996/Ottoman-Empire |title=Ottoman Empire |publisher=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=11 February 2013}}
* {{cite book|last1=Atalay|first1=Kaşgarlı Mahmud ; çeviren Besim|title=Divanü lugat-it-Türk : (çeviri)|date=2006|publisher=Türk Dil Kurumu|location=Ankara|isbn=975-16-0405-2|page=55|edition=5.baskı}}</ref> Boqortooyada waxaa asal ahaan bilaabay ismaamulkii beelaha ee ka jiray deegaanada Antanoliya wakhtigaasi, waxaana markiiba awooda qabsadey ninkii loogu magaca daray boqortooyada Cusmaankii I.<ref name=":1">{{Cite book |last=Finkel |first=Caroline |title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923 |page=2, 7 |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-02396-7}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kafadar |first=Cemal |title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |date=1995 |page=122 |isbn=978-0-520-20600-7 |quote=That they hailed from the Kayı branch of the Oğuz confederacy seems to be a creative "rediscovery" in the genealogical concoction of the fifteenth century. It is missing not only in Ahmedi but also, and more importantly, in the Yahşi Fakih-Aşıkpaşazade narrative, which gives its own version of an elaborate genealogical family tree going back to Noah. If there was a particularly significant claim to Kayı lineage, it is hard to imagine that Yahşi Fakih would not have heard of it }}
* {{Cite book |last=Lindner |first=Rudi Paul |title=Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia |publisher=Indiana University Press |date=1983 |page=10 |quote=In fact, no matter how one were to try, the sources simply did not allow the recovery of a family tree linking the antecedents of Osman to the Kayı of the Oğuz tribe. }}
* {{Cite book |last=Shaw |first=Stanford |title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey |publisher=Cambridge University Press |date=1976 |page=13 |quote=The problem of Ottoman origins has preoccupied students of history, but because of both the absence of contemporary source materials and conflicting accounts written subsequent to the events there seems to be no basis for a definitive statement. }}</ref>
==Hordhac==
[[File:Osmanli-nisani.svg|thumb|Dawlada Cosmaniya]]
[[File:Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg|thumb|[[Maxamed Al-faatex|Maxamed al-Faatex]]]]
[[File:Ottoman small animation.gif|thumbnail|Dowladda Cosmaniya]]
Dowladii Cusmaaniyiinta (1299-1924) waxay ahaayeen dawlad [[Islaam]]iya taasi oo aasaasey [[Cusmaan gaazi|Cismaannkii Koowaad]]. Dowlada boqortooyadani waxa ay xukuntay dhul aad u balaaran, waxaa ka mid ah [[Aasiya]] (sida [[Bariga Dhexe]] wadanada maanta loo yaqaano), [[Geeska Afrika]], iyo meelo badan oo ka mid ah [[Yurub]].
Boqortooyadii dowlada Cusmaaniyiinta waxaa saldhigeeda ugu wayni ahaa magaalada [[Istanbuul]], ee maanta ka tirsan wadanka [[Turkiga]].
==Taariikh==
=== Asalka cusmaaniyiinta ===
asal ahaan cusmaaniyiinta waxay ka soo jeedaan [[Aasiyada Dhexe|aasiyada dhexe,]] Waana qabiil [[turki]] ah oo la yiraahdo [[kaay]], waxay dagi jireen [[buuraha altaay]] iyo [[Bada Qaswiin|bada qazwin]] inta u dhaxeyso, duulaamadii [[tataarka]] awgeed ayee uga soo qaxeen dhulkooda, waxay dageen meel u dhaw magaalada [[khilaad]], mudo kadib duruufo jira awgeed waxay u guureen darta dijla, halkaas ayuu ku dhintay kaaba qabiilkood suleymaan shaah, qabiilka wuu qeybsamay [[ardogrol]] oo ahaa mid ka mid ah wiilasha suleymaan shaan iyo inti raacay waxey u guureyn magaalada [[arzanjaan]], wuxey la kulmayn dagaal u dhaxeeyay [[Salaajiqada ruum|salaajiqada]] oo hugaaminaayay [[Calaaudiin keyqubaad|calaaudiin]] iyo khawaarzimiyiinta, [[ardogrol]] wuxuu la saftay oo taageeray [[Calaaudiin keyqubaad|calaaudiin]],<ref name="أرطغرل">تاريخ الدولة العليّة العثمانية، تأليف: الأستاذ محمد فريد بك المحامي، تحقيق: الدكتور إحسان حقي، دار النفائس، الطبعة العاشرة: 1427 هـ - 2006 م، صفحة: 115 ISBN 9953-18-084-9</ref>[[Calaaudiin keyqubaad|calaaudiin]] wuxuu ugu abaal guday [[ardogrol]] inuu dajiyay meelo u dhaw [[ankara]], [[ardogrol]] garab istaagiisa ayuu siiwaday markii dambe suldaankii salaajiqada ayaa siiyay mandiqada [[sogut]] ee xuduudka [[Imbiraadooriyada Biriizanda|biriizanda]],<ref name="كوبرولي" /> wuxuuna u magacaabay ilaaliyaha xuduudka,<ref name="محمد سهيل" /> [[ardogrol]] ayaa ku qaaday weeraro badan dhulka [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizanda]], dhufeesyo qaar ayuu ka qabsaday wuxuu dhintay sanadii 1281<ref name="محمد سهيل2">أ.د. محمد سهيل طقّوش: تاريخ العثمانيين من قيام الدولة إلى الانقلاب على الخلافة: صفحة 26 ISBN 978-9953-18-443-2</ref>
=== Aasaasanka dawlada ===
Kadib waxaa booskiis loo magacaabay wiilkiis [[cusmaan gaazi]], cusmaan wuxuu muujiyay siyaasad fiican, dawladaha dariskiis ee turkida ahaa ayuu hishiisyo la sameeyay duulaamada oo ku waday dawladii [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizandiyiinta]] buu laba laabay wuxuu ka qabsaday dhulal badan sida karaja xisaar, enagol, belajik, [[izniik]], iyo askee shahar
[[Cusmaan gaazi|Cusmaan]] xiligiisa waxaa dhacday dawladii [[Salaajiqada ruum|salaajiqada]], dawladii waxay u qeybsantay dawlado yar yar oo toban ka badan, waxaa ka mid ah [[Imaarada qarmaan|dawladii qarmaan]], dawladii banii jandaar iyo dawladii [[Imaarada banuu aaydiin|banuu aaydiin]]
sanadii 1299 ayaa la dhahaa waa bilawga cusmaaniyiinta kadib markii ay ka go'een [[Salaajiqada ruum|salaajiqada]] waxey muujiyeen astaanta dawladnimo waxay samaystay dawlad adag iyo ciidan aad u awood badan waxay hadaf ka dhigatay faafinta [[Islaam|islaamka]], [[cusmaan gaazi]] wuxuu dhintay sanadii 1326 miladi xiligaas ciidankiis waxey hareero ka haayeen magaalada [[Bursa|buursa]], wiilkiis [[orkhan]] ayaa hogaaminayay
[[Orkhan]] ayaa la wareegay talada [[Cusmaan gaazi|cusmaan]] kadib wuxuu la imaaday nadaamin cusub wuxuu sameeyay walaayaad [[Bursa|buursa]] ayuu caasimad ka dhigay, wuxuu lacagaha ku sameeyay magaciisa, ciidamada ayuu nadaamiyay ilmaha yurubiyaanka kirishmiska ah ee lasoo qabto ayuu ka aasaasay ciidan la magac baxay [[Inkishaariyiinta|inkishaariya]], <ref name="Nicolle7">Nicolle, p. 7.</ref> ciidankaan tababar gooni ah ayuu siiyay, fidinta dawlada ayuu ka shaqeeyay dagaalada ayuu sii waday wuxuu qabsaday magaalooyinka [[niiqiya]] iyo [[İzmit|izmiid]] sandii 1337 ayuu weerar ku qaaday caasimadii [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizandiyiinta]] [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] lkn kuma guuleysan qabasashadeed, ،<ref group="la">J.J.Norwich (1996) ''Byzantium: the Decline and Fall'', Penguin, London p.320</ref> balse imbiraadoorkii biriizandiyiinta [[andronikos sedexaad]] ayaa ka cabsaday wuxuu u orday in gabadhiis uu ku daro [[orkhan]] balse guurkan cusmaaniyiinta kama celin horay iney u socdaan, xiligiisa ayee cusmaaniyiinta cagata dhigeen [[yurub]], jasiirada Galiiyobi wuxuu qabsaday imaarda qarsii oo ka mid ahay dawladaha yar yar ee dhashay kadib burburkii [[Salaajiqada ruum|salaajiqada]].
Sidoo kale [[orkhan]] wuxuu adkeeyay tiirarka dawlada, wuxuu camiray magaalooyinka masaajid buu dhisay iyo goobo wax lagu barto, wuxuu dhintay sanadkii 1360 da'diisu waxay ahayd 81 sano waxaa kaga dambeeyay talada [[muraad koowaad]].
[[Muraad koowaad]] xiligiisa waxaa aad u awoodeestay dawladii cusmaaniyiinta, dawladiihii turkida ayaa daciifay, badanaa waxaa qabsaday cusmaaniyiinta, qaarna waxay naqdeen kuwo hoos imaada, [[imaaradii qarmaan]] ayaa isku dayday hor istaagida cusmaaniyiinta lkn [[Muraad koowaad|muraad]] koowaad ayaa weerar uu ku qaaday ku qabsaday caasimadood [[ankara]], wuxuu qabsaday magaalada [[Edirne|adirna]] caasimada ayuu usoo wareejiyay <ref name="عهد مراد الأول">[http://www.islamstory.com/عهد-مراد-الأول قصة إسلام: السلطان الغازي مراد الأول (761- 791هـ)] {{Wayback|url=http://www.islamstory.com/%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84 |date=20160306195751 }}. تاريخ التحرير: الأحد، [[28 مارس|28 آذار/مارس]] [[2010]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306195751/http://islamstory.com/عهد-مراد-الأول|date=6 مارس 2016}}</ref> wuu sii waday furashadiisa koonfur bari ee [[yurub]], [[Soofiyaa|sofiyaa]] ayuu qabsaday sanadkii 1383, kadib [[Saaluuniik|salaaniik]], <ref name="عهد مراد الأول2" /> waxa oo ku qasbay boqorada [[seerbiya]] iyo [[Bulgariya|bulgeeriya]] xitaa imbiradorka [[biriizanda]] inay u hogaasamaan jizya sanadla ah ay bixiyaan,
Boqoradii kirishmiska ayaa kulmeen waxay qeeli dhaan u direen baabaa [[orbaan shanaad]] waxay ka dalbeen inuu ka taageero la dagaalanka muslimiinta iyo in ay ka saaraan [[yurub]], wuu ka yeelay, woxa uuna ku baaqay dagaal saliibi ah ee lagu difaacayo [[yurub]], sanadkii 1389 ayee fooda is dareen ciidankii kirishmiska ahaa oo ka kooban seerbiyiin, albaaniyaan, boosniyan iyo ciidanka cusmaaniyiinta, dagaal adag kadib cusmaaniyiinta ayee guusha raacday, hase ahaatee [[muraad koowaad]] dagaalka ayuu ku dhintay waxaa loogu magac daray dagaalkan [[dagaalkii Kosofo]] <ref name="عهد مراد الأول3" />
[[bayazid koowaad]] ayaa xilka kaga dambeeyay dawladu waxay ahayd inay aad u fiday wuxuu xooga saaray siduu ku adkeyn lahaa, aalaashahar ayuu ka qabsaday [[biriizandiyiinta]] waxay ahayd dhulka [[Anatooliya|anaadool]] meeshii ugu dambeesay ee ka joogeen, <ref name="بايزيد1">المصور في التاريخ، الجزء السادس. تأليف: شفيق جحا، [[منير البعلبكي]]، [[بهيج عثمان]]، [[دار العلم للملايين]]، صفحة 120</ref> sidoo kale wuxuu xaqiijiyay midnimada [[Anatooliya|anaadool]] kadib markuu tirtiray wixii ka haray imaaradihii turkida ahaa ee ka jiray [[anaadool]],
Sanadkii 1393 wuxuu dhulka dhigay [[Bulgaariya|bulgeeriyiinta]], ،<ref name="بايزيد12" /> boqrkii [[Hungary|hangari]] [[sikesmond]] ayaa ka naxay dhul balaarsiga cusmaaniyiinta, wuxuu gurmad waydiiyay [[Yurubta Galbeed|yurubta galbeed]] baabaa [[buunifaas sagaalaad]] ayaa ku baaqay weerar saliibi ah oo ka dhan ah cusmaaniyiinta waxaa yeelay boqorkii [[Hungari|hangari]] iyo hogaamiya yaasha [[faransiiska]], baafaariya [[Awstriya|hostoriya]] iyo [[fardooleyda qadiis yoxanaa]], labada ciidan waxay ku kulmeen [[dagaalkii nikobolos]] waxaana si xun ugu jabay ciidankii kirishmiska,<ref name="بايزيد13" /> wuxuu hareereeyay [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] labo jeer lkn dhufeesyadeed ayaa celiyeen <ref name="بايزيد14" /> [[Timuurlank|tiimuurlank]] ayaa ku soo duulay cusmaaniyiinta waxaa dhaxmaray 1402dii [[dagaalkii Ankara]] oo lagu jabshay cusmaaniyiinta waxaa la qabsaday [[Bayazid koowaad|bayazid]], xabsiga ayuu ku dhintay sanadii 1403dii.<ref name=":2">أ.د. محمد سهيل طقّوش: تاريخ العثمانيين من قيام الدولة إلى الانقلاب على الخلافة: صفحة 72 ISBN 978-9953-18-443-2</ref>
'''xiligii rabshada (1402-1413)'''
waxaa bilaawday kadib guuldardii [[dagaalkii Ankara]] rabshado iyo fitno badan, [[timuurlank]] ayaa dib u soo celiyay imaaradihii turkida ahaa ee [[anaadool]] sida [[qaramaan]] [[saaruukhaan]] [[karmiyaan]], ،<ref name="تيمورلنك" /> sidoo kale [[Bulgaariya|bulgeeriyiinta]] iyo [[Seerbiya|seerbiyiinta]] ayaa dib usoo ceshadeen dawladahooda, wax yar un baa u haray cusmaaniyiinta intaas waxaa sii dheeraa dagaalada ka dhax bilaabmay wiilasha [[Bayazid koowaad|bayazid]] ee isku haysta xilka kadib dhimashada aabahood wiilasha is heystay waa suleymaan, [[Muxamad koowaad|Maxamad]], ciisa, iyo muusa ugu dambeyn waxaa adkaaday 1413dii [[muxamad koowaad]] wuxuuna awooday in uu soo celiyo qaar ka mid ah dhulalkii ay dawladu weyday <ref group="la" name=":0">Imber, Colin, ''The Ottoman Empire''. London: Palgrave/Macmillan, 2002. ISBN 0 333 613872</ref>
'''soo laabashada dhul balaarsiga iyo furashada Qusdandiiniya'''
[[Muxamad koowaad|Maxamad koowaad]] kadib talada waxaa la wareegay [[muraad labaad]], muraad labaad wuxuu sii waday soo celinta imaaradaha iyo magaalooyinka ka go'een dawlada, wuxuu hareereeyay [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] lkn kuma guuleysan qabsashadeyda, kadib wuxuu isku dayay mandiqada [[balqaan]] in uu hooskeeno awoodiisa wuxuu furtay dhowr magaalo iyo dhufeesyo magaalada [[Belgaraad|balgaraad]] ayuu qabsan waayay, ،<ref>أ.د. محمد سهيل طقّوش: تاريخ العثمانيين من قيام الدولة إلى الانقلاب على الخلافة: صفحة 92 ISBN 978-9953-18-443-2</ref> [[yurub]] ayaa ku baraarugtay halista cusmaaniyiinta dawladaha [[Boland|boolanda]], [[Hungary|hangari]], [[Kuruweshiya|korweeshiya]] [[Litwaaniya|litwana]] iyo kuwo kale ayaa ciidamo aruursadeen [[dagaalkii faaranaa]] ayee kula kulmeen cusmaaniyiinta 1444 jabweyn ayaana ka soo gaaray<ref name="الفاتح">المصور في التاريخ، الجزء السادس. تأليف: شفيق جحا، [[منير البعلبكي]]، [[بهيج عثمان]]، [[دار العلم للملايين]]، صفحة 122-123</ref> [[muraad labaad]] waxaa xilka kaga dambeeyay [[Maxamed Al-faatex|muxamad alfaatix]], wuxuu diirada saaray furashada [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] 1453dii ciidamo badan ayuu aruursaday iyo madaafic waaweyn iyo usduul weyn, badda iyo dhulka ayuu ka hareereeyay [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizandiyiinta]] difaac weyn ayee u muujiyeen caasimadooda lkn 53 bari kadib cusmaaniyiinta ayaa galeen magaalada kadib markii madaaficdooda ku dumiyeen qeybo ka mid ah darbiga magaalada, <ref name="فريد بك3">تاريخ الدولة العليّة العثمانية، تأليف: الأستاذ محمد فريد بك المحامي، تحقيق: الدكتور إحسان حقي، دار النفائس، الطبعة العاشرة: 1427 هـ - 2006 م، صفحة: 164 ISBN 9953-18-084-9</ref> maalinkaas ayaa loo bixiyay "alfaatix" caasimada ayuu [[Edirne|adirna]] kasoo raray [[Istanbuul|Qusdandiiniya]] usoo raray wuxuu u bixiyay "islaambuul" yacni magaalada islaamka, <ref name="فتح القسطنطينية">[http://www.islamstory.com/قصة_الخلافة_العثمانية قصة إسلام: محمد الفاتح وفتح القسطنطينية] {{Wayback|url=http://www.islamstory.com/%D9%82%D8%B5%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9 |date=20160810050255 }}، تاريخ التحرير: الخميس، [[17 يوليو|17 تموز/يوليو]] [[2008]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810050255/http://islamstory.com/قصة_الخلافة_العثمانية|date=10 أغسطس 2016}}</ref> sidaas ayee ku dhacday dawladii [[Imbiraadooriyada biriizanda|biriizanda]] ama ruum kadib markii ay jirtay kow iyo toban qarni.
sanadihii xigay wuxuu sii waday [[Maxamed Al-faatex|muxamad alfaatix]] furashooyinkiisa, wuxuu qabsaday dhulka [[Seerbiya|serbiya]] dhulka Moora ee koonfurta [[Giriiga|gariiga]], gobolka [[Romania|aflaaq]] iyo [[Albania|albaaniya]], wuxuu jabshay [[Jamhuuriyada bunduqiya|bunduqiya]], midnimada [[Anatooliya|anaadool]] ayuu soo celiyay asoo ka taqalusay [[imaarada qaramaan]] iyo [[Darabazoon|darabazon]], wuxuu isku dayay furashada [[talyaaniga]] lkn geerida ayaa u timid Sandkii 1481<ref name="فتح القسطنطينية2" />
=== '''Xiliga balaarashada iyo awooda (1453-1683)''' ===
Waxa loo qaybin karaa xiligaan taariikhdii cismaaniyiinta laba qaybood. qaybta hore waxa ay tahay xilgii horumarka iyo awooda milatari taas oo soo gaadhsiisnayd sanadii 1566 iyo taariikh kale oo ay dawladaasi soo martay xiliyo adag iyo dhibaatooyin siyaasadeed, waxaanay soo gaadhsiisanayd sanadii 1683.
Kadib markii uu dhintay suldaan [[Maxamed Al-faatex|Muxamed al-faatix]] waxa xukunka ku murmay labada wiil ee uu ka tagay [[Bayazid labaad|bayazid]] iyo [[Jam suldaan|jam]], laakiin waxa adkaaday oo loo doortay boqor [[Bayazid labaad|baayasiid]]. kadib walaalkii waxa uu u cararay dhankaas iyo masar halkaas oo uu kaalmo karaadsaday dawladii katalinjiratay [[masar]] xiligaas ee [[Dawladii Mamaaliikta]] kadib halkaas wuu katagay oo waxa uu aaday dhanka [[jasiirada Rodos]] halkaas oo uu isku dayay in uu gacansiiyo ciidamadii hogaamiye diimeedka (Knights Hospitaller) iyo dawladaha [[Reer galbeed|reer galbeedka]].
[[Bayazid labaad]] wuxuu ahaa nin nabada jecel dagaalna galin inuu is daafacaayo maahee, wuxuu la dagaalamay [[jamhuuriyada bunduqiya]] weerarada oo usduulkood ku qaaday bilaada moora awgeed, [[Dawladii Mamaaliikta|mamaaliikta]] ayuu la dagaalamay kadib markii suldaankood [[Ashraf qaaytibaay|qaaytibaay]] go'aansaday qabsashada [[imaarada dilqaadir]] iyo magaalada albastan ee hoos imaayeen cusmaaniyiinta, wuxuu jeclaa lafariisiga culumada .
Xiligiisa ayee dhacday garnaada oo ahay meeshii ugu dambeesay ee muslimiinta ka joogeen [[andalus]], wuxuu diray doomo si muslimiinta iyo [[Yuhuuda|yahuuda]] u dajiyo magaalooyinka dawlada ka taliso, ،<ref group="la">{{استشهاد بكتاب|الأخير=Egger|الأول=Vernon O.|عنوان=A History of the Muslim World Since 1260: The Making of a Global Community|وصلة=https://archive.org/details/historyofmuslimw0000egge|تاريخ الوصول=2009-04-13|سنة=2008|ناشر={{وإو|برنتيس هول|Prentice Hall}}|الرقم المعياري=0132269694|صفحة=[https://archive.org/details/historyofmuslimw0000egge/page/n82 82]}}</ref>
Isla xilgiis ayee ka soo baxday dhulka [[iiraan]] dawlad [[Shiica|shiico]] ahayd oo halis ku ahayd cusmaaniyiinta waa [[Dawlada safawiyiinta|dawladii safawiyiinta]] oo hugaaminaayay [[Shaah ismaaciil|ismaaciil al-safawi]]
Xiliyadiisa dambe waxaa khilaaf ka dhexdhacay ilmihiisa, wiilkiis [[saliim koowaad]] ayaa afgambi ku sameeyay aabiihiis, <ref name=":0" /> wuxuu dhintay [[bayazid labaad]] 26 may 1512,<ref name=":1" /> [[saliim koowaad]] waxaa looga baahnaa is af garad in uu la sameeyo dawladaha yurubiyaanka ee deriska yihiin soo ugu firaaqo helo halista [[Dawlada Safawiyiinta|safawiyiinta]], wuxuu la galay hishiis mudadiisu dheertahay, dhanka bari ayuu u jeestay wuxuu hadaf ka dhigatay qabsashada wadooyinka ganacsi ee bari iyo galbeed, mideynta awooda islaamka, iyo ka hortagida halista shiicada, shiico gaareesa 40kun oo [[Shiica|shiico]] ah ayuu [[Anatooliya|anaadool]] ku laayay, [[Saliim koowaad|saliim]] iyo [[shaah ismaaciil]] ayaa fooda is daray dagaalkii jaldiiraan oo lagu jabshay shaaha<ref group="la">{{استشهاد بدورية محكمة|الأخير=Savory|الأول=R. M.|عنوان=The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24)|صحيفة=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|المجلد=23|العدد=1|صفحات=91–105|سنة=1960|مسار=https://links.jstor.org/sici?sici=0041-977X(1960)23:1<91:TPOOTS>2.0.CO;2-B|doi=10.1017/S0041977X00149006|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20200312131610/https://links.jstor.org/sici?sici=0041-977X(1960)23:1<91:TPOOTS>2.0.CO;2-B|تاريخ أرشيف=2020-03-12}}</ref>wuuna cararay [[Saliim koowaad|saliim]] wuu soo naqday [[Dawladii Mamaaliikta|mamaaliikta]] ayuu ladiriray [[dagaalkii maraj daabiq]] ayuu ku jabshay suldaankii mamaaliikta [[Qaansuu alguuri|qansoo alguuri]] ayaa lagu dilay dagaalka, weerar koodi ayee kusii wadeen dhanka [[masar]] mar kale ayee mamaaliikta is ku dhaceen [[dagaalkii riidaaniya]] 1517 taas oo ku cirib tireen [[Dawladii Mamaaliikta|mamaaliikta]], ،<ref name="سليم1" /> shariifkii maka ayaa ku wareejiyay suldaan [[Saliim koowaad|saliim]] furayaasha xarameynka, wuxuu qiray dhulka barakeesan inay hoos imaan doonaan cusmaaniyiinta<ref name="سليم12" />
isla waqtigaas kii u dambeeyay [[khulafada cabaasiyiinta]] mutawakil sedexaad ayaa khilaafda uga dagay suldaan [[Saliim koowaad|saliim]], maalinkaas wixii ka dambeeyay boqorada cusmaaniyiinta waxay qaateen magaca khaliifka islaamka iyo [[Amiir al-Mu'miniin|amiirulmu'miniin]] [[saliim koowaad]] wuxuu ka dhigay dawlada awood gobol oo aad u weyn wuxuu dhintay 22 September 1520<ref name="Yavuz Sultan Selim Biography">[https://www.sevgi.k12.tr/~ottomanempire/ingosmanli/Sultans/yavuz_sultan_selim_biography.htm السيرة الذاتية للسلطان سليم القاطع] {{Wayback|url=https://www.sevgi.k12.tr/~ottomanempire/ingosmanli/Sultans/yavuz_sultan_selim_biography.htm |date=20070929100539 }} وُصل لهذا المسار في 2007-09-16 {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929100539/https://www.sevgi.k12.tr/~ottomanempire/ingosmanli/Sultans/yavuz_sultan_selim_biography.htm|date=29 سبتمبر 2007}}</ref>
=== '''xiligii dahabiga ee dawlada''' ===
[[Suldaan Suleymaan Al Qaanuuni|suleymaan qaanuuni]] ayaa talada la wareegay wuxuu u jeestay dhanka galbeed dagaalo ayuu qaaday wuxuu qabsaday magaalda [[Belgaraad|balgrad]] sandii 1521, [[jasiirada rodos]] ayuu la wareegay 1523, wuxuu weerar ku qaaday boqortooyada [[Hungary|hangari]], isbahaysi adag ayaa ka hor imaday [[dagalkii muuhaakish]] ayuu uga adkaaday boqortooyadii ayuu dumshay,<ref name="عهد سليمان">[http://www.islamstory.com/عهد-سليمان-القانوني قصة الإسلام: الخليفة سليمان الأول (القانوني) (926- 974هـ)] {{Wayback|url=http://www.islamstory.com/%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%D9%8A |date=20161212033508 }}، تاريخ التحرير: الثلاثاء، [[6 أبريل|06 نيسان/أبريل]] [[2010]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161212033508/http://islamstory.com/عهد-سليمان-القانوني|date=12 ديسمبر 2016}}</ref> [[Fiyena|fiyeena]] caasimada [[Awstriya|hostori]] ayuu hareereeyay balse wuu ka soo laabtay nafaqdiyaa kago'day<ref>Imber, 50.</ref>
1532 ayuu mar labaad hareereeyay [[Fiyena|fiyeenaa]] balse kuma guuleysan qabsashadeyda, wuxuu la saxiixday boqrokii [[Hungary|hangari]] ferdinal hishiis, waxaana ku qasbay hishiiska shaaha iiraan [[dahmaasib]] oo ku soo dhaqaaqay dawlada, <ref name=":2" /> [[iiraan]] ayuu weerar ku qaaday [[baqdaad]] ayuu ka qabsaday [[Dawlada Safawiyiinta|safawiyiinta]] wuu bursaday shaaha, caasimadood [[tibriiz]] ayuu galay<ref name="Cambridge" group="la">''The Cambridge history of Islam'' by Peter Malcolm Holt,Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis p.330 [https://books.google.com/books?id=j15MBH-FIwkC&pg=PA330] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527132814/https://books.google.com/books?id=j15MBH-FIwkC&pg=PA330|date=27 مايو 2016}}</ref>
Xiligiisa waxay xaqiijiyeen cusmaaniyiinta guulo dhanka bada, [[kheyrudiin barboosa]] ayaa lahaa mahadaas oo dhoor mar jabiyay usduulka boqrtooyada [[Isbania|isbeen]],<ref name=":0" group="la" /><ref group="la">[https://corsaridelmediterraneo.it/corsari/b/barbarossa.html Corsari nel Mediterraneo: Hayreddin Barbarossa] {{Wayback|url=https://corsaridelmediterraneo.it/corsari/b/barbarossa.html |date=20160303191202 }} {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303191202/https://www.corsaridelmediterraneo.it/corsari/b/barbarossa.html|date=03 مارس 2016}}</ref> furashooyinkiisa muhiimsan ee usduulka cusmaaniyiinta xaqiijiyay, waxaa kamid ah xoreenta [[Triboli|tiriboli]] 1551 oo ka xoreeyeen [[Isbania|isbeen]] iyo fardooleyda qadiis yoxanaa
=== '''Xiliga fadhiidnimada ee dawlada''' ===
1566 ayuu dhintay [[Suldaan Suleymaan Al Qaanuuni|suleymaanqaanuuni]], waxay gaartay dawlada xiligiisa heerkeedii ugu sareesay, <ref name="Kinross206" group="la">L. Kinross, ''The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire'', 206</ref> ka gadaal dhimashadiisa dawlada waxaa ku imaaday daciifnimo, boqorada ka dambeeyay waxay ahaayeen kuwo liito sadrulacdamka ayaa badanaa hoolahaa maamulaayay, mashaakil badan baa soo wajahday lakiin saameyn kuma yeelan 1683 ayee toos u bilaabatay fadhiidnimada kadib markii ku jabtay dagaal [[Awstriya|hostori]] iyo dawlado kale ay la gashay dhul badan bee ku weesay, soo ifbixida [[ruushka]] dawlad awood leh xiligii [[Bodros weyne|bodros]] Wayne waxay sii xumeesay xaala dawlada [[ruushka]] ayaa dagaalo badan la galay cusmaaniyiinta dhul badan buu ka qabsaday sida [[Jasiirada qiram|qaram]]
=== '''Isku dayo dib u hagaajin''' ===
[[Saliim sedexaad]] markuu xilka qabtay hagaajin badan buu bilaabay dhanka ciidanka iyo maamulka balse ciidanka [[inkishaariyiinta]] ayaa qalad u arkay wuxuu waday afgambi ayee ku sameeyeen weyna dileen
[[Saliim sedexaad]] xiligiisa ayuu dhacay [[Kacdoonkii faransiiska|kacdoonkii faransa]], [[naabulyoon]] ayaa ku soo duulay [[masar]] 1798 waxuuna ujeedkiis ahaa udiidida [[ingiriiska]] inuu gaaro [[hindiya]] balse cusmaaniyiinta oo gacan ka helaaya [[ingiriiska]] ayaa dib u saaray
=== '''Xiliga dhicitaanka (1828-1908)''' ===
xaaldaha ayaa sii xumaaday waxaa bilaabay kacdoomo ay qowmiyadaha sameynayaan oo u dagaalamaya see uga go'i lahaayeen dawlada, waxay taageero buuxa ka helaayeen dawladaha [[yurub]] [[Giriiga|gariiga]] ayaa goosteen 1832 [[Seerbiya|serbiya]] 1835 [[Romaniya|romaaniya]] 1878 [[maxamed cali baashaa]] ayaa [[masar]] goostay wuxuu lasoo baxay awood sareesa
Dawladaha [[yurub]] ayaa u bixiyay "ninka xanuunsan" waxaa durbadii soo waxa loogu magac daray "arinta bariga" oo looga doodayo sidii loo kala qaadan lahaa dhulka dawlada cusmaaniyiinta kadib markee dhacdo, [[faransiiska]] ayaa qabsaday [[aljeeriya]] 1830 sidoo kale [[Tunisiya|tuniisiya]] 1881 [[ingiriiska]] ayaa qabsaday [[masar]] 1882
=== '''Xiligii kala furfurashada iyo dhamaadka dawlada''' ===
Waxaa soo baxay ururo qowmi ah oo calmaani ah oo dalbanaaya in la sameeyo dastuur waxaa ka mid ahaa urur la yiraahdo "midnimo iyo koritaan" waxay la wareegeen dawlada 1908 dastuur ayee sameeyeen isla sanad kadib way afgambiyeen suldaankii dawlada cabdixamiid labaad waxay saareen xilka muxamad shanaad boqortooyada [[Awstriya|hostoriya]] [[Hungary|hangari]] ayaa faaideesatay oo ka qabsatay dawlada [[boosniya]] iyo harsak, [[talyaaniga]] ayaa asna qabsaday [[Libiya|liibiya]] 1911
Hadana [[dagaalkii balqaan]] ayaa dhacay 1912-1913 oo dawlada ku weesay badnaa dhulkeeda yurub
=== '''Dagaalkii koowaad ee dunida (1914-1918)''' ===
waxay gashay dawlada dagaalkii koowaad ee dunida kaa oo noqday mindidii dhameestirtay markuu dhamaaday dagaalka waxay ku waasay dhamaan dhulkeeda caasimada ayaa lasoo galay way isdhiibtay waxaa lagu xukumay [[hishiiskii seefar]] oo mar dambe lagu badalay [[hishiiskii loozaan]]
Musdafa kamaal ataturki ayaa ku dhawaaqay curashada dawlada [[Turkiga|turkiya]] wuxuuna dalka ka buriyay 1924kii khaliifkii cusmaaniyiinta u dambeeyay cabdimajiid labaad
== Liiska boqorada cusmaaniyiinta==
'''kuwo boqor bas ahaa'''
* [[Cusmaan gaazi]] koowaad: (1281-1326)
* [[Orkhan]]: (1326-1359)
* [[Muraad koowaad]]: (1359-1389)
* [[Bayazid koowaad]] : (1389-1402)
* Xili rabsho : (1402-1413)
* [[Muxamad koowaad]]: (1413-1421)
* [[Muraad labaad]]: (1421-1444) markii koowaad
* [[Maxamed Al-faatex|Muxamad alfaatix]]: (1444-1446) markii koowaad
* [[Muraad labaad]]: (1446-1451) markii labaad
* [[Maxamed Al-faatex|Muxamad alfaatix]]: (1451-1481) markii labaad
* [[Bayazid labaad]]: (1481-1512
'''Kuwo isku eh boqor iyo khaliif'''
* [[Saliim koowaad]]: (1512-1520)
* [[Suldaan Suleymaan Al Qaanuuni|Suleymaan qaanuuni]] : (1520-1566
* [[Saliim labaad]] : (1566-1574)
* Muraad sedexaad : (1574-1595)
* Muxamad sedexaad : (1595-1603)
* Axmad koowaad : (1603-1617)
* Musdafa koowaad : (1617-1618) markii koowaad
* Cusmaan labaad (1618-1622)
* Musdafa koowaad : (1622-1623) markii labaad
* Muraad afaraad : (1623-1640)
* Ibraahiim koowaad : (1640-1648)
* Muxamad afaraad (1648-1687)
* Suleymaan labaad : (1687-1691)
* Axmad labaad : (1691-1695)
* Musdafa labaad : (1695-1703)
* Axmad edexaad : (1703-1730)
* Maxamuud koowaad : (1730-1754)
* Cusmaan sedexaad : (1754-1757)
* Musdafa sedexaad : (1757-1774)
* Cabdixamiid koowaad : (1774-1789)
* Saliim sedexaad : (1789-1807)
* Musdafa afaraad : (1807-1808)
* Maxamuud labaad : (1808-1839)
* Cabdi majiid koowaad: (1839-1861)
* Cabdi caziiz koowaad: (1861-1876)
* Muraad shanaad : (1876)
* Cabdi xamiid labaad: (1876-1909)
* Muaxamd shanaad : (1909-1918)
* Muxamad lixaad : (1918-1922)
'''khaliif kaliya'''
Cabdi majiid labaad (1922-1924)
==Sidoo kale fiiri==
*[[Islaam|Taariikhda Dowladihii Islaamka]]
==Tixraac==
{{reflist}}
[[Category:Islaam]]
[[Category:Taariikh]]
axcqlm4808k13my2jvlhrwwk1zqeugz
Dayax
0
5517
298780
296224
2026-06-18T10:16:43Z
SAYIDCALI CABDIRAXMAAN
46101
/* */
298780
wikitext
text/x-wiki
{{About| Dayax}}
[[File:Full_Moon_Luc_Viatour.jpg|thumb|[[Dayax]] [Dayaxgacmeed].]]
[[File:Moon symbol (planetary color).svg|80px|thumb|⟨☾⟩ astaanta dayaxa]]
[[File:Moons of solar system-en.svg|thumb|Dayax/Bil]]
'''Dayax (Dayaxgacmeedka dabiiciga ah)''' ({{lang-en|Moon}}; astaan: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]]) waa [[duni|walax]] ku wareegta [[Meere]] ama wax ka ween dayaxa.
Ugu yaraan, meere kasta wuxuu leeyahay hal dayax ama in ka badan.
Cufis-jiidadka u dhexeeya dhulka iyo dayaxa ayaa keena [[bad|mowjadaha badaha]], taas mi la mid ah ayaa keentay isku-xidhnaanshaha labadooda.
Dayaxa oo ku socda xawaare dhan 1.022 kilomitir ilbiriqsigiiba, ayaa waxay ku qaadataa [[maalin|27 maalmood]], [[saacad|7 saacadood]] iyo [[daqiiqad|43 daqiiqo]] in uu hal mar ku wareego dhulka.
Dhinaca kale, isku wareega dayaxu (circumference) waa 10, 921 km; [[cuf]]kiisuna waa 2.1958 ×<br /><span>10<sup>10</sup> km<sup>3</sup></span> halka [[mug]]iisu yahay 7.3477 ×<br /><span>10<sup>22</sup> kg</sup></span>.
Maadaama dayaxa cirkiisu aad u khafiif yahay falaadhaha qoraxduna toos u soo taabtaan oogada dayaxa ayaa [[heerkul]]kiisu aad u sareeyaa ugu yaraan waa 100 Kalfin ugu badnaana wuxuu gaadhaa 390 K.
= Qaabdhismeedka Dayaxa =
Jidhka dayaxu wuxuu ka samaysan yahay [[Isku dhis|iskudhisyo]] kala duwan kuwaas oo u badan [[curiye]]yaasha kala ah: [[curiye|Argon]], [[Hiliyaam]], [[Sodhiyaam]], [[Botashiyaam]], [[Haydarojiin]] iyo ''Raadon''.
Markii ugu horeeysay taariikhda bani-aadamka, sanadkii 1959kii ayaa [[Dayax Gacmeed]] [[Ruush]]ku leeyahay tagay dayaxa. Ka dib, 1968dii ayaa qofkii ugu horeeyay cagaha saaray dayaxa kaas oo ka socday Dawladda [[Maraykan]]ka.
Sanadkii 2004 wixii ka dambeeyay ayaa wadanada [[Jabaan]], [[Hindiya]], [[Shiinaha]] iyo [[Yurub]] saldhigyo ka sameeysteen dayaxa.
Inkasto dayaxu lahayn [[cir|cir sare]] oo ka difaaca [[kul]]ka [[qorax]]da, cilmi baadhis la sameeyay waxay muujisay in dayaxu leeyahay [[biyo]] laga heli karo [[cidhif]]yada dayaxa iyo oogada sare dhexdeeda.
= Bahda Qoraxdu Midaysay =
[[File:Neptune’s Moon Triton Fosters Rare Icy Union (gemini1903a) (square crop).jpg|thumb|[[Dayaxa Docay|Dayaxa Triton]] ee meeraha Docay.]]
[[File:Europa-moon.jpg|thumb|[[Dayaxa Cirjeex|Yuruba]] waa dayaxa Cirjeex.]]
[[Dayaxa meere]] waa duni yar oo ka samaysan [[dhagax]]aan, [[neef]] iyo [[isku dhis]]yo kale taasi oo ku wareegta [[meere]]. Tusaale ahaan, [[dayax]]a meeraha [[dhul]]ka.
Waxaa jira 173<ref>173 dayax oo ku wareega [[meere]]yaasha [[Bahda Qoraxdu Midaysay]], iyo sideed kale oo ku wareega [[duni|dunida yaryar]]</ref> dayax oo ku meeraysta meerayaasha [[Bahda Qoraxdu Midaysay]], iyo sideed kale oo ku wareega [[duni|dunida yaryar]].
Meereyaasha [[Waxaraxir]] iyo [[Dusaa]] ma lahan wax dayax ah, [[Dhul]]ku wuxuu leeyahay [[dayax|hal dayax]], meeraha afaraad [[Farraare]] wuxuu leeyahay [[Dayaxa Farraare|labo dayax]] oo kala ah [[Fobos]] (Phobos) iyo [[Dheymos]] (Deimos).<ref>{{cite journal | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=52 |pages=565–594 |last=Whipple |first=Fred |year=1964 |bibcode=1964PNAS...52..565W |title= The History of the Solar System |doi= 10.1073/pnas.52.2.565 | pmid=16591209 | issue=2 | pmc=300311}}</ref>
[[Neefaha Waawayn]] waxay leeyihiin tiro badan oo dayaxyo ah, kuwaas oo qaarkood le'eg yihiin xajmiga dayaxa [[dhul]]ka; qaar kalena kaba wayn yihiin meerayaasha, sida dayaxa [[Raage]] ee [[Titan]] wuu ka xajmi weyn yahay meeraha [[Dusaa]].<ref>"[[Titan]] wuu ka xajmi weyn yahay meeraha [[Dusaa]]."</ref> Meeraha [[Cirjeex]]<ref>[[Cirjeex]] waa kan leh [[Dayaxa Cirjeex|tirada ugu badan]] daxayada ee [[Bahda Qoraxdu Midaysay]]</ref> waa kan leh [[Dayaxa Cirjeex|tirada ugu badan]] daxayada ee [[Bahda Qoraxdu Midaysay]], wuxuuna leeyahay [[Dayaxa Cirjeex|67 dayax]]. Waxaa ku xiga meeraha [[Raage]] oo leh tirada labaad ee ugu badan dhamaan sideeda meere ee bahda qoraxdu midaysay kuwaas oo ah [[dayaxa raage|62 dayax]].
Dhinaca kale, meeraha [[Uraano]] wuxuu leeyahay tirada sadexaad ee ugu badan bahda qoraxdu midaysay kuwaas oo dhan [[dayaxa uraano|27 dayax]].<ref name="Encyclopaedia">{{cite web |title=Interactive Extra-solar Planets Catalog |work=[[The Extrasolar Planets Encyclopaedia]] |url=http://exoplanet.eu/catalog.php |last=Schneider |first=Jean |date=16 January 2013 |accessdate=2013-01-15 }}</ref>
Meeraha [[Docay]] wuxuu leeyahay [[dayaxa docay|14 dayax]].
Si kastaba ha ahaatee, [[duni|duunyooyinka yar]] qaar ka mid ah waxay leeyihiin dayaxyo yaryar oo ku wareega ayaga. Dunida yar ee [[Ceres]]<ref>[[Ceres]] ma lahan wax dayax ah</ref> ma lahan wax dayax ah, laakiin dunida yar ee [[Bluto]]<ref>[[Bluto]] waxay [[dayaxa bluto|5 dayax]] oo wareega.</ref> waxay [[dayaxa bluto|5 dayax]] oo wareega. Sidoo kale, dunida yar ee [[Haumea]] waxay leedahay [[Dayaxa Haumea|2 dayax]], waxaa iyadna [[dayax|hal dayax]] leh dunida yar ee [[Eris]].
Waxaa la aaminsan yahay in dayaxyada qaar ay ka jirto [[nolol]], sida dayaxa [[Titan]] ee [[Cirjeex]] iyo bisha [[Triton]] ee meeraha [[Docay]], laakiin lama hubo ineey jirto midaasi.<ref name="almagest">{{cite journal |first=Bernard R. |last=Goldstein |title=Saving the phenomena: the background to Ptolemy's planetary theory | journal=Journal for the History of Astronomy |volume=28 |issue=1 |year=1997 |pages=1–12 |location=Cambridge (UK) |bibcode=1997JHA....28....1G}}</ref>
= Liiska Dayax ee Meerayasha =
[[Meere]]yaasha [[Bahda Midaysay Qoraxdu]] iyo [[Dayaxa meere|bilahooda]]
[[File:Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|thumb|Dayaxa [[Dhul]]ka oo si buuxda looga arko Oogada sare ee [[cir]]ka.]]
* [[Dusaa]] (Bil malahan)
* [[Waxaraxir]] (Bil malahan)
* [[Aduunka]] ([[Bil|1 bil]]
* [[Farraare]] [[Dayaxa Farraare|2 bilood]]
* [[Cirjeex]] [[Dayaxa Cirjeex|67 bilood]]
* [[Raage]] [[Dayaxa Raage|62 bilood]]
* [[Uraano]] [[Dayaxa Uraano|27 dayax]].
* [[Docay]] [[Dayaxa meere|14 dayax]].
Dunidayar ee sidoo kale oo bilooyin leh waxaa ka mid ah:
* [[Bluto]] [[Dayax meere|5 dayax]]
* [[Eris]] (1 bil)
== Dayaxa Farraare ==
[[Meere]]ha [[Farraare]] (Mars) wuxuu leeyahay [[Dayaxa meere|labo dayax]] oo kala ah [[Fobos]] (Phobos) iyo [[Dheymos]] (Deimos).
== Dayaxa Cirjeex ==
[[File:Europa-moon.jpg|thumb|dayaxa [[Europa]] ee meeraha Cirjeex.]]
[[Meere]]ha [[Cirjeex]]<ref>[[Cirjeex]] waa kan leh tirada ugu badan daxayada ee Bahda Qoraxdu Midaysay, wuxuuna leeyahay 67 dayax</ref> waa kan leh tirada ugu badan daxayada ee Bahda Qoraxdu Midaysay, wuxuuna leeyahay [[Dayaxa Cirjeex|67 dayax]].
Tirada dayaxyada ee meerahan Cirjeex aad ayay u badan tahay, dhamaantoodna aqoon fiican looma laha, laakiin kuwa ugu caansan waxaa ka mid ah:
* '''[[Europa]]'''
* '''[[Ganymede]]'''
* '''[[Io]]'''
* '''[[Callisto]]'''
== Dayaxa Raage ==
[[File:Two_Halves_of_Titan.png|thumb|dayaxa [[Titan]] ee meeraha Raage.]]
[[Meere]]ha [[Raage]]<ref>[[Raage]] waa kan labaad ee leh tirada ugu badan daxayada ee [[Bahda Qoraxdu Midaysay]]</ref> waa kan labaad ee leh tirada ugu badan daxayada ee Bahda Qoraxdu Midaysay, wuxuuna leeyahay [[Dayaxa raage|62 dayax]].
Tirada dayaxyada ee meerahan Raage aad ayay u badan tahay, dhamaantoodna aqoon fiican looma laha, laakiin kuwa ugu caansan waxaa ka mid ah:
* '''[[Titan]]'''
* '''[[Iapetus]]'''
* '''[[Enceladus]]'''
* '''[[Tethys]]'''
* '''[[Mimas]]'''
* '''[[Hyperion]]'''
* '''[[Dione]]'''
* '''[[Phoebe]]'''
* '''[[Janus]]'''
* '''[[Epimetheus]]'''
* '''[[Prometheus]]'''
[[File:Mimas_moon.jpg|thumb|dayaxa [[Mimas]] ee meeraha Raage.]]
== Dayaxa Uraano ==
[[File:PIA18185 Miranda's Icy Face.jpg|thumb|dayaxa [[Miranda]] ee meeraha Uraano.]]
[[Meere]]ha [[Uraano]]<ref>[[Uraano]] (Uranus) wuxuu leeyahay tirada sadexaad ee ugu badan bahda qoraxdu midaysay</ref> (Uranus) wuxuu leeyahay tirada sadexaad ee ugu badan bahda qoraxdu midaysay kuwaas oo dhan [[Dayaxa Uraano|27 dayax]].
Meerahan Uraano wuxuu leeyahay tiro badan oo dayaxyo ah, kuwaas waxaa ugu caansan:
* '''[[Titania]]'''
* '''[[Oberon]]'''
* '''[[Umbriel]]'''
* '''[[Miranda]]'''
== Dayaxa Docay ==
[[File:Neptune’s Moon Triton Fosters Rare Icy Union (gemini1903a) (square crop).jpg|thumb|dayaxa [[Triton]] ee meeraha Docay.]]
[[Meere]]ha [[Docay]]<ref>[[Docay]] (Neptune) wuxuu leeyahay tirada afaraad ee ugu badan Bahda Qoraxdu Midaysay</ref> (Neptune) wuxuu leeyahay tirada afaraad ee ugu badan [[Bahda Qoraxdu Midaysay]] kuwaas oo dhan [[Dayaxa meere|14 dayax]].
Meerahan Docay wuxuu leeyahay tiro badan oo dayaxyo ah, kuwaas waxaa ugu caansan:
* '''[[Proteus]]'''
* '''[[Triton]]'''
== Dayaxyada Bluto ==
[[Duni]]da yar ee [[Bluto]] oo wakhtiyadii hore loo aqoonsanaa ineey tahay [[meere|meeraha 9aad]]<ref>"[[Bluto]] oo wakhtiyadii hore loo aqoonsanaa ineey tahay [[meere|meeraha 9aad]]"</ref> ee [[Bahda Qoraxdu Midaysay]], balse [[sanad|sanadkii 2006da]] loo aqoonsaday ineey tahay duniyar; ayaa waxay leedahay [[Dayax meere|5 dayax]] oo ku wareega ayada.
= Qoraalo La Mid ah =
* [[Docay]]
* [[Raage]]
* [[Farraare]]
* [[Cirjeex]]
* [[Uraano]]
* [[Bluto]]
* [[Waxaraxir]]
* [[Meere]]
* [[Dhul]]
* [[Cir]]
* [[Meere Dhagaxley]]
* [[Dayaxa Cirjeex]]
* [[Dayaxa meere]]
* [[Qorax]]
* [[Xidig]]
* [[Meere]]
* [[Dhul badhe]]
* [[Cilmiga Xidigaha]]
* [[Bahda Qoraxdu Midaysay]]
* [[Qorax]]
= Xigasho =
{{Reflist}}
{{Bahda Qoraxdu Midaysay}}
{{general-stub}}
[[Category:Dayaxa Meere]]
[[Category:Saynis]]
[[Category:Cilmiga Xidigaha]]
[[Category:Xiddigis]]
[[Category:Cilmi Fallag]]
[[Category:Bahda Midaysay Qoraxdu]]
[[Category:Meere]]
[[Category:Saynis]]
[[Category:Ilbaxnimo]]
[[Category:Dhul]]
[[Category:Noole]]
[[Category:Nolol]]
[[Category:Cilmi Falag]]
[[Category:Saynis]]
[[Category:Cilmiga Xidigaha]]
[[Category:Xiddigis]]
[[Category:Bahda Midaysay Qoraxdu]]
[[Category:Koon]]
[[Category:Juqraafi]]
nkpigsojr1ic0ytpan4uoogxwrg626l
Awdalooyinka Jubbada Hoose
0
5580
298752
270940
2026-06-18T08:32:47Z
Maydkinool45
33894
Maydkinool45 la wareejiyay bogga [[Awdalada Jubbada Hoose]] ilaa [[Awdalooyinka Jubbada Hoose]]
270940
wikitext
text/x-wiki
{{nutshell|Magaca jasiiradahan hadii aad taqaano fadlan u xaqiiji Wikipedia}}Awdalada ama Jasiiradaha Bajuun{{Gumud}} jasiirada koyoma ayaa ka mid ah Kuwa ugu weyn aw-badeedaha ku dhaca gobolka jubbadda hoose Ee somalia
== Magacyada aw-badeedaha qaar ==
* aw-badeedaha jubada hoose (waxa ayku talaa meel ujirta 15 km magaalada saylac ee waqoyiga Soomaaliya)
* [[Buurgabo]]
*Istanbuul
* [Jawaay]
* [Juula]
* [Kalbiyow]
* [Koyoma]
* [Kudhaa]
* [Kufaaye]
* [Madhawa]
* [raaskambooni]
* [fuuma]
* [Ceebaad]
* [Suqadara]
* [Samha]
* sacadadiin
== Tixraac ==
{{reflist}}
{{Maqaalo Soomaaliya}}
[[Category:Gasiiradaha Soomaaliya]]
[[Category:Jasiiradaha Jubbada Hoose| ]]juwaiyo jawaay
5o930k9q5bwiy8xxagvc0h009wqkqb1
298754
298752
2026-06-18T08:33:06Z
Maydkinool45
33894
298754
wikitext
text/x-wiki
{{nutshell|Magaca jasiiradahan hadii aad taqaano fadlan u xaqiiji Wikipedia}}Awdalooyinka ama Jasiiradaha Bajuun{{Gumud}} jasiirada koyoma ayaa ka mid ah Kuwa ugu weyn aw-badeedaha ku dhaca gobolka jubbadda hoose Ee somalia
== Magacyada aw-badeedaha qaar ==
* aw-badeedaha jubada hoose (waxa ayku talaa meel ujirta 15 km magaalada saylac ee waqoyiga Soomaaliya)
* [[Buurgabo]]
*Istanbuul
* [Jawaay]
* [Juula]
* [Kalbiyow]
* [Koyoma]
* [Kudhaa]
* [Kufaaye]
* [Madhawa]
* [raaskambooni]
* [fuuma]
* [Ceebaad]
* [Suqadara]
* [Samha]
* sacadadiin
== Tixraac ==
{{reflist}}
{{Maqaalo Soomaaliya}}
[[Category:Gasiiradaha Soomaaliya]]
[[Category:Jasiiradaha Jubbada Hoose| ]]juwaiyo jawaay
0j06az0f9k1yymmfhyk0fd2khp14x3l
Nabi Maxamed al-Quraishi
0
8790
298747
262962
2026-06-18T08:22:35Z
Maydkinool45
33894
Maydkinool45 la wareejiyay bogga [[Nebi Maxamed c.s]] ilaa [[Nabi Maxamed al-Quraishi]]
262962
wikitext
text/x-wiki
'''Nabi Muxamad''' ([[ingiriis]]: ''Prophet Mohammed''; [[Carabi]]: ''النبي'' ''ﻣﺤﻤﺪ'') Magaca oo dhameestiran: '''''Abul Qaasim Muxamad bin Cabdullaah bin Cabd Muddalib bin Haashim''''' ([[Carabi]]: ''أبو ﺍﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪﻟﻠﻪ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻤﻄﻠﺐ ﺍﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ'') waa [[Nebi|nebiga]] iyo [[Rasuul|rasuulka]] [[Alle]] (s.w) ku soo dejiyay [[Diin|diinta]] [[Islaam|Islaamka]] kaasi oo ahaa hogaamiye, macalin, tilmaame, wax-u-sheege, [[Cilmi|caalim]], xaakim iyo madaxa kowaad ee [[Asxaabi|asxaabta]] (dadkii Nebiga rumeeyay), intii wakhtigaasi noolayd, iyo dhamaan [[Dad|aadamaha]] ilaa laga gaadhayo [[Qiyaame|saacada qiyaame]].<ref>"'''Maxamed''', '''[[Muxamed]]''', '''[[Maxammed]]''' ([[ingiriis]]: Mohammed, "Maxamed"; [[carabi]]: ﻣﺤﻤﺪ, "Maxamed""</ref><ref>"ku dhashay magaalada [[Makka]], [[Xijaas]], ee dhulka [[Carabi|Carabiya]]"</ref>
: {{Coord|24|28|03.22|N|039|36|41.18|E|type:landmark_scale:5000_region:SA|name=Green Dome|display=title}}
Wuxuu dhashay magaalada [[Makka]],<ref>"'''Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿCabd''' Allāh ibn ʿCabd al-Muṭṭalib ibn Hāshim''', ﺍﺑﻮ ﺍﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪﻟﻠﻪ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻤﻄﻠﺐ ﺍﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ"'''</ref> [[Xijaas]], ee dhulka [[Carabi|Carabiya]] (maanta loo yaqaano dalka {{Flag|Sacuudi Carabiya}}) markey [[Taariikh|taariikhdu]] ahayd qiyaastii [[Wakhti|570]] [[C.D]] ([[Taariikh|taariikhda]] [[Carab|Carabta]] loo yaqaano “'''Sanadkii Maroodiga'''”),<ref>"[[Wakhti|570]] [[C.D]] ([[Taariikh|taariikhda]] [[Carab|Carabta]] loo yaqaano “'''Sanadkii Maroodiga'''”)"</ref> geeriyooday [[Juune|8dii Juune]] [[Sanad|sanadkii 632]] [[C.D]] (asagoo [[62]] ama [[63]] jir ah) magaalada [[Madiina]], [[Xijaas]], ee dhulka [[Carabi|Carabiya]] (maanta ka mid ah wadanka Sacuudi Carabiya)
::<small>''Kani Waa maqaal ku saabsan nabiga Alle u soo diray diinta Islaamka.''</small>
::<small>''Haku khaldin [[Magaca Maxamed]] ee [[dad]]ka [[Islaam]]ka ahi la baxaan.''</small>
::<small>Bogan Waxaa laga soo toosiyay [[Nabi Maxamed]], [[Muxamed]] iyo [[Maxammed]]</small>
{{Shaqsiyad diineed
| magaca = Muxamed ina Cabdullaahi
| image = Mohammad SAV.svg
| size_image =
| alt =
| comment = [[Nebi Muxamed]] (n.n.k.h)
| naynaas = «Abū al-Qāsim "Abu Qaasim", (ﺍﺑﻮ ﺍﻟﻘﺎﺳﻢ)»
| taariikhda_dhalashada = 12 [[rabi' al-awwal]] 53 Hijrada ka hor
| goobta_dhalashada = [[Makka]]
| taariikhda_dhimashada = 12 [[rabi' al-awwal]] 11 h
| goobta_dhimashada = Madiina
| ka_sharfan = [[Islaam]]ka
| taariikhda_barakayn =
| goobta_barakaynta =
| barkaysane =
| taariikhda_lasoo_saaray = [[Ramadaan]] 13 Hijirada ka hor / [[maajo]] [[610]] m
| goobta_lagasoo_saaray = Godka Xiraa ee Makka
| meesha_ugu_weyn = Madiina masjidka Nabiga
| taariikh_la_xuso = 12 [[rabi' al-awwal]] sannad kasta
| astaamo = [[Quraan]]
| shafeeco = caalamka
| abtiris = <Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿCabd Allāh ibn ʿCabd al-Muṭṭalib ibn Hāshim>
| shaabad = Mohamed peace be upon him.svg
| taariikh_xaram =
| xaram =
}}'''Maxamed''', '''[[Muxamed]]''', '''[[Maxammed]]''' ([[ingiriis]]: Mohammed, "Maxamed"; [[carabi]]: ﻣﺤﻤﺪ, "Maxamed"; [[Magac|Magaca & Abtirsiinta]]: Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿCabd
Allāh ibn ʿCabd al-Muṭṭalib ibn Hāshim, ﺍﺑﻮ ﺍﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪﻟﻠﻪ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻤﻄﻠﺐ ﺍﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ) ku dhashay magaalada [[Makka]],<ref>"'''Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿCabd
Allāh ibn ʿCabd al-Muṭṭalib ibn Hāshim''', ﺍﺑﻮ ﺍﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪﻟﻠﻪ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻤﻄﻠﺐ ﺍﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ"</ref> [[Xijaas]], ee dhulka [[Carabi]]ya (maanta loo yaqaano dalka {{Flag|Sacuudi Carabiya}}) markey [[taariikh]]du ahayd qiyaastii [[wakhti|570]] [[C.D]] ([[taariikh]]da [[Carab]]ta loo yaqaano “'''Sanadkii Maroodiga'''”),<ref>"[[wakhti|570]] [[C.D]] ([[taariikh]]da [[Carab]]ta loo yaqaano “'''Sanadkii Maroodiga'''”)"</ref> geeriyooday [[Juune|8dii Juune]] [[sanad|sanadkii 632]] [[C.D]] (asagoo [[62]] ama [[63]] jir ah) magaalada [[Madiina]], [[Xijaas]], ee dhulka [[Carabi]]ya (maanta ka mid ah wadanka Sacuudi Carabiya) waa [[nebi]]ga iyo [[rasuul]]ka [[Alle]] (s.w) ku soo dejiyay [[diin]]ta [[Islaam]]ka kaasi oo ahaa hogaamiye, macalin, tilmaame, wax-u-sheege, [[cilmi|caalim]], xaakim iyo madaxa kowaad ee [[asxaabi|asxaabta]] (dadkii Nebiga rumeeyay), intii wakhtigaasi noolayd, iyo dhamaan [[dad|aadamaha]] ilaa laga gaadhayo [[qiyaame|saacada qiyaame]].<ref>"'''Maxamed''', '''[[Muxamed]]''', '''[[Maxammed]]''' ([[ingiriis]]: Mohammed, "Maxamed"; [[carabi]]: ﻣﺤﻤﺪ, "Maxamed""</ref><ref>"ku dhashay magaalada [[Makka]], [[Xijaas]], ee dhulka [[Carabi]]ya"</ref>
Nebi Muxamed {{SCW}} wuxuu [[Ilaahay]] (koreeyee) u soo waxyooday [[kitaab]]ka [[Quraan|Quraanka kariimka]] ah ee saldhiga iyo aasaaska u ah diinta [[Islaam]]ka. Sidoo kale, Nebi Muxamed {{SCW}} waa [[nebi]]ga iyo [[rasuul]]kii ugu dambeeyay [[Ilaahay]] (s.w) u soo diro dadka. Intaasi waxaa dheer, Nebi Muxamed waa kan ugu karaamada iyo sharafta badan [[nabi|25ka nebi & rasuul]] ee ku xusan [[Quraan|kitaabka Quraanka]] ah.<ref>"[[Ilaahay]] (koreeyee) u soo waxyooday [[kitaab]]ka [[Quraan|Quraanka kariimka]] ah ee saldhiga iyo aasaaska u ah diinta [[Islaam]]ka"</ref>
Dadka gaalada ahi waxay Nebi Muxamed u yaqaanaan inuu yahay [[qof]]kii helay diinta Islaamka ah, laakiin dadka [[muslim]]iinta ahi waxay heeystaan caqiido ka duwan midaasi ayagoo aaminsan in [[Nebi Muxamed]] yahay mid lagu soo dejiyay [[diin|diinta Ilaah kali ah]] ee ka soo bilaabantey [[Nebi Aadam]], isku soo gudbinayeen [[Nebi Nuux]], [[Nebi Ibraahim]], [[Nebi Muuse]], [[Nebi Daa'uud]], [[Nebi Ciise]] ilaa ugu dambeeyn lagu soo khatimay Nebi Muxamed.<ref>"[[Nebi Muxamed]] yahay mid lagu soo dejiyay [[diin|diinta Ilaah kali ah]] ee ka soo bilaabantey [[Nebi Aadam]], isku soo gudbinayeen [[Nebi Nuux]], [[Nebi Ibraahim]], [[Nebi Muuse]], [[Nebi Daa'uud]], [[Nebi Ciise]]"</ref>
Si kastaba ha ahaatee, Nebi Muxamed {{SCW}} wuxuu ku dhashay magaalada [[Makka]], [[Xijaas]], ee dhulka [[Carabi]]ya (maanta loo yaqaano dalka [[Sacuudi Carabiya]]) markey [[taariikh]]du ahayd qiyaastii [[wakhti|570]] [[C.D]], [[sanad]]kaasi oo dadka [[Carab]]ta ahi u yaqaaneen “'''Sanadkii Maroodiga'''”. Nebi Muxamed [[waalid]]kiis waxay geeriyoodeen asagoo wali yar, waxaana soo koriyay [[adeer]]kii [[Abu Daalib]]. Nebigu yaraantiisii wuxuu ahaa [[adhi]]-jir, markuu [[qaangaadh]] noqdey wuxuu ku biiray [[ganacsi]]ga iyo tujaarada asaga oo u shaqo bilaabay [[Khadiija binti Khuweylad|Khadiija]] oo markuu 25 jirka noqdey uu guursadey.<ref>"[[adeer]]kii [[Abu Daalib]] & [[adhi]]-jir, markuu [[qaangaadh]] noqdey wuxuu ku biiray [[ganacsi]]"</ref>
Si kastaba ha ahaatee, Nebi Muxamed markuu gaadhey 40 jir waxaa [[Buurta Xira|godka xira]] ku soo siyaartey [[malag]] [[Jibriil]] oo u soo waxyooday [[suurad]]ii ugu horeeysay ee waxyiga, taasi oo ah [[Suuratu Al-Calaq|Suuratu Al Iqra]]Sadex sano ka dib, Nebi Muxamed wuxuu bilaabay inuu dadka ugu yeedho “[[Alle|Kali Ahaanshaha Ilaahay]]”, ineey isku dhiibaan Asaga (taasi oo ah [[Islaam|islāmnimo]]), iyo ineey wadada saxda ahi tahay in Asaga ([[Ilaahay]]) la caabudo - taasi oo ah [[diin|dīnta]] - iyo in Muxamed yahay Rasuulka [[Rabbi]] soo diray; arintaasi oo dadkii deganaa magaalada [[Makkah]] ee [[qaraabo|tolka iyo qaraabada]] la ahaa ay ku gacan-seeydheen isla markaana ku soo kiciyeen dagaal iyo weerar joogto ah.<ref>"[[godka xira]] ku soo siyaartey [[malag]] [[Jibriil]], [[malag]] [[Jibriil]] oo u soo waxyooday [[Suurad|suuradii]] ugu horeeysay ee waxyiga"</ref><ref>"“[[Alle|Kali Ahaanshaha Ilaahay]]”, [[Islaam|islāmnimo]], [[diin|dīnta]]"</ref>
Isku soo duuboo, wakhti badan oo uu diinta ugu yeedhayay ka dib, nebiga waxa soo raacay oo rumeeyay dad tiro yar, kuwaasi oo dhibaato iyo ciqaab badan kala kulmey qabiilkii reer [[Quraysh]]eed. Midani waxay keentay in nebigu ku amro [[asxaabi|intii raacsanayd]] (asxaabta) ineey u hijroodaan ama u qaxaan dhulka Xabashida (Abbysiniya), wakhti yar ka dib [[sanad|sanadkii 622]] ay u guuraan magaalada wakhtigaasi loo yaqaanay [[Yathrib]] (maanta ah [[Medina]]). U qixitaanka magaalada Madiina ee [[Hijra]]da waa bilowga [[kalandar]]ka [[Islaam]]ka.<ref>"[[sanad|sanadkii 622]] ay u guuraan magaalada wakhtigaasi loo yaqaanay [[Yathrib]] (maanta ah [[Medina]])"</ref>
Wakhti ka dib, Nebi Muxamed wuxuu mideeyay [[beel]]ihii deganaa magaalada Madiina, kuwaasi oo Nebiga kala qeyb galay dagaalo badan oo guul iyo guuldaroba lahaa, sida [[Dagaalkii Bedr]] iyo [[Dagaalkii Uxud]]. Sideed sano ka dibna, Nebi Muxamed iyo [[asxaabi|asxaabtiisii]] oo ahaa 10,000 oo nin waxay qabsadeed mar ahaantaana maamulka dowladii Islaamka ku soo dareen magaalada [[Makka]].
Si kastaba ha ahaatee, [[sanad|sanadkii 632]] [[C.D]] billo yar ka dib markii uu ka soo noqdey [[Xajul Wadaac]] asagoo jooga magaalada [[Madiina Al-munawara|Madiina]] ayaa Nebi Muxamed aad u xanuusadey waxyar ka dibna ku geeriyooday.<ref>"[[Sanad|sanadkii 632]] [[C.D]] billo yar ka dib markii uu ka soo noqdey [[Xajul Wadaac]]"</ref>
Dhimashada nebiga waxay keentay in [[beel|qabiilo badan]] dib uga noqdaan [[diin]]ta [[Islaam]]ka waxaana arinkaasi dagaalo adag ololeyaal badan ka galay hogaankii diinta ee ku xigay nebiga kuwaasi oo ahaa Khulafo Ar-Raashidiinta oo hogaamiye u doortey [[Abu Baker]].
[[File:PBUH.svg|thumb|Naxariis iyo Nabadgelyo korkiisa ha ahaato.]]
Isku soo wada duuboo, geeridii nabig ka dib, [[asxaabi|asxaabtu]] waxay soo ururiyeen “noloshii nebiga” ([[siira]]da) iyo hab "dhaqankii nebiga" ([[sunna]]da) kuwaasi oo ah aasaaska iyo saldhiga [[shareeco|shareecada]] lagu maamulo Dawladda [[Islaam]]ka. Sidoo kale, asxaabtu waxay isla-garteen in marka la soo hadal-qaado magaca nebiga la dhaho [[Naxariis iyo Nabadgelyo Korkiisa Ha Ahaato]] [[File:PBUH.svg|18px]](ﻋﻠﻴﻪﺍﻟﺴﻼﻡ, "ʿalayhi as-salām").<ref>"[[Asxaabi|asxaabtu]] waxay soo ururiyeen “noloshii nebiga” ([[Siira|siirada]]) iyo hab "dhaqankii nebiga" ([[Sunna|sunnada]])"</ref><ref>"[[Naxariis iyo Nabadgelyo Korkiisa Ha Ahaato]] [[File:PBUH.svg|18px]] (ﻋﻠﻴﻪﺍﻟﺴﻼﻡ, "ʿalayhi as-salām")"</ref>
= Taariikhda Nebiga =
[[File:Muhammad_Salat.svg|thumb|Qoraalka magaca [[Nebi Muxamed]] farta [[carabi|Thuluth]].]]
Wuxuu Nabi Muxamad saameyn weyn ku yeeshay taariikhda iyo dunida oo dhan afkaartiisa iyo noloshiisa ayaana wax badan laga qoray
Markey taariikhdu ahayd [[sanad|sanadkii 570kii]] [[C.D]] ayaa Nebigu ku dhashay magaalada [[Makkah]] ee deegaanka [[Xijaas]] ee dhulka [[Carabi]]ya.
Nebi Muxamed wuxuu ka dhashay [[beel|beesha]] reer [[Haashim]] ee ka tirsan qabiilka [[Quraysh]].
Waalidkii waxay dhinteen asaga oo aad u yar, waxaana soo koriyay [[awoow]]gii oo wakhti yar ka dib dhintey. Markaasi masuuliyada nebiga waxaa la wareegay [[adeer]]kiis [[Abu Daalib]] oo gurigiisa uu ku soo barbaaray Muxamed.
== Abtiriskiisa ==
Muxammed Bin Cabdullaahi Bin Cabdimudalib (Shaybah) Bin Haashim (Camar) Bin Cabdi Manaaf (Muqiira) Bin Qusayi (sayd) Bin Kilaab Bin Murra Bin Kacab Bin Lu'ey Bin Ghaalib Bin Fihir Bin Maalik Bin Nadar (Qays) Bin Kinaana Bin Khuzeyma Bin Mudrika Bin Ilyaas Bin Mudar Bin Nizaar Bin Macad Bin Cadnaan.
== Dhalashaddii & Barbaarintii rasuulka ==
[[File:Tribes_english.png|thumb|Deegaanada [[Carabi]]ya iyo sidii [[beel|qabiiladu]] u kala degi jireen wakhtigii [[Nebi Muxamed]] noolaa.]]
Waxa uu Rasuulka {{SCW}} dhashay sanadkii [[Maroodi]]ga (Caamul-fiil), [[maalin]] [[Isniin]] ah oo bisha [[Rabic al-awwal|Rabiicul-Awal]] ahayd laba iyo toban, 53 sano hijrada ka hor. Markuu dhashay waxay hooyadiis u cid dirtay awaawgiis [[Cabdi mudalib|Cabdi Muddalib]] oo ay ugu bishaareyneysey dhalashada Nabiga {{SCW}}, Cabdimudhalib waa uu bishaareystey wuxuuna tegey [[Kacbada]] oo uu [[Alle]] ku baryey wuuna ku shukriyey.
Rasuulka {{SCW}} wuxuu u dooray magaca Maxammed oo ahaa magaca aan carabtu la bixi jirin, wuxuu guday maalinkii toddobaad. Waxaa kale oo la yiraahdaa wuxuu dhashay asaga oo gudan.
Waxaa [[Rasuul]]ka {{SCW}} nuujisey dhowr maalmood Suweyda oo ahayd jaariyaddii Abii-lahab markaas ka horna adeerkiis Xamsa nuujisey hase yeeshee intii badnayd waxaa Rasuulka {{SCW}} nuujisey Xaliima binti abi-du'ayd (Xaliimatul sacdiay) oo uu qabay Xaarith binu Cabdul-Cuzza oo kunyadiisa la odhan jirey Abi-kabsha, kunyadaas oo mararka qaarkood ay [[Quraysh]]i Rasuulka ku magacaabi jireen ayna dhihi jireen ina Abi-Kabshah. Habka ay ku nuujisey Xaliimo, waxaa jirtey caado ay carabtu lahaayeeen oo ahayd iney dumarku ka imaan jireen baadiyaha oo ay soo aadi jireen magaalooyinka si ay uga qaataan carruur ay nuujiyaan oo ay ujro (xoolo ama lacag) ku helaan, Xaliimo waxay tidhi: "Annagoo dumar badan ah ayaa magaalada [[Makkah|Makka]] soo aadnay si aan carruur uga qaadanno, markaasaa loo bandhigay dumarkii oo dhan iney qaadaan wiilkan agoonka ah hase yeeshee dhammaantood wey diideen waxayna dheheen: "Maxaa ku samayneynaa inanka agoonka ah".
= Muuqaalka Nebiga =
{{Islaam}}
[[Asxaabi]]ga weyn ee nebiga [[ilmo adeer|ina adeerka]] la ah [[Cali|Cali binu Abii Daalib]] wuxuu muuqaalka [[Nebi Muxamed]] ku sifeeyay sida tan:
:“Muxamed wuxuu ahaa nin dhexdhexaad ah, aan dheerayn mar ahaantaana gaabneyn, ma ahayn mid buuran mana ahayn qof dhuuban. Wuxuu lahaa weji cad oo wareegsan, indho balaadhan, waaweyn oo madoow ah, iyo xiribyo dhaadheer. Marka uu soconayo wuxuu u socon jirey sidii tartiib ah oo aad u degan. Calaamad Nebinimo ayuu ku lahaa labada garab dhexdooda.
:Wejigiisu wuxuu u iftiimi jirey sida dayaxa oo kale. Wuxuu ahaa mid ka dheer dhexdhexaadka, mar ahaantaana ka gaaban dherer xoog ah. Wuxuu lahaa timo jilicsan, wareegsan oo qaro weyn leh. Dhumucda tintiisu way kala soocnayd, waxayna gaadhayeen dhegaha hoostooda. Midabka jidhkiisu wuxuu ahaa "Azhar" (midab iftiimaya oo cadaan xiga). Sujuuda wejiga Nebi Muxamed waxay ahayd mid fidsan oo balaadhan, xiribyaha ka sareeya indhahana waxay ahaayeen kuwo qaro leh laakiin aan is-qabsanaynin oo farqi u dhexeeyo. Labada xirib dhexdooda waxaa ku yaalay hilib buuran oo soo ururi jiray markuu xanaaqo. Samayska sankiisu wuxuu ahaa mid dheer oo soo xoodan (si u dhow half goobada ukunta oo kale), sidoo kale gadhkiisu wuxuu ahaa mid dhumuc weyn leh oo is-heysta, dhabanadiisuna waxay ahaayeen kuwo sabiil ah oo qaab fiican u sameeysan. Afka nebigu wuxuu ahaa mid awood badan leh, ilkuhuna waxay ahaayeen kuwo siman oo fantax leh.
:Nebi Muxamed wuxuu timo badan ku lahaa laabta ama xabadka, qoortiisuna waxay ahayd mid dheer oo awood badan leh. Intaasi waxaa dheer, nebigu wuxuu lahaa garbo fidsan oo awood leh, xabad soo taagan iyo xoogaa yar oo calool ah.”
Astaanta "Calaamada Nebinimo" ee nabigu ku lahaa labada garab dhexdooda waxaa lagu sheegaa ineey ahayd astaan wareegsan oo le'eg xajmiga ukunta shimbiraha.
[[Asxaabi]]yada Umm Ma'bad oo [[Nebi Muxamed]] la kulantey markuu u hijroonayay magaalada [[Mediina]] waxay ku sheegtay muuqaalka nebigay sida tan:
:“Waxaan arkey nin nadiif iyo saafi ah, wejigiisu aad u qurux badan yahay oo leh astaamo aad u wanaagsan. Ma aanu lahayn jidh weyd ah, mana lahayn madax yar iyo qoor dhuuban. Laakiin wuxuu lahaa indho waawayn oo madoow iyo xiribyo dhumuc leh. Codkiisu wuxuu ahaa mid xabeeb leh, qoortiisuna waxay ahayd mid dheer. Sidoo kale, wuxuu lahaa gadh dhumuc iyo haybad leh.
:Markuu aamusan yahay wuxuu ahaa sidii xabaal oo kale (yacnii bilaa shanqadh), markuu hadlona guul ayaa ka muuqatey. Wuxuu ka mid ahaa raga kan ugu wanaagsan ee ugu quruxda badan. Codkiisu wuxuu ahaa mid awood leh, ishana marnaba kumaanad heyn karaynin markuu ku soo fiiriyo.”
= Nolosha Nebiga =
== Noloshii Magaalada Makka ==
{| class="wikitable" style="float: right; clear: right; margin-left: 2em;"
|+ Dhacdooyinkii Nebiga intuu Makka Joogay
!rowspan="1"|Dhacdo
!rowspan="1"|Wakhti
|-
|Dhimashaddii<br />aabihii<br />Cabdulaahi
|style="text-align: right;"|569 C.D
|-
|Dhalashaddii<br />Nebi Muxamed
|style="text-align: right;"|570
|-
|Dhimashaddii<br />hooyadii<br />Aamina
|style="text-align: right;"|576
|-
|Dhimashaddii<br />awoowgii<br />Cabdi Mudalib
|style="text-align: right;"|578
|-
|Safarkii ugu<br />horeeyay ee<br />[[Suuriya]]
|style="text-align: right;"|583
|-
|Guurkii xaaska<br />kowaad<br />[[Khaddiijo]]
|style="text-align: right;"|595
|-
|Dhalashaddii<br />ilmaha ugu<br />horeeyay<br />[[Saynab bint Muxamed|Saynab]]
|style="text-align: right;"|595
|-
|Dhalashaddii<br />ilmaha labaad<br />[[Ruqiya bint Muxamed|Ruqiya]], ooy<br />ku xigeen<br />[[Umm Kaltuum bint Muxamed|Umm Kaltuum]]<br />& [[Fatima bint Muxamed|Fatima Sahra]]
|style="text-align: right;"|597
|-
|Waxyigii ugu<br />horeeyay ee<br />[[Quraan]]ka<br />asagoo jooga<br />[[Buurta Xira]]
|style="text-align: right;"|610
|-
|Wacyiga iyo<br />fidinta diinta<br />[[Islaam]]ka<br />markii ugu<br />horeeysay
|style="text-align: right;"|613
|-
|Korodhka<br />dadka<br />[[Muslim]]iinta
|style="text-align: right;"|614
|-
|Hijradii ugu<br />horeeysay ee<br />Dhulka<br />Xabashida
|style="text-align: right;"|615
|-
|Bilowgii<br />go'doominta<br />reer<br />[[Haashim|banu Haashim]]
|style="text-align: right;"|616
|-
|Sanadkii<br />Murugada:<br />waxa dhintey<br />[[Khaddiijo]] iyo<br />adeerkii<br />[[Abu Daalib]]
|style="text-align: right;"|619
|-
|Dhamaadkii<br />go'doomintii reer<br />[[Haashim|banu Haashim]]
|style="text-align: right;"|619
|-
|[[Isra iyo Micraaj]]:<br />dheelmintii<br />[[cir|samada]]
|style="text-align: right;"|620
|-
|Wakhtigii [[Hijra]]da:<br />u qixitaankii<br />[[Medina]]
|style="text-align: right;"|622
|-
|[[Dagaalkii Bader]]
|style="text-align: right;"|624
|-
|[[Dagaalkii Uxud]]
|style="text-align: right;"|625
|-
|[[Dagaalkii Dhufeysyada|Dagaalkii]]<br />[[Dagaalkii Dhufeysyada|Dhufeysyada]]
|style="text-align: right;"|627
|-
|Heshiiskii<br />Xudaybiya ee<br />u dhexeeyay<br />nebiga iyo<br />reer Makka
|style="text-align: right;"|628
|-
|Qabsashaddii<br />magaalada<br />[[Makka]]
|style="text-align: right;"|629
|-
|Dhimashaddii<br />Nebiga
|style="text-align: right;"|632
|}
[[Nebi Muxamed]]{{SCW}} wuxuu ku dhashay magaalada [[Makka]] ee gobolka [[Xijaas]] deegaanada [[Carabi]]ya, wuxuuna magaaladaasi ku noolaa 52kii sano ee ugu horeeysay noloshiisa (570kii ilaa 622 kalandarka Miilaadiga). Wakhtigaasi guud ahaan waxaa loo kala saaraa labo qeeybood oo kala ah [[Nebi|nebinimada iyo risaalada]] ka hor iyo ka dib.
=== Risaalada Ka Hor ===
::Fiiri [[Mowliidka Nebiga]] iyo [[Abtirsiinta Nebi Muxamed]]
Nebi Muxamed wuxuu ku dhashay magaalada Makka sanadkii 570ka<ref name="abraha"/> taasi oo [[Mowliidka Nebiga]] la aaminsan yahay ineey tahay bisha [[bil|Rabii cal-awwal]].<ref>{{cite book |title=The Oxford Dictionary of Islam |last=Esposito |first=John L. (ed.) |coauthors= |year=2003 |isbn=978-0195125580 |page=198 |pages= |url=http://books.google.com/?id=E324pQEEQQcC&pg=PA198&dq=muhammad+birthday+Rabi%27+al-awwal#v=onepage&q=muhammad%20birthday%20Rabi%27%20al-awwal&f=false |accessdate=19 June 2012}}</ref> Nebigu wuxuu ka dhashay qabiilka reer [[Haashim|banu Haashim]] kuwaasi oo ka mid ahaa [[beel]]-weynta [[Quraysh]] ee daga magaalada [[Makkah]].<ref name="EoI-Muhammad"/><ref>See also {{cite quran|43|31|s=ns}} cited in EoI; Muhammad</ref>Muxamed aabihii, [[Cabdillahi ibn Cabdi al Mudalib]], wuxuu dhintey asagoo [[6|6 bilood]] ku jira caloosha hooyadiis.<ref name="Meri2004">{{citation |last=Meri |first=Josef W. |authorlink=Josef W. Meri |title=Medieval Islamic civilization |url=http://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC |accessdate=3 January 2013 |volume=1 |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96690-0 |page=525}}</ref> Sida dhaqanka carabtu ahaa wakhtigaasi, Muxamed markuu dhashay waxaa loo diray baadiyaha si uu u soo barto dhaqanka uguna soo barbaaro nolosha saxda ah ee dunida. Si kastaba ha ahaatee, markuu 6 jir ahaa nebigu waxaa geeriyootay hooyadii [[Amina bint Wahb]].<ref>Taariikh, "[http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/halima-bint-abi-dhuayb-SIM_2648 Halimah bint Abi Dhuayb]", ''[[Encyclopaedia of Islam]]''.</ref> Wakhtigani oo nebigu uu noqday agoon buuxa waxaa la wareegay masuuliyadiisa [[awoowe|awoowgiis]] [[Cabdi Mudalib]] oo ahaa suldaanka iyo hogaamiyaha qabiilka [[Haashim|Banu Haashim]] kaasi oo uu la noolaa labo sano ka dibna dhintey.
Nebi Muxamed markuu sideed jirka ahaa wuxuu u wareegay inuu la noolaado qoyska adeerkii [[Abu Daalib]] oo wakhtigaasi la wareegay maamulka iyo hogaanka beesha banu Haashim.
Intii uu wali yaraa ayaa nebigu wuxuu adeerkii u raacay safar ganacsi oo u ku tagayay dhulka Shaam (maanta loo yaqaano [[Suuriya]]), halkaasi oo uu kula soo kulmey dad heeysta diinta [[Masiixiyad]]a isla markaana ku soo waayo arkey.
Markii uu Muxamed [[qaangaadh]]ka noqdey wuxuu ku biiray kooxaha safarleeyda ee u shaqaysa ganacsatada alaabaha u kala qaada dhulka Carabiya. Mudo gaaban markuu ku dhexjiray shaqadaasi wuxuu ku caan noqday magaca '''Al-Amiin''' (ﺍﻻﻣﻴﻦ) oo ah qofkii lagu ''Kalsoonaa'' taasi oo siisay sharaf iyo qadarin aad u balaadhan dadka dhexdiisa. Midani waxay keentay in [[sanad|sanadkii 595 C.D]] ay [[Khaddiijo]] oo ahayd carmali (garoob) 40 jir ah, u soo bandhigto guur midaasi oo nebigu ka aqbalay.<ref name="IntroQuran182" /><ref>Watt, ''Amina'', [[Encyclopaedia of Islam]]</ref>
Si kastaba ha ahaatee, sanadkii 605 [[Nebi Muxamed]] wuxuu ka qeyb qaatay dib-u-habayntii '''Dhagaxa Madoow''' ee [[Kacbada]] kaasi oo muran weyni ka dhex taagnaa sidii loo dhigi lahaa iyo cida meel dhigi lahayd. Hogaamiyayaasha beesha [[Quraysh]] waxay isku afgaran waayeen cidii dhagaxa qaadi lahayd ee meesha saxda ah dhigi lahayd taasi oo qof kasta rabay inuu asago qaato sharftaasi.<Ref>"Hogaamiyayaasha beesha [[Quraysh]] waxay isku afgaran waayeen cidii dhagaxa qaadi lahayd"</ref> Muran dheer ka dib, waxay isku waafaqeen in qofka ugu horeeya ee ku soo baxa ay ku aaminaan talada iyo go'aaminta arinkaasi. Nebi Muxamed oo wakhtigaasi 35 jir ahaa ayaa noqday qofkii ugu horeeyay ee ku soo baxa midaasi oo farxad gelisay dhamaantood. Markii loo waramay wuxuu nebigu ku go'aamiyay in “maro wayn la keeno, Dhagaxa Madoow la dhex dhigo dhowr qof oo matalaya qabiiladana ay dhinacyada qabtaan. Sidaasi lagu saaro meesha. Markeey dul yimaadeen meeshii la saari lahaa asaga ayaa ka qaaday marada dusheeda oo dul dhigay meeshii loogu talo galay Dhagaxa Madoow.”
Arintani waxay noqotey mid taariikhi ah ooy ku wada qanceen dhamaan reer Quraysheed.
=== Wakhtigii Waxyiga & Nebinimada ===
Nebi Muxamed intii uu qaangaadhay wuxuu ahaa mid cibaadeeysta oo [[Ilaahay]] barya xataa wakhtigii loo soo waxyooday ka hor. Wuxuu ku cibaadaysan jiray [[Buurta Xira]] ee u dhowayd magaalada Makka. Si kastaba ha ahaatee, markey taariikhdu ahayd sanadkii 610 ayaa asagoo nebigu ku cibaadeysanaya buurta Xira waxaa u yimid [[malag]] [[Jibriil]] kaasi oo ku amrey inuu akhriyo [[aayad]]o ka mid ah [[Quraan]]ka. Si la mid ah dadka oo dhan, arintani way khalkhal gelisay nebiga wuxuuna gurigiisii ku noqday asagoo cabsanaya oo ku qeeylyaya "I duuduub, I duuduub".
Sadexdii sano ee ku xigtay habeenkaasi uu la kulmay malaga, wax waxyi ah ma arag nebigu, laakiin ma joojinin tukashada [[salaad]]a iyo cibaadeysiga.
Sanadku markuu ahaa 613 C.D ayaa mar kale [[malag]] [[Jibriil]] ku soo laabtey nebiga; wakhtigani waxaa loo waday waxyi dhamaystiran waxaana lagu amrey in uu dadka wacdiyo, u sheego cibaadada [[Alle]] iyo ka tagida xumaanta ay ku dhexjiraan.<Ref>"[[malag]] [[Jibriil]]"</ref>
</div>
Sideey doontaba ha ahaatee, Nebi Muxamed wuxuu bilaabay inuu dadka reer Makka wacdiyo una sheego in '''“Ilaah jirin ilaa Allah mooyee, Muxamedna yahay nebigii iyo rasuulkiisa”''', in salaada la tukado, ineey ka tagaan xumaanta, ineey sameeyaan ooy fidiyaan wanaaga iyo ay [[xisaab]] sugayso dadka markey [[aakhiro]] tagaan.
Qofkii ugu horeeysay ee aaminta mar ahaantaana rumeysa wacdiga iyo waxsheega nebiga waxay ahayd xaaskiisa [[Khaddiijo]], waxaa ku xigay oo asna rumeeyay [[ilmo adeer|ina adeerkiis]] [[Cali|Cali bin Abi Daalib]] oo wakhtigaasi 10 jir ahaa. Qofka sadexaad ee raga ugu horeeyay wuxuu noqday [[asxaabi]]ga wayn ee ka midka ah [[Khaliif|khulafo Ar-Raashidiinta]] oo ahaa [[Abu Baker|Abu Baker al Sadiiq]].<Ref>"[[asxaabi]]ga wayn ee ka midka ah [[Khaliif|khulafo Ar-Raashidiinta]] oo ahaa [[Abu Baker|Abu Baker al Sadiiq]]"</ref>
Wacdiga, waxsheega iyo ka reebida caabuditaanka [[sanab]]yada waxay noqotey mid cadho gelisa dadka reer [[Quraysh]]eed ee deganaa magaalada [[Makkah]] iyo agagaarkeeda. In badani way ku gacan-seydheen wacdigaasi, kuwo kale way ka cadhoodeen, halka qaar kale dagaal ula soo ambo baxeen nebiga. Midaasi marnaba ma niyad jebinin Nebi Muxamed oo asagu sii badiyay waxsheegida iyo ku akhrinta hadalka Alle dadkaasi.
Wakhti ka dib, asxaabta iyo dadka rumeeyay hadalka nebigu way sii kordhayeen in kastoo ay u badnaayeen dad fuqaro ah, kuwo bulshada ugu hooseeya iyo qaar badan oo [[adoon|adoomo]] ah.<Ref>"kuwo bulshada ugu hooseeya iyo qaar badan oo [[adoon|adoomo]]"</ref>
= Qoyska Nebi Muxamed =
Faahfaahin dheeraad ah fiiri [[Xaasaska Nebi Muxamed]] iyo [[Caruurta Nebi Muxamed]].
{| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #8888aa; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 95%; margin: 0 15px 0 15px;"
| style="background: #ccf; text-align: center;" | '''[[Xaasaska Nebi Muxamed]]'''
|-
| style="background: #c0c0c0; text-align: center;" |[[File:Muhammadwives.svg|150px]]
|-
|style="border-bottom: 1px solid #ccc; text-align: center;" |[[Khaddiija bint Khuwaylid]]
[[Sowda bint Zamca]]
[[Ca'isha bint Abi Bakr]]
[[Xafsa bint Cumar]]
[[Saynab bint Khuzayma]]
[[Hinda bint Abi Umayya]]
[[Saynab bint Jahsh]]
[[Juwayriyya bint al-Xarith]]
[[Safiyya bint Huyayy]]
[[Ramla bint Abi Sufyan]]
[[Maymuna bint al-Harith]]
[[Maryama al-Qibtiyya]]
[[Rayhana bint Zayd]]
|}
[[Xaasaska Nebi Muxamed]] waxay ahaayeen sadex-iyo-toban (13) kuwaasi oo uu guursaday wakhtiyo kala duwan. Dadka [[muslim]]iinta ahi waxay u yaqaanaan [[dumar]]kaasi ineey yihiin “'''Hooyooyinka Rumeeyayaasha'''” "Umaatul al-Mu'miniin". Waxayna dadka aaminsan ee rumeeysan [[diin]]ta [[Islaam]]ka ka mudan yihiin sharaf, qadarin iyo heybad; sababtoo ah [[Ilaahay]] (koreeye) ayaa [[Quraan]]ka ku xusan [[xaas]]aska nebiga.
Markuu ka hadlayay [[oori]]yada [[Nebi Muxamed]] [[Rabbi]] (casa wa jala) wuxuu yidhi:
:“'''Nebigu wuxuu dadka rumeeyay Alle uga dhow yahay naftooda, xaasaskiisuna waxay u yihiin (waa kuwa Alle rumeeyay ee) hooyooyin oo kale.'''”<ref>
"[[Quraan]] [[suurad]] [[Al Axsaab]] [[Aayad|aayada]] [[6|6aad]] [http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/033-qmt.php#033.006 33:6] {{Wayback|url=http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/033-qmt.php#033.006|date=20140606204827}}"
</ref>
::[[Quraan]] [[suurad]] [[Al Axsaab]] [[aayad]]a [[6]]aad [http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/033-qmt.php#033.006 33:6] {{Wayback|url=http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/033-qmt.php#033.006 |date=20140606204827 }}
== Guurkii Nebiga ==
[[Qoys]]ka iyo reerka [[Nebi Muxamed]] waxaa la kala raaciyaa kala qeybinta [[taariikh]]da [[Islaam]]ka oo ah:
* [[Hijrada Ka Hor]]: wakhtigani waa ka soo biloow dhalashaddii [[Nebi Muxamed]] [[sanad|sanadkii 570]] [[C.D]] ilaa [[wakhti|sanadkii 622]] ee uu magaalada [[Madiina]] u guurey. Wakhtigan Hijrada Ka Hor nebigu wuxuu ku noolaa magaalada [[Makka]]. Iyo
* [[Hijrada Ka Dib]]: oo ah wakhtigii nebiga iyo asxaabtu u soo kicitimeen isla markaana u soo guureen magaalada [[Medina]], wakhtigaasi oo ka soo bilaabmaya [[wakhti|sanadkii 622]] C.D ilaa laga soo gaadho goortii nebigu geeriyooday ee [[sanad|sanadkii 632]].
Si kastaba ha ahaatee, nebigu markuu ahaa 25 sano jir ayaa wuxuu guursadey [[Khaddiijo|Khaddiija bint Khuwaylid]] oo ahayd mulkiilaha shaqo [[ganacsi]] oo nebigu wakhtigaasi ka shaqeeynaayay. Sababtoo ah wuxuu ahaa arooskii ugu horeeyay iyo Khaddiija oo ahayd qof aad u wanaagsan, [[Nebi Muxamed]] wuxuu guurkani ka helay farxad iyo damaashaad iyo raynrayn ilaa laga soo gaadho geeridii [[Khaddiijo]] 25 sano ka dib markeey ahayd [[oori]]da nebiga.
Si kastaba ha ahaatee, Khaddiija waxay nebigu u dhashay [[wiil|labo wiil]] iyo [[gabadh|afar gabdhood]] kuwaasi oo kala ah: [[Qaasim bin Muxamed|Qaasim]] iyo [[Cabdulaahi Muxamed|Cabdulaahi]] (labadooduba waxay dhinteen ayagoo aad u yar); gabdhaha oo kala ah [[Saynab bint Muxamed|Saynab]], [[Ruqiya bint Muxamed|Ruqiya]], [[Umm Kaltuum bint Muxamed|Umm Kaltuum]] iyo [[Fatima bint Muxamed|Faatima]].<Ref>"[[Qaasim bin Muxamed|Qaasim]] iyo [[Cabdulaahi Muxamed|Cabdulaahi]], [[Saynab bint Muxamed|Saynab]], [[Ruqiya bint Muxamed|Ruqiya]], [[Umm Kaltuum bint Muxamed|Umm Kaltuum]] iyo [[Fatima bint Muxamed|Faatima]]"</ref>
Isku soo wada duuboo, Nebi Muxamed ma guursanin xaas kale markii ay Khaddiijo ka dhimatey ilaa uu ka imanayay magaalada [[Medina]] halkaasi oo uu markii ugu horeeysay ku guursadey [[Sowda bint Zamca]] oo dhibaato badan la kulantey markeey soo [[muslim]]tey. Markuu nebigu guursanayay Sowda waxay ahayd qof reer horey u soo martey oo 55 jir ah. Wakhti yar ka dib, nebigu wuxuu mehersaday gabadh yar oo 9 jir ah oo uu dhalay saaxiibkii iyo la taliyiisa kowaad waa asxaabi [[Abu Baker]], gabadhaasi yar waa ee nebigu guursaday waa [[Ca'isha bint Abi Bakr]]. Caa'isha uma dhalin wax [[caruur]] ah nebiga, markuu nebigu ka dhintey iyada da'deedu waxay ahayd 17 sano jir. Intaasi waxaa dheer, Ca'isha waxay nebiga kala hadhay [[aqoon]] iyo [[cilmi]] aad u badan, waxaana la sheegaa in Caaisha warisey in ka badan 2,000 oo [[Xadiis]].
[[File:Location_of_grave_of_Fatema_and_others_at_J.Baqi,Medina.JPG|thumb|Maab muujinaya xabaalaha qaar ka mid ah Xaasaska iyo gabdhaha uu dhalay Rasuulka.]]
Dagaaladii u dhexeeyay nebiga iyo ciidankiisa iyo kufaartii reer [[Quraysh]]eed ee ka soo duulayay magaalada [[Makka]] waxaa ku dhintay [[asxaabi|asxaab]] badan kuwaasi oo dumar badan ka dhigay carmali (bilaa [[saay]]). Asagoo u hiilinaya dumarkaasi ayaa nebigu wuxuu dumaalay [[Xafsa bint Cumar]], [[Saynab bint Khuzayma]], [[Hinda bint Abi Umayya]], [[Saynab bint Jahsh]] iyo [[Juwayriyya bint al-Xarith]].<ref>"[[Xafsa bint Cumar]], [[Saynab bint Khuzayma]], [[Hinda bint Abi Umayya]], [[Saynab bint Jahsh]] iyo [[Juwayriyya bint al-Xarith]]"</ref>
Goortii uu dhamaaday [[Dagaalkii Khaybar]] waxaa asxaabtu soo qabsatey [[adoon|adoomo]] badan, kuwaasi waxaa ka mid ahaa [[Safiyya bint Huyayy]] oo ka dhalatey [[qoys]] [[Yuhuud]] ah oo dhaqaale fiican heeysta. Markuu nebigu arkey Safiya wuu xoreeyay wuxuuna u soo bandhigay inuu guursado ayadna wey aqbashay, sidaasi ayayna ku noqotey mid ka mid ah xaasaska rasuulka.
Wakhtigii nebigu uu la galay heshiis nabadeed xoogagii reer Quraysheed, waxaa dhacday in [[Abu Sufyaan]] uu Nebi Muxamed siiyay gabadhiisa [[Ramla bint Abi Sufyan]], taasi oo nebigu aqbalay, wakhti yar ka dibna uu guursadey.
Wakhtigii lagu gudo jirey heshiiskii Xudaybiyah ayaa rasuulku wuxuu u soo ambo baxay magaalada Makka si uu u soo siyaarto [[Kacbada]] halkaasi oo uu kula kulmey [[Maymuna bint al-Harith]] oo nebiga ka codsatey inuu guursado taasi oo uu ka aqbelay.
[[Maryama al-Qibtiyya]] waxay ahayd adoon laga soo diray wadanka [[Masar]] hadiyad ahaan ku soo gaadhay nebiga. Wuu xoreeyay ka dibna wuu guursadey, waxayna u dhashay wiil [[Ibraahim bin Muxamed|Ibraahim]]<Ref>"[[Maryama al-Qibtiyya]] waxay ahayd adoon laga soo diray wadanka [[Masar]]"</ref>
== Qoyska Nebiga Scw ==
=== Xaasaskiisa ===
[[File:Muhammadwives.svg|thumb|Ummatul Mu'miniin, hooyooyinka Mu'miniinta.]]
'''[[Khadiijo]]''' waxey ku dhalatey magaalada [[Makka]], [[Xijaas]]<ref>"[[ingiriis]]: Khadija; [[carabi]]: ﺧﺪﻳﺠﺔ ﺑﻨﺖ ﺧﻮﻳﻠﺪ, "Khaddiija bintu Khuwaylid"; lagu naaneysi jirey: Khadīja al-Kubra "Khadija weynayd""</ref><ref>"[[Makka]], [[Xijaas]], dhulka [[Carabi]]ya"</ref> ee dhulka [[Carabi]]ya markey taariikhdu ahayd [[sanad|sanadkii 555]] [[C.D]], kuna dhimatay magaalada Makka [[wakhti|sanadkii 620]] [[C.D]] waa [[oori]]dii kowaad ee [[Nebi Muxamed]] {{SCW}} (n.n.k.h) qoftaasi oo ahayd [[ganacsi|ganacsato]]<ref>"[[sanad|sanadkii 555]] [[C.D]], [[wakhti|sanadkii 620]] [[C.D]] waa [[oori]]dii kowaad ee [[Nebi Muxamed]]"</ref> si fiican looga yaqaano magaalada [[Makka]] ee deegaanka [[Xijaas]].<ref>"magaalada [[Makka]] ee deegaanka [[Xijaas]]"</ref>
Khaddiijo waxay ahayd qofkii ugu horeeyay ee rumeeysa [[Nebi]]ga{{SCW}} markii uu waxyiga [[diin]]ta [[Islaam]]ku ku soo degay.
[[Dad]]ka [[muslim]]iinta ahi waxay u yaqaanaan Khaddiija ineey tahay “'''Hooyada Islaamka'''”.<ref>"qofkii ugu horeeyay ee rumeeysa [[Nebi]]ga markii uu waxyiga [[diin]]ta [[Islaam]]"</ref><ref>"[[Dad]]ka [[muslim]]iinta ahi waxay u yaqaanaan Khaddiija ineey tahay “'''Hooyada Islaamka'''”"</ref>
=== Caaisha ===
'''[[Caisha]]''', '''Caasha''', '''Caisha''', '''Caayisha''' ([[ingiriis]]: Aisha, '''‘Ā’ishah bint Abī Bakr''', "Caaisha"; [[carabi]]: ﻋﺎﺋﺸﺔ, Ayesha, Caayisha, A'isha, Ca'isha, Aishat, Caisha, Aishah, Caishah, ama
Aisha, Caisha) loo yaqaano hooyada Mu'miniinta [ﺃﻡ ﺍﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ] waa mid ka mid ah [[xaas]]askii [[Nebi Muxamed]] (n.n.k,h). Ca'isha waxaa dhalay nebiga saaxiibkiis iyo asxaabi [[Khaliif|Khaliif ar-Raashid]] [[Abu Baker]] al-sadiiq.
Nebi Muxamed wuxuu guursaday Ca'isha ayadoo [[9|9 sano jir]] wuxuuna ka dhintey ayadoo [[17|17 sano jir]] ah.
Wax [[ilmo]] ah uma dhalin nabiga, laakiin waxay kala hadhay xadiisyo iyo [[cilmi]] [[diin]]ta [[Islaam]]ka oo badan.
=== Xafsa binti Cumar ===
'''[[Xafsa bint Cumar]]''' waa [[gabadh]] uu dhalay [[asxaabi]]ga weyn ee mid ka mid ah [[Khaliif|Khulafo Ar-Raashidiinta]] [[Cumar (saxaaba)|Cumar bin Khadaab]], taasi oo carmali (garoob) ku noqotey [[Dagaalkii Beder]] markii ninkeeda Khunais ibn Hudhaifa lagu diley dagaalka dhexdiisa. Markey [[taariikh]]du ahayd sanadkii 3aad ee hijrada ayaa [[Nebi Muxamed]] dumaalay (guursadey) si uu uga baabi'iyo dhibaatada iyo murugada ka soo gaadhay dagaalkaasi.
'''*[[Saynab bint Khuzayma|Saynaba binti Khuzayma]]'''"Umm al-Masakin", macnaha: "Hooyadii Masaakiinta") ku dhalatey magaalada [[Makka]] [[sanad|sanadkii 595]] [[C.D]], waa [[oori|ooridii 5aad]]<Ref>"[[ingiriis]]: Zeinab bint Khuzayma; [[carabi]]: ﺯﻳﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﺧﺰﻳﻤﺔ, "Umm al-Masakin", macnaha: "Hooyadii Masaakiinta""</ref> [[Nebi Muxamed]] (c.s.w.s), taasi oo carmali (garoob) ku noqotey [[Dagaalkii Beder]] markii ninkeeda Khunais ibn Hudhaifa lagu diley dagaalka dhexdiisa.<Ref>"[[Nebi Muxamed]] (c.s.w.s), taasi oo carmali (garoob) ku noqotey [[Dagaalkii Beder]]"</ref> Markey [[taariikh]]du ahayd sanadkii 3aad ee hijrada ayaa [[Nebi Muxamed]] dumaalay (guursadey) si uu uga baabi'iyo dhibaatada iyo murugada ka soo gaadhay dagaalkaasi.<Ref>"[[taariikh]]du ahayd sanadkii 3aad ee hijrada ayaa [[Nebi Muxamed]]"</ref>
<nowiki>*</nowiki>'''[[Saynab bint Jahshi|Saynaba binti Jaxshi]]''' lku dhalatey magaalada [[Makka]] [[sanad|sanadkii 590]] C.D isla markaana dhimatey sanadkii 641 [[C.D]], waxay ahayd qof dumar [[nebi]]ga [[ilmo adeer|ina adeer]] la ah, markii dambana uu guursadey.<Ref>"[[ingiriis]]: Zaynab bint Jahsh; [[carabi]]: ﻳﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﺟﺤﺶ, "Saynab bint Jaxshi""</ref>
'''*[[Ramla bint Abi Sufyan|Ramla binti Abii Sufyaan]]:''' sidoo kale loo yaqaano: ﺃﻡ ﺣﺒﻴﺒﺔ, "Umm Xabiiba", macnaha: "Hooyadii Xabiiba") ku dhalatey magaalada [[Makka]] [[sanad|sanadkii 594]] C.D isla markaana dhimatey sanadkii 666 [[C.D]], waxay ahayd qof dumar [[nebi]]ga [[qaraabo]] la ah, markii dambana uu guursadey.<Ref>"[[ingiriis]]: Ramla bint Abi Sufyan; [[carabi]]: ﺭﻣﻠﺔ ﺑﻨﺖ ﺃﺑﻲ ﺳﻔﻴﺎﻥ, "Ramla Bint Abi Sufyaan", sidoo kale loo yaqaano: ﺃﻡ ﺣﺒﻴﺒﺔ, "Umm Xabiiba", macnaha: "Hooyadii Xabiiba""</ref>
Ramla waxaa dhalay oo [[aabe]] u ah hogaamiyihii reer [[Quraysh]] markii dambena ku soo biiray [[diin]]ta [[Islaam]]ka ee [[asxaabi]] [[Abu Sufyaan]].
=== Maariya Al-Qibdiyya ===
'''[[Maryama al-Qibtiyya|Maariya Al-Qibdiyya]]''' "Maariya Al-Qabdiya") ku dhalatey deegaano ka mid ah wadanka [[Masar]] [[sanad|sanadkii 592]] C.D isla markaana dhimatey sanadkii 637 [[C.D]], waxay ahayd qof dumar adoon ah oo ka soo jeeda wadanka [[Masar]], taasi oo ah [[oori|ooridii 10aad]] ee [[Nebi Muxamed]]<Ref>"[[ingiriis]]: Maria al-Qibtiyya; [[carabi]]: ﻣﺎﺭﻳﺔ ﺍﻟﻘﺒﻄﻴﺔ, "Maariya Al-Qabdiya""</ref>. Maryama ama Maariya waxaa loo soo diray nebiga hadiyad ahaan, markee soo gaadhay magaalada Madiina ee xarunta u ahayd dowladii [[Islaam]]ka ayadoo adoon ah ayaa Mariya waxaa arkey [[Nebi Muxamed]] (c.s.w.s) asaga oo siiyay xoriyadeeda wakhti yar ka dibna guursadey.
=== Reyxaana bint Zayd ===
'''[[Rayhana bint Zayd]]''' ku dhalatey deegaano u dhow magaalada [[Madiina]] [[sanad|sanadkii 587]] [[C.D]], waxay ahayd qof dumar ah oo ka soo jeeda qabiilka [[Yuhuud]], waana [[oori|ooridii 9aad]]<Ref>"[[ingiriis]]: Rayhana bint Zayd, "Rayhāna bint Zayd ibn ʿAmr"; [[carabi]]: ﺭﻳﺤﺎﻧﺔ ﺑﻨﺖ ﺯﻳﺪ ﺑﻦﻋﻤﺮﻭ, "Rayxaana bint Zayd bin Cumar""</ref> ka dib markii laga adkaaday qabiilkeeda ayaa Rayxaana loo soo qabsadey [[adoon]] ahaan, halka raga qabiilkeeda laga dilaayay. Markii ay soo gaadhay magaalada Madiina ee xarunta u ahayd dowladii [[Islaam]]ka ayadoo adoon ah ayaa Rayxaana waxaa arkey [[Nebi Muxamed]] (c.s.w.s) asaga oo siiyay xoriyadeeda wakhti yar ka dibna guursadey.
{|class="wikitable sortable"
|+ Dumarka Rasuulka
!Magaca Xaaska
!Wakhtiga uu Qabay
!Tirada Caruurta
|-
|[[Khaddiija bint Khuwaylid|Khaddiija]]
| 595 ilaa 619 [[C.D]]
|
* [[Qaasim bin Muxamed|Qaasim]]
* [[Cabdulaahi Muxamed|Cabdulaahi]]
* [[Saynab bint Muxamed|Saynab]]
* [[Ruqiya bint Muxamed|Ruqiya]]
* [[Umm Kaltuum bint Muxamed|Umm Kaltuum]]
* [[Fatima bint Muxamed|Faatima]]
|-
| [[Sowda bint Zamca|Sowda]]
| 619 ilaa 632 C.D
| -
|-
| [[Ca'isha bint Abi Bakr|Caisha]]
| 619 ilaa 632 C.D
| -
|-
| [[Xafsa bint Cumar|Xafsa]]
| 624 ilaa 632 C.D
| -
|-
| [[Saynab bint Khuzayma|Saynab]]
| 625 ilaa 627 C.D
| -
|-
| [[Hinda bint Abi Umayya|Hinda]]
| 629 ilaa 632 C.D
| -
|-
| [[Saynab bint Jahsh]]
| 627 ilaa 632 C.D
| -
|-
| [[Juwayriyya bint al-Xarith|Juwayriya]]
| 628 ilaa 632 C.D
| -
|-
| [[Safiyya bint Huyayy|Safiyya]]
| 629 ilaa 632 C.D
| -
|-
| [[Ramla bint Abi Sufyan|Ramla]]
| 628 ilaa 632 C.D
| -
|-
| [[Maymuna bint al-Harith|Maymuna]]
| 630 ilaa 632 C.D
| -
|-
| [[Maryama al-Qibtiyya|Maryama]]
| 630 ilaa 632 C.D
|
* [[Ibraahim bin Muxamed|Ibraahim]]
|-
| [[Rayhana bint Zayd|Rayhana]]
| 629 ilaa 632 C.D
| -
|}
== Caruurta Nebiga ==
Sida ku xusan [[diin]]ta [[Islaam]]ka [[Rasuul]] iyo [[Nebi]] [[Muxamed|Muxamed bin Cabdullaahi bin Cabdul Mudalib]] wuxuu [[Ilaahay]] (koreeye) u ogolaaday in uu guursado intuu doono oo [[dumar]] ah; sidaasi darteed wuxuu guursadey [[Xaasaska Nebi Muxamed|13 xaas]]. Intooda u badani wax ilmo ah uma dhalin nabiga, marka laga reebo [[Khaddiijo]] oo ah [[oori]]dii ugu horeeysay oo u dhashay [[6|6 ilmo]] iyo [[Maryama al-Qibtiyya]] oo dhashay hal wiil.
Isku soo wada duuboo, [[Nebi Muxamed]] wuxuu dhalay [[ilmo|7 caruur]] ah, kuwaasi waxaa [[wiil]]al ka ahaa sadex: [[Qaasim bin Muxamed|Qaasim]], [[Cabdulaahi Muxamed|Cabdullahi]], iyo [[Ibraahim bin Muxamed|Ibraahim]], gabdhuhuna waxay ahaayeen [[gabadh|4 gabdhood]] oo kala ah: [[Saynab bint Muxamed|Saynab]], [[Ruqiya bint Muxamed|Ruqiya]], [[Umm Kaltuum bint Muxamed|Umm Kaltuum]], iyo [[Fatima bint Muxamed|Faatima Zahra]].
Dhamaantoodna waxaa dhashay [[Khaddiijo]] oo ah xaaskii kowaad ee nebiga.
=== Wiilasha ===
Wiilasha uu [[Nebi Muxamed]] dhalay waa sadex wiil oo kala ah: [[Qaasim bin Muxamed|Qaasim]], [[Cabdulaahi Muxamed|Cabdullahi]], iyo [[Ibraahim bin Muxamed|Ibraahim]].
==== Qaasim bin Muxamed ====
'''[[Qaasim bin Muxamed]]''' ([[ingiriis]]: Qasim bin Mohammed; [[carabi]]: ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ, "Qaasim bin Muxamed") ku dhalashey magaalada [[Makka]] waa mid ka mid ah wiilasha [[Nebi Muxamed]] kaasi ooy dhashay [[xaas]]kii nebiga [[Khaddiija bint Khuwaylid]].<Ref>"[[ingiriis]]: Qasim bin Mohammed; [[carabi]]: ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ, "Qaasim bin Muxamed""</ref>
Sanadkii 605 C.D ayaa Qaasim Muxamed xanuusaday, wuxuuna dhintey asagoon gaadhin labo sano, waxaana lagu aasay magaalada [[Makka]].
==== Cabdullahi bin Muxamed ====
'''[[Cabdullahi bin Muxamed]]''' ([[ingiriis]]: Abd-Allah ibn Muhammad; [[carabi]]: ﻋﺒﺪﺍﻟﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ, "Cabdullahi bin Muxamed"; sidoo kale loo yaqaano: Tahir ibn Muhammad, "Daahir ibn Muxamed", "Daahir" macnaheedu waa "Nadiif"; sidoo kale: Dayib ibn Muhammad, "Dayib" macnaheedu waa "Fiicane") ku dhalashey magaalada [[Makka]] waa mid ka mid ah wiilasha [[Nebi Muxamed]] kaasi ooy dhashay [[xaas]]kii nebiga [[Khaddiija bint Khuwaylid]].<Ref>"[[ingiriis]]: Abd-Allah ibn Muhammad; [[carabi]]: ﻋﺒﺪﺍﻟﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ, "Cabdullahi bin Muxamed"; sidoo kale loo yaqaano: Tahir ibn Muhammad"</ref>
Sanadkii 615 C.D ayaa Cabdullahi Muxamed xanuusaday, wuxuuna dhintey asagoo wali aad u yar, waxaana lagu aasay magaalada [[Makka]].
==== Ibraahim bin Muxamed ====
'''[[Ibraahim bin Muxamed]]''' ([[ingiriis]]: Abraham bin Mohammed; [[carabi]]: ﺇﺑﺮﻫﻴﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ, "Ibrahim bin Muxamed") ku dhalatey magaalada [[Madiina]] bishii ugu dambeeysay ee [[sanad|sanadkii 8aad]] H.K (Hijrada Ka dib) waa mid ka mid ah wiilasha [[Nebi Muxamed]] kaasi ooy dhashay [[xaas]]kii nebiga [[Maryama al-Qibtiyya]] oo marka hore [[adoon]] ahayd oo laga keenay wadanka [[Masar]].<Ref>"[[ingiriis]]: Abraham bin Mohammed; [[carabi]]: ﺇﺑﺮﻫﻴﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ, "Ibrahim bin Muxamed""</ref>
Wiilkani waxaa loogu magac-daray [[Nebi Ibraahim]], waxaana yaraantiisii nuujisey Umm Sayf oo ahayd xaaska [[Abu Sufyaan]], taasi oo sidii dhaqanku ahaa [[Nebi Muxamed]] siiyay xoogaa [[adhi]] ah.
Markuu jiray qiyaastii 16 bilood ayaa Ibraahim Muxamed xanuusaday, wuxuuna dhintey [[Dagaalkii Tabuk]] ka dib asagoo 18 bilood jir ah.
=== Gabdhaha uu Nebigu Dhalay ===
[[Nebi Muxamed]] wuxuu dhalay [[ilmo|7 caruur]] ah, kuwaasi waxaa [[wiil]]al ka ahaa sadex: [[Qaasim bin Muxamed|Qaasim]], [[Cabdulaahi Muxamed|Cabdullahi]], iyo [[Ibraahim bin Muxamed|Ibraahim]], gabdhuhuna waxay ahaayeen [[gabadh|4 gabdhood]] oo kala ah: [[Saynab bint Muxamed|Saynab]], [[Ruqiya bint Muxamed|Ruqiya]], [[Umm Kaltuum bint Muxamed|Umm Kaltuum]], iyo [[Fatima bint Muxamed|Faatima Zahra]].
Dhamaantoodna waxaa dhashay [[Khaddiijo]] oo ah xaaskii kowaad ee nebiga.
==== Saynab bint Muxamed ====
'''[[Saynab bin Muxamed]]''' ([[ingiriis]]: Zeinab bint Muhammad; [[carabi]]: ﻳﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﻣﺤﻣﺪ, "Saynab bint Muxamed") ku dhalatey magaalada [[Makka]] [[sanad|sanadkii 600]] [[C.D]] waa gabadha ugu wayn ee curada [[Nebi Muxamed]] taasi ooy dhashay [[xaas]]kii nebiga [[Khaddiija bint Khuwaylid]].<Ref>"[[ingiriis]]: Zeinab bint Muhammad; [[carabi]]: ﻳﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﻣﺤﻣﺪ, "Saynab bint Muxamed""</ref>
Saynab waxay dhalatey sanadkii 5aad ee guurka nebiga iyo Khaddiija, wakhtigaasi oo Nebi Muxamed ahaa [[30|30 jir]]. Sanadkii 629 C.D (oo ku beegan sanadkii 8aad ee Hijrada) ayaa Saynab Muxamed xanuusatay, waxayna dhimatey ayadoo 29 jir ah. Gabadhani waxaana lagu aasay magaalada [[Makka]].
==== Ruqiya bint Muxamed ====
'''[[Ruqiya bint Muxamed]]''' ([[ingiriis]]: Ruqayyah bint Muhammad; [[carabi]]: ﺭﻗﻴﺔ ﺑﻨﺖ ﻣﺤﻣﺪ, "Ruqiyya bint Muxamed"; lagu naanaysi jirey: "ﺫﺍﺕ ﺍﻟﻬﺠﺮﺗﻴﻦ", oo macnaheedu tahay "qoftii labo jeer hijrootay") ku dhalatey magaalada [[Makka]] waa gabadha labaad ee ugu wayn caruurta [[Nebi Muxamed]]{{SCW}} taasi ooy dhashay [[xaas]]kii nebiga [[Khaddiija bint Khuwaylid]].<Ref>"[[ingiriis]]: Ruqayyah bint Muhammad; [[carabi]]: ﺭﻗﻴﺔ ﺑﻨﺖ ﻣﺤﻣﺪ, "Ruqiyya bint Muxamed"; lagu naanaysi jirey: "ﺫﺍﺕ ﺍﻟﻬﺠﺮﺗﻴﻦ""</ref>
Ruqiya Muxamed waxaa markii hore guursadey Cutayba bin Abu Lahab, kaasi ooy iska furtey markeey [[Islaam]]tey. Waxaa markii dambena guursadey asxaabi iyo [[khaliif|Khaliif Ar-Raashid]] [[Cismaan binu Cafaan]], oo markey dhimatey [[sanad|sanadkii 2aad]] ee hijrad ([[C.D|624 C.D]] taariikhda Miilaadiga) wuxuu Cusmaan dumaalay walaasheed [[Umm Kaltuum bint Muxamed]].
Ruqiyah bintu Muxamed waxaa lagu aasay magaalada [[Madiina]].
==== Umm Kaltuum bint Muxamed ====
'''[[Umm Kaltuum bint Muxamed]]''' ([[ingiriis]]: Umm Kulthum bint Muhammad; [[carabi]]: ﺃﻡ ﻛﻠﺜﻮﻡ ﺑﻨﺖ ﻣﺤﻣﺪ, "Umm Kalthum bint Muxamed") ku dhalatey magaalada [[Makka]] waa gabadha sadexaad ee ugu wayn caruurta [[Nebi Muxamed]]{{SCW}} taasi ooy dhashay [[xaas]]kii nebiga [[Khaddiija bint Khuwaylid]].<Ref>"[[ingiriis]]: Umm Kulthum bint Muhammad; [[carabi]]: ﺃﻡ ﻛﻠﺜﻮﻡ ﺑﻨﺖ ﻣﺤﻣﺪ, "Umm Kalthum bint Muxamed""</ref>
Umm Kaltuum Muxamed waxaa markii hore guursadey [[asxaabi]] Cutayba bin Abu Lahab, markii dambena waxaa dumaal ku guursadey asxaabi iyo [[khaliif|Khaliif Ar-Raashid]] [[Cismaan binu Cafaan]].
==== Faaduma bint Muxamed ====
'''[[Fatima bint Muxamed]]''' ([[ingiriis]]: Fatima bint Muhammad, Fāṭimah; [[carabi]]: ﻓﺎﻃﻤﺔ ﺑﻨﺖ ﻣﺤﻣﺪ, "Faadima bint Muxamed"; lagu naanaysi jirey: "Umm Abeeha", "Umm al-Hasanayn" ''Hooyadii al-Xasanayn'', "Umm al-Hasan" ''Hooyadii [[Xasan]]'', "Umm al-Husayn" ''Hooyadii [[Xuseen]]''; Magacyo kale: '''al-Siddeeqah''' "Runsheegto", '''al-Mubarakah''' "Midii loo Naxariistey", '''al-Tahirah''' "Midii Suubanayd", '''al-Zakiyyah''' "Midii Daacada ahayd", '''al-Radhiyah''' "Midii Qanacsanayd", '''al-Muhaddathah''' "Midii Malaa'igtu la hadashey", '''al-Batool''' "Nadiifo", '''al-Zahra''' "Marwadii Ileyska/Iftiinka", '''Syedatun Nisa al-Alamin''' "Hogaanka Dumarka Dunida") ku dhalatey magaalada [[Makka]], [[Xijaas]] deegaanada [[Carabi]]ya, mar ahaantaana dhimatey 13kii Jamadi-al-Awwal [[sanad|sanadkii 11aad]] ee Hijrada (taasi oo u dhiganta [[Arbaco]] Ogosto 5teedii [[wakhti|sanadkii 632]] [[C.D]]) laguna aasay magaalada [[Medina]], [[Xijaas]] deegaanada [[Carabi]]ya waa gabadha ugu yar gabdhaha [[Nebi Muxamed]]{{SCW}} taasi ooy dhashay [[xaas]]kii nebiga [[Khaddiija bint Khuwaylid]].<Ref>"[[ingiriis]]: Fatima bint Muhammad, Fāṭimah; [[carabi]]: ﻓﺎﻃﻤﺔ ﺑﻨﺖ ﻣﺤﻣﺪ, "Faadima bint Muxamed"; lagu naanaysi jirey: "Umm Abeeha", "Umm al-Hasanayn" ''Hooyadii al-Xasanayn'', "Umm al-Hasan"''Hooyadii [[Xasan]]'', "Umm al-Husayn" ''Hooyadii [[Xuseen]]''; Magacyo kale: '''al-Siddeeqah''' "Runsheegto", '''al-Mubarakah''' "Midii loo Naxariistey", '''al-Tahirah''' "Midii Suubanayd", '''al-Zakiyyah''' "Midii Daacada ahayd", '''al-Radhiyah''' "Midii Qanacsanayd", '''al-Muhaddathah''' "Midii Malaa'igtu la hadashey", '''al-Batool''' "Nadiifo", '''al-Zahra''' "Marwadii Ileyska/Iftiinka", '''Syedatun Nisa al-Alamin''' "Hogaanka Dumarka Dunida""</ref>
Faaduma Sahra Muxamed waa [[xaas]]kii [[asxaabi]] iyo [[khaliif|Khaliif Ar-Raashid]] [[Cali|Cali binu Abi Daalib]], hooyada [[mataan]]aha [[Xasan]] iyo [[Xuseen]] iyo qofta shanaad ee '''Ahlu-Beytka'''.
Sababtoo ah waxay aad ugu dhowayd, daryeeli jirtey isla markaana taageeri jirtey aabaheed Nebi Muxamed, Faadumo Sahra waa mid ka mid ah dumarka loogu qadarinta badan yahay [[muslim]]iinta dhexdooda.
Faaduma nebi waxay dhimatey 13kii Jamadi-al-Awwal [[sanad|sanadkii 11aad]] ee Hijrada (taasi oo u dhiganta [[Arbaco]] Ogosto 5teedii [[wakhti|sanadkii 632]] [[C.D]]) waxaana lagu aasay magaalada [[Medina]], [[Xijaas]] deegaanada [[Carabi]]ya.
= Risaalada iyo Nebinimada =
[[File:Cave_Hira.jpg|thumb|[[Godka Xira]] ee Nebi Muxamed loogu soo dhex waxyooday.]]
[[File:Kabaa (January 2003).jpg|thumb|[[Masaajid]]ka [[Kacbada]] ee magaalada [[Makka]].]]
= Kitaabka Quraanka =
[[File:Surat_An-Najm.jpg|thumb|[[Aayad]]a ugu dambeeysa ee [[Suuratu An-Najmi]] ee [[Quraan|kitaabka Quraanka]] ah.]]
[[File:WLM_-_roel1943_-_Koran.jpg|thumb|Kitaabka Quraanka kariimka ah.]]
'''[[Quraan]]''' '''[[Quraanka Kariimka]]''' ([[carabi]]: ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ; [[ingiriis]]: Koran) waa kitaabka [[Alle|Alle ﺍﻟﻠﻪ]] (s.w.t) ku soo dejiyay [[Nebi Maxamed]]{{SCW}} (n.n.k.h), kaas oo ku qoran luuqada [[carabi]]ga.<ref>"'''[[Quraan]]''' '''[[Quraanka Kariimka]]''' ([[carabi]]: ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ; [[ingiriis]]: Koran)"</ref><ref>"waa kitaabka [[Alle|Alle ﺍﻟﻠﻪ]] (s.w.t) ku soo dejiyay [[Nebi Maxamed]]{{SCW}}"</ref>
Kitaabka Quraanka wuxuu saldhig u yahay [[diin]]ta [[Islam]]ka dhamaanteed.<ref>"Kitaabka Quraanka wuxuu saldhig u yahay [[diin]]ta [[Islam]]ka dhamaanteed."</ref>
Quraanka kariimka ah waa hadalka [[Ilaahay|Ilaahay (ﺍﻟﻠﻪ)]] kaas oo [[malag]]a [[Jibriil]] u soo gudbin jirey [[Nebi Muxamed]]{{SCW}} (n.n.k.h) [[wakhti|wakhti 23]] [[sanad|sano]] ah, oo ku bilaabmaysa [[Diseembar|Diisembar 22keedii]] sanadkii 609 [[C.D]] (Ciise Dabadii), wakhtigaas oo nebigu ahaa [[sanad|40 jir]],<ref>"hadalka [[Ilaahay|Ilaahay (ﺍﻟﻠﻪ)]] kaas oo [[malag]]a [[Jibriil]] u soo gudbin jirey [[Nebi Muxamed]]{{SCW}}"</ref> ilaa markii taariikdhu ahayd 632 Ciise Dabadii, oo ku beegan sanadkii Nabi Maxamed {{SCW}} (n.n.k.h) geeriyooday. Sidaa diinta Islaamku sheegtay kitaabka Quraanku waa midka ugu sareeya kitaabyada ee [[Ilaahay]] ka ilaalinayo khaladka iyo musuqmaasuqa isla markaana hogaan iyo hanuunin u ah dhamaan [[dad|aadamaha]] ku nool [[duni]]da.<ref name="Asad-Surah-Intro" />
Kitaabka Quraanka waxaa loo kala saaraa, guud ahaan, labo qeybood oo kala ah [[Makka|Makki]]<ref name="Asad-Surah-Intro" /> (oo ah Quraanka ku soo dagay Nebiga {{SCW}} intii uu magaalada [[Makkah]] joogay) iyo [[Madiina|Madani]]<ref name="Asad-Surah-Intro" /> (oo ah Quraanka ku soo dagay [[Nebi Muxamed]]{{SCW}} wakhtigii uu magaalada [[Madiina]] deganaa). Intaasi kuma eeka qeybaha Quraanku ee waxaa kitaabku u sameeysan yahay nidaam loo yaqaano [[suurad]]o, kuwaasi oo loo sii kala saaro [[aayad]]o. Quraanku wuxuu ka kooban yahay [[boqol toban iyo afar Suuradood]] kuwaasi ooy ugu horeeyso [[suurad]]a [[Al Faatixa]]<ref name="Surah-Al-Faatixa-Intro" /> (mahnaheedu tahay fur-furitaan ama "bilaabid") oo ka samaysan [[aayad|7 aayadood]] ilaa laga gaadho suurada 114 ee [[Al-Naas]] (macnaheedu yahay dadka) oo ka kooban [[aayad|6 aayadood]].
Kitaabka Quraanka ah dhexdiisa waxaa ku xusan dhamaan [[taariikh]]da, [[nolol|nolosha]], tilmaamida iyo hogaanka, wixii horey u dhacay, waxa dhici doona, [[nolol|nolosha dunida]], [[aakhiro|nolosha aakhiro]], [[maalin|maalinta qiyaame]] iyo [[xisaab]]ta, iyo dhamaan macluumaadka [[noole]]ha.
Sidoo kale, [[Ilaahay]] (s.w.t) wuxuu ugu tallo-galay in kitaabku noqdo mid hogaamiya nolosha [[dad]]ka. Suurad kasta iyo aayad kasta oo ka mid ah kitaabka Quraanka Kariimka ahi wax ayay tilmaamaysaa isla markaana faraysaa ama ka reebaysaa dadka.<ref>{{cite book|last=Muhammad|first=ibn Sa'ad|title=At-Tabaqat al Kubra|year=830-840 C.H|pages=Chapter 3 page 281}}</ref>
Wadajirka Quraanka iyo [[Xadiis]]ku waa sharciga saxda ah ee [[Alle]] ugu tallo galay in aadamahu isku maamulaan, waxaana loo yaqaanaa '''Sharciga Shariicada'''. Intaasi waxaa dheer, Quraanka oo lagu akhrinayo luuqada [[carabi]]ga ayaa waxa la akhriyaa wakhtiga la tukanayo [[salaad]]aha.<ref>"Wadajirka Quraanka iyo [[Xadiis]]ku waa sharciga saxda ah ee [[Alle]] ugu tallo galay in aadamahu isku maamulaan"</ref> Qofka xafida 114ta Suuradood ee Quraanka waxaa loo yaqaanaa '''Xaafid'''. Jiijiidida iyo qurxinta codka marka la akhrinayo Quraanka waxaa loo yaqaanaa [[towjiid]].
Si kastaba ha ahaatee, [[bil|bisha]] [[Ramadaan]] dadka muslimiinta ahi waxay dhamaystiraan akhrinta dhamaan Quraanka ayagoo ku tukanaya [[salaad]]a [[tarawiix]]da.
== Micnaha & Sharaxaada Quraanka ==
[[File:IslamicGalleryBritishMuseum3.jpg|thumb|Qoraalka Quraanka kariimka ah [[qarni|qarnigii 11aad]] [[Afrika|waqooyiga Afrika]].]]
Ereyga qur'aan waxaa kitaabka [[Quraan]] laga dhex helaa 70 jeer, kuwaasi oo qaarkood yihiin ficil (verb) iyo magac (noun) ah qaraʼa (ﻗﺮﺃ) oo macnaheedu tahay "akhriyey" ama "la akhriyey".<ref>"Ereyga qur'aan waxaa kitaabka [[Quraan]] laga dhex helaa 70 jeer"</ref><ref>"qaraʼa (ﻗﺮﺃ) oo macnaheedu tahay "akhriyey" ama "la akhriyey""</ref>
Kitaabka Quraanka wuxuu saldhig u yahay [[diin]]ta [[Islam]]ka dhamaanteed, isla markaana wuxuu kala saaraa runta iyo beenta; mugdiga iyo iftiinka; [[jano]]da iyo [[cadaab]]ta; [[aduun|ifka]] iyo [[aakhiro]]da.<ref>"kala saaraa runta iyo beenta; mugdiga iyo iftiinka; [[jano]]da iyo [[cadaab]]ta; [[aduun|ifka]] iyo [[aakhiro]]da"</ref>
Kitaabka Quraanka kariimka ah ee [[Ilaahay]] (s.w.t) ku soo dejiyay [[Nebi Muxamed]]{{SCW}} (n.n.k.h) waxaa lagu magacaabaa '''Al-Furqaan''', kaasi oo ah tilmaamid ("al-huda"), xikmad, xasuusinta Alle ("al-dikhri"), iyo mid [[cir|samada sare]] laga soo diray ("tanziil").
<ref>"tilmaamid ("al-huda"), xikmad, xasuusinta Alle ("al-dikhri"), iyo mid [[cir|samada sare]] laga soo diray ("tanziil")"</ref>
= Dagaaladii Nebigu ka Qayb Galay =
{{Template:Dagaaladii_Islaamka}}
== Dagaalkii Beder ==
[[File:Badr_campaign.svg|thumb|maabka ololihii dagaalka Beder.]]
[[Dagaalkii Beder]] ([[ingiriis]]: the Battle of Bedr; [[carabi]]: ﻏﺰﻭﺓ ﺑﺪﺭ; "Ġazwat ‘Bedr") waa dagaal dhacay [[Maalin|Sabti]], [[Maarso|Maarso 13keedii]], [[sanad|sanadkii 624 C.D]] (C.D = Ciise Dabadii) oo u dhiganta [[17|17kii Ramadan]] [[sanad|sanadkii 2aad ee Hijrada]]<ref>"[[Maalin|Sabti]], [[Maarso|Maarso 13keedii]], [[sanad|sanadkii 624 C.D]] (C.D = Ciise Dabadii) oo u dhiganta [[17|17kii Ramadan]] [[sanad|sanadkii 2aad ee Hijrada]]"</ref> [[Islaam]]ka; dagaalkaasi oo ka dhacay meelo ka mid ah deegaanka [[Xijaas]] (ee maanta ah dalka {{flag|Sacuudi Carabiya}}).<ref>"[[ingiriis]]: the Battle of Bedr; [[carabi]]: ﻏﺰﻭﺓ ﺑﺪﺭ; "Ġazwat ‘Bedr""</ref>
Dagaalku wuxuu ka dhex dhacay ciidamo [[Islaam]]iyiin ah ka yimid magaalada xarunta u ahayd Islaamka wakhtigaasi ee [[Madina]] kuwaas oo uu hogaaminayay [[Nebi Muxamed]] (n.n.k.h) iyo xooga ciidan ka soo duulay magaalada [[Makka]] oo uu hogaaminayay madaxdii [[Qureysh]]eed ee ka soo horjeeday [[diin|diinta Islaamka]].<ref>"[[Madina]] kuwaas oo uu hogaaminayay [[Nebi Muxamed]] (n.n.k.h)"</ref><ref>"[[Makka]] oo uu hogaaminayay [[Abu Sufyaan|Abu Sufyaan inb Xarbi]] kaasi oo ahaa hogaamiyaha iyo qabab-qaabiyaha qabiilka [[Quraysh]]"</ref>
Dagaalkan Beder wuxuu ahaa dagaalkii kowaad ee si fool-ka-fool ah uga dhex dhaca kufaartii reer [[Makka]] iyo [[muslim]]iinta u soo qaxdey isla markaana degan magaalada [[Madina]].
[[Taariikh]]da miilaadiga markey ahayd [[Maarso|Maarso 13keedii]], sanadkii 624 [[C.D]] ayaa guuto ciidamo si fiican u hubeeysani ka soo baxeen magaalada [[Makka]] si eey u soo asxaabta raacdey [[Nebi Muxamed]].<ref>"[[Maarso|Maarso 11keedii]], sanadkii 625 [[C.D]] ayaa guuto ciidamo si fiican"</ref> Ciidamada reer Makka si fiican ayay u qalabeesnaayeen waxayna wateen sahayl iyo agab aad u wanaagsan, qorshohooduna wuxuu ahaa ineey dhoola-tus milatari u muujiyaan dhamaan qabiilada [[Carab]]ta eey uga baqayeen ineey qaataan [[islaam|diinta Islaamka]] ee ayagu ka soo horjeedeen.
Si kastaba ha ahaatee, tiro yar oo dagaalyahano muslimiin ah kuwaas oo lagu sheego 250 ilaa 300 oo nin ayaa waxay deegaanka Beder dagaal adag kula galeen [[kun]] iyo ka badan nin oo dagaalyahano reer [[Makko]] ah kuwaasi oo guuldaro iyo shalaayto kala tagay goobtii lagu dagaalamayay.<ref>[[kun]] iyo ka badan nin oo dagaalyahano reer [[Makko]] ah kuwaasi oo guuldaro iyo shalaayto kala tagay goobtii lagu dagaalamayay</ref>
Dagaalkan Beder jab lama filaan iyo lama ilaawaan ku noqday ayaa ka raacay ciidamadii reer [[Quraysh]]eed ee ku soo duuley si eey u tirtiraan diinta Islaamka.<ref>Al-Tabari, Muhammad ibn Jarir. ''The History of the Prophets and Kings (Tarikh al-Rusul wa al-Muluk''), ''Vol. 18 Between Civil Wars: The Caliphate of Mu'awiyah 40 A.H., 661 A.D.-60 A.H., 680 A.D.'' (Michael G. Morony).</ref>
Isku soo wada duuboo, tiro yar oo muslimiin ah ayaa ku dhimatey dagaalkaasi Beder, gaaladii soo duusheyna rag badan oo madax iyo hogaamiyayaal leh ayaa kaga dhintey. Dagaalkani wuxuu noqdey midka horseeday in mar labaad muslimiinta iyo ciidamada reer Makka dagaal iskugu soo noqdaan, kaasi oo ah [[Dagaalkii Uxud]] ee muslimiin badan lagu diley, isla markaana [[Nebi Muxamed]] laftiisa dhaawacyo aad u halis badan ayaa soo gaadhay, ugu dambeyntii guushu waxay raacdey reer Makka.<ref>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=EmN8tCx_jR4C&pg=PA10&dq=first+Umayyad+Caliph&hl=en&sa=X&ei=ekTzUJO1M8G9rQGyuICADg&redir_esc=y#v=onepage&q=first%20Umayyad%20Caliph&f=false |title=Caliph and Caliphate: Oxford Bibliographies Online Research Guide |publisher=Books.google.ca |date= |accessdate=2013-04-30}}</ref><ref>[http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/caliphate/umayyad.html The Umayyad Dynasty] {{Wayback|url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/caliphate/umayyad.html |date=20130620091617 }} at the University 0f Calgary</ref>
== Badertii Labaad ==
Ka dib markey dadka [[muslim]]iinta ahi ka soo qaxeen magaalada [[Makka]] ayagoo u hijroonaya magaalada [[Madiina]] ayaa in badan ka mid ah qabiilka [[Quraysh]] waxaa cadho-gelisay in [[Nebi Muxamed]]{{SCW}} iyo [[asxaabi|asxaabtiisa]] ay nabad ku degan yihiin magaalada Madiina isla markaana ay fidinayaan [[diin]]ta [[Islaam]]ka. Taasi waxay dhalisey in Qurayshi dhowr jeer ku soo duusho Nebi Muxamed {{SCW}} iyo intii raacsanayd, markii ugu horeeysay Dagaalkii Beder ([[sanad|sanadkii 624 C.D]])<ref>Peters, ''Muhammad and the Origins of Islam'', p. 211—214.</ref> ee gaaladii reer Makka aad ugu jabtey, ka dib mar labaad dagaalkii aargoosiga ahaa ee [[Dagaalkii Uxud|Uxud]] ee dhacay [[sanad|sanadkii 625 C.D]]<ref>Watt, ''Muhammad: Prophet and Statesman'', p. 135.</ref> kaasi ooy si daran ugu xasuuqeen muslimiinta.
Si kastaba ha ahaatee, markey [[taariikh]]du ahay [[Abriil]] [[sanad|sanadkii 626 C.D]] ayaa [[Nebi Muxamed]] {{SCW}} isku keenay ciidan ka kooban 300 oo nin iyo 10 faras si uu ula kulmo ciidamada [[Quraysh]] oo ahaa 1,000 nin. Waxay ku kulmeen deegaanka [[Bader]] taasi oo ah markii labaad eey ku kulmaan meeshani ka dib Dagaalkii Beder.
In kastoo aanu wax dagaal ahi dhex marin labada dhinac, tani waxaa loo yaqaanaa [[Badertii Labaad]].<ref name="Watt35-6">Watt, ''Muhammad at Medina'', p. 34-37.</ref> Wakhtigani labada dhinac waxay isla af-garteen heshiis ah inaan la dagaalamin intii mudo ah oo amaan lagu wada joogo. Mudo ka dib, qabiil [[Yuhuud]] ah ayaa u safrey magaalda [[Makkah]] si ay heshiis ula soo galaan qabiilka [[Quraysh]], taasi oo markii dambe ay isla af-garteen in ay baabi'iyaan [[Nebi Muxamed]] {{SCW}} iyo inta raacsan oo dhan. Sidaasi ayaa duulaanka ay ku soo qaadeen isbaaheysigu; kaasi oo ah [[Dagaalkii Dhufeysyada]] ee muslimiinta reer Madiina ku sameeysteen dhufaysyo ay ku soo wareejiyeen magaaladaasi.
== Dagaalkii Uxud ==
[[Dagaalkii Uxud]] ([[ingiriis]]: the Battle of Uhud; [[carabi]]: ﻏﺰﻭﺓ ﺃﺣﺪ; "Ġazwat ‘Uḥud") waa dagaal dhacay [[Maalin|Sabti]], [[Maarso|Maarso 19keedii]], [[sanad|sanadkii 625 C.D]] (C.D = Ciise Dabadii) oo u dhiganta [[3|3dii Shawwal]] [[sanad|sanadkii 3aad ee Hijrada]]<ref>"[[Maalin|Sabti]], [[Maarso|Maarso 19keedii]], [[sanad|sanadkii 625 C.D]] (C.D = Ciise Dabadii) oo u dhiganta [[3|3dii Shawwal]] [[sanad|sanadkii 3aad ee Hijrada]]"</ref> [[Islaam]]ka; dagaalkaasi oo ka dhacay [[buur]]ta [[Uxud]] ee waqooyi galbeed deegaanada [[Carabi]]ya.<ref>"[[ingiriis]]: the Battle of Uhud; [[carabi]]: ﻏﺰﻭﺓ ﺃﺣﺪ; "Ġazwat ‘Uḥud""</ref>
Dagaalku wuxuu ka dhex dhacay ciidamo [[Islaam]]iyiin ah ka yimid magaalada xarunta u ahayd Islaamka wakhtigaasi ee [[Madina]] kuwaas oo uu hogaaminayay [[Nebi Muxamed]] (n.n.k.h) iyo xooga ciidan ka soo duulay magaalada [[Makka]] oo uu hogaaminayay [[Abu Sufyaan|Abu Sufyaan inb Xarbi]] kaasi oo ahaa hogaamiyaha iyo qabab-qaabiyaha qabiilka [[Quraysh]] ee ka soo horjeeday [[diin|diinta Islaamka]].<ref>"[[Madina]] kuwaas oo uu hogaaminayay [[Nebi Muxamed]] (n.n.k.h)"</ref><ref>"[[Makka]] oo uu hogaaminayay [[Abu Sufyaan|Abu Sufyaan inb Xarbi]] kaasi oo ahaa hogaamiyaha iyo qabab-qaabiyaha qabiilka [[Quraysh]]"</ref>
Dagaalkan Uxud wuxuu ahaa dagaalkii labaad ee ka dhex dhaca kufaartii reer [[Makka]] iyo [[muslim]]iinta u soo qaxdey isla markaana degan magaalada [[Madina]], waxaa ka horeeyay [[Dagaalkii Beder]] ee dhacay [[sanad|sanadkii 624kii]] markaasi oo [[tiro|tiro yar]] muslimiin ahi jebiyeen dhowr [[kun]] oo ciidan hubeeysan ah.
[[Taariikh]]da miilaadiga markey ahayd [[Maarso|Maarso 11keedii]], sanadkii 625 [[C.D]] ayaa guuto ciidamo si fiican u hubeeysani ka soo baxeen magaalada [[Makka]] si eey ugu soo aar-gudaan dadkii lagaga diley [[Dagaalkii Beder]].<ref>"[[Maarso|Maarso 11keedii]], sanadkii 625 [[C.D]] ayaa guuto ciidamo si fiican"</ref> Ciidamada reer Makka si fiican ayay u qalabeesnaayeen oo xataa [[dumar]]ka iyo [[caruur]]ta horey ayay u soo kaxeeyseen si aanay marnaba u jabin.
Dhinaca kale, markii warka weerarka reer Qureesheed soo gaadhay muslimiinta reer Madiina ayaguna way isa soo diyaariyeen isla markaana horey u soo qaateen wixii hub iyo qalab ay heli kareen.
Si kastaba ha ahaatee, xoogaga ciidamada laba dhinac waxay fooda isku dareen banaanka dhinaca [[buur]]ta [[Uxud]] halkaasi oo dagaalka qeybtiisa hore guushu ku raacdey ciidamdii [[muslim]]iinta.<ref>[[Buur|buurta]] [[Uxud]]</ref> Ayagoo moodaya ineey guuleysteen ayaa in badan oo ciidanka muslimiinta ah ayaa daba ordeen dagaal-yahanadii reer Makka, taasi waxay fursad siisay guuto dagaal-yahano [[faras|fardoleey]] reer [[Makkah]] ah, kuwaasi oo dhabarjebin ku sameeyay ciidamadii muslimiinta.<ref>Al-Tabari, Muhammad ibn Jarir. ''The History of the Prophets and Kings (Tarikh al-Rusul wa al-Muluk''), ''Vol. 18 Between Civil Wars: The Caliphate of Mu'awiyah 40 A.H., 661 A.D.-60 A.H., 680 A.D.'' (Michael G. Morony).</ref>
Isku soo wada duuboo, tiro badan oo muslimiin ah ayaa ku dhimatey dagaalkaasi Uxud ka dib markii ciidamada muslimiintu ku jabeen dagaalkaasi. Intaas waxaa dheer, [[Nebi Muxamed]] laftiisa dhaawacyo aad u halis badan ayaa soo gaadhay. Ugu dambeyntii guushu waxay raacdey reer Makka.<ref>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=EmN8tCx_jR4C&pg=PA10&dq=first+Umayyad+Caliph&hl=en&sa=X&ei=ekTzUJO1M8G9rQGyuICADg&redir_esc=y#v=onepage&q=first%20Umayyad%20Caliph&f=false |title=Caliph and Caliphate: Oxford Bibliographies Online Research Guide |publisher=Books.google.ca |date= |accessdate=2013-04-30}}</ref><ref>[http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/caliphate/umayyad.html The Umayyad Dynasty] {{Wayback|url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/caliphate/umayyad.html |date=20130620091617 }} at the University 0f Calgary</ref>
== Dagaalkii Dhufaysyada ==
'''Dagaalkii Dhufaysayda''' ([[ingiriis]]: the Battle of Trench; [[carabi]]: غزوة الخندق; "Ghazwah al-Khandaq") sidoo kale loo yaqaano '''[[Dagaalkii Isbaaheysiga]]''' ([[ingiriis]]: Battle of the
Confederates; [[carabi]]: ﻏﺰﻭﺓﺍﻻﺣﺰﺍﺏ; loogu dhawaaqo: Ghazwah al-Ahzab)<ref>"[[ingiriis]]: Battle of the
Confederates; [[carabi]]: ﻏﺰﻭﺓﺍﻻﺣﺰﺍﺏ; loogu dhawaaqo: Ghazwah al-Ahzab"</ref> wuxuu ahaa go'doomin aad u dheer ee magaalada [[Yatrib]] (ee hada loo yaqaano [[Medina]]) taasi ooy masuul ka ahaayeen isbaaheysi qabiilo badan oo [[Carab]] iyo [[Yuhuud]] iskugu jira.<ref>"[[Yatrib]] (ee hada loo yaqaano [[Medina]]) taasi ooy masuul ka ahaayeen isbaaheysi qabiilo badan oo [[Carab]] iyo [[Yuhuud]] iskugu jira"</ref> Awooda iyo xooga ciidamada, askarta iyo milatariga isbaaheysigu wuxuu ahaa [[nin|10,000]] oo nin, [[faras|lix boqol oo faras]] iyo [[boqol|dhowr boqol oo geel]] ah; halka tirada awooda ciidamada [[Islaam]]ka ee reer Madina ay ahaayeen [[kun|3,000]] oo nin.<ref>"milatariga isbaaheysigu wuxuu ahaa [[nin|10,000]] oo nin, [[faras|lix boqol oo faras]] iyo [[boqol|dhowr boqol oo geel]] ah; halka tirada awooda ciidamada [[Islaam]]ka ee reer Madina ay ahaayeen [[kun|3,000]] oo nin"</ref> Dagaalku wuxuu bilaabmey [[Maarso|Maarso 31keedii]], [[sanad|sanadkii 627 C.D]] (C.D = Ciise Dabadii) oo u dhiganta [[5|5tii Dul-Qacdah]] [[sanad|sanadkii 5aad ee Hijrada]]<ref>"[[ingiriis]]: the Battle of Trench; [[carabi]]: غزوة الخندق; "Ghazwah al-Khandaq""</ref>
Difaacayaashii [[Islaam]]ka reer Madiina oo uu hogaaminayay [[Nebi Muxamed]] {{SCW}}, waxay ahaayeen kuwo laga tiro iyo tayo badan yahay, sidaasi darteed waxay go'aansadeen ineey qodaan dhufeys dheer oo ku wareegsan magaalada ayagoo ka faa'iideysanaya [[deyr]]kii iyo [[gidaar]]kii ku wareegsanaa magaalada [[Madiina]].<ref>"[[Nebi Muxamed]] {{SCW}}, waxay ahaayeen kuwo laga tiro iyo tayo badan yahay"</ref>
Xirfada ay isticmaaleen ciidamo [[Islaam]]iyiinta ahi waxay bedbaadisay in isbaaheysiga soo duulay ay qabsadaan isla markaana soo galaan magaalada xarunta u ahayd Islaamka wakhtigaasi ee [[Madina]].<ref>"[[Islaam]]iyiinta ahi waxay bedbaadisay in isbaaheysiga soo duulay ay qabsadaan isla markaana soo galaan magaalada xarunta u ahayd Islaamka wakhtigaasi ee [[Madina]]"</ref> Sidoo kale, fikradii ahayd in lagu baabi'iyo [[diin]]ta [[Islaam]]ka ee uu hogaaminayay [[Nebi Muxamed]] {{SCW}} (n.n.k.h) way fashilantey, in badan oo gaalada ahna waa la diley. Si kastaba ha ahaatee, guusha dagaalkani wuxuu horseeday in muslimiintu helaan dhiiranaan iyo kalsooni aad u balaadhan isla markaana wakhti yar ka dib qabsadaan deegaano badan iyo magaalada [[Makka]] laf ahaanteed.<ref>"[[Madina]] kuwaas oo uu hogaaminayay [[Nebi Muxamed]] (n.n.k.h)"</ref><ref>"magaalada [[Makka]]"</ref><ref name="Nomani368">Nomani, ''Sirat al-Nabi'', p. 368-370.</ref>
= Nabiyada iyo Rasuusha =
[[Nebi]]ya [[Ilaahay]] (s.w,t) ku sheegay kitaabka [[Quraan]]ka kariimka ah ee lagu soo dejiayay [[Nebi Muxamed]]{{SCW}} waa [[25|25 Nabi]] kuwaasi oo kala ah:
{|class="wikitable sortable"
|+ Nabiyada iyo Rusuusha Ku Xusan Quraanka<br />(الأنبیاء والرسل في القرآن)
|-
|
;[[Nebi Aadam]]
|
;[[Nebi Al-yasac]]
|
;[[Nebi Ayuub]]
|-
|
;[[Nebi Ciise]]
|
;[[Nebi Dulkifli]]
|
;[[Nebi Daa'uud]]
|-
|
;[[Nebi Haaruun]]
|
;[[Nebi Huud]]
|
;[[Nebi Ibraahiim]]
|-
|
;[[Nebi Idriis]]
|
;[[Nebi Ilyaas]]
|
;[[Nebi Ismaaciil]]
|-
|
;[[Nebi Isxaaq]]
|
;[[Nebi Luud]]
|
;[[Nebi Muuse]]
|-
|
;[[Nebi Muxamed]]{{SCW}}
|
;[[Nebi Nuux]]
|
;[[Nebi Saalax]]
|-
|
;[[Nabi Shuceyb]]
|
;[[Nebi Sulaymaan]]
|
;[[Nebi Yaxye]]
|-
|
;[[Nebi Yacquub]]
|
;[[Nabi Yuusuf]]
|
;[[Nebi Yuunus]]
|-
|
|
;[[Nebi Zakariye]]
|}
= Tixraacyada =
<div class="references-small" style="-moz-column-count:3; column-count:3">
<references/>
</div>
nlu113ifiyx5d8ej1nks0wxjui0yd7k
Daguuro
0
11849
298738
289719
2026-06-17T13:26:51Z
~2026-35369-63
46119
298738
wikitext
text/x-wiki
[[Beesha]] '''Daguuro''' waa xubin ka mid beellaha ugu waawayn ee beelaha [[Murursade]] Odayga Mohamed Foorculus waxaa dhashaye islaan oo u dhalatay Beesha Bimaal waxaa la sheegaa in waagii uu dhashtaye Daguuro in Hooyadiisa dhimatay markay dhashay odayga Forculus aya gacmihiisa ku soo qaadidaye ubadkiisii markii ay dhimatay hooyadii wuu naa keenaye xaaskiisa kowaad, Forculus wuxuu ka baryay xaaskiisii ugu horeysay inaye u koriyos Ahmed (Daguuro) sidii iyadu inaye dhashaye okale xaaskiisa ayaa ogolaatay in ay u koriso ilmaha yar ee ( Daguuro ) sidii ay iyadu inaye dhashaye okale Beesha Daguuro
{{Farac |
| group = Daguuro
| image=
|region1={{flagcountry|Somalia}}
|region2={{flagcountry|Kenya}}
|region3={{flagcountry|Ethiopia}}
|region4={{flagcountry|Djibouti}}
| langs = [[Somali]]
| rels = [[Islam]]
| related-c = Kuwa kale qabiilka [[Murursade]],. }}
waxey si wayn u dagaan maamulka Galmudug Gaar ahaan gobolka Galgaduud sida [[Ceeldaraad Derri,]] Towfiiq, Cowsweyne, Nooleeye, sidoo kale waxay si wayn u dagaan Gobolka Banaadir, Degmada Howlwadag, Gubta iyo Dayniile. Gobolka Sh/Hoose Afgooye, Buulomareer, Doondheere,tixsiile,4 ta buulo, magla,kaxarow, gumarey,damerale warmaxan,Sh dhexe guulane caloolweyn adan yabaal Marko
Sida eey dadka u yaqaa niin
Daguuro waaa dad dagaal yahano ah oo gumeysiga neceb. Gessiyaal ah
Beesha Daguuro wexey u kala baxdan 3 jufo
oo kala ah:
==Faraca ka tirsan==
1 maqafaad muuse
2 wanoow muuse
3 Bah Roon
Bah maqafaad
* Afey maqafaad
* Geedoow maqafaad
* Dacaley maqafaad
Bah wanoow Muuse
* Faqay wanoow Muuse
* Ciise wanoow Muuse
* xasab gaab wanoow (curadka wanoow Muuse)
Bah roon
*Duje ahmed
*Abdi dhageey curadka Daguuro
* carablaawe
* Ducaale ahmed
Waa geesiyaal Soomaaliyeed
==Hormuudka Beesha Daguuro==
1. Nabadoonka Guud ee Beesha Daguuro nabadoon Cabdulle macalin maxamed geedi
2. G/Sare Maxamed Abuukar Cali (Jacfar)
3.Captain Ahmed abdule adow (Ajmac)
4. Ganacsade= Cusmaan maxamuuud (jiisow )
5. Prof. Salaad Maxamuud Maxamed (Tiirax)
6. Suldaan Sh.Ibraahim Sh.Xasan (Fagaareeye)
7. Ganacsade Daahir Maxamed Siyaad
8. Abwaan Muxudiin Shabuucshe
9. Nabadoon Axmadeey Khaliif cadow
10. Ciyaaryahan Jibriil Xasan Fariid (Jibriil Malag)
11. Nabadoon Xujaale Cabdulle Jiisow
12. Dhame Abdi Hassan Gacal Dooyow
13. Nabadoon Cabdullaahi Xiirey Calasow
14. Dhame Cali Xasan siyaad Tariin
15. Nabadoon Geedi Ciyoow Ganle
16.Gud. jaaliyada Cabdi calas Maxamed Guure
17. Waziir Muqtaar cali Cusmaan
18. Ex Gud Axmednuur Cabdi Siyaad
19. Macallin Ibraahim Raage boore
20. Agaasime Axmed Faarax Maxamed (Gaatamow)
21. Cabdullaahi Maxamed Siyaad (Dhabaqle)
22. Gen. Xaaji Cabdullahi Ceynte
23. Col. Carab Ciid Guure
24. Gashanle Maxamed Cismaan caami
25. Col. Cabdirashiid Macalin seytun
26. Nabadoon Cabduqaadir Sh xuseen bacadow wabiin
27. Nabadoon Maxamed Yare Siyaad
28. Shiikh Xuseen Bacadoow
29. Prof. Ciise Macalin Seytuun
30. Siyaasi Ali Maxamud Ibrahin
31. Nabadoon Socdaal Jiisow Cosoble
32. Ciyaariyhan Cabdullahi Muxudiin Siyaad
33. Nabadoon Xasan Maxamuud Gurur
34. Dr Maxamed Salaad siyaad Dhiti
35. Siyaasi Jamaal Macallin Cabdi
36. Agaasime Cabdicaziiz Axmed Khaliif
37. Shiikh Maxamed Jimcaale Madax yare
38 Weriye Gacal Xuseen Gacal (Eyman)
39. Dr Cabdi Xaashi
40. Gen. Faarax Cabdulle Gacal (Garamgaram)
41. Eng Shaafici Cabdiraxmaan Xujaale
42. Weriye Jibriil Cabdulle Macalin (Jabra)
43. Weriye Maxamed Macalin Faarax
44. Weriye Maxamed Xaaji Xuseen Raage
45. Kabtan Cabdishakuur Abuukar Macallin (Rooble)
46. Cabdullaahi Maxamed Cadow
47. Yuusuf Cabdullaahi Shuushuule
48. Eng Axmed Khalif Maxamed
49. Dr Axmed Cali Cade
50. Nabadoon Cabdullaahi Maxamed Yare Siyaad
51. G/Sare Ciise Cali Dheere
52. Col. Mahad xasan Jimcaale ( Mahad Looge )
53. Nabadoon Cabdi Siyaad Habar-waa
54. Nabadoon Maxamed Siyaad Barrow
55. Eng Muxudiin Diiriye Jimcaale
56. Abwaan Barre Maxamed Fiidoow (Leento)
57. Gud Nucmaan Daahir Cali
58. Nabadoon Xasan Maxamed Cilmi (Xasan Fariid)
59. G/Sare Cabdiweli Daahir Ciid
60. Nabadoon Cabdikariin Macallin Bigbig
61. Eng Salaad Ahmed Hussein (Bacadow)
62. Dr Tahliil Xasan
63. Dr Maxamed Ismaaciil Qashaac
64. Kabtan Ayaanle Cabdi maxamed
65. Dr Daahir Abuukar Siyaad
66. Abwaan Muuse Maxamed Yare
67. Shiikh Daahir Gaabow
68. Nabadoon Xasan Siyaad Diirshe
69. Kabtan Axmed Cumar Yalaxoow
70. Abwaan Gacal Maxamuud Gurur
71. Drs Haboon Xasan Muudey
72. Dr Mahad Maxamed Guure
73. Gaashaanle Ciise Xasan Caraale (Jiijiile)
74. Garyaqaan Yuusuf Maxamed Maxamuud (Yuusuf Daguur)
75. Ganacsade Maxamed Xaaji Lugooyo
76. Ustaad Cabdullaahi Cali Shiikh (Xabeeb)
77. Nabadoon cabdi dahir geedi (juuqyare)
78. Dr. Mohamed Abdullahi Mire.
79. G/Sare Cadaawe Jiib
80. Ganacsade Cali Maxamuud Ciyow (Cali Ameeriko)
81. Xildhibaan Naciimo Maxamed Gacal
82. Nabadoon Cabdullaahi Xiirey
83. Dr Caseyr Maxamed Maxamuud Mooge
84. Nabadoon muhudin mahamud ( shabuucshe )
85. Shiikh Jabaar Jilacow
86. Macallin Carabow Maxamuud Maxamed
87. Engineer cabdulaahi muhidin ( shabuucshe )
88. Ganacsade Cabdulqaadir Nuur Fiidow
89. Nabadoon Cabdibaaqi M. Maxamed Geedi
90. Nabadoon Abuukar Ciise Yabaroow
91. Abuukaate Xuseen Nuur Daahir
92. Ganacsade Axmednuur Maxamuud Duqow
93. Safiir Maxamed Yuusuf Xasan
94. Engineer daahir hassan mahamud bariise
95. Nabadoon Xasan Eryaaye
96. Col. Fanax Cabdullaahi Dhicisow
97. Weriye Cabdullaahi Axmed Catoosh
98. Ganacsade abukar maxamed siyaad (habartee)
99. Eng Cabdicaziiz Maxamuud Maxamed
100. Eng Axmed Xasan Maxamuud (Foodcade)
101. Dhamme Nuur Maxamed Cilmi (Nuur Dheere)
102. Abwaan Muuse Maxamed Yare
103. Nabadoon Cabdikariin Yuusuf Xasan Wargaadhi
104. Gud. Xuseen Ciise Maxamuud
105. AUN.Engineer Haji Ismail Jimale
Osoble.
106. AUNt.Nbdn. Mohamed Gacal Barise(Hararre)
107.Macalin xasan Cabdi daahir
108.Professor/Engineer: Abdullahi Ali Hassan (Farey)
109. GANACSADE Saadaq muxidin cabdulle naxar
mo3gupshq5tonlydw3l0lun756mtfaf
Category:Cilmi Fallag
14
13147
298778
200190
2026-06-18T10:04:15Z
SAYIDCALI CABDIRAXMAAN
46101
Waxa aan wax ka beddelay habqoraalka iyo ereyada qaarkood
298778
wikitext
text/x-wiki
'''Cilmi-falag (Xiddigis)'''
[[File:LH 95.jpg|thumb|Muuqaalka xiddigaha koonka.]]
[[File:Crab Nebula.jpg|thumb|Xiddigaha, Galaagsiyada iyo Meereyaasha Koonka.]]
'''Cilmi-falag''' ([[ingiriis]]: Astronomy) sidoo kale loo yaqaanno '''Cilmiga Xidigaha''' waa [[cilmi]]ga barshada [[Meere|Meera]]yaasha, [[Xidig|Xiddig]]aha, [[dayax|Dayaxyada]], [[Galaagsi]]yada iyo dhammaan [[Koon]] aynnu ku nool nahay.
Cilmi-falaggu waa qeyb kamid ah [[Saynis]]ka oo si faahfaahsan u daahfeydda barshada Koonka.
[[Dad|Qof]]ka aqoonta u leh Cilmi-falagga waxaa loo yaqaanaa [[Xidigisyahan|Xiddigisyahan]] (astronomer).
== Taariikhda Cilmi-falagga ==
== Qeeybaha Cilmi-falagga ==
== Waddamada ugu horreeya xagga Cilmi-falagga ==
=Xigasho=
{{Reflist}}
{{Gumud}}
[[Category:Saynis]]
[[Category:Cilmi Falag]]
[[Category:Saynis]]
[[Category:Cilmiga Xidigaha]]
[[Category:Xiddigis]]
[[Category:Bahda Midaysay Qoraxdu]]
[[Category:Koon]]
[[Category:Cilmi Fallag]]
[[Category:Juqraafi]]
[[Category:Dhul]]
[[Category:Meere]]
[[en:Astronomy]]
95q89jetrvshak3244acco08l5u27p1
298779
298778
2026-06-18T10:06:01Z
SAYIDCALI CABDIRAXMAAN
46101
298779
wikitext
text/x-wiki
'''Cilmi-falag (Xiddigis)'''
[[File:LH 95.jpg|thumb|Muuqaalka xiddigaha koonka.]]
[[File:Crab Nebula.jpg|thumb|Xiddigaha, Galaagsiyada iyo Meereyaasha Koonka.]]
'''Cilmi-falag''' ([[ingiriis]]: Astronomy) sidoo kale loo yaqaanno '''Cilmiga Xidigaha''' waa [[cilmi]]ga barshada [[Meere|Meera]]yaasha, [[Xidig|Xiddig]]aha, [[dayax|Dayaxyada]], [[Galaagsi]]yada iyo dhammaan [[Koon]] aynnu ku nool nahay.
Cilmi-falaggu waa qeyb kamid ah [[Saynis]]ka oo si faahfaahsan u daahfeydda barshada Koonka.
[[Dad|Qof]]ka aqoonta u leh Cilmi-falagga waxaa loo yaqaanaa [[Xidigisyahan|Xiddigisyahan]] (astronomer).
== Taariikhda Cilmi-falagga ==
== Qeybaha Cilmi-falagga ==
== Waddamada ugu horreeya xagga Cilmi-falagga ==
=Xigasho=
{{Reflist}}
{{Gumud}}
[[Category:Saynis]]
[[Category:Cilmi Falag]]
[[Category:Saynis]]
[[Category:Cilmiga Xidigaha]]
[[Category:Xiddigis]]
[[Category:Bahda Midaysay Qoraxdu]]
[[Category:Koon]]
[[Category:Cilmi Fallag]]
[[Category:Juqraafi]]
[[Category:Dhul]]
[[Category:Meere]]
[[en:Astronomy]]
r6p6gg0dox9os9572ygltdi4tozsvvf
San Diego
0
17449
298740
265570
2026-06-17T17:41:21Z
Jmabel
46123
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Down town san diego photo d ramey logan.jpg]] → [[File:Downtown San Diego photo Don Ramey Logan.jpg]] [[c:Special:PermanentLink/1232765674#Mass_rename_requested]]
298740
wikitext
text/x-wiki
::''Kani waa maqaal ku saabsan caasimada San Diyeego, Kaliforniya, Maraykanka. Haku khaldin [[Degmada San Diego]]
::''Boga "San Diyego" waxaa laga soo toosiyay halkan.
{{Infobox settlement
<!-- See the table at Template:Infobox settlement for all fields and descriptions of their usage. -->
|name = San Diego, Kaliforniya
|settlement_type = [[Caasimad]]
|official_name = Caasimada San Diego
<!-- Images and maps ------>
|image_skyline = SD Montage.jpg
|image_caption = Sawirada kor ilaa hoos, bidix ila midig: Dabaqyada dhaadheer San Diego, Buundada Koronado , Xarunta Balboa Park, Serra Museum ee Beerta Presidio iyo aqalka Old Point Loma lighthouse
|image_flag = Flag of San Diego, California.svg
|image_seal = Seal_of_San_Diego,_California.svg
|nickname = Caasimada ugu fiican Ameerika <!--see discussion page regarding "the 619"-->
|motto = ''Semper Vigilans'' ([[Latino]] u dhiganta "Waligeed Sareeysa")
|image_map = San Diego County California Incorporated and Unincorporated areas San Diego Highlighted.svg
|mapsize = 250x200px
|map_caption = Meesha dhacdo San Diego <br />kaga taalo [[Degmo|Degmada San Diego]]
|pushpin_map = USA
|pushpin_map_caption = Meesha kaga taalo wadanka Maraykanka
<!-- Location ------------->
|latd = 32 |latm = 42 |lats = 54 |latNS = N
|longd = 117 |longm = 09 |longs = 45 |longEW = W
|coordinates_display = inline,title
|coordinates_region = US-CA
|subdivision_type = [[Wadan]]
|subdivision_name = {{Nowrap|{{flag|United States|name=Maraykanka|size=23px}}}}
|subdivision_type1 = [[Gobol]]
|subdivision_name1 = [[Kalifornia]]
|subdivision_type2 = [[Degmo]]
|subdivision_name2 = {{Flagicon image|Flag of San Diego County, California.png|size=23px}} [[USA|San Diego]]
<!-- History -------------->
|established_title = La aasaasay
|established_date = Luuliyo 16, 1769
|established_title2 = [[Dowlad|Dowlada hoose]]
|established_date2 = Maarso 27, 1850<ref>{{Cite web
| url = http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc
| title = California Cities by Incorporation Date
| format = Word
| publisher = California Association of [[Local Agency Formation Commission]]s
| accessdate = August 25, 2014
| ciwaan = Nuqul Archive
| archive-date = Bisha Labaad 21, 2013
| archive-url = https://web.archive.org/web/20130221091414/http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc
| dead-url = yes
}}</ref>
<!-- Government ----------->
|government_type = Duq-magaalo<ref>{{Cite web
| url = http://docs.sandiego.gov/citycharter/Article%20XV.pdf
| title = City of San Diego City Charter, Article XV
| publisher = City of San Diego
| accessdate = November 5, 2014}}</ref>
|governing_body = Golaha Caasimada San Diego
|leader_title = Duqa-magaalada
|leader_name = Kevin Faulconer<ref>{{Cite web
| url = http://www.sandiego.gov/mayor/index.shtml
| title = Mayor Kevin L. Faulconer
| publisher = The City of San Diego
| accessdate = October 16, 2014
| ciwaan = Nuqul Archive
| archive-date = Bisha Kow iyo Tobnaad 4, 2014
| archive-url = https://web.archive.org/web/20141104215427/http://www.sandiego.gov/mayor/index.shtml
| dead-url = yes
}}</ref>
|leader_title1 = Xeer ilaaliyaha Caasimada
|leader_name1 = Jan Goldsmith<ref>{{Cite web
| url = http://www.sandiego.gov/cityattorney/
| title = Office of the City Attorney
| publisher = The City of San Diego
| accessdate = September 22, 2014}}</ref>
|leader_title2 = [[USA|Golaha Caasimada]]<ref>{{Cite web
| url = http://www.sandiego.gov/citycouncil/
| title = City Council Offices
| publisher = City of San Diego
| accessdate = December 10, 2014}}</ref>
|leader_name2 = {{Collapsible list
|title =
|frame_style = border:none; padding: 0;
|title_style = <!-- (optional) -->
|list_style = text-align:left;display:none;
|1 = • Sherri Lightner
|2 = • Lorie Zapf
|3 = • Todd Gloria
|4 = • Myrtle Cole
|5 = • Mark Kersey
|6 = • Chris Cate
|7 = • Scott Sherman
|8 = • David Alvarez
|9 = • Marti Emerald
}}
<!-- Area ----------------->
|unit_pref = US
|area_footnotes = <ref>{{Cite US Gazetteer|2010|places|CA}}</ref>
|area_total_sq_mi = 372.40
|area_total_km2 = 964.51
|area_land_sq_mi = 325.19
|area_land_km2 = 842.23
|area_water_sq_mi = 47.21
|area_water_km2 = 122.27
|area_water_percent = 12.68
<!-- Elevation ------------>
|elevation_footnotes = <ref name="usgs">{{Cite GNIS|2411782|City of San Diego|accessdate= October 16, 2014}}</ref>
|elevation_ft = 422
|elevation_max_footnotes = <ref name="city data">{{cite web |url= http://www.city-data.com/us-cities/The-West/San-Diego-Geography-and-Climate.html |title= San Diego: Geography and Climate |work= city-data.com |accessdate= October 16, 2014}}</ref>
|elevation_max_ft = 1591
|elevation_min_ft = 0
<!-- Population ----------->
|population_as_of = Luuliyo 1, 2014
|population_footnotes = <ref name="demographic">https://www.census.gov/content/dam/Census/newsroom/releases/2015/cb15-89_graphic.jpg</ref>
|population_total = 1381069
|population_rank = [[1]]aad Degmada San Diego<br />[[2]]aad Kaliforniya<br />[[8]]aad wadanka Maraykanka
|population_density_km2 = 1545.4
|population_urban = 2,956,746 <small>([[15]]aad)</small>
|population_metro = 3,095,313 <small>([[17]]aad)</small>
|population_demonym = San Diegan
<!-- Time zones ----------->
|timezone = [[Wakhti|Pacific]]
|utc_offset = −8
|timezone_DST = [[UTC|PDT]]
|utc_offset_DST = −7
<!-- Codes ---------------->
|postal_code_type = ZIP kode<ref>{{Cite web
| url = https://tools.usps.com/go/ZipLookupAction!input.action
| title = ZIP Code(tm) Lookup
| publisher = [[United States Postal Service]]
| accessdate = November 19, 2014}}</ref>
|postal_code = 92101–92124, 92126–92132, 92134–92140, 92142, 92143, 92145, 92147, 92149–92155, 92158–92161, 92163, 92165–92179, 92182, 92186, 92187, 92190–92199
|area_code_type = Area kode
|area_code = Area kode 619, 858
|blank_name = [[USA|FIPS kode]]
|blank_info = 06 66000
|blank1_name = [[Juquraafi|Astaanta GNIS]]
|blank1_info = GNIS 4|1661377, GNIS 4|2411782
|website = {{URL|www.sandiego.gov}}
}}
'''San Diego''' {{IPAc-en|ˌ|s|æ|n|_|d|iː|ˈ|eɪ|ɡ|oʊ}} waa [[caasimad]] weyn oo ku taala [[gobol]]ka [[Kalifornia]], ee wadanka [[Maraykanka]], taasi oo xigta ama cidhifka u saaran [[Badweynta Baasifik]] ee [[CA|Koonfurta gobolka Kaliforniya]]. Caasimadani waxay dhacdaa qiyaastii 120 mayl (190 km) koonfurta [[LA|Caasimada Los Angeles]] waxayna xad la wadaagtaa wadanka [[Meksiko]].
Caasimada San Diego waxay leedahay [[dad|bulsho]] lagu qiyaasay 1,381,069 sida ku xusan tirokoob dowlada dhexe ee Maraykanku sameeysay Luuliyo 1, 2014. Waxaa sidoo kale tirokoobtaasi lagu ogaaday in San Diego tahay [[8|caasimada sideedaad ee ugu bulshada badan]] wadanka Maraykanka, iyo [[magaalo|magaalada labaad ee ugu weyn]] gobolka Kaliforniya.
Sida taariikhdu xustey, caasimada San Diego waa meesha ku dhalatay gobolka Kaliforniya<ref>{{cite book |title=City of San Diego and San Diego County: the birthplace of California |last=McGrew |first=Clarence Alan |year=1922 |publisher=American Historical Society |isbn= |url=http://books.google.com/books/about/City_of_San_Diego_and_San_Diego_County.html?id=nc8KiryvkdYC |accessdate=July 23, 2011}}</ref>
waxayna caan ku tahay [[cimilo|cimilada degan sanadkoo dhan]], [[biyo|biyaha dabiiciga ah]], [[deked]]aha dabiiciga ahee dhaadheer, [[xeeb]]aha bilicda san leh, iyo rukunka ay u tahay Ciidamada Ilaalada Badaha Maraykanka (U.S Navy).
Taariikh ahaan waxaa deegaanka San Diego waligoodba soo degenaan jirey [[qabiil|qabiilka Kumeyaay]] ee dadka asal ahaan loogu yimid [[Ameerika|qaarada Ameerika]] ee loo yaqaano [[Hindida Cas]]. Qiyaastii 1542dii ayaa sahamiyihii ugu horeeyay ee reer [[Yurub]] ahi yimid deegaanka San Diego; ninka la odhan jiey Juan Rodriuez Kabrillo oo ahaa [[Isbayn|Isbaanish]] ayaa sheegtay deegaanka San Diego asagoo matalaya boqortooyadaii Isbayn. Boqortooyada Isbayn oo wakhtigaasi gumeysaneysay deegaanda [[Waqooyiga Ameerika|koonfurta Waqooyiga Ameerika]] oo u bixisey "Meksiko Cusub" ayaa deegaanka San Diego iyo meelo badan oo Kaliforniya ah ka abaabushay maamul hoos tega Meksikoda Cusub. Si kastaba ha ahaatee, 1821kii ayaa [[Meksiko]] xoriyada ka qaadatey boqortooyadii Isbayn, goortaasi oo Kaliforniya la jaanqaadey maamulkaasi cusub. Dagaalkii Mareykanka iyo Meksiko ee 1850kii ayaa Kaliforniya oo dhan ku raacdey wadanka Maraykanka, sidaasi oo San Diego ku noqotey cari Maraykan.
Caasimada San Diego waa fadhiga [[dowlad]]a [[Degmada San Diego]], waana xarun weyn oo dhaqaalaha iyo [[ganacsi]]ga ee gobolka. Caasimada San Diego iyo Tijuana metropolitan waa mid ka mid ah deegaanda ugu bulshada badan galbeedka wadanka Maraykanka. Sidoo kale waxaa deegaankani caan ku yahay dalxiiska, tamashlaha, dabaasha, ganacsiga caalamiga ah, waxsoosaarka [[wershad]]aha, xarumaha ciidamada qalabka sida ee Maraykanka iyo xarumo waaweyn oo hoostega Wasaarada Difaaca Wadanka.
Sidoo kale waxaa San Diego ku yaala [[Jaamacad|Jaamacada Kaliforniya, Xarunta San Diego]] oo ah mid ka mida kuwa ugu [[aqoon]]ta badan deegaanka. Waxaa iyadna ku yaala Caasimadan iyo agagaarkeeda [[cilmi|sheeybaadhyo cilmibaadhis]], [[caafimaad|xarumo caafimaad]] iyo xarumo biyoteknooloji.
[[File:Flag_of_San_Diego,_California.svg|thumb|right|400px|]]
=Taariikh=
{{Quote box |width=20em |align=left |bgcolor=#B0C4DE
|title=Dhacdooyinka Taariikhiga
|fontsize=90% |quote=[[Isbayn|Boqortooyadii Isbayn]] 1769–1821<br>
[[Meksiko|Boqortooyadii ugu horeeysay Meksiko]] 1821–1823<br>
[[Meksiko|Gobolada Midoobey Meksiko]] 1823–1848<br>
[[Maraykanka]] 1848–wakhti xaadirkan
}}
[[File:Kumeyaay.jpg|thumb|left|upright|alt=Full length portrait of a man in his thirties wearing a long robe, woman and child visible behind him and dog to his left|Qabiilka Kumeyaay waa dadka ku noolaa San Diego ka hor intaanay iman gumeystihii reer Yurub.]]
[[File:Augustins - San Diego de Alcala en extase devant la croix - Murillo - D 1846 1.jpg|thumb|left|upright|alt=Man in his twenties or thirties standing transfixed in front of a cross his height, five onlookers|Magacraadintii Caasimada, Didacus of Alcalá iyo asxaabtiisa]]
[[File:San-diego-mission-chuch.JPG|thumb|left|Dhismayaasha ugu da'da weyn San Diego ee xaafada de Alcalá]]
Deegaanka caasimada San Diego waxaa markii ugu horeeysay lagu magacaabay San Miguel oo loogu magacdaraayay ninkii ugu hore yimid deegaanka sanadkii 1542. Laakiin waxaa magaca San Diego bixiyey nin la odhan jirey Sebastián Vizcaíno sanadkii 1602dii.<ref>{{cite journal|last=Ide|first=Arthur Frederick|date=Fall 1976|title=San Diego: The Saint and the City|journal=Journal of San Diego History|volume=22|issue=4|url=https://www.sandiegohistory.org/journal/76fall/saint.htm}}</ref>
Intaanu iman nin cad waxaa deegaanka San Diego ku dhaqnaa dad ka mid kuwa asal ahaan loogu yimid [[Ameerika|qaarada Ameerika]]; gaar ahaan qabiilada San Dieguito iyo La Jolla.<ref>Gallegos, Dennis R. (editor). 1987. ''San Dieguito-La Jolla: Chronology and Controversy''. San Diego County Archaeological Society, Research Paper No. 1.</ref>
Tirada ugu badan dadka ku dhaqnaa deegaankan ee [[Hindida Cas]] ka tirsanaa waa qabiilka Kumeyaay.<ref>{{cite web|url=http://www.kumeyaay.info/kumeyaay_indians.html |title=Kumeyaay indians |publisher=kumeyaay.info |accessdate=July 1, 2010}}{{unreliable source?|date=October 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Lesson Plan: For the Last 10,000 Years...|url=http://oceanservice.noaa.gov/education/classroom/lessons/14_estuaries_10000.pdf|format=PDF|publisher=National
Estuarine Research Reserves via NOAA|accessdate=July 27, 2012|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=October 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018232345/http://oceanservice.noaa.gov/education/classroom/lessons/14_estuaries_10000.pdf|dead-url=yes}}</ref>
Qofkii ugu horeeyay ee soo sahamiyay deegaanka wuxuu ahaa sahamiye [[Bortaqiis]] ah oo la odhan jirey Juan Rodríguez Cabrillo, kaasi oo ku socday [[markab|markab lagu magacaabi jirey San Salvador]] oo watay [[calan]]ka [[Isbayn|boqortooyadii Isbayn]]; sidaasi ayay dowladii Isbayn ku sheegatay deegaankaasi.<ref>{{cite web |url=https://www.sandiegohistory.org/bio/cabrillo/cabrillo.htm |title=San Diego Historical Society |publisher=Sandiegohistory.org |accessdate=March 12, 2011 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=Bisha Shanaad 5, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090505173316/http://www.sandiegohistory.org/bio/cabrillo/cabrillo.htm |dead-url=yes }}</ref>
Si kastaba ha ahaatee, Noofembar 1602 ayaa nin la odhan jirey Sebastián Vizcaíno dowladii Meksikada Cusub u soo dirtey inuu soo xadeeyo deegaanada [[Kalifornia]] iyo nawaaxigeeda. Goortii uu soo gaadhay dekeda gacanka San Diego ayaa wuxuu ku dhawaaqay magaca magaaladaasi oo uu ku sharfayay mid ka mid aha [[askari|askartiisa]].<ref>{{cite web|url=https://www.sandiegohistory.org/journal/67october/began.htm |title=Journal of San Diego History, October 1967 |publisher=Sandiegohistory.org |accessdate=March 12, 2011}}</ref>
Dhismihii ugu horeeyay wuxuu ahaa Maayo 1769dii goortaasi oo laga taagay guryo dhowr ah oo iskugu jira meelo [[diin]]ta [[Masiixi]]ga lagu baro dadka deegaanka iyo guryo kooban.<ref>{{cite web |url=http://www.sandiegohistory.org/timeline/timeline1.htm |title=San Diego Historical Society:Timeline of San Diego history |publisher=Sandiegohistory.org |accessdate=May 4, 2011 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=Bisha Laba iyo Tobnaad 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224204925/https://www.sandiegohistory.org/timeline/timeline1.htm |dead-url=yes }}</ref>
=Bulshada=
{| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size: 90%;"
|-
! Noocyada Bulshad !! 2010<ref>{{cite web |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06/0666000.html |title=San Diego (city), California |work=State & County QuickFacts |publisher=U.S. Census Bureau |ciwaan=Nuqul Archive |access-date=2015-09-16 |archive-date=2012-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120802190059/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06/0666000.html |dead-url=yes }}</ref> !! 1990<ref name="census" /> !! 1970<ref name="census" /> !! 1940<ref name="census" />
|-
| [[Dadka Cad|Cadaan]] || 58.9% || 67.1% || 88.9% || 96.9%
|-
| —Ahayn-Hispanik || 45.1% || 58.7% || 78.9%<ref name="fifteen">From 15% sample</ref> || n/a
|-
| [[Afrikan Ameerikan|Madoow ama Afrikan Ameerikan]] || 6.7% || 9.4% || 7.6% || 2.0%
|-
| [[Latino|Hispanik ama Latino]] (dhamaan) || 28.8% || 20.7% || 10.7%<ref name="fifteen"/> || n/a
|-
| [[Aasiya]]an || 15.9% || 11.8% || 2.2% || 1.0%
|}
Caasimada San Diego waxaa ku dhaqan [[dad|bulsho]] dhan 1,307,402 sida ay sheegtay dowlada dhexe tirokoob ay samaysay sanadkii 2010ka. Caasimadu waxay ku fadhidaa dhul baaxadiisu dhan tahay 372.1 mayl labo laaban (963.7 km<sup>2</sup>).
=Muuqaalka=
<gallery>
File:NormalHeightsSmall.jpg
File:Blacks surfer.jpg
File:San_Diego_skyline_against_smoke_from_wildfires_Oct_2007.jpg
File:Downtown San Diego photo Don Ramey Logan.jpg
File:FA18CHornetOverSanDiegoNov08.jpg
File:US_Navy_091008-N-9761H-041_Vice_Adm._D.C._Curtis_and_Intelligence_Specialist_3rd_Class_Ryan_Paigo_cut_a_cake_during_a_ceremony_in_observance_of_Hispanic_American_Heritage_Month.jpg
File:Qualcomm_headquarters.jpg
File:Petco Park Interior.JPG
File:MuseumofManSD08.jpg
File:PacificBeach2.jpg
</gallery>
[[File:LaJollaSkyline.jpg|1000px|thumb|center|]]
[[File:San Diego Skyline Day JD111107.jpg|1000px|thumb|center|Muuqaalka Caasimada San Diego ee xeebta]]
[[File:San Diego Skyline Night JD081107.jpg|1000px|thumb|center|Muuqaalka Habeenkii]]
=Magaalooyinka Maraykanka=
{{Magaalooyinka Maraykanka}}
{{Gobolada Maraykanka}}
=Tixraac=
{{Reflist}}
[[Category:Maraykanka]]
[[Category:Ameerika]]
[[Category:Magaalo]]
[[Category:Dad]]
79a633l3tk7ar1ncwh7jl6iawmejh1z
Maxamed Rooble
0
31588
298755
244314
2026-06-18T09:01:58Z
Maydkinool45
33894
Maydkinool45 la wareejiyay bogga [[Maxamed Xuseen Rooble]] ilaa [[Maxamed Rooble]]
244314
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| name = Mohamed Hussein Roble
| image = Somalia Prime Minister.jpg
| caption =
| office = 20th [[Prime minister of Somalia]]
| term_start = September 2020
| term_end =
| predecessor = [[Xasan Cali Khayre]]
| successor =
| birth_date = {{birth year and age|1970|10}}
| birth_place = [[Hobyo]], [[Somalia]]
| death_date =
| death_place =
| alma_mater =
}}
'''Mohamed Hussein Roble''' (wuxuu dhashay Oktoobar [[1970]]) waa 19 hadana ah [[Ra'iisul wasaarayaashii Soomaaliya|Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya]], isagoo xilka hayey tan iyo bishii Sebtember 2020. Kahor intuusan siyaasadda gelin wuxuu soo noqday xubin ka tirsan Ururka Shaqaalaha Adduunka ee UN iyo injineer deegaanka ah.<ref name="nation.africa">{{Cite web|url=https://nation.africa/kenya/news/africa/somalia-s-new-pm-faces-big-tasks-of-organising-elections-earning-trust-2302612|title=Somalia’s new PM faces big tasks of organising elections, earning trust|website=Nation}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.somaliaffairs.com/news/mohamed-hussein-roble-appointed-somalias-new-prime-minister/|title=Mohamed{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Hussein Roble appointed Somalia’s new prime minister|date=September
Mohamed hussein roble (wardi)
The best primeminister of somalia
Bishii Sebtember [[2021]], Maxamed Xuseen Rooble ayaa ku eedeeyay Maxamed Cabdullaahi Maxamed inuu hor istaagay baaritaan taasoo keentay inuu is casilo taliyihii NISA.
Bishii Sebtember 2021, wuxuu ka badbaadiyay dalka inuu dagaal sokeeyo galo, wuxuuna qaatay go’aan umada soomaaliyeed ka farxiyay oo ahaa inuusan aqbalin in dowlada ay waqti dheeraad ah ku darsato(…), wuxuu awoodaha ka qaaday taliyihi nisa wuxuuna ka hor istaagay in siyaasiyiinta mucaaradka awood loo adeegsado.<ref>{{Cite web|url=https://afrique.lalibre.be/63726/somalie-le-president-retire-les-pouvoirs-executifs-du-premier-ministre/|title=Somalie: le président « retire les pouvoirs exécutifs » du Premier ministre|date=September 16, 2021}}</ref>
== References ==
{{Reflist}}
[[Category:Raiisul Wasaarayaasha Soomaaliya]]
pqq8wtrmc1669icbe0rqengdwceqb7y
Shineemada Sacuudiga
0
35067
298746
297518
2026-06-18T03:29:23Z
~2026-35710-15
46127
298746
wikitext
text/x-wiki
'''Shineemada Sacuudi Carabiya''' waa warshad yar oo cadaalad ah oo soo saarta filim sannad kasta.
Marka laga reebo hal tiyaatar [[IMAX]] oo ku yaal [[Khobar]], ma jirin wax shineemo ah oo ku yaal Sacuudi Carabiya 1983 ilaa 2018,<ref name="mansour">{{cite web|last1=Lapin|first1=Andrew|title=Wadjda director Haifaa Al Mansour|url=http://thedissolve.com/features/interview/168-wadjda-director-haifaa-al-mansour/|website=Dissolve|access-date=25 November 2014|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=3 Bisha Kow iyo Tobnaad 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131510/http://thedissolve.com/features/interview/168-wadjda-director-haifaa-al-mansour/|dead-url=yes}}</ref> inkastoo mararka qaar la hadal hayay furitaanka tiyaatarada filimada, 2008-dii waxaa la kireeyay qolalka shirarka si loogu muujiyo filimka majaajilada ah ee ''Mennahi''.<ref>{{cite web|title=SAUDI ARABIA: Going to the movies for the first time in decades|url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2008/12/saudi-arabia--1.html|website=latimesblogs.com|access-date=14 October 2014|date=23 December 2008}}</ref> Sucuudiga oo raba inuu daawado filimada ayaa sidaas ku sameeyay dayax-gacmeedka, [[DVD]], ama muuqaal. Shineemooyinka ayaa la mamnuucay muddo 35 sano ah<ref>{{cite web|last1=Petroff|first1=Alanna|title='Black Panther' comes to Saudi Arabia as movie theater ban ends|url=http://money.cnn.com/2018/04/18/media/saudi-arabia-movies-black-panther-amc/index.html|website=CNN.com|date=18 April 2018|access-date=18 April 2018|archive-date=18 Bisha Afraad 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418202432/http://money.cnn.com/2018/04/18/media/saudi-arabia-movies-black-panther-amc/index.html|url-status=dead}}</ref> ilaa shaleemadii ugu horeysay ee Sacuudi Carabiya laga furay 18 Abriil 2018 ee [[Riyadh]]. [[AMC Theatres]] ayaa qorshaynaysa in ay furto ilaa 40 shineemo ilaa 15 magaalo oo Sucuudiga ah shanta sano ee soo socota.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-43652893 Sh but Khalid is the kingaudi cinema screens reopen on 18 April 'with Black Panther']</ref> Dawladdu waxay rajaynaysaa in marka la gaadho 2030, Sucuudigu hore u lahaan doono in ka badan 300 oo tiyaatar oo leh in ka badan 2,000 oo shaashado filim ah.<ref name=":0" />
Filimkii ''[[Wadjda]]'' ee 2012 wuxuu lahaa jilayaal Sucuudi ah<ref name="Davies">{{cite web|last1=Davies|first1=Catriona|title=The film director who's not allowed to go to the movies|url=http://www.cnn.com/2012/05/25/world/meast/saudi-film-wadjda-mansour/index.html|website=CNN World. Inside the Middle East|access-date=14 October 2014|ref=25 May 2012}}</ref> wuxuuna ahaa filimkii ugu horeeyay ee gabi ahaan laga soo duubo Sacuudiga.<ref name="rt">{{cite web|title=rotten tomatoes. Wadjda|url=http://www.rottentomatoes.com/m/wadjda_2013/|website=rottentomatoes.com|access-date=14 October 2014}}</ref> Filimka sanadkii, waxaana la daah-furay [[Filimka Caalamiga ee Berlin Dabaaldag|Bandhigga Filimada Caalamiga ee Berlin]] 66-aad, isagoo noqday filimkii ugu horreeyay ee ka qayb-qaata xafladda. [[Sameera Aziz]] waa filim sameeyihii ugu horreeyay ee Sacuudiga u dhashay ee ka shaqeeya shaleemada Hindiya ee caanka ah ee [[Bollywood]].<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/511994/bollywoods-first-saudi-filmmaker-works.html|title=Bollywood's first Saudi filmmaker works on maiden venture|website=Deccan Herald|access-date=11 December 2017}}</ref>
Shineemada Sacuudiga, mid gudaha laga soo saaro ama ha noqoto mid shisheeye, waxay saaran tahay [[Faafreebka Sacuudiga|faafreeb Sacuudiga]].
== Tix ==
pod6hqtdp57jju0ycz1f6avnjnynf6z
Dirka Xeebta
0
38420
298744
252006
2026-06-17T19:35:07Z
Jmabel
46123
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Hilton Hawaiian Village boardwalk Oahu Hawaii Photo D Ramey Logan.jpg]] → [[File:Hilton Hawaiian Village boardwalk Oahu Hawaii Photo Don Ramey Logan.jpg]] [[c:Special:PermanentLink/1232765674#Mass_rename_requested]]
298744
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hilton Hawaiian Village boardwalk Oahu Hawaii Photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|right|400px|]]
Dirka xeebta
dhirta kulaylaha ah ee lagu arko xeebaha kuwaas oo ah xeebaha dhaadheer waxay leeyihiin dhir iyo geedo dhaadheer
eixl58c15g294ee6mlgofwdzlmo7eev
Abokor muuse
0
39797
298737
298690
2026-06-17T13:19:12Z
~2026-34537-45
46057
/* Clan tree */
298737
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor
<br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]]
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan.
==Distribution==
[[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]]
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Clan tree==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagalle)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Wa'eys Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Salah Mohamed
*************Osman Salah
**************Abokor Osman
***************Hassan Abokor
****************Muuse Hassan
****************Laqshe Hassan
****************Basiralle Hassan
****************Dhimbil Hassan
*****************'''Mohammed Dhimbil'''
******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
******************Musa Mohamed
*******************Adawe Muuse (Rer Adawe)
*******************Aden Muuse (Rer Aden)
*****************'''Muuse Dhimbil'''
*******************Mahamoud Muuse
********************Shirdon Mohamoud
********************Hildiid Mohamoud
*********************Ali Hildiid
*********************Geedi Hildiid
*********************Hersi Hildiid
*******************Abdalleh Muuse
********************Jibirl Abdalle
*********************Saeed Jibril
**********************Abdi Said
***********************Salah Abdi
***********************Roble Abdi
*********************Hersi Jibril
**********************Ahmed Hersi
**********************Abdalle Hersi
*********************Kalil Jibirl (Rer kalil)
**********************Hersi Kalil
**********************Egal Kalil
**********************Wais Kalil
**********************Ali kalil
***********************Said Ali
***********************Koshin Ali
***********************Arale Ali
***********************Osman Ali
***********************Guled Ali
***********************Amare Ali
***********************Boqorreh Ali
*********************Aden Jibril (Rer Adan)
**********************Aden Mohamed
***********************Benin Aden
***********************Nour Aden
***********************Ali Aden
***********************Adan Aden
*********************Abdi Jibril
**********************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
***********************Issa Ali
***********************Hussein Ali
***********************Mumin Ali
***********************Naleye Ali
**********************Nour Abdi (Rer Nuur)
***********************Ismail Nour
***********************Hersi Nour
***********************Gabal Nour
***********************Mohamed Nour
**********************Benin Abdi (Rer Benin)
***********************Naleye Benin
***********************Ahmed Benin
***********************Hersi Benin
***********************Warfa Benin
***********************Samter Benin
***********************Abdi Benin
***********************Fatah Benin
***********************Aden Benin
***********************Dirie Benin
***********************Farah Benin
***********************Dahir Benin
***********************Arale Benin
***********************Guled Benin
***********************Shirwa Benin
***********************Abane Benin
***********************Abdille Benin
***********************Yusuf Benin
***********************Arale Benin
***********************Roble Benin
***********************Osman Benin
**********************Abdille Abdi
***********************Gallab Abdille (Rer Gallab)
************************Ismail Gallab
************************Asker Gallab
**********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
***********************Gulled Eiye
***********************Sharmake Eiye
**********************Mohamed Abdille
***********************Ahmed Mohamed
************************Samter Ahmed
************************Ziyad Ahmed
************************Mayle Ahmed
************************Elmi Ahmed
************************Warfa Ahmed
************************Geedi Ahmed
************************Amanle Ahmed
************************Food Ahmed
************************Roble Ahmed
************************Ainanshe Ahmed
************************Wais Ahmed
************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
*************************Ismail Dhible
*************************Barre Dhible
************************Ali Ahmed (Rer Ali)
************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
*************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
*************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
********************Musa Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
*********************Abdi Liban
**********************Ismail Abdi (Rer Ismail)
**********************Mohammed Abdi
***********************Sarar Mohamed
***********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Farah Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Notable figures==
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of Horn of Africa charity Organization, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder.
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
26xb85npq4o524crouyqjzdrigbnizs
298751
298737
2026-06-18T08:30:55Z
~2026-34537-45
46057
/* Notable figures */
298751
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor
<br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]]
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
Doorkooda Ugaasnimadu waa astaan sharaf, caddaalad, iyo hoggaan bulsho. Taasi waxay sababtay in beesha Abokor Muuse lagu xasuusto dad hoggaamiya, nabad dhaliya, iyo dhaqanka ilaaliya, taasoo qayb weyn ka qaadatay dhismaha iyo ilaalinta nidaamka bulshada guud ahaan.
==Distribution==
[[File:Hargeisa Somaliland.jpg|thumb|right|300px|A general view of Hargeisa, where the community is widely settled.]]
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road ([[Wadada Madaarka Egal)]]'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Clan tree==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagalle)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Wa'eys Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Salah Mohamed
*************Osman Salah
**************Abokor Osman
***************Hassan Abokor
****************Muuse Hassan
****************Laqshe Hassan
****************Basiralle Hassan
****************Dhimbil Hassan
*****************'''Mohammed Dhimbil'''
******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
******************Musa Mohamed
*******************Adawe Muuse (Rer Adawe)
*******************Aden Muuse (Rer Aden)
*****************'''Muuse Dhimbil'''
*******************Mahamoud Muuse
********************Shirdon Mohamoud
********************Hildiid Mohamoud
*********************Ali Hildiid
*********************Geedi Hildiid
*********************Hersi Hildiid
*******************Abdalleh Muuse
********************Jibirl Abdalle
*********************Saeed Jibril
**********************Abdi Said
***********************Salah Abdi
***********************Roble Abdi
*********************Hersi Jibril
**********************Ahmed Hersi
**********************Abdalle Hersi
*********************Kalil Jibirl (Rer kalil)
**********************Hersi Kalil
**********************Egal Kalil
**********************Wais Kalil
**********************Ali kalil
***********************Said Ali
***********************Koshin Ali
***********************Arale Ali
***********************Osman Ali
***********************Guled Ali
***********************Amare Ali
***********************Boqorreh Ali
*********************Aden Jibril (Rer Adan)
**********************Aden Mohamed
***********************Benin Aden
***********************Nour Aden
***********************Ali Aden
***********************Adan Aden
*********************Abdi Jibril
**********************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
***********************Issa Ali
***********************Hussein Ali
***********************Mumin Ali
***********************Naleye Ali
**********************Nour Abdi (Rer Nuur)
***********************Ismail Nour
***********************Hersi Nour
***********************Gabal Nour
***********************Mohamed Nour
**********************Benin Abdi (Rer Benin)
***********************Naleye Benin
***********************Ahmed Benin
***********************Hersi Benin
***********************Warfa Benin
***********************Samter Benin
***********************Abdi Benin
***********************Fatah Benin
***********************Aden Benin
***********************Dirie Benin
***********************Farah Benin
***********************Dahir Benin
***********************Arale Benin
***********************Guled Benin
***********************Shirwa Benin
***********************Abane Benin
***********************Abdille Benin
***********************Yusuf Benin
***********************Arale Benin
***********************Roble Benin
***********************Osman Benin
**********************Abdille Abdi
***********************Gallab Abdille (Rer Gallab)
************************Ismail Gallab
************************Asker Gallab
**********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
***********************Gulled Eiye
***********************Sharmake Eiye
**********************Mohamed Abdille
***********************Ahmed Mohamed
************************Samter Ahmed
************************Ziyad Ahmed
************************Mayle Ahmed
************************Elmi Ahmed
************************Warfa Ahmed
************************Geedi Ahmed
************************Amanle Ahmed
************************Food Ahmed
************************Roble Ahmed
************************Ainanshe Ahmed
************************Wais Ahmed
************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
*************************Ismail Dhible
*************************Barre Dhible
************************Ali Ahmed (Rer Ali)
************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
*************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
*************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
********************Musa Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
*********************Abdi Liban
**********************Ismail Abdi (Rer Ismail)
**********************Mohammed Abdi
***********************Sarar Mohamed
***********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Farah Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Notable figures==
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder Of many Schools, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder.
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
khzvrf2q1jkqcsdmz4icd4j6g8bdqnt
Reer Geedow
0
41068
298769
270148
2026-06-18T09:09:10Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Yaaqshiid]]
298769
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Yaaqshiid]]
i1026t5cvmcula6xn4fesdi69c5p483
User talk:Reer Geedow
3
41070
298773
270152
2026-06-18T09:09:50Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Yaaqshiid]]
298773
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Yaaqshiid]]
i1026t5cvmcula6xn4fesdi69c5p483
Module:Params
828
44067
298745
295977
2026-06-17T20:38:36Z
Grufo
46126
Upstream updates
298745
Scribunto
text/plain
require[[strict]]
--- ---
--- LOCAL ENVIRONMENT ---
--- ________________________________ ---
--- ---
--[[ Abstract utilities ]]--
----------------------------
-- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers)
local function zero_padded (str)
return ('%03d%s'):format(#str, str)
end
-- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting)
local function natural_sort (var1, var2)
return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded)
end
-- Parse a parameter name string and return it as a string or a number
local function get_parameter_name (par_str)
local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$'
if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end
return tonumber(ret)
end
-- Return a copy or a reference to a table
local function copy_or_ref_table (src, refonly)
if refonly then return src end
local newtab = {}
for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end
return newtab
end
-- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left
local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len)
local cache, tmp = {}, idx + len - 1
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' and key >= idx then
if key > tmp then cache[key - len] = val end
tbl[key] = nil
end
end
for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end
-- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_reduced (tbl, idx, len)
local ret, tmp = {}, idx + len - 1
if idx > 0 then
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' or key < idx then
ret[key] = val
elseif key > tmp then ret[key - len] = val end
end
elseif tmp > 0 then
local nshift = 1 - idx
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val
elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end
end
else
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' or key > tmp then
ret[key] = val
elseif key < idx then ret[key + len] = val end
end
end
return ret
end
-- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_expanded (tbl, idx, len)
local ret, tmp = {}, idx + len - 1
if idx > 0 then
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' or key < idx then
ret[key] = val
else ret[key + len] = val end
end
elseif tmp > 0 then
local nshift = idx - 1
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val
elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end
end
else
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) ~= 'number' or key > tmp then
ret[key] = val
else ret[key - len] = val end
end
end
return ret
end
-- Move a key from a table to another, but only if under a different name and
-- always parsing numeric strings as numbers
local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey)
local realkey = get_parameter_name(dkey)
if skey ~= realkey then
dest[realkey] = val
src[skey] = nil
end
end
-- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys
local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn)
local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
nn = nn + 1
nums[nn] = key
else
nw = nw + 1
words[nw] = key
end
end
table.sort(nums)
table.sort(words, sort_fn)
return nums, words, nn, nw
end
--[[ Public strings ]]--
------------------------
-- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names)
local mkeywords = {
['or'] = 0,
pattern = 1,
plain = 2,
strict = 3
}
-- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names)
local sortfunctions = {
alphabetically = false,
naturally = natural_sort
}
-- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers
-- (functions and modifiers MUST avoid these names)
--[[
Meanings of the columns:
col[1] = Loop type (0-3)
col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3)
col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback
col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name
col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value
col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]`
col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]`
A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`)
]]--
local mapping_styles = {
names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 },
values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 },
values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 },
names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 },
names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 },
names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 },
values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 },
blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 }
}
-- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names)
local memoryslots = {
h = 'header',
f = 'footer',
i = 'itersep',
l = 'lastsep',
n = 'ifngiven',
p = 'pairsep',
s = 'oxfordsep'
}
-- Possible trimming modes for the `parsing` modifier
local trim_parse_opts = {
trim_none = { false, false },
trim_positional = { false, true },
trim_named = { true, false },
trim_all = { true, true }
}
-- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local isep_parse_opts = {
splitter_pattern = false,
splitter_string = true
}
-- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local psep_parse_opts = {
setter_pattern = false,
setter_string = true
}
-- Possible position references for the `splicing` modifier
local position_references = {
add_nothing = 0,
add_smallest_number = 1,
add_last_of_sequence = 2,
add_largest_number = 3
}
-- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `let`
--[[ Module's private environment ]]--
--------------------------------------
-- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`)
local modulename = 'Module:Params'
-- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args`
-- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also
-- guarantee that they will make their own (modified) copy available
local refpipe = {
call_for_each_group = true,
--coins = true,
count = true,
evaluating = true,
for_each = true,
list = true,
list_values = true,
list_maybe_with_names = true,
value_of = true
}
-- The functions listed here declare that they don't need the
-- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if
-- they are modifiers they also guarantee that they will make their own
-- (modified) copy available
local refparams = {
call_for_each_group = true,
combining = true,
combining_by_calling = true,
combining_values = true,
concat_and_call = true,
concat_and_invoke = true,
concat_and_magic = true,
count = true,
grouping_by_calling = true,
mixing_names_and_values = true,
renaming_by_mixing = true,
renaming_to_sequence = true,
renaming_to_uppercase = true,
renaming_to_lowercase = true,
--renaming_to_values = true,
shifting = true,
splicing = true,
--swapping_names_and_values = true,
value_of = true,
with_name_matching = true
}
-- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we
-- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its
-- optimal value at Module talk:Params)
local maxfill = 1024
-- The private table of functions
local library = {}
-- Functions and modifiers that can only be invoked in first position
local static_iface = {}
-- Create a new context
local function context_new (child_frame)
local ctx = {}
ctx.frame = child_frame:getParent()
ctx.opipe = child_frame.args
ctx.oparams = ctx.frame.args
ctx.firstposonly = static_iface
ctx.iterfunc = pairs
ctx.sorttype = 0
ctx.n_parents = 0
ctx.n_children = 0
ctx.n_available = maxfill
return ctx
end
-- Move to the next action within the user-given list
local function context_iterate (ctx, n_forward)
local nextfn
if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then
nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)'
end
if nextfn == nil then error(modulename ..
': You must specify a function to call', 0) end
if library[nextfn] == nil then
if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename ..
': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0)
else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn ..
'’ directive can only appear in first position', 0)
end
end
remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward)
return library[nextfn]
end
-- Main loop
local function main_loop (ctx, start_with)
local fn = start_with
repeat fn = fn(ctx) until not fn
if ctx.n_parents > 0 then error(modulename ..
': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end
if ctx.n_children > 0 then error(modulename ..
', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end
end
-- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table
local function set_strings (dest, opts, start_from)
local cmd
if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end
cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/')
:match'^/*(.*[^/])'
if cmd == nil then return start_from end
local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1
local vname
local chr
for idx = 1, #cmd do
chr = cmd:byte(idx)
if chr == sep then
for key, val in ipairs(amap) do
dest[val] = opts[argc]
amap[key] = nil
end
argc = argc + 1
else
vname = memoryslots[string.char(chr)]
if vname == nil then error(modulename ..
', ‘setting’: Unknown slot ‘' ..
string.char(chr) .. '’', 0) end
table.insert(amap, vname)
end
end
for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end
return argc
end
-- Add a new stack of parameters to `ctx.children`
local function push_cloned_stack (ctx, tbl)
local newparams = {}
local currsnap = ctx.n_children + 1
if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams }
else ctx.children[currsnap] = newparams end
for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
ctx.n_children = currsnap
end
-- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or
-- `'without_sorting'`, or `nil`
local function load_sort_opt (raw_arg)
if raw_arg == nil then return nil, 1, false end
local tmp = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$'
if tmp == 'without_sorting' then return nil, 2, false end
tmp = sortfunctions[tmp]
if tmp == nil then return nil, 1, false end
return tmp or nil, 2, true
end
-- Parse optional user arguments of type `...|[let]|[...][number of additional
-- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]`
local function load_child_opts (src, start_from, append_after)
local tbl, pin = {}, start_from
local names
if src[pin] ~= nil and src[pin]:match'^%s*let%s*$' and
src[pin + 1] ~= nil and src[pin + 2] ~= nil
then
names = {}
repeat
names[get_parameter_name(src[pin + 1])] = src[pin + 2]
pin = pin + 3
until src[pin] == nil or not src[pin]:match'^%s*let%s*$' or
src[pin + 1] == nil or src[pin + 2] == nil
end
local tmp = tonumber(src[pin])
if tmp ~= nil and math.floor(tmp) == tmp then
if tmp < 0 then tmp = -1 end
local shf = append_after - pin
for idx = pin + 1, pin + tmp do tbl[idx + shf] = src[idx] end
pin = pin + tmp + 1
end
if names ~= nil then
for key, val in pairs(names) do tbl[key] = val end
end
return tbl, pin
end
-- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*`
-- class of modifiers
local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style)
local style
local shf
local tmp = src[n_skip + 1]
if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end
if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1
else shf = n_skip end
local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5]
tmp = style[6]
if tmp > -1 then
karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
karg = tonumber(karg)
n_exist = math.max(n_exist, karg)
end
end
tmp = style[7]
if tmp > -1 then
varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
varg = tonumber(varg)
n_exist = math.max(n_exist, varg)
end
end
local dest, nargs = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist)
tmp = style[1]
if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then
tmp = tmp - 2 end
if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then
tmp = tmp - 1 end
return dest, nargs, tmp, karg, varg
end
-- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of
-- modifiers
local function load_replace_args (opts, whoami)
if opts[1] == nil then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end
if opts[2] == nil then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end
local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3
if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end
local flg = opts[argc]
if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end
if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end
return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or
(flg == 3 and ptn == repl)
end
-- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers
local function load_pattern_args (opts, whoami)
local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1
local keyw
for _, val in ipairs(opts) do
if state == 0 then
nptns, state = nptns + 1, -1
ptns[nptns] = { val, false, false }
else
keyw = val:match'^%s*(.*%S)'
if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or (
state > 0 and mkeywords[keyw] > 0
) then break
else
state = mkeywords[keyw]
if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end
if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end
end
end
cnt = cnt + 1
end
if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami ..
'’: No pattern was given', 0) end
return ptns, nptns, cnt
end
-- Load the optional arguments of the `parsing` and `reinterpreting` modifiers
local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp)
local tmp
local optslots, noptslots, argc = { true, true, true }, 3, start_from
local trimn, trimu, iplain, pplain = true, false, true, true
repeat
noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc]
if tmp == nil then break end
tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$'
if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then
tmp = trim_parse_opts[tmp]
trimn, trimu = tmp[1], tmp[2]
optslots[1] = nil
elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then
argc = argc + 1
iplain, isp = isep_parse_opts[tmp], opts[argc]
optslots[2] = nil
elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then
argc = argc + 1
pplain, psp = psep_parse_opts[tmp], opts[argc]
optslots[3] = nil
else break end
argc = argc + 1
until noptslots < 1
return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc
end
-- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table
local value_maps = {
[0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end
end,
[1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
margs[varg] = val
tbl[key] = fn()
end
end,
[2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
for key in pairs(tbl) do
margs[karg] = key
tbl[key] = fn()
end
end,
[3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
margs[karg] = key
margs[varg] = val
tbl[key] = fn()
end
end
}
-- Private table for `map_names()`
local name_thieves = {
[0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
end
end,
[1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
rargs[varg] = val
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
end
end,
[2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
rargs[karg] = key
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
end
end,
[3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(tbl) do
rargs[karg] = key
rargs[varg] = val
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
end
end
}
-- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table
local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn)
local cache = {}
name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end
-- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric
-- suffixes in its keys
local function make_groups (src)
-- NOTE: `src` might be the original metatable!
local prefix
local gid
local groups = {}
for key, val in pairs(src) do
-- `key` must only be a string or a number...
if type(key) == 'string' then
prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$'
gid = tonumber(gid) or ''
else
prefix = ''
gid = key
end
if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end
if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
prefix = tonumber(prefix)
if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end
end
groups[gid][prefix] = val
end
return groups
end
-- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and
-- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length
local function parse_placeholder_string (target)
local skel = {}
local canvas = {}
local idx = 1
local s_pos = 1
local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false)
while e_pos ~= nil do
canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1)
skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@'
idx = idx + 2
s_pos = e_pos + 2
e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false)
end
if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1
else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end
return skel, canvas, idx
end
-- Populate a table by parsing a parameter string
local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru)
local key
local val
local spos1
local spos2
local pos1
local pos2
local pos3 = 0
local idx = 1
local lenplone = #str + 1
if isp == nil or isp == '' then
if psp == nil or psp == '' then
if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$'
else tbl[idx] = str end
return idx
end
spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl)
if spos1 == nil then
key = idx
if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$'
else val = str end
idx = idx + 1
else
key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1))
val = str:sub(spos2 + 1)
if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
end
tbl[key] = val
return idx
end
if psp == nil or psp == '' then
repeat
pos1 = pos3 + 1
pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
tbl[idx] = val
idx = idx + 1
until pos2 == nil
return idx
end
repeat
pos1 = pos3 + 1
pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl)
if spos1 == nil then
key = idx
if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
idx = idx + 1
else
key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1))
val = val:sub(spos2 + 1)
if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
end
tbl[key] = val
until pos2 == nil
return idx
end
-- Heavy lifting for `combining` and `combining_values`
local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function
-- MUST create a copy of it before returning
local opts = ctx.pipe
if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end
local tbl = ctx.params
local vars = {}
local sortfn, tmp, do_sort = load_sort_opt(opts[2])
local argc = set_strings(vars, opts, tmp + 1)
if argc < tmp then error(modulename ..
', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end
tmp = true
for _ in pairs(tbl) do
tmp = false
break
end
if tmp then
if vars.ifngiven ~= nil then
ctx.params = {
[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven
}
elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end
return argc
end
local cache
local len
if do_sort then
local words
cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end
len = len + tmp
else
cache = {}
len = 0
for key in pairs(tbl) do
len = len + 1
cache[len] = key
end
end
local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or ''
for idx = 1, len do
tmp = cache[idx]
pmap[nss + 1] = pps
pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs)
nss = nss + 2
end
tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep
if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp
elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then
pmap[nss - 1] = vars.lastsep
end
pmap[1] = vars.header or ''
if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end
ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) }
return argc
end
-- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric
-- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options
-- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters
local function concat_params (ctx)
local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe)
if ctx.subset == 1 then
-- We need only the sequence
for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end
else
if ctx.subset == -1 then
for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
end
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' and key > 0 then
retval[key + nmax] = val
else retval[key] = val end
end
end
for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end
return retval
end
-- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this
-- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function flush_params (ctx, fn)
local tbl = ctx.params
if ctx.subset == 1 then
for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end
return
end
if ctx.subset == -1 then
for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
end
if ctx.sorttype > 0 then
local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
if ctx.sorttype == 2 then
for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
return
end
for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
return
end
if ctx.subset ~= -1 then
for key, val in ipairs(tbl) do
fn(key, val)
tbl[key] = nil
end
end
for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end
end
-- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value
-- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth)
if ctx.subset == 1 then
for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end
return
end
if ctx.subset == -1 then
flush_params(ctx, fn_oth)
return
end
local tbl = ctx.params
if ctx.sorttype > 0 then
local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
local sequence = {}
for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end
if ctx.sorttype == 2 then
for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
end
for idx = 1, nn do
if sequence[nums[idx]] then
fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]])
else
fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]])
end
end
if ctx.sorttype ~= 2 then
for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
end
return
end
for key, val in ipairs(tbl) do
fn_seq(key, val)
tbl[key] = nil
end
for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
end
-- Finalize and return a concatenated list
local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize)
if len > 0 then
local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep
if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then
lst[len - modsize + 1] = tmp
elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then
lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep
end
lst[1] = ctx.header or ''
if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end
ctx.text = table.concat(lst)
else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end
--[[ Modifiers ]]--
-----------------------------
-- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to
library.sequential = function (ctx)
if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
if ctx.sorttype > 0 then error(modulename ..
': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end
ctx.iterfunc = ipairs
ctx.subset = 1
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to
library['non-sequential'] = function (ctx)
if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
ctx.iterfunc = pairs
ctx.subset = -1
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to
library.all_sorted = function (ctx)
if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end
if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
ctx.sorttype = 1
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to
library.reassorted = function (ctx)
if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end
if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end
ctx.sorttype = 2
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to
library.setting = function (ctx)
local argc = set_strings(ctx, ctx.pipe, 1)
if argc < 2 then error(modulename ..
', ‘setting’: No directive was given', 0) end
return context_iterate(ctx, argc + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|pipe to
library.scoring = function (ctx)
if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end
local retval = 0
for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end
ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = tostring(retval)
return context_iterate(ctx, 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to
library.squeezing = function (ctx)
local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
newlen = newlen + 1
indices[newlen] = key
store[key] = val
tbl[key] = nil
end
end
table.sort(indices)
for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to
library.filling_the_gaps = function (ctx)
local tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.params, {}, 1, nil, -1
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
if nmax == nil then
if key < nmin then nmin = key end
nmax = key
elseif key > nmax then nmax = key
elseif key < nmin then nmin = key end
nnums = nnums + 1
tmp[key] = val
end
end
if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then
ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax
if ctx.n_available < 0 then error(modulename ..
', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' ..
tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end
for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = '' end
for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end
end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to
library.clearing = function (ctx)
local tbl = ctx.params
local numerics = {}
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
numerics[key] = val
tbl[key] = nil
end
end
for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to
library.cutting = function (ctx)
local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end
local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end
local tbl = ctx.params
local len = #tbl
if lcut < 0 then lcut = len + lcut end
if rcut < 0 then rcut = len + rcut end
local tot = lcut + rcut
if tot > 0 then
local cache = {}
if tot >= len then
for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
tot = len
else
for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end
for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end
end
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' and key > 0 then
if key > len then cache[key - tot] = val
else cache[key - lcut] = val end
tbl[key] = nil
end
end
for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to
library.cropping = function (ctx)
local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end
local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end
local tbl = ctx.params
local nmin
local nmax
for key in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
if nmin == nil then nmin, nmax = key, key
elseif key > nmax then nmax = key
elseif key < nmin then nmin = key end
end
end
if nmin ~= nil then
local len = nmax - nmin + 1
if lcut < 0 then lcut = len + lcut end
if rcut < 0 then rcut = len + rcut end
if lcut + rcut - len > -1 then
for key in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end
end
elseif lcut + rcut > 0 then
for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end
for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end
local lshift = nmin + lcut - 1
if lshift > 0 then
for idx = lshift + 1, nmax, 1 do
tbl[idx - lshift] = tbl[idx]
tbl[idx] = nil
end
end
end
end
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to
library.purging = function (ctx)
local idx = tonumber(ctx.pipe[1])
if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename ..
', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end
local len = tonumber(ctx.pipe[2])
if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end
local tbl = ctx.params
if len < 1 then
len = len + table.maxn(tbl)
if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end
len = len - idx + 1
end
ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len)
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to
library.backpurging = function (ctx)
local last = tonumber(ctx.pipe[1])
if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename ..
', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end
local len = tonumber(ctx.pipe[2])
if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end
local idx
local tbl = ctx.params
if len > 0 then
idx = last - len + 1
else
for key in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' and (idx == nil or
key < idx) then idx = key end
end
if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end
idx = idx - len
if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end
len = last - idx + 1
end
ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len)
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to
library.shifting = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local nshift = tonumber(ctx.pipe[1])
if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then
error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end
local tbl = {}
for key, val in pairs(ctx.params) do
if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val
else tbl[key] = val end
end
ctx.params = tbl
return context_iterate(ctx, 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to
library.reversing_numeric_names = function (ctx)
local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
numerics[key] = val
tbl[key] = nil
if key > nmax then nmax = key end
end
end
for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to
--[[
library.pivoting_numeric_names = function (ctx)
local tbl = ctx.params
local shift = #tbl + 1
if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end
local numerics = {}
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
numerics[key] = val
tbl[key] = nil
end
end
for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end
return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to
--[[
library.mirroring_numeric_names = function (ctx)
local tbl, numerics = ctx.params, {}
local nmax
local nmin
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
numerics[key] = val
tbl[key] = nil
if nmax == nil then nmin, nmax = key, key
elseif key > nmax then nmax = key
elseif key < nmin then nmin = key end
end
end
for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end
return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to
--[[
library.swapping_numeric_names = function (ctx)
local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0
local tmp
for key in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
nsize = nsize + 1
cache[nsize] = key
end
end
table.sort(cache)
for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do
tmp = tbl[cache[idx] ]
tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ]
tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp
end
return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to
library.sorting_sequential_values = function (ctx)
local sortfn
if ctx.pipe[1] ~= nil then
sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$']
end
if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn)
else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil`
if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end
return context_iterate(ctx, 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment|
-- [number of elements to write]|...|pipe to
library.splicing = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
local tmp1 = opts[1]
local tmp2
local argc
local pos
local refp
if tmp1 ~= nil then
tmp2 = tonumber(tmp1)
if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then
pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4,
tmp1:match'^%s*(.*%S)'
if tmp2 ~= nil then
refp = position_references[tmp2]
if refp == nil then error(modulename ..
', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) ..
'’ is not a valid first argument', 0) end
else refp = 0 end
else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end
else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end
if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename ..
', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end
local len = tonumber(opts[argc - 1])
if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end
if refp == 2 then
for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end
refp = 0
end
tmp1, tmp2 = nil, nil
if refp ~= 0 or len ~= 0 then
for key, val in pairs(tbl) do
if type(key) == 'number' then
if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key
elseif key < tmp1 then tmp1 = key
elseif key > tmp2 then tmp2 = key end
end
end
end
if tmp2 == nil then len = 0
elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2
elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end
if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then
tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len)
elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then
tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len)
else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end
ctx.params = tbl
tmp1 = tonumber(opts[argc])
if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename ..
', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end
if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then
return context_iterate(ctx, argc)
end
tmp2 = argc - pos + 1
for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end
return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to
library.imposing = function (ctx)
if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end
ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2]
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to
library.providing = function (ctx)
if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end
local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1])
if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to
library.discarding = function (ctx)
if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end
local len = tonumber(ctx.pipe[2])
if len == nil then
ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil
return context_iterate(ctx, 2)
end
local key = tonumber(ctx.pipe[1])
if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename ..
', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end
if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end
for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to
library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx)
local tmp = ctx.params
for key, val in pairs(tmp) do
if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to
library.excluding_numeric_names = function (ctx)
local tmp = ctx.params
for key, val in pairs(tmp) do
if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
-- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
-- N]|pipe to
library.with_name_matching = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
'with_name_matching')
local tmp
local ptn
local tbl = ctx.params
local newparams = {}
for idx = 1, nptns do
ptn = targets[idx]
if ptn[3] then
tmp = ptn[1]
if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
tmp = tonumber(tmp)
end
newparams[tmp] = tbl[tmp]
else
for key, val in pairs(tbl) do
if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
newparams[key] = val
end
end
end
end
ctx.params = newparams
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]
-- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
-- flag N]|pipe to
library.with_name_not_matching = function (ctx)
local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
'with_name_not_matching')
local tbl = ctx.params
if nptns == 1 and targets[1][3] then
local tmp = targets[1][1]
if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
tbl[tonumber(tmp)] = nil
else tbl[tmp] = nil end
return context_iterate(ctx, argc)
end
local yesmatch
local ptn
for key in pairs(tbl) do
yesmatch = true
for idx = 1, nptns do
ptn = targets[idx]
if ptn[3] then
if tostring(key) ~= ptn[1] then
yesmatch = false
break
end
elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
yesmatch = false
break
end
end
if yesmatch then tbl[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
-- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
-- N]|pipe to
library.with_value_matching = function (ctx)
local tbl = ctx.params
local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
'with_value_matching')
local nomatch
local ptn
for key, val in pairs(tbl) do
nomatch = true
for idx = 1, nptns do
ptn = targets[idx]
if ptn[3] then
if val == ptn[1] then
nomatch = false
break
end
elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
nomatch = false
break
end
end
if nomatch then tbl[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]
-- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
-- flag N]|pipe to
library.with_value_not_matching = function (ctx)
local tbl = ctx.params
local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
'with_value_not_matching')
local yesmatch
local ptn
for key, val in pairs(tbl) do
yesmatch = true
for idx = 1, nptns do
ptn = targets[idx]
if ptn[3] then
if val ~= ptn[1] then
yesmatch = false
break
end
elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
yesmatch = false
break
end
end
if yesmatch then tbl[key] = nil end
end
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to
library.trimming_values = function (ctx)
local tbl = ctx.params
for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to
library.mapping_to_lowercase = function (ctx)
local tbl = ctx.params
for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to
library.mapping_to_uppercase = function (ctx)
local tbl = ctx.params
for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call
-- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter
-- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.mapping_by_calling = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local tname
if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
mapping_styles.values_only)
local model = { title = tname, args = margs }
value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function ()
return ctx.frame:expandTemplate(model)
end)
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function
-- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional
-- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_invoking = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local mname
local fname
if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2,
mapping_styles.values_only)
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs }
local mfunc = require(model.title)[fname]
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
'’ does not exist', 0) end
value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function ()
return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
end)
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call
-- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument
-- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_magic = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local magic
if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
mapping_styles.values_only)
value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function ()
return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs)
end)
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
-- flag]|pipe to
library.mapping_by_replacing = function (ctx)
local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing')
if die then return context_iterate(ctx, argc) end
local tbl = ctx.params
if flg == 3 then
for key, val in pairs(tbl) do
if val == ptn then tbl[key] = repl end
end
else
if flg == 2 then
-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
end
for key, val in pairs(tbl) do
tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax)
end
end
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to
library.mapping_by_mixing = function (ctx)
if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
local mix = ctx.pipe[1]
local tbl = ctx.params
if mix == '$#' then
for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
return context_iterate(ctx, 2)
end
local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
for key, val in pairs(tbl) do
for idx = 2, n_parts, 2 do
if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end
end
tbl[key] = table.concat(cnv)
end
return context_iterate(ctx, 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to
--[[
library.mapping_to_names = function (ctx)
local tbl = ctx.params
for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to
library.renaming_to_lowercase = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local cache = {}
for key, val in pairs(ctx.params) do
if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else
cache[key] = val end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to
library.renaming_to_uppercase = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local cache = {}
for key, val in pairs(ctx.params) do
if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else
cache[key] = val end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to
library.renaming_to_sequence = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local tbl = ctx.params
local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1])
local cache
local len
if do_sort then
local words
local wl
cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end
for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end
else
cache = {}
len = 0
for _, val in pairs(tbl) do
len = len + 1
cache[len] = val
end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call
-- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter
-- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.renaming_by_calling = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local tname
if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end
local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
mapping_styles.names_only)
local model = { title = tname, args = rargs }
map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function ()
return ctx.frame:expandTemplate(model)
end)
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function
-- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional
-- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_invoking = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local mname
local fname
if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2,
mapping_styles.names_only)
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs }
local mfunc = require(model.title)[fname]
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
'’ does not exist', 0) end
map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function ()
return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
end)
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call
-- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument
-- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_magic = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local magic
if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1,
mapping_styles.names_only)
map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function ()
return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs)
end)
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
-- flag]|pipe to
library.renaming_by_replacing = function (ctx)
local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing')
if die then return context_iterate(ctx, argc) end
local tbl = ctx.params
if flg == 3 then
ptn = get_parameter_name(ptn)
local val = tbl[ptn]
if val ~= nil then
tbl[ptn] = nil
tbl[get_parameter_name(repl)] = val
end
else
if flg == 2 then
-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
end
local cache = {}
for key, val in pairs(tbl) do
steal_if_renamed(val, tbl, key, cache,
tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax))
end
for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to
library.renaming_by_mixing = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
local cache = {}
local tmp
if mix == '$@' then
for _, val in pairs(ctx.params) do
cache[get_parameter_name(val)] = val
end
else
local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
for key, val in pairs(ctx.params) do
for idx = 2, n_parts, 2 do
if skel[idx] then canvas[idx] = val
else canvas[idx] = tostring(key) end
end
cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val
end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to
--[[
library.renaming_to_values = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local cache = {}
for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template
-- name|[let]|[...]|[number of additional arguments]|[argument
-- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.grouping_by_calling = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local opts = ctx.pipe
local tmp
if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if tmp == nil then error(modulename ..
', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
local model = { title = tmp }
local tmp, argc = load_child_opts(opts, 2, 0)
local gargs = {}
for key, val in pairs(tmp) do
if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val
else gargs[key] = val end
end
local groups = make_groups(ctx.params)
for gid, group in pairs(groups) do
for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end
group[0] = gid
model.args = group
groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model)
end
ctx.params = groups
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration
-- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.parsing = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
if opts[1] == nil then error(modulename ..
', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end
local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain,
trimnamed, trimunnamed)
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim
-- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter
-- setter]|[...]|pipe to
library.reinterpreting = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
if opts[1] == nil then error(modulename ..
', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end
local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1])
local str = tbl[tmp]
if str ~= nil then
tbl[tmp] = nil
parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain,
trimnamed, trimunnamed)
end
return context_iterate(ctx, argc)
end
-- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration
-- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.evaluating = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local opts = ctx.pipe
if opts[1] == nil then error(modulename ..
', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end
local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
load_parse_opts(opts, 2, '!', ':')
if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then
ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe)
return context_iterate(ctx, argc)
end
local new_opts, cache = {}, {}
local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain,
psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc
for key, val in pairs(opts) do
if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val
elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end
end
for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end
ctx.pipe = new_opts
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to
library.mixing_names_and_values = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end
if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end
local cache = {}
local mix_k, mix_v = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$', ctx.pipe[2]
local tmp
if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then
for _, val in pairs(ctx.params) do
cache[get_parameter_name(val)] = val
end
elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then
for key, val in pairs(ctx.params) do
cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key)
end
elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then
for _, val in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end
else
local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k)
local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v)
for key, val in pairs(ctx.params) do
tmp = tostring(key)
for idx = 2, n_parts_k, 2 do
if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end
end
for idx = 2, n_parts_v, 2 do
if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end
end
cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] =
table.concat(cnv_v)
end
end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to
--[[
library.swapping_names_and_values = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local cache = {}
for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end
ctx.params = cache
return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort order]|setting
-- directives|...|pipe to
library.combining = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
return context_iterate(ctx, combine_parameters(
ctx,
function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end,
'combining'
) + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort
-- order]|setting directives|...|pipe to
library.combining_values = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
return context_iterate(ctx, combine_parameters(
ctx,
function (key, val, kvs) return val end,
'combining_values'
) + 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter
-- name|pipe to
library.combining_by_calling = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local tname = ctx.pipe[1]
if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)'
else error(modulename ..
', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end
if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end
ctx.params = {
[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{
title = tname,
args = ctx.params
}
}
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new
-- parameter name|pipe to
library.combining_by_invoking = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local mname = ctx.pipe[1]
if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)'
else error(modulename ..
', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
local fname = ctx.pipe[2]
if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)'
else error(modulename ..
', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params }
local mfunc = require(model.title)[fname]
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
'’ does not exist', 0) end
ctx.params = {
[get_parameter_name(ctx.pipe[3])] =
tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
}
return context_iterate(ctx, 4)
end
-- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter
-- name|pipe to
library.combining_by_magic = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
-- this function MUST create a copy of it before returning
local magic = ctx.pipe[1]
if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)'
else error(modulename ..
', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end
ctx.params = {
[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] =
ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params)
}
return context_iterate(ctx, 3)
end
-- Syntax: #invoke:params|snapshotting|pipe to
library.snapshotting = function (ctx)
push_cloned_stack(ctx, ctx.params)
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|remembering|pipe to
library.remembering = function (ctx)
push_cloned_stack(ctx, ctx.oparams)
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to
library.entering_substack = function (ctx)
local tbl = ctx.params
local ncurrparent = ctx.n_parents + 1
if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl }
else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end
ctx.n_parents = ncurrparent
if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then
ctx.params = {}
return context_iterate(ctx, 2)
end
local currsnap = ctx.n_children
if currsnap > 0 then
ctx.params = ctx.children[currsnap]
ctx.children[currsnap] = nil
ctx.n_children = currsnap - 1
else
local newparams = {}
for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
ctx.params = newparams
end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to
library.pulling = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
if opts[1] == nil then error(modulename ..
', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end
local parent
local tmp = ctx.n_parents
if tmp < 1 then parent = ctx.oparams else parent = ctx.parents[tmp] end
tmp = get_parameter_name(opts[1])
if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end
return context_iterate(ctx, 2)
end
-- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to
library.detaching_substack = function (ctx)
local ncurrparent = ctx.n_parents
if ncurrparent < 1 then error(modulename ..
', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end
local parent = ctx.parents[ncurrparent]
for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to
library.dropping_substack = function (ctx)
local ncurrparent = ctx.n_parents
if ncurrparent < 1 then error(modulename ..
', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end
ctx.params = ctx.parents[ncurrparent]
ctx.parents[ncurrparent] = nil
ctx.n_parents = ncurrparent - 1
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to
library.leaving_substack = function (ctx)
local ncurrparent = ctx.n_parents
if ncurrparent < 1 then error(modulename ..
', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end
local currsnap = ctx.n_children + 1
if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params }
else ctx.children[currsnap] = ctx.params end
ctx.params = ctx.parents[ncurrparent]
ctx.parents[ncurrparent] = nil
ctx.n_parents = ncurrparent - 1
ctx.n_children = currsnap
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to
library.merging_substack = function (ctx)
local ncurrparent = ctx.n_parents
if ncurrparent < 1 then error(modulename ..
', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end
local parent = ctx.parents[ncurrparent]
local child = ctx.params
ctx.params = parent
ctx.parents[ncurrparent] = nil
ctx.n_parents = ncurrparent - 1
for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end
return context_iterate(ctx, 1)
end
-- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to
library.flushing = function (ctx)
if ctx.n_children < 1 then error(modulename ..
', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end
local parent = ctx.params
local currsnap = ctx.n_children
for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end
ctx.children[currsnap] = nil
ctx.n_children = currsnap - 1
return context_iterate(ctx, 1)
end
--[[ Functions ]]--
-----------------------------
-- Syntax: #invoke:params|count
library.count = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
local retval = 0
for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end
if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end
ctx.text = retval
return false
end
-- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]
-- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value
-- n]|[...]
library.concat_and_call = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
local opts = ctx.pipe
local tname
if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end
remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{
title = tname,
args = concat_params(ctx)
}
return false
end
-- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend
-- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named
-- item n=value n]|[...]
library.concat_and_invoke = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
local opts = ctx.pipe
local mname
local fname
if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end
if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end
remove_numeric_keys(opts, 1, 2)
local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname]
if mfunc == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname ..
'’ does not exist', 0) end
ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{
title = 'Module:' .. mname,
args = concat_params(ctx)
})
return false
end
-- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend
-- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=
-- value n]|[...]
library.concat_and_magic = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
local opts = ctx.pipe
local magic
if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end
remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx))
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name
library.value_of = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
local opts = ctx.pipe
if opts[1] == nil then error(modulename ..
', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end
local val
local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
key = tonumber(key)
val = ctx.params[key]
-- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in
-- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable)
if val ~= nil and (
ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1
) and (
ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0)
) then
ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '')
else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
else
val = ctx.params[key]
if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then
ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '')
else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|list
library.list = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
flush_params(
ctx,
function (key, val)
ret[nss + 1] = pps
ret[nss + 2] = key
ret[nss + 3] = kvs
ret[nss + 4] = val
nss = nss + 4
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|list_values
library.list_values = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
-- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us
local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or ''
flush_params(
ctx,
function (key, val)
ret[nss + 1] = pps
ret[nss + 2] = val
nss = nss + 2
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names
library.list_maybe_with_names = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
mixed_flush_params(
ctx,
function (key, val)
ret[nss + 1] = pps
ret[nss + 2] = ''
ret[nss + 3] = ''
ret[nss + 4] = val
nss = nss + 4
end,
function (key, val)
ret[nss + 1] = pps
ret[nss + 2] = key
ret[nss + 3] = kvs
ret[nss + 4] = val
nss = nss + 4
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value
-- 2]|[...]|[last coin = value N]
--[[
library.coins = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end
return library.list_values(ctx)
end
]]--
-- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin =
-- value 2]|[...]|[last coin = value N]
library.unique_coins = function (ctx)
local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
local tmp
for key, val in pairs(tbl) do
tmp = get_parameter_name(val)
tbl[key] = opts[tmp]
opts[tmp] = nil
end
return library.list_values(ctx)
end
-- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext
library.for_each = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or ''
local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt)
flush_params(
ctx,
function (key, val)
for idx = 2, n_parts, 2 do
if skel[idx] then cnv[idx] = val
else cnv[idx] = tostring(key) end
end
ret[nss + 1] = pps
ret[nss + 2] = table.concat(cnv)
nss = nss + 2
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]
-- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.call_for_each = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local tname
if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end
local model = { title = tname, args = opts }
local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
table.insert(opts, 1, true)
flush_params(
ctx,
function (key, val)
opts[1] = key
opts[2] = val
ret[nss + 1] = ccs
ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model)
nss = nss + 2
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append
-- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]
-- |[named param n=value n]|[...]
library.invoke_for_each = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local mname
local fname
if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end
if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
local mfunc = require(model.title)[fname]
local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
flush_params(
ctx,
function (key, val)
opts[1] = key
opts[2] = val
ret[nss + 1] = ccs
ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
nss = nss + 2
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2]
-- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.magic_for_each = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local magic
if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end
local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
table.insert(opts, 1, true)
flush_params(
ctx,
function (key, val)
opts[1] = key
opts[2] = val
ret[nss + 1] = ccs
ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)
nss = nss + 2
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append
-- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.call_for_each_value = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local tname
if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if tname == nil then error(modulename ..
', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end
local model = { title = tname, args = opts }
local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
flush_params(
ctx,
function (key, val)
opts[1] = val
ret[nss + 1] = ccs
ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model)
nss = nss + 2
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append
-- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.invoke_for_each_value = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local mname
local fname
if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if mname == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end
if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
if fname == nil then error(modulename ..
', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end
local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
local mfunc = require(model.title)[fname]
local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
flush_params(
ctx,
function (key, val)
opts[1] = val
ret[nss + 1] = ccs
ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
nss = nss + 2
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]
-- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named
-- param n=value n]|[...]
library.magic_for_each_value = function (ctx)
local opts = ctx.pipe
local magic
if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if magic == nil then error(modulename ..
', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end
local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
flush_params(
ctx,
function (key, val)
opts[1] = val
ret[nss + 1] = ccs
ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)
nss = nss + 2
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
-- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append
-- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
-- n=value n]|[...]
library.call_for_each_group = function (ctx)
-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
local opts = ctx.pipe
local tmp
if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
if tmp == nil then error(modulename ..
', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end
local model = { title = tmp }
local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or ''
for key, val in pairs(ctx.pipe) do
if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val
else opts[key] = val end
end
ctx.pipe = opts
ctx.params = make_groups(ctx.params)
flush_params(
ctx,
function (gid, group)
for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end
group[0] = gid
model.args = group
ret[nss + 1] = ccs
ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model)
nss = nss + 2
end
)
finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
return false
end
--- ---
--- PUBLIC ENVIRONMENT ---
--- ________________________________ ---
--- ---
--[[ First-position-only modifiers ]]--
---------------------------------------
-- Syntax: #invoke:params|new|pipe to
static_iface.new = function (child_frame)
local ctx = context_new(child_frame)
ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false)
ctx.params = {}
main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1))
return ctx.text
end
--[[ First-position-only functions ]]--
---------------------------------------
-- Syntax: #invoke:params|self
static_iface.self = function (frame)
return frame:getParent():getTitle()
end
--[[ Public metatable of functions ]]--
---------------------------------------
return setmetatable({}, {
__index = function (_, query)
local fname = query:match'^%s*(.*%S)'
if fname == nil then error(modulename ..
': You must specify a function to call', 0) end
local func = static_iface[fname]
if func ~= nil then return func end
func = library[fname]
if func == nil then error(modulename ..
': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
return function (child_frame)
local ctx = context_new(child_frame)
ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname])
ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname])
main_loop(ctx, func)
return ctx.text
end
end
})
km4whdg21r02vb25s045d3k1i72yr6b
Reer Jiwid
0
44407
298771
289294
2026-06-18T09:09:30Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Sayid Cumar]]
298771
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Sayid Cumar]]
0qnpqrl4boyqz8e37e0tx0smah8froe
Reer Hanle
0
44408
298770
289296
2026-06-18T09:09:20Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Boondheere]]
298770
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Boondheere]]
qordpww0pac3p6kha53txfq2ulzkg0i
Gobolka Qallaafe
0
44409
298761
289303
2026-06-18T09:07:50Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Shabeellaha Hoose]]
298761
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Shabeellaha Hoose]]
qq6e8tq81vkk9gqb031yzjibm3kvnrc
Sixawle karanle
0
47432
298742
297891
2026-06-17T19:14:00Z
Cabdi1991
45021
Masaxay bogga
298742
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Sheikh Nuur Macalin Aden
0
47458
298743
297781
2026-06-17T19:16:29Z
Cabdi1991
45021
298743
wikitext
text/x-wiki
{{Macluumaad Qof Madax Ah
| name = Sheikh NuurMacalin Aden <br />شيخ نور معلم آدم
| image =
| image_
| birth_date = 03 March 1954
| birth_place = jubbda dhexe Soomaaliya
| office = Guddoomiyaha,maxakamadda [[Warta Nabada]] <br />
| term_start = 2007
| term_end = 2010
| primeminister =
| predecessor =
| successor =
| office2 = Guddoomiyaha,Maxakamadda Degmada kaaraan [[Muqdisho]]
| term_start2 = 2000
| term_end2 = 2004
| primeminister2 =
| predecessor2 =
| successor2 = [[?]]
| office3 =
| term_start3 =
| term_end3 =
| primeminister3 =
| predecessor3 =
| successor3 =
| residence = Muqdisho, Soomaaliya
| alma_mater = Xamar University
| profession = Wasaaradda waxbarashada soomaaliya bare,1980/1990 <br> Garsoore iyo Khabiir Shareeco
| office4 = Garsoore Maxkamada gobolka banaadir ka shaqeeyey balse ku shaqeeyey saldhiga Wartanabadda
| term_start4=
| term_end4 =
}}
'''Sheikh Nuur Macalin Aden''' ([[Af Ingiriis]]: ''Sheikh Nor Moalim Adam''; [[Af Carabi]]: ''الشيخ نور معلم آدم'') wuxuu ahaa sheikh iyo xaakim ka soo shaqeeyay Muqdisho, gobolka Banaadir.
== Taariikh nololeedkiisa ==
== Sikooban ==
Sheikh Nuur Macalin Aden wuxuu ku dhashay gobolka Jubbada Dhexe horaantii sanadihii kontomaadkii.
Wuxuuna ku Xijaabtay magalada muqdisho asigoo kuguda jira caawinta umadda somaaliyeed ee ladhiban fahanka sharciga [[Garsoorka Soomaaliya]]
Wuxuu waxbarashadiisii ku soo qaatay diini iyo maadi labadaba, gaar ahaan gobollada Jubbooyinka Gedo iyo Bay,dhamaystir keediina jaamacadii Xamar [[Muqdisho]].
[[File:Sheikh Nuuuur.jpg|thumb|Sheikh Nuur macalin Aden <br>alle ha,unaxariisto <br>إنا لله وإنا اليه راجعون لله ما أخذ وله ما أعطى وكل شيءٍ عنده بأجلٍ مسمى ]]
== Shakhsiyaddiisa ==
Sheikh Nuur wuxuu ahaa qof aad u deggan, kalsooni badan, iimaan leh, isla markaana Alle ka cabsi badan.
Wuxuu aad ugu sarreeyay cilmiga diinta, gaar ahaan fiqiga.
== Shaqadii uu u soo qabtay ummadda Soomaaliyeed ==
Alle ha u naxariisto, Sheikh Nuur Macalin Aden (2007–2010) wuxuu ahaa guddoomiyaha maxkamadda Degmada Wardhiigley.markale Xil Ah qabtay Guddomiye maxakamadda Degmada kaaraan,ku shaqeeyay Garsoore Maxkamada gobolka banaadir balse ku shaqeeyey saldhiga Wartanabadda.
Wuxuu soo shaqeeyay xilligii dowladdii TFG laguna magacaabay digreto madaxweyne[[Abdullahi Yusuf Ahmed]] iyo dowladii [[Shariif Axmed]].
Wuxuu ka mid ahaa garsoorayaashii ugu waqtiga dheeraa kadib burburkii dowladdii dhexe ee [[Somalia]]. Sanadkii 1994 ayuu ka mid ahaa garsoorayaashii lagu aasaasay maxkamaddii Degmada Wardhiigley ee loo yaqaanay Xararyaale [[Warta Nabada]].
Intii u dhaxeysay 2010 ilaa 2025 wuxuu ka mid ahaa garsoorayaasha maxkamadda gobolka [[Banaadir]].xitaa2025 December Garsoore saldhiga Warta nabada maxkamadda Gobolka
Sanadkii 2001, wuxuu ka mid ahaa garsoorayaashii maxkamadda racfaanka ee dowladdii kumeel gaarka ahayd ee uu madaxweynaha ka ahaa [[Cabdiqaasim Salaad ]].
Sidoo kale sanadkii 2006, xilligii Maxaakiimta Islaamiga ee Muqdisho, wuxuu ka tirsanaa maxkamadaha racfaanka ee maxaakiimta Islaamiga.
Sheikh Nuur wuxuu ahaa shaqsi si weyn ugu soo adeegay [[Garsoorka Soomaaliya]].
== Dhaqanka iyo doorkiisa bulshada ==
Sheikh Nuur Macalin Aden wuxuu sidoo kale ahaa nin dhaqameed codkar ah, qab weyn, isla markaana dadka garta u kala qaada.
Marka uu garta dhex galo, wuxuu ahaa qof deeqsi ah oo hadalkiisa lagu kalsoonaan jiray.
Wuxuu dhinaca kale si gaar ah ugu adeegayay tolkiisa, gartana ugu kala qaadi jiray si caddaalad ah, iyadoo aan dib loogu soo noqon jirin go’aannadiisa Wanaagsan darteed maadaama Awoowayaashiis
Xukmiin jireen Reerka loogana danbayn jiray go'aanka ugu danbeeya ee Garta.
Wuxuu ku dadaali jiray in xaalka laqaboojiyo laguna dhammeeyo sulux iyo heshiis, taasoo dadka ay aad ugu qadarin jireen.
Alle ha u naxariisto, wuxuu ahaa sheikh, garsoore iyo oday dhaqameed ay jeclaayeen dadkii uu la shaqeeyay iyo guud ahaan bulshada Soomaaliyeed ee taqaanay.
== Tixraacyo ==
{{Reflist}}
ok8wkt0z7yijbsdebxyyegpcank9k2k
Muuse Dhimbil
0
47547
298749
298461
2026-06-18T08:24:46Z
~2026-34537-45
46057
/* Intellectuals */
298749
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Muuse Dhimbil
| native_name =
|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry|United Arab Emirates}}|region4={{flagcountry| Eratareya}}|region5={{flagcountry| United States}}
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwo kale
|region6={{flagcountry| Ethiopia}}}}
Beesha '''Muuse Dhimbil'''({{lang-so|Muuse Dhimbil}}, {{lang-en|Muuse Dhimbil}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Muuse Dhimbil Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley ilaa Aware.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Muuse Dhimbil waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Beesha Muuse Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Muuse Dhimbil
**Abdalleh Muuse
***Jibril Abdalle
****Saeed Jibril
*****Abdi Said
******Salah Abdi
******Roble Abdi
****Hersi Jibril
*****Ahmed Hersi
*****Abdalle Hersi
****Kalil Jibirl (Rer kalil)
*****Hersi Kalil
*****Egal Kalil
*****Deria kalil
*****Ali kalil
****Aden Jibril (Rer Adan)
*****Aden Mohamed
******Benin Aden
******Nour Aden
******Ali Aden
******Adan Aden
****Abdi Jibril
*****Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*******Issa Ali
*******Hussein Ali
*******Mumin Ali
*******Naleye Ali
******Nour Abdi (Rer Nuur)
*******Ismail Nour
*******Hersi Nour
*******Gabal Nour
*******Mohamed Nour
******Benin Abdi (Rer Benin)
******Abdille Abdi
*******Gallab Abdi (Rer Gallab)
********Ismail Gallab
********Asker Gallab
*******Eiae Abdille (Rer Eiye)
********Guled Eiae
********Sharmake Eiae
*******Mohamed Abdille
********Ahmed Mohamed
*********Samter Ahmed
*********Ziyad Ahmed
*********Mayle Ahmed
*********Elmi Ahmed
*********Warfa Ahmed
*********Geedi Ahmed
*********Amanle Ahmed
*********Food Ahmed
*********Roble Ahmed
*********Ainanshe Ahmed
*********Wais Ahmed
*********Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
**********Ismail Dhible
**********Barre Dhible
*********Ali Ahmed (Rer Ali)
*********Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
**********Derie Gubadleh
**********Boqorre Gubdleh
** Mohamoud Muuse
***Shirdon Mohamoud
***Hildiid Mohamoud
****Ali Hildiid
****Geedi Hildiid
****Hersi Hildiid
{{tree list/end}}
{|class="wikitable sortable"
|+ Reeraha iyo Qabiilada Beesha Muuse Dhimbil
!Magaca
! class="unsortable" |Tirada Qabiilada
!Magacyada Qabiilada
!Deegaanka
!Sharaxaad Kooban
|-
|| '''[[Mohamoud Muuse|Mahmoud Muuse]] ||Saddex Reer||
*Shirdon Mohamoud
*Hildiid Mohamoud
**Geedi Hildiid
**Hersi Hildiid
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]],[[Aware]]
||
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha
|-
|
|
|
|
|
|-
| '''[[Beesha Aden Jibril]]''' ||Afar Reer ||
*Benin Aden
*Nour Aden
*Ali Aden
*Aden Aden
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]] ,[[Toon]],[[Salahlay]].
Dalka [[Itoobiya]]:
*magaalad,[[Kaamtuug]],[[kaam Abokor]], [[Iskoyska]] ,[[ Awaare]].
||
* Waa tiir ka mid ah tiir ee Beesha.
|-
|
|
|
|
|
|-
|| '''[[Beeaha Ali Abdi]] ||Saddex Reer||
*Mumin Ali
*Naleye Ali
*Hussien Ali
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Abokor]],[[Salahlay]],[[Aware]]
||
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha
|-
|
|
|
|
|
|-
|| '''[[beesha Nuur]] ||Afar Reer||
*Ismail Nour
*Gabal Nour
*Hersi Nour
*Mohamed Nour
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Abokor]],[[Salahlay]],[[Aware]]
||
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha
|-
|
|
|
|
|
|-
|| '''[[Benin Abdi|beesha Rer Benin]] ||Afar Reer||
*Ahmed Benin
*Hersi Benin
*Osman Bein
*Naleye Ahmed
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]].
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha.
|-
|
|
|
|
|
|-
|| '''[[Abdille Abdi|beesha Abdalle Abdi]] ||Saddex Reer||
*Gallab abdille
*Eiye Abdille
*Mohamed Abdille
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]],[[Aware]]
||
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha
|}
==Notable figures==
===Royalty===
*Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ughaz) and highly respected traditional leader.
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
=== Politicians ===
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician.
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
===Military===
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
*Aden Mohamed Guhad – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Hussein Habane – is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered SomalIi SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
===Intellectuals===
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of many Schools, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Mustafe Ali – is a scholar and lecturer at one of the universities of Pakistan
* Dr.Mohamed Ahmed Sulub is the chairman of Hargeisa University.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
=== Journalists===
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
rn2ajup6u4527cqdjd644m0vfav3pbw
298750
298749
2026-06-18T08:26:36Z
~2026-34537-45
46057
298750
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Muuse Dhimbil
| native_name =
|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry|United Arab Emirates}}|region4={{flagcountry| Eratareya}}|region5={{flagcountry| United States}}
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwo kale
|region6={{flagcountry| Ethiopia}}}}
Beesha '''Muuse Dhimbil'''({{lang-so|Muuse Dhimbil}}, {{lang-en|Muuse Dhimbil}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Muuse Dhimbil Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley ilaa Aware.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Muuse Dhimbil waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Beesha Muuse Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Muuse Dhimbil
**Abdalleh Muuse
***Jibril Abdalle
****Saeed Jibril
*****Abdi Said
******Salah Abdi
******Roble Abdi
****Hersi Jibril
*****Ahmed Hersi
*****Abdalle Hersi
****Kalil Jibirl (Rer kalil)
*****Hersi Kalil
*****Egal Kalil
*****Deria kalil
*****Ali kalil
****Aden Jibril (Rer Adan)
*****Aden Mohamed
******Benin Aden
******Nour Aden
******Ali Aden
******Adan Aden
****Abdi Jibril
*****Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
*******Issa Ali
*******Hussein Ali
*******Mumin Ali
*******Naleye Ali
******Nour Abdi (Rer Nuur)
*******Ismail Nour
*******Hersi Nour
*******Gabal Nour
*******Mohamed Nour
******Benin Abdi (Rer Benin)
******Abdille Abdi
*******Gallab Abdi (Rer Gallab)
********Ismail Gallab
********Asker Gallab
*******Eiae Abdille (Rer Eiye)
********Guled Eiae
********Sharmake Eiae
*******Mohamed Abdille
********Ahmed Mohamed
*********Samter Ahmed
*********Ziyad Ahmed
*********Mayle Ahmed
*********Elmi Ahmed
*********Warfa Ahmed
*********Geedi Ahmed
*********Amanle Ahmed
*********Food Ahmed
*********Roble Ahmed
*********Ainanshe Ahmed
*********Wais Ahmed
*********Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
**********Ismail Dhible
**********Barre Dhible
*********Ali Ahmed (Rer Ali)
*********Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
**********Derie Gubadleh
**********Boqorre Gubdleh
** Mohamoud Muuse
***Shirdon Mohamoud
***Hildiid Mohamoud
****Ali Hildiid
****Geedi Hildiid
****Hersi Hildiid
{{tree list/end}}
{|class="wikitable sortable"
|+ Reeraha iyo Qabiilada Beesha Muuse Dhimbil
!Magaca
! class="unsortable" |Tirada Qabiilada
!Magacyada Qabiilada
!Deegaanka
!Sharaxaad Kooban
|-
|| '''[[Mohamoud Muuse|Mahmoud Muuse]] ||Saddex Reer||
*Shirdon Mohamoud
*Hildiid Mohamoud
**Geedi Hildiid
**Hersi Hildiid
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]],[[Aware]]
||
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha
|-
|
|
|
|
|
|-
| '''[[Beesha Aden Jibril]]''' ||Afar Reer ||
*Benin Aden
*Nour Aden
*Ali Aden
*Aden Aden
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]] ,[[Toon]],[[Salahlay]].
Dalka [[Itoobiya]]:
*magaalad,[[Kaamtuug]],[[kaam Abokor]], [[Iskoyska]] ,[[ Awaare]].
||
* Waa tiir ka mid ah tiir ee Beesha.
|-
|
|
|
|
|
|-
|| '''[[Beeaha Ali Abdi]] ||Saddex Reer||
*Mumin Ali
*Naleye Ali
*Hussien Ali
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Abokor]],[[Salahlay]],[[Aware]]
||
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha
|-
|
|
|
|
|
|-
|| '''[[beesha Nuur]] ||Afar Reer||
*Ismail Nour
*Gabal Nour
*Hersi Nour
*Mohamed Nour
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Abokor]],[[Salahlay]],[[Aware]]
||
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha
|-
|
|
|
|
|
|-
|| '''[[Benin Abdi|beesha Rer Benin]] ||Afar Reer||
*Ahmed Benin
*Hersi Benin
*Osman Bein
*Naleye Ahmed
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]].
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha.
|-
|
|
|
|
|
|-
|| '''[[Abdille Abdi|beesha Abdalle Abdi]] ||Saddex Reer||
*Gallab abdille
*Eiye Abdille
*Mohamed Abdille
||Dalka [[Somaliland]]:
*Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]],[[Aware]]
||
* Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha
|}
==Notable figures==
===Royalty===
*Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ughaz) and highly respected traditional leader.
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
=== Politicians ===
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician.
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
===Military===
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader.
*Aden Mohamed Guhad – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Hussein Habane – is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered SomalIi SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
===Intellectuals===
* Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of many Schools, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University.
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Mustafe Ali – is a scholar and lecturer at one of the universities of Pakistan
* Dr.Mohamed Ahmed Sulub is the chairman of Hargeisa University.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Sh. Abdiraham Aden Eigeh
=== Journalists===
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
hsb4q82dlxjbj27j6y243e5b2nuvdud
Beeaha Ali Abdi
0
47600
298736
298691
2026-06-17T13:02:28Z
~2026-34537-45
46057
/* Abtirsiin */
298736
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Rer Ali-Abdi
| native_name =
| flag =
|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}}
| regions =
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwo kale
}}
Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi)
**Mumin Ali
***Egal Mumin
***Ziyad Mumin
***Wais Mumin
***Hassan Munin
***Farah Mumin
***Ali Mumin
***Essa Mumin
***Jibril Mumin
***Farah Mumin
***Dahir Mumin
***Guled Mumin
***Urmah Mumin
***Dhible Urmah
***Ismail Urmah
**Naleye Ali
***Jama Naleye
***Dualeh Naleye
***Warfa Naleye
***Ahmed Naleye
***Yonis Naleye
***Aden Naleye
***Abdi Naleye
***Geedi Naleye
***Farah Naleye
***Jibril Naleye
****Egal Naleye
****Arralleh Egal
*****Elmi Aralleh
*****Aw-Jama Arralleh
**Hussein Ali
***Nour Hussein
****Roble Nour
****Dahir Nour
****Wa'ays Nour
****Ali Nour
****Mohamed Nour
****Ismail Nour
****Gabal Nour
****Ismai Nour
****Yusuf Nour
****Guled Nour
***Mohamed Hussein
****Ali Mohamed
****Abdi Mohamed
****Sead Mohamed
****Warfa Mohamed
****Jibril Mohamed
****Omar Mohamed
****Farah Mohamed
***Jama Hussien
****Osman jama
****Geedi Jama
****Sead jama
****Hersi jama
****Abdi jama
****Ahmed jama
****Yusuf jama
****Jibril Jama
****Osman Jama
****Abdillahi Jama
****Yusuf jama
****Aden jama
****Egal Jama
****Muhumoad Jama
{{tree list/end}}
==Notable figures==
*Hussein Mohamed Mohamoud
*Guled bihi Abdi
*Almis Omar Sakriye
*Mustafe Ali
*Mohamoud ismail Gabush
*Sheikh Harred
*Mohamed Ahmed sulub
==Tixraac==
cpfsfmgeiw4l6stl868a5ik5qtvn0hs
298739
298736
2026-06-17T13:30:15Z
~2026-34537-45
46057
/* Abtirsiin */
298739
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Rer Ali-Abdi
| native_name =
| flag =
|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}}
| regions =
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwo kale
}}
Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi)
**Mumin Ali
***Egal Mumin
***Ziyad Mumin
***Wais Mumin
***Hassan Munin
***Farah Mumin
***Wais Mumin
***Ali Mumin
***Essa Mumin
***Jibril Mumin
***Farah Mumin
***Dahir Mumin
***Guled Mumin
***Urmah Mumin
***Dhible Urmah
***Ismail Urmah
**Naleye Ali
***Jama Naleye
***Dualeh Naleye
***Warfa Naleye
***Ahmed Naleye
***Yonis Naleye
***Aden Naleye
***Abdi Naleye
***Geedi Naleye
***Farah Naleye
***Jibril Naleye
****Egal Naleye
****Arralleh Egal
*****Elmi Aralleh
*****Aw-Jama Arralleh
**Hussein Ali
***Nour Hussein
****Roble Nour
****Dahir Nour
****Wa'ays Nour
****Ali Nour
****Mohamed Nour
****Ismail Nour
****Gabal Nour
****Ismai Nour
****Yusuf Nour
****Guled Nour
***Mohamed Hussein
****Ali Mohamed
****Abdi Mohamed
****Sead Mohamed
****Warfa Mohamed
****Jibril Mohamed
****Omar Mohamed
****Farah Mohamed
***Jama Hussien
****Osman jama
****Geedi Jama
****Sead jama
****Hersi jama
****Abdi jama
****Ahmed jama
****Yusuf jama
****Jibril Jama
****Osman Jama
****Abdillahi Jama
****Yusuf jama
****Aden jama
****Egal Jama
****Muhumoad Jama
{{tree list/end}}
==Notable figures==
*Hussein Mohamed Mohamoud
*Guled bihi Abdi
*Almis Omar Sakriye
*Mustafe Ali
*Mohamoud ismail Gabush
*Sheikh Harred
*Mohamed Ahmed sulub
==Tixraac==
597q62by714majh78rwnf5t4o044q90
298741
298739
2026-06-17T18:48:42Z
~2026-34537-45
46057
/* Abtirsiin */
298741
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = Rer Ali-Abdi
| native_name =
| flag =
|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United Kingdom}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}}
| regions =
| languages = [[Somali language|Somali]]
| religions = [[Islam]]
| related = iyo kuwo kale
}}
Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref>
==Hordhac ==
Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya.
==Abtirsiin==
{{Tree list}}
*Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi)
**Mumin Ali
***Egal Mumin
***Ziyad Mumin
***Wais Mumin
***Hassan Munin
***Farah Mumin
***Wais Mumin
***Ali Mumin
***Essa Mumin
***Jibril Mumin
***Farah Mumin
***Dahir Mumin
***Guled Mumin
***Urmah Mumin
****Dhible Urmah
****Ismail Urmah
**Naleye Ali
***Jama Naleye
***Dualeh Naleye
***Warfa Naleye
***Ahmed Naleye
***Yonis Naleye
***Aden Naleye
***Abdi Naleye
***Geedi Naleye
***Farah Naleye
***Jibril Naleye
****Egal Naleye
****Arralleh Egal
*****Elmi Aralleh
*****Aw-Jama Arralleh
**Hussein Ali
***Nour Hussein
****Roble Nour
****Dahir Nour
****Wa'ays Nour
****Ali Nour
****Mohamed Nour
****Ismail Nour
****Gabal Nour
****Ismai Nour
****Yusuf Nour
****Guled Nour
***Mohamed Hussein
****Ali Mohamed
****Abdi Mohamed
****Sead Mohamed
****Warfa Mohamed
****Jibril Mohamed
****Omar Mohamed
****Farah Mohamed
***Jama Hussien
****Osman jama
****Geedi Jama
****Sead jama
****Hersi jama
****Abdi jama
****Ahmed jama
****Yusuf jama
****Jibril Jama
****Osman Jama
****Abdillahi Jama
****Yusuf jama
****Aden jama
****Egal Jama
****Muhumoad Jama
{{tree list/end}}
==Notable figures==
*Hussein Mohamed Mohamoud
*Guled bihi Abdi
*Almis Omar Sakriye
*Mustafe Ali
*Mohamoud ismail Gabush
*Sheikh Harred
*Mohamed Ahmed sulub
==Tixraac==
r1qj8dq3zmgko7y81mn8l7zszefkgoi
Awrame
0
47606
298760
298601
2026-06-18T09:07:40Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Soomaalida]]
298760
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Soomaalida]]
81ivk2k6l6nqeatut7767spzud650tr
Imaamnimada Awrame
0
47607
298764
298603
2026-06-18T09:08:20Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Muqdisho]]
298764
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Muqdisho]]
9obqqy11mxsvlttt7pxbifkfcukf9ec
Raameey
0
47608
298767
298633
2026-06-18T09:08:50Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Soomaalida]]
298767
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Soomaalida]]
81ivk2k6l6nqeatut7767spzud650tr
Imaamnimada Raameey
0
47609
298765
298637
2026-06-18T09:08:30Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Muqdisho]]
298765
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Muqdisho]]
9obqqy11mxsvlttt7pxbifkfcukf9ec
Sheekhaar
0
47611
298772
298648
2026-06-18T09:09:40Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Waaberi]]
298772
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Waaberi]]
jetwezrzwgr5xnh66w3e7hlemzogpx9
Reer Geedoow
0
47613
298768
298655
2026-06-18T09:09:00Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Shibis]]
298768
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Shibis]]
rfazlamvqgplqc90c9lv7dep3hef91g
Wikipedia:Reer Geedow
4
47614
298774
298658
2026-06-18T09:10:00Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Yaaqshiid]]
298774
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Yaaqshiid]]
i1026t5cvmcula6xn4fesdi69c5p483
Aaroow
0
47615
298758
298661
2026-06-18T09:07:20Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Madiina]]
298758
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Madiina]]
issyqcqyinhf3y1p3exkl7f27n9dva2
Abtoow
0
47617
298759
298667
2026-06-18T09:07:30Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Dharkeenleey]]
298759
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Dharkeenleey]]
lpwmd360kf38odavqiogm7wak9w8fnb
Gobolka Qallaafo
0
47618
298762
298673
2026-06-18T09:08:00Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Shabeellaha Hoose]]
298762
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Shabeellaha Hoose]]
qq6e8tq81vkk9gqb031yzjibm3kvnrc
Jiwid
0
47619
298766
298676
2026-06-18T09:08:40Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Sayid Cumar]]
298766
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Sayid Cumar]]
0qnpqrl4boyqz8e37e0tx0smah8froe
Hanle
0
47620
298763
298680
2026-06-18T09:08:10Z
EmausBot
2224
Hagaajin u rogid labalaaban ee [[Boondheere]]
298763
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Boondheere]]
qordpww0pac3p6kha53txfq2ulzkg0i
Nebi Maxamed c.s
0
47622
298748
2026-06-18T08:22:36Z
Maydkinool45
33894
Maydkinool45 la wareejiyay bogga [[Nebi Maxamed c.s]] ilaa [[Nabi Maxamed al-Quraishi]]
298748
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Nabi Maxamed al-Quraishi]]
eea86kmegqldzi35cmftq2h6diw1ddz
Awdalada Jubbada Hoose
0
47623
298753
2026-06-18T08:32:47Z
Maydkinool45
33894
Maydkinool45 la wareejiyay bogga [[Awdalada Jubbada Hoose]] ilaa [[Awdalooyinka Jubbada Hoose]]
298753
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Awdalooyinka Jubbada Hoose]]
5qs2hvkjhkmfd0oj7ig6i8a94vemhwc
Maxamed Xuseen Rooble
0
47624
298756
2026-06-18T09:01:58Z
Maydkinool45
33894
Maydkinool45 la wareejiyay bogga [[Maxamed Xuseen Rooble]] ilaa [[Maxamed Rooble]]
298756
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Maxamed Rooble]]
l1xcwsqikm4nxq4xlc8ido62psklakc
Imbiraadooriyada Cosmaniya
0
47625
298776
2026-06-18T09:31:01Z
Maydkinool45
33894
Maydkinool45 la wareejiyay bogga [[Imbiraadooriyada Cosmaniya]] ilaa [[Imbayrka Cosmaniya]]
298776
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Imbayrka Cosmaniya]]
41pptf3wnpukfzjy66k6q66ed1kuq7w