Wikipedia
sowiki
https://so.wikipedia.org/wiki/Bogga_Hore
MediaWiki 1.47.0-wmf.12
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
Portal
Portal talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Soomaaliland
0
1909
303406
302832
2026-07-29T08:23:42Z
Feerobuuran
46403
303406
wikitext
text/x-wiki
{{Qoraal dheer}}
{{Infobox country
|latd=9
|latm=33
|latNS=N
|longd=44
|longm=03
|longEW=E
|leader_name2 = [[Maxamed Cali Aw Cabdi]]
|leader_name3 = [[Yaasiin Maxamed xiir faratoon]]
|conventional_long_name = Jamhuuriyadda Soomaaliland</br>جَمْهورِيَدْدَ سومالِلَنْدْ
|native_name = {{smaller|{{native name|en|Republic of Somaliland}}<ref>Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] and in [http://www.somalilandlaw.com/Faafinta_Rasmiga_JSL_S1_Cad_1aad_2012.pdf Somaliland Official Gazette]</ref><br />{{native name|ar|{{lower|0.1em|<big>جمهورية صوماليلاند</big>}}|italic=no}}</big><br />{{smaller|''{{transl|ar|Jumhūrīyat Arḍ aṣ-Ṣūmāl}}''}}}}<br/><ref>Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.</ref>
|image_flag = Flag of Somaliland.svg
|image_coat = Emblem of Somaliland.svg
|common_name = Somaliland
|symbol_type = National emblem
|national_motto = <br />{{native phrase|ar|{{lower|0.1em|[[Shahaadah|<big>لا إله إلا الله محمد رسول الله</big>]]}}|italics=off|nolink=on}}<br />''Lā ilāhā illā-llāhu; muhammadun rasūlu-llāhi''<br />{{small|"[[Shahadah|Ilaah ma jiro Alle mooye; Muxammed waa rasuulka Alle]]"}}
|national_anthem = <br />{{lang|so|''[[Samo ku waar]]''}}<br />{{small|''Long life with peace''}}<br /><center> {{center|[[File:Samo ku waar - Anthem of Somaliland (Instrumental).ogg]]}}
|image_map = Somaliland (orthographic projection).svg
|capital = [[Hargeysa]]
|largest_city = [[Hargeysa]]
|Portka = [[Berbera]]
|official_languages = [[Af Soomaali]]
|demonym = Somalilander
|government_type = Madaxweynenimo leh [[Dastuurka Somaliland|Dastuur Jamhuuriya]]
|leader_title1 = [[Madaxweyne]]
|leader_name1 = {{nowrap|[[Abdirahman Mohamed Abdulahi Cirro]]}}
|leader_title2 = [[madaxwayne kuxigeen]]
|leader_title3 = Gudoomiyaha Golaha Wakiilada
|legislature = Baarlamaanka Somaliland
|upper_house = [[Golaha Guurtida]] Somaliland|Golaha Guurtida
|lower_house = [[Golaha Wakiilada]] Somaliland|Golaha Wakiilada
|established_event1 = Ku dhawaaqdey
|sovereignty_type = Dowlada
|sovereignty_note = iyo Awooda
|established_event2 = Aqoonsiga
|established_date1 = May 18, 1991
|established_date2 = Dal aan la aqoonsanayn<ref>{{Cite web |ciwaan=Issue 270, 28 March 2016 |url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2006/270/3.shtml |access-date=26 July 2016 |archive-date=21 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321062435/http://www.somalilandtimes.net/sl/2006/270/3.shtml |dead-url=yes }}</ref>
|area_km2 = 137600
|area_sq_mi = 53100<ref>[http://somalilandgov.com/somaliland-geography/ Somaliland Geography, 28 March 2016]</ref>
|percent_water =
|population_estimate = 6,200,000<ref>REPORTER, I. (2012, September 18). As Somalia Struggles, Can Neighboring Somaliland Become East Africa's Next Big Commercial Hub? Retrieved December 26, 2015, from http://www.ibtimes.com/somalia-struggles-can-neighboring-somaliland-become-east-africas-next-big-commercial-1407582">[http://www.ibtimes.com/somalia-struggles-can-neighboring-somaliland-become-east-africas-next-big-commercial-1407582 As Somalia Struggles, Can Neighboring Somaliland Become East Africa's Next Big Commercial Hub?, International Business Times, 2013]</ref>
|population_census =
|population_estimate_year = 2024
|population_estimate_rank =
|population_census_year =
|population_density_km2 = 25
|population_density_rank =
|population_density_sq_mi = 66
|GDP_PPP = $3.782 Billion<ref>World Bank. ''[http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2015/01/29/new-world-bank-gdp-and-poerty-estimates-for-somaliland New World Bank GDP and Poverty Estimates for Somaliland]{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' January 29, 2015. Accessed February 14, 2015.</ref>
|GDP_PPP_year = 2022
|GDP = 3.2 Billion Dollars
|GDP_PPP_per_capita = $852
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|HDI =
|HDI_year =
|HDI_rank =
|currency = [[Somaliland shilling]]
|currency_code = SSH
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|utc_offset = +3
|utc_offset_DST = +3
|time_zone_DST = not observed
|date_format = d/m/yy (AD|Anno Domini)
|drives_on = right
|calling_code = [[+252]] {{small|(Somalia)}}
|iso3166code =
|cctld =
|footnote_a = Qiimeynta aheyn sida Somaliland waa [aqoonsi diblomaasiyadeed [|<nowiki> Somaliland State]].</nowiki>
|footnote_b =Jamhuuriyadda Somaliland
|area_magnitude = 1 E11
|HDI_category =
}}
'''Soomaaliland''' ([[Af Ingiriis]]: ''Somaliland''; [[Af Carabi]]: صوماليلاند , {{lang|ar|أرض الصومال|rtl=yes}} ''{{transl|ar|Arḍ aṣ-Ṣūmāl}}''), si rasmi ah '''Soomaaliland''' ([[Af Ingiriis]]: ''Somaliland'', [[Af Carabi]]: صوماليلاند wuxuu xad la leedahay [[Jabuuti]], [[Itoobiya]] iyo maamulka [[Waqooyi Bari|Puntland]] [[Soomaaliya]]. Somaliland waa dhulkii [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|Maxmiyada Ingiriis ee Somaliland ]] ee [[Ingiriis]] ku maamuli jiray . Waxay xornimadda ka qaatay Ingiriiska [[Juun]] [[26]] [[1960]]. 1 July 1960 kii waxay la midowday koonfurta Soomaaliya oo [[Talyaani|Talyaanigu]] guumeysan jiray.[[Magaalo|magaalada]] caasimada u ahi waa [[Hargaysa]]. [[Cabdiraxmaan Tuur]] oo ahaan jirey Gudoomiyihii Ururkii Dhaqdhaqaaqa Wadaniga Soomaaliyeed [[SNM]], ayaa noqday madaxweynahii ugu horeeyay ee Somaliland. Waxaa ku xigey [[Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal]] noqdey Madaxweynihii Labaad ee Somaliland, waxaana ka danbeeyay [[Daahir Rayaale Kaahin]]. Kahina waxa ku xigay [[Axmed Maxamed Maxamuud (Siilaanyo)]]. Waxa ku xigay [[Muuse Biixi]]. Waxa imika ah Madaxweynaha JSL Mudane Abdirahman Mohamed Abdulahi cirro Somaliland waxaa ka jira saddex xisbi siyaasadeed oo kala ah [[Kulmiye]], [[Wadani]] iyo KAAH.
==Taariikhda==
::''Sidoo kale eeg: [[Taariikhda Somaliland]]''
Somaliland waa magac aad cusub marka la eego taariikhda uu maamulkan leeyahay somaliland waxaa horay loogu magacaabi jiray dhulkii uduga iyo cadarka iyo bukhuurka ama uduga waa sida ay u yaqaaneen masaaridii horee. halka giriigii hore ay u yaqaaneen dhulkii berbera waa halka uu kasoo jeedo magaca [[berbera]] xiligii muslimka amaba qarniyadii uu muslimku soo gaadhay somaliland waxa looyaqaanay dhulkii [[saylac]] ugu danbayntii xiligan aan joogno waxa lagu magacaabaa Somaliland.
===Wakhtiyadii Hore===
::''Sidoo kale eeg: [[Laas Geel]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Dhambalin]] iyo [[Dhaymoole]]''
Taariikhdii bilawga ahayd ee casri jaahiligii Somaliland waxay ku taal geeska Afrika, dhinaca Waqooyi galbeed waxa ka xigay deris la tahay dalka Jamhuuriyada Jabouti, galbeedna waxaa ka xiga Ethiopia, barina waxaa ka xiga somalia. Tirada dadka Somalilad waxaa lagu qiyaasaa 6,2 malyan. Baaxadda dhulka ay ku fadhido Somaliland waa 139,000 km½ Somaliland waxaa dhinaca waqooyiga ka xiga [[badda cas]] oo ku fadhida xeeb dhererkodu yahay 908 km½. Somaliland oo leh taariikh aad u balaadhan dadkuna aanu wada aqoon. Waxay kamid tahay meelihii ugu horeeyay ee ay ka hana qaaday ilbaxnimada adduunku. Dadka taariikhda ku xeel-dheeri waxay sheegeen in farraaciintii hore asalkoodu Somali kasoo jeedaan. Deganaana jireen dhulka xeebaha badda cas, taasoo markii danbana ay xidhiidh qoto dheer la lahaayeen Somaliland. Waxaana xaddaaradda Somaliland ku simantahay ilaa 7000 sanadood ciise hortii.
===Wakhtigii Diinta Islaamka===
::''Sidoo kale eeg: [[Saldanadi Ifat]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Saldanadii Cadal]]''
[[File:YagbeaSionBattlingAdaSultan.JPG|thumb|250px|Suldaanka reer Adal (midig) iyo ciidankiisa oo la dagaallamaya King Yagbea-Sion iyo raggiisa. Laga soo bilaabo Le livre des Merveilles, qarnigii 15aad.]]
[[File:Zayla.jpg|thumb|250px|Burburka [[Saldanadii Cadal]] ee Saylac, Awdal.]]
Markii diintu soo degtay qarnigii 7aad, geeska Afrika waxay noqotay meel aad u muhiima markii uu muslimay boqorkii Xabashida ee Nataashi. Waxaana xeebaha Somaliland ahaayeen meel istiraaji ah oo asxaabtii usoo xijrootay. Qarnigii 13naad waxaa culimadii carbeed ee dalka timid kadhiseen saldanad la odhan jiray Bebad oo ay xukumi jirtay boqortooyadii Walaashma. Waana markii koowaad inta taariikhda lagu hayo qabaa'ilkii Somalidu yeeshaan maamul dhexe.
Somaliland waxaa ay kamid tahay bariga Afrika marka laga yimaado [[Itoobiya]] dalkii ugu horreyey ee ay ka hanaqaaday maamul dawladeed, inkastoo aan runta laga sheegin taariikhda dhab ah ee Somaliland haddana waxaan muran ku jirin in Somaliland qarnigii 15naad ay lahayd dawlad dunida laga ictiraafsanyahay gaar ahaana markii uu hoggaanka qabtay Immam Ahmed Qasali (Guray). Maamulkaas oo markii danbe la magac baxday dawladii Awdal. Xukumina jirtay inta u dhaxaysa xeebaha badda cas ilaa Herer.
===Saldanadihii hore ee casriga ahaa===
::''Sidoo kale eeg: [[Saldanada Isaaq|Saldanadii Isaaq]] iyo [[Dhulka Biritishka ee Somaliland]]''
[[File:Sultan Nur Map.png|thumb|250px|Khariidadda Jarmalka qarnigii 19-aad oo muujinaya [[Nuur Axmed Amaan|Suldaan Nuur]] Degaanka badhtamaha Somaliland]]
[[File:Flag of British Somaliland (1952–1960).svg|250px|thumb|Calankii [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|British Somaliland]].]]
Horraantii xilligii casriga ahaa, dowladihii kala dambeeyay ee Saldanadii Adal iyo Ajuran Sultanate waxay bilaabeen inay ka hanaqaadaan Soomaaliya. Kuwaas waxaa ka mid ahaa Isaaqa Saldanada iyo Habr Yunis Sultanate.
Hawl-galkii ugu horreeyay ee dhexmara Soomaalida gobolka iyo Ingriiska wuxuu ahaa 1827 "Maqaallo Saaxiibtinimo iyo Ganacsi oo u dhexeeya Qabiilka Habar Awal iyo England. Tan waxaa xigay heshiis Ingiriis ah oo lala galay Badhasaabkii Saylac 1840. Ka dib hawlgal ayaa la bilaabay inta u dhaxaysa Ingiriiskii iyo odayaashii Habar Garxajis iyo Habar Toljaala ee reeraha Isaaqa 1855, sanad ka dib ayaa la soo gabagabeeyey "Qodobadii Nabadda iyo Saaxiibtinimada" ee u dhexeeyey Shirkadda Habar Awal iyo East India Company. kuna dhammaaday heshiisyadii rasmiga ahaa ee Ingiriisku la saxeexday wixii hadda ka dambeeya qabiilooyinkii 'British Somaliland', oo dhacay intii u dhexeysay 1884 iyo 1886 (heshiisyada waxaa lala saxeexday Habar Awal, Gadabursi, Habar Toljaala, Habar Garxajis, Esa, iyo beelaha Warsangali), kan waxay gogol xaar u ahayd Ingriisku inuu ka sameeyo maxmiyad goboleed loogu magac daray British Somaliland, Ingriiskuna wuxuu gaashaan u ahaa maxakamadda Cadan waxayna u maamushay sidii qayb ka mid ah Bri tish India ilaa 1898. British Somaliland ka dibna waxaa maamulayay Xafiiska Arimaha Dibada ilaa 1905, ka dibna Xafiiska Gumeysiga
===Maxmiyaddii British Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Ololaha Somaliland]] iyo [[Ololaha Somaliland (1920)]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Duulaankii Talyaanigu ku qaaday British Somaliland]]''
[[File:Corriere Della Sera - 17 agosto 1940 - Offensiva in Africa - titolo.JPG|thumb|250px|Wargeyska Corriere della Sera ee ka soo baxa dalka [[Talyaaniga]] oo ka hadlaya bilowgii weerarkii British Somaliland.]]
[[File:The National Archives UK - CO 1069-8-37.jpg|thumb|250px|right|Duqeyn diyaaradeed oo lagu garaacay qalcado Dowladii [[Darawiish|Deraviish]] ah [[Taleex]]..]]
[[File:Independence Day State of Somaliland.png|thumb|upright=0.8|right|Heshiisyada iyo isweydaarsiga Waraaqaha ee u dhexeeya Dawladda Boqortooyada Ingiriiska iyo Dawladda Somaliland oo ku lammaan Xoriyadda Somaliland.]]
[[File:The Somaliland Protectorate Constitutional Conference, London.png|thumb|250px|Shirweynihii dastuurka maxmiyadda [[British Somaliland]], London, May 1960 kaas oo lagu go’aamiyey in 26 Juun ay noqoto maalinta Xorriyadda, sidaasna lagu saxeexay 12 May 1960. Waftiga Somaliland ka socday :-
1.Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal,2.Axmed Xaaji Ducaale, 3.Cali Garaad Jaamac iyo
4.Xaaji Ibraahim Nuur.Laga soo bilaabo Xafiiska Gumeysiga: Ian Macleod, D. B. Hall, H. C. F. Wilks (Xoghaye).]]
Ololaha Somaliland, oo sidoo kale loogu magac daray Dagaalkii Dervish, wuxuu ahaa safarado milateri oo isdaba joog ah oo ka dhacay intii u dhaxeysay 1900 ilaa 1920 dhulka Khatumo ama dooxada Nugaal, oo ay iskaga hor yimaadeen Boqortooyadii Diiriye Guure iyo Amiirkiisa ee ahaa Sayid Mohammed Abdullah Hassan (oo ururkooda lagu naanaysi jiray "Dervishes" ) ka dhan ah Ingiriiska. Ingiriiska waxaa ka caawiyey weeraradoodii Xabashi iyo Talyaani. Intii lagu jiray Dagaalkii Koowaad ee Adduunka ([[1914]]–[[1918]]), Xasan wuxuu sidoo kale gargaar ka helay Ottomans, Jarmal iyo, in muddo ah, oo uu ka helay Imbaraadoor Iyasu V-kii Itoobiya. Colaadda ayaa dhammaatay markii Ingriiska uu si milatari u duqeeyey magaalo-madaxda Dervish-ka ee Taleex bishii Febraayo 1920-kii.
Safarkii Shanaad ee ololihii Somaliland ee [[1920]]-kii wuxuu ahaa safarkii ugu dambeeyay ee Ingiriisku kaga soo horjeedo xoogaggii Dervish-ka ee Maxammed Cabdillaahi Xasan (oo had iyo goor Ingiriisku ugu yeedho "Mad Mullah" sharaf dhac), hoggaamiyaha diinta ee Ciid-Nugaal. In kasta oo dagaalkii ugu badnaa dhacay bishii Jannaayo ee sannadka, haddana ciidammada Ingiriisku waxay bilaabeen u diyaar garowga weerarkan horraantii Noofambar [[1919]]. Ciidammada Ingiriisku waxay ka koobnaayeen xubno ka tirsan Royal Air Force iyo Somaliland Camel Corps. Dagaal seddex usbuuc ah kadib, Dervishes-kii Xasan waa la jabiyay, taasoo keentay wax ku ool ah iska caabintii 20-ka sano ahayd.
Qabsashadii Talyaanigu ee British Somaliland waxay ahayd olole milatari oo ka dhacay Bariga Afrika, kaas oo dhacay bishii Ogos 1940kii kaas oo dhex maray xoogaggii Talyaaniga iyo kuwii dhawr waddan oo Ingiriis iyo Barwaaqo-sooran ah. Socdaalkii Talyaanigu wuxuu qayb ka ahaa Ololihii Bariga Afrika.
===Dawladii Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Dawladii Somaliland (1960)]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Maalinta Madaxbanaanida Somaliland 1960]]''
[[File:Somaliland_Flying_for_the_first_time_The_White_and_Blue_Somali_Flag_at_the_Independence_Celebrations_on_26_June_1960.jpg|thumb|250px|Somaliland oo markii ugu horeysay: Calanka Soomaaliya la taagay ee aha Caddaan iyo Buluugga ah ee Dabaal - degyadii [[Maalinta Madaxbanaanida (Maamulka Somaliland)|Xorriyadda]] ee 26-kii Juun 1960 Ra'iisul-wasaaraha [[Maamulkii Somaliland (1960)|Dawlad-goboleedka Somaliland]] iyo [[Madaxwaynaha Somaliland|madaxweynihii labaad ee Somaliland]] [[Maxamed Cigaal|Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal ayaa]] salaamay calanka.]]
Bishii Meey 1960kii, dawladda Ingiriisku waxay sheegtay inay diyaar u tahay inay madax-bannaani siiso maxmiyaddii xilligaa ee British Somaliland, iyada oo ujeedkeedu ahaa in dhulku la midoobo maamulkii Talyaanigu xukumi jiray ee Somaliland ee hoos-tagi jiray Maamulkii Talyaaniga (Talyaanigii hore ee Somaliland) . Golaha Sharci Dejinta ee British Somaliland wuxuu qaraar ka soo saaray bishii Abriil 1960 oo ay ku codsanayeen madaxbannaanida iyo la midowga dhulka la aaminay ee Somaliland, kaas oo qorshuhu ahaa in ay madax-bannaanideeda hesho 1-dii Julaay ee sanadkaas. Golayaasha sharci dejinta ee labada deegaan ayaa isku raacay soo jeedintan ka dib shir wadajir ah oo ay ku yeesheen magaalada Muqdisho. 26-kii Juun 1960, Maxmiyaddii hore ee British Somaliland waxay muddo kooban qaadatay madax-bannaanida iyada oo ah Dawladdii Somaliland, iyada oo Territori-ka Somaliland la raacay shan maalmood ka dib. Intii lagu jiray muddadii koobnayd ee ay la soo noqotay madax-bannaanida, Qaranka Somaliland wuxuu ka kasbaday ictiraaf shan iyo soddon iyo shan dal oo madax-bannaan. Maalintii ku xigtay, 27kii Juun 1960kii, Golaha Sharci Dejinta ee dhowaan la qabtay waxay ansixiyeen sharci si rasmi ah ugu oggolaanaya midowga Qaranka Somaliland iyo Gobollada Amaanada ee Somaliland 1dii Luulyo 1960
===Xoriyadii 1960 iyo wixii kadanbeeyay===
::''Sidoo kale eeg: [[Jamhuuriyadda Soomaaliyeed]] iyo [[Soomaaliweyn]]''
Dawlada Ethiopia ayaa waxay qorshaynaysaa sidii ay u aqoon san lahayd somalailand. Bishii febraayo 1960kii ayaa wafdi uu hoggaaminaayo Alle ha u naxariistee [[Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal]] u anbaxaxeen dalka Ingiriiska, waxaana heshiis ay la soo galeen dawladdii ingiriiska in Somaliland xornimo buuxda lasiiyo. 26 Juun 1960kii bay markii maxmiyadii ingriiska ee Somaliland "British Somaliland protectorate" xornimadeeda ka qaateen dawladii Ingiriiska,sida aan la socono intii ka horraysay 01 Luulyo 1960kii Somaliland waxay ahayd dawlad gooniya (independent state). waxayna noqdeen dawlad madax bannaan oo la aqoonsan yahay ilaa 01 Luulyo 1960kii. Isla maalintaas Waxay ku beegnayd maalintii Koonfurta Soomaaliya (Italian somaliland) in ay ka baxaan nidaamka (Trusteeship) (Nidaamka Wakiilnimada Caalamiga ah) "Koonfurta Soomaaliya: Waxay ahayd Trust Territory oo Talyaanigu maamulayay (1950–60) iyadoo hoos imanaysa Qaramada Midoobay" Luulyo 1960: Soomaaliya (Koonfur) waxay ka baxday Trusteeship oo ay noqotay dal madaxbannaan.
Isla maalintaas 1 Luulyo 1960 kii ayuu dhacay midowgii labada dal ee Somaliland iyo Somalia inkastoo midawgaas mad madaw badani ku jiro. Dad badanina waxay aaminsanyihiin in midowgaasi ahayn mid sharciya. Waxaana Aragtidiisi sii xoogaysatay markii qorayaal ajaanib ahi sameeyeen daraasado arinta cadaynaya.
Sida "Professor Mario G. Losano (Mario Giovanni Losano)"
Bishii Luulyo1961kii waxaa dadka reer Somaliland gaashaanka ku dhufteen oo cod aqliyad ah ku diideen distoorkii qeexayey ee lagu sharciyeynaayey israaca labada dal ee Somaliya iyo Somaliland. Laakiin nasiib darro dawladdii markaas jirtay oo reer Koonfureedka ahayd waxay diideen inay aqoonsadaan maxsuulkii doorashadaas sababtoo maslaxad baan ugu jirin arrintan. Bishii december 1961 waxaa madaxdii ciidamada qalabka sida ee Somaliya isku dayeen inay dhigaan inqilaabkii dhicisoobay. Inqilaabkaasna waxay doonayeen inay kula soo noqdaan madaxbannaanidii luntay. 1967kii waxaa dalka ka noqday raysal wasaare Mohamed X.Ibrahim Cigaal. Halka uu madaxweynaha ka noqday Cabdirashid Cali sharmake. 15 Oktober 1969kii waxaa magaalada laascaanood lagu dilay madaxweynihii Jamhuuriyadda Somalida ee Cabdirashid Cali Sharmaake.
=== 1961 kacdoon ka reer Somaliland ===
::''Sidoo kale eeg: [[1961 kacdoon ka dhacay Soomaaliya]]''
Kacdoonkii 1961 ee Soomaaliya wuxuu ahaa kacdoon aan guuleysan oo isku day afgambi ah oo ka dhacay waqooyiga Soomaaliya imikana ah Somaliland kaasoo dhacay bishii Diseembar [[1961]].
=== Inqilaabkii 21 oktober iyo wixii kasoobaxay ===
Waxaana midnimadii 60kii guul darro ku dhamaatay markii 21 Oktober [[1969]]kii uu dalka ka dhacay inqilaab aan dhiig ku daadan ee ay dhigeen ciimada qalabka sidaa, waxaana talada la wareegay ciidamada oo uu hoggaaminaayo mujrimkii Gen. Mohamed Siyaad Barre. 10 januari 1970kii waxaa kelidii taliyihii Siyaad Barre sameeyey maxkamadii badbaada oo xukumi jirtay xukunka dilka si looga takhaluso dadka aan taageersanayn madaxweynaha.
21 Oktober 1970kii wuxuu Siyaad Barre ku dhawaaqay in Somaliya qaadatay nidaamka hantiwadaaga cilmiga ku dhisan. Taasoo rabay inuu ugu bedelo inqilaabkii hab ku salaysan dhaqaaq siyaasadeed oo ku salaysan aydhiyooliyadda hantiwadaaga. Waxaana loo ololeeyey wixii loogu magacdaray kacaankii hantiwadaaga Somaliyeed. Xagaagii 1972kii waxaa la sameeyey ciimadii guulwadayaasha oo ujeedadoodu ahayd inay cabudhiyaan oo xabsiga u taxaabaan dadka shacbiga ee lagu tuxmo inay kacaan diid yihiin. July 1972kii waxaa la dilay labadii Jenaraal ee Salaad Gabayle, iyo Mohamed aynaanshe oo ka tirsanaa saraakiishii inqilaabka dhigay. Salaad gabayle wuxuu ahaa madaxweyne ku xigeen. Waxaa lagu xukumay dil ka dib markii lagu eedeeyey inay maleegayeen shirqool ay xukunka kaga tuurayaan Siyaad Barre.
Oktober 1972kii waxaa lagu dhaqaaqay in la qoro [[Af-soomaliga]] oo uu noqdo luqadda rasmiga ah ee dalka.
1972kii-1975kii waxaa la qaaday ololihii barashada qorista Somaliga oo markii danbana isu rogay olalihii horumarinta reer miyiga ee la rabay in dadku waxna qoraan waxna akhriyaan. 1975kii waxaa la sameeyey 15 gobol oo cusub oo lagu bedelayeey 8 gobol ee hore u jiray. Waxaana ay ka koobnaayeen 78 degmo. Somaliland oo ka koobnayd 3 gobol looma samayn gobolo iyo degmooyin cusub toona. 1975kii Siyaad Barre wuxuu shaqadii ka eryey 50 saraakiil sare iyo madax ah oo badankooda ka soo jeeda Somaliland, waxaana uu ku bedelay dadka uu ku tuhmaayey inay taageersanyihiin kacaanka oo u badnaa caa'iladiisa ah.
M.s.bare wuxuu ku dhawaaqay inay raga iyo dumarku siman yihiin culimadii iyo dhalinyaradii kasoo horjeedsatayna laayay dhamaantood. 1977kii maamulkii siyaad Barre wuxuu weerar ku qaaday dalka Itoobiya, waxaana markii hore uu ku guulaystay dagaalkaas. Laakiin waxaa dagaalku dhamaaday markii ciidamo Ruush iyo Kuubaan ahi usoo gurmadeenItoobiya ee ay si toosa dagaalka usoo galeen. Waxaana ciidamadii Somaliya dibuga soo noqatay dhammaan dhulkii horuu qabsadeen.
===Xasuuqii Isaaq ama Xasuuqii Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Xasuuqi Isaaq]]''
::''Sidoo kale eeg: [[SNM]]''
[[File:Exhumed skeletal remains of victims of the Isaaq genocide.jpg|thumb|250px|Haraaga la soo saaray ee dhibanayaashii xasuuqii Isaaq ee laga helay xabaal wadareed ku yaal magaalada Berbera, Somaliland.]]
[[File:4z2.jpg|thumb|250px|Ilaa 90% magaalada Hargeysa (magaalada labaad ee ugu weyn Jamhuuriyadda Soomaaliya) waxaa burburiyey dawladda Soomaaliya.]]
Awooddii akhlaaqeed ee dowladdii Barre si tartiib tartiib ah ayay u lumisay, iyadoo Soomaali badan ay ku hungoobeen nolosha xukunka militariga. Bartamihii 1980-meeyadii, dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo uu taageerayay maamulkii shuuciga ahaa ee Derg ee Itoobiya ayaa ka billowday waddanka oo dhan. Barre wuxuu kujawaabey isagoo amrey in talaabooyin ciqaab ah laga qaado kuwa uu u arko inay gudaha ka taageerayaan jabhadaha, gaar ahaan gobolada waqooyi. Qabqabashada waxaa ka mid ahaa in la duqeeyo magaalooyin, xarunta maamulka waqooyi-galbeed ee Hargeysa, oo ahayd xaruntii Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SNM), oo ka mid ahayd aagagga la bartilmaameedsaday 1988. Duqeyntan waxaa hoggaaminayey Jeneraal Maxamed Saciid Xersi Morgan, wiilka uu sodogga u yahay Barre.
Wixii ka dhacay Soomaaliya [[1988]] malaha waa ka sii foolxun. Markii Hargeysa la duqeeyay ayaa dadkii deganaa lagu khasbay inay qaxaan. Askarta ayaa markaas miinooyin ku aasay guryihii laga tagay. Markii uu dagaalku dhammaaday ayay qaxootigii dib u laabteen, balse waxaa lagu naafeeyay ama lagu dilay qaraxyo qarsoon.<ref>[https://www.jw.org/en/library/magazines/g20000508/Land-Mines-Weighing-the-Cost/ Land Mines—Weighing the Cost]</ref>
Sida laga soo xigtay Abou Jeng iyo aqoonyahanno kale, xukunkii taliskii Barre waxaa lagu calaamadeeyay cadaadis arxan darro ah oo lala beegsaday qabiilka Isaaq. Max’ed Xaaji Ingiriis iyo Chris Mullin waxay caddeeyeen in qabqabashadii maamulkii Barre ee ka dhanka ahaa Dhaqdhaqaaqii Qaranka Soomaaliyeed ee fadhigiisu ahaa Hargeysa lala beegsaday beelweynta Isaaq oo ay ka tirsan yihiin inta badan xubnihii SNM. Waxay ku tilmaamayaan isku haynta inay tahay xasuuqii Isaaq ama xasuuqii Hargeysa. Baaritaan ay sameysay Qaramada Midoobay ayaa lagu soo gabagabeeyay in dambiga xasuuqa uu ahaa "mid ay maleegtay, qorsheysay oo ay ka fulisay Dowlada Soomaaliya dadka Isaaqa". Tirada dadka rayidka ah ee ku waxyeeloobay waxaa lagu qiyaasaa inta udhaxeysa 50,000–100,000 sida laga soo xigtay ilo wareedyo kala duwan, halka wararka qaarna ay ku qiyaasayaan wadarta dhimashada dadka rayidka ah inay kor u dhaafeyso 200,000 oo rayid Isaaq ah. Dhimashooyinkaas, taliskii Barre wuxuu duqeeyey oo burburiyey magaalooyinka labaad iyo saddexaad ee ugu weyn Soomaaliya, Hargeysa iyo Burco siday u kala horreeyaan. Tani waxay u barakicisay dad lagu qiyaasey 400,000 oo dadka deegaanka ah oo u qaxay Hartasheikh ee dalka Itoobiya; shaqsiyaad kale oo gaaraya 400,000 ayaa iyaguna gudaha ku barakacay. Dagaalkii ka soo horjeedka ee taliskii Barre ee ka dhanka ahaa SNM wuxuu bartilmaameedsaday saldhigii rayidka ee kooxda mucaaradka, isaga oo isu beddelay xasuuq xasuuq ka dhan ah beesha Isaaq. Tani waxay horseeday fowdo iyo ololeyaal dagaal oo ay gaystaan maleeshiyooyin kala jabay, ka dibna awooddii heer degmo la wareeray. Cadaadiskii maamulkii Barre kuma koobnayn Isaaqa oo keliya, maxaa yeelay wuxuu bartilmaameedsanayay qabaa’illada kale sida Hawiye. Taliskii Barre wuxuu burburay Janaayo [[1991]]. Intaa kadib, markii xaalada siyaasadeed ee Somaliland xasiloonayd, dadkii barakacay waxay ku noqdeen guryahoodii, maleeshiyooyinkii waa laga daad gureeyay ama waxaa lagu daray ciidanka, tobanaan kun oo guri iyo meherado ahna dib ayaa looga soo dhisay burburka.
===Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya===
[[File:Ruined tank in Hargeisa, Somaliland.jpg|thumb|250px|Taangi M47 Patton oo ku burburay Somaliland.]]
::''Sidoo kale eeg: [[Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya]]''
In kasta oo SNM markii la aasaasay ay lahayd dastuur midow, haddana waxay ugu dambayntii bilawday inay raadiso madax-bannaanida, iyada oo doonaysa inay ka go'do Soomaaliya inteeda kale. Intii uu hoggaaminayey Cabdiraxmaan Axmed Cali Tuur, maamulka maxalliga ah wuxuu ku dhawaaqay gobollada waqooyi-galbeed ee Soomaaliya madax-bannaanida shirkii ka dhacay magaalada Burco intii u dhaxeysay 27-kii Abriil 1991-kii illaa 15-kii May 1991.
===Ku dhawaaqidii Maxadbanaanida===
::''Sidoo kale eeg: [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Saxeexida Baaqa Madaxbanaanida Somaliland]]''
[[File:Signatures-Somaliland-independece-.png|thumb|250px|5 May go'aankii shirkii weynaa ee Burco. Shirkii labaad ee qaran ee 18 May, Golaha Dhexe ee SNM oo taageero ka helaya kulan ay yeesheen odayaal matalayay beelaha waaweyn ee Gobollada Waqooyi, ayaa lagaga dhawaaqay dib ula soo noqoshada Jamhuuriyadda Somaliland dhulkii Maxmiyaddii hore ee Ingiriiska ee Somaliland isla markaana la sameeyay. dowlad loogu magac daray ismaamul gobaleedka.]]
27 Jannayo 1991 ayaa ciidamadii SNM gacanta ku dhigeen dhamaan dalkii hore loo odhan jiray Somaliland. Dabadeedna madaxdii SNM waxay ka shaqeeyeen inay heshiiyeen oo beelihii walaalaha ee ay iska horkeentay dawladii hore ee Siyaad Barre. 18 Mey 1991 shirbeeleedkii ka dhacay magaalada Burco ayaa lagu go'aansaday lagagana dhawaaqay gooni isu taagga qaranimada Somaliland.
===Afti u qaadista dastuurka Somaliland 2001===
::''Sidoo kale eeg: [[2001 Afti u qaadista dastuurka Somaliland]]''
[[File:Somaliland Constitution Presidential Decree.jpg|thumb|250px|Digreeto madaxweyne oo uu ku ansaxinayo dastuurka Somaliland [[Maxamed Cigaal|Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal]].]]
Bishii Ogast 2000, Dawladdii Madaxweyne Cigaal waxay kumanaan nuqul oo ka mid ah dastuurka la soo jeediyey u qaybiyey guud ahaan Somaliland si dadku u tixgeliyaan oo dib u eegis ugu sameeyaan. Hal qodob oo xasaasi ah oo ka mid ah 130ka qodob ee dastuurka u gaarka ah ayaa ansixin doona madax-bannaanida iskeed ugu dhawaaqday madaxbannaanida ee Somaliland iyo kala-goynta kama dambaysta ah ee Soomaaliya, taasoo soo celinaysa madax-bannaanida qaran markii ugu horreysay tan iyo 1960. Dabayaaqadii bishii Maarso 2001, Madaxweyne Cigaal wuxuu cayimay maalinta aftida loo qaadayo Dastuurka May 31, 2001.
Afti dastuurka ayaa laga qaaday Somaliland 31 May 2001. Aftida ayaa loo qaaday dastuurka qabyada ah ee xaqiijinaya madaxbanaanida Somaliland ee Soomaaliya. 99.9% ee codbixiyaasha xaqa u leh ayaa kaqaybqaatay aftida waxaana 97.1% kamid ah ay ucodeeyeen dastuurka.
==Juquraafiga==
Somaliland waxay dhacdaa Geeska Afrika, taasi oo udhexaysa dhigaha 08°00' – 11°30' waqooyiga dhulbadhaha iyo loolasha 42°30' – 49°00' ee bariga [[Greenwich]]. Waxa dhinaca galbeed ka xiga wadanka [[Jabuuti]], dhinaca koonfureed wadanka [[Itoobiya]], iyo dhinaca bari oo ka xigto maamul-goboleedka [[Khaatumo]]. Somaliland waxay leedahay xeeb-badeed dhererkeedu le'eg yahay {{convert|740|km|mi|0}};viyo dhul baaxadeedu le'eg yahay {{convert|176120|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|title=Somalia|accessdate=31 May 2009|date=14 May 2009|work=[[World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=1 Bisha Todobaad 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701194614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|dead-url=yes}}</ref>
Somaliland waxa ay dhul ahaan fidsantahay 137000 km laba jibbaaran dhulaka ay ka koobantahya jamhuuriyadani waxa uu u badanyahay dhul deegaana am waaba lawada daganyahay waxa uuleeyahay buuro iyo meelo banaan ah haddii lysidhaahdo taariikhda uu wadankani lereyahay iyo taariihda uu shacabkani leeyahayba ka sheekeeya waxay noqonaysaa mid aad u dheer.
<gallery mode="packed" caption="Muuqaalka juquraafiga Somaliland">
File:Lamadayawaterfalls6.jpg|upright|thumb|[[Lamadaya]] waa biyo-dhacyo ku yaal buurta [[Cal Madow]].
File:Somalia (Somaliland)(168).jpg|upright|thumb|Baadiyaha Somaliland.
File:Almadow Overview.JPG|upright|thumb|Muuqaalka Buuraha [[Cal Madow]] Buuraha, oo hoy u ah noocyo fara badan oo fara badan.
File:Ceebaad island, Zeila Archipelago, Somaliland.jpg|[[Ceebaad|Jasiirada Ceebaad]], [[Jasiirada Sacadaddin]].
</gallery>
===Gobolada===
::''Sidoo kale eeg [[Gobolada Somaliland]]''
Sanadkan 2020, Somaliland waxa ay ka kooban tahay 6 gobol, kuwaasi oo ugu weyn tahay gobolka [[sanaag]]. Gobolada somaliland intii u dhaxaysa 22 maarso ilaa 22 may, 2008, waxa uu madaxwaynihii horore ee [[Somaliland]] magacaabay gobolo cusub oo lagu daray goboladii hore ee lixda ahaa taas oo kadhigatay gobolada somaliland 13 gobol, gobolda cusub ee kuwii hore lagu daray waxa ay yihiin sidan.
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 align=center style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse"
|-
! bgcolor=lightgrey | #
! bgcolor=lightgrey | Gobol
! bgcolor=lightgrey | Magaalo Madax
| bgcolor=white rowspan="14" | [[image: Somaliland regions.svg|380 px]]
|-
| 1
| [[Awdal]]
| [[Boorama]]
|-
| 2
| [[Maroodi Jeex]]
| [[Hargeysa]]
|-
| 3
| [[Saaxil]]
| [[Berbera]]
|-
| 4
| [[Togdheer]]
| [[Burco]]
|-
| 5
| [[Sool]]
| [[Laascaanood]]
|-
| 6
| [[Sanaag]]
| [[Ceerigaabo]]
|-
|}
===Magaalooyinka Waawayn===
::''Sidoo kale fiiri: [[Magaalooyinka Somaliland]]''
<gallery>
File:Borama2.jpg|[[Borama]]
File: Hargeisa capital of Somaliland.jpg |[[Hargeysa]]
File: Berbera, Somaliland.jpg|[[Berbera]]
File: Laascaanood 2.jpg |[[Laascaanood]]
</gallery>
===Cimiladda===
Somaliland waxay dhacdaa waqooyiga [[Dhulbadhe|dhulbadaha]]. Waa deegaan qalalan ([[Lamadegaan la mood]]), isku celceliska heerkulku yahay {{convert|25|to|35|C}} taasi oo hesha roob dhan {{convert|446|mm}} sanadkii.<ref>{{cite web|url=https://journeysbydesign.com/destinations/somaliland/when-to-go|title=SOMALILAND CLIMATE : when to visit|website=Jouneys by Design|language=en|access-date=12 March 2020}}</ref> Deegaanada Somaliland waxaa loo qeybiyaa sadex nooc oo kala ah: (1). [[Guban]]: dhul lamadegaan qalalan (2) [[Oogo]]: xooggag sare (3) [[Hawd]]: dhul daaqsiimeed.<ref>{{cite web|title=Somaliland in Figures|url=http://slministryofplanning.org/images/Statistics/SomalilandInfigures2015.pdf|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2020-06-20|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816233801/http://slministryofplanning.org/images/Statistics/SomalilandInfigures2015.pdf|dead-url=yes}}</ref>
{{Weather box
|location = [[Hargeysa]]
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C = 31.1
|Feb record high C = 31.7
|Mar record high C = 32.8
|Apr record high C = 32.8
|May record high C = 35.0
|Jun record high C = 33.9
|Jul record high C = 33.9
|Aug record high C = 33.3
|Sep record high C = 32.8
|Oct record high C = 31.7
|Nov record high C = 30.6
|Dec record high C = 28.9
|year record high C = 35.0
|Jan high C = 24.2
|Feb high C = 26.6
|Mar high C = 28.7
|Apr high C = 29.2
|May high C = 30.5
|Jun high C = 31.0
|Jul high C = 29.2
|Aug high C = 29.2
|Sep high C = 30.5
|Oct high C = 28.2
|Nov high C = 26.0
|Dec high C = 23.7
|year high C = 28.1
|Jan mean C = 17.7
|Feb mean C = 18.7
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 23.0
|May mean C = 24.1
|Jun mean C = 24.3
|Jul mean C = 23.6
|Aug mean C = 23.6
|Sep mean C = 23.6
|Oct mean C = 24.1
|Nov mean C = 18.7
|Dec mean C = 18.0
|year mean C = 21.7
|Jan low C = 11.6
|Feb low C = 12.6
|Mar low C = 15.0
|Apr low C = 16.6
|May low C = 17.7
|Jun low C = 17.7
|Jul low C = 17.1
|Aug low C = 17.1
|Sep low C = 17.1
|Oct low C = 15.0
|Nov low C = 13.1
|Dec low C = 12.1
|year low C = 15.2
|Jan record low C = 2.8
|Feb record low C = 2.8
|Mar record low C = 3.9
|Apr record low C = 9.4
|May record low C = 11.7
|Jun record low C = 11.7
|Jul record low C = 10.5
|Aug record low C = 11.1
|Sep record low C = 11.1
|Oct record low C = 7.2
|Nov record low C = 4.4
|Dec record low C = 4.4
|year record low C = 2.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 2
|Feb precipitation mm = 2
|Mar precipitation mm = 36
|Apr precipitation mm = 53
|May precipitation mm = 49
|Jun precipitation mm = 61
|Jul precipitation mm = 38
|Aug precipitation mm = 81
|Sep precipitation mm = 61
|Oct precipitation mm = 20
|Nov precipitation mm = 8
|Dec precipitation mm = 1
|year precipitation mm = 412
|unit precipitation days = 0.1 mm
|Jan precipitation days = 1
|Feb precipitation days = 1
|Mar precipitation days = 3
|Apr precipitation days = 6
|May precipitation days = 7
|Jun precipitation days = 9
|Jul precipitation days = 8
|Aug precipitation days = 10
|Sep precipitation days = 11
|Oct precipitation days = 4
|Nov precipitation days = 1
|Dec precipitation days = 0
|year precipitation days = 61
|Jan humidity = 65
|Feb humidity = 65
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 57
|May humidity = 56
|Jun humidity = 55
|Jul humidity = 53
|Aug humidity = 53
|Sep humidity = 55
|Oct humidity = 56
|Nov humidity = 61
|Dec humidity = 64
|year humidity =
|Jan percentsun = 80
|Feb percentsun = 73
|Mar percentsun = 80
|Apr percentsun = 73
|May percentsun = 64
|Jun percentsun = 73
|Jul percentsun = 64
|Aug percentsun = 64
|Sep percentsun = 73
|Oct percentsun = 80
|Nov percentsun = 80
|Dec percentsun = 80
|year percentsun = 74
|source 1 = Food and Agriculture Organization: Somalia Water and Land Management (temperatures, humidity and percent sunshine)<ref>
{{cite web
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161104142616/http://www.faoswalim.org/resources/site_files/W-01%20Climate%20of%20Somalia_0.pdf
| archivedate = 4 November 2016
| url = http://www.faoswalim.org/resources/site_files/W-01%20Climate%20of%20Somalia_0.pdf
| title = Climate of Somalia
| publisher = Food and Agriculture Organization
| pages = 69–73
| accessdate = 4 November 2016
| url-status =
| df = dmy-all
}}</ref><ref>{{cite web
|url = http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|title = Long term mean monthly sunshine fraction in Somalia
|publisher = Food and Agriculture Organization
|accessdate = 4 November 2016
|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005063105/http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|archive-date = 5 October 2016
|url-status =
|df = dmy-all
}}</ref>
|source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref>
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_631700_kt.pdf
| title = Klimatafel von Hargeisa / Somalia
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 4 November 2016}}</ref>
}}
{{Weather box|location = [[Borama]]
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 24.6
|Feb high C = 25.4
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 27.8
|May high C = 29.3
|Jun high C = 30.0
|Jul high C = 28.8
|Aug high C = 28.8
|Sep high C = 29.0
|Oct high C = 27.4
|Nov high C = 25.8
|Dec high C = 24.4
|Jan low C = 9.7
|Feb low C = 11.7
|Mar low C = 13.8
|Apr low C = 15.7
|May low C = 17.0
|Jun low C = 18.3
|Jul low C = 17.8
|Aug low C = 17.6
|Sep low C = 17.3
|Oct low C = 13.7
|Nov low C = 11.3
|Dec low C = 10.4
|Jan rain mm = 6
|Feb rain mm = 21
|Mar rain mm = 36
|Apr rain mm = 86
|May rain mm = 61
|Jun rain mm = 32
|Jul rain mm = 78
|Aug rain mm = 112
|Sep rain mm = 86
|Oct rain mm = 18
|Nov rain mm = 10
|Dec rain mm = 2
|source 1 = ''Climate-Data.org''<ref>{{cite web|url=http://www.faoswalim.org/ftp/Land_Reports/Cleared/L-12%20Land%20Resources%20of%20Somalia.pdf |title=Land Resources Assessment of Somalia |date=June 2009 |publisher=[[Somalia Water and Land Information Management Project]] |page=10 |accessdate=1 October 2013 |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005010751/http://www.faoswalim.org/ftp/Land_Reports/Cleared/L-12%20Land%20Resources%20of%20Somalia.pdf |archivedate=5 October 2013 }}</ref>
}}
{{Weather box|location = [[Berbera]]
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan record high C = 35.3
| Feb record high C = 35.0
| Mar record high C = 35.0
| Apr record high C = 42.2
| May record high C = 47.3
| Jun record high C = 49.1
| Jul record high C = 47.7
| Aug record high C = 46.7
| Sep record high C = 46.0
| Oct record high C = 41.7
| Nov record high C = 36.7
| Dec record high C = 36.1
| year record high C = 49.1
| Jan high C = 27.9
| Feb high C = 29.2
| Mar high C = 30.7
| Apr high C = 31.0
| May high C = 35.7
| Jun high C = 42.8
| Jul high C = 42.9
| Aug high C = 41.9
| Sep high C = 39.7
| Oct high C = 33.1
| Nov high C = 30.0
| Dec high C = 28.6
| year high C = 34.5
| Jan mean C = 25.0
| Feb mean C = 25.0
| Mar mean C = 26.1
| Apr mean C = 28.3
| May mean C = 31.1
| Jun mean C = 33.5
| Jul mean C = 36.1
| Aug mean C = 35.6
| Sep mean C = 33.3
| Oct mean C = 28.8
| Nov mean C = 26.7
| Dec mean C = 26.7
| year mean C = 30.0
| Jan low C = 21.3
| Feb low C = 21.6
| Mar low C = 23.3
| Apr low C = 25.2
| May low C = 27.7
| Jun low C = 31.0
| Jul low C = 31.8
| Aug low C = 31.1
| Sep low C = 29.3
| Oct low C = 24.0
| Nov low C = 22.2
| Dec low C = 21.6
| year low C = 25.8
| Jan record low C = 14.4
| Feb record low C = 15.6
| Mar record low C = 16.7
| Apr record low C = 18.9
| May record low C = 20.6
| Jun record low C = 22.2
| Jul record low C = 20.6
| Aug record low C = 20.0
| Sep record low C = 17.8
| Oct record low C = 16.7
| Nov record low C = 16.1
| Dec record low C = 15.0
| year record low C = 14.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 8
| Feb precipitation mm = 2
| Mar precipitation mm = 5
| Apr precipitation mm = 12
| May precipitation mm = 8
| Jun precipitation mm = 1
| Jul precipitation mm = 1
| Aug precipitation mm = 2
| Sep precipitation mm = 1
| Oct precipitation mm = 2
| Nov precipitation mm = 5
| Dec precipitation mm = 5
| year precipitation mm = 52
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 0.6
| Feb precipitation days = 0.6
| Mar precipitation days = 0.5
| Apr precipitation days = 0.7
| May precipitation days = 0.8
| Jun precipitation days = 0.1
| Jul precipitation days = 0.3
| Aug precipitation days = 0.5
| Sep precipitation days = 0.4
| Oct precipitation days = 0.2
| Nov precipitation days = 0.3
| Dec precipitation days = 0.4
| year precipitation days = 5.2
| Jan humidity = 78
| Feb humidity = 79
| Mar humidity = 79
| Apr humidity = 81
| May humidity = 73
| Jun humidity = 49
| Jul humidity = 44
| Aug humidity = 45
| Sep humidity = 51
| Oct humidity = 72
| Nov humidity = 74
| Dec humidity = 76
| year humidity = 67
| Jan percentsun = 80
| Feb percentsun = 80
| Mar percentsun = 80
| Apr percentsun = 83
| May percentsun = 83
| Jun percentsun = 87
| Jul percentsun = 80
| Aug percentsun = 87
| Sep percentsun = 87
| Oct percentsun = 87
| Nov percentsun = 87
| Dec percentsun = 80
| year percentsun =
| source 1 = Arab Meteorology Book (average temperatures, humidity and precipitation),<ref>{{cite web
| url = http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf
| title = Appendix I: Meteorological Data
| publisher = Springer
| accessdate = 22 October 2016
| ciwaan = Nuqul Archive
| archive-date = 4 March 2016
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304072830/http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf
| dead-url = yes
}}</ref> Deutscher Wetterdienst<ref>
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_631600_kt.pdf
| title = Klimatafel von Berbera / Somalia
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 22 October 2016}}</ref>
| source 2 = Food and Agriculture Organization: Somalia Water and Land Management (percent sunshine)<ref>{{cite web
|url = http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|title = Long term mean monthly sunshine fraction in Somalia
|publisher = Food and Agriculture Organization
|accessdate = 4 November 2011
|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005063105/http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|archive-date = 5 October 2016
|url-status =
|df = dmy-all
}}</ref>
}}
{{Weather box
| location = [[Burco]]
| single line = Yes
| metric first = Yes
| Jan high F = 79.7
| Feb high F = 82.4
| Mar high F = 85.5
| Apr high F = 87.3
| May high F = 88.3
| Jun high F = 88
| Jul high F = 84.9
| Aug high F = 86.7
| Sep high F = 88.9
| Oct high F = 85.6
| Nov high F = 81.7
| Dec high F = 79.7
| year high F = 84.9
| Jan low F = 54.9
| Feb low F = 56.8
| Mar low F = 60.1
| Apr low F = 63.1
| May low F = 65.1
| Jun low F = 66.9
| Jul low F = 66.9
| Aug low F = 67.1
| Sep low F = 66.9
| Oct low F = 61.2
| Nov low F = 57.7
| Dec low F = 55
| year low F = 61.8
| Jan precipitation mm = 2
| Feb precipitation mm = 0
| Mar precipitation mm = 6
| Apr precipitation mm = 50
| May precipitation mm = 59
| Jun precipitation mm = 14
| Jul precipitation mm = 13
| Aug precipitation mm = 13
| Sep precipitation mm = 30
| Oct precipitation mm = 26
| Nov precipitation mm = 9
| Dec precipitation mm = 0
| year precipitation mm = 222
| source 1 = Weatherbase<ref>{{cite web
| url = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=631750&refer=wikipedia
| title = Weatherbase: Historical Weather for Burao, Somalia
| publisher = Weatherbase
| year = 2011
| accessdate = 24 November 2011
| ciwaan = Nuqul Archive
| archive-date = 7 Bisha Sideedaad 2020
| archive-url = https://web.archive.org/web/20200807094958/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=631750&refer=wikipedia
| dead-url = yes
}}</ref>
| source 2 = Climate Data.ORG<ref>
{{cite web
| url = http://en.climate-data.org/location/907/ |title =Climate: Burao, Somalia
| publisher = Climate-Data.org
| year = 2013
| accessdate = 28 December 2013
}}</ref>
}}
{{Weather box|location = [[Ceerigaabo]]
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 30.5
|Feb record high C = 33.5
|Mar record high C = 32.0
|Apr record high C = 33.5
|May record high C = 31.5
|Jun record high C = 30.5
|Jul record high C = 30.5
|Aug record high C = 30.0
|Sep record high C = 30.0
|Oct record high C = 29.5
|Nov record high C = 29.5
|Dec record high C = 28.0
|year record high C = 33.5
|Jan high C = 24.5
|Feb high C = 25.5
|Mar high C = 25.5
|Apr high C = 26.5
|May high C = 26.5
|Jun high C = 26.0
|Jul high C = 26.0
|Aug high C = 26.0
|Sep high C = 25.5
|Oct high C = 25.0
|Nov high C = 24.0
|Dec high C = 23.5
|year high C = 25.5
|Jan mean C = 15.0
|Feb mean C = 16.0
|Mar mean C = 17.0
|Apr mean C = 18.0
|May mean C = 19.0
|Jun mean C = 19.5
|Jul mean C = 19.5
|Aug mean C = 19.5
|Sep mean C = 18.5
|Oct mean C = 16.5
|Nov mean C = 15.5
|Dec mean C = 14.5
|year mean C = 17.5
|Jan low C = 5.5
|Feb low C = 7.0
|Mar low C = 8.5
|Apr low C = 10.0
|May low C = 11.5
|Jun low C = 13.0
|Jul low C = 13.5
|Aug low C = 13.5
|Sep low C = 11.5
|Oct low C = 8.5
|Nov low C = 7.0
|Dec low C = 5.5
|year low C = 9.5
|Jan record low C = -3.5
|Feb record low C = 0.5
|Mar record low C = 0.5
|Apr record low C = 2.0
|May record low C = 1.5
|Jun record low C = 4.0
|Jul record low C = 5.0
|Aug record low C = 4.5
|Sep record low C = 3.0
|Oct record low C = 0.0
|Nov record low C = -3.0
|Dec record low C = -3.5
|year record low C = -3.5
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 18
|Feb precipitation mm = 13
|Mar precipitation mm = 33
|Apr precipitation mm = 38
|May precipitation mm = 81
|Jun precipitation mm = 64
|Jul precipitation mm = 10
|Aug precipitation mm = 41
|Sep precipitation mm = 114
|Oct precipitation mm = 8
|Nov precipitation mm = 13
|Dec precipitation mm = 2
|year precipitation mm = 435
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 1
|Feb precipitation days = 3
|Mar precipitation days = 6
|Apr precipitation days = 5
|May precipitation days = 8
|Jun precipitation days = 9
|Jul precipitation days = 1
|Aug precipitation days = 5
|Sep precipitation days = 15
|Oct precipitation days = 1
|Nov precipitation days = 2
|Dec precipitation days = 0
|year precipitation days = 56
|time day = 14:00
|Jan humidity = 34
|Feb humidity = 35
|Mar humidity = 42
|Apr humidity = 56
|May humidity = 51
|Jun humidity = 48
|Jul humidity = 43
|Aug humidity = 49
|Sep humidity = 55
|Oct humidity = 43
|Nov humidity = 34
|Dec humidity = 37
|year humidity = 44
|source 1 = Deutscher Wetterdienst<ref>
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_631800_kt.pdf
| title = Klimatafel von Erigavo / Somalia
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 4 November 2016}}</ref>
|date = July 2012}}
==Dowlada iyo Siyaasada==
===Madaxweyneyaasha===
{| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;"
|-
| style="text-align:left;"| [[File: Muse Bihi official portrait 2017 (cropped).jpg|130px]]
| style="text-align:left;"| [[File:Vice President of Somaliland Abdirahman SayliciSaylici.jpg|160px]]
|-
| style="text-align:center;"|[[Muuse Biixi]]<br /><small>[[File:Seal of the President of the Republic of Somaliland.png|20x20px]] [[Madaxwaynaha Somaliland|Madaxwaynaha]]</small>
| style="text-align:center;"|[[Cabdiraxmaan Saylici]]<br /><small>[[File:Emblem of Somaliland.svg|15x15px]] [[Madaxweyne ku xigeenka Somaliland|Madaxweyne ku xigeenka]]</small>
|}
::''Sidoo kale eeg: [[Dawladda Somaliland]] iyo [[Siyaasadda Somaliland]]''
[[File:Somaliland Parliament (5981346680).jpg|thumb|250px|Wasiirka Wasaaradda Arrimaha Dibedda ee Ingiriiska Henry Bellingham oo la hadlaya [[baarlamaanka Somaliland]], July [[2011]]]]
Guurtidu waxay la shaqeysay hoggaamiyeyaashii jabhadda si ay u soo dhisaan dowlad cusub, waxaana lagu soo daray qaab dhismeedka dowladnimada, waxayna noqotay Golaha Guurtida ee Barlamaanka. iyo guryaha Hoose oo si saami ahaan loogu qoondeeyey qabaa'ilka iyadoo lagu saleynayo qaacido horay loo sii dejiyey, in kasta oo reeraha oo dhami aysan ku qanacsanayn matalaadooda. Sannadkii 2002, ka dib markii dhawr jeer loo kordhiyey dawladdan ku-meel-gaadhka ah, Somaliland waxay u gudubtay dimuqraadiyadda xisbiyada badan. Doorashadu waxay ku koobnayd saddex xisbi, iyada oo la isku dayayo in la abuuro doorashooyin ku dhisan fikrad halkii laga dooran lahaa qaab qabiil. Laga bilaabo Diseembar 2014, Somaliland waxay leedahay saddex xisbi siyaasadeed: Xisbiga Nabadda, Midnimada, iyo Horumarka, Xisbiga Caddaaladda iyo Horumarka, iyo Wadani. Sida ku xusan dastuurka Somaliland, ugu badnaan saddex xisbi siyaasadeed ayaa loo oggol yahay.
Fulinta waxaa hogaamiya madaxweyne la soo doortay, oo dowladdiisa ay ka mid yihiin madaxweyne-ku-xigeen iyo Golaha Wasiirrada. Golaha Wasiirrada, oo mas'uul ka ah howlaha caadiga ah ee dowladda, waxaa soo magacaaba Madaxweynaha, waxaana oggolaada Golaha Wakiillada ee Baarlamaanka. Madaxweynuhu waa inuu ansixiyaa hindise sharciyeedyada ay ansixiyeen Baarlamaanku intaanay dhaqan gelin. Doorashada madaxtinimada waxaa xaqiijiyey guddiga doorashooyinka qaranka ee Somaliland. Madaxweynaha wuxuu shaqeyn karaa ugu badnaan laba xilli oo shan sano ah.
[[File:Tuur-and-Egaal.jpg|thumb|250px|Madaxweynaha waqtigiisu dhammaaday, [[Cabdiraxmaan Axmed Cali Tuur]], wuxuu hoolka ka baxayaa isaga iyo madaxweynaha cusub ee la doortay [[Maxamed Cigaal|Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal]]. C / Raxmaan Axmed Cali Tuur waxaa oday ugu hambalyeeynayaa go, aankiisa ah inuu aqbalo natiijada doorashada isla markaana si nabadgelyo ah isu soo taago kadib maalmo dhowr dood adag iyo gorgortan.]]
Golaha Wakiilada (Aqalka Hoose) ee Baarlamaanka Somaliland.
Awooda sharci dejinta waxaa leh baarlamaanka labada aqal. Aqalkiisa sare waa Golaha Guurtida, qolkan waxaa gudoomiye ka ah Suleiman Mohamoud Adan, aqalka hoose waa Golaha Wakiilada. Aqalka hoose waxaa gudoomiye ka ah Baashe Maxamed Faarax. Guri kasta wuxuu leeyahay 82 xubnood. Xubnaha Golaha Guurtida waxaa si dadban u doorta beelaha deegaanka muddo lix sano ah. Golaha Guurtidu wuxuu la wadaagayaa awooda gudbinta shuruucda Golaha Wakiilada, sidoo kale wuxuu leeyahay doorka xalinta khilaafaadka gudaha, iyo awood gaar ah oo lagu kordhiyo muddada Madaxweynaha iyo wakiilada iyadoo lagu jiro duruufaha doorashada ka dhigaya mid aan macquul aheyn. Xubnaha Golaha Wakiillada waxaa si toos ah u doorta dadku shan sano. Golaha Wakiiladu wuxuu la wadaagayaa awooda codbixinta Golaha Guurtida, in kasta oo ay soo saari karaan sharci Golaha Guurtidu diidayo hadii ay u codeeyaan sharciga aqlabiyada 2/3, waxayna awood buuxda ku leeyihiin arimaha dhaqaalaha iyo xaqiijinta magacaabista Madaxweynaha. (marka laga reebo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare).
Nidaamka garsoorku wuxuu u qaybsan yahay maxkamadaha degmada, (oo ka hadlaya arrimaha sharciga qoyska iyo isku xigxiga, dacwadaha oo gaaraya ilaa 3 milyan oo SL ah, kiisaska ciqaabta oo ciqaabtiisu tahay ilaa 3 sano oo xarig ah ama 3 milyan oo ganaax lacageed ah oo SL ah, iyo dambiyada ay galaan dhalinyarada) , maxkamadaha gobolka (kuwaas oo ka shaqeeya dacwadaha iyo kiisaska ciqaabta ee aan ku hoos jirin xukunka maxkamadaha degmada, sheegashooyinka shaqada iyo shaqaalaynta, iyo doorashooyinka dawladaha hoose), maxkamadaha rafcaanka ee gobolka (kuwaas oo wax ka qabta dhammaan rafcaannada ka imanaya maxkamadaha degmooyinka iyo gobollada), iyo Maxkamadda Sare (kaas oo ka hadlaya arrimaha u dhexeeya maxkamadaha iyo dawladda, isla markaana dib u eegis ku sameeya go'aannadeeda), oo ah maxkamadda ugu sarraysa sidoo kalena u shaqaysa sida Maxkamadda Dastuuriga ah.
Sharciga Jinsiyadaha Somaliland wuxuu qeexayaa qofka muwaadin Somaliland ah,
Haweenka reer Somaliland, oo xidhan midabada calanka Somaliland, ka hor doorashadii baarlamaanka ee 2005.
Dawladda Somaliland waxay sii waddaa inay ku dhaqanto xeerka ciqaabta ee Jamhuuriyadda Soomaaliya 1962dii. Sidan oo kale, falalka khaniisiinta ayaa sharci darro ka ah gayiga.
Guriga Freedom wuxuu ku qiimeeyaa dawladda Somaliland qayb ahaan dimuqraadiyadda. Seth Kaplan (2011) wuxuu ku doodayaa in si ka duwan koonfurta Soomaaliya iyo dhulalka ku dhow, ay Somaliland, gooni u goosadka waqooyiga-galbeed ee Soomaaliya, ay ka dhistay qaab dimoqraadi ah oo maamul hoosta ilaa kor, iyadoo aan haba yaraatee lahayn wax kaalmo shisheeye ah. Si gaar ah, Kaplan wuxuu soo jeedinayaa in Somaliland ay leedahay nidaamka siyaasadeed ee ugu dimuqraadiyadda wanaagsan geeska Afrika maxaa yeelay waxaa inta badan laga soo cayimay cunsuriyiinta xagjirka ah ee ka jira Soomaaliya inteeda kale waxayna leedahay hanaan doorasho iyo sharci dejin iyo sidoo kale nidaam gaar ah oo adag.
===Xidhiidhka Dibada===
::''Sidoo kale eeg: [[Xidhiidhka Dibada ee Somaliland]]''
[[File:The President of Somaliland, Musa Bihi Abdi And the Guinean Foreign minister, Mamadi Toure.jpg|thumb|250px|Madaxweynaha Somaliland, [[Muuse Biixi]], ayaa booqasho ku tegey Jamhuuriyadda Guinea.]]
Somaliland waxay xidhiidh siyaasadeed la leedahay dalalka deriska la ah ee Itoobiya iyo Jabuuti, Jamhuuriyadda Shiinaha oo aan xubin ka ahayn Qaramada Midoobay, iyo sidoo kale Koonfur Afrika, Sweden, Boqortooyada Ingiriiska iyo waddan yar oo Liberland ah. 17-kii Janaayo 2007, Midowga Yurub (EU) wuxuu wafdi u diray arrimaha dibedda si ay uga wada hadlaan iskaashiga mustaqbalka. Midowga Afrika (AU) wuxuu kaloo diray wasiir arrimo dibadeed si uu ugala hadlo mustaqbalka ictiraafka caalamiga, 29kii iyo 30kii Janaayo 2007, wasiiradu waxay sheegeen inay ictiraafka kala hadli doonaan dowladaha xubnaha ka ah ururka. Horraantii 2006, Golaha Qaranka ee Wales ayaa casuumaad rasmi ah u fidiyay dawladda Somaliland si ay uga soo qayb galaan furitaanka boqortooyada ee Senedd ee Cardiff. Tallaabadan ayaa loo arkay inay tahay tallaabo ay Golaha Welsh ku aqoonsadeen sharcinimada dowladda gooni u goosadka ah. Xafiiska Arimaha Dibadda iyo Barwaaqo Sooranka ayaanan wax faallo ah ka bixin casuumaada. Gobolka Wales waxaa ku nool jaaliyad Soomaali ah oo muhiim ah oo ka timid Somaliland.
Sanadkii 2007, wafdi uu hogaaminayo Madaxweyne Kaahin ayaa goobjoog ka ahaa shirkii madaxda dowladaha xubnaha ka ah Barwaaqo Sooranka ee ka dhacay magaalada Kampala ee xarunta dalka Uganda. In kasta oo ay Somaliland codsatay ka mid noqoshada Barwaaqa Sooranka iyada oo ku hoos jirta xaalad goobjooge, codsigeedii weli waa la sugayaa.
[[File:Missions in Somaliland.png|thumb|right|250px|Khariidada xafiisyada diblomaasiyadeed ee Somaliland{{legend|#ff0000|Somaliland}} <!--{{legend|#212178|States with embassy in Somaliland}}--> {{legend|#5f8dd3|Dowladdaha leh qunsuliyadda ama xafiiska wakiilka ee Somaliland}} <!--{{legend|#aaccff|Dowladdo safaarad aan deganayn ku leh Somaliland}}-->]]
24 Sebtember [[2010]], Johnnie Carson, Kaaliyaha Xoghayaha Arimaha Dibada ee Arimaha Afrika, wuxuu sheegay in Mareykanku uu wax ka badalidoono istiraatiijiyaddiisa Soomaaliya uuna raadinayo xiriir qoto dheer oo uu la yeesho dowladaha Somaliland iyo Puntland isagoo sii wadaya taageerida Dowlada KMG ee Soomaaliya. Carson wuxuu sheegay in Mareykanku u diri doono shaqaalaha gargaarka iyo diblomaasiyiinta Puntland iyo Somaliland wuxuuna si toos ah u sheegay suurtagalnimada mashaariic horumarineed oo mustaqbalka ah. Si kastaba ha noqotee, Carson wuxuu carabka ku adkeeyay in Mareykanku uusan u fidin doonin aqoonsi rasmi ah labada gobol midkoodna.
Madaxweyne Siilaanyo ee Somaliland bishii Noofambar 2010 si uu ugala hadlo sidii loo kordhin lahaa wax ka qabashada Ingiriiska ee Somaliland. Madaxweyne Siilaanyo wuxuu yidhi safarkiisii London “Waxaan la shaqeynaynay beesha caalamka beesha caalamkuna way nala shaqeyneysay, annaga oo bixinayna anaga oo naga caawinay kanala shaqeynayna barnaamijyada dimoqraadiyeynta iyo horumarka. Waxaan aad ugu faraxsanahay sida bulshada caalamku ay noola macaamileen, gaar ahaan UK, Mareykanka, quruumaha kale ee Yurub iyo deriskeena oo weli raadinaya ictiraaf Ictiraafka Somaliland ee Boqortooyada Midowday (UK) waxa kale oo taageeray Xisbiga Madaxbanaanida ee UK, oo ku soo galay kaalinta 3aad ee codadkii dadweynaha ee doorashadii guud ee 2015. Hogaamiyaha UKIP, Nigel Farage, ayaa la kulmay Cali Aadan Cawaale, Madaxa Ergada Somaliland ee UK Uk maalinta qaranimada Somaliland, 18 May, 2015, si ay u muujiyaan taageerada UKIP ee Somaliland. Nigel Farage wuxuu yidhi “Somaliland waxay 24-kii sano ee u dambeeyay u ahayd ilayska nabada, dimuqraadiyada iyo ku dhaqanka sharciga, ee Geeska Afrika 24-kii sano ee la soo dhaafay. Waxay ku beegan tahay wakhtigii UK iyo bulshada kale ee caalamku aqoonsadeen qadiyada Somaliland ee aqoonsiga. Waa waqtigii nabada la abaalmarin lahaa. In UK ay dhabarka u jeediso dalabkooda sharciga ah ee madaxbanaanida, waa khalad, waa wax aan caadi aheyn inaanan u ololeynin aqbalitaankooda Barwaaqo Sooranka. Sanadihii la soo dhaafay, waxaan taageernay aqbalida dalal ay ka mid yihiin Mozambique oo aan xidhiidh taariikhi ah la lahayn Ingiriiska, laakiin Somaliland, oo hore u ahaan jirtay maxmiyad ayaa hartay qabow. Tani waa inay isbedeshaa".
[[File:Somaliland Foreign Minister Hagi Mohamoud with Taiwan President Tsai Ing-wen.jpg|thumb|250px|Wasiirka Arimaha Dibada Somaliland Hagi Mohamoud oo uu weheliyo Madaxweynaha Taiwan Tsai Ing-wen.]]
Sannadkii [[2011]], Somaliland iyo gobolka deriska la ah [[Khatumo]] ee Puntland wuxuu mid waliba la galay heshiis is-afgarad oo la xiriira nabadgelyada Jasiiradda Seychelles. Iyadoo la raacayo qaab dhismeedka heshiis hore oo ay kala saxiixdeen Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah iyo Seychelles, qoraalka ayaa ah "in dadka la xukumay loo wareejiyo xabsiyada 'Puntland' iyo 'Somaliland'.
1dii Julay [[2020]], Somaliland iyo Taiwan waxay kala saxeexdeen heshiis lagu aasaasayo xafiisyo wakiillo ka shaqeeya si kor loogu qaado iskaashiga labada dal. Wadashaqeynta labada siyaasadood ee ku saabsan waxbarashada, amniga badaha, iyo daawada waxay bilaabatay 2009, shaqaalaha Taiwan waxay soo galeen Somaliland Febraayo 2020 si ay ugu diyaar garoobaan xafiiska wakiilka.
===Doorashooyinka Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Doorashooyinka Somaliland]]''
[[File:Elections in Somaliland.jpg|thumb|250px|Doorashooyinka Somaliland qof iyo cod]]
Burburkii dowladdii militariga ee ka talineysay Soomaaliya 1991 AD, hoggaamiyeyaashii Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed waxay qaadeen tallaabo ay ku dhawaaqeen gooni u goosadka gobolka woqooyi ee Soomaaliya, oo markaas ku jiray shan gobol oo ka tirsan Soomaaliya inteeda kale, isla sannadkaas. . Intaa wixii ka dambeeyay, Somaliland waxay ku guuleysatay inay gaarto dib u heshiisiin dhab ah oo dhex marta beelaha wada dega gobolka, waxayna ka shaqeysay fidinta amniga, kala dambeynta iyo sharciga, waxayna ku ansixisay dastuurkeedii ugu horreeyay afti laga qaaday 2001. Waxay sidoo kale abaabushay, xilliyo kala duwan, bilaash iyo doorashooyin guuleysta oo ay kujiraan doorashooyinka dowladaha hoose, sharci dejinta iyo madaxweynaha.
Waxa wadankan ka dhacay doorashooyin madax banaan oo shacabku si run ah ay u dooranayeen waxa kale oo horay uga dhacay somaliland doorashooyin doorashaddii, uguhoraysay ee kadhacady somaliland waxa ay hayd dheceen sanadii 1997 waxca ku gulaystay madaxwayne [[Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal]] doorashada labaad ee kadhacady somalilad waxa ay dhacday sanadii 2003 halka tii sadexaad oo ah in ay jabisay rikoodhkii u yaaly afrika oo ahaaa in laba doorasho oo isku xiga wax kacadani aany wadan afrikaana kadhici iyada oo lagu yaqaanay in haddii doorasho sadexaad loodhaqaaqo uu wadankasta oo afrika kuyaala dagaal sokeeye ka bilaabmi jiray. ayaa wadanka somaliland waxa uu marayaa doorashaddii sadexaad ee si habsamiya uga dhacda doorashadan ugu danbaysay waxa ay djacday sandkii aynu soodhaafanay ee 2010ka waxaana madaxwayne loo doortay mujaaahidka wayn ee axmed maxamed maxamuud [[siilaanyo]]
===Ciidanka===
::''Sidoo kale eeg: [[Ciidanka Qaranka Somaliland]]''
[[File:Women in Somaliland Army.jpg|thumb|250px|Haweenka Ciidanka Somaliland.]]
[[File:Somaliland Army 1.jpg|thumb|250px|[[Ciidanka Qaranka Somaliland]]]]
'''Ciidamada Somaliland''' (''Ciidanka Qaranka'') Somalilanad waxa ay leedahay ciidan militari oo si habaysan u tababaran kaas oo ah ilaaliyaha koobaad ee ciida somaliland. ciidamada somaliland waxa ay fadhiisimo iyo saldhigyo ku leeyihiin dhamaan wadanka. ciidamada somaliland waxa ay leeyhiin dhamaan qaybaha ciidan ee wadan yeesho. waxaa sharci ahaan loo ogolyahay dadka wixii kawayn 18 ilaa 49 ciidanka [[somaliland]] waxa lagu qiyaasaa ilaa 20.000 oo askari. Ciidamada somaliland waxay ka qaybqaatan ilaalinta ciidooda taaso oo ah arin muqaddas ah.
===Astaanta===
::''Sidoo kale eeg: [[Astaanta Qaranka Somaliland]]''
[[File:Emblem of Somaliland.svg|thumb|250px|[[Astaanta Qaranka Somaliland]]]]
Astaanta Qaranka [[Somaliland]] waxaa la abaabulay [[Oktoobar]] [[1996]]dii, ayada iyo calankaba. waxa ay kakoobantahay laba kafadood iyo miisaan isleeg, oo muujinaya cadaalda dhextaala shacabka [[somaliland]] iyo gorgor sare u haya miisaanka oo isna tusaale u ah dimuquraadiyada ay somaliland kudhaqanto waxa kale o kamida astaanta qaranka laba gacmood oo issisalaamya. waxaanay tasi tusaale u tahay sinaanta iyo cadaalada iyo dimuquraadiya dhextaala dadka reer somaliland waxa kale oo kamida calaamdaha ay kakoobantahay astaanta qaranka somaliland [[laan]] geed oo muujinaysa nabada ay haystaan shacabku waxa kale oo kamida halka danbe oo ah huruud taas oo muujinaysa dhaqan wanaaga shacabka somaliland waxa kale oo walaiba kamida bisinka oo kaga yaala halka sare oo muujinaya in shacabka somaliland ay yihiin dad islaama.
===Calanka===
::''Sidoo kale eeg: [[Calanka Somaliland]]''
[[File:Flag of Somaliland.svg|thumb|upright=0.5|left|[[Calanka Somaliland]]]]
Calanka Somaliland waxa markii uguhoraysay la isticmaalay calanka [[somaliland]] ee xilagan 14 0ktoba 1996kii waxa uu calanka [[somaliland]] ka koobanyahay sadex khad ama kald oo jiif ah waxa ugu koreeya [[cagaar]] waxa [[cadaan]] oo dhexda ah iyo [[casaan]] oo hoosta ah dehexdana waxaa kaga taala calanka xidig [[madaw]] waxa dhanka sare ee calanka ku taala [[shahaadada]] (لا إله إلا الله, محمد رسول الله) oo far cad kuqoran
Heesta calanka somaliland (samo kuwaar) ee hada waxaana loogu dhawaaqaa sidan.
{{big|Samoo ku waar samoo ku waar
Sareeye calanka sudhan biley dhulkissa
Samoo ku waariyo iyo bogaadin sugan
Hambalyo suuban kugu salaanee samoo ku waar
Hambalyo suuban kugu salaanee samoo ku waar
Geesiyaashii naftooda u sadqeeyey qaranimadad somaliland
Geesiyaashii naftooda u sadqeeyey qaranimadad somaliland
Xuskooda dhawrsan kugu salaanee samoo ku waar
Xuskooda dhawrsan kugu salaanee samoo ku waar
Guul side xambaarsan soo noqoshaddiisa
Guul side xambaarsan soo noqoshaddiisa
Kalsooniduu mutaystayee dastuurka
Distuurka ku salaan kugu salaanee
Midnimo walaalnimo gobonimoo
Midnimo walaalnimo gobonimoo
Islaamnimo kugu salaanee
Samoow saamidiyo samoo ku waar
Samoo ku waar saamo ku waar}}
===Maalinta Madaxbanaanida===
::''Sidoo kale eeg: [[Maalinta Madaxbanaanida Somaliland]]''
[[File:Women from Somaliland wearing the flag of Somaliland.jpg|thumb|upright=0.5|right|Haweenka Somaliland oo ka qayb galay dabaaldeggii maalinta madaxbanaanida oo ay la socdaan calanka Somaliland.]]
Maalinta xoriyada Somaliland waa maalinta ee maamulka Goboleedka la aqoonsan ee u dabaaldagto xoriyada ee aaminsanyihiin in ee ka heleen soomaaliya isla markaasneh ee ka go'een soomaaliya inteeda kale.Xuskii ugu danbeeyay waxee dhacday 18 may 2011.
==Dhaqaalaha==
===Lacagta===
::''Sidoo kale eeg: [[Dhaqaalaha Somaliland]] iyo [[Dekada Berbera]]''
[[File:Somaliland Beverage Industries Factory.jpg|thumb||upright=0.8|left|[[SBI]] Warshada Coca–Cola Somaliland.]]
[[File:New DP World Berbera Container Terminal Port.jpg|thumb|250px|[[Dekada Berbera]] Cusub ee DP World Berbera.]]
[[Somaliland shilling]] waa lacagta laga isticmaalo [[somaliland]] waxa lahirgaliyay daabacaada iyo isticmalka lacagtan, 18 aktobar 1994, waxa ay ka koobantahay lacagta somaliland waraaqo iyo biro kal ah sidan soo 1,5,10,20,100,500, iyo 5000
Sidan lawada socono astaanta qaranku waa shayga kaliyata ee lagu garto dawlad amaba lagu aqoonsado qaran keena, [[somaliland]] waxuu leeyahay astaan iyo lacag u gaar ah taa oo uu kaga duwan yahay bulshada caalamka iyo Gobolka geeska afrikaba, hadaba tan iyo waxii ka adan beeyay sanadkii 1991 somaliland waxay lahayd lacag u gaar ah taasi oo aan gabi hanba wada gaadhin gobolada somaliland oo dhan , iyadoo inta badan ku kooban hargaysa oo ah caasimada somaliland.
halka aan lagaba aqoon gobola da kale dalka sida gobolada Bariga ee ay ka mid ka yihiin gobolka togdheer,sanaag iyo sool ,waxaana laga isticmalaa badiba lacago qalaad oo kala duwan ku wasi oo iskugu jira lacagta itopiyanka iyo lacagtii faqashta ee soomaliyadii hore, dhinacakale waxad arkaysaa markaad tagto magaloyinka aan kor ku soo xusay iyo qaar kaleba inaad markaad dhex marayso goobaha lacagaha lagu sarifo anad arkayninba wax lacag shilinka somalialand ah mana jiraan lacago somaliland ah oo ay indha haagu qabanayaan,
dhinacakale´shilinka somaliland hadad is tidhaah do suqa wax kaga so iibso ama ba wax kaga soo cun hotelada laga cunteeyo lagama yaabo inaad wax lagaga iibiyo, waxa yaduna nasiib daraa in qaar kamid ah lacagta shilinka somaliland ah guud ahan ba wadanka gudihiisa lagama qaato xataa casimada inana waxba lagaga iibin ibin mayo lacagtaas oo inta badan musha har loo ´siyo ciidamada qaranka marka ay isku dayaan inay ku soo adeegtana aan lagaqadan lacagtaas aan kor ku soo xusayna waxa kamid ah 5ta´shilin 10´ka shilin iyo 20´ka shilin lacagtasi la diidayaana waa lacagtii qaranka hadaba, waxa nasiib Daraa inay somaliland ku faanto inay hormar ka gaadhay dhinacyo badan sida dimuqraadiyada ´ dhaqaalaha´ Tignolajiyada iyo waxbarashada, hadana hormar ay gaadho iska dhaafo ay lacagteedii ayaa weli saaran Geedka Madhaafto
=== Sahaminta shidaalka ===
[[File:Oil and Gas exploration activities in Somaliland.jpg|thumb|left|Hawlaha sahaminta shidaalka iyo gaaska ee [[Oodwayne]], gobolka Togdheer.]]
Bishii Ogosto 2012, dawladda Somaliland waxay siisay [[Genel Energy]] ruqsad ay shidaal uga baadhi karto dhulkeeda. Natiijooyinka baadhitaanka sagxadda oo la dhammaystiray horraantii 2015 waxay xaqiijiyeen suurtagalnimada waxqabad ee ka jirta SL-10B iyo baloogga SL-13 iyo baloogga Oodweyne oo lagu qiyaasay keyd shidaal oo midkiiba gaarayo 1 bilyan oo foosto. <ref>{{cite web | title = Somaliland | url = http: //www.genelenergy.com/operations/exploration-assets/somaliland/ | access-date = 3 August 2017 | Archive-date = 4 August 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170804013531/http://www.genelenergy.com/operations/exploration-assets/somaliland/ | url-status = dead | ciwaan = Nuqul Archive | archive-date = 4 August 2017 | dead-url = yes }}</ref> Shirkadda Genel Energy ayaa qarka u saaran inay si fiican u qoddo sahaminta SL-10B iyo SL-13 xannibaadda Buur-Dhaab oo 20 kiiloomitir waqooyi-galbeed ka xigta [[Caynabo]] dhammaadka 2018. <ref> {{cite web | title = Ruqsadaha Ciyaaraha ee Mesozoic Rift Play SL10B / 13 & Odewayne | url = http: // www. genelenergy.com/media/1977/genel-energy-onshore-somaliland-opportunity-summary_digital.pdf|publisher=Genel Energy | marin-u-helid = 3 Agoosto 2017 | taariikhda-taariikhda = 4 Janaayo 2017 | archive-url = https: / /web.archive.org/web/20170104062357/http://www.genelenergy.c om / media / 1977 / genel-energy-onshore-somaliland-fursad-summary_digital.pdf | url-status = dead}} </ref>
===Warbaahinta===
Somaliland waxa ay leedahay warbaahin madaxbanaan oo aanay cidi kormerin haba yaraatee war baahintaasi waxa ay isugu jirataaa warbaahinta la akhriyo tan ladaawdo iyo tan la dhagaysto. kuwa ugu waawayn ama ugu caansana waxa kamida, wargayska [[jamhuuriya]]
wargayska [[haatuf]], tv ga [[horm kabel tv|horm kabel tv iyo shabakadda wararka caalamiga ah ee xoriyonews.com]] waxa jira warbaahin kale oo aad iyo aad u fara badan oo wadanka ka jira ciidamada qarnka ee somaliland waxa ay u kalabaxaan sida aan horeba usoo sheegnay qaybaha ciidan ee uu wadan yeesho
* [[Berbera oil]]
* [[SomCable]]
* [[Dahabshiil]]
* [[Golistelecom]]
* [[Petrosoma]]
Dawlada Ethiopia ayaa la filaayaa inay bisha tobnaad aad aqoonsato somaliland sida lagu baahiayay boga internetka ee ay dawaldu maamusho.
'''Isgaadhsiinta Somaliland''' Shirkadaha Isgaadhsiinta Somaliland
Shirkadaha Isgaadhsiinta [[Somaliland]] oo si rasmiya ugu Dhawaaqay inay Isu- Fureen Adeegyadoodii Taleefoonada iyo Madaxweyne Ku-xigeenka oo ka qayb galay Xafladii lagu Daah-furay.
Munaasibada lagu Daahfurayay Isku-xidhka Shirkadaha Isgaadhsiinta [[Somaliland]] ayaa lagu qabtay Hoteelka [[Maansoor]] ee Magaalada [[Hargeysa]].
Xafladan oo lagaga dhawaaqay isku-xidhka shan Shirkadood oo ka mid ah Shirkadaha Isgaadhsiinta Somaliland oo kala ah [[Somtel]], [[Nation Link]], [[Telcom]], [[Soltelco]], [[African Online]]., waxa ka qayb galay Madaxweyne ku-xigeenka Somaliland C/raxmaan Saylici, Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiinta Axmed Xaashi Oday, Wasiirka Diinta iyo awqaafta Sh. Khaliil C/laahi, Maareeyaha Hawlaha shaqada ee Shirkadda Somtel Cali Saalax Cabdi, Mahdi Daahir Jaamac oo ah Maareeye ku-xigeenka Shirkadda Nation-link, Madax Shirkada Telcom Aadan C/laahi, Mareeyaha Shirkada Soltelco Mukhtaar Osman iyo Marti sharaf kale.
Madaxweyne ku-xigeenka Somaliland C/raxmaan C/lahi Ismaaciil oo Munaasibadaasi ka hadlay ayaa soo dhaweeyay isku xidhka shirkadahan isgaadhsiinta oo wax badan ka tari doona dhibaatooyinkii Bulshada ka haysatay dhinaca Isgaadhsiinta, gaar ahaan wada hadal la’aanta dadka isticmaalada adeegyada kala duwan ee Shirkadaha Isgaadhsiinta.
Waxaanu yidhi “Runtii waxa maanta Farxad ii ah inaan ka soo qayb galo, isku xidhkii shirkadaha Isgaadhsiinta oo runtii baahi weyn loo qabay inaynu ku wada xidhiidhno, iyadoo laga maarmayo sadexdii Telefoon iyo afartii Telefoion ee markii hore la sitay, arintan oo runtii ka mid ahayd balanqaadyadii Xisbiga Kulmiye ee in adeegyada Bulshada la mideeyo”.
Mr. Saylici isagoo hadalkiisa sii wata waxa uu sheegay “Maanta waxaan ku faraxsanahay in talaabada koowaad ee la qaaday inteedii badnaydna Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiintu halkan ka sheegay , shirkadaha laftoodiina ay ka marag kaceen, muhiimada aynu u soconaana waxay tahay inaynu shacbigeena u wada adeegno oo aynu ka saarno qoqobkii ku kala jiray ama kala xidhnaantii ku kala jirtay ,maadaama oo suuqeenu yahay suuq mid xor ah, waxaan qabaa inaanu dawladu mar walba ka madhnayn shirkadaha isgaadhsiinta oo waxa loo sameeyaa Cashuur dhaaf”.
Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiinta Somaliland Axmed Xaashi Oday oo Munaasibadaasi ka hadlay ayaa sheegay sheegay in Wasaarada Boosaha iyo isgaadhsiintu si isku mid ah u maamuli doonto iska Xidhka Shirdahan adeegyadooda Xidhiidhka laysku furay, isagoo hoosta ka xarriiqay inay si caadalad iyo sinaan ah ay u ilaalin doonaan dhamaan shirkadahan xuquuqdooda Ganacsi iyo sirta Adeegyadooda.
Guddoomiyaha Guddidii ka soo shaqaysay isku xidhka shirkadahan Isgaadhsiinta ee mideeyay Adeegyadooda Isgaadhsiinta Mr: Jaamac X. Maxamed Cigaal ayaa isna munaasibadaasi ka sheegay qaabka ay dadku ugu wada Xidhiidhayaan shanta shirkadood ee laysku xidhay, waxaanu halkaasi ku soo.
==Bulshada==
===Maalmaha la Xuso===
*1- [[26]] [[Juun]] oo ah maalinta ay ka qadatay xornimada gumaysigii [[Ingiriis]]ka.
*2- [[18. May maalinta xoriyada somaliland]] oo ku beegan 18.May.1991 kii maalintii shirweynihi shacabka reer somaliland gua'an sadiin guuni isotaga jumhuriyada somaliland ee ka dhacay Magaalada Burco.
*3- Labada Ciidood ee Islaamka
*4- Maalmaha Caalamiga ah sida maalinta shaqaalaha, [[AIDS|Aydhiska]], iwm.
===Luqadaha===
'''Luqadaha Somaliland''' Somaliland waxa lagaga hadlaa luqada somaliga oo boqolkiiba boqol ay kuhadalaan dadka kudhaqan somaliland waliba lahjada afsoomaaliga ugu nadiifsan amaba ugu dhaw marka laeego luqada somaliga ee qadiimka ah dadka kudhaqan somaliland lahjada afsomaliga ee ay kuhadlaan waxa ay shabahdaa ta wararka lagusiidaayo amaba saxaafada loo adeegsado. waxa kale oo somaliland lagaga hadlaa [[Carabi]]ga iyo [[Ingiriis]]iga oo ah laba luqadood oo iyana wadanka si rasmi ah looga isticmaalo, qodobka lixaad ee wadanka uyaala waxa kuqoran in somaliga carabiga iyo ingriisugu ay yihiin sadaxda luqadood ee wadanka sirasmi ah looga isticmaali karo
==Waxbarashada==
::''Sidoo kale fiiri [[:Category:Jaamacadaha Somaliland|Jaamacadaha Somaliland]]''
* [[Jaamacada Hargaysa]]
* [[Jaamacadda Camuud]]
* jaamacada admas
* [[Jaamacad Burco]]
* [[Jaamcada Golis]]
* [[Jaamacada Timocade]]
* [[New Generation University Hargeisa, Somaliland|Jaamacada New Generation]]
* [[Jaamacadda Culuunta badda iyo Kaluumaysiga (BERBERA MARITIME AND FISHERIES ACADEMY)]]
==Warbixin Kale==
===Goobaha Dalxiiska===
Dalka Somaliland wuxu leeyahay deegaan ballaadhan oo dhul badhka uu ku fadhiyo lagu qiyaaso 136200KM2 iyo bad leh xeeb dhererkoodu dhanyahay 850Km2 laga bilaabo Lawyacaddo dhinaca galbeed illaa Ceelaayo dhinaca bari. Somaliland waa qaran ka nasiib badan qoomiyado badan oo caalamka ah marka laga eego cimillada iyo hawada meel dhexadka ah xilli kasta, dhulka fidsan iyo deegaanka kala nooc nooca ah.
Goobaha aad loo dalxiiso ee Somaliland waxa ka mid ah daljirka dahsoon ee Hargeysa ku yaalla, dhammaan magaalooyinka qadiimiga ah ee dalka sida Berbera, xaruntii daraawiishta talex, Zeilac, Bullaxaar, Maydh & Xiis, Laas-qoray, jasiiradaha Sacaadadiin iyo ceebood, buurta Daallo, buurta Gacan-libaax (Waxa waliba lagu sameeyay dhisme iyo dayactir buurta dusheeda( buurta Saw, Laasgeel (Goob aasaar qadiimi ah oo sannad dhawaa khubaro faransiis ahi ka heleen degmada hore loo odhan jiray Dacar-budhuq, haddana loogu magac daray Laasgeel) ɖɦaɦaʀ ɖɦʊʟҡɨɨ զʊʀʊxɖa ɖaʀɨstɨɨ զʊʀxօօռaʏɖ ɖɦaɦaʀ ċʀɛɛռʟaռɖ iyo goobo kale oo aan xusi doonno.
Waxannu ugu bushaaranaynaa soo booqdayaasha bartan inaanu boggan idiin ku soo gudbin doonno xogo iyo macluumaad faahfaahsan oo la xidhiidha dhammaan goobaha taariikhiga ah ee la dalxiiso Somaliland, xaqiiqooyin ku xeeran iyo is bedello ku yimi goobo ka mid ah.
Guud ahaan, gobolkasta Somaliland waxa ka jira goobo caana ah, taariikhi ah ama lagu tilmaami karo fursadaha iyo/ama khayraadka qaaliga ah ee dalku leeyahay dhinaca dalxiiska iyo taariikhda.
Laasgeel waa goob leh godod hoose oo leh xaradh iyo astaamo qadiimiga ah oo lagu qiyaasay inay noqon karayaan aasaarta taariikhiga ah ee ugu da’da weyn geeska ama qaarada Afrikaba guud ahaan marka loo eego sawirrada farshaxanka iyo astaamaha muujinaya quruumo qarniyaal badan ka hor dhulka ku noolaa. Aasaartan qadiimiga ah waxa goobtan ku ogaaday khubaro faransiis sannadkii 2002, illaa immikana waxay ka midtahay goobaha taariikhiga ah ee aad loo dalxiiso, isla markana ay Wasaaradda Dalxiiska iyo Dawladda xaqiijiyaan nabadgelyada iyo ilaalinta aasaartan iyadoo si taxadir leh loogu oggolaado dalxiisayaashaa gaarka ah.Goobta Laasgeel waxa 6km woqooyi looga weecdaa tuulada Dhubato ee Degmada Laasgeel ee hore loo odhan jiray Dacar-budhug, immikana loogu magac daray Laasgeel oo 55KM bari ka xigta Hargeysa, kuna taalla wadada halbawlaha ah ee Hargeisa-Berbera.
===Ciyaaraha===
Ciyaaraha Somaliland Tartanka ciyaaraha [[somaliland]] oo ah mid sanadkiiba mar laqabto ayaa sanadkan ahaa mid xiiso leh,waxa sanadkan kamid ahaa ciyaaraha lagusoo bandhigay sida ciyaaraha orodada [[Kubada cagta]] [[Kubada Kolayga]] iyo waliba qaarkale oo badan.waxa sanadkan ciyaaraha 2011 ciyaaraha somaliland lagu qabtay magaalo madaxda gobolka [[Togdheer]] ee magaalda [[Burco]] gaar ahaan garoonka ciyaaraha ee caanka ah ee looyaqaano [[Alamsay]].
* [[Awdal]]
* [[Hawd]]
* [[Gabiley]]
* [[Togdheer]]
* [[Saaxil]]
* [[Maroodi Jeex]]
* [[sool]]
* [[sanaag]]
Kahor intii aan lasoo gaadhin ciyaaraha kama danbaysta ah waxa lasoomaray isreebreeb ay ka qaybqaateen dhamaan gobalada [[Somaliland]] waxaana iskusoo hadhay sideedan Gobol oo soo bandhigay ciyaaro aad iyo aad u xiiso lahaa waxaa ay ahyd markii ugu horaysay ee ciyaaraha somaliland sitoosa caalamkka looga daawado waxa siidaynta ciyaarta hawada dadaka usoo marinayaay warbaahinta qaranka iyo tan madaxa banaan waxaana laga daawanayay daafaha caalmaka.
==Muuqaalo==
<gallery>
File:Berbera Port2.jpg|
File:Almadow Overview.JPG|Buurta [[Cal Madow]]
</gallery>
==Sido kale fiiri==
* [[Genel Energy]]
* [[Oodwayne Beeraha Salidka]]
* [[IGAD]]
* [[Somalia]]
* [[Dhaqalaha Somalia]]
* [[Diinta Soomaalida]]
== Xigasho ==
* [http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200304/cmhansrd/vo040204/halltext/40204h03.htm United Kingdom parliamentary debate on recognition of Somaliland]
* [http://www.awdalnews.com/ Awdadl News]
* [http://www.horyaal.net/index.asp Radio Horyaal] {{Wayback|url=http://www.horyaal.net/index.asp |date=20121102031350 }}
* [http://www.halganews.com/ Halgan news] {{Wayback|url=http://www.halganews.com/ |date=20101029081920 }}
* [http://www.caynabanews.com/ Hadhwanaag New] {{Wayback|url=http://www.caynabanews.com/ |date=20140327103426 }}
* [http://www.qarannews.com/pn/ Qaran News] {{Wayback|url=http://www.qarannews.com/pn/ |date=20061004150422 }}
* [http://dillapress.com Dilla Press] {{Wayback|url=http://dillapress.com/ |date=20201024054735 }}
* [http://www.jamhuuriya.info/index.php Jamhuuriya Newspaper] {{Wayback|url=http://www.jamhuuriya.info/index.php |date=20110419200647 }}
* [http://www.abaarsotech.org/ Abaarso Tech University]
*[https://somaliland.com/ Somaliland News]
*[https://ToosNews.com ToosNews] {{Wayback|url=https://toosnews.com/ |date=20220201065019 }}
==Tixraac==
{{reflist|2}}
{{Maqaalo Somaliland |state=expanded}}
{{Dalalka Afrika |state=expanded}}
[[Category:Somaliland|*]]
1ihdg11t28yqqft3jwg855897ma5jnw
303407
303406
2026-07-29T08:25:18Z
Feerobuuran
46403
303407
wikitext
text/x-wiki
{{Qoraal dheer}}
{{Infobox country
|latd=9
|latm=33
|latNS=N
|longd=44
|longm=03
|longEW=E
|leader_name2 = [[Maxamed Cali Aw Cabdi]]
|leader_name3 = [[Yaasiin Faratoon]]
|conventional_long_name = Jamhuuriyadda Soomaaliland</br>جَمْهورِيَدْدَ سومالِلَنْدْ
|native_name = {{smaller|{{native name|en|Republic of Somaliland}}<ref>Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] and in [http://www.somalilandlaw.com/Faafinta_Rasmiga_JSL_S1_Cad_1aad_2012.pdf Somaliland Official Gazette]</ref><br />{{native name|ar|{{lower|0.1em|<big>جمهورية صوماليلاند</big>}}|italic=no}}</big><br />{{smaller|''{{transl|ar|Jumhūrīyat Arḍ aṣ-Ṣūmāl}}''}}}}<br/><ref>Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.</ref>
|image_flag = Flag of Somaliland.svg
|image_coat = Emblem of Somaliland.svg
|common_name = Somaliland
|symbol_type = National emblem
|national_motto = <br />{{native phrase|ar|{{lower|0.1em|[[Shahaadah|<big>لا إله إلا الله محمد رسول الله</big>]]}}|italics=off|nolink=on}}<br />''Lā ilāhā illā-llāhu; muhammadun rasūlu-llāhi''<br />{{small|"[[Shahadah|Ilaah ma jiro Alle mooye; Muxammed waa rasuulka Alle]]"}}
|national_anthem = <br />{{lang|so|''[[Samo ku waar]]''}}<br />{{small|''Long life with peace''}}<br /><center> {{center|[[File:Samo ku waar - Anthem of Somaliland (Instrumental).ogg]]}}
|image_map = Somaliland (orthographic projection).svg
|capital = [[Hargeysa]]
|largest_city = [[Hargeysa]]
|Portka = [[Berbera]]
|official_languages = [[Af Soomaali]]
|demonym = Somalilander
|government_type = Madaxweynenimo leh [[Dastuurka Somaliland|Dastuur Jamhuuriya]]
|leader_title1 = [[Madaxweyne]]
|leader_name1 = {{nowrap|[[Cabdiraxmaan Cirro]]}}
|leader_title2 = [[madaxwayne kuxigeen]]
|leader_title3 = Gudoomiyaha Golaha Wakiilada
|legislature = Baarlamaanka Somaliland
|upper_house = [[Golaha Guurtida]] Somaliland|Golaha Guurtida
|lower_house = [[Golaha Wakiilada]] Somaliland|Golaha Wakiilada
|established_event1 = Ku dhawaaqdey
|sovereignty_type = Dowlada
|sovereignty_note = iyo Awooda
|established_event2 = Aqoonsiga
|established_date1 = May 18, 1991
|established_date2 = Dal aan la aqoonsanayn<ref>{{Cite web |ciwaan=Issue 270, 28 March 2016 |url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2006/270/3.shtml |access-date=26 July 2016 |archive-date=21 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321062435/http://www.somalilandtimes.net/sl/2006/270/3.shtml |dead-url=yes }}</ref>
|area_km2 = 137600
|area_sq_mi = 53100<ref>[http://somalilandgov.com/somaliland-geography/ Somaliland Geography, 28 March 2016]</ref>
|percent_water =
|population_estimate = 6,200,000<ref>REPORTER, I. (2012, September 18). As Somalia Struggles, Can Neighboring Somaliland Become East Africa's Next Big Commercial Hub? Retrieved December 26, 2015, from http://www.ibtimes.com/somalia-struggles-can-neighboring-somaliland-become-east-africas-next-big-commercial-1407582">[http://www.ibtimes.com/somalia-struggles-can-neighboring-somaliland-become-east-africas-next-big-commercial-1407582 As Somalia Struggles, Can Neighboring Somaliland Become East Africa's Next Big Commercial Hub?, International Business Times, 2013]</ref>
|population_census =
|population_estimate_year = 2024
|population_estimate_rank =
|population_census_year =
|population_density_km2 = 25
|population_density_rank =
|population_density_sq_mi = 66
|GDP_PPP = $3.782 Billion<ref>World Bank. ''[http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2015/01/29/new-world-bank-gdp-and-poerty-estimates-for-somaliland New World Bank GDP and Poverty Estimates for Somaliland]{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' January 29, 2015. Accessed February 14, 2015.</ref>
|GDP_PPP_year = 2022
|GDP = 3.2 Billion Dollars
|GDP_PPP_per_capita = $852
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|HDI =
|HDI_year =
|HDI_rank =
|currency = [[Somaliland shilling]]
|currency_code = SSH
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|utc_offset = +3
|utc_offset_DST = +3
|time_zone_DST = not observed
|date_format = d/m/yy (AD|Anno Domini)
|drives_on = right
|calling_code = [[+252]] {{small|(Somalia)}}
|iso3166code =
|cctld =
|footnote_a = Qiimeynta aheyn sida Somaliland waa [aqoonsi diblomaasiyadeed [|<nowiki> Somaliland State]].</nowiki>
|footnote_b =Jamhuuriyadda Somaliland
|area_magnitude = 1 E11
|HDI_category =
}}
'''Soomaaliland''' ([[Af Ingiriis]]: ''Somaliland''; [[Af Carabi]]: صوماليلاند , {{lang|ar|أرض الصومال|rtl=yes}} ''{{transl|ar|Arḍ aṣ-Ṣūmāl}}''), si rasmi ah '''Soomaaliland''' ([[Af Ingiriis]]: ''Somaliland'', [[Af Carabi]]: صوماليلاند wuxuu xad la leedahay [[Jabuuti]], [[Itoobiya]] iyo maamulka [[Waqooyi Bari|Puntland]] [[Soomaaliya]]. Somaliland waa dhulkii [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|Maxmiyada Ingiriis ee Somaliland ]] ee [[Ingiriis]] ku maamuli jiray . Waxay xornimadda ka qaatay Ingiriiska [[Juun]] [[26]] [[1960]]. 1 July 1960 kii waxay la midowday koonfurta Soomaaliya oo [[Talyaani|Talyaanigu]] guumeysan jiray.[[Magaalo|magaalada]] caasimada u ahi waa [[Hargaysa]]. [[Cabdiraxmaan Tuur]] oo ahaan jirey Gudoomiyihii Ururkii Dhaqdhaqaaqa Wadaniga Soomaaliyeed [[SNM]], ayaa noqday madaxweynahii ugu horeeyay ee Somaliland. Waxaa ku xigey [[Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal]] noqdey Madaxweynihii Labaad ee Somaliland, waxaana ka danbeeyay [[Daahir Rayaale Kaahin]]. Kahina waxa ku xigay [[Axmed Maxamed Maxamuud (Siilaanyo)]]. Waxa ku xigay [[Muuse Biixi]]. Waxa imika ah Madaxweynaha JSL Mudane Abdirahman Mohamed Abdulahi cirro Somaliland waxaa ka jira saddex xisbi siyaasadeed oo kala ah [[Kulmiye]], [[Wadani]] iyo KAAH.
==Taariikhda==
::''Sidoo kale eeg: [[Taariikhda Somaliland]]''
Somaliland waa magac aad cusub marka la eego taariikhda uu maamulkan leeyahay somaliland waxaa horay loogu magacaabi jiray dhulkii uduga iyo cadarka iyo bukhuurka ama uduga waa sida ay u yaqaaneen masaaridii horee. halka giriigii hore ay u yaqaaneen dhulkii berbera waa halka uu kasoo jeedo magaca [[berbera]] xiligii muslimka amaba qarniyadii uu muslimku soo gaadhay somaliland waxa looyaqaanay dhulkii [[saylac]] ugu danbayntii xiligan aan joogno waxa lagu magacaabaa Somaliland.
===Wakhtiyadii Hore===
::''Sidoo kale eeg: [[Laas Geel]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Dhambalin]] iyo [[Dhaymoole]]''
Taariikhdii bilawga ahayd ee casri jaahiligii Somaliland waxay ku taal geeska Afrika, dhinaca Waqooyi galbeed waxa ka xigay deris la tahay dalka Jamhuuriyada Jabouti, galbeedna waxaa ka xiga Ethiopia, barina waxaa ka xiga somalia. Tirada dadka Somalilad waxaa lagu qiyaasaa 6,2 malyan. Baaxadda dhulka ay ku fadhido Somaliland waa 139,000 km½ Somaliland waxaa dhinaca waqooyiga ka xiga [[badda cas]] oo ku fadhida xeeb dhererkodu yahay 908 km½. Somaliland oo leh taariikh aad u balaadhan dadkuna aanu wada aqoon. Waxay kamid tahay meelihii ugu horeeyay ee ay ka hana qaaday ilbaxnimada adduunku. Dadka taariikhda ku xeel-dheeri waxay sheegeen in farraaciintii hore asalkoodu Somali kasoo jeedaan. Deganaana jireen dhulka xeebaha badda cas, taasoo markii danbana ay xidhiidh qoto dheer la lahaayeen Somaliland. Waxaana xaddaaradda Somaliland ku simantahay ilaa 7000 sanadood ciise hortii.
===Wakhtigii Diinta Islaamka===
::''Sidoo kale eeg: [[Saldanadi Ifat]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Saldanadii Cadal]]''
[[File:YagbeaSionBattlingAdaSultan.JPG|thumb|250px|Suldaanka reer Adal (midig) iyo ciidankiisa oo la dagaallamaya King Yagbea-Sion iyo raggiisa. Laga soo bilaabo Le livre des Merveilles, qarnigii 15aad.]]
[[File:Zayla.jpg|thumb|250px|Burburka [[Saldanadii Cadal]] ee Saylac, Awdal.]]
Markii diintu soo degtay qarnigii 7aad, geeska Afrika waxay noqotay meel aad u muhiima markii uu muslimay boqorkii Xabashida ee Nataashi. Waxaana xeebaha Somaliland ahaayeen meel istiraaji ah oo asxaabtii usoo xijrootay. Qarnigii 13naad waxaa culimadii carbeed ee dalka timid kadhiseen saldanad la odhan jiray Bebad oo ay xukumi jirtay boqortooyadii Walaashma. Waana markii koowaad inta taariikhda lagu hayo qabaa'ilkii Somalidu yeeshaan maamul dhexe.
Somaliland waxaa ay kamid tahay bariga Afrika marka laga yimaado [[Itoobiya]] dalkii ugu horreyey ee ay ka hanaqaaday maamul dawladeed, inkastoo aan runta laga sheegin taariikhda dhab ah ee Somaliland haddana waxaan muran ku jirin in Somaliland qarnigii 15naad ay lahayd dawlad dunida laga ictiraafsanyahay gaar ahaana markii uu hoggaanka qabtay Immam Ahmed Qasali (Guray). Maamulkaas oo markii danbe la magac baxday dawladii Awdal. Xukumina jirtay inta u dhaxaysa xeebaha badda cas ilaa Herer.
===Saldanadihii hore ee casriga ahaa===
::''Sidoo kale eeg: [[Saldanada Isaaq|Saldanadii Isaaq]] iyo [[Dhulka Biritishka ee Somaliland]]''
[[File:Sultan Nur Map.png|thumb|250px|Khariidadda Jarmalka qarnigii 19-aad oo muujinaya [[Nuur Axmed Amaan|Suldaan Nuur]] Degaanka badhtamaha Somaliland]]
[[File:Flag of British Somaliland (1952–1960).svg|250px|thumb|Calankii [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|British Somaliland]].]]
Horraantii xilligii casriga ahaa, dowladihii kala dambeeyay ee Saldanadii Adal iyo Ajuran Sultanate waxay bilaabeen inay ka hanaqaadaan Soomaaliya. Kuwaas waxaa ka mid ahaa Isaaqa Saldanada iyo Habr Yunis Sultanate.
Hawl-galkii ugu horreeyay ee dhexmara Soomaalida gobolka iyo Ingriiska wuxuu ahaa 1827 "Maqaallo Saaxiibtinimo iyo Ganacsi oo u dhexeeya Qabiilka Habar Awal iyo England. Tan waxaa xigay heshiis Ingiriis ah oo lala galay Badhasaabkii Saylac 1840. Ka dib hawlgal ayaa la bilaabay inta u dhaxaysa Ingiriiskii iyo odayaashii Habar Garxajis iyo Habar Toljaala ee reeraha Isaaqa 1855, sanad ka dib ayaa la soo gabagabeeyey "Qodobadii Nabadda iyo Saaxiibtinimada" ee u dhexeeyey Shirkadda Habar Awal iyo East India Company. kuna dhammaaday heshiisyadii rasmiga ahaa ee Ingiriisku la saxeexday wixii hadda ka dambeeya qabiilooyinkii 'British Somaliland', oo dhacay intii u dhexeysay 1884 iyo 1886 (heshiisyada waxaa lala saxeexday Habar Awal, Gadabursi, Habar Toljaala, Habar Garxajis, Esa, iyo beelaha Warsangali), kan waxay gogol xaar u ahayd Ingriisku inuu ka sameeyo maxmiyad goboleed loogu magac daray British Somaliland, Ingriiskuna wuxuu gaashaan u ahaa maxakamadda Cadan waxayna u maamushay sidii qayb ka mid ah Bri tish India ilaa 1898. British Somaliland ka dibna waxaa maamulayay Xafiiska Arimaha Dibada ilaa 1905, ka dibna Xafiiska Gumeysiga
===Maxmiyaddii British Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Ololaha Somaliland]] iyo [[Ololaha Somaliland (1920)]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Duulaankii Talyaanigu ku qaaday British Somaliland]]''
[[File:Corriere Della Sera - 17 agosto 1940 - Offensiva in Africa - titolo.JPG|thumb|250px|Wargeyska Corriere della Sera ee ka soo baxa dalka [[Talyaaniga]] oo ka hadlaya bilowgii weerarkii British Somaliland.]]
[[File:The National Archives UK - CO 1069-8-37.jpg|thumb|250px|right|Duqeyn diyaaradeed oo lagu garaacay qalcado Dowladii [[Darawiish|Deraviish]] ah [[Taleex]]..]]
[[File:Independence Day State of Somaliland.png|thumb|upright=0.8|right|Heshiisyada iyo isweydaarsiga Waraaqaha ee u dhexeeya Dawladda Boqortooyada Ingiriiska iyo Dawladda Somaliland oo ku lammaan Xoriyadda Somaliland.]]
[[File:The Somaliland Protectorate Constitutional Conference, London.png|thumb|250px|Shirweynihii dastuurka maxmiyadda [[British Somaliland]], London, May 1960 kaas oo lagu go’aamiyey in 26 Juun ay noqoto maalinta Xorriyadda, sidaasna lagu saxeexay 12 May 1960. Waftiga Somaliland ka socday :-
1.Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal,2.Axmed Xaaji Ducaale, 3.Cali Garaad Jaamac iyo
4.Xaaji Ibraahim Nuur.Laga soo bilaabo Xafiiska Gumeysiga: Ian Macleod, D. B. Hall, H. C. F. Wilks (Xoghaye).]]
Ololaha Somaliland, oo sidoo kale loogu magac daray Dagaalkii Dervish, wuxuu ahaa safarado milateri oo isdaba joog ah oo ka dhacay intii u dhaxeysay 1900 ilaa 1920 dhulka Khatumo ama dooxada Nugaal, oo ay iskaga hor yimaadeen Boqortooyadii Diiriye Guure iyo Amiirkiisa ee ahaa Sayid Mohammed Abdullah Hassan (oo ururkooda lagu naanaysi jiray "Dervishes" ) ka dhan ah Ingiriiska. Ingiriiska waxaa ka caawiyey weeraradoodii Xabashi iyo Talyaani. Intii lagu jiray Dagaalkii Koowaad ee Adduunka ([[1914]]–[[1918]]), Xasan wuxuu sidoo kale gargaar ka helay Ottomans, Jarmal iyo, in muddo ah, oo uu ka helay Imbaraadoor Iyasu V-kii Itoobiya. Colaadda ayaa dhammaatay markii Ingriiska uu si milatari u duqeeyey magaalo-madaxda Dervish-ka ee Taleex bishii Febraayo 1920-kii.
Safarkii Shanaad ee ololihii Somaliland ee [[1920]]-kii wuxuu ahaa safarkii ugu dambeeyay ee Ingiriisku kaga soo horjeedo xoogaggii Dervish-ka ee Maxammed Cabdillaahi Xasan (oo had iyo goor Ingiriisku ugu yeedho "Mad Mullah" sharaf dhac), hoggaamiyaha diinta ee Ciid-Nugaal. In kasta oo dagaalkii ugu badnaa dhacay bishii Jannaayo ee sannadka, haddana ciidammada Ingiriisku waxay bilaabeen u diyaar garowga weerarkan horraantii Noofambar [[1919]]. Ciidammada Ingiriisku waxay ka koobnaayeen xubno ka tirsan Royal Air Force iyo Somaliland Camel Corps. Dagaal seddex usbuuc ah kadib, Dervishes-kii Xasan waa la jabiyay, taasoo keentay wax ku ool ah iska caabintii 20-ka sano ahayd.
Qabsashadii Talyaanigu ee British Somaliland waxay ahayd olole milatari oo ka dhacay Bariga Afrika, kaas oo dhacay bishii Ogos 1940kii kaas oo dhex maray xoogaggii Talyaaniga iyo kuwii dhawr waddan oo Ingiriis iyo Barwaaqo-sooran ah. Socdaalkii Talyaanigu wuxuu qayb ka ahaa Ololihii Bariga Afrika.
===Dawladii Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Dawladii Somaliland (1960)]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Maalinta Madaxbanaanida Somaliland 1960]]''
[[File:Somaliland_Flying_for_the_first_time_The_White_and_Blue_Somali_Flag_at_the_Independence_Celebrations_on_26_June_1960.jpg|thumb|250px|Somaliland oo markii ugu horeysay: Calanka Soomaaliya la taagay ee aha Caddaan iyo Buluugga ah ee Dabaal - degyadii [[Maalinta Madaxbanaanida (Maamulka Somaliland)|Xorriyadda]] ee 26-kii Juun 1960 Ra'iisul-wasaaraha [[Maamulkii Somaliland (1960)|Dawlad-goboleedka Somaliland]] iyo [[Madaxwaynaha Somaliland|madaxweynihii labaad ee Somaliland]] [[Maxamed Cigaal|Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal ayaa]] salaamay calanka.]]
Bishii Meey 1960kii, dawladda Ingiriisku waxay sheegtay inay diyaar u tahay inay madax-bannaani siiso maxmiyaddii xilligaa ee British Somaliland, iyada oo ujeedkeedu ahaa in dhulku la midoobo maamulkii Talyaanigu xukumi jiray ee Somaliland ee hoos-tagi jiray Maamulkii Talyaaniga (Talyaanigii hore ee Somaliland) . Golaha Sharci Dejinta ee British Somaliland wuxuu qaraar ka soo saaray bishii Abriil 1960 oo ay ku codsanayeen madaxbannaanida iyo la midowga dhulka la aaminay ee Somaliland, kaas oo qorshuhu ahaa in ay madax-bannaanideeda hesho 1-dii Julaay ee sanadkaas. Golayaasha sharci dejinta ee labada deegaan ayaa isku raacay soo jeedintan ka dib shir wadajir ah oo ay ku yeesheen magaalada Muqdisho. 26-kii Juun 1960, Maxmiyaddii hore ee British Somaliland waxay muddo kooban qaadatay madax-bannaanida iyada oo ah Dawladdii Somaliland, iyada oo Territori-ka Somaliland la raacay shan maalmood ka dib. Intii lagu jiray muddadii koobnayd ee ay la soo noqotay madax-bannaanida, Qaranka Somaliland wuxuu ka kasbaday ictiraaf shan iyo soddon iyo shan dal oo madax-bannaan. Maalintii ku xigtay, 27kii Juun 1960kii, Golaha Sharci Dejinta ee dhowaan la qabtay waxay ansixiyeen sharci si rasmi ah ugu oggolaanaya midowga Qaranka Somaliland iyo Gobollada Amaanada ee Somaliland 1dii Luulyo 1960
===Xoriyadii 1960 iyo wixii kadanbeeyay===
::''Sidoo kale eeg: [[Jamhuuriyadda Soomaaliyeed]] iyo [[Soomaaliweyn]]''
Dawlada Ethiopia ayaa waxay qorshaynaysaa sidii ay u aqoon san lahayd somalailand. Bishii febraayo 1960kii ayaa wafdi uu hoggaaminaayo Alle ha u naxariistee [[Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal]] u anbaxaxeen dalka Ingiriiska, waxaana heshiis ay la soo galeen dawladdii ingiriiska in Somaliland xornimo buuxda lasiiyo. 26 Juun 1960kii bay markii maxmiyadii ingriiska ee Somaliland "British Somaliland protectorate" xornimadeeda ka qaateen dawladii Ingiriiska,sida aan la socono intii ka horraysay 01 Luulyo 1960kii Somaliland waxay ahayd dawlad gooniya (independent state). waxayna noqdeen dawlad madax bannaan oo la aqoonsan yahay ilaa 01 Luulyo 1960kii. Isla maalintaas Waxay ku beegnayd maalintii Koonfurta Soomaaliya (Italian somaliland) in ay ka baxaan nidaamka (Trusteeship) (Nidaamka Wakiilnimada Caalamiga ah) "Koonfurta Soomaaliya: Waxay ahayd Trust Territory oo Talyaanigu maamulayay (1950–60) iyadoo hoos imanaysa Qaramada Midoobay" Luulyo 1960: Soomaaliya (Koonfur) waxay ka baxday Trusteeship oo ay noqotay dal madaxbannaan.
Isla maalintaas 1 Luulyo 1960 kii ayuu dhacay midowgii labada dal ee Somaliland iyo Somalia inkastoo midawgaas mad madaw badani ku jiro. Dad badanina waxay aaminsanyihiin in midowgaasi ahayn mid sharciya. Waxaana Aragtidiisi sii xoogaysatay markii qorayaal ajaanib ahi sameeyeen daraasado arinta cadaynaya.
Sida "Professor Mario G. Losano (Mario Giovanni Losano)"
Bishii Luulyo1961kii waxaa dadka reer Somaliland gaashaanka ku dhufteen oo cod aqliyad ah ku diideen distoorkii qeexayey ee lagu sharciyeynaayey israaca labada dal ee Somaliya iyo Somaliland. Laakiin nasiib darro dawladdii markaas jirtay oo reer Koonfureedka ahayd waxay diideen inay aqoonsadaan maxsuulkii doorashadaas sababtoo maslaxad baan ugu jirin arrintan. Bishii december 1961 waxaa madaxdii ciidamada qalabka sida ee Somaliya isku dayeen inay dhigaan inqilaabkii dhicisoobay. Inqilaabkaasna waxay doonayeen inay kula soo noqdaan madaxbannaanidii luntay. 1967kii waxaa dalka ka noqday raysal wasaare Mohamed X.Ibrahim Cigaal. Halka uu madaxweynaha ka noqday Cabdirashid Cali sharmake. 15 Oktober 1969kii waxaa magaalada laascaanood lagu dilay madaxweynihii Jamhuuriyadda Somalida ee Cabdirashid Cali Sharmaake.
=== 1961 kacdoon ka reer Somaliland ===
::''Sidoo kale eeg: [[1961 kacdoon ka dhacay Soomaaliya]]''
Kacdoonkii 1961 ee Soomaaliya wuxuu ahaa kacdoon aan guuleysan oo isku day afgambi ah oo ka dhacay waqooyiga Soomaaliya imikana ah Somaliland kaasoo dhacay bishii Diseembar [[1961]].
=== Inqilaabkii 21 oktober iyo wixii kasoobaxay ===
Waxaana midnimadii 60kii guul darro ku dhamaatay markii 21 Oktober [[1969]]kii uu dalka ka dhacay inqilaab aan dhiig ku daadan ee ay dhigeen ciimada qalabka sidaa, waxaana talada la wareegay ciidamada oo uu hoggaaminaayo mujrimkii Gen. Mohamed Siyaad Barre. 10 januari 1970kii waxaa kelidii taliyihii Siyaad Barre sameeyey maxkamadii badbaada oo xukumi jirtay xukunka dilka si looga takhaluso dadka aan taageersanayn madaxweynaha.
21 Oktober 1970kii wuxuu Siyaad Barre ku dhawaaqay in Somaliya qaadatay nidaamka hantiwadaaga cilmiga ku dhisan. Taasoo rabay inuu ugu bedelo inqilaabkii hab ku salaysan dhaqaaq siyaasadeed oo ku salaysan aydhiyooliyadda hantiwadaaga. Waxaana loo ololeeyey wixii loogu magacdaray kacaankii hantiwadaaga Somaliyeed. Xagaagii 1972kii waxaa la sameeyey ciimadii guulwadayaasha oo ujeedadoodu ahayd inay cabudhiyaan oo xabsiga u taxaabaan dadka shacbiga ee lagu tuxmo inay kacaan diid yihiin. July 1972kii waxaa la dilay labadii Jenaraal ee Salaad Gabayle, iyo Mohamed aynaanshe oo ka tirsanaa saraakiishii inqilaabka dhigay. Salaad gabayle wuxuu ahaa madaxweyne ku xigeen. Waxaa lagu xukumay dil ka dib markii lagu eedeeyey inay maleegayeen shirqool ay xukunka kaga tuurayaan Siyaad Barre.
Oktober 1972kii waxaa lagu dhaqaaqay in la qoro [[Af-soomaliga]] oo uu noqdo luqadda rasmiga ah ee dalka.
1972kii-1975kii waxaa la qaaday ololihii barashada qorista Somaliga oo markii danbana isu rogay olalihii horumarinta reer miyiga ee la rabay in dadku waxna qoraan waxna akhriyaan. 1975kii waxaa la sameeyey 15 gobol oo cusub oo lagu bedelayeey 8 gobol ee hore u jiray. Waxaana ay ka koobnaayeen 78 degmo. Somaliland oo ka koobnayd 3 gobol looma samayn gobolo iyo degmooyin cusub toona. 1975kii Siyaad Barre wuxuu shaqadii ka eryey 50 saraakiil sare iyo madax ah oo badankooda ka soo jeeda Somaliland, waxaana uu ku bedelay dadka uu ku tuhmaayey inay taageersanyihiin kacaanka oo u badnaa caa'iladiisa ah.
M.s.bare wuxuu ku dhawaaqay inay raga iyo dumarku siman yihiin culimadii iyo dhalinyaradii kasoo horjeedsatayna laayay dhamaantood. 1977kii maamulkii siyaad Barre wuxuu weerar ku qaaday dalka Itoobiya, waxaana markii hore uu ku guulaystay dagaalkaas. Laakiin waxaa dagaalku dhamaaday markii ciidamo Ruush iyo Kuubaan ahi usoo gurmadeenItoobiya ee ay si toosa dagaalka usoo galeen. Waxaana ciidamadii Somaliya dibuga soo noqatay dhammaan dhulkii horuu qabsadeen.
===Xasuuqii Isaaq ama Xasuuqii Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Xasuuqi Isaaq]]''
::''Sidoo kale eeg: [[SNM]]''
[[File:Exhumed skeletal remains of victims of the Isaaq genocide.jpg|thumb|250px|Haraaga la soo saaray ee dhibanayaashii xasuuqii Isaaq ee laga helay xabaal wadareed ku yaal magaalada Berbera, Somaliland.]]
[[File:4z2.jpg|thumb|250px|Ilaa 90% magaalada Hargeysa (magaalada labaad ee ugu weyn Jamhuuriyadda Soomaaliya) waxaa burburiyey dawladda Soomaaliya.]]
Awooddii akhlaaqeed ee dowladdii Barre si tartiib tartiib ah ayay u lumisay, iyadoo Soomaali badan ay ku hungoobeen nolosha xukunka militariga. Bartamihii 1980-meeyadii, dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo uu taageerayay maamulkii shuuciga ahaa ee Derg ee Itoobiya ayaa ka billowday waddanka oo dhan. Barre wuxuu kujawaabey isagoo amrey in talaabooyin ciqaab ah laga qaado kuwa uu u arko inay gudaha ka taageerayaan jabhadaha, gaar ahaan gobolada waqooyi. Qabqabashada waxaa ka mid ahaa in la duqeeyo magaalooyin, xarunta maamulka waqooyi-galbeed ee Hargeysa, oo ahayd xaruntii Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SNM), oo ka mid ahayd aagagga la bartilmaameedsaday 1988. Duqeyntan waxaa hoggaaminayey Jeneraal Maxamed Saciid Xersi Morgan, wiilka uu sodogga u yahay Barre.
Wixii ka dhacay Soomaaliya [[1988]] malaha waa ka sii foolxun. Markii Hargeysa la duqeeyay ayaa dadkii deganaa lagu khasbay inay qaxaan. Askarta ayaa markaas miinooyin ku aasay guryihii laga tagay. Markii uu dagaalku dhammaaday ayay qaxootigii dib u laabteen, balse waxaa lagu naafeeyay ama lagu dilay qaraxyo qarsoon.<ref>[https://www.jw.org/en/library/magazines/g20000508/Land-Mines-Weighing-the-Cost/ Land Mines—Weighing the Cost]</ref>
Sida laga soo xigtay Abou Jeng iyo aqoonyahanno kale, xukunkii taliskii Barre waxaa lagu calaamadeeyay cadaadis arxan darro ah oo lala beegsaday qabiilka Isaaq. Max’ed Xaaji Ingiriis iyo Chris Mullin waxay caddeeyeen in qabqabashadii maamulkii Barre ee ka dhanka ahaa Dhaqdhaqaaqii Qaranka Soomaaliyeed ee fadhigiisu ahaa Hargeysa lala beegsaday beelweynta Isaaq oo ay ka tirsan yihiin inta badan xubnihii SNM. Waxay ku tilmaamayaan isku haynta inay tahay xasuuqii Isaaq ama xasuuqii Hargeysa. Baaritaan ay sameysay Qaramada Midoobay ayaa lagu soo gabagabeeyay in dambiga xasuuqa uu ahaa "mid ay maleegtay, qorsheysay oo ay ka fulisay Dowlada Soomaaliya dadka Isaaqa". Tirada dadka rayidka ah ee ku waxyeeloobay waxaa lagu qiyaasaa inta udhaxeysa 50,000–100,000 sida laga soo xigtay ilo wareedyo kala duwan, halka wararka qaarna ay ku qiyaasayaan wadarta dhimashada dadka rayidka ah inay kor u dhaafeyso 200,000 oo rayid Isaaq ah. Dhimashooyinkaas, taliskii Barre wuxuu duqeeyey oo burburiyey magaalooyinka labaad iyo saddexaad ee ugu weyn Soomaaliya, Hargeysa iyo Burco siday u kala horreeyaan. Tani waxay u barakicisay dad lagu qiyaasey 400,000 oo dadka deegaanka ah oo u qaxay Hartasheikh ee dalka Itoobiya; shaqsiyaad kale oo gaaraya 400,000 ayaa iyaguna gudaha ku barakacay. Dagaalkii ka soo horjeedka ee taliskii Barre ee ka dhanka ahaa SNM wuxuu bartilmaameedsaday saldhigii rayidka ee kooxda mucaaradka, isaga oo isu beddelay xasuuq xasuuq ka dhan ah beesha Isaaq. Tani waxay horseeday fowdo iyo ololeyaal dagaal oo ay gaystaan maleeshiyooyin kala jabay, ka dibna awooddii heer degmo la wareeray. Cadaadiskii maamulkii Barre kuma koobnayn Isaaqa oo keliya, maxaa yeelay wuxuu bartilmaameedsanayay qabaa’illada kale sida Hawiye. Taliskii Barre wuxuu burburay Janaayo [[1991]]. Intaa kadib, markii xaalada siyaasadeed ee Somaliland xasiloonayd, dadkii barakacay waxay ku noqdeen guryahoodii, maleeshiyooyinkii waa laga daad gureeyay ama waxaa lagu daray ciidanka, tobanaan kun oo guri iyo meherado ahna dib ayaa looga soo dhisay burburka.
===Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya===
[[File:Ruined tank in Hargeisa, Somaliland.jpg|thumb|250px|Taangi M47 Patton oo ku burburay Somaliland.]]
::''Sidoo kale eeg: [[Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya]]''
In kasta oo SNM markii la aasaasay ay lahayd dastuur midow, haddana waxay ugu dambayntii bilawday inay raadiso madax-bannaanida, iyada oo doonaysa inay ka go'do Soomaaliya inteeda kale. Intii uu hoggaaminayey Cabdiraxmaan Axmed Cali Tuur, maamulka maxalliga ah wuxuu ku dhawaaqay gobollada waqooyi-galbeed ee Soomaaliya madax-bannaanida shirkii ka dhacay magaalada Burco intii u dhaxeysay 27-kii Abriil 1991-kii illaa 15-kii May 1991.
===Ku dhawaaqidii Maxadbanaanida===
::''Sidoo kale eeg: [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Saxeexida Baaqa Madaxbanaanida Somaliland]]''
[[File:Signatures-Somaliland-independece-.png|thumb|250px|5 May go'aankii shirkii weynaa ee Burco. Shirkii labaad ee qaran ee 18 May, Golaha Dhexe ee SNM oo taageero ka helaya kulan ay yeesheen odayaal matalayay beelaha waaweyn ee Gobollada Waqooyi, ayaa lagaga dhawaaqay dib ula soo noqoshada Jamhuuriyadda Somaliland dhulkii Maxmiyaddii hore ee Ingiriiska ee Somaliland isla markaana la sameeyay. dowlad loogu magac daray ismaamul gobaleedka.]]
27 Jannayo 1991 ayaa ciidamadii SNM gacanta ku dhigeen dhamaan dalkii hore loo odhan jiray Somaliland. Dabadeedna madaxdii SNM waxay ka shaqeeyeen inay heshiiyeen oo beelihii walaalaha ee ay iska horkeentay dawladii hore ee Siyaad Barre. 18 Mey 1991 shirbeeleedkii ka dhacay magaalada Burco ayaa lagu go'aansaday lagagana dhawaaqay gooni isu taagga qaranimada Somaliland.
===Afti u qaadista dastuurka Somaliland 2001===
::''Sidoo kale eeg: [[2001 Afti u qaadista dastuurka Somaliland]]''
[[File:Somaliland Constitution Presidential Decree.jpg|thumb|250px|Digreeto madaxweyne oo uu ku ansaxinayo dastuurka Somaliland [[Maxamed Cigaal|Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal]].]]
Bishii Ogast 2000, Dawladdii Madaxweyne Cigaal waxay kumanaan nuqul oo ka mid ah dastuurka la soo jeediyey u qaybiyey guud ahaan Somaliland si dadku u tixgeliyaan oo dib u eegis ugu sameeyaan. Hal qodob oo xasaasi ah oo ka mid ah 130ka qodob ee dastuurka u gaarka ah ayaa ansixin doona madax-bannaanida iskeed ugu dhawaaqday madaxbannaanida ee Somaliland iyo kala-goynta kama dambaysta ah ee Soomaaliya, taasoo soo celinaysa madax-bannaanida qaran markii ugu horreysay tan iyo 1960. Dabayaaqadii bishii Maarso 2001, Madaxweyne Cigaal wuxuu cayimay maalinta aftida loo qaadayo Dastuurka May 31, 2001.
Afti dastuurka ayaa laga qaaday Somaliland 31 May 2001. Aftida ayaa loo qaaday dastuurka qabyada ah ee xaqiijinaya madaxbanaanida Somaliland ee Soomaaliya. 99.9% ee codbixiyaasha xaqa u leh ayaa kaqaybqaatay aftida waxaana 97.1% kamid ah ay ucodeeyeen dastuurka.
==Juquraafiga==
Somaliland waxay dhacdaa Geeska Afrika, taasi oo udhexaysa dhigaha 08°00' – 11°30' waqooyiga dhulbadhaha iyo loolasha 42°30' – 49°00' ee bariga [[Greenwich]]. Waxa dhinaca galbeed ka xiga wadanka [[Jabuuti]], dhinaca koonfureed wadanka [[Itoobiya]], iyo dhinaca bari oo ka xigto maamul-goboleedka [[Khaatumo]]. Somaliland waxay leedahay xeeb-badeed dhererkeedu le'eg yahay {{convert|740|km|mi|0}};viyo dhul baaxadeedu le'eg yahay {{convert|176120|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|title=Somalia|accessdate=31 May 2009|date=14 May 2009|work=[[World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=1 Bisha Todobaad 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701194614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|dead-url=yes}}</ref>
Somaliland waxa ay dhul ahaan fidsantahay 137000 km laba jibbaaran dhulaka ay ka koobantahya jamhuuriyadani waxa uu u badanyahay dhul deegaana am waaba lawada daganyahay waxa uuleeyahay buuro iyo meelo banaan ah haddii lysidhaahdo taariikhda uu wadankani lereyahay iyo taariihda uu shacabkani leeyahayba ka sheekeeya waxay noqonaysaa mid aad u dheer.
<gallery mode="packed" caption="Muuqaalka juquraafiga Somaliland">
File:Lamadayawaterfalls6.jpg|upright|thumb|[[Lamadaya]] waa biyo-dhacyo ku yaal buurta [[Cal Madow]].
File:Somalia (Somaliland)(168).jpg|upright|thumb|Baadiyaha Somaliland.
File:Almadow Overview.JPG|upright|thumb|Muuqaalka Buuraha [[Cal Madow]] Buuraha, oo hoy u ah noocyo fara badan oo fara badan.
File:Ceebaad island, Zeila Archipelago, Somaliland.jpg|[[Ceebaad|Jasiirada Ceebaad]], [[Jasiirada Sacadaddin]].
</gallery>
===Gobolada===
::''Sidoo kale eeg [[Gobolada Somaliland]]''
Sanadkan 2020, Somaliland waxa ay ka kooban tahay 6 gobol, kuwaasi oo ugu weyn tahay gobolka [[sanaag]]. Gobolada somaliland intii u dhaxaysa 22 maarso ilaa 22 may, 2008, waxa uu madaxwaynihii horore ee [[Somaliland]] magacaabay gobolo cusub oo lagu daray goboladii hore ee lixda ahaa taas oo kadhigatay gobolada somaliland 13 gobol, gobolda cusub ee kuwii hore lagu daray waxa ay yihiin sidan.
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 align=center style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse"
|-
! bgcolor=lightgrey | #
! bgcolor=lightgrey | Gobol
! bgcolor=lightgrey | Magaalo Madax
| bgcolor=white rowspan="14" | [[image: Somaliland regions.svg|380 px]]
|-
| 1
| [[Awdal]]
| [[Boorama]]
|-
| 2
| [[Maroodi Jeex]]
| [[Hargeysa]]
|-
| 3
| [[Saaxil]]
| [[Berbera]]
|-
| 4
| [[Togdheer]]
| [[Burco]]
|-
| 5
| [[Sool]]
| [[Laascaanood]]
|-
| 6
| [[Sanaag]]
| [[Ceerigaabo]]
|-
|}
===Magaalooyinka Waawayn===
::''Sidoo kale fiiri: [[Magaalooyinka Somaliland]]''
<gallery>
File:Borama2.jpg|[[Borama]]
File: Hargeisa capital of Somaliland.jpg |[[Hargeysa]]
File: Berbera, Somaliland.jpg|[[Berbera]]
File: Laascaanood 2.jpg |[[Laascaanood]]
</gallery>
===Cimiladda===
Somaliland waxay dhacdaa waqooyiga [[Dhulbadhe|dhulbadaha]]. Waa deegaan qalalan ([[Lamadegaan la mood]]), isku celceliska heerkulku yahay {{convert|25|to|35|C}} taasi oo hesha roob dhan {{convert|446|mm}} sanadkii.<ref>{{cite web|url=https://journeysbydesign.com/destinations/somaliland/when-to-go|title=SOMALILAND CLIMATE : when to visit|website=Jouneys by Design|language=en|access-date=12 March 2020}}</ref> Deegaanada Somaliland waxaa loo qeybiyaa sadex nooc oo kala ah: (1). [[Guban]]: dhul lamadegaan qalalan (2) [[Oogo]]: xooggag sare (3) [[Hawd]]: dhul daaqsiimeed.<ref>{{cite web|title=Somaliland in Figures|url=http://slministryofplanning.org/images/Statistics/SomalilandInfigures2015.pdf|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2020-06-20|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816233801/http://slministryofplanning.org/images/Statistics/SomalilandInfigures2015.pdf|dead-url=yes}}</ref>
{{Weather box
|location = [[Hargeysa]]
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C = 31.1
|Feb record high C = 31.7
|Mar record high C = 32.8
|Apr record high C = 32.8
|May record high C = 35.0
|Jun record high C = 33.9
|Jul record high C = 33.9
|Aug record high C = 33.3
|Sep record high C = 32.8
|Oct record high C = 31.7
|Nov record high C = 30.6
|Dec record high C = 28.9
|year record high C = 35.0
|Jan high C = 24.2
|Feb high C = 26.6
|Mar high C = 28.7
|Apr high C = 29.2
|May high C = 30.5
|Jun high C = 31.0
|Jul high C = 29.2
|Aug high C = 29.2
|Sep high C = 30.5
|Oct high C = 28.2
|Nov high C = 26.0
|Dec high C = 23.7
|year high C = 28.1
|Jan mean C = 17.7
|Feb mean C = 18.7
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 23.0
|May mean C = 24.1
|Jun mean C = 24.3
|Jul mean C = 23.6
|Aug mean C = 23.6
|Sep mean C = 23.6
|Oct mean C = 24.1
|Nov mean C = 18.7
|Dec mean C = 18.0
|year mean C = 21.7
|Jan low C = 11.6
|Feb low C = 12.6
|Mar low C = 15.0
|Apr low C = 16.6
|May low C = 17.7
|Jun low C = 17.7
|Jul low C = 17.1
|Aug low C = 17.1
|Sep low C = 17.1
|Oct low C = 15.0
|Nov low C = 13.1
|Dec low C = 12.1
|year low C = 15.2
|Jan record low C = 2.8
|Feb record low C = 2.8
|Mar record low C = 3.9
|Apr record low C = 9.4
|May record low C = 11.7
|Jun record low C = 11.7
|Jul record low C = 10.5
|Aug record low C = 11.1
|Sep record low C = 11.1
|Oct record low C = 7.2
|Nov record low C = 4.4
|Dec record low C = 4.4
|year record low C = 2.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 2
|Feb precipitation mm = 2
|Mar precipitation mm = 36
|Apr precipitation mm = 53
|May precipitation mm = 49
|Jun precipitation mm = 61
|Jul precipitation mm = 38
|Aug precipitation mm = 81
|Sep precipitation mm = 61
|Oct precipitation mm = 20
|Nov precipitation mm = 8
|Dec precipitation mm = 1
|year precipitation mm = 412
|unit precipitation days = 0.1 mm
|Jan precipitation days = 1
|Feb precipitation days = 1
|Mar precipitation days = 3
|Apr precipitation days = 6
|May precipitation days = 7
|Jun precipitation days = 9
|Jul precipitation days = 8
|Aug precipitation days = 10
|Sep precipitation days = 11
|Oct precipitation days = 4
|Nov precipitation days = 1
|Dec precipitation days = 0
|year precipitation days = 61
|Jan humidity = 65
|Feb humidity = 65
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 57
|May humidity = 56
|Jun humidity = 55
|Jul humidity = 53
|Aug humidity = 53
|Sep humidity = 55
|Oct humidity = 56
|Nov humidity = 61
|Dec humidity = 64
|year humidity =
|Jan percentsun = 80
|Feb percentsun = 73
|Mar percentsun = 80
|Apr percentsun = 73
|May percentsun = 64
|Jun percentsun = 73
|Jul percentsun = 64
|Aug percentsun = 64
|Sep percentsun = 73
|Oct percentsun = 80
|Nov percentsun = 80
|Dec percentsun = 80
|year percentsun = 74
|source 1 = Food and Agriculture Organization: Somalia Water and Land Management (temperatures, humidity and percent sunshine)<ref>
{{cite web
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161104142616/http://www.faoswalim.org/resources/site_files/W-01%20Climate%20of%20Somalia_0.pdf
| archivedate = 4 November 2016
| url = http://www.faoswalim.org/resources/site_files/W-01%20Climate%20of%20Somalia_0.pdf
| title = Climate of Somalia
| publisher = Food and Agriculture Organization
| pages = 69–73
| accessdate = 4 November 2016
| url-status =
| df = dmy-all
}}</ref><ref>{{cite web
|url = http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|title = Long term mean monthly sunshine fraction in Somalia
|publisher = Food and Agriculture Organization
|accessdate = 4 November 2016
|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005063105/http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|archive-date = 5 October 2016
|url-status =
|df = dmy-all
}}</ref>
|source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref>
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_631700_kt.pdf
| title = Klimatafel von Hargeisa / Somalia
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 4 November 2016}}</ref>
}}
{{Weather box|location = [[Borama]]
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 24.6
|Feb high C = 25.4
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 27.8
|May high C = 29.3
|Jun high C = 30.0
|Jul high C = 28.8
|Aug high C = 28.8
|Sep high C = 29.0
|Oct high C = 27.4
|Nov high C = 25.8
|Dec high C = 24.4
|Jan low C = 9.7
|Feb low C = 11.7
|Mar low C = 13.8
|Apr low C = 15.7
|May low C = 17.0
|Jun low C = 18.3
|Jul low C = 17.8
|Aug low C = 17.6
|Sep low C = 17.3
|Oct low C = 13.7
|Nov low C = 11.3
|Dec low C = 10.4
|Jan rain mm = 6
|Feb rain mm = 21
|Mar rain mm = 36
|Apr rain mm = 86
|May rain mm = 61
|Jun rain mm = 32
|Jul rain mm = 78
|Aug rain mm = 112
|Sep rain mm = 86
|Oct rain mm = 18
|Nov rain mm = 10
|Dec rain mm = 2
|source 1 = ''Climate-Data.org''<ref>{{cite web|url=http://www.faoswalim.org/ftp/Land_Reports/Cleared/L-12%20Land%20Resources%20of%20Somalia.pdf |title=Land Resources Assessment of Somalia |date=June 2009 |publisher=[[Somalia Water and Land Information Management Project]] |page=10 |accessdate=1 October 2013 |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005010751/http://www.faoswalim.org/ftp/Land_Reports/Cleared/L-12%20Land%20Resources%20of%20Somalia.pdf |archivedate=5 October 2013 }}</ref>
}}
{{Weather box|location = [[Berbera]]
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan record high C = 35.3
| Feb record high C = 35.0
| Mar record high C = 35.0
| Apr record high C = 42.2
| May record high C = 47.3
| Jun record high C = 49.1
| Jul record high C = 47.7
| Aug record high C = 46.7
| Sep record high C = 46.0
| Oct record high C = 41.7
| Nov record high C = 36.7
| Dec record high C = 36.1
| year record high C = 49.1
| Jan high C = 27.9
| Feb high C = 29.2
| Mar high C = 30.7
| Apr high C = 31.0
| May high C = 35.7
| Jun high C = 42.8
| Jul high C = 42.9
| Aug high C = 41.9
| Sep high C = 39.7
| Oct high C = 33.1
| Nov high C = 30.0
| Dec high C = 28.6
| year high C = 34.5
| Jan mean C = 25.0
| Feb mean C = 25.0
| Mar mean C = 26.1
| Apr mean C = 28.3
| May mean C = 31.1
| Jun mean C = 33.5
| Jul mean C = 36.1
| Aug mean C = 35.6
| Sep mean C = 33.3
| Oct mean C = 28.8
| Nov mean C = 26.7
| Dec mean C = 26.7
| year mean C = 30.0
| Jan low C = 21.3
| Feb low C = 21.6
| Mar low C = 23.3
| Apr low C = 25.2
| May low C = 27.7
| Jun low C = 31.0
| Jul low C = 31.8
| Aug low C = 31.1
| Sep low C = 29.3
| Oct low C = 24.0
| Nov low C = 22.2
| Dec low C = 21.6
| year low C = 25.8
| Jan record low C = 14.4
| Feb record low C = 15.6
| Mar record low C = 16.7
| Apr record low C = 18.9
| May record low C = 20.6
| Jun record low C = 22.2
| Jul record low C = 20.6
| Aug record low C = 20.0
| Sep record low C = 17.8
| Oct record low C = 16.7
| Nov record low C = 16.1
| Dec record low C = 15.0
| year record low C = 14.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 8
| Feb precipitation mm = 2
| Mar precipitation mm = 5
| Apr precipitation mm = 12
| May precipitation mm = 8
| Jun precipitation mm = 1
| Jul precipitation mm = 1
| Aug precipitation mm = 2
| Sep precipitation mm = 1
| Oct precipitation mm = 2
| Nov precipitation mm = 5
| Dec precipitation mm = 5
| year precipitation mm = 52
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 0.6
| Feb precipitation days = 0.6
| Mar precipitation days = 0.5
| Apr precipitation days = 0.7
| May precipitation days = 0.8
| Jun precipitation days = 0.1
| Jul precipitation days = 0.3
| Aug precipitation days = 0.5
| Sep precipitation days = 0.4
| Oct precipitation days = 0.2
| Nov precipitation days = 0.3
| Dec precipitation days = 0.4
| year precipitation days = 5.2
| Jan humidity = 78
| Feb humidity = 79
| Mar humidity = 79
| Apr humidity = 81
| May humidity = 73
| Jun humidity = 49
| Jul humidity = 44
| Aug humidity = 45
| Sep humidity = 51
| Oct humidity = 72
| Nov humidity = 74
| Dec humidity = 76
| year humidity = 67
| Jan percentsun = 80
| Feb percentsun = 80
| Mar percentsun = 80
| Apr percentsun = 83
| May percentsun = 83
| Jun percentsun = 87
| Jul percentsun = 80
| Aug percentsun = 87
| Sep percentsun = 87
| Oct percentsun = 87
| Nov percentsun = 87
| Dec percentsun = 80
| year percentsun =
| source 1 = Arab Meteorology Book (average temperatures, humidity and precipitation),<ref>{{cite web
| url = http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf
| title = Appendix I: Meteorological Data
| publisher = Springer
| accessdate = 22 October 2016
| ciwaan = Nuqul Archive
| archive-date = 4 March 2016
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304072830/http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf
| dead-url = yes
}}</ref> Deutscher Wetterdienst<ref>
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_631600_kt.pdf
| title = Klimatafel von Berbera / Somalia
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 22 October 2016}}</ref>
| source 2 = Food and Agriculture Organization: Somalia Water and Land Management (percent sunshine)<ref>{{cite web
|url = http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|title = Long term mean monthly sunshine fraction in Somalia
|publisher = Food and Agriculture Organization
|accessdate = 4 November 2011
|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005063105/http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|archive-date = 5 October 2016
|url-status =
|df = dmy-all
}}</ref>
}}
{{Weather box
| location = [[Burco]]
| single line = Yes
| metric first = Yes
| Jan high F = 79.7
| Feb high F = 82.4
| Mar high F = 85.5
| Apr high F = 87.3
| May high F = 88.3
| Jun high F = 88
| Jul high F = 84.9
| Aug high F = 86.7
| Sep high F = 88.9
| Oct high F = 85.6
| Nov high F = 81.7
| Dec high F = 79.7
| year high F = 84.9
| Jan low F = 54.9
| Feb low F = 56.8
| Mar low F = 60.1
| Apr low F = 63.1
| May low F = 65.1
| Jun low F = 66.9
| Jul low F = 66.9
| Aug low F = 67.1
| Sep low F = 66.9
| Oct low F = 61.2
| Nov low F = 57.7
| Dec low F = 55
| year low F = 61.8
| Jan precipitation mm = 2
| Feb precipitation mm = 0
| Mar precipitation mm = 6
| Apr precipitation mm = 50
| May precipitation mm = 59
| Jun precipitation mm = 14
| Jul precipitation mm = 13
| Aug precipitation mm = 13
| Sep precipitation mm = 30
| Oct precipitation mm = 26
| Nov precipitation mm = 9
| Dec precipitation mm = 0
| year precipitation mm = 222
| source 1 = Weatherbase<ref>{{cite web
| url = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=631750&refer=wikipedia
| title = Weatherbase: Historical Weather for Burao, Somalia
| publisher = Weatherbase
| year = 2011
| accessdate = 24 November 2011
| ciwaan = Nuqul Archive
| archive-date = 7 Bisha Sideedaad 2020
| archive-url = https://web.archive.org/web/20200807094958/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=631750&refer=wikipedia
| dead-url = yes
}}</ref>
| source 2 = Climate Data.ORG<ref>
{{cite web
| url = http://en.climate-data.org/location/907/ |title =Climate: Burao, Somalia
| publisher = Climate-Data.org
| year = 2013
| accessdate = 28 December 2013
}}</ref>
}}
{{Weather box|location = [[Ceerigaabo]]
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 30.5
|Feb record high C = 33.5
|Mar record high C = 32.0
|Apr record high C = 33.5
|May record high C = 31.5
|Jun record high C = 30.5
|Jul record high C = 30.5
|Aug record high C = 30.0
|Sep record high C = 30.0
|Oct record high C = 29.5
|Nov record high C = 29.5
|Dec record high C = 28.0
|year record high C = 33.5
|Jan high C = 24.5
|Feb high C = 25.5
|Mar high C = 25.5
|Apr high C = 26.5
|May high C = 26.5
|Jun high C = 26.0
|Jul high C = 26.0
|Aug high C = 26.0
|Sep high C = 25.5
|Oct high C = 25.0
|Nov high C = 24.0
|Dec high C = 23.5
|year high C = 25.5
|Jan mean C = 15.0
|Feb mean C = 16.0
|Mar mean C = 17.0
|Apr mean C = 18.0
|May mean C = 19.0
|Jun mean C = 19.5
|Jul mean C = 19.5
|Aug mean C = 19.5
|Sep mean C = 18.5
|Oct mean C = 16.5
|Nov mean C = 15.5
|Dec mean C = 14.5
|year mean C = 17.5
|Jan low C = 5.5
|Feb low C = 7.0
|Mar low C = 8.5
|Apr low C = 10.0
|May low C = 11.5
|Jun low C = 13.0
|Jul low C = 13.5
|Aug low C = 13.5
|Sep low C = 11.5
|Oct low C = 8.5
|Nov low C = 7.0
|Dec low C = 5.5
|year low C = 9.5
|Jan record low C = -3.5
|Feb record low C = 0.5
|Mar record low C = 0.5
|Apr record low C = 2.0
|May record low C = 1.5
|Jun record low C = 4.0
|Jul record low C = 5.0
|Aug record low C = 4.5
|Sep record low C = 3.0
|Oct record low C = 0.0
|Nov record low C = -3.0
|Dec record low C = -3.5
|year record low C = -3.5
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 18
|Feb precipitation mm = 13
|Mar precipitation mm = 33
|Apr precipitation mm = 38
|May precipitation mm = 81
|Jun precipitation mm = 64
|Jul precipitation mm = 10
|Aug precipitation mm = 41
|Sep precipitation mm = 114
|Oct precipitation mm = 8
|Nov precipitation mm = 13
|Dec precipitation mm = 2
|year precipitation mm = 435
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 1
|Feb precipitation days = 3
|Mar precipitation days = 6
|Apr precipitation days = 5
|May precipitation days = 8
|Jun precipitation days = 9
|Jul precipitation days = 1
|Aug precipitation days = 5
|Sep precipitation days = 15
|Oct precipitation days = 1
|Nov precipitation days = 2
|Dec precipitation days = 0
|year precipitation days = 56
|time day = 14:00
|Jan humidity = 34
|Feb humidity = 35
|Mar humidity = 42
|Apr humidity = 56
|May humidity = 51
|Jun humidity = 48
|Jul humidity = 43
|Aug humidity = 49
|Sep humidity = 55
|Oct humidity = 43
|Nov humidity = 34
|Dec humidity = 37
|year humidity = 44
|source 1 = Deutscher Wetterdienst<ref>
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_631800_kt.pdf
| title = Klimatafel von Erigavo / Somalia
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 4 November 2016}}</ref>
|date = July 2012}}
==Dowlada iyo Siyaasada==
===Madaxweyneyaasha===
{| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;"
|-
| style="text-align:left;"| [[File: Muse Bihi official portrait 2017 (cropped).jpg|130px]]
| style="text-align:left;"| [[File:Vice President of Somaliland Abdirahman SayliciSaylici.jpg|160px]]
|-
| style="text-align:center;"|[[Muuse Biixi]]<br /><small>[[File:Seal of the President of the Republic of Somaliland.png|20x20px]] [[Madaxwaynaha Somaliland|Madaxwaynaha]]</small>
| style="text-align:center;"|[[Cabdiraxmaan Saylici]]<br /><small>[[File:Emblem of Somaliland.svg|15x15px]] [[Madaxweyne ku xigeenka Somaliland|Madaxweyne ku xigeenka]]</small>
|}
::''Sidoo kale eeg: [[Dawladda Somaliland]] iyo [[Siyaasadda Somaliland]]''
[[File:Somaliland Parliament (5981346680).jpg|thumb|250px|Wasiirka Wasaaradda Arrimaha Dibedda ee Ingiriiska Henry Bellingham oo la hadlaya [[baarlamaanka Somaliland]], July [[2011]]]]
Guurtidu waxay la shaqeysay hoggaamiyeyaashii jabhadda si ay u soo dhisaan dowlad cusub, waxaana lagu soo daray qaab dhismeedka dowladnimada, waxayna noqotay Golaha Guurtida ee Barlamaanka. iyo guryaha Hoose oo si saami ahaan loogu qoondeeyey qabaa'ilka iyadoo lagu saleynayo qaacido horay loo sii dejiyey, in kasta oo reeraha oo dhami aysan ku qanacsanayn matalaadooda. Sannadkii 2002, ka dib markii dhawr jeer loo kordhiyey dawladdan ku-meel-gaadhka ah, Somaliland waxay u gudubtay dimuqraadiyadda xisbiyada badan. Doorashadu waxay ku koobnayd saddex xisbi, iyada oo la isku dayayo in la abuuro doorashooyin ku dhisan fikrad halkii laga dooran lahaa qaab qabiil. Laga bilaabo Diseembar 2014, Somaliland waxay leedahay saddex xisbi siyaasadeed: Xisbiga Nabadda, Midnimada, iyo Horumarka, Xisbiga Caddaaladda iyo Horumarka, iyo Wadani. Sida ku xusan dastuurka Somaliland, ugu badnaan saddex xisbi siyaasadeed ayaa loo oggol yahay.
Fulinta waxaa hogaamiya madaxweyne la soo doortay, oo dowladdiisa ay ka mid yihiin madaxweyne-ku-xigeen iyo Golaha Wasiirrada. Golaha Wasiirrada, oo mas'uul ka ah howlaha caadiga ah ee dowladda, waxaa soo magacaaba Madaxweynaha, waxaana oggolaada Golaha Wakiillada ee Baarlamaanka. Madaxweynuhu waa inuu ansixiyaa hindise sharciyeedyada ay ansixiyeen Baarlamaanku intaanay dhaqan gelin. Doorashada madaxtinimada waxaa xaqiijiyey guddiga doorashooyinka qaranka ee Somaliland. Madaxweynaha wuxuu shaqeyn karaa ugu badnaan laba xilli oo shan sano ah.
[[File:Tuur-and-Egaal.jpg|thumb|250px|Madaxweynaha waqtigiisu dhammaaday, [[Cabdiraxmaan Axmed Cali Tuur]], wuxuu hoolka ka baxayaa isaga iyo madaxweynaha cusub ee la doortay [[Maxamed Cigaal|Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal]]. C / Raxmaan Axmed Cali Tuur waxaa oday ugu hambalyeeynayaa go, aankiisa ah inuu aqbalo natiijada doorashada isla markaana si nabadgelyo ah isu soo taago kadib maalmo dhowr dood adag iyo gorgortan.]]
Golaha Wakiilada (Aqalka Hoose) ee Baarlamaanka Somaliland.
Awooda sharci dejinta waxaa leh baarlamaanka labada aqal. Aqalkiisa sare waa Golaha Guurtida, qolkan waxaa gudoomiye ka ah Suleiman Mohamoud Adan, aqalka hoose waa Golaha Wakiilada. Aqalka hoose waxaa gudoomiye ka ah Baashe Maxamed Faarax. Guri kasta wuxuu leeyahay 82 xubnood. Xubnaha Golaha Guurtida waxaa si dadban u doorta beelaha deegaanka muddo lix sano ah. Golaha Guurtidu wuxuu la wadaagayaa awooda gudbinta shuruucda Golaha Wakiilada, sidoo kale wuxuu leeyahay doorka xalinta khilaafaadka gudaha, iyo awood gaar ah oo lagu kordhiyo muddada Madaxweynaha iyo wakiilada iyadoo lagu jiro duruufaha doorashada ka dhigaya mid aan macquul aheyn. Xubnaha Golaha Wakiillada waxaa si toos ah u doorta dadku shan sano. Golaha Wakiiladu wuxuu la wadaagayaa awooda codbixinta Golaha Guurtida, in kasta oo ay soo saari karaan sharci Golaha Guurtidu diidayo hadii ay u codeeyaan sharciga aqlabiyada 2/3, waxayna awood buuxda ku leeyihiin arimaha dhaqaalaha iyo xaqiijinta magacaabista Madaxweynaha. (marka laga reebo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare).
Nidaamka garsoorku wuxuu u qaybsan yahay maxkamadaha degmada, (oo ka hadlaya arrimaha sharciga qoyska iyo isku xigxiga, dacwadaha oo gaaraya ilaa 3 milyan oo SL ah, kiisaska ciqaabta oo ciqaabtiisu tahay ilaa 3 sano oo xarig ah ama 3 milyan oo ganaax lacageed ah oo SL ah, iyo dambiyada ay galaan dhalinyarada) , maxkamadaha gobolka (kuwaas oo ka shaqeeya dacwadaha iyo kiisaska ciqaabta ee aan ku hoos jirin xukunka maxkamadaha degmada, sheegashooyinka shaqada iyo shaqaalaynta, iyo doorashooyinka dawladaha hoose), maxkamadaha rafcaanka ee gobolka (kuwaas oo wax ka qabta dhammaan rafcaannada ka imanaya maxkamadaha degmooyinka iyo gobollada), iyo Maxkamadda Sare (kaas oo ka hadlaya arrimaha u dhexeeya maxkamadaha iyo dawladda, isla markaana dib u eegis ku sameeya go'aannadeeda), oo ah maxkamadda ugu sarraysa sidoo kalena u shaqaysa sida Maxkamadda Dastuuriga ah.
Sharciga Jinsiyadaha Somaliland wuxuu qeexayaa qofka muwaadin Somaliland ah,
Haweenka reer Somaliland, oo xidhan midabada calanka Somaliland, ka hor doorashadii baarlamaanka ee 2005.
Dawladda Somaliland waxay sii waddaa inay ku dhaqanto xeerka ciqaabta ee Jamhuuriyadda Soomaaliya 1962dii. Sidan oo kale, falalka khaniisiinta ayaa sharci darro ka ah gayiga.
Guriga Freedom wuxuu ku qiimeeyaa dawladda Somaliland qayb ahaan dimuqraadiyadda. Seth Kaplan (2011) wuxuu ku doodayaa in si ka duwan koonfurta Soomaaliya iyo dhulalka ku dhow, ay Somaliland, gooni u goosadka waqooyiga-galbeed ee Soomaaliya, ay ka dhistay qaab dimoqraadi ah oo maamul hoosta ilaa kor, iyadoo aan haba yaraatee lahayn wax kaalmo shisheeye ah. Si gaar ah, Kaplan wuxuu soo jeedinayaa in Somaliland ay leedahay nidaamka siyaasadeed ee ugu dimuqraadiyadda wanaagsan geeska Afrika maxaa yeelay waxaa inta badan laga soo cayimay cunsuriyiinta xagjirka ah ee ka jira Soomaaliya inteeda kale waxayna leedahay hanaan doorasho iyo sharci dejin iyo sidoo kale nidaam gaar ah oo adag.
===Xidhiidhka Dibada===
::''Sidoo kale eeg: [[Xidhiidhka Dibada ee Somaliland]]''
[[File:The President of Somaliland, Musa Bihi Abdi And the Guinean Foreign minister, Mamadi Toure.jpg|thumb|250px|Madaxweynaha Somaliland, [[Muuse Biixi]], ayaa booqasho ku tegey Jamhuuriyadda Guinea.]]
Somaliland waxay xidhiidh siyaasadeed la leedahay dalalka deriska la ah ee Itoobiya iyo Jabuuti, Jamhuuriyadda Shiinaha oo aan xubin ka ahayn Qaramada Midoobay, iyo sidoo kale Koonfur Afrika, Sweden, Boqortooyada Ingiriiska iyo waddan yar oo Liberland ah. 17-kii Janaayo 2007, Midowga Yurub (EU) wuxuu wafdi u diray arrimaha dibedda si ay uga wada hadlaan iskaashiga mustaqbalka. Midowga Afrika (AU) wuxuu kaloo diray wasiir arrimo dibadeed si uu ugala hadlo mustaqbalka ictiraafka caalamiga, 29kii iyo 30kii Janaayo 2007, wasiiradu waxay sheegeen inay ictiraafka kala hadli doonaan dowladaha xubnaha ka ah ururka. Horraantii 2006, Golaha Qaranka ee Wales ayaa casuumaad rasmi ah u fidiyay dawladda Somaliland si ay uga soo qayb galaan furitaanka boqortooyada ee Senedd ee Cardiff. Tallaabadan ayaa loo arkay inay tahay tallaabo ay Golaha Welsh ku aqoonsadeen sharcinimada dowladda gooni u goosadka ah. Xafiiska Arimaha Dibadda iyo Barwaaqo Sooranka ayaanan wax faallo ah ka bixin casuumaada. Gobolka Wales waxaa ku nool jaaliyad Soomaali ah oo muhiim ah oo ka timid Somaliland.
Sanadkii 2007, wafdi uu hogaaminayo Madaxweyne Kaahin ayaa goobjoog ka ahaa shirkii madaxda dowladaha xubnaha ka ah Barwaaqo Sooranka ee ka dhacay magaalada Kampala ee xarunta dalka Uganda. In kasta oo ay Somaliland codsatay ka mid noqoshada Barwaaqa Sooranka iyada oo ku hoos jirta xaalad goobjooge, codsigeedii weli waa la sugayaa.
[[File:Missions in Somaliland.png|thumb|right|250px|Khariidada xafiisyada diblomaasiyadeed ee Somaliland{{legend|#ff0000|Somaliland}} <!--{{legend|#212178|States with embassy in Somaliland}}--> {{legend|#5f8dd3|Dowladdaha leh qunsuliyadda ama xafiiska wakiilka ee Somaliland}} <!--{{legend|#aaccff|Dowladdo safaarad aan deganayn ku leh Somaliland}}-->]]
24 Sebtember [[2010]], Johnnie Carson, Kaaliyaha Xoghayaha Arimaha Dibada ee Arimaha Afrika, wuxuu sheegay in Mareykanku uu wax ka badalidoono istiraatiijiyaddiisa Soomaaliya uuna raadinayo xiriir qoto dheer oo uu la yeesho dowladaha Somaliland iyo Puntland isagoo sii wadaya taageerida Dowlada KMG ee Soomaaliya. Carson wuxuu sheegay in Mareykanku u diri doono shaqaalaha gargaarka iyo diblomaasiyiinta Puntland iyo Somaliland wuxuuna si toos ah u sheegay suurtagalnimada mashaariic horumarineed oo mustaqbalka ah. Si kastaba ha noqotee, Carson wuxuu carabka ku adkeeyay in Mareykanku uusan u fidin doonin aqoonsi rasmi ah labada gobol midkoodna.
Madaxweyne Siilaanyo ee Somaliland bishii Noofambar 2010 si uu ugala hadlo sidii loo kordhin lahaa wax ka qabashada Ingiriiska ee Somaliland. Madaxweyne Siilaanyo wuxuu yidhi safarkiisii London “Waxaan la shaqeynaynay beesha caalamka beesha caalamkuna way nala shaqeyneysay, annaga oo bixinayna anaga oo naga caawinay kanala shaqeynayna barnaamijyada dimoqraadiyeynta iyo horumarka. Waxaan aad ugu faraxsanahay sida bulshada caalamku ay noola macaamileen, gaar ahaan UK, Mareykanka, quruumaha kale ee Yurub iyo deriskeena oo weli raadinaya ictiraaf Ictiraafka Somaliland ee Boqortooyada Midowday (UK) waxa kale oo taageeray Xisbiga Madaxbanaanida ee UK, oo ku soo galay kaalinta 3aad ee codadkii dadweynaha ee doorashadii guud ee 2015. Hogaamiyaha UKIP, Nigel Farage, ayaa la kulmay Cali Aadan Cawaale, Madaxa Ergada Somaliland ee UK Uk maalinta qaranimada Somaliland, 18 May, 2015, si ay u muujiyaan taageerada UKIP ee Somaliland. Nigel Farage wuxuu yidhi “Somaliland waxay 24-kii sano ee u dambeeyay u ahayd ilayska nabada, dimuqraadiyada iyo ku dhaqanka sharciga, ee Geeska Afrika 24-kii sano ee la soo dhaafay. Waxay ku beegan tahay wakhtigii UK iyo bulshada kale ee caalamku aqoonsadeen qadiyada Somaliland ee aqoonsiga. Waa waqtigii nabada la abaalmarin lahaa. In UK ay dhabarka u jeediso dalabkooda sharciga ah ee madaxbanaanida, waa khalad, waa wax aan caadi aheyn inaanan u ololeynin aqbalitaankooda Barwaaqo Sooranka. Sanadihii la soo dhaafay, waxaan taageernay aqbalida dalal ay ka mid yihiin Mozambique oo aan xidhiidh taariikhi ah la lahayn Ingiriiska, laakiin Somaliland, oo hore u ahaan jirtay maxmiyad ayaa hartay qabow. Tani waa inay isbedeshaa".
[[File:Somaliland Foreign Minister Hagi Mohamoud with Taiwan President Tsai Ing-wen.jpg|thumb|250px|Wasiirka Arimaha Dibada Somaliland Hagi Mohamoud oo uu weheliyo Madaxweynaha Taiwan Tsai Ing-wen.]]
Sannadkii [[2011]], Somaliland iyo gobolka deriska la ah [[Khatumo]] ee Puntland wuxuu mid waliba la galay heshiis is-afgarad oo la xiriira nabadgelyada Jasiiradda Seychelles. Iyadoo la raacayo qaab dhismeedka heshiis hore oo ay kala saxiixdeen Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah iyo Seychelles, qoraalka ayaa ah "in dadka la xukumay loo wareejiyo xabsiyada 'Puntland' iyo 'Somaliland'.
1dii Julay [[2020]], Somaliland iyo Taiwan waxay kala saxeexdeen heshiis lagu aasaasayo xafiisyo wakiillo ka shaqeeya si kor loogu qaado iskaashiga labada dal. Wadashaqeynta labada siyaasadood ee ku saabsan waxbarashada, amniga badaha, iyo daawada waxay bilaabatay 2009, shaqaalaha Taiwan waxay soo galeen Somaliland Febraayo 2020 si ay ugu diyaar garoobaan xafiiska wakiilka.
===Doorashooyinka Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Doorashooyinka Somaliland]]''
[[File:Elections in Somaliland.jpg|thumb|250px|Doorashooyinka Somaliland qof iyo cod]]
Burburkii dowladdii militariga ee ka talineysay Soomaaliya 1991 AD, hoggaamiyeyaashii Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed waxay qaadeen tallaabo ay ku dhawaaqeen gooni u goosadka gobolka woqooyi ee Soomaaliya, oo markaas ku jiray shan gobol oo ka tirsan Soomaaliya inteeda kale, isla sannadkaas. . Intaa wixii ka dambeeyay, Somaliland waxay ku guuleysatay inay gaarto dib u heshiisiin dhab ah oo dhex marta beelaha wada dega gobolka, waxayna ka shaqeysay fidinta amniga, kala dambeynta iyo sharciga, waxayna ku ansixisay dastuurkeedii ugu horreeyay afti laga qaaday 2001. Waxay sidoo kale abaabushay, xilliyo kala duwan, bilaash iyo doorashooyin guuleysta oo ay kujiraan doorashooyinka dowladaha hoose, sharci dejinta iyo madaxweynaha.
Waxa wadankan ka dhacay doorashooyin madax banaan oo shacabku si run ah ay u dooranayeen waxa kale oo horay uga dhacay somaliland doorashooyin doorashaddii, uguhoraysay ee kadhacady somaliland waxa ay hayd dheceen sanadii 1997 waxca ku gulaystay madaxwayne [[Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal]] doorashada labaad ee kadhacady somalilad waxa ay dhacday sanadii 2003 halka tii sadexaad oo ah in ay jabisay rikoodhkii u yaaly afrika oo ahaaa in laba doorasho oo isku xiga wax kacadani aany wadan afrikaana kadhici iyada oo lagu yaqaanay in haddii doorasho sadexaad loodhaqaaqo uu wadankasta oo afrika kuyaala dagaal sokeeye ka bilaabmi jiray. ayaa wadanka somaliland waxa uu marayaa doorashaddii sadexaad ee si habsamiya uga dhacda doorashadan ugu danbaysay waxa ay djacday sandkii aynu soodhaafanay ee 2010ka waxaana madaxwayne loo doortay mujaaahidka wayn ee axmed maxamed maxamuud [[siilaanyo]]
===Ciidanka===
::''Sidoo kale eeg: [[Ciidanka Qaranka Somaliland]]''
[[File:Women in Somaliland Army.jpg|thumb|250px|Haweenka Ciidanka Somaliland.]]
[[File:Somaliland Army 1.jpg|thumb|250px|[[Ciidanka Qaranka Somaliland]]]]
'''Ciidamada Somaliland''' (''Ciidanka Qaranka'') Somalilanad waxa ay leedahay ciidan militari oo si habaysan u tababaran kaas oo ah ilaaliyaha koobaad ee ciida somaliland. ciidamada somaliland waxa ay fadhiisimo iyo saldhigyo ku leeyihiin dhamaan wadanka. ciidamada somaliland waxa ay leeyhiin dhamaan qaybaha ciidan ee wadan yeesho. waxaa sharci ahaan loo ogolyahay dadka wixii kawayn 18 ilaa 49 ciidanka [[somaliland]] waxa lagu qiyaasaa ilaa 20.000 oo askari. Ciidamada somaliland waxay ka qaybqaatan ilaalinta ciidooda taaso oo ah arin muqaddas ah.
===Astaanta===
::''Sidoo kale eeg: [[Astaanta Qaranka Somaliland]]''
[[File:Emblem of Somaliland.svg|thumb|250px|[[Astaanta Qaranka Somaliland]]]]
Astaanta Qaranka [[Somaliland]] waxaa la abaabulay [[Oktoobar]] [[1996]]dii, ayada iyo calankaba. waxa ay kakoobantahay laba kafadood iyo miisaan isleeg, oo muujinaya cadaalda dhextaala shacabka [[somaliland]] iyo gorgor sare u haya miisaanka oo isna tusaale u ah dimuquraadiyada ay somaliland kudhaqanto waxa kale o kamida astaanta qaranka laba gacmood oo issisalaamya. waxaanay tasi tusaale u tahay sinaanta iyo cadaalada iyo dimuquraadiya dhextaala dadka reer somaliland waxa kale oo kamida calaamdaha ay kakoobantahay astaanta qaranka somaliland [[laan]] geed oo muujinaysa nabada ay haystaan shacabku waxa kale oo kamida halka danbe oo ah huruud taas oo muujinaysa dhaqan wanaaga shacabka somaliland waxa kale oo walaiba kamida bisinka oo kaga yaala halka sare oo muujinaya in shacabka somaliland ay yihiin dad islaama.
===Calanka===
::''Sidoo kale eeg: [[Calanka Somaliland]]''
[[File:Flag of Somaliland.svg|thumb|upright=0.5|left|[[Calanka Somaliland]]]]
Calanka Somaliland waxa markii uguhoraysay la isticmaalay calanka [[somaliland]] ee xilagan 14 0ktoba 1996kii waxa uu calanka [[somaliland]] ka koobanyahay sadex khad ama kald oo jiif ah waxa ugu koreeya [[cagaar]] waxa [[cadaan]] oo dhexda ah iyo [[casaan]] oo hoosta ah dehexdana waxaa kaga taala calanka xidig [[madaw]] waxa dhanka sare ee calanka ku taala [[shahaadada]] (لا إله إلا الله, محمد رسول الله) oo far cad kuqoran
Heesta calanka somaliland (samo kuwaar) ee hada waxaana loogu dhawaaqaa sidan.
{{big|Samoo ku waar samoo ku waar
Sareeye calanka sudhan biley dhulkissa
Samoo ku waariyo iyo bogaadin sugan
Hambalyo suuban kugu salaanee samoo ku waar
Hambalyo suuban kugu salaanee samoo ku waar
Geesiyaashii naftooda u sadqeeyey qaranimadad somaliland
Geesiyaashii naftooda u sadqeeyey qaranimadad somaliland
Xuskooda dhawrsan kugu salaanee samoo ku waar
Xuskooda dhawrsan kugu salaanee samoo ku waar
Guul side xambaarsan soo noqoshaddiisa
Guul side xambaarsan soo noqoshaddiisa
Kalsooniduu mutaystayee dastuurka
Distuurka ku salaan kugu salaanee
Midnimo walaalnimo gobonimoo
Midnimo walaalnimo gobonimoo
Islaamnimo kugu salaanee
Samoow saamidiyo samoo ku waar
Samoo ku waar saamo ku waar}}
===Maalinta Madaxbanaanida===
::''Sidoo kale eeg: [[Maalinta Madaxbanaanida Somaliland]]''
[[File:Women from Somaliland wearing the flag of Somaliland.jpg|thumb|upright=0.5|right|Haweenka Somaliland oo ka qayb galay dabaaldeggii maalinta madaxbanaanida oo ay la socdaan calanka Somaliland.]]
Maalinta xoriyada Somaliland waa maalinta ee maamulka Goboleedka la aqoonsan ee u dabaaldagto xoriyada ee aaminsanyihiin in ee ka heleen soomaaliya isla markaasneh ee ka go'een soomaaliya inteeda kale.Xuskii ugu danbeeyay waxee dhacday 18 may 2011.
==Dhaqaalaha==
===Lacagta===
::''Sidoo kale eeg: [[Dhaqaalaha Somaliland]] iyo [[Dekada Berbera]]''
[[File:Somaliland Beverage Industries Factory.jpg|thumb||upright=0.8|left|[[SBI]] Warshada Coca–Cola Somaliland.]]
[[File:New DP World Berbera Container Terminal Port.jpg|thumb|250px|[[Dekada Berbera]] Cusub ee DP World Berbera.]]
[[Somaliland shilling]] waa lacagta laga isticmaalo [[somaliland]] waxa lahirgaliyay daabacaada iyo isticmalka lacagtan, 18 aktobar 1994, waxa ay ka koobantahay lacagta somaliland waraaqo iyo biro kal ah sidan soo 1,5,10,20,100,500, iyo 5000
Sidan lawada socono astaanta qaranku waa shayga kaliyata ee lagu garto dawlad amaba lagu aqoonsado qaran keena, [[somaliland]] waxuu leeyahay astaan iyo lacag u gaar ah taa oo uu kaga duwan yahay bulshada caalamka iyo Gobolka geeska afrikaba, hadaba tan iyo waxii ka adan beeyay sanadkii 1991 somaliland waxay lahayd lacag u gaar ah taasi oo aan gabi hanba wada gaadhin gobolada somaliland oo dhan , iyadoo inta badan ku kooban hargaysa oo ah caasimada somaliland.
halka aan lagaba aqoon gobola da kale dalka sida gobolada Bariga ee ay ka mid ka yihiin gobolka togdheer,sanaag iyo sool ,waxaana laga isticmalaa badiba lacago qalaad oo kala duwan ku wasi oo iskugu jira lacagta itopiyanka iyo lacagtii faqashta ee soomaliyadii hore, dhinacakale waxad arkaysaa markaad tagto magaloyinka aan kor ku soo xusay iyo qaar kaleba inaad markaad dhex marayso goobaha lacagaha lagu sarifo anad arkayninba wax lacag shilinka somalialand ah mana jiraan lacago somaliland ah oo ay indha haagu qabanayaan,
dhinacakale´shilinka somaliland hadad is tidhaah do suqa wax kaga so iibso ama ba wax kaga soo cun hotelada laga cunteeyo lagama yaabo inaad wax lagaga iibiyo, waxa yaduna nasiib daraa in qaar kamid ah lacagta shilinka somaliland ah guud ahan ba wadanka gudihiisa lagama qaato xataa casimada inana waxba lagaga iibin ibin mayo lacagtaas oo inta badan musha har loo ´siyo ciidamada qaranka marka ay isku dayaan inay ku soo adeegtana aan lagaqadan lacagtaas aan kor ku soo xusayna waxa kamid ah 5ta´shilin 10´ka shilin iyo 20´ka shilin lacagtasi la diidayaana waa lacagtii qaranka hadaba, waxa nasiib Daraa inay somaliland ku faanto inay hormar ka gaadhay dhinacyo badan sida dimuqraadiyada ´ dhaqaalaha´ Tignolajiyada iyo waxbarashada, hadana hormar ay gaadho iska dhaafo ay lacagteedii ayaa weli saaran Geedka Madhaafto
=== Sahaminta shidaalka ===
[[File:Oil and Gas exploration activities in Somaliland.jpg|thumb|left|Hawlaha sahaminta shidaalka iyo gaaska ee [[Oodwayne]], gobolka Togdheer.]]
Bishii Ogosto 2012, dawladda Somaliland waxay siisay [[Genel Energy]] ruqsad ay shidaal uga baadhi karto dhulkeeda. Natiijooyinka baadhitaanka sagxadda oo la dhammaystiray horraantii 2015 waxay xaqiijiyeen suurtagalnimada waxqabad ee ka jirta SL-10B iyo baloogga SL-13 iyo baloogga Oodweyne oo lagu qiyaasay keyd shidaal oo midkiiba gaarayo 1 bilyan oo foosto. <ref>{{cite web | title = Somaliland | url = http: //www.genelenergy.com/operations/exploration-assets/somaliland/ | access-date = 3 August 2017 | Archive-date = 4 August 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170804013531/http://www.genelenergy.com/operations/exploration-assets/somaliland/ | url-status = dead | ciwaan = Nuqul Archive | archive-date = 4 August 2017 | dead-url = yes }}</ref> Shirkadda Genel Energy ayaa qarka u saaran inay si fiican u qoddo sahaminta SL-10B iyo SL-13 xannibaadda Buur-Dhaab oo 20 kiiloomitir waqooyi-galbeed ka xigta [[Caynabo]] dhammaadka 2018. <ref> {{cite web | title = Ruqsadaha Ciyaaraha ee Mesozoic Rift Play SL10B / 13 & Odewayne | url = http: // www. genelenergy.com/media/1977/genel-energy-onshore-somaliland-opportunity-summary_digital.pdf|publisher=Genel Energy | marin-u-helid = 3 Agoosto 2017 | taariikhda-taariikhda = 4 Janaayo 2017 | archive-url = https: / /web.archive.org/web/20170104062357/http://www.genelenergy.c om / media / 1977 / genel-energy-onshore-somaliland-fursad-summary_digital.pdf | url-status = dead}} </ref>
===Warbaahinta===
Somaliland waxa ay leedahay warbaahin madaxbanaan oo aanay cidi kormerin haba yaraatee war baahintaasi waxa ay isugu jirataaa warbaahinta la akhriyo tan ladaawdo iyo tan la dhagaysto. kuwa ugu waawayn ama ugu caansana waxa kamida, wargayska [[jamhuuriya]]
wargayska [[haatuf]], tv ga [[horm kabel tv|horm kabel tv iyo shabakadda wararka caalamiga ah ee xoriyonews.com]] waxa jira warbaahin kale oo aad iyo aad u fara badan oo wadanka ka jira ciidamada qarnka ee somaliland waxa ay u kalabaxaan sida aan horeba usoo sheegnay qaybaha ciidan ee uu wadan yeesho
* [[Berbera oil]]
* [[SomCable]]
* [[Dahabshiil]]
* [[Golistelecom]]
* [[Petrosoma]]
Dawlada Ethiopia ayaa la filaayaa inay bisha tobnaad aad aqoonsato somaliland sida lagu baahiayay boga internetka ee ay dawaldu maamusho.
'''Isgaadhsiinta Somaliland''' Shirkadaha Isgaadhsiinta Somaliland
Shirkadaha Isgaadhsiinta [[Somaliland]] oo si rasmiya ugu Dhawaaqay inay Isu- Fureen Adeegyadoodii Taleefoonada iyo Madaxweyne Ku-xigeenka oo ka qayb galay Xafladii lagu Daah-furay.
Munaasibada lagu Daahfurayay Isku-xidhka Shirkadaha Isgaadhsiinta [[Somaliland]] ayaa lagu qabtay Hoteelka [[Maansoor]] ee Magaalada [[Hargeysa]].
Xafladan oo lagaga dhawaaqay isku-xidhka shan Shirkadood oo ka mid ah Shirkadaha Isgaadhsiinta Somaliland oo kala ah [[Somtel]], [[Nation Link]], [[Telcom]], [[Soltelco]], [[African Online]]., waxa ka qayb galay Madaxweyne ku-xigeenka Somaliland C/raxmaan Saylici, Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiinta Axmed Xaashi Oday, Wasiirka Diinta iyo awqaafta Sh. Khaliil C/laahi, Maareeyaha Hawlaha shaqada ee Shirkadda Somtel Cali Saalax Cabdi, Mahdi Daahir Jaamac oo ah Maareeye ku-xigeenka Shirkadda Nation-link, Madax Shirkada Telcom Aadan C/laahi, Mareeyaha Shirkada Soltelco Mukhtaar Osman iyo Marti sharaf kale.
Madaxweyne ku-xigeenka Somaliland C/raxmaan C/lahi Ismaaciil oo Munaasibadaasi ka hadlay ayaa soo dhaweeyay isku xidhka shirkadahan isgaadhsiinta oo wax badan ka tari doona dhibaatooyinkii Bulshada ka haysatay dhinaca Isgaadhsiinta, gaar ahaan wada hadal la’aanta dadka isticmaalada adeegyada kala duwan ee Shirkadaha Isgaadhsiinta.
Waxaanu yidhi “Runtii waxa maanta Farxad ii ah inaan ka soo qayb galo, isku xidhkii shirkadaha Isgaadhsiinta oo runtii baahi weyn loo qabay inaynu ku wada xidhiidhno, iyadoo laga maarmayo sadexdii Telefoon iyo afartii Telefoion ee markii hore la sitay, arintan oo runtii ka mid ahayd balanqaadyadii Xisbiga Kulmiye ee in adeegyada Bulshada la mideeyo”.
Mr. Saylici isagoo hadalkiisa sii wata waxa uu sheegay “Maanta waxaan ku faraxsanahay in talaabada koowaad ee la qaaday inteedii badnaydna Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiintu halkan ka sheegay , shirkadaha laftoodiina ay ka marag kaceen, muhiimada aynu u soconaana waxay tahay inaynu shacbigeena u wada adeegno oo aynu ka saarno qoqobkii ku kala jiray ama kala xidhnaantii ku kala jirtay ,maadaama oo suuqeenu yahay suuq mid xor ah, waxaan qabaa inaanu dawladu mar walba ka madhnayn shirkadaha isgaadhsiinta oo waxa loo sameeyaa Cashuur dhaaf”.
Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiinta Somaliland Axmed Xaashi Oday oo Munaasibadaasi ka hadlay ayaa sheegay sheegay in Wasaarada Boosaha iyo isgaadhsiintu si isku mid ah u maamuli doonto iska Xidhka Shirdahan adeegyadooda Xidhiidhka laysku furay, isagoo hoosta ka xarriiqay inay si caadalad iyo sinaan ah ay u ilaalin doonaan dhamaan shirkadahan xuquuqdooda Ganacsi iyo sirta Adeegyadooda.
Guddoomiyaha Guddidii ka soo shaqaysay isku xidhka shirkadahan Isgaadhsiinta ee mideeyay Adeegyadooda Isgaadhsiinta Mr: Jaamac X. Maxamed Cigaal ayaa isna munaasibadaasi ka sheegay qaabka ay dadku ugu wada Xidhiidhayaan shanta shirkadood ee laysku xidhay, waxaanu halkaasi ku soo.
==Bulshada==
===Maalmaha la Xuso===
*1- [[26]] [[Juun]] oo ah maalinta ay ka qadatay xornimada gumaysigii [[Ingiriis]]ka.
*2- [[18. May maalinta xoriyada somaliland]] oo ku beegan 18.May.1991 kii maalintii shirweynihi shacabka reer somaliland gua'an sadiin guuni isotaga jumhuriyada somaliland ee ka dhacay Magaalada Burco.
*3- Labada Ciidood ee Islaamka
*4- Maalmaha Caalamiga ah sida maalinta shaqaalaha, [[AIDS|Aydhiska]], iwm.
===Luqadaha===
'''Luqadaha Somaliland''' Somaliland waxa lagaga hadlaa luqada somaliga oo boqolkiiba boqol ay kuhadalaan dadka kudhaqan somaliland waliba lahjada afsoomaaliga ugu nadiifsan amaba ugu dhaw marka laeego luqada somaliga ee qadiimka ah dadka kudhaqan somaliland lahjada afsomaliga ee ay kuhadlaan waxa ay shabahdaa ta wararka lagusiidaayo amaba saxaafada loo adeegsado. waxa kale oo somaliland lagaga hadlaa [[Carabi]]ga iyo [[Ingiriis]]iga oo ah laba luqadood oo iyana wadanka si rasmi ah looga isticmaalo, qodobka lixaad ee wadanka uyaala waxa kuqoran in somaliga carabiga iyo ingriisugu ay yihiin sadaxda luqadood ee wadanka sirasmi ah looga isticmaali karo
==Waxbarashada==
::''Sidoo kale fiiri [[:Category:Jaamacadaha Somaliland|Jaamacadaha Somaliland]]''
* [[Jaamacada Hargaysa]]
* [[Jaamacadda Camuud]]
* jaamacada admas
* [[Jaamacad Burco]]
* [[Jaamcada Golis]]
* [[Jaamacada Timocade]]
* [[New Generation University Hargeisa, Somaliland|Jaamacada New Generation]]
* [[Jaamacadda Culuunta badda iyo Kaluumaysiga (BERBERA MARITIME AND FISHERIES ACADEMY)]]
==Warbixin Kale==
===Goobaha Dalxiiska===
Dalka Somaliland wuxu leeyahay deegaan ballaadhan oo dhul badhka uu ku fadhiyo lagu qiyaaso 136200KM2 iyo bad leh xeeb dhererkoodu dhanyahay 850Km2 laga bilaabo Lawyacaddo dhinaca galbeed illaa Ceelaayo dhinaca bari. Somaliland waa qaran ka nasiib badan qoomiyado badan oo caalamka ah marka laga eego cimillada iyo hawada meel dhexadka ah xilli kasta, dhulka fidsan iyo deegaanka kala nooc nooca ah.
Goobaha aad loo dalxiiso ee Somaliland waxa ka mid ah daljirka dahsoon ee Hargeysa ku yaalla, dhammaan magaalooyinka qadiimiga ah ee dalka sida Berbera, xaruntii daraawiishta talex, Zeilac, Bullaxaar, Maydh & Xiis, Laas-qoray, jasiiradaha Sacaadadiin iyo ceebood, buurta Daallo, buurta Gacan-libaax (Waxa waliba lagu sameeyay dhisme iyo dayactir buurta dusheeda( buurta Saw, Laasgeel (Goob aasaar qadiimi ah oo sannad dhawaa khubaro faransiis ahi ka heleen degmada hore loo odhan jiray Dacar-budhuq, haddana loogu magac daray Laasgeel) ɖɦaɦaʀ ɖɦʊʟҡɨɨ զʊʀʊxɖa ɖaʀɨstɨɨ զʊʀxօօռaʏɖ ɖɦaɦaʀ ċʀɛɛռʟaռɖ iyo goobo kale oo aan xusi doonno.
Waxannu ugu bushaaranaynaa soo booqdayaasha bartan inaanu boggan idiin ku soo gudbin doonno xogo iyo macluumaad faahfaahsan oo la xidhiidha dhammaan goobaha taariikhiga ah ee la dalxiiso Somaliland, xaqiiqooyin ku xeeran iyo is bedello ku yimi goobo ka mid ah.
Guud ahaan, gobolkasta Somaliland waxa ka jira goobo caana ah, taariikhi ah ama lagu tilmaami karo fursadaha iyo/ama khayraadka qaaliga ah ee dalku leeyahay dhinaca dalxiiska iyo taariikhda.
Laasgeel waa goob leh godod hoose oo leh xaradh iyo astaamo qadiimiga ah oo lagu qiyaasay inay noqon karayaan aasaarta taariikhiga ah ee ugu da’da weyn geeska ama qaarada Afrikaba guud ahaan marka loo eego sawirrada farshaxanka iyo astaamaha muujinaya quruumo qarniyaal badan ka hor dhulka ku noolaa. Aasaartan qadiimiga ah waxa goobtan ku ogaaday khubaro faransiis sannadkii 2002, illaa immikana waxay ka midtahay goobaha taariikhiga ah ee aad loo dalxiiso, isla markana ay Wasaaradda Dalxiiska iyo Dawladda xaqiijiyaan nabadgelyada iyo ilaalinta aasaartan iyadoo si taxadir leh loogu oggolaado dalxiisayaashaa gaarka ah.Goobta Laasgeel waxa 6km woqooyi looga weecdaa tuulada Dhubato ee Degmada Laasgeel ee hore loo odhan jiray Dacar-budhug, immikana loogu magac daray Laasgeel oo 55KM bari ka xigta Hargeysa, kuna taalla wadada halbawlaha ah ee Hargeisa-Berbera.
===Ciyaaraha===
Ciyaaraha Somaliland Tartanka ciyaaraha [[somaliland]] oo ah mid sanadkiiba mar laqabto ayaa sanadkan ahaa mid xiiso leh,waxa sanadkan kamid ahaa ciyaaraha lagusoo bandhigay sida ciyaaraha orodada [[Kubada cagta]] [[Kubada Kolayga]] iyo waliba qaarkale oo badan.waxa sanadkan ciyaaraha 2011 ciyaaraha somaliland lagu qabtay magaalo madaxda gobolka [[Togdheer]] ee magaalda [[Burco]] gaar ahaan garoonka ciyaaraha ee caanka ah ee looyaqaano [[Alamsay]].
* [[Awdal]]
* [[Hawd]]
* [[Gabiley]]
* [[Togdheer]]
* [[Saaxil]]
* [[Maroodi Jeex]]
* [[sool]]
* [[sanaag]]
Kahor intii aan lasoo gaadhin ciyaaraha kama danbaysta ah waxa lasoomaray isreebreeb ay ka qaybqaateen dhamaan gobalada [[Somaliland]] waxaana iskusoo hadhay sideedan Gobol oo soo bandhigay ciyaaro aad iyo aad u xiiso lahaa waxaa ay ahyd markii ugu horaysay ee ciyaaraha somaliland sitoosa caalamkka looga daawado waxa siidaynta ciyaarta hawada dadaka usoo marinayaay warbaahinta qaranka iyo tan madaxa banaan waxaana laga daawanayay daafaha caalmaka.
==Muuqaalo==
<gallery>
File:Berbera Port2.jpg|
File:Almadow Overview.JPG|Buurta [[Cal Madow]]
</gallery>
==Sido kale fiiri==
* [[Genel Energy]]
* [[Oodwayne Beeraha Salidka]]
* [[IGAD]]
* [[Somalia]]
* [[Dhaqalaha Somalia]]
* [[Diinta Soomaalida]]
== Xigasho ==
* [http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200304/cmhansrd/vo040204/halltext/40204h03.htm United Kingdom parliamentary debate on recognition of Somaliland]
* [http://www.awdalnews.com/ Awdadl News]
* [http://www.horyaal.net/index.asp Radio Horyaal] {{Wayback|url=http://www.horyaal.net/index.asp |date=20121102031350 }}
* [http://www.halganews.com/ Halgan news] {{Wayback|url=http://www.halganews.com/ |date=20101029081920 }}
* [http://www.caynabanews.com/ Hadhwanaag New] {{Wayback|url=http://www.caynabanews.com/ |date=20140327103426 }}
* [http://www.qarannews.com/pn/ Qaran News] {{Wayback|url=http://www.qarannews.com/pn/ |date=20061004150422 }}
* [http://dillapress.com Dilla Press] {{Wayback|url=http://dillapress.com/ |date=20201024054735 }}
* [http://www.jamhuuriya.info/index.php Jamhuuriya Newspaper] {{Wayback|url=http://www.jamhuuriya.info/index.php |date=20110419200647 }}
* [http://www.abaarsotech.org/ Abaarso Tech University]
*[https://somaliland.com/ Somaliland News]
*[https://ToosNews.com ToosNews] {{Wayback|url=https://toosnews.com/ |date=20220201065019 }}
==Tixraac==
{{reflist|2}}
{{Maqaalo Somaliland |state=expanded}}
{{Dalalka Afrika |state=expanded}}
[[Category:Somaliland|*]]
4n92yb96hyvu2rm5yu2p4wo5rm47i81
303409
303407
2026-07-29T08:49:05Z
Isma4l
41797
Wuxuu dib u noqay badaladii uu sameeyay [[Special:Contributions/Feerobuuran|Feerobuuran]] ([[User talk:Feerobuuran|wadahadal]]) kuna celiyay badalkii ka danbeeyay oo sameeyay [[User:Isma4l|Isma4l]]
302832
wikitext
text/x-wiki
{{Qoraal dheer}}
{{Infobox country
|latd=9
|latm=33
|latNS=N
|longd=44
|longm=03
|longEW=E
|leader_name2 = [[Maxamed Cali Aw Cabdi]]
|leader_name3 = [[Yaasiin Maxamed xiir faratoon]]
|conventional_long_name = Jamhuuriyadda Soomaaliland</br>جَمْهورِيَدْدَ سومالِلَنْدْ
|native_name = {{smaller|{{native name|en|Republic of Somaliland}}<ref>Name used in [http://www.somalilandlaw.com/Somaliland_Constitution/body_somaliland_constitution.htm#Heading The Constitution of the Republic of Somaliland] and in [http://www.somalilandlaw.com/Faafinta_Rasmiga_JSL_S1_Cad_1aad_2012.pdf Somaliland Official Gazette]</ref><br />{{native name|ar|{{lower|0.1em|<big>جمهورية صوماليلاند</big>}}|italic=no}}</big><br />{{smaller|''{{transl|ar|Jumhūrīyat Arḍ aṣ-Ṣūmāl}}''}}}}<br/><ref>Susan M. Hassig, Zawiah Abdul Latif, ''Somalia'', (Marshall Cavendish: 2007), p.10.</ref>
|image_flag = Flag of Somaliland.svg
|image_coat = Emblem of Somaliland.svg
|common_name = Somaliland
|symbol_type = National emblem
|national_motto = <br />{{native phrase|ar|{{lower|0.1em|[[Shahaadah|<big>لا إله إلا الله محمد رسول الله</big>]]}}|italics=off|nolink=on}}<br />''Lā ilāhā illā-llāhu; muhammadun rasūlu-llāhi''<br />{{small|"[[Shahadah|Ilaah ma jiro Alle mooye; Muxammed waa rasuulka Alle]]"}}
|national_anthem = <br />{{lang|so|''[[Samo ku waar]]''}}<br />{{small|''Long life with peace''}}<br /><center> {{center|[[File:Samo ku waar - Anthem of Somaliland (Instrumental).ogg]]}}
|image_map = Somaliland (orthographic projection).svg
|capital = [[Hargeysa]]
|largest_city = [[Hargeysa]]
|Portka = [[Berbera]]
|official_languages = [[Af Soomaali]]
|demonym = Somalilander
|government_type = Madaxweynenimo leh [[Dastuurka Somaliland|Dastuur Jamhuuriya]]
|leader_title1 = [[Madaxweyne]]
|leader_name1 = {{nowrap|[[Abdirahman Mohamed Abdulahi Cirro]]}}
|leader_title2 = [[madaxwayne kuxigeen]]
|leader_title3 = Gudoomiyaha Golaha Wakiilada
|legislature = Baarlamaanka Somaliland
|upper_house = [[Golaha Guurtida]] Somaliland|Golaha Guurtida
|lower_house = [[Golaha Wakiilada]] Somaliland|Golaha Wakiilada
|established_event1 = Ku dhawaaqdey
|sovereignty_type = Dowlada
|sovereignty_note = iyo Awooda
|established_event2 = Aqoonsiga
|established_date1 = May 18, 1991
|established_date2 = Dal aan la aqoonsanayn<ref>{{Cite web |ciwaan=Issue 270, 28 March 2016 |url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2006/270/3.shtml |access-date=26 July 2016 |archive-date=21 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321062435/http://www.somalilandtimes.net/sl/2006/270/3.shtml |dead-url=yes }}</ref>
|area_km2 = 137600
|area_sq_mi = 53100<ref>[http://somalilandgov.com/somaliland-geography/ Somaliland Geography, 28 March 2016]</ref>
|percent_water =
|population_estimate = 6,200,000<ref>REPORTER, I. (2012, September 18). As Somalia Struggles, Can Neighboring Somaliland Become East Africa's Next Big Commercial Hub? Retrieved December 26, 2015, from http://www.ibtimes.com/somalia-struggles-can-neighboring-somaliland-become-east-africas-next-big-commercial-1407582">[http://www.ibtimes.com/somalia-struggles-can-neighboring-somaliland-become-east-africas-next-big-commercial-1407582 As Somalia Struggles, Can Neighboring Somaliland Become East Africa's Next Big Commercial Hub?, International Business Times, 2013]</ref>
|population_census =
|population_estimate_year = 2024
|population_estimate_rank =
|population_census_year =
|population_density_km2 = 25
|population_density_rank =
|population_density_sq_mi = 66
|GDP_PPP = $3.782 Billion<ref>World Bank. ''[http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2015/01/29/new-world-bank-gdp-and-poerty-estimates-for-somaliland New World Bank GDP and Poverty Estimates for Somaliland]{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' January 29, 2015. Accessed February 14, 2015.</ref>
|GDP_PPP_year = 2022
|GDP = 3.2 Billion Dollars
|GDP_PPP_per_capita = $852
|GDP_PPP_per_capita_rank =
|HDI =
|HDI_year =
|HDI_rank =
|currency = [[Somaliland shilling]]
|currency_code = SSH
|time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
|utc_offset = +3
|utc_offset_DST = +3
|time_zone_DST = not observed
|date_format = d/m/yy (AD|Anno Domini)
|drives_on = right
|calling_code = [[+252]] {{small|(Somalia)}}
|iso3166code =
|cctld =
|footnote_a = Qiimeynta aheyn sida Somaliland waa [aqoonsi diblomaasiyadeed [|<nowiki> Somaliland State]].</nowiki>
|footnote_b =Jamhuuriyadda Somaliland
|area_magnitude = 1 E11
|HDI_category =
}}
'''Soomaaliland''' ([[Af Ingiriis]]: ''Somaliland''; [[Af Carabi]]: صوماليلاند , {{lang|ar|أرض الصومال|rtl=yes}} ''{{transl|ar|Arḍ aṣ-Ṣūmāl}}''), si rasmi ah '''Soomaaliland''' ([[Af Ingiriis]]: ''Somaliland'', [[Af Carabi]]: صوماليلاند wuxuu xad la leedahay [[Jabuuti]], [[Itoobiya]] iyo maamulka [[Waqooyi Bari|Puntland]] [[Soomaaliya]]. Somaliland waa dhulkii [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|Maxmiyada Ingiriis ee Somaliland ]] ee [[Ingiriis]] ku maamuli jiray . Waxay xornimadda ka qaatay Ingiriiska [[Juun]] [[26]] [[1960]]. 1 July 1960 kii waxay la midowday koonfurta Soomaaliya oo [[Talyaani|Talyaanigu]] guumeysan jiray.[[Magaalo|magaalada]] caasimada u ahi waa [[Hargaysa]]. [[Cabdiraxmaan Axmed Cali Tuur]] oo ahaan jirey Gudoomiyihii Ururkii Dhaqdhaqaaqa Wadaniga Soomaaliyeed [[SNM]], ayaa noqday madaxweynahii ugu horeeyay ee Somaliland. Waxaa ku xigey [[Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal]] noqdey Madaxweynihii Labaad ee Somaliland, waxaana ka danbeeyay [[Daahir Rayaale Kaahin]]. Kahina waxa ku xigay [[Axmed Maxamed Maxamuud (Siilaanyo)]]. Waxa ku xigay [[Muuse Biixi Cabdi]]. Waxa imika ah Madaxweynaha JSL Mudane Abdirahman Mohamed Abdulahi cirro Somaliland waxaa ka jira saddex xisbi siyaasadeed oo kala ah [[Kulmiye]], [[Wadani]] iyo KAAH.
==Taariikhda==
::''Sidoo kale eeg: [[Taariikhda Somaliland]]''
Somaliland waa magac aad cusub marka la eego taariikhda uu maamulkan leeyahay somaliland waxaa horay loogu magacaabi jiray dhulkii uduga iyo cadarka iyo bukhuurka ama uduga waa sida ay u yaqaaneen masaaridii horee. halka giriigii hore ay u yaqaaneen dhulkii berbera waa halka uu kasoo jeedo magaca [[berbera]] xiligii muslimka amaba qarniyadii uu muslimku soo gaadhay somaliland waxa looyaqaanay dhulkii [[saylac]] ugu danbayntii xiligan aan joogno waxa lagu magacaabaa Somaliland.
===Wakhtiyadii Hore===
::''Sidoo kale eeg: [[Laas Geel]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Dhambalin]] iyo [[Dhaymoole]]''
Taariikhdii bilawga ahayd ee casri jaahiligii Somaliland waxay ku taal geeska Afrika, dhinaca Waqooyi galbeed waxa ka xigay deris la tahay dalka Jamhuuriyada Jabouti, galbeedna waxaa ka xiga Ethiopia, barina waxaa ka xiga somalia. Tirada dadka Somalilad waxaa lagu qiyaasaa 6,2 malyan. Baaxadda dhulka ay ku fadhido Somaliland waa 139,000 km½ Somaliland waxaa dhinaca waqooyiga ka xiga [[badda cas]] oo ku fadhida xeeb dhererkodu yahay 908 km½. Somaliland oo leh taariikh aad u balaadhan dadkuna aanu wada aqoon. Waxay kamid tahay meelihii ugu horeeyay ee ay ka hana qaaday ilbaxnimada adduunku. Dadka taariikhda ku xeel-dheeri waxay sheegeen in farraaciintii hore asalkoodu Somali kasoo jeedaan. Deganaana jireen dhulka xeebaha badda cas, taasoo markii danbana ay xidhiidh qoto dheer la lahaayeen Somaliland. Waxaana xaddaaradda Somaliland ku simantahay ilaa 7000 sanadood ciise hortii.
===Wakhtigii Diinta Islaamka===
::''Sidoo kale eeg: [[Saldanadi Ifat]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Saldanadii Cadal]]''
[[File:YagbeaSionBattlingAdaSultan.JPG|thumb|250px|Suldaanka reer Adal (midig) iyo ciidankiisa oo la dagaallamaya King Yagbea-Sion iyo raggiisa. Laga soo bilaabo Le livre des Merveilles, qarnigii 15aad.]]
[[File:Zayla.jpg|thumb|250px|Burburka [[Saldanadii Cadal]] ee Saylac, Awdal.]]
Markii diintu soo degtay qarnigii 7aad, geeska Afrika waxay noqotay meel aad u muhiima markii uu muslimay boqorkii Xabashida ee Nataashi. Waxaana xeebaha Somaliland ahaayeen meel istiraaji ah oo asxaabtii usoo xijrootay. Qarnigii 13naad waxaa culimadii carbeed ee dalka timid kadhiseen saldanad la odhan jiray Bebad oo ay xukumi jirtay boqortooyadii Walaashma. Waana markii koowaad inta taariikhda lagu hayo qabaa'ilkii Somalidu yeeshaan maamul dhexe.
Somaliland waxaa ay kamid tahay bariga Afrika marka laga yimaado [[Itoobiya]] dalkii ugu horreyey ee ay ka hanaqaaday maamul dawladeed, inkastoo aan runta laga sheegin taariikhda dhab ah ee Somaliland haddana waxaan muran ku jirin in Somaliland qarnigii 15naad ay lahayd dawlad dunida laga ictiraafsanyahay gaar ahaana markii uu hoggaanka qabtay Immam Ahmed Qasali (Guray). Maamulkaas oo markii danbe la magac baxday dawladii Awdal. Xukumina jirtay inta u dhaxaysa xeebaha badda cas ilaa Herer.
===Saldanadihii hore ee casriga ahaa===
::''Sidoo kale eeg: [[Saldanada Isaaq|Saldanadii Isaaq]] iyo [[Dhulka Biritishka ee Somaliland]]''
[[File:Sultan Nur Map.png|thumb|250px|Khariidadda Jarmalka qarnigii 19-aad oo muujinaya [[Nuur Axmed Amaan|Suldaan Nuur]] Degaanka badhtamaha Somaliland]]
[[File:Flag of British Somaliland (1952–1960).svg|250px|thumb|Calankii [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|British Somaliland]].]]
Horraantii xilligii casriga ahaa, dowladihii kala dambeeyay ee Saldanadii Adal iyo Ajuran Sultanate waxay bilaabeen inay ka hanaqaadaan Soomaaliya. Kuwaas waxaa ka mid ahaa Isaaqa Saldanada iyo Habr Yunis Sultanate.
Hawl-galkii ugu horreeyay ee dhexmara Soomaalida gobolka iyo Ingriiska wuxuu ahaa 1827 "Maqaallo Saaxiibtinimo iyo Ganacsi oo u dhexeeya Qabiilka Habar Awal iyo England. Tan waxaa xigay heshiis Ingiriis ah oo lala galay Badhasaabkii Saylac 1840. Ka dib hawlgal ayaa la bilaabay inta u dhaxaysa Ingiriiskii iyo odayaashii Habar Garxajis iyo Habar Toljaala ee reeraha Isaaqa 1855, sanad ka dib ayaa la soo gabagabeeyey "Qodobadii Nabadda iyo Saaxiibtinimada" ee u dhexeeyey Shirkadda Habar Awal iyo East India Company. kuna dhammaaday heshiisyadii rasmiga ahaa ee Ingiriisku la saxeexday wixii hadda ka dambeeya qabiilooyinkii 'British Somaliland', oo dhacay intii u dhexeysay 1884 iyo 1886 (heshiisyada waxaa lala saxeexday Habar Awal, Gadabursi, Habar Toljaala, Habar Garxajis, Esa, iyo beelaha Warsangali), kan waxay gogol xaar u ahayd Ingriisku inuu ka sameeyo maxmiyad goboleed loogu magac daray British Somaliland, Ingriiskuna wuxuu gaashaan u ahaa maxakamadda Cadan waxayna u maamushay sidii qayb ka mid ah Bri tish India ilaa 1898. British Somaliland ka dibna waxaa maamulayay Xafiiska Arimaha Dibada ilaa 1905, ka dibna Xafiiska Gumeysiga
===Maxmiyaddii British Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Ololaha Somaliland]] iyo [[Ololaha Somaliland (1920)]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Duulaankii Talyaanigu ku qaaday British Somaliland]]''
[[File:Corriere Della Sera - 17 agosto 1940 - Offensiva in Africa - titolo.JPG|thumb|250px|Wargeyska Corriere della Sera ee ka soo baxa dalka [[Talyaaniga]] oo ka hadlaya bilowgii weerarkii British Somaliland.]]
[[File:The National Archives UK - CO 1069-8-37.jpg|thumb|250px|right|Duqeyn diyaaradeed oo lagu garaacay qalcado Dowladii [[Darawiish|Deraviish]] ah [[Taleex]]..]]
[[File:Independence Day State of Somaliland.png|thumb|upright=0.8|right|Heshiisyada iyo isweydaarsiga Waraaqaha ee u dhexeeya Dawladda Boqortooyada Ingiriiska iyo Dawladda Somaliland oo ku lammaan Xoriyadda Somaliland.]]
[[File:The Somaliland Protectorate Constitutional Conference, London.png|thumb|250px|Shirweynihii dastuurka maxmiyadda [[British Somaliland]], London, May 1960 kaas oo lagu go’aamiyey in 26 Juun ay noqoto maalinta Xorriyadda, sidaasna lagu saxeexay 12 May 1960. Waftiga Somaliland ka socday :-
1.Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal,2.Axmed Xaaji Ducaale, 3.Cali Garaad Jaamac iyo
4.Xaaji Ibraahim Nuur.Laga soo bilaabo Xafiiska Gumeysiga: Ian Macleod, D. B. Hall, H. C. F. Wilks (Xoghaye).]]
Ololaha Somaliland, oo sidoo kale loogu magac daray Dagaalkii Dervish, wuxuu ahaa safarado milateri oo isdaba joog ah oo ka dhacay intii u dhaxeysay 1900 ilaa 1920 dhulka Khatumo ama dooxada Nugaal, oo ay iskaga hor yimaadeen Boqortooyadii Diiriye Guure iyo Amiirkiisa ee ahaa Sayid Mohammed Abdullah Hassan (oo ururkooda lagu naanaysi jiray "Dervishes" ) ka dhan ah Ingiriiska. Ingiriiska waxaa ka caawiyey weeraradoodii Xabashi iyo Talyaani. Intii lagu jiray Dagaalkii Koowaad ee Adduunka ([[1914]]–[[1918]]), Xasan wuxuu sidoo kale gargaar ka helay Ottomans, Jarmal iyo, in muddo ah, oo uu ka helay Imbaraadoor Iyasu V-kii Itoobiya. Colaadda ayaa dhammaatay markii Ingriiska uu si milatari u duqeeyey magaalo-madaxda Dervish-ka ee Taleex bishii Febraayo 1920-kii.
Safarkii Shanaad ee ololihii Somaliland ee [[1920]]-kii wuxuu ahaa safarkii ugu dambeeyay ee Ingiriisku kaga soo horjeedo xoogaggii Dervish-ka ee Maxammed Cabdillaahi Xasan (oo had iyo goor Ingiriisku ugu yeedho "Mad Mullah" sharaf dhac), hoggaamiyaha diinta ee Ciid-Nugaal. In kasta oo dagaalkii ugu badnaa dhacay bishii Jannaayo ee sannadka, haddana ciidammada Ingiriisku waxay bilaabeen u diyaar garowga weerarkan horraantii Noofambar [[1919]]. Ciidammada Ingiriisku waxay ka koobnaayeen xubno ka tirsan Royal Air Force iyo Somaliland Camel Corps. Dagaal seddex usbuuc ah kadib, Dervishes-kii Xasan waa la jabiyay, taasoo keentay wax ku ool ah iska caabintii 20-ka sano ahayd.
Qabsashadii Talyaanigu ee British Somaliland waxay ahayd olole milatari oo ka dhacay Bariga Afrika, kaas oo dhacay bishii Ogos 1940kii kaas oo dhex maray xoogaggii Talyaaniga iyo kuwii dhawr waddan oo Ingiriis iyo Barwaaqo-sooran ah. Socdaalkii Talyaanigu wuxuu qayb ka ahaa Ololihii Bariga Afrika.
===Dawladii Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Dawladii Somaliland (1960)]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Maalinta Madaxbanaanida Somaliland 1960]]''
[[File:Somaliland_Flying_for_the_first_time_The_White_and_Blue_Somali_Flag_at_the_Independence_Celebrations_on_26_June_1960.jpg|thumb|250px|Somaliland oo markii ugu horeysay: Calanka Soomaaliya la taagay ee aha Caddaan iyo Buluugga ah ee Dabaal - degyadii [[Maalinta Madaxbanaanida (Maamulka Somaliland)|Xorriyadda]] ee 26-kii Juun 1960 Ra'iisul-wasaaraha [[Maamulkii Somaliland (1960)|Dawlad-goboleedka Somaliland]] iyo [[Madaxwaynaha Somaliland|madaxweynihii labaad ee Somaliland]] [[Maxamed Cigaal|Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal ayaa]] salaamay calanka.]]
Bishii Meey 1960kii, dawladda Ingiriisku waxay sheegtay inay diyaar u tahay inay madax-bannaani siiso maxmiyaddii xilligaa ee British Somaliland, iyada oo ujeedkeedu ahaa in dhulku la midoobo maamulkii Talyaanigu xukumi jiray ee Somaliland ee hoos-tagi jiray Maamulkii Talyaaniga (Talyaanigii hore ee Somaliland) . Golaha Sharci Dejinta ee British Somaliland wuxuu qaraar ka soo saaray bishii Abriil 1960 oo ay ku codsanayeen madaxbannaanida iyo la midowga dhulka la aaminay ee Somaliland, kaas oo qorshuhu ahaa in ay madax-bannaanideeda hesho 1-dii Julaay ee sanadkaas. Golayaasha sharci dejinta ee labada deegaan ayaa isku raacay soo jeedintan ka dib shir wadajir ah oo ay ku yeesheen magaalada Muqdisho. 26-kii Juun 1960, Maxmiyaddii hore ee British Somaliland waxay muddo kooban qaadatay madax-bannaanida iyada oo ah Dawladdii Somaliland, iyada oo Territori-ka Somaliland la raacay shan maalmood ka dib. Intii lagu jiray muddadii koobnayd ee ay la soo noqotay madax-bannaanida, Qaranka Somaliland wuxuu ka kasbaday ictiraaf shan iyo soddon iyo shan dal oo madax-bannaan. Maalintii ku xigtay, 27kii Juun 1960kii, Golaha Sharci Dejinta ee dhowaan la qabtay waxay ansixiyeen sharci si rasmi ah ugu oggolaanaya midowga Qaranka Somaliland iyo Gobollada Amaanada ee Somaliland 1dii Luulyo 1960
===Xoriyadii 1960 iyo wixii kadanbeeyay===
::''Sidoo kale eeg: [[Jamhuuriyadda Soomaaliyeed]] iyo [[Soomaaliweyn]]''
Dawlada Ethiopia ayaa waxay qorshaynaysaa sidii ay u aqoon san lahayd somalailand. Bishii febraayo 1960kii ayaa wafdi uu hoggaaminaayo Alle ha u naxariistee [[Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal]] u anbaxaxeen dalka Ingiriiska, waxaana heshiis ay la soo galeen dawladdii ingiriiska in Somaliland xornimo buuxda lasiiyo. 26 Juun 1960kii bay markii maxmiyadii ingriiska ee Somaliland "British Somaliland protectorate" xornimadeeda ka qaateen dawladii Ingiriiska,sida aan la socono intii ka horraysay 01 Luulyo 1960kii Somaliland waxay ahayd dawlad gooniya (independent state). waxayna noqdeen dawlad madax bannaan oo la aqoonsan yahay ilaa 01 Luulyo 1960kii. Isla maalintaas Waxay ku beegnayd maalintii Koonfurta Soomaaliya (Italian somaliland) in ay ka baxaan nidaamka (Trusteeship) (Nidaamka Wakiilnimada Caalamiga ah) "Koonfurta Soomaaliya: Waxay ahayd Trust Territory oo Talyaanigu maamulayay (1950–60) iyadoo hoos imanaysa Qaramada Midoobay" Luulyo 1960: Soomaaliya (Koonfur) waxay ka baxday Trusteeship oo ay noqotay dal madaxbannaan.
Isla maalintaas 1 Luulyo 1960 kii ayuu dhacay midowgii labada dal ee Somaliland iyo Somalia inkastoo midawgaas mad madaw badani ku jiro. Dad badanina waxay aaminsanyihiin in midowgaasi ahayn mid sharciya. Waxaana Aragtidiisi sii xoogaysatay markii qorayaal ajaanib ahi sameeyeen daraasado arinta cadaynaya.
Sida "Professor Mario G. Losano (Mario Giovanni Losano)"
Bishii Luulyo1961kii waxaa dadka reer Somaliland gaashaanka ku dhufteen oo cod aqliyad ah ku diideen distoorkii qeexayey ee lagu sharciyeynaayey israaca labada dal ee Somaliya iyo Somaliland. Laakiin nasiib darro dawladdii markaas jirtay oo reer Koonfureedka ahayd waxay diideen inay aqoonsadaan maxsuulkii doorashadaas sababtoo maslaxad baan ugu jirin arrintan. Bishii december 1961 waxaa madaxdii ciidamada qalabka sida ee Somaliya isku dayeen inay dhigaan inqilaabkii dhicisoobay. Inqilaabkaasna waxay doonayeen inay kula soo noqdaan madaxbannaanidii luntay. 1967kii waxaa dalka ka noqday raysal wasaare Mohamed X.Ibrahim Cigaal. Halka uu madaxweynaha ka noqday Cabdirashid Cali sharmake. 15 Oktober 1969kii waxaa magaalada laascaanood lagu dilay madaxweynihii Jamhuuriyadda Somalida ee Cabdirashid Cali Sharmaake.
=== 1961 kacdoon ka reer Somaliland ===
::''Sidoo kale eeg: [[1961 kacdoon ka dhacay Soomaaliya]]''
Kacdoonkii 1961 ee Soomaaliya wuxuu ahaa kacdoon aan guuleysan oo isku day afgambi ah oo ka dhacay waqooyiga Soomaaliya imikana ah Somaliland kaasoo dhacay bishii Diseembar [[1961]].
=== Inqilaabkii 21 oktober iyo wixii kasoobaxay ===
Waxaana midnimadii 60kii guul darro ku dhamaatay markii 21 Oktober [[1969]]kii uu dalka ka dhacay inqilaab aan dhiig ku daadan ee ay dhigeen ciimada qalabka sidaa, waxaana talada la wareegay ciidamada oo uu hoggaaminaayo mujrimkii Gen. Mohamed Siyaad Barre. 10 januari 1970kii waxaa kelidii taliyihii Siyaad Barre sameeyey maxkamadii badbaada oo xukumi jirtay xukunka dilka si looga takhaluso dadka aan taageersanayn madaxweynaha.
21 Oktober 1970kii wuxuu Siyaad Barre ku dhawaaqay in Somaliya qaadatay nidaamka hantiwadaaga cilmiga ku dhisan. Taasoo rabay inuu ugu bedelo inqilaabkii hab ku salaysan dhaqaaq siyaasadeed oo ku salaysan aydhiyooliyadda hantiwadaaga. Waxaana loo ololeeyey wixii loogu magacdaray kacaankii hantiwadaaga Somaliyeed. Xagaagii 1972kii waxaa la sameeyey ciimadii guulwadayaasha oo ujeedadoodu ahayd inay cabudhiyaan oo xabsiga u taxaabaan dadka shacbiga ee lagu tuxmo inay kacaan diid yihiin. July 1972kii waxaa la dilay labadii Jenaraal ee Salaad Gabayle, iyo Mohamed aynaanshe oo ka tirsanaa saraakiishii inqilaabka dhigay. Salaad gabayle wuxuu ahaa madaxweyne ku xigeen. Waxaa lagu xukumay dil ka dib markii lagu eedeeyey inay maleegayeen shirqool ay xukunka kaga tuurayaan Siyaad Barre.
Oktober 1972kii waxaa lagu dhaqaaqay in la qoro [[Af-soomaliga]] oo uu noqdo luqadda rasmiga ah ee dalka.
1972kii-1975kii waxaa la qaaday ololihii barashada qorista Somaliga oo markii danbana isu rogay olalihii horumarinta reer miyiga ee la rabay in dadku waxna qoraan waxna akhriyaan. 1975kii waxaa la sameeyey 15 gobol oo cusub oo lagu bedelayeey 8 gobol ee hore u jiray. Waxaana ay ka koobnaayeen 78 degmo. Somaliland oo ka koobnayd 3 gobol looma samayn gobolo iyo degmooyin cusub toona. 1975kii Siyaad Barre wuxuu shaqadii ka eryey 50 saraakiil sare iyo madax ah oo badankooda ka soo jeeda Somaliland, waxaana uu ku bedelay dadka uu ku tuhmaayey inay taageersanyihiin kacaanka oo u badnaa caa'iladiisa ah.
M.s.bare wuxuu ku dhawaaqay inay raga iyo dumarku siman yihiin culimadii iyo dhalinyaradii kasoo horjeedsatayna laayay dhamaantood. 1977kii maamulkii siyaad Barre wuxuu weerar ku qaaday dalka Itoobiya, waxaana markii hore uu ku guulaystay dagaalkaas. Laakiin waxaa dagaalku dhamaaday markii ciidamo Ruush iyo Kuubaan ahi usoo gurmadeenItoobiya ee ay si toosa dagaalka usoo galeen. Waxaana ciidamadii Somaliya dibuga soo noqatay dhammaan dhulkii horuu qabsadeen.
===Xasuuqii Isaaq ama Xasuuqii Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Xasuuqi Isaaq]]''
::''Sidoo kale eeg: [[SNM]]''
[[File:Exhumed skeletal remains of victims of the Isaaq genocide.jpg|thumb|250px|Haraaga la soo saaray ee dhibanayaashii xasuuqii Isaaq ee laga helay xabaal wadareed ku yaal magaalada Berbera, Somaliland.]]
[[File:4z2.jpg|thumb|250px|Ilaa 90% magaalada Hargeysa (magaalada labaad ee ugu weyn Jamhuuriyadda Soomaaliya) waxaa burburiyey dawladda Soomaaliya.]]
Awooddii akhlaaqeed ee dowladdii Barre si tartiib tartiib ah ayay u lumisay, iyadoo Soomaali badan ay ku hungoobeen nolosha xukunka militariga. Bartamihii 1980-meeyadii, dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo uu taageerayay maamulkii shuuciga ahaa ee Derg ee Itoobiya ayaa ka billowday waddanka oo dhan. Barre wuxuu kujawaabey isagoo amrey in talaabooyin ciqaab ah laga qaado kuwa uu u arko inay gudaha ka taageerayaan jabhadaha, gaar ahaan gobolada waqooyi. Qabqabashada waxaa ka mid ahaa in la duqeeyo magaalooyin, xarunta maamulka waqooyi-galbeed ee Hargeysa, oo ahayd xaruntii Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SNM), oo ka mid ahayd aagagga la bartilmaameedsaday 1988. Duqeyntan waxaa hoggaaminayey Jeneraal Maxamed Saciid Xersi Morgan, wiilka uu sodogga u yahay Barre.
Wixii ka dhacay Soomaaliya [[1988]] malaha waa ka sii foolxun. Markii Hargeysa la duqeeyay ayaa dadkii deganaa lagu khasbay inay qaxaan. Askarta ayaa markaas miinooyin ku aasay guryihii laga tagay. Markii uu dagaalku dhammaaday ayay qaxootigii dib u laabteen, balse waxaa lagu naafeeyay ama lagu dilay qaraxyo qarsoon.<ref>[https://www.jw.org/en/library/magazines/g20000508/Land-Mines-Weighing-the-Cost/ Land Mines—Weighing the Cost]</ref>
Sida laga soo xigtay Abou Jeng iyo aqoonyahanno kale, xukunkii taliskii Barre waxaa lagu calaamadeeyay cadaadis arxan darro ah oo lala beegsaday qabiilka Isaaq. Max’ed Xaaji Ingiriis iyo Chris Mullin waxay caddeeyeen in qabqabashadii maamulkii Barre ee ka dhanka ahaa Dhaqdhaqaaqii Qaranka Soomaaliyeed ee fadhigiisu ahaa Hargeysa lala beegsaday beelweynta Isaaq oo ay ka tirsan yihiin inta badan xubnihii SNM. Waxay ku tilmaamayaan isku haynta inay tahay xasuuqii Isaaq ama xasuuqii Hargeysa. Baaritaan ay sameysay Qaramada Midoobay ayaa lagu soo gabagabeeyay in dambiga xasuuqa uu ahaa "mid ay maleegtay, qorsheysay oo ay ka fulisay Dowlada Soomaaliya dadka Isaaqa". Tirada dadka rayidka ah ee ku waxyeeloobay waxaa lagu qiyaasaa inta udhaxeysa 50,000–100,000 sida laga soo xigtay ilo wareedyo kala duwan, halka wararka qaarna ay ku qiyaasayaan wadarta dhimashada dadka rayidka ah inay kor u dhaafeyso 200,000 oo rayid Isaaq ah. Dhimashooyinkaas, taliskii Barre wuxuu duqeeyey oo burburiyey magaalooyinka labaad iyo saddexaad ee ugu weyn Soomaaliya, Hargeysa iyo Burco siday u kala horreeyaan. Tani waxay u barakicisay dad lagu qiyaasey 400,000 oo dadka deegaanka ah oo u qaxay Hartasheikh ee dalka Itoobiya; shaqsiyaad kale oo gaaraya 400,000 ayaa iyaguna gudaha ku barakacay. Dagaalkii ka soo horjeedka ee taliskii Barre ee ka dhanka ahaa SNM wuxuu bartilmaameedsaday saldhigii rayidka ee kooxda mucaaradka, isaga oo isu beddelay xasuuq xasuuq ka dhan ah beesha Isaaq. Tani waxay horseeday fowdo iyo ololeyaal dagaal oo ay gaystaan maleeshiyooyin kala jabay, ka dibna awooddii heer degmo la wareeray. Cadaadiskii maamulkii Barre kuma koobnayn Isaaqa oo keliya, maxaa yeelay wuxuu bartilmaameedsanayay qabaa’illada kale sida Hawiye. Taliskii Barre wuxuu burburay Janaayo [[1991]]. Intaa kadib, markii xaalada siyaasadeed ee Somaliland xasiloonayd, dadkii barakacay waxay ku noqdeen guryahoodii, maleeshiyooyinkii waa laga daad gureeyay ama waxaa lagu daray ciidanka, tobanaan kun oo guri iyo meherado ahna dib ayaa looga soo dhisay burburka.
===Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya===
[[File:Ruined tank in Hargeisa, Somaliland.jpg|thumb|250px|Taangi M47 Patton oo ku burburay Somaliland.]]
::''Sidoo kale eeg: [[Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya]]''
In kasta oo SNM markii la aasaasay ay lahayd dastuur midow, haddana waxay ugu dambayntii bilawday inay raadiso madax-bannaanida, iyada oo doonaysa inay ka go'do Soomaaliya inteeda kale. Intii uu hoggaaminayey Cabdiraxmaan Axmed Cali Tuur, maamulka maxalliga ah wuxuu ku dhawaaqay gobollada waqooyi-galbeed ee Soomaaliya madax-bannaanida shirkii ka dhacay magaalada Burco intii u dhaxeysay 27-kii Abriil 1991-kii illaa 15-kii May 1991.
===Ku dhawaaqidii Maxadbanaanida===
::''Sidoo kale eeg: [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland]]''
::''Sidoo kale eeg: [[Saxeexida Baaqa Madaxbanaanida Somaliland]]''
[[File:Signatures-Somaliland-independece-.png|thumb|250px|5 May go'aankii shirkii weynaa ee Burco. Shirkii labaad ee qaran ee 18 May, Golaha Dhexe ee SNM oo taageero ka helaya kulan ay yeesheen odayaal matalayay beelaha waaweyn ee Gobollada Waqooyi, ayaa lagaga dhawaaqay dib ula soo noqoshada Jamhuuriyadda Somaliland dhulkii Maxmiyaddii hore ee Ingiriiska ee Somaliland isla markaana la sameeyay. dowlad loogu magac daray ismaamul gobaleedka.]]
27 Jannayo 1991 ayaa ciidamadii SNM gacanta ku dhigeen dhamaan dalkii hore loo odhan jiray Somaliland. Dabadeedna madaxdii SNM waxay ka shaqeeyeen inay heshiiyeen oo beelihii walaalaha ee ay iska horkeentay dawladii hore ee Siyaad Barre. 18 Mey 1991 shirbeeleedkii ka dhacay magaalada Burco ayaa lagu go'aansaday lagagana dhawaaqay gooni isu taagga qaranimada Somaliland.
===Afti u qaadista dastuurka Somaliland 2001===
::''Sidoo kale eeg: [[2001 Afti u qaadista dastuurka Somaliland]]''
[[File:Somaliland Constitution Presidential Decree.jpg|thumb|250px|Digreeto madaxweyne oo uu ku ansaxinayo dastuurka Somaliland [[Maxamed Cigaal|Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal]].]]
Bishii Ogast 2000, Dawladdii Madaxweyne Cigaal waxay kumanaan nuqul oo ka mid ah dastuurka la soo jeediyey u qaybiyey guud ahaan Somaliland si dadku u tixgeliyaan oo dib u eegis ugu sameeyaan. Hal qodob oo xasaasi ah oo ka mid ah 130ka qodob ee dastuurka u gaarka ah ayaa ansixin doona madax-bannaanida iskeed ugu dhawaaqday madaxbannaanida ee Somaliland iyo kala-goynta kama dambaysta ah ee Soomaaliya, taasoo soo celinaysa madax-bannaanida qaran markii ugu horreysay tan iyo 1960. Dabayaaqadii bishii Maarso 2001, Madaxweyne Cigaal wuxuu cayimay maalinta aftida loo qaadayo Dastuurka May 31, 2001.
Afti dastuurka ayaa laga qaaday Somaliland 31 May 2001. Aftida ayaa loo qaaday dastuurka qabyada ah ee xaqiijinaya madaxbanaanida Somaliland ee Soomaaliya. 99.9% ee codbixiyaasha xaqa u leh ayaa kaqaybqaatay aftida waxaana 97.1% kamid ah ay ucodeeyeen dastuurka.
==Juquraafiga==
Somaliland waxay dhacdaa Geeska Afrika, taasi oo udhexaysa dhigaha 08°00' – 11°30' waqooyiga dhulbadhaha iyo loolasha 42°30' – 49°00' ee bariga [[Greenwich]]. Waxa dhinaca galbeed ka xiga wadanka [[Jabuuti]], dhinaca koonfureed wadanka [[Itoobiya]], iyo dhinaca bari oo ka xigto maamul-goboleedka [[Khaatumo]]. Somaliland waxay leedahay xeeb-badeed dhererkeedu le'eg yahay {{convert|740|km|mi|0}};viyo dhul baaxadeedu le'eg yahay {{convert|176120|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|title=Somalia|accessdate=31 May 2009|date=14 May 2009|work=[[World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=1 Bisha Todobaad 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701194614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|dead-url=yes}}</ref>
Somaliland waxa ay dhul ahaan fidsantahay 137000 km laba jibbaaran dhulaka ay ka koobantahya jamhuuriyadani waxa uu u badanyahay dhul deegaana am waaba lawada daganyahay waxa uuleeyahay buuro iyo meelo banaan ah haddii lysidhaahdo taariikhda uu wadankani lereyahay iyo taariihda uu shacabkani leeyahayba ka sheekeeya waxay noqonaysaa mid aad u dheer.
<gallery mode="packed" caption="Muuqaalka juquraafiga Somaliland">
File:Lamadayawaterfalls6.jpg|upright|thumb|[[Lamadaya]] waa biyo-dhacyo ku yaal buurta [[Cal Madow]].
File:Somalia (Somaliland)(168).jpg|upright|thumb|Baadiyaha Somaliland.
File:Almadow Overview.JPG|upright|thumb|Muuqaalka Buuraha [[Cal Madow]] Buuraha, oo hoy u ah noocyo fara badan oo fara badan.
File:Ceebaad island, Zeila Archipelago, Somaliland.jpg|[[Ceebaad|Jasiirada Ceebaad]], [[Jasiirada Sacadaddin]].
</gallery>
===Gobolada===
::''Sidoo kale eeg [[Gobolada Somaliland]]''
Sanadkan 2020, Somaliland waxa ay ka kooban tahay 6 gobol, kuwaasi oo ugu weyn tahay gobolka [[sanaag]]. Gobolada somaliland intii u dhaxaysa 22 maarso ilaa 22 may, 2008, waxa uu madaxwaynihii horore ee [[Somaliland]] magacaabay gobolo cusub oo lagu daray goboladii hore ee lixda ahaa taas oo kadhigatay gobolada somaliland 13 gobol, gobolda cusub ee kuwii hore lagu daray waxa ay yihiin sidan.
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 align=center style="border:1px solid grey; border-collapse:collapse"
|-
! bgcolor=lightgrey | #
! bgcolor=lightgrey | Gobol
! bgcolor=lightgrey | Magaalo Madax
| bgcolor=white rowspan="14" | [[image: Somaliland regions.svg|380 px]]
|-
| 1
| [[Awdal]]
| [[Boorama]]
|-
| 2
| [[Maroodi Jeex]]
| [[Hargeysa]]
|-
| 3
| [[Saaxil]]
| [[Berbera]]
|-
| 4
| [[Togdheer]]
| [[Burco]]
|-
| 5
| [[Sool]]
| [[Laascaanood]]
|-
| 6
| [[Sanaag]]
| [[Ceerigaabo]]
|-
|}
===Magaalooyinka Waawayn===
::''Sidoo kale fiiri: [[Magaalooyinka Somaliland]]''
<gallery>
File:Borama2.jpg|[[Borama]]
File: Hargeisa capital of Somaliland.jpg |[[Hargeysa]]
File: Berbera, Somaliland.jpg|[[Berbera]]
File: Laascaanood 2.jpg |[[Laascaanood]]
</gallery>
===Cimiladda===
Somaliland waxay dhacdaa waqooyiga [[Dhulbadhe|dhulbadaha]]. Waa deegaan qalalan ([[Lamadegaan la mood]]), isku celceliska heerkulku yahay {{convert|25|to|35|C}} taasi oo hesha roob dhan {{convert|446|mm}} sanadkii.<ref>{{cite web|url=https://journeysbydesign.com/destinations/somaliland/when-to-go|title=SOMALILAND CLIMATE : when to visit|website=Jouneys by Design|language=en|access-date=12 March 2020}}</ref> Deegaanada Somaliland waxaa loo qeybiyaa sadex nooc oo kala ah: (1). [[Guban]]: dhul lamadegaan qalalan (2) [[Oogo]]: xooggag sare (3) [[Hawd]]: dhul daaqsiimeed.<ref>{{cite web|title=Somaliland in Figures|url=http://slministryofplanning.org/images/Statistics/SomalilandInfigures2015.pdf|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2020-06-20|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816233801/http://slministryofplanning.org/images/Statistics/SomalilandInfigures2015.pdf|dead-url=yes}}</ref>
{{Weather box
|location = [[Hargeysa]]
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C = 31.1
|Feb record high C = 31.7
|Mar record high C = 32.8
|Apr record high C = 32.8
|May record high C = 35.0
|Jun record high C = 33.9
|Jul record high C = 33.9
|Aug record high C = 33.3
|Sep record high C = 32.8
|Oct record high C = 31.7
|Nov record high C = 30.6
|Dec record high C = 28.9
|year record high C = 35.0
|Jan high C = 24.2
|Feb high C = 26.6
|Mar high C = 28.7
|Apr high C = 29.2
|May high C = 30.5
|Jun high C = 31.0
|Jul high C = 29.2
|Aug high C = 29.2
|Sep high C = 30.5
|Oct high C = 28.2
|Nov high C = 26.0
|Dec high C = 23.7
|year high C = 28.1
|Jan mean C = 17.7
|Feb mean C = 18.7
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 23.0
|May mean C = 24.1
|Jun mean C = 24.3
|Jul mean C = 23.6
|Aug mean C = 23.6
|Sep mean C = 23.6
|Oct mean C = 24.1
|Nov mean C = 18.7
|Dec mean C = 18.0
|year mean C = 21.7
|Jan low C = 11.6
|Feb low C = 12.6
|Mar low C = 15.0
|Apr low C = 16.6
|May low C = 17.7
|Jun low C = 17.7
|Jul low C = 17.1
|Aug low C = 17.1
|Sep low C = 17.1
|Oct low C = 15.0
|Nov low C = 13.1
|Dec low C = 12.1
|year low C = 15.2
|Jan record low C = 2.8
|Feb record low C = 2.8
|Mar record low C = 3.9
|Apr record low C = 9.4
|May record low C = 11.7
|Jun record low C = 11.7
|Jul record low C = 10.5
|Aug record low C = 11.1
|Sep record low C = 11.1
|Oct record low C = 7.2
|Nov record low C = 4.4
|Dec record low C = 4.4
|year record low C = 2.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 2
|Feb precipitation mm = 2
|Mar precipitation mm = 36
|Apr precipitation mm = 53
|May precipitation mm = 49
|Jun precipitation mm = 61
|Jul precipitation mm = 38
|Aug precipitation mm = 81
|Sep precipitation mm = 61
|Oct precipitation mm = 20
|Nov precipitation mm = 8
|Dec precipitation mm = 1
|year precipitation mm = 412
|unit precipitation days = 0.1 mm
|Jan precipitation days = 1
|Feb precipitation days = 1
|Mar precipitation days = 3
|Apr precipitation days = 6
|May precipitation days = 7
|Jun precipitation days = 9
|Jul precipitation days = 8
|Aug precipitation days = 10
|Sep precipitation days = 11
|Oct precipitation days = 4
|Nov precipitation days = 1
|Dec precipitation days = 0
|year precipitation days = 61
|Jan humidity = 65
|Feb humidity = 65
|Mar humidity = 58
|Apr humidity = 57
|May humidity = 56
|Jun humidity = 55
|Jul humidity = 53
|Aug humidity = 53
|Sep humidity = 55
|Oct humidity = 56
|Nov humidity = 61
|Dec humidity = 64
|year humidity =
|Jan percentsun = 80
|Feb percentsun = 73
|Mar percentsun = 80
|Apr percentsun = 73
|May percentsun = 64
|Jun percentsun = 73
|Jul percentsun = 64
|Aug percentsun = 64
|Sep percentsun = 73
|Oct percentsun = 80
|Nov percentsun = 80
|Dec percentsun = 80
|year percentsun = 74
|source 1 = Food and Agriculture Organization: Somalia Water and Land Management (temperatures, humidity and percent sunshine)<ref>
{{cite web
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161104142616/http://www.faoswalim.org/resources/site_files/W-01%20Climate%20of%20Somalia_0.pdf
| archivedate = 4 November 2016
| url = http://www.faoswalim.org/resources/site_files/W-01%20Climate%20of%20Somalia_0.pdf
| title = Climate of Somalia
| publisher = Food and Agriculture Organization
| pages = 69–73
| accessdate = 4 November 2016
| url-status =
| df = dmy-all
}}</ref><ref>{{cite web
|url = http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|title = Long term mean monthly sunshine fraction in Somalia
|publisher = Food and Agriculture Organization
|accessdate = 4 November 2016
|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005063105/http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|archive-date = 5 October 2016
|url-status =
|df = dmy-all
}}</ref>
|source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref>
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_631700_kt.pdf
| title = Klimatafel von Hargeisa / Somalia
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 4 November 2016}}</ref>
}}
{{Weather box|location = [[Borama]]
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 24.6
|Feb high C = 25.4
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 27.8
|May high C = 29.3
|Jun high C = 30.0
|Jul high C = 28.8
|Aug high C = 28.8
|Sep high C = 29.0
|Oct high C = 27.4
|Nov high C = 25.8
|Dec high C = 24.4
|Jan low C = 9.7
|Feb low C = 11.7
|Mar low C = 13.8
|Apr low C = 15.7
|May low C = 17.0
|Jun low C = 18.3
|Jul low C = 17.8
|Aug low C = 17.6
|Sep low C = 17.3
|Oct low C = 13.7
|Nov low C = 11.3
|Dec low C = 10.4
|Jan rain mm = 6
|Feb rain mm = 21
|Mar rain mm = 36
|Apr rain mm = 86
|May rain mm = 61
|Jun rain mm = 32
|Jul rain mm = 78
|Aug rain mm = 112
|Sep rain mm = 86
|Oct rain mm = 18
|Nov rain mm = 10
|Dec rain mm = 2
|source 1 = ''Climate-Data.org''<ref>{{cite web|url=http://www.faoswalim.org/ftp/Land_Reports/Cleared/L-12%20Land%20Resources%20of%20Somalia.pdf |title=Land Resources Assessment of Somalia |date=June 2009 |publisher=[[Somalia Water and Land Information Management Project]] |page=10 |accessdate=1 October 2013 |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005010751/http://www.faoswalim.org/ftp/Land_Reports/Cleared/L-12%20Land%20Resources%20of%20Somalia.pdf |archivedate=5 October 2013 }}</ref>
}}
{{Weather box|location = [[Berbera]]
| metric first = Y
| single line = Y
| Jan record high C = 35.3
| Feb record high C = 35.0
| Mar record high C = 35.0
| Apr record high C = 42.2
| May record high C = 47.3
| Jun record high C = 49.1
| Jul record high C = 47.7
| Aug record high C = 46.7
| Sep record high C = 46.0
| Oct record high C = 41.7
| Nov record high C = 36.7
| Dec record high C = 36.1
| year record high C = 49.1
| Jan high C = 27.9
| Feb high C = 29.2
| Mar high C = 30.7
| Apr high C = 31.0
| May high C = 35.7
| Jun high C = 42.8
| Jul high C = 42.9
| Aug high C = 41.9
| Sep high C = 39.7
| Oct high C = 33.1
| Nov high C = 30.0
| Dec high C = 28.6
| year high C = 34.5
| Jan mean C = 25.0
| Feb mean C = 25.0
| Mar mean C = 26.1
| Apr mean C = 28.3
| May mean C = 31.1
| Jun mean C = 33.5
| Jul mean C = 36.1
| Aug mean C = 35.6
| Sep mean C = 33.3
| Oct mean C = 28.8
| Nov mean C = 26.7
| Dec mean C = 26.7
| year mean C = 30.0
| Jan low C = 21.3
| Feb low C = 21.6
| Mar low C = 23.3
| Apr low C = 25.2
| May low C = 27.7
| Jun low C = 31.0
| Jul low C = 31.8
| Aug low C = 31.1
| Sep low C = 29.3
| Oct low C = 24.0
| Nov low C = 22.2
| Dec low C = 21.6
| year low C = 25.8
| Jan record low C = 14.4
| Feb record low C = 15.6
| Mar record low C = 16.7
| Apr record low C = 18.9
| May record low C = 20.6
| Jun record low C = 22.2
| Jul record low C = 20.6
| Aug record low C = 20.0
| Sep record low C = 17.8
| Oct record low C = 16.7
| Nov record low C = 16.1
| Dec record low C = 15.0
| year record low C = 14.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 8
| Feb precipitation mm = 2
| Mar precipitation mm = 5
| Apr precipitation mm = 12
| May precipitation mm = 8
| Jun precipitation mm = 1
| Jul precipitation mm = 1
| Aug precipitation mm = 2
| Sep precipitation mm = 1
| Oct precipitation mm = 2
| Nov precipitation mm = 5
| Dec precipitation mm = 5
| year precipitation mm = 52
| unit precipitation days = 1.0 mm
| Jan precipitation days = 0.6
| Feb precipitation days = 0.6
| Mar precipitation days = 0.5
| Apr precipitation days = 0.7
| May precipitation days = 0.8
| Jun precipitation days = 0.1
| Jul precipitation days = 0.3
| Aug precipitation days = 0.5
| Sep precipitation days = 0.4
| Oct precipitation days = 0.2
| Nov precipitation days = 0.3
| Dec precipitation days = 0.4
| year precipitation days = 5.2
| Jan humidity = 78
| Feb humidity = 79
| Mar humidity = 79
| Apr humidity = 81
| May humidity = 73
| Jun humidity = 49
| Jul humidity = 44
| Aug humidity = 45
| Sep humidity = 51
| Oct humidity = 72
| Nov humidity = 74
| Dec humidity = 76
| year humidity = 67
| Jan percentsun = 80
| Feb percentsun = 80
| Mar percentsun = 80
| Apr percentsun = 83
| May percentsun = 83
| Jun percentsun = 87
| Jul percentsun = 80
| Aug percentsun = 87
| Sep percentsun = 87
| Oct percentsun = 87
| Nov percentsun = 87
| Dec percentsun = 80
| year percentsun =
| source 1 = Arab Meteorology Book (average temperatures, humidity and precipitation),<ref>{{cite web
| url = http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf
| title = Appendix I: Meteorological Data
| publisher = Springer
| accessdate = 22 October 2016
| ciwaan = Nuqul Archive
| archive-date = 4 March 2016
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304072830/http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf
| dead-url = yes
}}</ref> Deutscher Wetterdienst<ref>
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_631600_kt.pdf
| title = Klimatafel von Berbera / Somalia
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 22 October 2016}}</ref>
| source 2 = Food and Agriculture Organization: Somalia Water and Land Management (percent sunshine)<ref>{{cite web
|url = http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|title = Long term mean monthly sunshine fraction in Somalia
|publisher = Food and Agriculture Organization
|accessdate = 4 November 2011
|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005063105/http://sddr.faoswalim.org/downloads/Long%20Term%20Mean_Monthly__sunshine%20fraction.xls
|archive-date = 5 October 2016
|url-status =
|df = dmy-all
}}</ref>
}}
{{Weather box
| location = [[Burco]]
| single line = Yes
| metric first = Yes
| Jan high F = 79.7
| Feb high F = 82.4
| Mar high F = 85.5
| Apr high F = 87.3
| May high F = 88.3
| Jun high F = 88
| Jul high F = 84.9
| Aug high F = 86.7
| Sep high F = 88.9
| Oct high F = 85.6
| Nov high F = 81.7
| Dec high F = 79.7
| year high F = 84.9
| Jan low F = 54.9
| Feb low F = 56.8
| Mar low F = 60.1
| Apr low F = 63.1
| May low F = 65.1
| Jun low F = 66.9
| Jul low F = 66.9
| Aug low F = 67.1
| Sep low F = 66.9
| Oct low F = 61.2
| Nov low F = 57.7
| Dec low F = 55
| year low F = 61.8
| Jan precipitation mm = 2
| Feb precipitation mm = 0
| Mar precipitation mm = 6
| Apr precipitation mm = 50
| May precipitation mm = 59
| Jun precipitation mm = 14
| Jul precipitation mm = 13
| Aug precipitation mm = 13
| Sep precipitation mm = 30
| Oct precipitation mm = 26
| Nov precipitation mm = 9
| Dec precipitation mm = 0
| year precipitation mm = 222
| source 1 = Weatherbase<ref>{{cite web
| url = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=631750&refer=wikipedia
| title = Weatherbase: Historical Weather for Burao, Somalia
| publisher = Weatherbase
| year = 2011
| accessdate = 24 November 2011
| ciwaan = Nuqul Archive
| archive-date = 7 Bisha Sideedaad 2020
| archive-url = https://web.archive.org/web/20200807094958/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=631750&refer=wikipedia
| dead-url = yes
}}</ref>
| source 2 = Climate Data.ORG<ref>
{{cite web
| url = http://en.climate-data.org/location/907/ |title =Climate: Burao, Somalia
| publisher = Climate-Data.org
| year = 2013
| accessdate = 28 December 2013
}}</ref>
}}
{{Weather box|location = [[Ceerigaabo]]
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 30.5
|Feb record high C = 33.5
|Mar record high C = 32.0
|Apr record high C = 33.5
|May record high C = 31.5
|Jun record high C = 30.5
|Jul record high C = 30.5
|Aug record high C = 30.0
|Sep record high C = 30.0
|Oct record high C = 29.5
|Nov record high C = 29.5
|Dec record high C = 28.0
|year record high C = 33.5
|Jan high C = 24.5
|Feb high C = 25.5
|Mar high C = 25.5
|Apr high C = 26.5
|May high C = 26.5
|Jun high C = 26.0
|Jul high C = 26.0
|Aug high C = 26.0
|Sep high C = 25.5
|Oct high C = 25.0
|Nov high C = 24.0
|Dec high C = 23.5
|year high C = 25.5
|Jan mean C = 15.0
|Feb mean C = 16.0
|Mar mean C = 17.0
|Apr mean C = 18.0
|May mean C = 19.0
|Jun mean C = 19.5
|Jul mean C = 19.5
|Aug mean C = 19.5
|Sep mean C = 18.5
|Oct mean C = 16.5
|Nov mean C = 15.5
|Dec mean C = 14.5
|year mean C = 17.5
|Jan low C = 5.5
|Feb low C = 7.0
|Mar low C = 8.5
|Apr low C = 10.0
|May low C = 11.5
|Jun low C = 13.0
|Jul low C = 13.5
|Aug low C = 13.5
|Sep low C = 11.5
|Oct low C = 8.5
|Nov low C = 7.0
|Dec low C = 5.5
|year low C = 9.5
|Jan record low C = -3.5
|Feb record low C = 0.5
|Mar record low C = 0.5
|Apr record low C = 2.0
|May record low C = 1.5
|Jun record low C = 4.0
|Jul record low C = 5.0
|Aug record low C = 4.5
|Sep record low C = 3.0
|Oct record low C = 0.0
|Nov record low C = -3.0
|Dec record low C = -3.5
|year record low C = -3.5
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 18
|Feb precipitation mm = 13
|Mar precipitation mm = 33
|Apr precipitation mm = 38
|May precipitation mm = 81
|Jun precipitation mm = 64
|Jul precipitation mm = 10
|Aug precipitation mm = 41
|Sep precipitation mm = 114
|Oct precipitation mm = 8
|Nov precipitation mm = 13
|Dec precipitation mm = 2
|year precipitation mm = 435
|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 1
|Feb precipitation days = 3
|Mar precipitation days = 6
|Apr precipitation days = 5
|May precipitation days = 8
|Jun precipitation days = 9
|Jul precipitation days = 1
|Aug precipitation days = 5
|Sep precipitation days = 15
|Oct precipitation days = 1
|Nov precipitation days = 2
|Dec precipitation days = 0
|year precipitation days = 56
|time day = 14:00
|Jan humidity = 34
|Feb humidity = 35
|Mar humidity = 42
|Apr humidity = 56
|May humidity = 51
|Jun humidity = 48
|Jul humidity = 43
|Aug humidity = 49
|Sep humidity = 55
|Oct humidity = 43
|Nov humidity = 34
|Dec humidity = 37
|year humidity = 44
|source 1 = Deutscher Wetterdienst<ref>
{{cite web
| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_631800_kt.pdf
| title = Klimatafel von Erigavo / Somalia
| work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
| publisher = Deutscher Wetterdienst
| language = German
| accessdate = 4 November 2016}}</ref>
|date = July 2012}}
==Dowlada iyo Siyaasada==
===Madaxweyneyaasha===
{| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;"
|-
| style="text-align:left;"| [[File: Muse Bihi official portrait 2017 (cropped).jpg|130px]]
| style="text-align:left;"| [[File:Vice President of Somaliland Abdirahman SayliciSaylici.jpg|160px]]
|-
| style="text-align:center;"|[[Muuse Biixi]]<br /><small>[[File:Seal of the President of the Republic of Somaliland.png|20x20px]] [[Madaxwaynaha Somaliland|Madaxwaynaha]]</small>
| style="text-align:center;"|[[Cabdiraxmaan Saylici]]<br /><small>[[File:Emblem of Somaliland.svg|15x15px]] [[Madaxweyne ku xigeenka Somaliland|Madaxweyne ku xigeenka]]</small>
|}
::''Sidoo kale eeg: [[Dawladda Somaliland]] iyo [[Siyaasadda Somaliland]]''
[[File:Somaliland Parliament (5981346680).jpg|thumb|250px|Wasiirka Wasaaradda Arrimaha Dibedda ee Ingiriiska Henry Bellingham oo la hadlaya [[baarlamaanka Somaliland]], July [[2011]]]]
Guurtidu waxay la shaqeysay hoggaamiyeyaashii jabhadda si ay u soo dhisaan dowlad cusub, waxaana lagu soo daray qaab dhismeedka dowladnimada, waxayna noqotay Golaha Guurtida ee Barlamaanka. iyo guryaha Hoose oo si saami ahaan loogu qoondeeyey qabaa'ilka iyadoo lagu saleynayo qaacido horay loo sii dejiyey, in kasta oo reeraha oo dhami aysan ku qanacsanayn matalaadooda. Sannadkii 2002, ka dib markii dhawr jeer loo kordhiyey dawladdan ku-meel-gaadhka ah, Somaliland waxay u gudubtay dimuqraadiyadda xisbiyada badan. Doorashadu waxay ku koobnayd saddex xisbi, iyada oo la isku dayayo in la abuuro doorashooyin ku dhisan fikrad halkii laga dooran lahaa qaab qabiil. Laga bilaabo Diseembar 2014, Somaliland waxay leedahay saddex xisbi siyaasadeed: Xisbiga Nabadda, Midnimada, iyo Horumarka, Xisbiga Caddaaladda iyo Horumarka, iyo Wadani. Sida ku xusan dastuurka Somaliland, ugu badnaan saddex xisbi siyaasadeed ayaa loo oggol yahay.
Fulinta waxaa hogaamiya madaxweyne la soo doortay, oo dowladdiisa ay ka mid yihiin madaxweyne-ku-xigeen iyo Golaha Wasiirrada. Golaha Wasiirrada, oo mas'uul ka ah howlaha caadiga ah ee dowladda, waxaa soo magacaaba Madaxweynaha, waxaana oggolaada Golaha Wakiillada ee Baarlamaanka. Madaxweynuhu waa inuu ansixiyaa hindise sharciyeedyada ay ansixiyeen Baarlamaanku intaanay dhaqan gelin. Doorashada madaxtinimada waxaa xaqiijiyey guddiga doorashooyinka qaranka ee Somaliland. Madaxweynaha wuxuu shaqeyn karaa ugu badnaan laba xilli oo shan sano ah.
[[File:Tuur-and-Egaal.jpg|thumb|250px|Madaxweynaha waqtigiisu dhammaaday, [[Cabdiraxmaan Axmed Cali Tuur]], wuxuu hoolka ka baxayaa isaga iyo madaxweynaha cusub ee la doortay [[Maxamed Cigaal|Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal]]. C / Raxmaan Axmed Cali Tuur waxaa oday ugu hambalyeeynayaa go, aankiisa ah inuu aqbalo natiijada doorashada isla markaana si nabadgelyo ah isu soo taago kadib maalmo dhowr dood adag iyo gorgortan.]]
Golaha Wakiilada (Aqalka Hoose) ee Baarlamaanka Somaliland.
Awooda sharci dejinta waxaa leh baarlamaanka labada aqal. Aqalkiisa sare waa Golaha Guurtida, qolkan waxaa gudoomiye ka ah Suleiman Mohamoud Adan, aqalka hoose waa Golaha Wakiilada. Aqalka hoose waxaa gudoomiye ka ah Baashe Maxamed Faarax. Guri kasta wuxuu leeyahay 82 xubnood. Xubnaha Golaha Guurtida waxaa si dadban u doorta beelaha deegaanka muddo lix sano ah. Golaha Guurtidu wuxuu la wadaagayaa awooda gudbinta shuruucda Golaha Wakiilada, sidoo kale wuxuu leeyahay doorka xalinta khilaafaadka gudaha, iyo awood gaar ah oo lagu kordhiyo muddada Madaxweynaha iyo wakiilada iyadoo lagu jiro duruufaha doorashada ka dhigaya mid aan macquul aheyn. Xubnaha Golaha Wakiillada waxaa si toos ah u doorta dadku shan sano. Golaha Wakiiladu wuxuu la wadaagayaa awooda codbixinta Golaha Guurtida, in kasta oo ay soo saari karaan sharci Golaha Guurtidu diidayo hadii ay u codeeyaan sharciga aqlabiyada 2/3, waxayna awood buuxda ku leeyihiin arimaha dhaqaalaha iyo xaqiijinta magacaabista Madaxweynaha. (marka laga reebo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare).
Nidaamka garsoorku wuxuu u qaybsan yahay maxkamadaha degmada, (oo ka hadlaya arrimaha sharciga qoyska iyo isku xigxiga, dacwadaha oo gaaraya ilaa 3 milyan oo SL ah, kiisaska ciqaabta oo ciqaabtiisu tahay ilaa 3 sano oo xarig ah ama 3 milyan oo ganaax lacageed ah oo SL ah, iyo dambiyada ay galaan dhalinyarada) , maxkamadaha gobolka (kuwaas oo ka shaqeeya dacwadaha iyo kiisaska ciqaabta ee aan ku hoos jirin xukunka maxkamadaha degmada, sheegashooyinka shaqada iyo shaqaalaynta, iyo doorashooyinka dawladaha hoose), maxkamadaha rafcaanka ee gobolka (kuwaas oo wax ka qabta dhammaan rafcaannada ka imanaya maxkamadaha degmooyinka iyo gobollada), iyo Maxkamadda Sare (kaas oo ka hadlaya arrimaha u dhexeeya maxkamadaha iyo dawladda, isla markaana dib u eegis ku sameeya go'aannadeeda), oo ah maxkamadda ugu sarraysa sidoo kalena u shaqaysa sida Maxkamadda Dastuuriga ah.
Sharciga Jinsiyadaha Somaliland wuxuu qeexayaa qofka muwaadin Somaliland ah,
Haweenka reer Somaliland, oo xidhan midabada calanka Somaliland, ka hor doorashadii baarlamaanka ee 2005.
Dawladda Somaliland waxay sii waddaa inay ku dhaqanto xeerka ciqaabta ee Jamhuuriyadda Soomaaliya 1962dii. Sidan oo kale, falalka khaniisiinta ayaa sharci darro ka ah gayiga.
Guriga Freedom wuxuu ku qiimeeyaa dawladda Somaliland qayb ahaan dimuqraadiyadda. Seth Kaplan (2011) wuxuu ku doodayaa in si ka duwan koonfurta Soomaaliya iyo dhulalka ku dhow, ay Somaliland, gooni u goosadka waqooyiga-galbeed ee Soomaaliya, ay ka dhistay qaab dimoqraadi ah oo maamul hoosta ilaa kor, iyadoo aan haba yaraatee lahayn wax kaalmo shisheeye ah. Si gaar ah, Kaplan wuxuu soo jeedinayaa in Somaliland ay leedahay nidaamka siyaasadeed ee ugu dimuqraadiyadda wanaagsan geeska Afrika maxaa yeelay waxaa inta badan laga soo cayimay cunsuriyiinta xagjirka ah ee ka jira Soomaaliya inteeda kale waxayna leedahay hanaan doorasho iyo sharci dejin iyo sidoo kale nidaam gaar ah oo adag.
===Xidhiidhka Dibada===
::''Sidoo kale eeg: [[Xidhiidhka Dibada ee Somaliland]]''
[[File:The President of Somaliland, Musa Bihi Abdi And the Guinean Foreign minister, Mamadi Toure.jpg|thumb|250px|Madaxweynaha Somaliland, [[Muuse Biixi]], ayaa booqasho ku tegey Jamhuuriyadda Guinea.]]
Somaliland waxay xidhiidh siyaasadeed la leedahay dalalka deriska la ah ee Itoobiya iyo Jabuuti, Jamhuuriyadda Shiinaha oo aan xubin ka ahayn Qaramada Midoobay, iyo sidoo kale Koonfur Afrika, Sweden, Boqortooyada Ingiriiska iyo waddan yar oo Liberland ah. 17-kii Janaayo 2007, Midowga Yurub (EU) wuxuu wafdi u diray arrimaha dibedda si ay uga wada hadlaan iskaashiga mustaqbalka. Midowga Afrika (AU) wuxuu kaloo diray wasiir arrimo dibadeed si uu ugala hadlo mustaqbalka ictiraafka caalamiga, 29kii iyo 30kii Janaayo 2007, wasiiradu waxay sheegeen inay ictiraafka kala hadli doonaan dowladaha xubnaha ka ah ururka. Horraantii 2006, Golaha Qaranka ee Wales ayaa casuumaad rasmi ah u fidiyay dawladda Somaliland si ay uga soo qayb galaan furitaanka boqortooyada ee Senedd ee Cardiff. Tallaabadan ayaa loo arkay inay tahay tallaabo ay Golaha Welsh ku aqoonsadeen sharcinimada dowladda gooni u goosadka ah. Xafiiska Arimaha Dibadda iyo Barwaaqo Sooranka ayaanan wax faallo ah ka bixin casuumaada. Gobolka Wales waxaa ku nool jaaliyad Soomaali ah oo muhiim ah oo ka timid Somaliland.
Sanadkii 2007, wafdi uu hogaaminayo Madaxweyne Kaahin ayaa goobjoog ka ahaa shirkii madaxda dowladaha xubnaha ka ah Barwaaqo Sooranka ee ka dhacay magaalada Kampala ee xarunta dalka Uganda. In kasta oo ay Somaliland codsatay ka mid noqoshada Barwaaqa Sooranka iyada oo ku hoos jirta xaalad goobjooge, codsigeedii weli waa la sugayaa.
[[File:Missions in Somaliland.png|thumb|right|250px|Khariidada xafiisyada diblomaasiyadeed ee Somaliland{{legend|#ff0000|Somaliland}} <!--{{legend|#212178|States with embassy in Somaliland}}--> {{legend|#5f8dd3|Dowladdaha leh qunsuliyadda ama xafiiska wakiilka ee Somaliland}} <!--{{legend|#aaccff|Dowladdo safaarad aan deganayn ku leh Somaliland}}-->]]
24 Sebtember [[2010]], Johnnie Carson, Kaaliyaha Xoghayaha Arimaha Dibada ee Arimaha Afrika, wuxuu sheegay in Mareykanku uu wax ka badalidoono istiraatiijiyaddiisa Soomaaliya uuna raadinayo xiriir qoto dheer oo uu la yeesho dowladaha Somaliland iyo Puntland isagoo sii wadaya taageerida Dowlada KMG ee Soomaaliya. Carson wuxuu sheegay in Mareykanku u diri doono shaqaalaha gargaarka iyo diblomaasiyiinta Puntland iyo Somaliland wuxuuna si toos ah u sheegay suurtagalnimada mashaariic horumarineed oo mustaqbalka ah. Si kastaba ha noqotee, Carson wuxuu carabka ku adkeeyay in Mareykanku uusan u fidin doonin aqoonsi rasmi ah labada gobol midkoodna.
Madaxweyne Siilaanyo ee Somaliland bishii Noofambar 2010 si uu ugala hadlo sidii loo kordhin lahaa wax ka qabashada Ingiriiska ee Somaliland. Madaxweyne Siilaanyo wuxuu yidhi safarkiisii London “Waxaan la shaqeynaynay beesha caalamka beesha caalamkuna way nala shaqeyneysay, annaga oo bixinayna anaga oo naga caawinay kanala shaqeynayna barnaamijyada dimoqraadiyeynta iyo horumarka. Waxaan aad ugu faraxsanahay sida bulshada caalamku ay noola macaamileen, gaar ahaan UK, Mareykanka, quruumaha kale ee Yurub iyo deriskeena oo weli raadinaya ictiraaf Ictiraafka Somaliland ee Boqortooyada Midowday (UK) waxa kale oo taageeray Xisbiga Madaxbanaanida ee UK, oo ku soo galay kaalinta 3aad ee codadkii dadweynaha ee doorashadii guud ee 2015. Hogaamiyaha UKIP, Nigel Farage, ayaa la kulmay Cali Aadan Cawaale, Madaxa Ergada Somaliland ee UK Uk maalinta qaranimada Somaliland, 18 May, 2015, si ay u muujiyaan taageerada UKIP ee Somaliland. Nigel Farage wuxuu yidhi “Somaliland waxay 24-kii sano ee u dambeeyay u ahayd ilayska nabada, dimuqraadiyada iyo ku dhaqanka sharciga, ee Geeska Afrika 24-kii sano ee la soo dhaafay. Waxay ku beegan tahay wakhtigii UK iyo bulshada kale ee caalamku aqoonsadeen qadiyada Somaliland ee aqoonsiga. Waa waqtigii nabada la abaalmarin lahaa. In UK ay dhabarka u jeediso dalabkooda sharciga ah ee madaxbanaanida, waa khalad, waa wax aan caadi aheyn inaanan u ololeynin aqbalitaankooda Barwaaqo Sooranka. Sanadihii la soo dhaafay, waxaan taageernay aqbalida dalal ay ka mid yihiin Mozambique oo aan xidhiidh taariikhi ah la lahayn Ingiriiska, laakiin Somaliland, oo hore u ahaan jirtay maxmiyad ayaa hartay qabow. Tani waa inay isbedeshaa".
[[File:Somaliland Foreign Minister Hagi Mohamoud with Taiwan President Tsai Ing-wen.jpg|thumb|250px|Wasiirka Arimaha Dibada Somaliland Hagi Mohamoud oo uu weheliyo Madaxweynaha Taiwan Tsai Ing-wen.]]
Sannadkii [[2011]], Somaliland iyo gobolka deriska la ah [[Khatumo]] ee Puntland wuxuu mid waliba la galay heshiis is-afgarad oo la xiriira nabadgelyada Jasiiradda Seychelles. Iyadoo la raacayo qaab dhismeedka heshiis hore oo ay kala saxiixdeen Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah iyo Seychelles, qoraalka ayaa ah "in dadka la xukumay loo wareejiyo xabsiyada 'Puntland' iyo 'Somaliland'.
1dii Julay [[2020]], Somaliland iyo Taiwan waxay kala saxeexdeen heshiis lagu aasaasayo xafiisyo wakiillo ka shaqeeya si kor loogu qaado iskaashiga labada dal. Wadashaqeynta labada siyaasadood ee ku saabsan waxbarashada, amniga badaha, iyo daawada waxay bilaabatay 2009, shaqaalaha Taiwan waxay soo galeen Somaliland Febraayo 2020 si ay ugu diyaar garoobaan xafiiska wakiilka.
===Doorashooyinka Somaliland===
::''Sidoo kale eeg: [[Doorashooyinka Somaliland]]''
[[File:Elections in Somaliland.jpg|thumb|250px|Doorashooyinka Somaliland qof iyo cod]]
Burburkii dowladdii militariga ee ka talineysay Soomaaliya 1991 AD, hoggaamiyeyaashii Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed waxay qaadeen tallaabo ay ku dhawaaqeen gooni u goosadka gobolka woqooyi ee Soomaaliya, oo markaas ku jiray shan gobol oo ka tirsan Soomaaliya inteeda kale, isla sannadkaas. . Intaa wixii ka dambeeyay, Somaliland waxay ku guuleysatay inay gaarto dib u heshiisiin dhab ah oo dhex marta beelaha wada dega gobolka, waxayna ka shaqeysay fidinta amniga, kala dambeynta iyo sharciga, waxayna ku ansixisay dastuurkeedii ugu horreeyay afti laga qaaday 2001. Waxay sidoo kale abaabushay, xilliyo kala duwan, bilaash iyo doorashooyin guuleysta oo ay kujiraan doorashooyinka dowladaha hoose, sharci dejinta iyo madaxweynaha.
Waxa wadankan ka dhacay doorashooyin madax banaan oo shacabku si run ah ay u dooranayeen waxa kale oo horay uga dhacay somaliland doorashooyin doorashaddii, uguhoraysay ee kadhacady somaliland waxa ay hayd dheceen sanadii 1997 waxca ku gulaystay madaxwayne [[Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal]] doorashada labaad ee kadhacady somalilad waxa ay dhacday sanadii 2003 halka tii sadexaad oo ah in ay jabisay rikoodhkii u yaaly afrika oo ahaaa in laba doorasho oo isku xiga wax kacadani aany wadan afrikaana kadhici iyada oo lagu yaqaanay in haddii doorasho sadexaad loodhaqaaqo uu wadankasta oo afrika kuyaala dagaal sokeeye ka bilaabmi jiray. ayaa wadanka somaliland waxa uu marayaa doorashaddii sadexaad ee si habsamiya uga dhacda doorashadan ugu danbaysay waxa ay djacday sandkii aynu soodhaafanay ee 2010ka waxaana madaxwayne loo doortay mujaaahidka wayn ee axmed maxamed maxamuud [[siilaanyo]]
===Ciidanka===
::''Sidoo kale eeg: [[Ciidanka Qaranka Somaliland]]''
[[File:Women in Somaliland Army.jpg|thumb|250px|Haweenka Ciidanka Somaliland.]]
[[File:Somaliland Army 1.jpg|thumb|250px|[[Ciidanka Qaranka Somaliland]]]]
'''Ciidamada Somaliland''' (''Ciidanka Qaranka'') Somalilanad waxa ay leedahay ciidan militari oo si habaysan u tababaran kaas oo ah ilaaliyaha koobaad ee ciida somaliland. ciidamada somaliland waxa ay fadhiisimo iyo saldhigyo ku leeyihiin dhamaan wadanka. ciidamada somaliland waxa ay leeyhiin dhamaan qaybaha ciidan ee wadan yeesho. waxaa sharci ahaan loo ogolyahay dadka wixii kawayn 18 ilaa 49 ciidanka [[somaliland]] waxa lagu qiyaasaa ilaa 20.000 oo askari. Ciidamada somaliland waxay ka qaybqaatan ilaalinta ciidooda taaso oo ah arin muqaddas ah.
===Astaanta===
::''Sidoo kale eeg: [[Astaanta Qaranka Somaliland]]''
[[File:Emblem of Somaliland.svg|thumb|250px|[[Astaanta Qaranka Somaliland]]]]
Astaanta Qaranka [[Somaliland]] waxaa la abaabulay [[Oktoobar]] [[1996]]dii, ayada iyo calankaba. waxa ay kakoobantahay laba kafadood iyo miisaan isleeg, oo muujinaya cadaalda dhextaala shacabka [[somaliland]] iyo gorgor sare u haya miisaanka oo isna tusaale u ah dimuquraadiyada ay somaliland kudhaqanto waxa kale o kamida astaanta qaranka laba gacmood oo issisalaamya. waxaanay tasi tusaale u tahay sinaanta iyo cadaalada iyo dimuquraadiya dhextaala dadka reer somaliland waxa kale oo kamida calaamdaha ay kakoobantahay astaanta qaranka somaliland [[laan]] geed oo muujinaysa nabada ay haystaan shacabku waxa kale oo kamida halka danbe oo ah huruud taas oo muujinaysa dhaqan wanaaga shacabka somaliland waxa kale oo walaiba kamida bisinka oo kaga yaala halka sare oo muujinaya in shacabka somaliland ay yihiin dad islaama.
===Calanka===
::''Sidoo kale eeg: [[Calanka Somaliland]]''
[[File:Flag of Somaliland.svg|thumb|upright=0.5|left|[[Calanka Somaliland]]]]
Calanka Somaliland waxa markii uguhoraysay la isticmaalay calanka [[somaliland]] ee xilagan 14 0ktoba 1996kii waxa uu calanka [[somaliland]] ka koobanyahay sadex khad ama kald oo jiif ah waxa ugu koreeya [[cagaar]] waxa [[cadaan]] oo dhexda ah iyo [[casaan]] oo hoosta ah dehexdana waxaa kaga taala calanka xidig [[madaw]] waxa dhanka sare ee calanka ku taala [[shahaadada]] (لا إله إلا الله, محمد رسول الله) oo far cad kuqoran
Heesta calanka somaliland (samo kuwaar) ee hada waxaana loogu dhawaaqaa sidan.
{{big|Samoo ku waar samoo ku waar
Sareeye calanka sudhan biley dhulkissa
Samoo ku waariyo iyo bogaadin sugan
Hambalyo suuban kugu salaanee samoo ku waar
Hambalyo suuban kugu salaanee samoo ku waar
Geesiyaashii naftooda u sadqeeyey qaranimadad somaliland
Geesiyaashii naftooda u sadqeeyey qaranimadad somaliland
Xuskooda dhawrsan kugu salaanee samoo ku waar
Xuskooda dhawrsan kugu salaanee samoo ku waar
Guul side xambaarsan soo noqoshaddiisa
Guul side xambaarsan soo noqoshaddiisa
Kalsooniduu mutaystayee dastuurka
Distuurka ku salaan kugu salaanee
Midnimo walaalnimo gobonimoo
Midnimo walaalnimo gobonimoo
Islaamnimo kugu salaanee
Samoow saamidiyo samoo ku waar
Samoo ku waar saamo ku waar}}
===Maalinta Madaxbanaanida===
::''Sidoo kale eeg: [[Maalinta Madaxbanaanida Somaliland]]''
[[File:Women from Somaliland wearing the flag of Somaliland.jpg|thumb|upright=0.5|right|Haweenka Somaliland oo ka qayb galay dabaaldeggii maalinta madaxbanaanida oo ay la socdaan calanka Somaliland.]]
Maalinta xoriyada Somaliland waa maalinta ee maamulka Goboleedka la aqoonsan ee u dabaaldagto xoriyada ee aaminsanyihiin in ee ka heleen soomaaliya isla markaasneh ee ka go'een soomaaliya inteeda kale.Xuskii ugu danbeeyay waxee dhacday 18 may 2011.
==Dhaqaalaha==
===Lacagta===
::''Sidoo kale eeg: [[Dhaqaalaha Somaliland]] iyo [[Dekada Berbera]]''
[[File:Somaliland Beverage Industries Factory.jpg|thumb||upright=0.8|left|[[SBI]] Warshada Coca–Cola Somaliland.]]
[[File:New DP World Berbera Container Terminal Port.jpg|thumb|250px|[[Dekada Berbera]] Cusub ee DP World Berbera.]]
[[Somaliland shilling]] waa lacagta laga isticmaalo [[somaliland]] waxa lahirgaliyay daabacaada iyo isticmalka lacagtan, 18 aktobar 1994, waxa ay ka koobantahay lacagta somaliland waraaqo iyo biro kal ah sidan soo 1,5,10,20,100,500, iyo 5000
Sidan lawada socono astaanta qaranku waa shayga kaliyata ee lagu garto dawlad amaba lagu aqoonsado qaran keena, [[somaliland]] waxuu leeyahay astaan iyo lacag u gaar ah taa oo uu kaga duwan yahay bulshada caalamka iyo Gobolka geeska afrikaba, hadaba tan iyo waxii ka adan beeyay sanadkii 1991 somaliland waxay lahayd lacag u gaar ah taasi oo aan gabi hanba wada gaadhin gobolada somaliland oo dhan , iyadoo inta badan ku kooban hargaysa oo ah caasimada somaliland.
halka aan lagaba aqoon gobola da kale dalka sida gobolada Bariga ee ay ka mid ka yihiin gobolka togdheer,sanaag iyo sool ,waxaana laga isticmalaa badiba lacago qalaad oo kala duwan ku wasi oo iskugu jira lacagta itopiyanka iyo lacagtii faqashta ee soomaliyadii hore, dhinacakale waxad arkaysaa markaad tagto magaloyinka aan kor ku soo xusay iyo qaar kaleba inaad markaad dhex marayso goobaha lacagaha lagu sarifo anad arkayninba wax lacag shilinka somalialand ah mana jiraan lacago somaliland ah oo ay indha haagu qabanayaan,
dhinacakale´shilinka somaliland hadad is tidhaah do suqa wax kaga so iibso ama ba wax kaga soo cun hotelada laga cunteeyo lagama yaabo inaad wax lagaga iibiyo, waxa yaduna nasiib daraa in qaar kamid ah lacagta shilinka somaliland ah guud ahan ba wadanka gudihiisa lagama qaato xataa casimada inana waxba lagaga iibin ibin mayo lacagtaas oo inta badan musha har loo ´siyo ciidamada qaranka marka ay isku dayaan inay ku soo adeegtana aan lagaqadan lacagtaas aan kor ku soo xusayna waxa kamid ah 5ta´shilin 10´ka shilin iyo 20´ka shilin lacagtasi la diidayaana waa lacagtii qaranka hadaba, waxa nasiib Daraa inay somaliland ku faanto inay hormar ka gaadhay dhinacyo badan sida dimuqraadiyada ´ dhaqaalaha´ Tignolajiyada iyo waxbarashada, hadana hormar ay gaadho iska dhaafo ay lacagteedii ayaa weli saaran Geedka Madhaafto
=== Sahaminta shidaalka ===
[[File:Oil and Gas exploration activities in Somaliland.jpg|thumb|left|Hawlaha sahaminta shidaalka iyo gaaska ee [[Oodwayne]], gobolka Togdheer.]]
Bishii Ogosto 2012, dawladda Somaliland waxay siisay [[Genel Energy]] ruqsad ay shidaal uga baadhi karto dhulkeeda. Natiijooyinka baadhitaanka sagxadda oo la dhammaystiray horraantii 2015 waxay xaqiijiyeen suurtagalnimada waxqabad ee ka jirta SL-10B iyo baloogga SL-13 iyo baloogga Oodweyne oo lagu qiyaasay keyd shidaal oo midkiiba gaarayo 1 bilyan oo foosto. <ref>{{cite web | title = Somaliland | url = http: //www.genelenergy.com/operations/exploration-assets/somaliland/ | access-date = 3 August 2017 | Archive-date = 4 August 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170804013531/http://www.genelenergy.com/operations/exploration-assets/somaliland/ | url-status = dead | ciwaan = Nuqul Archive | archive-date = 4 August 2017 | dead-url = yes }}</ref> Shirkadda Genel Energy ayaa qarka u saaran inay si fiican u qoddo sahaminta SL-10B iyo SL-13 xannibaadda Buur-Dhaab oo 20 kiiloomitir waqooyi-galbeed ka xigta [[Caynabo]] dhammaadka 2018. <ref> {{cite web | title = Ruqsadaha Ciyaaraha ee Mesozoic Rift Play SL10B / 13 & Odewayne | url = http: // www. genelenergy.com/media/1977/genel-energy-onshore-somaliland-opportunity-summary_digital.pdf|publisher=Genel Energy | marin-u-helid = 3 Agoosto 2017 | taariikhda-taariikhda = 4 Janaayo 2017 | archive-url = https: / /web.archive.org/web/20170104062357/http://www.genelenergy.c om / media / 1977 / genel-energy-onshore-somaliland-fursad-summary_digital.pdf | url-status = dead}} </ref>
===Warbaahinta===
Somaliland waxa ay leedahay warbaahin madaxbanaan oo aanay cidi kormerin haba yaraatee war baahintaasi waxa ay isugu jirataaa warbaahinta la akhriyo tan ladaawdo iyo tan la dhagaysto. kuwa ugu waawayn ama ugu caansana waxa kamida, wargayska [[jamhuuriya]]
wargayska [[haatuf]], tv ga [[horm kabel tv|horm kabel tv iyo shabakadda wararka caalamiga ah ee xoriyonews.com]] waxa jira warbaahin kale oo aad iyo aad u fara badan oo wadanka ka jira ciidamada qarnka ee somaliland waxa ay u kalabaxaan sida aan horeba usoo sheegnay qaybaha ciidan ee uu wadan yeesho
* [[Berbera oil]]
* [[SomCable]]
* [[Dahabshiil]]
* [[Golistelecom]]
* [[Petrosoma]]
Dawlada Ethiopia ayaa la filaayaa inay bisha tobnaad aad aqoonsato somaliland sida lagu baahiayay boga internetka ee ay dawaldu maamusho.
'''Isgaadhsiinta Somaliland''' Shirkadaha Isgaadhsiinta Somaliland
Shirkadaha Isgaadhsiinta [[Somaliland]] oo si rasmiya ugu Dhawaaqay inay Isu- Fureen Adeegyadoodii Taleefoonada iyo Madaxweyne Ku-xigeenka oo ka qayb galay Xafladii lagu Daah-furay.
Munaasibada lagu Daahfurayay Isku-xidhka Shirkadaha Isgaadhsiinta [[Somaliland]] ayaa lagu qabtay Hoteelka [[Maansoor]] ee Magaalada [[Hargeysa]].
Xafladan oo lagaga dhawaaqay isku-xidhka shan Shirkadood oo ka mid ah Shirkadaha Isgaadhsiinta Somaliland oo kala ah [[Somtel]], [[Nation Link]], [[Telcom]], [[Soltelco]], [[African Online]]., waxa ka qayb galay Madaxweyne ku-xigeenka Somaliland C/raxmaan Saylici, Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiinta Axmed Xaashi Oday, Wasiirka Diinta iyo awqaafta Sh. Khaliil C/laahi, Maareeyaha Hawlaha shaqada ee Shirkadda Somtel Cali Saalax Cabdi, Mahdi Daahir Jaamac oo ah Maareeye ku-xigeenka Shirkadda Nation-link, Madax Shirkada Telcom Aadan C/laahi, Mareeyaha Shirkada Soltelco Mukhtaar Osman iyo Marti sharaf kale.
Madaxweyne ku-xigeenka Somaliland C/raxmaan C/lahi Ismaaciil oo Munaasibadaasi ka hadlay ayaa soo dhaweeyay isku xidhka shirkadahan isgaadhsiinta oo wax badan ka tari doona dhibaatooyinkii Bulshada ka haysatay dhinaca Isgaadhsiinta, gaar ahaan wada hadal la’aanta dadka isticmaalada adeegyada kala duwan ee Shirkadaha Isgaadhsiinta.
Waxaanu yidhi “Runtii waxa maanta Farxad ii ah inaan ka soo qayb galo, isku xidhkii shirkadaha Isgaadhsiinta oo runtii baahi weyn loo qabay inaynu ku wada xidhiidhno, iyadoo laga maarmayo sadexdii Telefoon iyo afartii Telefoion ee markii hore la sitay, arintan oo runtii ka mid ahayd balanqaadyadii Xisbiga Kulmiye ee in adeegyada Bulshada la mideeyo”.
Mr. Saylici isagoo hadalkiisa sii wata waxa uu sheegay “Maanta waxaan ku faraxsanahay in talaabada koowaad ee la qaaday inteedii badnaydna Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiintu halkan ka sheegay , shirkadaha laftoodiina ay ka marag kaceen, muhiimada aynu u soconaana waxay tahay inaynu shacbigeena u wada adeegno oo aynu ka saarno qoqobkii ku kala jiray ama kala xidhnaantii ku kala jirtay ,maadaama oo suuqeenu yahay suuq mid xor ah, waxaan qabaa inaanu dawladu mar walba ka madhnayn shirkadaha isgaadhsiinta oo waxa loo sameeyaa Cashuur dhaaf”.
Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiinta Somaliland Axmed Xaashi Oday oo Munaasibadaasi ka hadlay ayaa sheegay sheegay in Wasaarada Boosaha iyo isgaadhsiintu si isku mid ah u maamuli doonto iska Xidhka Shirdahan adeegyadooda Xidhiidhka laysku furay, isagoo hoosta ka xarriiqay inay si caadalad iyo sinaan ah ay u ilaalin doonaan dhamaan shirkadahan xuquuqdooda Ganacsi iyo sirta Adeegyadooda.
Guddoomiyaha Guddidii ka soo shaqaysay isku xidhka shirkadahan Isgaadhsiinta ee mideeyay Adeegyadooda Isgaadhsiinta Mr: Jaamac X. Maxamed Cigaal ayaa isna munaasibadaasi ka sheegay qaabka ay dadku ugu wada Xidhiidhayaan shanta shirkadood ee laysku xidhay, waxaanu halkaasi ku soo.
==Bulshada==
===Maalmaha la Xuso===
*1- [[26]] [[Juun]] oo ah maalinta ay ka qadatay xornimada gumaysigii [[Ingiriis]]ka.
*2- [[18. May maalinta xoriyada somaliland]] oo ku beegan 18.May.1991 kii maalintii shirweynihi shacabka reer somaliland gua'an sadiin guuni isotaga jumhuriyada somaliland ee ka dhacay Magaalada Burco.
*3- Labada Ciidood ee Islaamka
*4- Maalmaha Caalamiga ah sida maalinta shaqaalaha, [[AIDS|Aydhiska]], iwm.
===Luqadaha===
'''Luqadaha Somaliland''' Somaliland waxa lagaga hadlaa luqada somaliga oo boqolkiiba boqol ay kuhadalaan dadka kudhaqan somaliland waliba lahjada afsoomaaliga ugu nadiifsan amaba ugu dhaw marka laeego luqada somaliga ee qadiimka ah dadka kudhaqan somaliland lahjada afsomaliga ee ay kuhadlaan waxa ay shabahdaa ta wararka lagusiidaayo amaba saxaafada loo adeegsado. waxa kale oo somaliland lagaga hadlaa [[Carabi]]ga iyo [[Ingiriis]]iga oo ah laba luqadood oo iyana wadanka si rasmi ah looga isticmaalo, qodobka lixaad ee wadanka uyaala waxa kuqoran in somaliga carabiga iyo ingriisugu ay yihiin sadaxda luqadood ee wadanka sirasmi ah looga isticmaali karo
==Waxbarashada==
::''Sidoo kale fiiri [[:Category:Jaamacadaha Somaliland|Jaamacadaha Somaliland]]''
* [[Jaamacada Hargaysa]]
* [[Jaamacadda Camuud]]
* jaamacada admas
* [[Jaamacad Burco]]
* [[Jaamcada Golis]]
* [[Jaamacada Timocade]]
* [[New Generation University Hargeisa, Somaliland|Jaamacada New Generation]]
* [[Jaamacadda Culuunta badda iyo Kaluumaysiga (BERBERA MARITIME AND FISHERIES ACADEMY)]]
==Warbixin Kale==
===Goobaha Dalxiiska===
Dalka Somaliland wuxu leeyahay deegaan ballaadhan oo dhul badhka uu ku fadhiyo lagu qiyaaso 136200KM2 iyo bad leh xeeb dhererkoodu dhanyahay 850Km2 laga bilaabo Lawyacaddo dhinaca galbeed illaa Ceelaayo dhinaca bari. Somaliland waa qaran ka nasiib badan qoomiyado badan oo caalamka ah marka laga eego cimillada iyo hawada meel dhexadka ah xilli kasta, dhulka fidsan iyo deegaanka kala nooc nooca ah.
Goobaha aad loo dalxiiso ee Somaliland waxa ka mid ah daljirka dahsoon ee Hargeysa ku yaalla, dhammaan magaalooyinka qadiimiga ah ee dalka sida Berbera, xaruntii daraawiishta talex, Zeilac, Bullaxaar, Maydh & Xiis, Laas-qoray, jasiiradaha Sacaadadiin iyo ceebood, buurta Daallo, buurta Gacan-libaax (Waxa waliba lagu sameeyay dhisme iyo dayactir buurta dusheeda( buurta Saw, Laasgeel (Goob aasaar qadiimi ah oo sannad dhawaa khubaro faransiis ahi ka heleen degmada hore loo odhan jiray Dacar-budhuq, haddana loogu magac daray Laasgeel) ɖɦaɦaʀ ɖɦʊʟҡɨɨ զʊʀʊxɖa ɖaʀɨstɨɨ զʊʀxօօռaʏɖ ɖɦaɦaʀ ċʀɛɛռʟaռɖ iyo goobo kale oo aan xusi doonno.
Waxannu ugu bushaaranaynaa soo booqdayaasha bartan inaanu boggan idiin ku soo gudbin doonno xogo iyo macluumaad faahfaahsan oo la xidhiidha dhammaan goobaha taariikhiga ah ee la dalxiiso Somaliland, xaqiiqooyin ku xeeran iyo is bedello ku yimi goobo ka mid ah.
Guud ahaan, gobolkasta Somaliland waxa ka jira goobo caana ah, taariikhi ah ama lagu tilmaami karo fursadaha iyo/ama khayraadka qaaliga ah ee dalku leeyahay dhinaca dalxiiska iyo taariikhda.
Laasgeel waa goob leh godod hoose oo leh xaradh iyo astaamo qadiimiga ah oo lagu qiyaasay inay noqon karayaan aasaarta taariikhiga ah ee ugu da’da weyn geeska ama qaarada Afrikaba guud ahaan marka loo eego sawirrada farshaxanka iyo astaamaha muujinaya quruumo qarniyaal badan ka hor dhulka ku noolaa. Aasaartan qadiimiga ah waxa goobtan ku ogaaday khubaro faransiis sannadkii 2002, illaa immikana waxay ka midtahay goobaha taariikhiga ah ee aad loo dalxiiso, isla markana ay Wasaaradda Dalxiiska iyo Dawladda xaqiijiyaan nabadgelyada iyo ilaalinta aasaartan iyadoo si taxadir leh loogu oggolaado dalxiisayaashaa gaarka ah.Goobta Laasgeel waxa 6km woqooyi looga weecdaa tuulada Dhubato ee Degmada Laasgeel ee hore loo odhan jiray Dacar-budhug, immikana loogu magac daray Laasgeel oo 55KM bari ka xigta Hargeysa, kuna taalla wadada halbawlaha ah ee Hargeisa-Berbera.
===Ciyaaraha===
Ciyaaraha Somaliland Tartanka ciyaaraha [[somaliland]] oo ah mid sanadkiiba mar laqabto ayaa sanadkan ahaa mid xiiso leh,waxa sanadkan kamid ahaa ciyaaraha lagusoo bandhigay sida ciyaaraha orodada [[Kubada cagta]] [[Kubada Kolayga]] iyo waliba qaarkale oo badan.waxa sanadkan ciyaaraha 2011 ciyaaraha somaliland lagu qabtay magaalo madaxda gobolka [[Togdheer]] ee magaalda [[Burco]] gaar ahaan garoonka ciyaaraha ee caanka ah ee looyaqaano [[Alamsay]].
* [[Awdal]]
* [[Hawd]]
* [[Gabiley]]
* [[Togdheer]]
* [[Saaxil]]
* [[Maroodi Jeex]]
* [[sool]]
* [[sanaag]]
Kahor intii aan lasoo gaadhin ciyaaraha kama danbaysta ah waxa lasoomaray isreebreeb ay ka qaybqaateen dhamaan gobalada [[Somaliland]] waxaana iskusoo hadhay sideedan Gobol oo soo bandhigay ciyaaro aad iyo aad u xiiso lahaa waxaa ay ahyd markii ugu horaysay ee ciyaaraha somaliland sitoosa caalamkka looga daawado waxa siidaynta ciyaarta hawada dadaka usoo marinayaay warbaahinta qaranka iyo tan madaxa banaan waxaana laga daawanayay daafaha caalmaka.
==Muuqaalo==
<gallery>
File:Berbera Port2.jpg|
File:Almadow Overview.JPG|Buurta [[Cal Madow]]
</gallery>
==Sido kale fiiri==
* [[Genel Energy]]
* [[Oodwayne Beeraha Salidka]]
* [[IGAD]]
* [[Somalia]]
* [[Dhaqalaha Somalia]]
* [[Diinta Soomaalida]]
== Xigasho ==
* [http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200304/cmhansrd/vo040204/halltext/40204h03.htm United Kingdom parliamentary debate on recognition of Somaliland]
* [http://www.awdalnews.com/ Awdadl News]
* [http://www.horyaal.net/index.asp Radio Horyaal] {{Wayback|url=http://www.horyaal.net/index.asp |date=20121102031350 }}
* [http://www.halganews.com/ Halgan news] {{Wayback|url=http://www.halganews.com/ |date=20101029081920 }}
* [http://www.caynabanews.com/ Hadhwanaag New] {{Wayback|url=http://www.caynabanews.com/ |date=20140327103426 }}
* [http://www.qarannews.com/pn/ Qaran News] {{Wayback|url=http://www.qarannews.com/pn/ |date=20061004150422 }}
* [http://dillapress.com Dilla Press] {{Wayback|url=http://dillapress.com/ |date=20201024054735 }}
* [http://www.jamhuuriya.info/index.php Jamhuuriya Newspaper] {{Wayback|url=http://www.jamhuuriya.info/index.php |date=20110419200647 }}
* [http://www.abaarsotech.org/ Abaarso Tech University]
*[https://somaliland.com/ Somaliland News]
*[https://ToosNews.com ToosNews] {{Wayback|url=https://toosnews.com/ |date=20220201065019 }}
==Tixraac==
{{reflist|2}}
{{Maqaalo Somaliland |state=expanded}}
{{Dalalka Afrika |state=expanded}}
[[Category:Somaliland|*]]
r4l8fg6yzvsjllvflh1n7sygjz7vyi3
Wikipedia:Maamulka
4
9881
303345
161981
2026-07-28T14:30:29Z
Isma4l
41797
/* */ Maamule cusub
303345
wikitext
text/x-wiki
<div class="toccolours" style="margin-bottom: 0.5em; padding:10px; background:#FFF2CF; text-align:center; font-size: 95%;">
[[File:Wikipedia Administrator.svg|90px|left]][[File:Wikipedia Administrator.svg|90px|right]]
'''[[wikipedia:Maamulka|Maamulaha]]''' <small>([[wikipedia:Bureaucrats|Bureaucrat]], [[wikipedia:Steward|Steward]], [[wikipedia:Check user|Check user]])</small>
<div style="font-size: 100%;">
</div>
<div style="font-size: 85%;">
</div><div style="clear:both;">
</div>
</div><noinclude>
</noinclude>
<div align="center" style="position:relative;">
{| style="float:center; width:90%; border:2px solid #32CD32; vertical-align:center; background-color:#E0F; padding:0em; text-align:center; margin-bottom:5px; height:50px;"
|[[Image:Padlock.svg|35px|left]]
|<span style="font-size:180%" class="plainlinks">'''[[Wikipedia:Codsiga maamulka|Ma dooneeysaa inaad codsato maamulista? Halkaan guji]]!'''</span>
|[[Image:Padlock.svg|35px|right]]
|}</div>
{{Maamulka/biloow}}
{{Maamulka/xariiq|Isma4l|||20260728|20260728|pausa}}
{{Maamulka/dhamaad}}
iy5le2nzjgyx5ocq9o5b3xlc8fudkzs
Soomaaliya
0
36928
303334
303224
2026-07-28T13:41:17Z
Isma4l
41797
La ilaaliyay "[[Soomaaliya]]" ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
303224
wikitext
text/x-wiki
'''Soomaaliya''', sida rasmiga ah Jamhuuriyadda '''Federaalka Soomaaliya''' waa dalka bari ee qaaradda Afrika . Waxay ku fidsan tahay Geeska Afrika , waxay xad la wadaagtaa [[Itoobiya]] galbeed, [[Jabuuti]] waqooyi-galbeed, [[Kenya]] dhanka koonfur-galbeed, Gacanka Cadmeed oo waqooyi, iyo bari [[badweynta Hindiya]] . Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer badweynta Afrika. Soomaaliya waxaa lagu qiyaasaa 18.1 milyan, kuwaas oo 2.7 milyan ay ku nool yihiin caasimadda iyo magaalada ugu weyn ee [[Muqdisho]] . Mid ka mid ah wadamada Afrika ee isku isir ahaan isku hayb ah, ku dhawaad 85% dadka Soomaaliya deggan waa qowmiyad Soomaali ah . Luuqadaha rasmiga ah ee dalka waa [[Af Soomaali|af-soomaali]] iyo [[carabi]] in kastoo [[Af Soomaali|af-soomaaligu]] yahay luuqadda koowaad . Soomaaliya waxay xiriir taariikhi ah iyo mid diimeed la leedahay dalalka Carabta . Dadku waa muslimiin , oo raacsan laanta sunniga .
{{Infobox country
| conventional_long_name = Somalia
| common_name = Somalia
| native_name = {{native name|so|Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya}}<br />{{native name|ar|جمهورية الصومال الفيدرالية|italics=off}}<br />
Jumhūriyah aṣ-Ṣūmāl al-Fīdirāliyah
| image_flag = Flag of Somalia.svg
| image_coat = Coat of arms of Somalia.svg
| coa_size = 100
| national_anthem = {{lang|so|[[Qolobaa Calankeed]]}}<br /><br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Somalian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]</div>
| image_map = {{Switcher|[[File:Somalia_svg_map.svg|frameless]]<br />{{Legend|#336830|Dhulka gacanta lagu hayo}}{{Legend|#61E760|[[Somaliland|Dhul sheegta balse aan la xakameyn]]}}|Show globe|[[File:Somalia - Location Map (2011) - SOM - UNOCHA.svg|frameless]]|Show map of Somalia|default=1}}
| capital = [[Muqdisho]]
| coordinates = {{Coord|2|2|N|45|21|E|type:city}}
| largest_city = [[Muqdisho]]
| official_languages = {{hlist|[[Af Soomaali|Soomaali]] <ref name=MFA>{{cite web|url=https://web.mfa.gov.so/the-government/|title=The Government|publisher=Ministry of Foreign Affairs & International Cooperation|access-date=27 February 2025}}</ref><ref name=Ali>{{cite book|last=Ali|first=Maryan|title=The Palgrave Handbook of Language Policies in Africa|editor1-first=Esther Mukewa|editor1-last=Lisanza|editor2-first=Leonard|editor2-last=Muaka|chapter=Language Policy in Somaliland and Somalia|publisher=Palgrave Macmillan|location=Cham|year=2024|isbn=9783031573071|doi=10.1007/978-3-031-57308-8_24|pages=511–524}}</ref><ref name="factbook">{{cite web |title=Somalia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |date=10 November 2021 |access-date=24 January 2021 |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103534/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/ |url-status=live }}</ref>}}
| recognized_languages = [[Carabi]]
| religion = [[Islaam|Sunni Islaam]] (Rasmiga ah)<ref name="factbook"/> <!-- check factbook references before changing! -->
| demonym = [[Soomaalida|Soomaali]] <ref name="factbook"/>
| government_type = [[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Jamhuuriyadda baarlamaanka Federal]]
| leader_title1 = [[Madaxwaynaha Soomaaliya|Madaxwaynaha]]
| leader_name1 = [[Xasan Sheekh Maxamuud]]
| leader_title2 = [[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Ra'iisul Wasaare]]
| leader_name2 = [[Xamse cabdi barre]]
| legislature = [[Ra'iisul wasaarayaashii Soomaaliya|Baarlamaanka Federaalka]]
| upper_house = [[Aqalka Sare ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Guurtida]]
| lower_house = Golaha Shacabka
| sovereignty_type =Dhisidda
| established_event1 = [[Dhul Udug]]
| established_date1 = 2350 BC
| established_event2 = [[Macrobians|Macrobia]]
| established_date2 = 980 BC
| established_event3 = [[Barbaria (region)|Barbaria]]
| established_date3 = 100 BC
| established_event4 = [[Saldanadii Cadal]]
| established_date4 = Qarniga 9aad <ref>{{Cite book |last=Lewis |first=I. M. |url=https://books.google.com/books?id=Cd0mAQAAMAAJ |title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho |date=1969 |publisher=International African Institute |pages=140 |language=en}}</ref>
| established_event5 = [[Muqdisho|Saldanadii Muqdisho]]
| established_date5 = Qarniga 10aad
| established_event6 = [[Saldanadi Ifat]]
| established_date6 = Qarniga 13aad
| established_event7 = [[Saldanadii Ajuuraan]]
| established_date7 = Qarniga 13aad
| established_event8 = [[Hiraab|Hiraab Imamate]]
| established_date8 = Qarniga 16aad
| established_event9 = [[Geledi|Saldanadii Geledi]]
| established_date9 = 1695–1911
| established_event10 = [[ Majeerteen |Saldanadii Majeerteen]]
| established_date10 = 1648–1927
| established_event11 = [[Hobyo|Saldanadii Hobyo]]
| established_date11 = 1878–1927
| established_event12 = [[Isimtooyada Isaaq|Saldanadii isaaq]]
| established_date12 = 1749–1884
| established_event13 = [[British Somaliland]]
| established_date13 = 1884
| established_event14 = [[Italian Somaliland]]
| established_date14 = 1889
| established_event15 = [[Maalinta Madaxbanaanida Soomaaliya|Xorriyadda]] iyo midowga la leh [[Dawladii Somaliland (1960)|Dawlada Somaliland]]
| established_date15 = 1 July 1960
| established_event16 = [[Dastuurka Soomaaliya|Dastuurka hadda jira]]
| established_date16 = 1 Ogosto 2012
| area_km2 = 637,657<ref name="factbook"/>
| area_rank = 43aad <!--should be same as listed on [[List of countries and dependencies by area]]-->
| area_sq_mi = 246,200 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]-->
| percent_water =
| population_estimate = 19,280,850<ref name="data.humdata.org">{{Cite web |title=OCHA Somalia - Subnational Population Statistics |url=https://data.humdata.org/dataset/cod-ps-som}}</ref>
| population_estimate_year = 2025
| population_estimate_rank = 66aad
| population_density_km2 = 27.2<ref name="WPP_2022">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/|title=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2022). World Population Prospects |edition=online |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division|website=population.un.org|access-date=16 July 2022|archive-date=11 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711213112/https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/|url-status=live}}</ref>
| population_density_sq_mi = 41.73 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]-->
| population_density_rank =
| GDP_PPP = {{increase}} $32.500 billion<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_PPP_year = 2025
| GDP_PPP_rank = 151aad
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $1,920<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_PPP_per_capita_rank = 179aad
| GDP_nominal = {{increase}} $12.990 billion<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_nominal_year = 2025
| GDP_nominal_rank = 147aad
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $766<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177aad
| Gini = 36.8<!--number only-->
| Gini_year = 2017
| Gini_change = <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|title=Gini Index coefficient|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24 September 2024|archive-date=17 Bisha Todobaad 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|url-status=dead}}</ref>
| Gini_rank =
| HDI = <!--number only-->0.404
| HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref>
| HDI_rank = 192aad
| currency = [[Somali shilling]]
| currency_code = SOS
| time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| utc_offset_DST =
| time_zone_DST =
| drives_on = Sax
| calling_code = [[+252]]
| cctld = [[.so]]
| ethnic_groups = {{plainlist|
* [[Soomaalida|Soomaali]]: 85%
* [[Tirakoobka daljoogaha Soomaaliya|Kuwa kale ]]: 15%
}}
| ethnic_groups_ref = <ref name="factbook"/><ref>{{Cite book|last=Lewis|first=I. M.|url=https://books.google.com/books?id=k3QwAQAAIAAJ|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar, and Saho|date=1998|publisher=Red Sea Press|isbn=978-1-56902-104-0|language=en}}</ref>
| ethnic_groups_year = 2021
}}
Waagii hore, Soomaaliya waxay ahayd xarun ganacsi oo muhiim ah. Intii lagu guda jiray qarniyadii dhexe, dhowr boqortooyo oo xoog badan ayaa ka talinayay ganacsiga gobolka, oo ay ku jiraan [[Saldanadii Ajuuraan|Suldaanka Ajuran]] , [[Adal Sultanate]] , iyo Suldaanka Geledi . Dabayaaqadii qarnigii 19-aad, suldaanadii Soomaaliyeed waxa gumaystay boqortooyadii [[Talyaaniga]] iyo [[Ingiriiska]] kuwaas oo dhammaan dhulalkaas qabyaaladda isugu daray laba gumaysi oo kala ah : Italian Somaliland iyo [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|British Somaliland]] . 1960kii, labada dhul ayaa midoobay si ay u dhistaan Jamhuuriyad Soomaaliyeed oo madax bannaan oo hoos timaada dowlad rayid ah. Siyaad Barre oo ka tirsanaa Golaha Sare ee Kacaanka (SRC) ayaa xukunka la wareegay 1969-kii, wuxuuna aasaasay [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya|Jamhuuriyaddii Dimuqraadiga]] ahayd ee Soomaaliya , isagoo isku dayay inuu si naxariis darro ah u burburiyo Dagaalkii Madax-bannaanida [[Soomaaliland|Somaliland]] ee waqooyiga dalka. SRC waxay burburtay 1991 markii uu bilaabmay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya . Dawladdii ku meel gaadhka ahayd ee Soomaaliya (TNG) waxaa la aas aasay 2000, ka dibna waxaa la dhisay dawladda ku meel gaadhka ah ee Soomaaliya (TFG) 2004tii, taasoo dib u soo celisay ciidamadii qalabka sida ee Soomaaliya .
Dhamaadkii 2006dii, duullaan ay Xabashida Maraykanku dabada ka riixayeen ayaa afgambiyay Maxkamadihii Islaamiga ahaa (ICU), taasoo keentay in ay dawladda ku meel gaadhka ah ee [[Muqdisho]] ka dhisto Muqdisho oo ay ciidammada Itoobiya qabsadeen . Kacdoonkii xigay ee soo shaac baxay ayaa maxaakiimta u kala jabay jabhado kala duwan, oo ay ku jirto kooxda xagjirka ah ee [[al-Shabaab]] , kuwaas oo dagaal daba dheeraaday kula jiray ciidamada Itoobiya. Al-Shabaab waxay markiiba bilawday inay xaqiijiso in ay ka talinayso dhuleed markii ugu horaysay, iyadoo dabayaaqadii 2008 ay jabhadu ka saartay ciidamada Itoobiya inta badan Soomaaliya. Sannadkii 2009, dawlad cusub oo TFG ah ayaa la dhisay. Bartamihii 2012, al-Shabaab waxay lumisay inta badan dhulalkeeda intii ay socdeen dagaalladii ka dhanka ahaa TFG iyo [[ciidamada Midowga Afrika]] . Isla sanadkaas, al-Shabaab waxay ballan-qaadday inay la midoobayaan al-Qaacida . Muqaawamada ayaa weli gacanta ku haysa inta badan bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya, waxayna saameyn ku leeyihiin meelaha ay dowladdu maamusho, iyadoo magaalada Jilib ay u tahay caasimadda u ah fallaagada. Dastuur cusub oo ku meel gaar ah ayaa la ansixiyay Agoosto 2012, dib u habeyn lagu sameeyay Soomaaliya sida federaal . Isla bishaas, waxaa la dhisay Dowladda Federaalka Soomaaliya , waxaana dib u dhis lagu sameeyay Muqdisho.
Soomaaliya waxa ay ka mid tahay dalalka ugu horumarsan caalamka, waxaana daliil u ah sida ay u qiimeeyeen mitirka mitirka sida GDP per capita iyo halka ay ku dhowdahay halka ugu hooseysa ee Tilmaanta Horumarinta Aadanaha , waxa ay ka sareysaa oo kaliya South Sudan . Waxay ilaalisay dhaqaale aan rasmi ahayn oo inta badan ku salaysan xoolaha nool, xawaaladaha Soomaalida ee dibadda ka shaqeeya iyo isgaarsiinta. Waa xubin ka tirsan Qaramada Midoobay , [[Jaamacada Carabta|Jaamacadda Carabta]] , Midowga Afrika , Dhaqdhaqaaq aan Isbahaysi ahayn , Bulshada Bariga Afrika , iyo Ururka [[Islaam|Iskaashiga Islaamka]]
==Asalka erayga==
Samaale , oo ah awoowaha ugu da'da weyn dhowr qabiil oo Soomaaliyeed , ayaa guud ahaan lagu tiriyaa in uu yahay halka ay ka soo jeedaan magaca Soomaali . Aragti kale ayaa ah in magaca loo haysto inuu ka soo jeedo ereyada soo iyo maal , kuwaas oo marka la isu geeyo macneheedu yahay " tag" iyo "caano". Fasiraaddani way kala duwan tahay iyadoo ku xiran gobolka iyadoo Soomaalida waqooyi ay tilmaamayso inay ula jeedaan tag iyo caano xagga caanaha geela, Soomaalida koonfureed waxay adeegsadaan tarjumaada "sa' maal" oo tilmaamaysa caanaha lo'da. Tani waxay tilmaan u tahay xoolo-dhaqatada meel walba leh ee dadka Soomaaliyeed. Etymology kale oo macquul ah ayaa soo jeedinaya in ereyga Soomaali uu ka yimid ereyga Carabiga ee "hodanka ah" ( zāwamāl ), isagoo mar kale tilmaamaya hodantinimada Soomaalida ee xoolaha.
Taa beddelkeeda, magaca Soomaaliga waxaa la rumeysan yahay inuu ka yimid Automoli (Asmach), koox dagaalyahanno ah oo ka yimid Masar hore oo uu ku tilmaamay Herodotus . Asmach waxaa loo maleynayaa inuu ahaa magacooda Masar, iyadoo Automoli uu yahay asal Giriig ah oo ka yimid ereyga Cibraaniga ah ee S'mali (macnaha "dhinaca bidixda").
Dukumeenti Shiinees ah oo laga soo xigtay qarnigii 9-aad ee CE ayaa tilmaamaya waqooyiga xeebaha Soomaaliya - oo markaa ka mid ahaa gobolka ballaaran ee Waqooyi Bari Afrika ee loo yaqaan Barbaria , iyada oo la tixraacayo dadka deggan Barbars ( Kushitic ) ee degaanka - sida Po-pa-li .
Tixraac qoraaleedkii ugu horreeyay ee cad ee Soomaalidii sobriquet waxay soo bilaabatay horraantii qarnigii 15-aad ee miilaadiyada xilligii boqortooyadii Itoobiya ee Isxaaq I oo lahaa mid ka mid ah saraakiishii maxkamadaha oo tiriyay hees uu ugu dabbaaldegayo guushii milateri ee ay ka gaareen Saldanada Ifat . Simur wuxuu kaloo ahaa Harari qadiimiga ah oo loogu yeeri jiray dadka Soomaaliyeed.
Soomaalidu waxay si xad dhaaf ah u door bidaan shaydaanka Soomaaliga oo ka door bida qofka Soomaaliga ah ee aan saxda ahayn mar haddii kan hore uu yahay halqabsi, halka kan dambe uu yahay hal-ku-dhegyo laba-jibbaaran ah. Erayga af - soomaaliga marka laga yimaaddo juqraafi-siyaasadeed waa Horner oo ka soo jeeda qowmiyadda, waa Kuush.
==Taariikhda==
===Taariikhda ka hor===
[[File:Laas Geel single cow.jpg|thumb|Farshaxanka Neolithic ee dhismaha Laas Geel oo muujinaya sac gees-dheer]]
Soomaaliya waxay u badan tahay inay ka mid ahayd dhulkii ugu horreeyay ee ay dageen bini'aadam hore, iyadoo loo eegayo meesha ay ku taal. Ugaarsadayaasha oo hadhow Afrika ka haajiray waxay u badan tahay inay halkan degeen ka hor intaanay guurin. Intii lagu jiray xilligii dhagaxa, dhaqamada Dooyan iyo reer Hargeysa ayaa halkan ku soo barbaaray. Caddaynta ugu da'da weyn ee caadooyinka aaska Geeska Afrika waxay ka timid qabuuraha Soomaaliya ilaa qarnigii 4aad ee BC. Qalabka dhagaxa ah ee laga soo qaaday goobta Jaleelo ee waqooyiga ayaa sidoo kale lagu tilmaamay 1909 inay yihiin farshaxanno muhiim ah oo muujinaya caalimnimada qadiimiga ah inta lagu jiro Paleolithic ee u dhexeeya Bariga iyo Galbeedka.
Sida laga soo xigtay khubarada afafka, dadkii ugu horreeyay ee ku hadla Afafka ayaa yimid gobolka intii lagu jiray xilligii Neolithic ee xigay oo ka yimid qoyska urheimat ee la soo jeediyay ("Dhulka asalka ah") ee dooxada Niil , ama Bariga dhow .
Dhismaha Laas -geel oo ku yaalla duleedka magaalada Hargeysa ee Waqooyi-galbeed Soomaaliya ayaa soo jirtay qiyaastii 5,000 oo sano, waxaana ku yaalla farshaxanno dhagax ah oo muujinaya xayawaanka duur-joogta ah iyo lo'da la qurxiyay. Sawirro kale oo godad ah ayaa laga helay gobolka Dhambalin ee woqooyiga , kaas oo ka muuqda mid ka mid ah sawirradii ugu horreeyay ee loo yaqaan ugaarsiga fardaha. Farshaxanka dhagaxa waxa uu taariikhdiisu ahayd 1,000 ilaa 3,000 BCE. Intaa waxaa dheer, inta u dhaxaysa magaalooyinka Laas-Khorey iyo Ceel Ayo ee waqooyiga Soomaaliya waxaa ku taal Karinhegane , oo ah goobta lagu sawiray godad fara badan, kuwaas oo wadar ahaan lagu qiyaasay ilaa 2,500 oo sano
Geela waxa la rumaysan yahay in uu ku dhaqmi jiray gobolka Geeska intii u dhaxaysay qarnigii 2aad iyo 3aad ee BC. Halkaa waxa ay ku fiday Masar iyo Maghrib .
===Waagii qadiimiga iyo qadiimiga ahaa===
[[File:Men from Punt Carrying Gifts, Tomb of Rekhmire MET 30.4.152 EGDP013029.jpg|thumb|Rag reer Punt ah oo sita hadiyado, Qabriga Rekhmire .]]
Dhismayaasha Ahraamta qadiimiga ah , Mowlacyo , magaalooyin burburay iyo gidaaryo dhagax ah, sida darbigii Wargade , waxay daliil u yihiin ilbaxnimo hore oo ka hanaqaadi jirtay gayiga Soomaaliyeed. Ilbaxnimadani waxay ku naaloonaysay xidhiidh ganacsi oo ay la lahayd Masar hore iyo Giriiggii Mycenaean tan iyo qarnigii labaad ee BC . Puntites oo u dhashay gobolka waxay ka ganacsan jireen malmalka , xawaashka, dahabka, eboniga, lo'da gees-gaaban, fool-maroodi iyo fooxa oo ay la socdeen Masaarida, Finiisiyaanka, Baabiliyiinta, Hindida, Shiinaha iyo Roomaanka iyaga oo u maraya dekedahooda ganacsi. Duulaan Masri ah oo ay u soo dirtay boqortooyadii 18-aad ee boqorad Hatshepsut ayaa lagu duubay macbudka Deir el-Bahari , xilligii boqortooyadii Boqorka Puntite Parahu iyo Queen Ati.
Waagii qadiimiga ahaa , Macrobiyaanka , oo laga yaabo in ay awoow u ahaayeen Soomaalida, ayaa aasaasay boqortooyo awood leh oo ka talinaysay qaybo badan oo ka mid ah Soomaaliya casriga ah. Waxaa lagu magacaabi jiray cimrigooda iyo maalkooda, waxaana la sheegay inay ahaayeen kuwa ugu dheer oo ugu quruxda badan ragga oo dhan. Macrobiyadu waxay ahaayeen dagaalyahanno xoolo-dhaqato ah iyo badmaaxayaal. Sida laga soo xigtay xisaabta Herodotus, Imbaraadoorkii Faaris Cambyses II , markii uu qabsaday Masar 525 BC, wuxuu u diray safiirro Macrobia, isagoo u keenay hadiyado qaali ah boqorka Macrobiya si uu u soo gudbiyo. Hogaamiyihii Macrobiya oo lagu doortay dhererkiisa iyo quruxdiisa, waxa uu taa beddelkeeda kaga jawaabay loolan uu dhiggiisa Beershiya uga dhigay qaanso aan xidhnayn: haddii Faaris ay awoodaan in ay sawiraan, waxa ay xaq u yeelan lahaayeen in ay dalkiisa ku soo duulaan; laakiin ilaa iyo markaas, waa in ay u mahad naqayaa ilaahyada in Macrobians waligood go'aansan in ay ku duulaan boqortooyadooda. Macrobians-ku waxay ahaayeen awood gobol oo lagu asteeyay qaab-dhismeedkooda horumarsan iyo hantidooda dahabka ah , taas oo aad u badan oo ay maxaabiistooda ku xidheen silsilado dahab ah.
Inta lagu jiro xilliga qadiimiga ah, gobollada Barbara ee Mosylon , Opone , Mundus , Isis , Malao , Avalites , Essina , Nikon iyo Sarapion waxay sameeyeen shabakad ganacsi oo faa'iido leh, oo ku xiran ganacsato ka timid Ptolemaic Masar , Giriiggii hore , Fenisiya , Parthian Persian , Boqortooyadii Roomaanka , Boqortooyada Saban , Nabata . Waxay isticmaali jireen markabkii qadiimiga ahaa ee badda Soomaaliya ee loo yaqaanay beden si ay shixnadooda u daabulaan.
[[File:Beden.jpg|thumb|Beden waa mid dheereeya, oo qadiimi ah markab badeed keligiis ah ama laba-jibbaaran.]]
Ka dib qabsashadii Roomaanku ee Boqortooyadii Nabataean iyo joogitaankii ciidamada badda ee Roomaanka ee Cadan si ay u xakameeyaan budhcad-badeedda, ganacsato Carbeed iyo Soomaali ah waxay ku heshiiyeen Roomaanku in maraakiibta Hindiya laga mamnuuco inay ka ganacsadaan magaalooyinka dekedaha xorta ah ee Jasiiradda Carabta si loo ilaaliyo danaha ganacsatada Soomaalida iyo Carabta ee ganacsiga faa'iidada badan leh ee u dhexeeya badaha Cas iyo Mediterranean. Si kastaba ha ahaatee, ganacsatadii Hindidu waxay sii wadeen ganacsiga magaalooyinka dekedaha ah ee jasiiradda Soomaalida, kuwaas oo ka madax bannaan faragelinta Roomaanka. Qarniyo badan, ganacsatadii Hindidu waxay Soomaaliya iyo Carabta u keeni jireen tiro badan oo qorfe ah Ceylon iyo Jasiiradaha Spice . Meesha laga helo qorfaha iyo xawaashka kale waxa la sheegaa in ay ahayd sirta ugu fiican ee ay ka heli jireen ganacsatadii Carabta iyo Soomaalida ee ka ganacsan jiray Rome iyo Giriigga; Roomaanka iyo Giriiggu waxay rumaysnaayeen in isha laga soo xigtay ay ahayd jasiiradda Soomaalida. Heshiiskii wada shaqayneed ee dhexmaray ganacsatada Soomaalida iyo Carabta ayaa sicir barar ku keenay qiimaha qorfaha Hindiya iyo Shiinaha ee Waqooyiga Afrika, Bariga dhow iyo Yurub, wuxuuna ganacsiga qorfaha ka dhigay mid dakhli abuur ah oo faa'iido badan leh, gaar ahaan ganacsatada Soomaaliyeed.
===Dhalashada Islaamka iyo qarniyadii dhexe===
[[File:Silk route.jpg|thumb|Waddada xariirta oo ku fidsan Shiinaha ilaa koonfurta Yurub, Carabta, Soomaaliya, Masar, Faaris, Hindiya, iyo Java]]
Islamka waxa deegaanka soo galiyay horraantii muslimiintii ugu horaysay ee ka soo carartay dacwooyinkii xiijii ugu horaysay iyada oo Masjid al-Qiblatayn ee Saylac laga dhisay ka hor inta aanu Qiblada u socon dhanka Maka . Waa mid ka mid ah masaajidda ugu faca weyn Afrika. Dabayaaqadii qarnigii 9aad, Al-Yaqubi waxa uu qoray in Muslimiintu ay ku noolaayeen hareeraha badda woqooyi ee Soomaaliya. Waxa kale oo uu xusay in Boqortooyada Adal ay caasimad u ahayd magaalada. Sida uu qabo Leo Africanus , Adal Sultanate waxa maamuli jiray boqortooyo Soomaaliyeed oo deegaanka ah , dhulkeeduna waxa uu ka koobnaa dhulka juqraafi ahaan u dhexeeya Bab el Mandeb iyo Cape Guardafui. Sidaas waxaa dhanka koonfureed uga xigay Boqortooyadii Ajuuraan , dhanka galbeedna waxaa ka xigay Boqortooyadii Xabashida .
Qarniyadii dhexe oo dhan waxa Somaliland yimi dad Carbeed, waayo-aragnimo taariikhi ah oo hadhow horseedi doonta sheekooyinka halyeyga ah ee sheekhyadii Muslimiinta sida Daarood iyo Isxaaq Binu Axmed (oo la sheegay in ay ka soo jeedaan beelaha Daarood iyo Isaaq , siday u kala horreeyaan) iyaga oo ka soo socdaalay Carabta una socdaalay Soomaaliya kuna guursaday qabiilka Dir ee deegaanka .
Sannadkii 1332-kii, Boqorkii Adal ee Saylac ahaa ayaa lagu dilay olole millatari oo ujeedkiisu ahaa in la hakiyo socodkii ay magaalada ku soo jeedday Amda Seyon 1aad ee Xabashida. Markii Suldaankii ugu dambeeyay ee Ifat, Sacad Ad-Diin II , lagu dilay Saylac 1410 , caruurtiisii waxay u baxsadeen Yaman , ka hor intaysan ku soo laaban 1415 . II, oo saldhig cusub ka samaystay Yemen ka dib
[[File:Imaam Ahmed Gurey.jpg|thumb|Taalada Axmed ibn Ibrahim al-Ghazi , Imaamkii Boqortooyada Adal]]
Xarunteedii Adal ayaa mar kale loo raray qarnigii xigay, markan dhanka koonfureed waxa loo raray Harar . Caasimaddan cusub, Adal waxa uu abaabulay ciidan wax ku ool ah oo uu hoggaaminayo Imaam Axmad ibn Ibrahim al-Ghazi , (Ahmad "Gurey" ama "Gran"; labaduba waxay ka dhigan yihiin "gacanta bidix") iyo Jeneraalka ugu dhow dhow iyo seedigii Garaad Mataan . Qabiilka Imaam Axmed waxaa la caddeeyey inay ka soo jeedaan Geri Koombe , oo ah jifada Daarood. Ololahan qarniga 16-aad waxaa taariikh ahaan loo yaqaanaa Gumeysiga Xabashida ( Futuh al-Habash ). Intii uu dagaalka socday, Imaam Axmad waxa uu hormood u noqday adeegsiga madfac ay ka heli jirtay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, kuwaas oo uu ka soo waariday Saylac oo uu ku soo daad-gureeyey ciidamadii Xabashida iyo xulafadooda Bortuqiisku ee uu hoggaaminayay Cristovão da Gama .
Xilligii Ajuuraan Sultanate-ka , magaalooyinka iyo jamhuuriyadaha Merca , Muqdisho , Baraawa , Hobyo iyo dekedooda waxay lahaayeen ganacsi faa'iido badan oo shisheeye ah oo ay ka heli jireen maraakiib u kala goosha dalalka Carabta, Hindiya, Venetia , Paris, Masar, Portugal iyo ilaa Shiinaha. Vasco da Gama , oo soo maray Muqdisho qarnigii 15-aad, ayaa xusay inay ahayd magaalo weyn oo ay ku yaallaan dhowr dabaq oo dhaadheer iyo daaro waaweyn oo ku yaalla bartamaha magaalada, iyadoo ay u dheer tahay masaajidyo badan oo leh minaarado cylindrical ah. Harla , oo ah koox hore oo Hamitic ah oo dhererkeedu dheeraa oo degi jiray qaybo ka mid ah Soomaaliya, Tchertcher iyo meelo kale oo Geeska ah, waxay sidoo kale dhiseen tuuli kala duwan . Dhagarqabayaashan ayaa la rumeysan yahay inay awoow u ahaayeen qowmiyadaha Soomaalida.
[[File:ShenDuGiraffePainting.jpg|thumb|[[Saldanadii Ajuuraan|Ajuran Sultanate]] waxa ay sii waday xidhiidh ganacsi oo ay la lahayd boqortooyadii Ming iyo boqortooyooyinkii kale.]]
Qarnigii 16-aad, Duarte Barboosa waxa uu xusay in maraakiib badan oo ka timid Boqortooyadii Cambaya ee waqtigan casriga ah ee Hindiya ay u shiraacdeen Muqdisho iyagoo wata maryo iyo xawaash, taas beddelkeedana ay heleen dahab, dhux iyo fool maroodi. Barbosa waxa kale oo ay iftiimisay hilibka, sarreenka, shaciga, fardaha iyo khudaarta ee suuqyada xeebaha, kuwaas oo ganacsatadu ka soo saarteen hanti aad u badan. Muqdisho, oo ah xarunta warshadaha dharka ee kobcaya ee loo yaqaan toob benadir ( oo ku takhasusay suuqyada Masar, iyo meelo kale , oo ay weheliyaan Merca iyo Barawa, waxay sidoo kale u ahayd meel ay ku sii maraan ganacsatada Sawaaxiliga ee Mombasa iyo Malindi iyo ganacsiga dahabka ee Kilwa . Ganacsato Yuhuudi ah oo ka timid Hormuz waxay keeneen dharkoodii Hindida iyo miraha badda Soomaaliya si ay ugu beddelaan hadhuudh iyo alwaax.
Xiriirka ganacsiga waxaa la aasaasay Malacca qarnigii 15aad, oo leh maro, ambergris iyo porcelain oo ah badeecadaha ugu muhiimsan ee ganacsiga. Geri, zebras iyo fooxa ayaa loo dhoofin jiray Boqortooyadii Ming ee Shiinaha, taasoo ka dhigtay ganacsatada Soomaalida inay hormuud ka noqdaan ganacsiga u dhexeeya Bariga Aasiya iyo Geeska. Ganacsato Hinduuga ah oo ka soo jeeda Surat iyo ganacsatada Koonfur-bari Afrikaanka ee Pate , iyagoo doonaya inay ka gudbaan labada go'doominta Boortaqiiska ee Hindiya (iyo markii dambe faragelintii Cumaan), waxay adeegsadeen dekedaha Soomaaliya ee Merca iyo Barawa (kuwaas oo ka baxsan xukunka tooska ah ee labada awoodood) si ay ganacsigooda ugu sameeyaan ammaan iyo faragelin la'aan.
===Waagii hore ee casriga ah iyo u halgamidda Afrika===
[[File:Mogadishu1936.jpg|thumb|magaalada Muqdisho ee xarunta dalka Talyaaniga ayaa waxaa ku yaalla xarunta kaniisada Kathedral-ka ee Catholic-ga iyo taallada weyn ee lagu maamuusayo Boqor Umberto I ee Talyaaniga.]]
Waagii hore ee casriga ahaa , dawladihii bedeli lahaa Adal Sultanate iyo Ajuran Sultanate waxay bilaabeen inay ka koraan Soomaaliya. Waxaa ka mid ahaa Imaamyadii Hiraab , Suldaan Isaaq oo uu hoggaaminayay reer Guuleed , Suldaankii Habr Yuunis oo uu hoggaaminayey reer Caynaanshe , Suldaankii Geledi (Boqortooyadii Gobroon), Saldanada Majeerteen (Migiurtinia), iyo Saldanadda Hobyo . Waxay sii wateen dhaqankii qalcado-dhisidda iyo ganacsiga badda mara ee ay aasaaseen boqortooyooyinkii hore ee Soomaaliya.
Suldaan Yusuf Mahamud Ibrahim oo ahaa Suldaankii Sadexaad ee Golaha Deegaanka Gobroon ayaa Bilaabay Taariikhdii dahabiga ahayd ee Boqortooyadii Gobroon. Ciidankiisu waxay guulo ka soo hoyeen Jihaadka Baardheere, kaasoo dib u soo celiyay xasiloonidii Gobolka, dib u soo nooleeyay ganacsigii fool-maroodiga ee Bariga Afrika . Waxa kale oo uu lahaa xidhiidh wanaagsan oo uu hadiyado ka heli jiray saldanada boqortooyooyinka dariska iyo kuwa fog sida Cumaan, Witu iyo salaadiinta Yemen.
Inankii Suldaan Ibraahim Axmed Yuusuf waxa uu ku beddelay mid ka mid ah shakhsiyaadkii ugu muhiimsanaa ee qarnigii 19-aad ee Bariga Afrika, isaga oo ka heli jiray abaal-marinno guddoomiyeyaasha Cumaan, isla markaana abuuray isbahaysi qoysas Muslimiin ah oo muhiim ah oo ku nool xeebaha Bariga Afrika
Somaliland waxa la aas aasay Suldaanka Isaaq 1750. Suldaanka Isaaq waxa uu ahaa boqortooyo Somaliyeed oo ka talinaysay qaybo ka mid ah Geeska Afrika qarniyadii 18aad iyo 19aad. Waxay ku teedsantay dhulka beesha Isaaq , oo ka soo farcamay qabiilka Banu Haashim , ee Somaliland iyo Itoobiya maanta. Suldaanka waxaa maamuli jiray garabka Rer Guuleed oo uu aasaasay suldaankii ugu horeeyay ee beesha Ciidagale Suldaan Guuleed Cabdi . Sida dhaqanka afka ah lagu sheegay, ka hor reer Guuleed beesha Isaaq waxaa ka talin jiray boqortooyo laanta Toljeclo oo ka soo jeeda reer Axmed oo lagu naanaysi jiray Tol Jeelo, oo ahaa curadkii Sheekh Isxaaq xaaskiisii Harari . Guud ahaan waxa jiray sideed taliye Toljelo ah oo uu ugu horreeyo Boqor Haaruun ( Somali : Boqor Haaruun ) oo soo xukumayay Suldaan Isaaq qarniyo laga soo bilaabo qarnigii 13aad. Garaad Dhux Barar ( Somali : Dhuux Baraar ) waxaa afgambiyay isbahaysigii beelaha Isaaq. Toljeelo oo berigii hore xoog lahaa way kala firxadeen oo waxay gabaad ka dhigteen Habr Awal oo ay ilaa hadda inta badan la nool yihiin.
Dabayaaqadii qarnigii 19-aad, shirkii Berlin ee 1884 ka dib, quwadaha reer Yurub waxay bilaabeen inay u halgamaan Afrika . Sannadkaas, maxmiyad Ingiriis ayaa lagaga dhawaaqay qayb ka mid ah Soomaaliya, oo ku taal xeebta Afrika ee ka soo horjeeda Yementa Koonfureed. Bilowgii, gobolkani wuxuu ku hoos jiray xukunka Xafiiska Hindiya, sidaas darteedna loo maamulay qayb ka mid ah Boqortooyada Hindiya; 1898-kii waxa loo wareejiyay maamulka London. 1889kii, maxmiyaddii iyo gumaysigii Soomaaliya ee Talyaanigu si rasmi ah u aasaasay Talyaanigu iyadoo loo marayo heshiisyo kala duwan oo ay la saxeexdeen madax iyo suldaanno badan; Suldaan Yuusuf Cali Keenadiid ayaa markii ugu horreysay codsi u diray Talyaaniga dabayaaqadii Diseembar 1888 si uu Suldaannimadiisa Hobyo uga dhigo maxmiyad Talyaani ah ka hor inta uusan markii dambe saxiixin heshiis 1889
[[File:Hobyo Sultanate Cavalry And Fort.jpg|thumb|Fardooley iyo dhufeyskii Hobyo Sultanate]]
Dhaqdhaqaaqa Dervish ayaa si guul leh u celiyay Boqortooyada Ingiriiska afar jeer waxayna ku qasbeen inay dib ugu noqdaan gobolka xeebta. Daraawiishtu waxay jebisay gumaystihii Talyaaniga, Ingiriiska, Xabashida marar badan, gaar ahaan, guushii 1903-dii ee Cagaarweyne ee uu hoggaaminayey Suleymaan Aaden Galaydh , waxay ku khasabtay Boqortooyadii Ingriiska inay dib ugu gurtaan gobolka xeebta horraantii 1900aadkii. Dervishes ayaa ugu dambeyntii laga adkaaday 1920-kii xoogga hawada Ingiriiska.
Bilawgii Faashiistaha horraantii 1920-aadkii waxa ay ku bishaaraysay is-beddelka istiraatijiyadda Talyaanigu, iyadoo suldaannada waqooyi-bari dhawaan lagu khasbi lahaa soohdinta La Grande Somalia (" Soomaali-weyn ") sida uu qorshuhu ahaa Talyaanigii Faashiistaha ahaa. Markii uu yimid Badhasaab Cesare Maria De Vecchi 15-kii December 1923kii, waxa bilaabmay in wax iska beddelaan qayb ka mid ah Somaliland oo loo yaqaanay Italian Somaliland . Dhulkii ugu dambeeyay ee Talyaanigu ka helo Soomaaliya wuxuu ahaa Oltre Giuba , gobolka Jubaland ee maanta , 1925.
[[File:Sayyid Mohammed Abdullah Hassan.jpeg|thumb|Taalada Mohammed Abdullah Hassan , Hogaamiyihii Daraawiishta]]
Talyaanigu wuxuu bilaabay mashruucyo kaabayaasha deegaanka ah, oo ay ku jiraan dhismaha isbitaallo, beero iyo dugsiyo. Talyaanigii Faashiistaha ahaa , ee Benito Mussolini , wuxuu weeraray Abyssinia (Itoobiya) 1935, ujeeddadiisuna ahayd inay gumeysato. Duulaankaas waxaa cambaareeyey Ururka Jimciyadda Quruumaha ka dhaxaysa , balse wax yar lagama qaban sidii loo joojin lahaa ama looga xorayn lahaa gumaysiga Itoobiya. 1936kii, Soomaaliyadii Talyaanigu waxay ku biirtay Bariga Afrika ee Talyaanigu , oo ay weheliso Ereteriya iyo Itoobiya, oo ah Maamul-goboleedka Soomaaliya . 3-dii Agoosto 1940-kii, ciidamadii Talyaanigu oo ay ku jireen cutubyo ka tirsan gumaystaha Soomaaliya, ayaa ka soo tallaabay Itoobiya si ay u soo galaan Somaliland , 14kii Agoosto, waxay ku guuleysteen inay Berbera ka qabsadaan Ingiriiska.
Ciidan Ingiriis ah oo ay ku jiraan ciidamo ka socda dalal badan oo Afrikaan ah ayaa bishii January 1941kii ka bilaabay Kenya ololihii ay ku xorreeyeen British Somaliland iyo Itoobiya oo Talyaanigu gumaysan jiray, una qabsan lahaa Somaliland Talyaani. Bishii Feebarweri inta badan Somaliland Talyaanigu waa la qabsaday, bishii Maarj, British Somaliland waa lagala wareegay badda. Ciidamadii Boqortooyadii Ingiriiska ee ka hawl-gala Somaliland waxay ka koobnaayeen saddex qaybood oo kala ahaa Koonfur Afrika, Galbeedka Afrika iyo Ciidamada Bariga Afrika. Waxa kaalmaynayay ciidammadii Somaliyeed ee uu hogaaminayay C/laahi Xasan iyadoo ay si wayn uga qayb galeen Somalida beesha Isaaq , Dhulbahante iyo Warsangali . Tirada Soomaalida Talyaanigu waxay bilawday inay hoos u dhacdo ka dib dagaalkii labaad ee aduunka, iyada oo in ka yar 10,000 ay soo hartay 1960.
===Madaxbanaanidii (1960-1969)===
Dagaalkii IIaad ee Adduunka ka dib, Ingiriisku waxa uu sii haystay gacan ku haynta British Somaliland iyo Somaliland Somaliland oo ah maxmiyad. 1945kii, intii lagu jiray shirkii Potsdam , Qaramada Midoobay waxay u oggolaatay Talyaanigu inuu Talyaanigu u dhiibo Talyaani Somaliland inuu noqdo dhul-xakameedka Somaliland , iyadoo shuruud looga dhigay markii ugu horreysay ee ay soo jeediyaan xisbigii SYL iyo ururradii kale ee curdinka ahaa ee siyaasadda Soomaaliya, sida Xizbiya DigilMirifle Somali (HDMS) iyo Somali National League (SNL) — in Soomaaliya ay ku hesho madaxbannaani toban sano gudahood. British Somaliland waxay ahaan jirtay maxmiyad Ingiriiska ilaa 1960
[[File:Chieftains of the Isaaq clan cropped.jpg|thumb|Madaxdii beesha Isaaq oo Hargeysa lagu sawiray 1958 kii markii Duke & Duchess of Gloucester booqasho ku yimaadeen Somaliland.]]
Ilaa heer uu Talyaanigu dhulkaas ku haysto amarka Qaramada Midoobay, qodobbada ammaanadu waxay siiyeen Soomaalida fursad ay khibrad ugu yeeshaan waxbarashada siyaasadda reer galbeedka iyo is-xukunka. Waxa ay ahaayeen faa’iidooyin aanay lahayn British Somaliland, oo la rabay in lagu daro dawladnimada cusub ee Soomaaliya. In kasta oo 1950-meeyadii saraakiisha gumaystaha Ingiriiska ay isku dayeen, dadaallo horumarineed oo maamul oo kala duwan, si ay uga soo kabtaan dayacaadii hore, maxmiyadku waxa ay fadhiid ku noqotay horumarka maamulka siyaasadda. Farqiga u dhexeeya labada dhul ee horumarinta dhaqaalaha iyo waayo-aragnimada siyaasadeed ayaa hadhow keeni doonta dhibaatooyin culus oo isku dhafan labada qaybood.
[[File:Mogadishu city centre - 1960s.jpg|thumb|1963kii oo ku yaal bartamaha magaalada Muqdisho]]
Dhanka kale, 1948-kii, cadaadis kaga yimid xulafadooda Dagaalkii Labaad ee Adduunka, Soomaalidana ay aad uga xumaadeen, Ingriisku wuxuu dib u soo celiyay Haud (Dhul daaqsimeed Soomaaliyeed oo muhiim ah oo loo maleynayo inuu ilaalinayay heshiisyadii Ingiriiska uu la galay Soomaalida 1884 iyo 1886) iyo Gobolka Soomaalida ee Itoobiya, taasoo ku saleysan heshiis ay saxiixeen 1897-kii oo ay ka soo horjeedaan Boqortooyadii Itoobiya ee Menelik oo ay suurtagal tahay in Boqortooyadii Itoobiya ay ku beddesho Imbaraadoor. Faransiisku.
Ingriiska ayaa ku daray shuruud ah in dadka Soomaalida ah ay sii haysanayaan ismaamulkooda, laakiin Itoobiya ayaa isla markiiba sheegatay inay iyadu leedahay madax-bannaanideeda. Taasi waxay keentay in 1956-kii uu Ingiriisku ku guul darraystay inuu dib u iibsado dhulkii Soomaaliyeed ee uu la wareegay. Ingriisku waxa uu sidoo kale siiyay maamulka ku dhawaad Soomaalida ay degto Waqooyiga xudduudaha Waqooyi (NFD) wadaniiyiinta Kenya. Tani waxay ahayd in kasta oo ay raali ka tahay , sida laga soo xigtay guddigii gumaystaha Ingiriiska, ku dhawaad dhammaan qowmiyadaha Soomaalida ee dhulkaas degganaa waxay door bideen inay ku biiraan Jamhuuriyaddii Soomaaliya ee dhawaan la sameeyay.
Waxa sannadkii 1958- kii ka qabsoontay dalka aynu jaarka nahay ee Jabuuti (oo loo yaqaannay French Somaliland ) sannadkii 1958-kii, maalintii ay Soomaaliya xornimada qaadatay sannadkii 1960-kii, si go'aan looga gaadho in lagu biiro Jamhuuriyaddii Soomaaliya iyo in kale iyo inay ka sii mid ahaato Faransiiska. Aftidu waxay u soo baxday in la sii wado xidhiidhka Faransiiska, taas oo ay ugu wacan tahay isku-darka haa ee ay ku codeeyeen qoomiyada Canfarta iyo dadka degan Yurub. Waxa kale oo jirtay ku shubasho codbixineed oo baahsan, iyada oo Faransiisku uu ka eryay kumannaan Soomaali ah ka hor inta aanay aftidu gaadhin goobaha codbixinta.
Inta badan dadka 'maya' ku codeeyay waxay ahaayeen Soomaali aad u taageersan inay ku biiraan Soomaaliya oo mid ah, sida uu soo jeediyay Maxamuud Xarbi , Madaxweyne ku xigeenka Golaha Xukuumadda. Xarbi ayaa ku dhintay shil diyaaradeed labo sano kadib. Djibouti ugu dambayntii waxay xornimada ka qaadatay Faransiiska 1977, iyo Hassan Gouled Aptidoon , oo ahaa Soomaali oo u ololaynayey "haa" codbixintii 1976, aakhirkii wuxuu noqday madaxweynihii ugu horreeyay ee Jabuuti (1977-1999).
[[File:President Aden Adde alongside Prime minister Sharmarke.jpg|thumb|Madaxweyne Aadan Cadde oo uu weheliyo Ra’iisul Wasaare Cabdirashiid Cali Sharma’arke oo Salaaddii Ciidda 1964-kii ku Tukaday Masjidka Arbaca Rukun]]
26 June 1960 -kii British Somaliland protectorate waxa ay xornimadeeda qaadatay 26 June 1960. 1dii Luulyo 1960kii waxa xornimada qaatay dhulkii la isku halayn lahaa ee Somaliland, labadoodiina waxay ku midoobeen dhismihii Jamhuuriyaddii Soomaaliya , in kasta oo ay ku jireen xuduud ay kala sameeyeen Talyaaniga iyo Ingiriiska. Dawlad ay dhiseen Cabdullaahi Ciise iyo Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal oo ay weheliyaan xubno kale oo ka tirsan dawladihii ammaanada iyo maxmiyad ahaa, iyadoo Cabdulqaadir Muxamed Aadan uu noqday Madaxweynaha Golaha Shacbiga Soomaaliyeed , Aadan Cabdallah Cismaan Daar oo ahaa Madaxweynihii Jamhuriyadda Soomaaliya, Cabdirashiid Cali Sharmaarkena wuxuu noqday Ra'iisul Wasaare (kadibna noqday Madaxweyne 1967 ilaa 1969). 20kii Luulyo 1961kii iyo afti dadweyne oo dadweynihii Soomaaliyeed ay ku ansixiyeen talyaanigu, badi dadkii ka soo jeeday Maxmiyadii hore ee Somaliland ayaan ka qaybgelin aftida, in kasta oo tiro yar oo reer Somaliland ah oo ka qaybqaatay aftida ay ka soo horjeesteen dastuurkii cusbaa , oo markii ugu horreysay la sameeyay 1367kii , Muxammad . Wasiir, xilkaas oo uu u magacaabay Sharmaarke. Cigaal waxa uu mar dambe noqon lahaa Madaxweynaha maamul-goboleedka Somaliland ee waqooyi-galbeed ee Soomaaliya
===Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya (1969-1991)===
===Inqilaab===
15kii Oktoobar, isaga oo madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharma'arke socdaal ku marayay magaalada Laascaanood ee ay abaaruhu ku dhufteen, ayaa ilaaladiisa gaarka ahi toogasho ku dileen. Xoghayihii hore ee arrimaha dibadda ee Mareykanka Henry Kissinger ayaa hadalkiisa ku soo gabagabeeyay in ilaaladu uu iskiis u dhaqmayo. Lix maalmood ka dib, 21kii Oktoobar, Jeneraal Siyaad Barre wuxuu hoggaaminayey afgambi militari, wuxuuna ku guuleystay afgambigii dowladdii baarlamaanka. Falanqeeyayaasha siyaasadda casriga ah ayaa sheegaya in afgambiga uu ka dambeeyay musuqmaasuqa ka dhex jira xukuumadda baarlamaanka. Waardiyihii waxaa maxkamadeeyay, jirdilay oo toogtay Golaha Sare ee Kacaanka (SRC). Waxa ay kasoo jeedaan madaxweynaha uu dilay.
[[File:Mohamed Ainanshe and Kim Il Sung -1970.jpg|thumb|Maxamed Caynaanshe Guuleed oo Waqooyiga Kuuriya kula kulmay Madaxweyne Kim Il Sung 1970kii]]
Dhinaca Barre, SRC oo xukunka la wareegtay dilkii Madaxweyne Sharma’arke ka dib waxaa hoggaaminayay Sarreeye Guuto Maxamed Caynaanshe Guuleed , Gaashaanle Sare Salaad Gabeyre Kediye iyo Taliyaha Booliska Jaamac Korsheel . Kediye waxa uu si rasmi ah u haystay magaca “Aabihii Kacaanka”, wax yar ka dibna Barre waxa uu noqday madaxa SRC. SRC dabadeed waxay u bixisay magaca dalka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Soomaaliya, waxay kala dirtay baarlamaanka iyo maxkamadda sare, oo laalay dastuurkii.
Dawladdii kacaanku waxay dejisay barnaamijyo ballaaran oo hawlaha guud waxayna si guul leh u hirgelisay olole wax-qoris oo magaalo iyo miyi ah , kaasoo gacan ka geystay inuu si weyn u kordhiyo heerka wax-akhris-qoraalka. Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya waxay gaartay heerka wax-akhris 70%, taasoo ka mid ahayd kuwa ugu sarreeya Afrika waagaas.
Marka laga soo tago barnaamijka qarameynta warshadaha iyo dhulka, siyaasadda arrimaha dibadda ee maamulka cusub waxay xoogga saartay xiriirka soo jireenka ah iyo diinta ee Soomaaliya ay la leedahay dunida Carabta , ugu dambeyntii waxay ku biirtay Jaamacadda Carabta bishii Febraayo 1974. Isla sanadkaas, Barre wuxuu sidoo kale noqday guddoomiyaha Ururka Midowga Afrika (OAU), oo ah hoggaamiyihii ka horreeyay Midowga Afrika (AU).
Bishii Luulyo 1976-kii, SRC-da Barre ayaa iskeed u kala dirtay, waxayna halkeeda ka dhistay Xisbigii Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed (XDSHSI), dowlad hal xisbi ah oo ku dhisan hantiwadaag cilmiyeed iyo caqiidada Islaamka. SRSP waxa ay ahayd isku day lagu heshiisiinayo fikirka dawladda ee rasmiga ah iyo diinta rasmiga ah ee dawladda iyada oo la waafajinayo xeerarkii Marxist xaaladaha deegaanka. Waxa xoogga la saaray mabaadi’da Muslimka ee horumarka bulshada, sinnaanta iyo caddaaladda, taas oo ay dawladdu ku doodday in ay aasaas u tahay udub-dhexaadka hantiwadaagga cilmiyeed iyo lahjad u gaar ah oo ku aaddan isku filnaansho, ka qayb-qaadashada dadweynaha iyo xakamaynta dadweynaha, iyo sidoo kale lahaanshaha tooska ah ee habka wax-soo-saarka. Iyadoo SRSP ay dhiirigelisay maalgashiga gaarka ah ee xad xaddidan, jihada guud ee maamulku waxay ahayd mid shuuci ah .
Bishii Luulyo 1977, dagaalkii Ogaadeeniya wuxuu qarxay ka dib markii dawladdii Barre adeegsatay codsi ku saabsan midnimada qaranka si ay u caddeyso ku darista gardarrada ah ee gobolka Ogaadeeniya ee ay Soomaalida u badan tahay ee Itoobiya oo lagu daray Soomaali- weyn oo dhan , oo ay weheliso dhul-beereedyo hodan ah oo ku yaal koonfurta-bari ee Itoobiya, kaabayaasha dhaqaalaha, iyo meelaha istiraatiijiga ah ee woqooyiga ilaa Jabuuti. Todobaadkii ugu horeeyey ee colaada ayaa xoogag hubaysan oo Soomaali ahi qabsadeen koonfurta iyo badhtamaha Ogadenia, dagaalka intiisa badana waxay ciidanka Soomaalidu guulo isdaba joog ah ka gaadheen ciidanka gumaysiga Itoobiya waxayna daba socdeen ilaa Sidamo . Bishii Sebtembar 1977kii, Soomaaliya waxay gacanta ku dhigtay 90% dhulka Ogaadeeniya waxayna qabsatay magaalooyin istiraatiiji ah sida Jijiga waxayna cadaadis xoog leh saartay Diridhaba , waxayna halis geliyeen wadadii tareenka ee magaalada dambe ee Jabuuti. Go’doomintii Harar ka dib, waxaa u soo gurmaday taliskii Shuuciga ahaa ee Dergiga Itoobiya faragelin baaxad leh oo aan hore loo arag oo ka kooban 20,000 oo ciidamada Kuuba ah iyo dhowr kun oo khubaro ah oo Soofiyeedka ah . Sannadkii 1978-kii, ciidamadii Soomaalida ayaa laga saaray Ogadenya. Isbeddelka taageerada ee Midowgii Soofiyeeti ayaa ku kallifay dowladdii Barre inay xulafo ka raadsato meelo kale. Aakhirkii waxa ay ku degtay dagaalkii qaboobaa ee Soofiyeedka oo ay xafiiltamaan, Maraykanka , kaas oo in muddo ah ku haminayey dawladdii Soomaaliya. Saaxiibtinimada ugu horreysay ee Soomaaliya ay la yeelato Midowgii Soofiyeeti iyo iskaashigii dambe ee ay la yeelatay Mareykanka ayaa u sahashay in ay dhisto ciidanka ugu badan ee Afrika.
[[File:Muhammad Siad Barre - 40866X9X9.jpg|thumb|Sareeye Gaas Maxamed Siyaad Barre , Guddoomiyaha Golaha Sare ee Kacaanka , oo la kulmay Madaxweynaha Romania Nicolae Ceauşescu]]
Dastuur cusub ayaa la soo saaray 1979kii kaas oo lagu qabtay doorashada Golaha Shacabka. Si kastaba ha ahaatee, Xisbigii Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed ee Barre ayaa sii waday xukunka. Bishii Oktoobar 1980, SRSP waa la kala diray, Golaha Sare ee Kacaanka ayaa dib loo dhisay booskiisii. Waqtigaas, dawladdii Barre waxay noqotay mid aan la jeclayn. Soomaali badan ayaa ka niyad jabay nolosha ay ku hoos nool yihiin kalitalis ciidan.
Waxaa sii wiiqmay taliskii 1980-meeyadii markii dagaalkii qaboobaa uu soo dhawaaday, waxaana hoos u dhacay muhiimaddii istiraatijiyadeed ee Soomaaliya. Dawladdu waxay noqotay mid sii xoogaysata , waxaana dalka oo dhan ka curtay dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo ay dhiirigelisay Itoobiya, taasoo keentay in Soomaaliya dagaal sokeeye ka dhacdo . Kooxahan malayshiyaadka ah waxaa ka mid ahaa Jabhadda Dimuqraadiga Salvation Democratic Front (SSDF), United Somali Congress (USC), Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SNM) iyo Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SPM) oo ay weheliyaan Mucaarad aan Rabshado lahayn oo ka kala tirsan Dhaqdhaqaaqa Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SDM), Isbahaysiga Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SDA) iyo Kooxda Somali Manifesto Group (SMG).
===Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya===
[[File:Somali Civil War (Google Live Map).svg|thumb|Qiyaasta khariidadda marxaladda hadda ee Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya (La cusbooneysiiyay Luulyo 2025)]]
Markii ay si aayar aayar aayar aayar ah u yaraatay hankii iyo akhlaaqdii dowladdii Barre, ayaa dad badan oo Soomaaliyeed ay ka niyad jabeen nolosha xukunkii militariga. Bartamihii 1980-aadkii, dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo uu taageerayey maamulkii Dergiga ee shuuciga ahaa ee Itoobiya ayaa ka curtay dalka oo dhan. Barre ayaa ku jawaabay in uu amar ku bixiyay in tallaabo laga qaado dadka uu u arko in ay deegaan ahaan taageersan yihiin jabhadda, gaar ahaan gobollada Waqooyi. Xakamayntaas waxaa ka mid ahaa in la duqeeyo magaalooyinka, oo ay ku taal xarunta maamulka waqooyi-galbeed ee Hargeysa , oo ah xaruntii SNM , oo ka mid ahayd goobihii la beegsaday 1988.
Xakamaynta ay bilawday dawladdii Barre waxay gaadhsiisay in ka badan qaraxyadii hore ee woqooyiga si ay u koobto gobollo kala duwan oo dalka ah. Soo saariddan xeeladaha gardarada ah ee looga dan leeyahay in lagu caburiyo dadka ka soo jeeda iyo in lagu sii hayo awoodda dadweynaha waxay astaan u ahayd tallaabooyinka caburinta ah ee dowladdu ay ka waddo Koonfurta. Mid ka mid ah dhacdooyinka ugu caansan ayaa dhacay 1991-kii, markii taliskii Barre bilaabay weerar cirka ah oo sababay dhimashada dad badan oo aan waxba galabsan magaalada Beledweyn , oo ku taal koonfurta Soomaaliya. Arxan-darrada iyo baaxadda falkan waxashnimada ah waxa ay iftiimisay heerka ay dawladdu u diyaar-garowday in ay meesha ka saarto nooc kasta oo mucaarad ah ama wax iska caabin ah, iyada oo ay muujinayso in aan tix-gelin badheedh ah u lahayn xuquuqda aadamaha iyo qiimaha nolosha bani’aadamka.
Mid kale oo xusid mudan siyaasaddii caburinta Barre ayaa ka dhacday magaalada Baydhabo oo lagu naaneeso ‘Magaalada dhimashada’ taasoo ay ugu wacan tahay dhacdooyinkii murugada lahaa ee ka dhacay halkaasi xilliyadii abaarta iyo dagaalada sokeeye . Boqolaal kun oo qof ayaa naftooda ku waayey istiraatijiyad dawladeed oo gaar ahaan loogu talagalay bulshada Raxanweyn ee deggan deegaannadaas.
1990kii, magaalada caasimadda ah ee Muqdisho, dadka deggan waxaa laga mamnuucay inay meel fagaare ah isugu yimaadaan kooxo ka badan saddex ama afar. Shidaal yaraan, sicir-bararka, iyo qiima dhaca lacagta ayaa saameeyay dhaqaalaha. Suuq madoow oo aad u wanaagsan ayaa ka jiray bartamaha magaalada iyadoo bangiyada ay la kulmeen gabaabsi lacagta gudaha ah ee lagu sarifto. Waxaa la soo saaray sharciyo lagu xakameynayo sarifka lacagaha qalaad si looga hortago dhoofinta lacagaha qalaad. Inkastoo aan la saarin xayiraad dhanka socdaalka ah oo lagu soo rogay ajaanibta, sawir qaadista goobo badan ayaa la mamnuucay. Xilliyada maalinlaha ah ee magaalada Muqdisho, muuqaalka ciidan kasta oo dowladda ayaa ahaa mid naadir ah. Hawlgallada habeenkii dambe ee ay sameeyeen mas'uuliyiinta dowladda, ayaa waxaa ka mid ahaa "la'aanta" shaqsiyaadka guryahooda.
1991kii, maamulkii Barre waxaa xukunka ka tuuray isbahaysi mucaarad ku ah qabiil, oo ay taageerayeen taliskii Itoobiya ee Dergiga iyo Liibiya . Ka dib shir ay yeesheen Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Somaliyeed iyo odayaasha beelaha waqooyi, qaybtii waqooyi ee Ingiriisku ka talin jiray dalka waxay ku dhawaaqday in ay gooni isu taagtay jamhuuriyadda Somaliland May 1991. In kasta oo ay madax bannaani tahay oo xasiloon tahay marka loo eego koonfurta qalalaasaha ah, haddana dawlad shisheeye ma aqoonsan.
[[File:Mogadishu.jpg|thumb|Dagaaladii sokeeye ka hor, Muqdisho waxaa loo yaqaannay "Luul cad oo badweynta Hindiya]]
In badan oo ka mid ah kooxaha mucaaradka ayaa markii dambe bilaabay inay u tartamaan sidii ay saamayn ugu yeelan lahaayeen awood la'aanta ka dib markii la riday taliskii Barre. Koonfurta, waxaa isku dhacay kooxo hubaysan oo ay kala hogaaminayaan taliyayaasha USC General Maxamed Faarax Ceydiid iyo Cali Mahdi Maxamed , gaar ahaan, iyadoo mid walba uu doonayo inuu awood ku yeesho caasimadda. 1991kii, shir caalami ah oo wajiyo badan lahaa ayaa lagu qabtay dalka aynu jaarka nahay ee Jabuuti. Iyadoo loo eegayo sharcinimada uu Muxammad ku siiyey shirkii Jabuuti, ayaa beesha caalamku u aqoonsatay inuu yahay madaxweynaha cusub ee Soomaaliya. Ma uu awoodin in uu awoodiisa ku dhaqmo meelo ka baxsan caasimadda. Awoodda ayaa taas beddelkeeda lagu heshiiyey hoggaamiye kooxeedyadii kale ee koonfurta Soomaaliya iyo maamul-goboleedyo ka madax bannaan waqooyiga. Shirkii Jibouti waxaa ku xigay laba heshiis oo aan la iska dhicin oo dib-u-heshiisiin qaran iyo hub ka dhigis, oo ay saxeexeen 15 daneeyayaal siyaasadeed: heshiis in la qabto shir aan rasmi ahayn oo diyaarinta dib-u-heshiisiinta qaranka, iyo heshiiskii Addis Ababa 1993 ee lagu sameeyay shirkii dib u heshiisiinta qaranka.
Horraantii 1990-meeyadii, la'aanta daba-dheeraatay ee la'aanta maamul dhexe oo joogto ah, Soomaaliya waxay billowday inay ku sifowdo " Qaran guuldarreystay .
===Hay'adaha ku meel gaarka ah===
[[File:Abdullahi Yusuf Ahmed (28-03-2006).jpg|thumb|C/llaahi Yuusuf Axmed , Madaxweynaha Dowladda KMG ah ee Soomaaliya]]
Dawladda Ku-Meel-Gaarka ah (TNG) waxaa la aas aasay bilihii April-May 2000 shirkii Nabadda Qaranka Soomaaliyeed (SNPC) ee lagu qabtay Carta, Jabuuti. Cabdiqaasim Salaad Xasan ayaa loo doortay in uu noqdo Madaxweynaha dowladda KMG ah ee cusub ee qaranka, maamul ku meel gaar ah oo loo sameeyay in uu Soomaaliya ku hago dowlad Jamhuuriyad rasmi ah oo saddexaad. Dhibaatooyinka gudaha ee TNG ayaa keenay in la bedelo Ra'iisul Wasaaraha afar jeer saddex sano gudahood, iyo hay'adda maamulka ayaa sheegay inay kacday December 2003. Waqtigeediina isku mar wuu dhamaaday.
10kii Oktoobar 2004tii, sharci-dajiyayaashu waxay u doorteen Cabdullaahi Yuusuf Axmed inuu noqdo Madaxweynihii ugu horreeyay ee Dawladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFG), oo beddelaya Dawladdii Ku Meel Gaarka ahayd. DFKMG waxay ahayd maamulkii labaad ee ku meel gaadhka ahaa ee hiigsanayay in dib loo soo celiyo hay’adihii qaranka ee Soomaaliya kadib burburkii taliskii Siyaad Barre 1991 iyo dagaaladii sokeeye ee xigay.
DFKMG waxay ahayd dowladda Soomaaliya oo caalamku aqoonsan yahay ilaa 20kii Agoosto 2012, markaas oo ay si rasmi ah u dhammaatay waqtigeedii.
Waxaa loo asaasay mid ka mid ah Hay'adaha Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFIs) ee dowladda sida lagu qeexay Axdiga Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFC) ee uu ansixiyay Baarlamaanka Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFP) bishii Nofembar 2004. Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah waxay si rasmi ah uga koobneyd waaxda fulinta ee dowladda, iyadoo TFP ay tahay waaxda sharci dejinta. Xukuumadda ayaa waxaa madax ka ahaa Madaxweynaha Soomaaliya, iyadoo golaha wasiirradu ay warbixin ka siiyeen Ra’iisul Wasaaraha. Si kastaba ha ahaatee, waxa sidoo kale loo adeegsaday erey guud si loo tixraaco dhammaan saddexda laan si wadajir ah.
===Midowga Maxkamadaha Islaamiga===
[[File:Icu somalia map.png|thumb|Khariidad muujinaysa ICU marka ugu sarraysa saamaynteeda]]
Sanadkii 2006, Midowga Maxkamadaha Islaamiga ah (ICU) waxay la wareegeen gacan ku haynta inta badan koonfurta dalka muddo 6 bilood ah waxayna soo rogeen ku dhaqanka shareecada Islaamka . Mas’uuliyiinta ugu sareysa Qaramada Midoobay ayaa ku tilmaamay muddadan kooban in ay tahay xilli dahab ah oo ku jira taariikhda siyaasadda Soomaaliya.
===Dowladda KMG ah===
Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah waxay isku dayday inay dib u soo ceshato awoodeeda, iyadoo kaashanaysa ciidamada Itoobiya , ciidamada nabad ilaalinta Midowga Afrika iyo taageerada hawada ee Mareykanka, waxay ka saartay maxaakiimta oo ay xoojisay xukunkeeda. [ 191 ] January 8, 2007, Madaxweynaha DFKMG, C/llaahi Yuusuf Axmed ayaa markii ugu horeysay soo galay Muqdisho isagoo taageero ka helaya ciidamada Itoobiya tan iyo markii xilka loo doortay. Dawladdu waxay markaas u guurtay xarunta Villa Somalia ee caasimadda oo ay si ku meel gaar ah uga ahayd Baydhabo . Tani waxay noqonaysaa markii ugu horeysay tan iyo burburkii taliskii Siyaad Barre sanadkii 1991-kii oo ay dowladda Federaalka gacanta ku hayso inta badan dalka.
===Falaagada Al-Shabaab===
Al-Shabaab ayaa ka soo horjeestay joogitaanka ciidamada Itoobiya ee Soomaaliya, waxaana ay sii wadeen dagaallada ka dhanka ah dowladda KMG ah. Intii u dhaxaysay 2007 iyo 2008, Al-Shabaab waxay dhalisay guulo ciidan, iyagoo la wareegay gacan ku haynta magaalooyin iyo dekedo muhiim ah oo ku yaal bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya. Bishii Janaayo 2009, Al-Shabaab iyo maleeshiyaadkii kale waxay ku qasbeen ciidamada Itoobiya inay dib u gurtaan, iyagoo ka tagay ciidan aan qalabeyn oo nabad ilaalin ah oo Midowga Afrika ah si ay u caawiyaan ciidamada dowladda KMG ah.
Dhaqaale la’aan iyo dhaqaale la’aan, cunaqabatayn dhanka hubka ah oo adkeyd in dib loo yagleelo ciidan qaran oo suga amniga, iyo danayn la’aanta guud ee beesha caalamka, Yuusuf waxa uu ku qasbanaaday in kumannaan ciidamo ah oo Puntland ka socda la geeyo Muqdisho si ay u sii joogteeyaan dagaalka ka dhanka ah kooxaha nabad-diidka ah ee ku sugan Koonfurta dalka. Taageerada maaliyadeed ee dadaalkan waxaa bixisay dawladda ismaamulka. Taasi waxay keentay in dakhli yar oo soo galo ciidamada ammaanka Puntland iyo shaqaalaha rayidka ah, taasoo ka dhigtay dhul u nugul burcad-badeedda iyo weerarrada argagixisada.
29-kii December 2008, Yuusuf wuxuu kaga dhawaaqay baarlamaanka ku midoobay Baydhabo inuu iska casilayo xilka madaxweynaha Soomaaliya. Khudbadiisa oo laga sii daayay Idaacadda Qaranka, ayuu Yuusuf ku sheegay inuu ka xun yahay inuu ku guul-darreystay inuu soo afjaro colaaddii dalka ka jirtay toddoba iyo tobankii sano ee la soo dhaafay, sidii dowladdiisa loo igmaday. Wuxuu kaloo ku eedeeyay beesha caalamka inay ka gaabiyeen taageerada dowladda, wuxuuna sheegay in guddoomiyaha baarlamaanka uu xilka ku wareejin doono sida uu qabo Axdiga KMG ah
===Dhamaadka xilliga ku meel gaarka===
Intii u dhaxaysay 31 May iyo 9 June 2008, wakiilo ka socday dawladda federaalka ah ee Soomaaliya iyo Isbahaysiga Dib u xoraynta Soomaaliya (ARS) ayaa ka qayb galay wada-hadallo nabadeed oo Jabuuti ka dhacay oo uu garwadeen ka ahaa ergeygii hore ee Qaramada Midoobay u qaabilsanaa Soomaaliya, Ahmedou Ould-Abdallah . Shirka ayaa ku soo idlaaday heshiis la kala saxiixday oo dhigaya in ciidamada Itoobiya laga saaro dalka si loo joojiyo iska hor imaadyada hubeysan. Baarlamaanka ayaa ka dib la balaariyay oo la gaarsiiyay 550 kursi si ay u helaan xubnaha ARS, oo markaas madaxweyne u doortay Sheekh Shariif Sheekh Axmed .Iyadoo gacan ka heleysa koox yar oo ka tirsan ciidamada Midowga Afrika, dowladda KMG ayaa biloowday weerar rogaal celis ah bishii Febraayo 2009 si ay si buuxda ula wareegto maamulka qeybta koonfureed ee dalka. DFKMG si ay xukunkeeda u xoojiso waxay isbahaysi la samaysatay Midowga Maxaakiimta Islaamiga ah, Xubnihii kale ee Isbaheysiga Dib u xoreynta Soomaaliya iyo Ahlu Sunna Waljamaaca oo ah Maleeshiyo Suufi ah oo qunyar socod ah . Intaa waxaa dheer, Al-Shabaab iyo Xisbul Islaam, oo ah labada kooxood ee Islaamiyiinta ah ee mucaaradka ah, waxay bilaabeen inay dhexdooda dagaallamaan bartamihii 2009kii. Xabbad ahaan, bishii Maarso 2009, dawladda ku meel gaarka ah waxay ku dhawaaqday inay dib u dhaqan gelinayso Shareecada oo ah nidaamka garsoorka rasmiga ah ee qaranka. Si kastaba ha ahaatee, colaaddu waxay ka sii socotay koonfurta iyo badhtamaha dalka. Muddo bilo gudahood ah, dawladda ku meel gaarka ah waxay ka baxday in ay gacanta ku dhigto ilaa 70% koonfurta iyo badhtamaha Soomaaliya aagagga iskahorimaadyada, oo ay 80% dhulka lagu muransan yahay ku lumisay xoogaga Islaamiyiinta ah.
Bishii Oktoobar 2011, hawlgal qorsheysan, Operation Linda Nchi oo u dhexeeya militariga Soomaaliya iyo Kenya iyo ciidamada caalamiga ah ayaa ka billowday Al-Shabaab ee koonfurta Soomaaliya. Bishii Sebtembar 2012, ciidamada Soomaaliya, Kenya, iyo Raaskaambooni waxay ku guulaysteen inay qabsadaan Al-Shabaab xaruntii ugu dambaysay ee ugu weynayd, dekedda koonfurta ee Kismaayo. Bishii Luulyo 2012, saddex hawlgal oo Midowga Yurub ayaa la bilaabay si ay ula macaamilaan Soomaaliya: EUTM Somalia , Hawlgalka Ciidamada Badda ee Midowga Yurub ee Soomaaliya Atalanta off the Horn of Africa, iyo EUCAP Nestor.
[[File:Parlament of Somalia 2012-2016.svg|thumb|Dhismaha Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya]]
Iyada oo qayb ka ah "Roadmap-ka Dhammaadka Ku-meel-gaarka" ee rasmiga ah, oo ah geeddi-socod siyaasadeed oo siinaya jaan-gooyo cad-cad oo horseedaya samaynta hay'ado dimoqraadi ah oo joogto ah oo Soomaaliya ah, xilliga ku-meel-gaarka ah ee Dowladda Federaalka Ku-meel-gaarka ah ayaa dhammaaday 20kii Agoosto 2012
===Dowladda Federaalka===
Dowladda Federaalka ah ee Soomaaliya , oo ah dowladdii dhexe ee ugu horreysay oo joogto ah oo dalka yeelato tan iyo markii ay bilowdeen dagaallada sokeeye, ayaa la aas aasay Agoosto 2012. Bishii Agoosto 2014-kii, howlgalka Badweynta Hindiya ee ay hormuudka ka tahay dowladda Soomaaliya ayaa la bilaabay ka hortagga jeebabka kooxaha nabad-diidka ah ee ku sugan baadiyaha
===2021-2023 abaar===
Abaarta Soomaaliya ee 2021-2023 ayaa ahayd abaartii ugu darneyd ee Soomaaliya soo marta muddo 40 sano ah, waxaana ay saameysay 7.8 milyan oo qof.
==Juqraafiga==
Soomaaliya waxa ay xad la wadaagtaa Jabuuti dhanka waqooyi-galbeed, galbeedna Itoobiya , waqooyiga Gacanka Cadmeed , badda Soomaaliya iyo kanaalka Guardafui oo bari ah, iyo Koonfur-galbeed Kenya . Baaxadda dhuleedku waa 637,657 kiiloo mitir laba jibaaran, dhulka Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay badiyaa taagga , bannaanka iyo buuraha . Xeebteedu waxay dhererkeedu ka badan tahay 3,333 kiiloomitir, waana tan ugu dheer dhul weynaha Afrika. Waxaa lagu tilmaamay inay tahay mid si qiyaas ah u qaabaysan "sida lambar foorarsan oo toddoba ah". Waqooyiga fog, safafka bari-galbeed ee buuraleyda Oogo waxay ku yaalaan masaafo kala duwan oo u jirta xeebta Gacanka Cadmeed. Xaalado kulul ayaa jira sanadka oo dhan, oo ay la socdaan dabaylaha monsoon iyo roobab aan joogto ahayn. Geology waxay soo jeedinaysaa joogitaanka kaydka macdanta qiimaha leh. Soomaaliya waxaa Seychelles ka go'ay badda Soomaaliya, waxaana ka go'ay Socotra oo lagu magacaabo Guardafui Channel
===Qaybaha maamulka===
Soomaaliya waxay si rasmi ah u qaybsantaa siddeed iyo toban gobol ( sara , gobol keli ah ), oo iyana loo qaybiyo degmooyin.
[[File:Somalia States and Regions.svg|thumb|Maabka gobollada Soomaaliya]]
Waqooyiga Soomaaliya hadda waa goorma ? Waxay u kala qaybsameen maamul-goboleedka Puntland ( oo isku haysta maamul-goboleedka ), Somaliland ( maamul-goboleed iskeed ugu dhawaaqday balse aan la aqoonsan ) iyo Khaatumo State of Somalia oo dhawaan la dhisay . Bartamaha Soomaaliya, Galmudug waa maamul-goboleed kale oo ka soo baxay koonfurta Puntland. Jubaland oo ku taal koonfurta fog waa ismaamulka afaraad ee federaalka.Sannadkii 2014-kii, ayaa sidoo kale la dhisay maamul-goboleedka cusub ee Koonfur-galbeed . Bishii Abriil 2015, waxaa sidoo kale la daah furay shirweyne lagu dhisayo dowlad goboleedka cusub ee Hirshabeelle .
Baarlamaanka Federaalka waxaa loo xilsaaray 2012-kii in uu soo xulo tirada ugu dambeysa iyo xuduudaha dowlad goboleedyada is-maamul goboleedyada (sida rasmiga ah ee xubnaha ka ah Federaalka ) ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.
===Goobta===
[[File:Somalia (orthographic projection)2.png|thumb|Odoroska afafka ee Soomaaliya]]
Soomaaliya waxaa ka xiga Kenya dhanka koonfur galbeed, waqooyi gacanka cadmeed , kanaalka Guardafui iyo badweynta Hindiya bari, galbeedna Itoobiya. Dalku wuxuu xuduud la leeyahay Jabuuti . Waxay u dhaxaysaa loolka 2°S iyo 12°N , iyo longitudes 41° iyo 52°E . Istaraatiijiyad ahaan waxay ku taal afka laga galo Bab el Mandeb ee laga soo galo Badda Cas iyo kanaalka Suweys , waddanku wuxuu ku yaal cirifka gobol, taas oo ay ugu wacan tahay u ekaanshaheeda khariidadda geeska wiyisha , oo badanaa loogu yeero Geeska Afrika.
===Biyaha===
Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer badweynta Afrika, oo leh boodh badeed dhererkeedu yahay 3,333 kiiloomitir (2,071 mi). Dhulkeedu waxa uu ka kooban yahay badiyaa taagga , bannaanka iyo dhulka sare . Qaranku wuxuu leeyahay bedka guud ee 637,657 kiiloomitir laba jibaaran (246,201 sq mi) kaas oo ka kooban dhul, oo leh 10,320 kiiloomitir laba jibaaran (3,980 sq mi) oo biyo ah. Soohdimaha dhulka ee Soomaaliya ayaa gaaraya ilaa 2,340 kiiloomitir (1,450 mi); 58 kiiloomitir (36 mi) ka mid ah waxaa la wadaaga Jabuuti, 682 kiiloomitir (424 mi) Kenya, iyo 1,626 kiiloomitir (1,010 mi) Itoobiya. Sheegashadeeda badda waxaa ka mid ah dhul-badeed dhan 200 nautical miles (370 km; 230 mi).
Soomaaliya waxaa xeebaheeda ku yaal jasiirado iyo jaziirado dhowr ah oo ay ku jiraan Jaziiradaha Bajuuni iyo Jaziiradaha Sacad-Diin : eeg jasiiradaha Soomaaliya .
[[File:Juba river downstream Jamaame.jpg|thumb|Webiga Jubba]]
===Degaan===
Soomaaliya waxay ka kooban tahay todobo dhuleed oo kala ah: Xabashida montane kaymaha , Waqooyiga Zanzibar–Inhambane mosaic kaynta xeebta , Somali Acacia–Commiphora bushlands iyo kayn , dhul daaqsimeed Xabashi ah iyo dhir dhireed , dhul daaqsimeed hobyo iyo geedo yaryar , Somali montane xeric woodlands , iyo mangroves Bariga Afrika
Dhanka waqooyi, bannaan saxare-meel-mareen ah oo xoqan, oo loo yaqaan Guban ayaa barbar-socda Gacanka Cadmeed . Iyada oo ballaciisu yahay laba iyo toban kiiloomitir galbeedka ilaa in yar oo laba kiiloomitir ah oo bari ah, bannaanka waxaa u kala qaybiya maro-biyoodyo asal ahaan ah sariiro ciid qallalan marka laga reebo xilliyada roobaadka. Marka roobabku da'aan, Guban's duurka hooseeya iyo cawska cawska ayaa isu beddela dhir cagaaran. Xariggaan xeebeedku waa qayb ka mid ah dhul- daaqsimeedkii Xabashida iyo dhir-dhireedka .
Cal Madow waa silsilad buuraley ah oo ku taal waqooyi bari ee dalka. Waxay ku dherersan tahay dhowr kiilo mitir dhanka galbeed ee magaalada Boosaaso ilaa waqooyi-galbeed ee Ceerigaabo , waxay ku taal meesha ugu sarreysa Soomaaliya , Shimbiris , oo ku fadhida meel sare ah ilaa 2,416 mitir (7,927 ft). Silsilada bari-galbeed ee buuraleyda Karkaar waxay sidoo kale ku yaalliin gudaha gudaha Gacanka Cadmeed. Gobollada dhexe, silsiladaha buuraha waqooyi ee dalka waxay u baneeyaan dhul-badeed-gacmeedyo iyo marin-biyoodyo qallalan oo deegaan ahaan loogu yeero Oogo . Dhulka galbeedka ee Oogo, ayaa isna si tartiib tartiib ah ugu biira Haud , oo ah aag muhiim u ah daaqa xoolaha.
Soomaaliya waxay leedahay laba webi oo kala ah Jubba iyo Shabeele oo labaduba ka bilaabma buuraleyda Itoobiya . Wabiyadan ayaa inta badan u socda dhanka koofureed, iyadoo webiga Jubba uu ka galo badweynta Hindiya ee magaalada Kismaayo . Wabiga Shabeelle ayaa mar sida muuqata gali jiray badda u dhow magaalada Marka , balse hadda waxa uu gaaray meel dhanka Koonfur-galbeed ka xigta magaalada Muqdisho. Intaa ka dib, waxa ay ka kooban tahay dhiiqo iyo meelo qallalan ka hor inta aan aakhirka lagu waayin dhulka saxaraha ah ee bariga Jilib , una dhow webiga Jubba.
===Deegaanka===
[[File:Somcoralreef.jpg|thumb|Xeebaha Soomaaliya , jardiinooyinka deegaanka iyo meelaha la ilaaliyo]]
Soomaaliya waa dal oomane ah oo leh qiyaastii 1.6% dhul beereed . Ururada deegaanka ee ugu horeeya waxay ahaayeen Ecoterra Somalia iyo Somali Ecological Society, labaduba waxay gacan ka geysteen kor u qaadista wacyiga ku saabsan walaaca deegaanka iyo abaabulida barnaamijyada deegaanka ee dhammaan qaybaha dawladda iyo sidoo kale bulshada rayidka ah. Laga soo bilaabo 1971-kii, olole ballaaran oo dhir beeris ah oo heer qaran ah ayaa dowladdii Siyaad Barre bilowday si ay u joojiso horu-marintii kumannaanka hektar ee dunta bacaadka ah ee ay dabeyshu kaxeyso oo halis ku ah inay qariso magaalooyinka, waddooyinka iyo dhul beereed. Sannadkii 1988-kii, 265 hektar oo ah 336 hektar oo la saadaaliyay ayaa la daweeyay, iyadoo 39 goobood oo kayd ah iyo 36 goobood oo kaymo ah la aasaasay. 1986, Xarunta Badbaadinta Duurjoogta, Cilmi-baarista iyo Kormeerka waxaa aasaasay Ecoterra International, iyada oo ujeedadu tahay in lagu wacyigeliyo dadweynaha arrimaha deegaanka. Dadaalkaas waxbarasho waxa uu horseeday 1989 kii waxa loogu yeero "soo jeedinta Soomaaliya" iyo go'aan ay dowladda Soomaaliya ku gaartay in ay raacdo Axdiga ganacsiga caalamiga ah ee dabar-goynta xayawaanka duurjoogta iyo dhirta (CITES), kaas oo markii ugu horreysay aasaasay adduunka oo dhan mamnuucidda ka ganacsiga Maroodiga Maroodiga .
[[File:Aerial views of Kismayo 06 (8071381265).jpg|thumb|Xeebta koofureed ee Muqdisho]]
Ka dib, Faadumo Jibrell , oo ah dhaqdhaqaaqe caan ah oo Soomaaliyeed oo u dhaqdhaqaaqa deegaanka, ayaa qaaday olole guul leh oo lagu ilaalinayo kaymaha geedaha qudhaca ah ee koray ee waqooyi-bari ee Soomaaliya. Geedahan, oo noolaan kara 500 oo sano, ayaa la jari jiray si looga sameeyo dhuxusha oo aad looga doonayay Jasiiradda Carabta, halkaas oo qabaa'ilka Baadiyaha ee gobolka ay aaminsan yihiin in qudhacdu ay tahay mid muqadas ah. Inaad noqoto shidaal aan qaali ahayn, soo saarista dhuxusha waxay inta badan keentaa xaalufka iyo xaalufka . Si wax looga qabto dhibaatadan, Jibrell iyo Horn of Africa Relief and Development Organisation (Horn Relief; hadda Adeso ), oo ah hay'ad ay aasaasaha iyo agaasimaha fulinta ka ahayd, waxay tababareen koox dhalinyaro ah si ay bulshada uga wacyigeliyaan waxyeelada joogtada ah ee soo saarista dhuxusha ay abuuri karto. 1999kii, Horn Relief waxay isku dubariday socod nabadeed waqooyi-bari Puntland ee Soomaaliya si loo soo afjaro waxa loogu yeero "dagaallada dhuxusha". Natiijadii ololaha Jibrell iyo dadaalkii waxbarashada, dawladda Puntland 2000 waxay mamnuucday dhoofinta dhuxusha. Dowladda ayaa sidoo kale tan iyo markii ay dhaqan galisay mamnuucidaasi, taasoo la sheegay inay keentay in 80% hoos u dhac ku yimaado dhoofinta badeecada. Jibrell waxaa lagu abaalmariyay Abaalmarinta Deegaanka Goldman ee 2002 dadaalkeeda ka dhanka ah xaalufka deegaanka iyo xaalufka. Sannadkii 2008, waxay sidoo kale ku guulaysatay Abaalmarinta Mu'asasada Qaranka ee Juqraafiga / Buffett ee Hoggaanka Ilaalinta.
Ka dib tsunamigii weynaa ee Diisambar 2004 , waxaa sidoo kale soo baxay eedeymo sheegaya in ka dib markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya dabayaaqadii 1980-meeyadii, in xeebta dheer ee Soomaaliya ee fog fog loo isticmaalay goob qashin ah oo lagu aaso qashinka sunta ah. Mowjadaha waaweyn ee ku dhuftay waqooyiga Soomaaliya kadib tsunamigii ayaa la rumeysan yahay inay kiciyeen tan oo ah haraadiga sunta nukliyeerka ah oo laga yaabo inay si sharci darro ah dalka ugu daadiyeen shirkado shisheeye.
Xisbiga Cagaaran ee Yurub waxa uu daba socday cadaymahaas isagoo horgeeyay saxaafadda iyo baarlamaanka Yurub ee Strasbourg nuqulo qandaraasyo ah oo ay kala saxiixdeen laba shirkadood oo reer Yurub ah - Shirkadda Swiss Swiss, Achair Partners, iyo dilaaliinta qashinka Talyaaniga Progresso - iyo wakiillo ka socday Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Hogaamiye kooxeed Cali Mahdi Maxamed, si ay u qaataan 10 milyan oo tan oo qashinka sunta ah oo ay ku bedesheen 80 milyan oo gini.
Sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan deegaanka (UNEP), qashinka ayaa sababay in uu aad uga sarreeyo xaaladaha caadiga ah ee caabuqyada neef-mareenka, boogaha afka iyo dhiig-baxa, dhiigbaxa caloosha iyo caabuqa maqaarka oo aan caadi ahayn oo ku dhacay dad badan oo deggan deegaannada ku teedsan waqooyi-bari ee magaalooyinka Hobyo iyo Banaadir ee xeebta Badweynta Hindiya - cudurro la socda xanuunka shucaaca. UNEP waxay intaas ku dartay in xaaladda xeebaha Soomaaliya ay khatar deegaan oo aad u daran aysan ka jirin Soomaaliya oo keliya, balse sidoo kale gobolka bariga Afrika.
===Cimilada===
[[File:Koppen-Geiger Map v2 SOM 1991–2020.svg|thumb|Köppen–Geiger map-ka kala soocida cimilada ee 1-km xallinta Soomaaliya 1991-2020]]
Sababo la xiriira u dhawaanshaha Soomaaliya ee dhulbaraha , ma jiro isbeddel xilliyeed badan oo cimiladeeda ah. Xaalado kulul ayaa sanadka oo dhan jira oo ay la socdaan dabaylaha monsoon iyo roobab aan joogto ahayn. Celceliska heerkulka ugu sarreeya ee maalin kasta wuxuu u dhexeeyaa 30 ilaa 40 ° C (86 ilaa 104 °F), marka laga reebo meelaha sare ee xeebta bari, halkaasoo laga dareemi karo saamaynta qabow ee hadda taagan. Muqdisho, tusaale ahaan, celceliska heerka galabnimada wuxuu u dhexeeyaa 28 ilaa 32 °C (82 ilaa 90 °F) bisha Abriil. Qaar ka mid ah heerkulka celceliska sannadlaha ah ee ugu sarreeya adduunka ayaa laga diiwaan geliyay waddanka; Berbera oo ku taal xeebta waqooyi-galbeed waxay leedahay galab sare oo celcelis ahaan ka badan 38 °C (100 °F) laga bilaabo Juun ilaa Sebtembar. Qaran ahaan, celceliska celceliska maalinlaha ahi badanaa way kala duwan yihiin qiyaastii 15 ilaa 30 ° C (59 ilaa 86 ° F). Kala duwanaanshaha ugu badan ee cimiladu waxay ka dhacdaa waqooyiga Soomaaliya, halkaas oo heerkulku mararka qaarkood dhaafo 45 ° C (113 ° F) bisha Luulyo ee bannaanka litoral oo hoos uga dhaco barta qabowga bisha Disembar ee buuraha sare. Gobolkan, qoyaanka qaraabada ahi wuxuu u dhexeeyaa 40% badhtamaha galabnimada ilaa 85% habeenkii, isbeddelaya waxoogaa marka loo eego xilliga. Si ka duwan cimilada dalalka kale ee ugu badan ee loolkan, xaaladaha Soomaaliya waxay u dhexeeyaan oomane waqooyi-bari iyo gobollada dhexe ilaa waqooyi -galbeed iyo koonfurta. Waqooyi-bari, roobka sannadlaha ahi wuxuu ka yar yahay 100 mm (4 in); Taagga dhexe, waa qiyaastii 200 ilaa 300 mm (8 ilaa 12 inji). Qaybaha waqooyi-galbeed iyo koonfur-galbeed ee qaranka, si kastaba ha ahaatee, waxay helaan roobab aad u badan, iyadoo celcelis ahaan 510 ilaa 610 mm (20 ilaa 24 in) ay dhacaan sannadkii. Inkasta oo gobollada xeebuhu ay kulul yihiin oo qoyan yihiin sannadka oo dhan, dhul-badeedku caadi ahaan waa qalalan oo kulul.
Waxa jira afar xilli oo nolosha xoolo-dhaqatada iyo beeralayda ah ku wareegsan yihiin, kuwaasna waxa lagu maamulaa isbeddellada dabaysha. Laga bilaabo Disembar ilaa Maarso waa Jiilaalka , xilliga xagaaga ee ugu adag sanadka. Xilli-roobaadka ugu muhiimsan, oo loo yaqaan Gu'ga , wuxuu socdaa Abriil ilaa Juunyo. Xilligan waxaa lagu gartaa dabeylaha koonfur-galbeed, kuwaas oo dib u soo nooleeya dhul-daaqsimeedka, gaar ahaan dhul-daaqsimeedka dhexe, oo muddo kooban saxaraha u beddela dhir cagaaran. Laga bilaabo Luulyo ilaa Sebtembar waa xilliga labaad ee qalalan, Xagaa (waxaa loogu dhawaaqaa "Xagaa"). Dayr , oo ah xilli-roobaadka ugu gaaban, wuxuu socdaa Oktoobar ilaa Disembar. Xilliyada tangambili ee dhexgala labada dabaylaha (Oktoobar-Noofambar iyo Maarso-May) waa kulayl iyo qoyaan.
===Duurjoogta===
[[File:Sambalaxx.jpg|thumb|Geela buuraha waqooyi]]
Soomaaliya waxaa ku jira naasley kala duwan iyadoo ay ugu wacan tahay kala duwanaanshiyaha cimilada iyo deegaanka. Duurjoogta weli dhacaya waxaa ka mid ah Haramcadka , libaaxa ,geriga xiiran , baboon , serval , maroodi , bushpig , cawska , lawska , kudu , dik-dik , oribi , dabada duurjoogta somaliyeed , reedbuck iyo zebra , maroodi shrew , dhagaxa dhagaxa ah . Waxa kale oo ay leedahay dad aad u tiro badan oo geel-jiif ah .
Soomaaliya waxay hoy u tahay ilaa 727 nooc oo shimbiro ah. Siddeed ka mid ah kuwan waa cudur, mid waxaa keenay aadanaha, midna waa dhif ama shil. Afar iyo toban nooc ayaa caalamka khatar ku ah. Noocyada shimbiraha ee sida gaarka ah looga helo dalka waxaa ka mid ah xamaamka Soomaalida ; Alaemon hamertoni (Alaudidae), Hoopoe-Lark ka yar; Heteromirafra archeri (Alaudidae), Archer's Lark; Mirafra ashi , Ash's Bushlark; Mirafra somalica (Alaudidae), Somali Bushlark; Spizocorys obbiensis (Alaudidae), Obbia Lark; Carduelis johannis (Fringillidae); iyo Warsangli Linenet.
Dhul-badeedka Soomaaliya ayaa ah goobaha ugu horreeya ee kalluumeysiga ee noocyada badda ee aad u guura, sida tuna. Qalfoof qaarad oo cidhiidhi ah laakiin wax soo saar leh ayaa ka kooban dhawr nooc oo kalluun -demersal ah iyo nooc qolof ah . Noocyada kalluunka laga helo si gaar ah qaranka waxaa ka mid ah Cirrhitichthys randalli ( Cirrhitidae ), Symphurus fuscus ( Cynoglossidae ), Parapercis simulata OC ( Pinguipedidae ), Cociella somaliensis OC ( Platycephalidae ), iyo Pseudochromis melanotus ( Pseudochromis ).
Waxaa jira qiyaastii 235 nooc oo xamaarato ah. Kuwaas, ku dhawaad kala bar waxay ku nool yihiin aagga waqooyi. Xamaaratada ku baahsan Soomaaliya waxaa ka mid ah Viper-ka Hughes , Maska Garter-ka ee Koonfurta Soomaaliya, orodyahan ( Platyceps messanai ), mas diadem ( Spalerosophis josephscorteccii ), ciidda ciidda Soomaaliyeed , Qorraxda Gooryaanka xaglaha leh , Qorraxda aagagga dhabarka leh, Macmacaanka Laaluushka ah ee Laaluushka ah ( dyfani'ssty' Lizard ) gecko ( Hemidactylus granchii ), gecko-ga Soomaaliyeed ee semaphore , iyo qorratada ciidda ( Mesalina ama Eremias ). Mas colubrid ( Aprosdoketophis andreonei ) iyo maqaarka Haacke-Greer ( Hackgreerius miopus ) waa noocyo cidhiidhi ah.
==Siyaasadda iyo dawladnimada==
<!-- legislative leadership - executive leadership below -->{{Multiple image
| direction = horizontal
| total_width = 350
| image1 = Hassan Sheikh Mohamud-ldn2.jpg
| caption1 = [[Xasan Sheekh Maxamuud]]<br /><small>[[Madaxweynaha Soomaaliya|Madaxweyne]] tan iyo 2022</small>
| image2 = AU delegation meets Somalia Prime Minister to discuss support and collaboration (cropped).jpg
| caption2 = [[Xamse cabdi barre]]<br /><small>Ra'iisul Wasaare tan iyo 2022</small>
}}
jamhuuriyad dimuqraadi ah oo wakiil ka ah baarlamaanka . Madaxweynaha Soomaaliya ayaa ah madaxa qaranka iyo taliyaha guud ee ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya , waxaana uu soo xulaa Ra’iisul wasaare si uu u noqdo madaxa xukuumadda .
Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya waa baarlamaanka qaranka Soomaaliya. Labada Aqal ee Sharci-dejinta Qaranka waxa ay ka kooban yihiin Golaha Shacabka (Aqalka Hoose) iyo Senatka (Aqalka Sare), kuwaas oo xubnahooda loo doortay in ay qabtaan muddo afar sano ah. Baarlamaanka ayaa dooranaya Madaxweynaha, Guddoomiyaha Baarlamaanka iyo ku xigeenadiisa. Waxa kale oo ay awood u leedahay in ay ansixiso oo diido sharciyada.
[[File:Adan Mohamed Nuur.jpg|thumb|[[Aaden Nuur|Aadan Madoobe]], [[Liiska Afhayeenada Baarlamaanka Soomaaliya|Guddoomiyaha Baarlamaanka]]]]
Garsoorka Soomaaliya waxaa qeexaya Dastuurka kumeel gaarka ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Waxaa 1-dii Agoosto 2012 ku ansixiyay Golaha Dastuurka Qaranka ee Muqdisho, dukumeentiga waxaa dejiyay guddi khubaro ah oo uu guddoomiye u yahay qareenka iyo Guddoomiyaha Baarlamaanka Federaalka, Maxamed Cismaan Jawaari . Waxay bixisaa aasaaska sharciga ah ee jiritaanka Jamhuuriyadda Federaalka iyo isha awood sharci.
Qaab dhismeedka maxkamadaha qaranka waxaa loo habeeyay saddex heer: Maxkamada Dastuuriga ah, Maxkamadaha heer Federaal iyo maxkamado heer dowlad goboleed . Golaha Adeegga Garsoorka oo ka kooban sagaal xubnood ayaa magacaabaya xubin kasta oo heer Federaal ah oo ka tirsan garsoorka. Waxa kale oo ay soo xulaysaa oo ay horgeynaysaa golaha shacabka ee baarlamaanka federaalka ah garsoorayaasha maxkamadda dastuuriga ah si ay u ansixiyaan. Haddii la ansixiyo, Madaxweynuhu wuxuu musharraxa u magacaabayaa garsoore Maxkamadda Dastuuriga ah. Maxkamadda Dastuuriga ah oo ka kooban shan xubnood ayaa ka garnaqsa arrimaha dastuurka, marka laga soo tago arrimo kala duwan oo heer federaal iyo heer maamul goboleed ah.
Sharciga Soomaalidu waxa uu ka soo jeedaa saddex hab oo isku dhafan oo kala ah: Sharciga Madaniga ah , Shareecada Islaamka iyo Xeer-dhaqameedka .
Marka loo eego 2023 V-Dem Democracy tilmaanta Soomaaliya waa dalka 5-aad ee ugu dimuqraadiga yar Afrika . Burburkii Soomaaliya ka dib 1991 ma jirin wax xidhiidh ah ama xidhiidh dhex maray dawladda Somaliland oo ku dhawaaqday in ay dal tahay iyo dawladda Soomaaliya
===Qaybaha maamulka===
{{Main|Gobolada Soomaaliya|Maamulgoboleedka Soomaaliya}}
Soomaaliya si rasmi ah waxay u qaybsantaa toddoba [[Maamulgoboleedka Soomaaliya|dawlad goboleed]] iyo siddeed iyo toban [[Gobolada Soomaaliya|gobol]] (''gobollada'', kaligeed waa ''gobol''),<ref name="factbook"/> kuwaas oo iyana u sii qaybsama degmooyin. Gobolladu waa:
{|
|rowspan="2"|[[File:Somalia States and Regions.svg|thumb|center|upright=1.3|Gobollada Soomaaliya oo leh dowlad-goboleedyo midabbo leh]]
|style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Somaliland}}{{color box|#72FE6E}}'''[[Somaliland]]'''</div>
----
[[Awdal]]{{pb}}
[[Maroodi Jeex|Woqooyi Galbeed]] {{pb}}
[[Togdheer]] {{pb}}
[[Sanaag]] {{pb}}
[[Sool]]*{{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Khatumo}}'''{{color box|#6CCAFE}} [[Waqooyibari|Waqooyi Bari]]'''</div>
----
[[Togdheer]] {{pb}}
[[Sanaag]] {{pb}}
[[Sool]] {{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Puntland}}'''{{color box|#AEA9FE}} [[Puntland]]'''</div>
----
[[Bari (Gobol)|Bari]]{{pb}}
[[Nugaal|Nugaal]]{{pb}}
[[Mudug]] {{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Galmudug}}'''{{color box|#DFA9FE}} [[Galmudug]]'''</div>
----
[[Galguduud]]{{pb}}
[[Mudug]] {{pb}}
|-
|style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"|
<div class="center">'''{{flag icon|Hirshabeelle}}{{color box|#FE3A46}} [[Hirshabeelle]]'''</div>
----
[[Hiiraan|Hiiraan]]{{pb}}
[[Shabeellaha Dhexe|Shabeellaha Dhexe]]{{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|South West State of Somalia}}'''{{color box|#FE9C5A}} [[Koonfur Galbeed|Koonfur Galbeed]]'''</div>
----
[[Bakool]]{{pb}}
[[Baay|Baay]]{{pb}}
[[Shabeellaha Hoose|Shabeellaha Hoose]]{{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Jubaland}}'''{{color box|#FEBB5A}} [[Jubaland]]'''</div>
----
[[Gedo]]{{pb}}
[[Jubbada Dhexe|Jubbada Dhexe]]{{pb}}
[[Jubbada Hoose|Jubbada Hoose]]{{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flagicon image|Flag of Mogadishu, Somalia.svg}}'''{{color box|#F5F601}} [[Banaadir]]'''</div>
----
[[Muqdisho|Muqdisho]]{{pb}}
|}
<small> * Lagu muransan yahay</small>
<small> ** Waxaa Somaliland u kala saartay [[Maroodi Jeex]] iyo [[Saaxil|Saaxil]]</small>
<small> *** Waxaa wadaaga Puntland iyo Galmudug</small>
** Waxay Somaliland u qaybisay [[Maroodi Jeex]] iyo [[Saaxil|Saaxil]]</small>
<small> *** Waxaa wadaaga Puntland iyo Galmudug</small>
Waqooyiga Soomaaliya hadda ''de facto'' waxay u qaybsan tahay [[Maamulgoboleedka Soomaaliya|gobollada ismaamulka]] ee [[Puntland]] (oo isu tixgelisa dawlad goboleed ismaamul ah), [[Somaliland]] (dawlad iskeed ugu dhawaaqday madax-bannaani, aqoonsi xaddidan leh) iyo [[Waqooyibari|Dawlad Goboleedka Woqooyi Bari ee Soomaaliya]] oo dhowaan la aasaasay. Bartamaha Soomaaliya, [[Galmudug]] waa maamul goboleed kale oo ka soo baxay koonfurta Puntland. [[Jubaland]] oo ku taal koonfurta fog waa gobolka afaraad ee ismaamul ee ka tirsan federaalka.<ref name="factbook"/> Sannadkii 2014-kii, waxaa sidoo kale la aasaasay [[Koonfur Galbeed|Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed]].<ref>{{cite news|title=International community welcomes newly-elected President of Somalia's Interim South West Administration|url=http://goobjoog.com/english/?p=6410|access-date=5 January 2015|newspaper=Goobjoog|date=19 November 2014|archive-date=9 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002414/http://goobjoog.com/english/?p=6410|url-status=dead}}</ref> Bishii Abriil 2015, waxaa sidoo kale la furay shirka dhismaha ee dawlad goboleedka cusub ee [[Hirshabeelle |Hirshabeelle]].<ref>{{cite news|title=Adado conference kicks off in central Somalia|url=http://www.garoweonline.com/page/show/post/2322/adado-conference-kicks-off-in-central-somalia|access-date=15 May 2015|agency=Garowe Online|date=16 April 2015|archive-date=11 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150811104021/http://www.garoweonline.com/page/show/post/2322/adado-conference-kicks-off-in-central-somalia|url-status=dead}}</ref>
[[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Baarlamaanka Federaalka]] waxaa loo xilsaaray sannadkii 2012-kii inay soo xulaan tirada kama dambaysta ah iyo xuduudaha dawlad goboleedyada ismaamulka (si rasmi ah ''[[Maamulgoboleedka Soomaaliya|Dawlad Goboleedyada xubnaha ka ah Federaalka]]'') ee ka tirsan Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.<ref name="Frspc"/><ref>{{cite web|title=Guidebook to the Somali Draft Provisional Constitution|url=http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&tabid=9705&language=en-US|access-date=2 August 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120021547/http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&tabid=9705&language=en-US|archive-date=20 January 2013}}</ref>
===Xiriirka dibadda===
[[File:2015 01 25 Turkish President Visit to Somalia-1 (16176887607).jpg|thumb|Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdogan ayaa xariga ka jaray Terminalka cusub ee Garoonka Diyaaradaha Aadan Cabdulle ee magaalada Muqdisho. (25 Janaayo 2015)]]
Xiriirka dibadda ee Soomaaliya waxaa maamula madaxweynaha sida madaxa dowladda, Ra’iisul wasaaraha oo ah madaxa xukuumadda, iyo wasaaradda arrimaha dibadda ee federaalka .
Sida ku cad qodobka 54-aad ee dastuurka qaranka, qeybsiga awoodaha iyo kheyraadka ee dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada xubnaha ka ah dowladda federaalka Soomaaliya waa in ay ka wadahadlaan oo ay ku heshiiyaan dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada, marka laga reebo arrimaha la xiriira arrimaha dibadda, difaaca qaranka, jinsiyadda iyo socdaalka iyo siyaasadda lacagta. Qodobka 53-aad ayaa sidoo kale dhigaya in Dowladda Federaalka ay kala tashato Dowladaha xubnaha ka ah Dowladda Federaalka arrimaha waaweyn ee la xiriira heshiisyada caalamiga ah oo ay ku jiraan wada-xaajoodka ganacsiga dibadda, maaliyadda iyo heshiisyada. Dowladda Federaalka waxay xiriir laba geesood ah la leedahay dhowr dowladood oo dhexe oo ka tirsan beesha caalamka. Waxaa ka mid ah Jabuuti , Itoobiya , Masar , Imaaraadka Carabta , Yemen , Turkiga , Talyaaniga , Ingiriiska , Denmark , Faransiiska , Maraykanka , Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinaha , Japan , Federaalka Ruushka iyo Koonfurta Kuuriya .
Intaa waxaa dheer, Soomaaliya waxay leedahay dhowr safaaradood oo dibadda ah. Waxaa sidoo kale jira safaarado iyo qunsuliyado shisheeye oo kala duwan oo fadhigoodu yahay caasimadda Muqdisho iyo meelo kale oo dalka ah.
Soomaaliya waxay kaloo xubin ka tahay ururo badan oo caalami ah, sida Qaramada Midoobay , Midowga Afrika iyo Jaamacadda Carabta . Waxay xubin ka ahayd Ururka Iskaashiga Islaamka 1969. Xubnaha kale waxaa ka mid ah Bangiga Horumarinta Afrika , Bulshada Bariga Afrika , Kooxda 77 , Urur Goboleedka IGAD , Bangiga Caalamiga ah ee Dib-u-dhiska iyo Horumarinta , Hay'adda Duulista Rayidka Caalamiga ah , Ururka Horumarinta Caalamiga ah , Hay'adda Maaliyadda Caalamiga ah , Dhaqdhaqaaqa aan Isbahaysiga ahayn iyo Ururka Ganacsiga Adduunka ee Ururka Ganacsiga Adduunka
===Milatari===
[[File:Colonel Abdullahi Ahmed Irro - 1977.jpg|thumb|Gaashaanle Sare C/laahi Axmed Cirro oo ahaa Taliyihii Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed 1977kii.]]
Ciidamada Qalabka Sida ee Soomaaliya (SAF) waa ciidamada milateriga ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Isagoo Madaxwaynuhu ka yahay Taliyaha Guud ee Qaranka, waxa dastuurku u igmaday inay sugaan qarannimada, madaxbannaanida iyo wadajirka dhuleed ee qaranka.
SAF waxa ay markii hore ka koobnaayeen Ciidanka , Ciidanka Badda , Ciidanka Cirka , Ciidanka Booliska iyo Nabadsugida . Muddadii xorriyadda ka dib, waxay kortay inay ka mid noqoto ciidamada waaweyn ee qaaradda. Kaddib markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee 1991kii wuxuu horseeday in la kala diro ciidankii xoogga dalka Soomaaliyeed.
Sannadkii 2004-tii, waxaa si tartiib-tartiib ah dib-u-dhis ciidan loogu sameeyay dhismihii KMG ahaa. Ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya ayaa hadda waxaa dusha kala socda Wasaaradda Gaashaandhigga Xukuumadda Federaalka Soomaaliya oo la dhisay bartamihii sanadkii hore ee 2012-ka. Bishii Janaayo 2013, dowladda federaalka ah ee Soomaaliya ayaa sidoo kale dib u howlgelisay hay’addii sirdoonka qaranka ee Muqdisho, iyadoo magaca hay’addaas loo bixiyay NISA . Dawlad- goboleedka Somaliland iyo Puntland waxay ilaashadaan ammaankooda iyo ciidamadooda booliiska.
===Xuquuqda Aadanaha===
Xuquuqda aadanaha waxaa lagu damaanad qaaday [[Dastuurka Soomaaliya|Dastuurka Federaalka]]. Waxay hoos yimaadaan Wasaaradda Xuquuqda Aadanaha oo la aasaasay bishii Agoosto 2013.<ref name="Usthrs">{{cite news|title=Somalia takes human rights steps|url=http://www.upi.com/Top_News/Special/2013/09/03/Somalia-takes-human-rights-steps/UPI-34071378218185/|access-date=20 February 2014|newspaper=UPI|date=3 September 2013}}</ref> Isla waqtigaas, maamulka dhexe wuxuu bilaabay Maalinta Qaranka ee Xuquuqda Aadanaha, ansixiyay Khariidadda Rasmiga ah ee Xuquuqda Aadanaha,<ref name=Suehhrebubcp>{{cite news|title=Somalia: UN expert hails human rights effort but urges broader consultation process |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp/www.wmo.int/html/story.asp?NewsID=45759&Cr=somalia&Cr1=#.UwVrE5gju1E |archive-url=https://archive.today/20140220063126/http://www.un.org/apps/news/story.asp/www.wmo.int/html/story.asp?NewsID=45759&Cr=somalia&Cr1=%23.UwVrE5gju1E |url-status=dead|access-date=20 February 2014 |newspaper=UN News Centre |date=3 September 2013 |archive-date = 2014-02-20}}</ref> wuxuuna dhameystiray Siyaasadda Qaranka ee Jinsiga ee ugu horreysay Soomaaliya.<ref name="Sasrracptrwvms">{{cite web|title=SOMALIA: AU Special Representative reiterates AMISOM's commitment in protecting the rights of women and vulnerable members of Society|url=http://horseedmedia.net/2013/08/14/somalia-au-special-representative-reiterates-amisoms-commitment-in-protecting-the-rights-of-women-and-vulnerable-members-of-society/|publisher=AMISOM|access-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302122017/http://horseedmedia.net/2013/08/14/somalia-au-special-representative-reiterates-amisoms-commitment-in-protecting-the-rights-of-women-and-vulnerable-members-of-society/|archive-date=2 March 2014|url-status=dead}}</ref>
Galmada lab iyo dhedig labadaba waxay ku muteysanayaan dil Soomaaliya gudaheeda. Oktoobar 3, 2020, baadhaha xuquuqul insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa walaac ka muujiyay dib u dhigista dowladda Soomaaliya ee ballanqaadyada xuquuqda aadanaha.
==Dhaqaalaha==
[[File:Air Somalia Tupolev Tu-154.jpg|thumb|Diyaaradda Air Somalia Tupolev Tu-154 ee magaalada Sharjah ee dalka Imaaraadka Carabta. Soomaaliya maanta waxay leedahay diyaarado dhowr ah oo gaar loo leeyahay.]]
Sida laga soo xigtay CIA-da iyo Bangiga Dhexe ee Soomaaliya , iyadoo ay socdaan kacdoono sokeeye, dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ku kooban yahay marka hore xoolaha iyo xawaaladaha / xawaaladaha Soomaalida ee ku nool wadamada dhaqaalahoodu horumaray, iyo isgaarsiinta gudaha . Iyadoo ay ugu wacan tahay yaraanta tirakoobka rasmiga ah ee dawladda iyo soo noqnoqoshada dagaalka sokeeye ee tobanaan sano socday , way adagtahay in la qiyaaso xajmiga ama kobaca dhaqaalaha. Sannadkii 1994-kii, CIA waxay ku qiyaastay GDP-ga $3.3 bilyan. Sannadkii 2001, waxa lagu qiyaasay inay dhan tahay $4.1 bilyan. Sannadkii 2009, CIA waxay ku qiyaastay in GDP-gu uu koray $5.731 bilyan, iyada oo la saadaaliyay heerka kobaca dhabta ah ee 2.6%. Sida laga soo xigtay warbixintii Rugta Ganacsiga ee Ingiriiska 2007 , intii lagu jiray dagaal gudaha ah oo aad u yar, qaybta gaarka loo leeyahay ayaa sidoo kale koray, gaar ahaan qaybta adeegga. Si ka duwan xilligii dagaalka sokeeye ka hor, oo inta badan adeegyada iyo waaxda warshaduhu ay ahaayeen kuwo ay dowladdu maamusho , warbixintii 2007dii waxay xustay maalgashi gaar ah oo la taaban karo, inkastoo aan la qiyaasi karin, ee hawlaha ganacsiga; Taas waxaa inta badan maalgeliyay qurbajoogta Soomaaliyeed , waxaana ka mid ahaa ganacsiga iyo suuqgeynta, adeegyada xawilaadaha, gaadiidka, isgaarsiinta, qalabka kalluumeysiga, shirkadaha diyaaradaha, isgaarsiinta, waxbarashada, caafimaadka, dhismaha iyo hoteellada. Sannadkii 2007, dhaqaaleyahan Libertarian Peter Leeson waxa uu dhaqdhaqaaqa dhaqaale ee korodhay u sababeeyay xeer dhaqameedka Soomaalida (oo loo yaqaan Xeer ), kaas oo uu soo jeediyay in uu helo jawi xasiloon oo ganacsi lagu sameeyo.
Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, GDP qofkiiba sanadkii 2012 wuxuu ahaa $226, wax yar ayaa hoos u dhacay marka la eego 1990. Qiyaastii 43% dadweynaha waxay ku nool yihiin wax ka yar 1 doolarka Mareykanka ah maalintii, qiyaastii 24% dadka laga helo magaalooyinka iyo 54% waxay ku nool yihiin miyiga.
Dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay wax-soo-saar dhaqameed iyo mid casri ah, iyadoo si tartiib-tartiib ah loogu guurayo farsamada casriga ah ee warshadaha. Soomaaliya ayaa leh geela ugu badan adduunka. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, qiyaastii 80% dadku waa xoolo-dhaqato reer-guuraa ah, oo xoolo dhaqato ari, ido, geel iyo lo'. Reer guuraagu waxa kale oo ay ururiyaan xabag iyo xabag si ay u kabaan dakhligooda.
===Beeraha===
Beeraha ayaa ah qaybta ugu muhiimsan dhaqaalaha Soomaaliya. Waxay ka dhigan tahay qiyaastii 65% GDP waxayna shaqaaleysiisaa 65% xoogga shaqada. Xooluhu waxay ka qaybqaataan qiyaastii 40% GDP iyo in ka badan 50% dakhliga dhoofinta. dhoofinta ugu muhiimsan waxaa ka mid ah kalluunka , dhuxusha iyo muuska ; Sonkorta , hadhuudhka iyo galleyda waa wax soo saarka suuqa gudaha. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya , badeecadaha la soo dejiyo waxay dhan yihiin $460 milyan sannadkii, taasoo ka badan wadarta guud ee la soo dejiyo ka hor bilowgii dagaalkii sokeeye ee 1991. Dhoofinta, oo dhan $270 milyan sannadkii, ayaa sidoo kale kor u dhaaftay wadarta guud ee dhoofinta wadarta guud ee dagaalka ka hor. Soomaaliya waxaa ka jirta hoos u dhac ganacsi oo gaaraya ilaa 190 milyan oo dollar sanadkii, balse taasi waxaa dhaaftay lacagaha ay soo diraan Soomaalida qurbaha ku nool, taasoo lagu qiyaasay ilaa hal bilyan oo dollar.
Iyada oo laga faa'ideysanayo in ay ku yaallaan meel u dhow Jasiiradda Carabta, ganacsatada Soomaaliyeed ayaa si isa soo taraysa u billaabay in ay ka hor yimaadaan dhaqanka Australia ee ku aaddan suuqa xoolaha iyo hilibka Carbeed, iyaga oo siinaya xoolo tayo leh qiimo aad u jaban. Taas oo taas ka duulaysa, dalalka Khaliijka Carabta ayaa bilaabay inay dalka ku sameeyaan maalgashi istiraatijiyad ah, iyadoo Sucuudigu dhisay kaabayaashii dhoofinta xoolaha, Imaaraadkuna iibsaday dhul beereed aad u ballaadhan. Soomaaliya sidoo kale waa dalka ugu badan ee keena Beeyada iyo Malmalka
[[File:Mogadishu Sea Port.jpg|thumb|Dekada Muqdisho]]
Qaybta warshadaha ee dhexdhexaadka ah , oo ku salaysan habaynta wax soo saarka beeraha, ayaa 10% ka ah GDP-ga Soomaaliya. Sida laga soo xigtay Rugta Ganacsiga iyo Warshadaha Soomaaliyeed , in ka badan lix shirkadood oo diyaaradeed oo gaar loo leeyahay ayaa sidoo kale bixiya duulimaadyo ganacsi oo gudaha iyo dibadda ah, oo ay ku jiraan Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara. Sannadkii 2008, dawladda Puntland waxay heshiis malaayiin doollar ah la saxeexatay Dubai 's Lootah Group, oo ah koox warshadeed goboleed oo ka hawlgasha Bariga Dhexe iyo Afrika. Heshiiskan ayaa dhigaya in wajiga koowaad ee maalgelinta uu ku kacayo 170 m, waxaana lagu wadaa in la dhiso shirkado cusub oo ka howlgala, maamula iyo dhismaha suuqa ganacsiga xorta ah ee magaalada Boosaaso iyo dhismaha badda iyo garoonka diyaaradaha. Shirkadda Garoonka Diyaaradaha ee Boosaaso ayaa loo qorsheeyay inay dhisto dhismaha garoonka si ay u buuxiso heerarka caalamiga ah, oo ay ku jiraan waddo cusub oo 3,400 m (11,200 ft) ah, dhismayaal waaweyn iyo kuwo caawiye ah, tagaasida iyo garoonnada, iyo hareeraha ammaanka.
Kahor inta uusan dillaacin dagaalkii sokeeye ee 1991, qiyaastii 53 shirkadood oo yar yar, dhexe iyo waaweyn oo wax soo saar ah oo ay dowladdu leedahay ayaa aasaasay, iyada oo iskahorimaadkii xigay uu burburiyay qaar badan oo ka mid ah warshadaha soo haray. Si kastaba ha ahaatee, ugu horrayn natiijada maalgashi maxalli ah oo la taaban karo oo ay sameeyeen qurba-joogta Soomaaliyeed, in badan oo ka mid ah dhirtan yar yar ayaa dib loo furay kuwa cusubna waa la abuuray. Kuwa dambe waxaa ka mid ah warshado ka sameysan kalluunka oo ku yaalla gobollada waqooyi, sidoo kale waxaa ku yaalla 25 warshadood oo ku yaalla agagaarka Muqdisho, kuwaas oo soo saara baastada , biyaha macdanta , macmacaanka , bacaha , dharka , hargaha iyo saabuunta, saabuunta iyo saabuunta , aluminium , furaashyo xumbo ah iyo barkimo , doonyo kalluumeysi , oo sameeya baakadaha, iyo kuwa dhagxaanta lagu farsameeyo . Sannadkii 2004tii, waxaa sidoo kale magaalada laga furay warshad lagu shubo Coca-cola oo dhan $8.3 milyan, iyadoo maalgashadayaasha ay ka kala yimaaddeen degaanno kala duwan oo Soomaaliya ah. Maalgelinta shisheeye waxaa sidoo kale ku jiray dad caalami ah oo ay ku jiraan General Motors iyo Dole Fruit .
===Habka lacagta iyo lacag bixinta===
[[File:Obverse 2022 Somalia 1 oz Silver coin Leopard.jpg|thumb|2022 Soomaaliya 1 oz lacag ah Leopard (100 shilin)]]
Bangiga dhexe ee Soomaaliya waa maamulka rasmiga ah ee lacagta Soomaaliya. Xagga maamulka maaliyadda, waxa ay ku guda jirtaa hawsha dejinta iyo hirgelinta siyaasadda lacagta .
Kalsooni la’aanta lagu qabo lacagta dalka ayaa keentay in sarifka lacagaha doolarka ah si weyn loo qaato marka la barbar dhigo shilinka Soomaaliga. Si kastaba ha ahaatee, lacag- is-weydaarsiga lacagta shilinka Soomaaliga oo aad u badan ayaa sare u kac ku yimid, gaar ahaan wax kala iibsiga oo aad u hooseeya. Sida uu sheegay Baanka Dhexe, deegaankan sicir-bararka ayaa la filayaa inuu soo afjarmo isla marka uu bangigu si buuxda ula wareego siyaasadda lacagta oo uu beddelo lacagta hadda wareegta ah ee ay shirkaduhu soo kordhiyeen.
In kasta oo Soomaaliya aysan lahayn awood lacageed oo dhexe muddo ka badan 15 sano intii u dhaxeysay markii uu qarxay dagaalladii sokeeye ee 1991-kii iyo dib-u-soo-celinta Bankiga Dhexe ee Soomaaliya 2009-kii, nidaamka lacag-bixinta ee qaranka ayaa si cadaalad ah u horumaray iyadoo ay ugu horreyso jiritaanka baahsanaanta shirkadaha xawaaladaha ee gaarka loo leeyahay (MTO) oo u dhaqmay sidii shabakado bangi oo aan rasmi ahayn.
Xawaaladahan ( xawaaladaha ) ayaa noqday warshado waaweyn oo Soomaaliya ka jira, waxaana lagu qiyaasaa US$1.6 bilyan in ay sanad walba gobolka u soo xawilaan dadka Soomaaliyeed ee qurbaha ku nool oo ay u soo marsiiyaan shirkadaha xawaaladaha. Intooda badan waxa ay xubno ka yihiin Ururka Xawaaladaha Soomaaliyeed (SOMTA), oo ah dallad maamusha xawaaladaha bulshada, ama ururka ka horreeyay ee Ururka Adeegyada Maaliyadeed ee Soomaaliya (SFSA). MTO-yada Soomaalida ugu weyn waa Dahabshiil , oo ah shirkad ay Soomaalidu leedahay oo ay ka shaqeeyaan in ka badan 2,000 oo qof oo ku kala nool 144 waddan oo laamo ku leh London iyo Dubai
[[File:Somshil5r.jpg|thumb|500 oo shilin Soomaali ah]]
Horumar la taaban karo oo laga gaaray amniga gudaha, qurbajoogta Soomaaliyeed waxay bilaabeen inay dalka ugu soo laabtaan fursado maalgashi. Marka lagu daro maal-gashi yar oo shisheeye ah, dhaqaalaha soo gala ayaa ka caawiyay shilinka Soomaaliga inuu si aad ah u kordho qiimihiisu. Bishii Maarso 2014, lacagtu waxay qiimaysay ku dhawaad 60% marka loo eego dollarka Maraykanka 12 bilood ee la soo dhaafay. Shilinka Soomaaliga ayaa ahaa kan ugu xooggan 175-ka lacag ee caalamka ee ay iibgeyso Bloomberg , taasoo kor ugu kacday ku dhawaad 50-dhibcood marka loo eego lacagta soo socota ee ugu xoogga badan isla muddadaas.
Sarrifka saamiyada Soomaaliya (SSE) waa deymaha qaranka Soomaaliya. Waxaa la aasaasay 2012 si ay u soo jiitaan maalgashi ay ka helaan shirkado ay Soomaalidu leedahay iyo shirkado caalami ah si loo dardargeliyo dib u dhiska ka socda Soomaaliya kadib colaadaha.
===Tamarta iyo kheyraadka dabiiciga ah===
Baanka Adduunka waxa uu sheegay in, 2007-dii, in korontadu ay inta badan bixiyeen ganacsiyo maxalli ah. Shirkadahan gudaha waxaa ka mid ah Shirkadda Tamarta Soomaaliyeed , oo qabata abuurista, gudbinta iyo qaybinta korontada.Sannadkii 2010, qaranku wuxuu soo saaray 310 milyan kWh wuxuuna cunay 288.3 milyan kWh oo koronto ah, oo kala galay 170aad iyo 177aad, siday u kala horreeyaan, sida ay CIA-du sheegtay.
[[File:Puntland oil.png|thumb|Shidaalkii Puntland]]
Soomaaliya waxay leedahay kayd khayraad badan oo dabiici ah oo ay ka mid yihiin Yuranium , iron ore , tin , gypsum , bauxite , copper , cusbo iyo gaaska dabiiciga ah . CIA-da ayaa sheegtay in ay jiraan 5.663 bilyan cubic mitir oo kayd gaas dabiici ah oo la xaqiijiyey.
Lama hubo joogitaanka iyo inta uu le'eg yahay kaydka kaydka shidaalka ee Soomaaliya. CIA-da waxa ay cadaysay in laga bilaabo 2011 aanay dalka ka jirin kayd shidaal oo la xaqiijiyey, halka UNCTAD ay soo jeedinayso in kaydka kaydka shidaalka ee Soomaaliya ugu badan uu ku yaal xeebaha waqooyi-galbeed ee Somaliland. Koox saliideed ah oo ku taxan Sydney , Kheyraadka Buuraleyda , waxay ku qiyaaseen in gobolka Puntland ee waqooyi-bari uu awood u leeyahay inuu soo saaro 5 bilyan oo fuusto (790 × 10 6 m 3 ) ilaa 10 bilyan fuusto (1.6 × 10 9 m 3 ) oo saliid ah, ayaa caddeeyey in kaydka saliidda ee Suudaan uu yahay 6.7 bilyan. Horumarradaas dartood, Shirkadda Batroolka Soomaaliya waxaa dhistay dowladda federaalka.
Dabayaaqadii 1960-aadkii, khubarada juqraafi ee Qaramada Midoobay waxa ay Soomaaliya ka heleen kayd weyn oo Yuraaniyaam ah iyo kayd macdaneed oo naadir ah. Helitaanka ayaa ahayd tii ugu waynayd ee nooceeda ah, iyada oo khubarada warshadaha ay qiyaaseen in cadadka kaydka ahi ay noqon karto in ka badan 25% kaydka uranium-ka adduunka ee wakhtigaas la yaqaan ee 800,000 oo tan. Sannadkii 1984kii, Hawlgalka Wajiga Hanuuninta IUREP ee Soomaaliya wuxuu soo sheegay in waddanku leeyahay 5,000 tan oo uranium ah oo si macquul ah loo dammaanad qaaday (RAR), 11,000 tan oo uranium ah ayaa lagu qiyaasay kheyraad dheeraad ah (EAR) ee kaydka calcrete , iyo sidoo kale 0-150,000 oo kheyraad ah oo uranium ah. kaydka calcrete. Soomaaliya waxa ay u xuub-siibatay soo saarista Yuraaniyaamka adduunka ugu weyn, iyada oo ay ku tartamayaan shirkado macdano ah oo Maraykan ah, Imaaraadka, Talyaaniga iyo Baraasiil. Xiriir Kheyraadka Dabiiciga ah waxay saami ku leedahay gobollada dhexe, Kilimanjaro Capital waxay saami ku leedahay 1,161,400 acres (470,002 ha) ee Amsas-Coriole-Afgoi (ACA), oo ay ku jirto sahaminta uranium-ka.
Shirkadda Korontada iyo Gaaska warshadaha ee Is-dhexgalka Caalamiga ah waa shirkad tamareed oo fadhigeedu yahay Muqdisho. Waxaa ku midoobay shan shirkadood oo waaweyn oo Soomaali ah oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga , maaliyadda , amniga iyo isgaarsiinta , kaddib heshiiskii wadajirka ahaa ee 2010-kii lagu saxiixay magaalada Istanbul ee dalka Turkiga si ay u bixiyaan kaabayaasha korontada iyo gaaska ee Soomaaliya. Iyada oo miisaaniyadii hore ee maalgelinta ahayd $1 bilyan, shirkaddu waxay bilawday Mashruuca Kala qaybinta Nabadda Soomaaliya, oo ah barnaamij tamar xoog leh oo xoog leh oo loogu talagalay in lagu fududeeyo hindisayaasha warshadaynta gudaha.
Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, marka ay qarankani cagta saartay wadadii dib u dhiska dalka, waxaa laga filayaa in dhaqaalaha uusan la jaanqaadi karin heerarkii uu soo maray dagaalladii sokeeye ka hor, balse waxaa la filayaa in la dardargeliyo kobaca iyo horumarka dalka maadaama aan laga faa’ideysan kheyraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya.
===Isgaarsiinta iyo warbaahinta===
[[File:Hormuud.jpg|thumb|Dhismaha Hormuud Telecom ee Muqdisho]]
Bilawgii dagaalkii sokeeye ka dib, shirkado isgaarsiineed oo kala duwan ayaa bilaabay in ay abuurmaan oo u tartamaan sidii ay u heli lahaayeen kaabayaal dhaqaale oo maqan. Shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah oo ay maalgaliyeen ganacsato Soomaaliyeed ayna taageerayaan khubaro ka kala socota Shiinaha , Kuuriyada Koonfureed iyo Yurub, shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah ayaa bixiya adeegyo taleefoonnada gacanta iyo internetka ah oo jaban oo aan laga helin meelo badan oo kale oo qaaradda ah. Macaamiishu waxa ay ku samayn karaan xawaaladaha lacagaha (sida Dahabshiil-ka caanka ah ) iyo hawlaha kale ee bangiyada iyaga oo isticmaalaya telefoonnada gacanta, iyo sidoo kale in ay si fudud u helaan internet wireless.
Ka dib markii ay iskaashi la sameeyeen shirkado caalami ah sida Sprint , ITT iyo Telenor , shirkadahani hadda waxay bixiyaan wicitaanada telefoonka ugu jaban uguna nadiifsan Afrika. Shirkadahan isgaarsiinta Soomaalida ayaa sidoo kale adeegyo u fidiya magaalo kasta iyo magaalo kasta oo Soomaaliya ka mid ah. Hadda waxa jira ilaa 25 khadadka ugu muhiimsan 1,000kii qofba, helida khadadka taleefoonada ee maxaliga ah ( tele-density ) ayaa ka sarreeya kuwa wadamada deriska ah; saddex jeer in ka badan Itoobiya dariska la ah. Shirkadaha Isgaarsiinta Soomaaliya ee caanka ah waxaa ka mid ah Golis Telecom Group , Hormuud Telecom , Somafone , Nationlink , Netco , Telcom iyo Somali Telecom Group . Shirkadda Hormuud Telecom oo kaliya ayaa sanadkii soo xareeysa ilaa 40 milyan oo dollar. Inkasta oo ay xafiiltamaan, dhowr shirkadood oo kuwan ka mid ah ayaa saxiixay heshiis isku xirnaanta 2005 kaas oo u oggolaanaya inay dejiyaan qiimaha, ilaalinta iyo ballaarinta shabakadahooda, iyo hubinta in tartanka uusan ka bixin xakamaynta.
Telefishinka Qaranka Soomaaliyeed ee ay dowladdu maamusho waa kan ugu weyn ee adeegga dadweynaha ee qaranka. Muddo labaatan sano ah ka dib, waxaa si rasmi ah dib loo howlgeliyay idaacadda 4 - tii Abriil 2011 . TV-ga Qaranka Somaliland iyo Puntland TV iyo Radio hawada gobolada waqooyi.
Intaa waxaa dheer, Soomaaliya waxay leedahay dhowr telefishin iyo shabakado raadiyo oo gaar loo leeyahay. Waxaana ka mid ah Telefishanka Horn Cable iyo Universal TV . Wargeysyada Xog Doon iyo Xog Ogaal iyo Horyaal Sports oo ka soo baxa caasimadda dalka dibaddiisa. Waxa kale oo jira tiro warbaahin oo online ah oo tabisa wararka gudaha, oo ay ku jiraan Garowe Online , Wardheernews, iyo Puntland Post .
Koodhka dalka internetka ee heerka sare (ccTLD) ee Soomaaliya waa .so . Waxa si rasmi ah dib u hawl-galiyey 1-dii November 2010-kii oo ay samaysay Diiwaanka .SO, kaas oo ay nidaamisay Wasaaradda Boosaha iyo Isgaadhsiinta Qaranka.
Bishii Nofembar 2013, ka dib Heshiis Is-afgarad ah oo lala saxiixday Boostada Emirates bishii Abriil ee sanadka, Wasaaradda Boostada iyo Isgaarsiinta dowladda federaalka ayaa si rasmi ah dib ugu dhistay Adeegga Boostada Soomaaliyeed (Boostada Soomaaliyeed). Bishii Oktoobar 2014, wasaaraddu waxay sidoo kale dib u bilawday keenista boostada ee dibadda.
===Dalxiiska===
[[File:Laas Geel.jpg|thumb|Sawirro qadiimi ah oo ku yaal Laas Geel , Hargeysa]]
Soomaaliya waxay leedahay meelo soo jiidasho leh oo maxalli ah, oo ka kooban goobo taariikhi ah, xeebo, biyo-dhacyo, silsilado buuro iyo jardiinooyin qaran. Warshadaha dalxiiska waxa maamusha wasaaradda dalxiiska ee qaranka. Maamulada Puntland iyo Somaliland waxay leeyihiin xafiisyo dalxiis oo u gaar ah. Ururka Dalxiiska Soomaaliyeed (SOMTA) ayaa sidoo kale bixiya adeegyo la-talin ah oo dalka gudihiisa ah oo ku saabsan warshadaha dalxiiska qaranka. Laga bilaabo Maarso 2015, Wasaaradda Dalxiiska iyo Duurjoogta ee Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ayaa ku dhawaaqday in la qorsheeyay in la sameeyo kaydad dheeri ah iyo noocyada duurjoogta. Dowladda Mareykanka waxay kula talisay dadka safarka ah inaysan u safrin Soomaaliya. Muuqaallada xusidda mudan waxaa ka mid ah godadka Laas-geel oo ay ku jiraan fanka dhagaxa Neolithic ; Cal Madow , Buuraha Golis iyo Buuraha Oogo ; biyo-dhacyada Isku -shuban iyo Lamadaya ; iyo Seeraha Qaranka ee Hargeysa , Jilibka Qaranka , Beerta Qaranka ee Kismaayo iyo Beerta Qaranka ee Lag Badana .
===Gaadiidka===
[[File:Aden Abdullah Airport.jpg|thumb|Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde]]
Shabakadda waddooyinka Soomaaliya waa 22,100 km (13,700 mi). Laga bilaabo 2000 , 2,608 km (1,621 mi) jidad ayaa la saaray 19,492 km (12,112 mi) lama laami ah. Waddo dheer oo dhererkeedu yahay 750 km (470 mi) ayaa isku xirta magaalooyinka waaweyn ee waqooyiga dalka, sida Boosaaso , Gaalkacyo iyo Garoowe iyo magaalooyin ku yaal koonfurta.
Laba iyo lixdan garoon diyaaradeed oo Soomaaliya oo dhan ah ayaa qaada gaadiidka hawada; toddobo ka mid ah kuwan ayaa laami la saaray. Kuwa dambe, afar garoon diyaaradeed ayaa leh dhabbaha dayuuradaha ee ka badan 3,047 mitir (9,997 ft); laba waxay u dhexeeyaan 2,438 iyo 3,047 m (7,999 iyo 9,997 ft) midna waa 1,524 ilaa 2,437 m (5,000 ilaa 7,995 ft) dheer. Waxa jira shan iyo konton garoon diyaaradeed oo leh meelo ay ka soo degaan oo aan laami ahayn. Mid waxa uu leeyahay dhabo diyaaradeed oo ka badan 3,047 m; afar waxay u dhexeeyaan 2,438 m iyo 3,047 m dherer; labaatan waa 1,524 m ilaa 2,437 m; afar iyo labaatan waa 914 m ilaa 1,523 m; lixna waxay ka hooseeyaan 914 mitir (2,999 ft). Garoomada ugu waaweyn ee dalka waxaa ka mid ah Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde ee Muqdisho, Garoonka Diyaaradaha Hargeysa ee Hargeysa, Garoonka Kismaayo ee Kismaayo , Garoonka Baydhabo ee Baydhabo iyo Garoonka Caalamiga ah ee Bender Qaasim ee Boosaaso.
Somali Airlines oo la aas aasay 1964-tii, waxay ahayd duulimaadka calanka Soomaaliya. Waxa ay joojisay hawlihii ay ka shaqayn jirtay intii lagu jiray dagaalladii sokeeye. Si kastaba ha ahaatee , dawladdii Soomaaliya ee dib loo dhisay ayaa markii dambe bilowday diyaargarow loogu jiro dib u hawlgelinta shirkadii la filayey in dib loo bilaabo sannadkii 2012 . In ka badan lix ka mid ah shirkadahan diyaaradeed ee gaarka loo leeyahay waxay bixiyaan duulimaadyo ganacsi oo gudaha iyo dibadda ah, oo ay ku jiraan Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara.
Iyadoo leh xeebta ugu dheer qaaradda, Soomaaliya waxay leedahay dhowr dekedood oo waaweyn . Gaadiidka badda ayaa laga helaa dekedaha Muqdisho, Boosaaso, Berbera , Kismaayo iyo Marka . Waxaa kaloo jira hal badeecooyin badeed ah . Waxa la aasaasay 2008, waxa ay ku salaysan tahay xamuulka.
==Tirakoobka dadweynaha==
{{Further|Liiska magaalooyinka Soomaaliya dadka ku nool}}
{|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px"
! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|Tirada Dadka{{UN_Population|ref}}
|-
! style="background:#cfb;"|Sano
! style="background:#cfb;"|Milyan
|-
|style="text-align:left;"|1950 ||style="text-align:right;"|2.3
|-
|style="text-align:left;"|2000 ||style="text-align:right;"|9.0
|-
|style="text-align:left;"|{{UN_Population|Year}} ||style="text-align:right;"|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Somalia}}|R}}/1e6 round 1}}
|}
Soomaaliya waxaa ka maqan xog la isku halayn karo. Wadanku waxa lagu qiyaasaa dad lagu qiyaasay 17.1 milyan oo degan 2021; wadarta dadka marka loo eego tirakoobkii 1975 waxay ahaayeen 3.3 milyan. Sahan ay samaysay Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay oo la sameeyay 2013 iyo 2014 ayaa lagu qiyaasay tirada guud ee dadka inay tahay 12,316,895.
Qiyaastii 85% dadka deegaanka waa qowmiyad Soomaali ah , kuwaas oo taariikh ahaan deggenaa qaybta waqooyi ee dalka. Waxay dhaqan ahaan u abaabulan yihiin reer guuraa xoolo-dhaqato ah, boqortooyo dabacsan, suldaanno iyo dawlad-goboleedyo. Dagaalladii sokeeye ee billowgii sagaashamaadkii waxay si weyn u kordhiyeen tirada qurbo-joogta Soomaalida , iyadoo in badan oo ka mid ah Soomaalidii aqoonta sare lahayd ay dalka ka tageen.
Qowmiyadaha laga tirada badan yahay ee aan Soomaalida ahayn ayaa ah inta ka hartay shacabka Soomaaliyeed, waxayna inta badan ku badan yihiin gobollada koonfureed. Waxaa ka mid ah Bravanese , Bantus , Bajuuni , Xabashi (gaar ahaan Oromo ) Yamaniyiin , Hindi , Faaris , Talyaani iyo Ingiriis . Qowmiyadda Bantus oo ah qowmiyadda ugu badan ee laga tirada badan yahay Soomaaliya, waa faracii addoomo laga keenay Koonfur-bari Afrika oo ay lahaayeen ganacsato Carab iyo Soomaali ah. 1940kii, waxa ku noolaa Somaliland Talyaani ilaa 50,000 Talyaani ah . Inta badan reer Yurub waxay ka tageen xorriyadda ka dib, iyadoo tiro yar oo reer galbeed ah ay weli joogaan Soomaaliya oo u badan kuwa u shaqeeya hay'adaha caalamiga ah ee ka hawlgala Soomaaliya.
[[File:Population pyramid of Somalia 2015.png|thumb|Dadka da' kasta]]
Qurba joog Soomaaliyeed oo aad u tiro badan ayaa ka jira wadamo kala duwan oo reer galbeed ah sida Maraykanka (gaar ahaan gobolka Minnesota ) iyo Ingiriiska (gaar ahaan London ), Sweden , Canada , Norway , Netherlands , Germany , Denmark , Finland , Australia , Switzerland , Austria , Italy , iyo sidoo kale Jasiiradda Carabta , iyo dalal dhowr ah oo Afrikaan ah sida Uganda iyo Koonfur Afrika . Qurba-joogta Soomaaliyeed ayaa si weyn ugu lug leh siyaasadda iyo horumarka Soomaaliya. Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Maxamed Cabdullaahi Maxamed , ayaa horay u ahaa qurbo-joog, wuxuuna heystay dhalashada Mareykanka oo uu si iskii ah uga tanaasulay 2019.
Dadka Soomaaliya waxa ay ku sii fidayaan kobac dhan 1.75% sanadkii, halka 1,000 qofba ay dhallaan 40.87. Wadarta heerka bacriminta Soomaaliya waa 6.08 carruur ah oo dhashey haweeneydiiba (qiyaastii 2014), waana tan afaraad ee ugu sareysa adduunka, sida uu qabo CIA World Factbook . Inta badan dadka deegaanka ayaa ah dhalinyaro, da'da dhexdhexaadka ah waa 17.7 sano; Qiyaastii 44% dadku waxay da'doodu u dhaxaysaa 0-14 sano, 52% waxay u dhexeeyaan da'da 15-64 sano, kaliya 2% waa 65 sano ama ka weyn. Saamiga lab iyo dheddig waa qiyaas dheelli tiran, iyadoo saami ahaan lagu qiyaaso inta ragga ah sida dumarka.
Ma jiraan xog la isku halayn karo oo ku saabsan magaalooyinka Soomaaliya. Qiyaaso adag ayaa la sameeyay oo tilmaamaya heerka magaalaynta 4.8% sanadkii (2005-2010 est.), iyadoo magaalooyin badan ay si degdeg ah u korayaan magaalooyinka. Qowmiyadaha laga tirada badan yahay ayaa sidoo kale ka soo guuray miyiga una guuray magaalooyinka tan iyo markii ay bilowdeen dagaalladii sokeeye, gaar ahaan Muqdisho iyo Kismaayo . Laga soo bilaabo 2008 , 37.7% dadweynaha qaranku waxay ku nool yihiin magaalooyinka iyo magaalooyinka, iyadoo boqolkiiba ay si degdeg ah u kordheyso.
===Luuqadaha===
Af-Soomaaligu waa luqadda rasmiga ah ee ugu horreysa ee Soomaaliya halka Carabiga uu yahay luqadda labaad ee rasmiga ah ee dastuurka. Af-Soomaaligu waa afkii hooyo ee dadka Soomaaliyeed oo ah qowmiyadda ugu tirada badan qaranka. Waa xubin ka tirsan laanta Kushitigga ee qoyska afafka Afro-Aasiyatiga , qaraabada ugu dhowna waa afafka Oromada , Canfarta iyo Saho . Af-Soomaaligu waa kan ugu wanaagsan ee laga diiwaan geliyo luqadaha Kushitigga, iyada oo daraasado tacliimeed lagu sameeyay laga soo bilaabo 1900 ka hor.
[[File:Somali Stone.jpg|thumb|Looxa dhagaxa ah ee laga soo bilaabo qarnigii 14-aad ee suugaanta Wadaad]]
Af- Soomaaligu waxay u qaybsamaan saddex qaybood oo waaweyn: Waqooyi , Banaadir iyo Maayga . Soomaali-waqooyi (ama Waqooyi-Bartamaha Soomaaliya) ayaa saldhig u ah heerka Soomaaliga. Benaadir (sidoo kale loo yaqaan Xeebta Soomaaliya) waxaa looga hadlaa xeebta Banaadir , laga bilaabo Cadale ilaa koonfurta magaalada Marka oo ay ku jirto Muqdisho, iyo sidoo kale dhulka hoose ee dhow. Lahjadaha xeebuhu waxay leeyihiin telefoono dheeraad ah oo aan ku qornayn Standard Somali. Maayga waxaa ku hadla inta badan beelaha Digil iyo Mirifle ( Raxanweyn ) ee dega deegaanada koonfurta Soomaaliya. Banaadiri waa lahjada ugu weyn ee looga hadlo dalka, marka la barbardhigo Waqooyiga Soomaaliya oo ah lahjada ugu weyn ee looga hadlo Somaliland.
Dhowr hab oo qoraal ah ayaa sannadihii la soo dhaafay la isticmaalayey si loo qoro afka Soomaaliga. Farta Soomaaliga ayaa ah tan ugu isticmaalka badan, waana farta rasmiga ah ee Soomaaliya laga isticmaalo tan iyo markii Golihii Sare ee Kacaanka ay si rasmi ah u hirgeliyeen bishii Oktoobar 1972. Qoraallada kale ee qarniyo badan loo adeegsan jiray qorista Soomaaliga waxaa ka mid ah far Carabi oo muddo dheer soo jirtay iyo qorista Wadaad . Nidaamyada qoraalka wadaniga ah ee la sameeyay qarnigii 20aad waxaa ka mid ah farta Cismaanya , Boorama iyo Kaddare .
Af-soomaaliga ka sokow, Carabigu waa luqadda rasmiga ah ee qaranka Soomaaliya. Ku dhawaad 2 milyan oo Soomaali ah ayaa ku hadla Dunida Carabta, saameynta baahsan ee warbaahinta Carabiga, iyo waxbarashada diinta.
Ingriiska si weyn baa loogu hadlaa waana la baraa. Waxa ay ahaan jirtay af maamul oo ka tirsan maxmiyadda British Somaliland oo ay sabab u tahay caalamiyaynta ayaa sidoo kale caan ka ah Soomaaliya oo dhan. Ingiriisigu waa barta wax lagu baro jaamacado badan oo ku yaal Soomaaliya, waana mid ka mid ah luuqadaha shaqo ee aasaasiga ah ee NGO-yada waaweyn ee ka hawlgala Soomaaliya. Talyaanigu waxa uu ahaa luqad rasmi ah oo ku taal Somaliland Talyaanigii iyo xilligii wakiilnimada, laakiin isticmaalkiisu aad buu u yaraaday xorriyadda ka dib. Hadda waxa inta badan laga maqlaa jiilalka waaweyn, saraakiisha dawladda, iyo goobaha aqoonta leh.
Luqadaha kale ee laga tirada badan yahay waxaa ka mid ah Bravanese , oo ah nooc ka mid ah luqadda Sawaaxiliga Bantu ee ay ku hadlaan xeebta dadka Bravanese , iyo sidoo kale Kibajuni , oo ah lahjad sawaaxili ah oo ah luqadda hooyo ee qowmiyadaha tirada yar ee Bajuni .
===Gobolada iyo magaalooyinka===
{{Magaalooyinka Soomaaliya}}
===Diinta===
{{bar box|float=right
|title=[[Diinta Soomaalida]] 2010<ref name="Pew">{{cite web |title=The Global Religious Landscape|url=http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806002044/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-date=6 August 2013|publisher=Pew Research Center|access-date=27 December 2013|page=49}}</ref>|titlebar=#ddd
|left1=Diin|right1=Boqolkiiba
|bars=
{{bar percent|[[Islaam|Islaam]]|green|99.8}}
{{bar percent|Mid Kale|red|0.2}}
}}
{{Main|Diinta Soomaalida}}
'''Diinta Soomaaliya 2010'''
Diinta Boqolkiiba
Islaamka 99.8%
Mid kale 0.2%
[[File:Mosislsol2.jpg|thumb|Masjidka Isbaheysiga Islaamka ee magaalada Muqdisho ayaa ah masjidka ugu weyn gobolka Geeska.]]
Sida ay sheegtay xarunta cilmi baarista ee Pew , 99.8% dadka Soomaaliya waa Muslim 315. Inta badan waxay ka tirsan yihiin laanta Islaamka ee sunniga iyo mad-habta shaaficiga ee fiqiga islaamka . suufiyada , dariiqada suufiga ah ee Islaamka, ayaa sidoo kale si fiican u dhisan, oo leh jamacooyin badan oo maxalli ah ( zawiya ) ama jameeco ka mid ah tariiqooyinka kala duwan ama suufiyada. Dastuurka Soomaaliya wuxuu kaloo qeexayaa diinta Islaamka inay tahay diinta dowladda ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, shareecada Islaamkana ay tahay isha aasaasiga ah ee sharci-dejinta qaranka. Waxa kale oo uu dhigayaa in aan la samayn karin xeer aan waafaqsanayn mabaadi’da aasaasiga ah ee shareecada.
Diinta Masiixiga waa diimo laga tiro badan yahay Soomaaliya, dadka raacsani waxay matalaan in ka yar 0.1% dadweynaha sanadka 2010 sida ay sheegtay xarunta cilmi baarista ee Pew. Tirada Masiixiyiinta Soomaaliya waxa lagu qiyaasaa 1,000 qof. Waxaa jira hal dariiqo Katoolik ah oo dalka oo dhan u yaal, Diocese-ka Muqdisho , taas oo ku qiyaastay in 2004 ay jireen ku dhawaad boqol dhakhaatiir Katoolik ah.
Sannadkii 1913kii, waagii hore ee gumaystaha, ma jirin wax Masiixiyiin ah oo ku noolaa dhulka Soomaalida, iyada oo ilaa 100-200 oo keliya ay ka yimaaddeen dugsiyada iyo xarumaha agoomaha ee hawlgalladii Kaatooligga ee British Somaliland protectorate . Sidoo kale ma jirin hawl-wadeenno Katoolik ah oo la yaqaan oo ka socday Somaliland Talyaani isla muddadaas. Sannadihii 1970-aadkii, xilligii ay Soomaaliya ka talinaysay dowladdii Marxist-ta , waxaa la xiray iskuulladii ay kaniisaddu maamuli jirtay, adeegayaashana waxaa loo diray guryahooda. Tan iyo 1989-kii ma jirin wax Baasaboor ah oo dalka ka howlgala, waxaana cathedral- ka Muqdisho ka dhacay burbur xooggan oo soo gaaray dagaalladii sokeeye. Bishii Disembar 2013, Wasaaradda Caddaaladda iyo Arrimaha Diinta ayaa sidoo kale soo saartay awaamiir mamnuucaysa in dalka laga qabto xafladaha Kiristaanka.
Marka loo eego xarunta cilmi baarista ee Pew, in ka yar 0.1% dadka Soomaaliya sanadkii 2010 waxay ahaayeen kuwo raacsan diimaha dadweynaha . Kuwaas oo u badnaan ka koobnaa qaar ka mid ah qowmiyadaha tirada yar ee aan Soomaalida ahayn ee ku nool qaybaha koonfureed ee dalka, kuwaas oo ku dhaqma nacayb . Dhanka Bantuda , dhaqamadaas diineed waxay ka dhaxleen awoowayaashood Koonfur Bari Afrika .
Intaa waxaa dheer, marka loo eego Xarunta Cilmi-baarista ee Pew, in ka yar 0.1% dadka Soomaaliya sannadkii 2010 waxay ahaayeen kuwo raacsan diinta Yuhuudda , Hinduismka , Budhiismka , ama aan ku xidhnayn diin kasta .
===Caafimaadka===
[[File:Life expectancy in Somalia.png|thumb|Cimriga Soomaaliya, 1950 ilaa 2023]]
Ilaa burburkii dawladdii dhexe ee sannadkii 1991-kii, haykalka hab-dhismeedka iyo hab-dhismeedka maamulka ee waaxda daryeelka caafimaadka ee Soomaaliya waxa dusha kala socday Wasaaradda Caafimaadka. Saraakiisha caafimaadka ee gobolku waxay ku raaxaysanayeen xoogaa awood ah, laakiin daryeelka caafimaadku wuxuu ahaa mid si weyn u dhexeya. Dawladii hantiwadaaga ee Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Siyaad Barre waxay joojisay dhaq-dhaqaaqii caafimaadka ee gaarka ahaa 1972 .
Nidaamkii daryeelka bulshada ee Soomaaliya ayaa si weyn u burburay dagaalladii sokeeye ee xigay. Sida waaxaha kale ee hore loo qarameeyay, bixiyayaasha aan rasmiga ahayn ayaa buuxiyey booskii banaanaa waxayna bedeleen kalidii dawladii hore ee daryeelka caafimaadka, iyada oo helitaanka tas-hiilaadka ay markhaati ka tahay koror weyn. Xarumo daryeel caafimaad oo badan, rugo caafimaad, isbitaallo iyo farmasiyo ayaa howsha lagu dhisay iyadoo loo marayo dadaallo Soomaaliyeed oo gurigooda lagu beeray. Qiimaha la-talinta caafimaadka iyo daaweynta xarumahan waa mid hooseeya, $ 5.72 booqasho kasta oo xarumaha caafimaadka ah (oo leh daboolida dadweynaha ee 95%), iyo $ 1.89-3.97 booqasho bukaan-socod iyo $ 7.83-13.95 maalintii sariiraha aasaasiga ah ilaa isbitaallada sare.
Isbarbardhigga muddada 2005-2010 iyo tobankii sano ee badhkii ka hor dillaaca iskahorimaadka (1985-1990), rajada nolosha ayaa dhab ahaantii kor u kacday celcelis ahaan 47 sano ragga iyo dumarka ilaa 48.2 sano ragga iyo 51 sano haweenka. Sidoo kale, tirada hal sano jirka ah ee si buuxda looga tallaalay jadeecada ayaa kor uga kacday 30% 1985-1990 ilaa 40% 2000-2005, iyo qaaxada , waxay kor u kacday ku dhawaad 20% ilaa 50% isla muddadaas.
Tirada dhallaanka miisaankoodu hooseeyo ayaa hoos uga dhacay min 16 1,000kiiba ilaa 0.3, taasoo ah 15% hoos u dhac ku yimid wadar ahaan isla waqtigaas. Intii u dhaxaysay 2005 iyo 2010 marka la barbardhigo 1985-1990, dhimashada dhallaanka ee 1,000 dhalasho waxay sidoo kale hoos uga dhacday 152 ilaa 109.6. Muhiimad weyn, dhimashada hooyada 100,000 ee dhallaanka waxay ka dhacday 1,600 dagaalkii ka hor 1985-1990 tobankii sano ee la soo dhaafay ilaa 1,100 muddadii 2000-2005. Tirada dhakhaatiirta 100,000 ee qof ayaa sidoo kale ka kacay 3.4 ilaa 4 isla waqti isku mid ah, sida boqolkiiba dadka helay adeegyada fayadhowrka, kuwaas oo ka kordhay 18% ilaa 26%.
Marka loo eego xogta Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay ee shaqaalaha umulisooyinka, wadar ahaan 429 umulisooyin ah (oo ay ku jiraan kalkaalisooyin- umulisooyin) Soomaaliya, oo leh cufnaanta hal umuliso 1,000kii carruur ah ee nool. Siddeed xarumood oo umulisooyin ah ayaa hadda dalka ka jira, oo laba ka mid ah ay yihiin kuwo gaar loo leeyahay. Umulisada waxaa nidaamisa dowladda, waxaana loo baahan yahay shatiga si loogu shaqeeyo si xirfadeysan. Diiwaangelin toos ah ayaa sidoo kale jirta si loola socdo umulisooyinka shatiga haysta. Intaa waxaa dheer, umulisooyinka dalka waxaa si rasmi ah uga wakiil ah ururka umulisooyinka maxalliga ah, oo ka diiwaangashan 350 xubnood
Marka loo eego qiyaasta hay'adda caafimaadka adduunka ee 2005, qiyaastii 97.9% haweenka iyo gabdhaha Soomaaliya ayaa lagu sameeyay gudniinka fircooniga ah, caadada guurka ka hor inta badan waxay ku dhacdaa Geeska Afrika iyo qaybo ka mid ah Bariga dhow. Waxaa dhiirigeliyay haweenka bulshada dhexdeeda, waxaa ugu horayn loogu talagalay in la ilaaliyo dhawrsanaanta, laga hortago sinada, lagana ilaaliyo weerarka. Sannadkii 2013, UNICEF oo kaashanaysa maamullada Soomaaliya ayaa sheegtay in heerka baahsanaanta ee gabdhaha da'doodu u dhaxayso 1- ilaa 14-sano ee ku nool gobollada waqooyi ee Puntland iyo Somaliland ay hoos ugu dhacday 25% ka dib olole wacyigelin bulsho iyo diineed ah. Qiyaastii 93% ragga Soomaaliyeed ayaa sidoo kale la sheegay in la guday
Soomaaliya ayaa ka mid ah kuwa ugu hooseeya heerka caabuqa HIV ee qaaradda. Taasna waxaa loo aaneynayaa dabeecadda Muslimka ah ee bulshada Soomaaliyeed iyo ku-dhaqanka Soomaalida ku dhaqanka akhlaaqda Islaamka. Iyadoo lagu qiyaasay heerka faafidda HIV ee Soomaaliya 1987 (sannadkii warbixinta kiiskii ugu horreeyay) uu ahaa 1% dadka waaweyn, warbixin 2012 ka soo baxday UNAIDS ayaa sheegaysa in tan iyo 2004, qiyaasaha laga soo bilaabo 0.7% ilaa 1.0% la qiyaasay.
In kasta oo daryeelka caafimaadku hadda inta badan ku urursan yahay ganacsiga gaarka loo leeyahay, nidaamka daryeelka caafimaadka guud ee dalku waxa uu ku socdaa dib-u-dhiskiisa, waxaana dusha kala socota wasaaradda caafimaadka. Wasiirka caafimaadka Qamar Aadan Cali. Ismaamulka Puntland waxa uu leeyahay Wasaarad u gaar ah Caafimaadka, sida gobolka Somaliland ee waqooyi-galbeed ee Soomaaliya.
Xarumaha caafimaadka ee dalka caanka ka ah ayaa waxaa ka mid ah Isbitaalka Hooyada iyo Dhallaanka ee Bariga Baardheere , Isbitaalka Hooyada iyo Dhallaanka ee Caabudwaaq , Isbitaalka Hooyada ee Edna Aadan iyo qeybta Hooyada ee Galbeedka Baardheere .
===Waxbarashada===
Wasaaradda Waxbarashada ayaa si rasmi ah uga mas’uul ah waxbarashada Soomaaliya, waxaana ay dusha kala socotaa dugsiyada hoose dhexe , sare ,farsamada iyo farsamada gacanta , iyo sidoo kale tababaridda macallimiinta hoose iyo kuwa farsamada iyo waxbarashada dadban . Qiyaastii 15% ee miisaaniyadda dawladda waxa loo qoondeeyey hab-waxbarasho. Maamul-goboleedka Puntland iyo Somaliland ayaa iska leh wasaaradaha waxbarashada.
[[File:Mogauniv1.jpg|thumb|Xarunta ugu weyn ee Jaamacadda Muqdisho ee Muqdisho]]
Waxbarashada sare ee Soomaaliya hadda waa mid gaar loo leeyahay. Dhawr jaamacadood oo dalka ku yaala oo ay ku jirto jaamacadda Muqdisho ayaa lagu qiimeeyay 100-ka jaamacadood ee ugu wanaagsan qaaradda Afrika in kasta oo ay jiraan deegaan qallafsan, taasoo lagu tilmaamay inay tahay guul laga gaaray hindisayaal salka ku haya . Jaamacadaha kale ee sidoo kale bixiya tacliinta sare ee koonfurta waxaa ka mid ah Jaamacadda Banaadir , Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed , Jaamacadda Kismaayo iyo Jaamacadda Gedo . Puntland waxbarashada sare waxaa bixiya Jaamacadaha Puntland iyo Jaamacadda Bariga Afrika . Somaliland waxa bixiya Jaamacada Camuud , Jaamacada Hargeysa , Somaliland University of Technology iyo Burco University .
Dugsiyada Qur'aanka (sidoo kale loo yaqaan dugsi quran ama malcamad quran ) ayaa ah nidaamka aasaasiga ah ee barashada diinta dhaqameed. Loo yaqaan habka ugu xasilloon ee deegaanka, nidaamka aan tooska ahayn ee waxbarashada oo bixiya waxbarashada aasaasiga ah ee diinta iyo akhlaaqda, xooggoodu waxay ku tiirsan yihiin taageerada bulshada iyo adeegsigooda agab waxbarasho oo gudaha laga sameeyay oo si weyn loo heli karo. Nadaamka Qur’aanka oo wax lagu baro tirada ugu badan ee ardayda marka loo eego qeybaha kale ee waxbarashada, ayaa inta badan ah nidaamka kaliya ee ay heli karaan Soomaalida reer guuraaga ah marka loo eego magaalooyinka. Si wax looga qabto khaladaadka dhanka culuumta diinta, dowladda Soomaaliya ayaa dhankeeda sidoo kale ka dib dhistay Wasaaradda Awqaafta iyo Arrimaha Islaamka, taasoo hadda lagu maamulo waxbarashada Qur’aanka.
==Dhaqanka==
===Cunto===
[[File:Banadir3.jpg|thumb|Noocyada kala duwan ee cuntooyinka caanka ah ee Soomaalida]]
Cunnada Soomaalidu waa isku dhaf noocyo kala duwan oo cuntooyin ah kuwaas oo laga soo dheegtay dhadhanka Carabta , Hindida iyo Talyaaniga taas oo si toos ah uga dhalatay taariikhda baaxadda leh ee Soomaaliya ee ganacsiga iyo ganacsiga. Tusaalooyinka cuntooyinka Soomaalida waxaa ka mid ah cunnooyinka sida bariiska iyo baasto , iyo hilibka sida wan , lo'da , iyo digaagga . Xawaashyada udgoonka ah sida cumin , karoomada , iyo kiraanta ayaa inta badan loo isticmaalaa in lagu siiyo dhadhan kala duwan suxuunta.
Waxaa barbar socda maraqa , rootiga fidsan , iyo rootiga , cunnada kale ee Soomaalida waa Canjeero /Laxooh , oo ah nooc canjeero khamiir leh oo u eg roodhida fidsan ee laga dhadhamiyo Soomaaliya iyo dalalka deriska ah sida Itoobiya , Eritera iyo Yemen . Additionally, camel meat and milk are considered a delicacy.
Bariiska Soomaaliya oo ah cuntada caadiga ah ee cashada ama qadada , ayaa sida caadiga ah la dhadhamiyey waxaana lagu daraa maaddooyin kala duwan sida hilibka , khudaarta , iyo, si xoogaa gaar ah, sabiib . Maaha wax aan caadi ahayn in saxankan loo soo bandhigo qaab muuqaal ah iyadoo lagu darayo midabyo badan, sababtoo ah qaybo gaar ah ayaa laga yaabaa in si macmal ah loogu dhejiyo hadhka jaalaha ah ama orange-ka iyadoo la adeegsanayo saffron iyo dhir kale si kor loogu qaado bilicdeeda
[[File:Djiboutian rice (bariis) and fish (kalluun), Liver (beerka) with vegetable also (Sabaayad) pancakes.jpg|thumb|Bariis Soomaali ah (bariis) iyo kalluun (kalluun), Beerka (biir) khudaar leh sidoo kale (Sabaayad) canjeelo]]
Xiligii gumaystaha talyaanigu waxa si wayn loo qaatay baastada iyo laasgaabka gaar ahaan koonfurta.
Shaaha iyo kafeega ayaa sidoo kale runtii caan ah. Soomaalida ayaa ka mid ahaa dadkii hore u qaatay cunista kafeega , waxaana ganacsatada Soomaaliyeed ay ka mid ahaayeen ganacsatadii ugu horreysay ee dhoofisa digirta Kafeega. Qaxwaha Soomaalida, oo gudaha loo yaqaan ' Qahwo ' iyo shaaha 'Shah', ayaa aad uga dhex muuqda habka diyaarinta, kaas oo ku lug leh xulashada xawaashka kala duwan si kor loogu qaado muuqaalkeeda dhadhanka.
'Xalwo', oo si dhow ula xiriirta Cumaan ' Xalwaa ', waa daweyn jelly-la mid ah oo siman oo lagu sameeyay xawaash , iniin, laws , iyo sonkor la shiiday . Macmacaankan waxa si caadi ah loogu wada adeegaa " Qahwo ". Cunto ka dib, guryaha sida dhaqameedka ah waxaa lagu cadariyaa fooxa ama fooxa ( unsi ), kaas oo lagu diyaariyo gudaha fooxa r loo yaqaan dabqaad .
===Muusiga===
Soomaaliya waxay leedahay hiddaha faneed hodanka ah oo ku qotoma suugaan-dhaqameedka Soomaalida . Heesaha Soomaalida intooda badan waa hal-abuur . Muusiga Soomaaliyeed waxaa laga yaabaa in lagu qaldo dhawaaqyada gobollada u dhow sida Itoobiya, Suudaan ama Jasiiradda Carabta, laakiin ugu dambeyntii waxaa lagu aqoonsan karaa laxankeeda iyo qaababka gaarka ah. Aaladaha dhaqameed ee sida weyn looga dhex muuqday fanka Soomaaliya waxaa ka mid ah oud lute . Inta badan waxaa la socda durbaan yaryar iyo biibiile cawsduur ah oo gadaal ka ah. Heesaha Soomaalidu inta badan waa wax ka dhasha wada shaqaynta ka dhaxaysa hal-abuurayaasha ( midho ), abwaannada ( laxan ) iyo fannaaniinta ( codka ama "codka")
===Suugaanta===
Bulshada Soomaaliyeed ayaa sanadihii lasoo dhaafay ahaa ilo ay ka soo jeedaan abwaanno, qorayaal iyo hal-abuuro caan ah, kuwaas oo qayb weyn ka qaatay soo saarista iyo qaabaynta hab-raacyada aqoonta iyo dhaqanka Muslimiinta, mana aha oo kaliya Geeska Afrika ee waxa ay gaadheen meelo fog-fog oo ka mid ah Jasiiradda Carabta iyo gobollada kale ee adduunka. Soomaaliya waxaa sidoo kale loogu yeeraa, oo ay ka mid yihiin, qoraaga Canadian-ka ah iyo aqoonyahanada Margaret Laurence , "Qaranka Abwaanada " iyo "Qaranka Baadiyada ". Sahmiye iyo qoraa Ingiriis oo caan ah Richard Burton ayaa si hufan wax uga qoray Soomaaliya:
Dalku wuxuu la socdaa, 'Abwaanada, Abwaanada, Abwaanada, Abwaanada': nin kastaa wuxuu leeyahay mawqifkiisa la aqoonsan yahay ee suugaanta sida saxda ah ee loo qeexay sida in dib loo eegay qarniyo joornaal ah - dhegta wanaagsan ee dadkani waxay keenaysaa in ay qaataan raaxada ugu weyn ee dhawaaqyada iswaafaqsan iyo tibaaxaha maansada, halka tiro been ah ama weedh qallafsan ay ku kicinayaan."
===Casri ah===
[[File:Hadrawi.jpg|thumb|Abwaan , faylasuuf iyo hal-abuure, Maxamed Ibraahim Warsame (Hadraawi)]]
Markii la qaatay farta laatiinka sannadkii 1972-kii oo laga dhigay halbeegga alifbeetada qaranka, waxaa kaloo soo saaray qorayaal Soomaali ah oo aad u tiro badan, kuwaas oo qaarkood sumcad weyn ku helay caalamka oo dhan. Qorayaashan casriga ah, Nuruddin Farah waa kan ugu caansan, isagoo helay, abaal-marinno kale, 1998-kii Neustadt ee abaalmarinta caalamiga ah ee suugaanta . Faarax MJ Cawl waa qoraa kale oo caan ah oo Soomaaliyeed oo caan ku ahaa sheeko-qoraalkiisii xilligii Dervish , Jahligu waa cadowga jacaylka . Waxa kale oo maansada Soomaalidu aad u kobcaysay wakhtigan iyadoo Hadraawi uu sumcad qaran ku helay tiraabtiisa iyo maansadiisa.
===Ciyaaraha===
Kubadda cagta waa ciyaaraha ugu caansan Soomaaliya. Tartamada gudaha ee muhiimka ah ayaa ah horyaalka Soomaaliya iyo koobka Soomaaliya , iyadoo xulka qaranka Soomaaliya uu ciyaaro heer caalami.
Kubadda kolayga ayaa sidoo kale laga ciyaaraa dalka. Horyaalkii FIBA Africa 1981 ayaa lagu qabtay magaalada Muqdisho 15 ilaa 23 December 1981, xiligaasi oo xulka qaranka kubada koleyga ay heleen bilada maarta ah.
Sannadkii 2013-kii, waxaa magaalada Borlänge laga dhisay koox qaran oo ka tirsan kooxaha burcad badeeda Soomaalida . Waxa ay ka qaybgashay tartankii Bandy World Championship 2014 .
Dhanka fanka dagaalka waxaa billad qalin ah iyo kaalinta afraad ku qaatay Faysal Jeylaani Aweys iyo Maxamed Deeq Cabdulle oo ka tirsan xulka qaranka Teekwondo-ga , waxayna ku guuleysteen koobka Taekwondo-ga Adduunka ee 2013 ee Tongeren . [ 364 ] Intaa waxaa dheer, Maxamed Jaamac waxa uu ku guuleystay labada koob ee adduunka iyo Yurub ee K-1 iyo feerka Thai .
===Dhismaha===
[[File:Gondereshe2008.jpg|thumb|Qasriga Gondershe]]
Qaab-dhismeedka Soomaalidu waa dhaqan qani ah oo kala duwan oo xagga injineernimada iyo naqshadeynta ah. Iyadoo la eegayo wakhtiyadii hore ee qadiimiga ahaa, dhexe iyo kuwii hore ee casriga ahaa ee dalka, waxa kale oo ay soo dhawaynaysaa isku dhafka qaab dhismeedka Somali-Islaamka oo leh nashqado casri ah oo reer galbeed ah.
Soomaalidii hore, dhismooyinka haramka ah ee Soomaalidu u taqaan Taalo waxay ahaayeen qaab caan ah oo lagu aaso, iyadoo boqolaal ka mid ah taallooyinkii dhagaxaanta qallalan ay maanta ku baahsan yihiin dalka. Guryo ayaa laga dhisay dhagxaan lebisan oo la mid ah kuwii Masar hore . Waxa kale oo jira tusaaleyaal barxadaha iyo darbiyada waaweyn ee dhagaxa ah ee lagu soo dejiyey deegaamada, sida darbiga Wargade.
Qaadashada Islaamka ee taariikhda dhexe ee hore ee Soomaaliya waxa ay Islaamku ka keentay Carabta iyo Faaris . Tani waxay kicisay isbeddelka dhismaha ee dhagaxa engegan iyo agabka kale ee la xidhiidha oo loo beddelay dhagaxa kooraska , lebennada qorraxda qallalan , iyo isticmaalka baahsan ee dhagaxa nuuradda ee dhismaha Soomaalida. Qaar badan oo ka mid ah naqshadaha cusub ee naqshadaha, sida masaajidda, ayaa lagu dhisay burburka dhismooyinkii hore, dhaqankaas oo socon doona qarniyada soo socda.
==Sidoo kale eeg==
[[Warbixin Soomaaliya]]
==Taariikh nololeed==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book
|last=Diriye Abdullahi |first=Mohamed |author-link=Mohamed Diriye Abdullahi
|url=https://books.google.com/books?id=VOPEEAAAQBAJ
|title=Dhaqanka iyo Caadooyinka Soomaaliya
|publisher=[[Greenwood Press]]
|year=2001
|isbn=978-0-313-31333-2
|series=Dhaqanka iyo caadooyinka Afrika
|location=Westport, Conn}}
* {{Cite journal
|last= Alpers |first= Edward A. |year= 1976
|title= Gujarat iyo Ganacsiga Bariga Afrika, c. 1500–1800
|journal=[[The International Journal of African Historical Studies]] |volume= 9 |issue= 1 |pages= 22–44
|doi= 10.2307/217389 |jstor= 217389 }}
* {{Cite book
|author= Gebru Tareke |year= 2009
|title= Kacaankii Itoobiya: Dagaalka Geeska Afrika
|location= New Haven, CT |publisher=[[Yale University Press]]
|isbn= 978-0-300-14163-4}}
* {{Cite book
|last= Laitin |first= David D. |year= 1977
|title= Siyaasad, Luuqad, iyo Fikir: Khibradda Soomaalida
|location= Chicago |publisher=[[University of Chicago Press]]
|isbn= 978-0-226-46791-7 }}
* {{Cite journal
|last1= Lecarme |first1= Jacqueline |last2= Maury |first2= Carole |year= 1987
|title= Qalab Software ah oo loogu talagalay Cilmi-baarista Luuqadda iyo Qaamuusyada: Codsiga Soomaaliga
|journal= Computers and Translation |volume= 2 |issue= 1 |pages= 21–36
|doi= 10.1007/BF01540131 |s2cid= 6515240 }}
* {{Cite book
|last=Mauri |first=Arnaldo
|chapter-url=https://ssrn.com/abstract=958442
|title=Nidaamyada Bangiyada Afrika
|publisher=[[Cariplo]] – Finafrica
|year=1971
|editor-last=Dell'Amore |editor-first=Giordano
|location=Milan
|pages=209–217
|chapter=Horumarinta Bangiyada Soomaaliya}}
* {{Cite book
|last= Samatar |first= Said S. |year= 1982
|title = Gabayada Afka iyo Qaranimada Soomaaliyeed
|location= Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]]
|isbn= 978-0-521-10457-9 }}
* {{Cite book
|last= Schraeder |first= Peter J. |year= 2006
|editor-last=Barrington |editor-first=Lowell W.
|chapter-url=https://press.umich.edu/pdf/0472098985-ch5.pdf
|title=Ka Dib Xorriyadda: Samaynta iyo Ilaalinta Qaranka ee Dowladaha Dhacdooyinka Kadib
|pages=107–137
|chapter=Laga bilaabo Irredentism ilaa Kala-go'id: Hoos u dhaca Qaranimada Pan-Soomaali
|location= Ann Arbor |publisher=[[University of Michigan Press]]
|isbn= 978-0-472-09898-9 }}
* {{Cite book
|last=Shay |first=Shaul
|url=https://books.google.com/books?id=uqw0DwAAQBAJ
|title=Soomaaliya oo is-beddelaysa Tan iyo 2006
|date=2014
|publisher=[[Transaction Publishers]]
|isbn=978-1-4128-5390-3
|location=New Brunswick}}
* {{Cite book
|last= Warmington |first= Eric Herbert |year= 1995
|title= Ganacsiga u dhexeeya Boqortooyadii Roomaanka iyo Hindiya
|publisher= South Asia Books
|isbn= 81-215-0670-0 }}
* {{Cite book
|last1= Zolberg |first1= Aristide R. |author-link1=Aristide Zolberg
|last2= Suhrke |first2= Astri
|last3= Aguayo |first3= Sergio |author-link3= Sergio Aguayo |year= 1989
|title= Ka Baxsiga Rabshadaha: Khilaafaadka iyo Qaxootiga Dalalka Horumarka
|location= New York |publisher=[[Oxford University Press]]
|isbn= 978-0-19-505592-4 }}
* {{Cite book
|last1=Rosati |first1=A.
|url=https://books.google.com/books?id=av8qvZ-0sHUC&pg=PA169
|title=Soosaarista Xoolaha iyo Sayniska Xoolaha Caalamka
|last2=Tewolde |first2=A.
|last3=Mosconi |first3=C.
|date=2007
|publisher=[[Wageningen Academic Publishers]]
|isbn=978-90-8686-034-0
|series=WAAP buugga sanadka
|location=Wageningen
|page=169}}
{{Refend}}
==Xusuusin==
{{lang-so|Soomaaliya}}
{{IPAc-en|s|ə|ˈ|m|ɑː|l|i|ə|audio=Somalia pronunciation (English).wav}}
'''Soomaali:''' Soomaaliya [soːmaːlija], qoraalka Osmanya: 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘𐒕𐒖; Carabi: الصومال, la turjumay: aṣ-Ṣūmāl
'''Soomaali rasmi ah:''' Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; Carabi: جمهورية الصومال الفيدرالية
Xuduudka Jabuuti–Soomaaliya waxaa si sharci ah u maamula Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya oo si caalami ah loo aqoonsan yahay, laakiin dhab ahaan waxaa gacanta ku haya
==Tixraacyo==
{{Reflist}}
*
[https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/ "Qaramada Midoobay, Waaxda Dhaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada, Qaybta Dadweynaha (2022). Rajada Dadweynaha Adduunka"] {{Wayback|url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/ |date=20220711213112 }}
*
[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april "Database-ka Muuqaalka Dhaqaalaha Adduunka, Abriil 2025"]
*[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april "Database-ka Muuqaalka Dhaqaalaha Adduunka, Abriil 2025"]
*[https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf "Warbixinta Horumarinta Aadanaha 2025"]
*[https://en.m.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Department_of_Economic_and_Social_Affairs Waaxda Dhaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada ee Qaramada Midoobay]
*[https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx "Rajada Dadweynaha Adduunka 2022: Tusiyeyaasha tirakoobka ee gobol, degaan iyo waddan, sannad kasta 1950-2100"] {{Wayback|url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx |date=20230306213755 }}
*[https://books.google.com/books?id=R0pyAAAAMAAJ&dq=Somali+arab+ties&pg=PA235 <nowiki>Buug-gacmeedka Aagga Soomaaliya: La-qorayaasha: Irving Kaplan [et al.] Cilmi-baadhis iyo qoraal ayaa la dhammaystiray Juun 15, 1969</nowiki>]
*[https://www.theguardian.com/world/2008/dec/29/somali-president-resigns "Madaxweynihii Soomaaliya oo is-casilay iyadoo lagu jiro loolan dhanka awoodda ah"]
*[http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ Islaam qunyar socod ah ayaa loo doortay madaxweynaha Soomaaliya"] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ |date=20090202115625 }}
*[https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 "Ciidamada Kenya oo la wareegay saldhigii Al-Shabaab ee Soomaaliya]
*[http://allafrica.com/stories/201208220474.html "Soomaaliya: Ergayga Qaramada Midoobay oo sheegay in la furayo baarlamaanka cusub ee Soomaaliya "Xilligii Taariikhiga ahaa"]
*[https://books.google.com/books?id=L2vXPfRsf04C Dimuqraadiyad Xoolo dhaqato: Daraasad lagu sameeyay Xoolo-dhaqatada iyo Siyaasadda Soomaalida Waqooyi ee Geeska Afrika]
*[https://books.google.com/books?id=hCb6xzeydigC&q=somalia+stillbay+culture&pg=PA201 Dhaqamada Horyaala ee Geeska Afrika: Falanqaynta Casrigii Dhagaxa ee Dhaqanka iyo Cimilada ee Somaliland iyo Qaybaha Bari ee Xabashida]
*[https://archive.org/stream/geographyofherod00whee/geographyofherod00whee_djvu.txt Juqraafiga Herodotus: Waxaa laga soo sawiray Cilmi-baadhisyo Casri ah iyo daahfurkii]
*[https://books.google.com/books?id=YUoNEQAAQBAJ&dq=isaaq+sultanate&pg=PA274 Dabeecadda Is-dilitaanka ee Waddamada Muslinka ah ee u badan: Cudurrada faafa, Waxyaabaha halista ah, iyo Ka-hortagga]
*[https://web.archive.org/web/20210111020220/http://togdheernews.com/articles/31/05/2016/taariikhda-saldanada-reer-guuleed-ee-somaliland-abwaanibraahim-rashiid-cismaan-guure-aboor/ "Taariikhda Saldanada Reer Guuleed Ee Somaliland.Abwaan:Ibraahim-rashiid Cismaan Guure (aboor). | Togdheer News Network"]
*[https://web.archive.org/web/20210811205734/https://www.hubaalmedia.net/degmada-cusub-ee-dacarta-oo-loogu-wanqalay-munaasibad-kulmisay-madaxda-iyo-haldoorka-somaliland/ "Degmada Cusub Ee Dacarta Oo Loogu Wanqalay Munaasibad Kulmisay Madaxda Iyo Haldoorka Somaliland"]
*[https://web.archive.org/web/20231002022805/https://sites.tufts.edu/reinventingpeace/2013/10/22/state-sponsored-violence-and-conflict-under-mahamed-siyad-barre-the-emergence-of-path-dependent-patterns-of-violence/ "Rabshadaha iyo colaadaha ay dowladdu soo qabanqaabisay ee Mahamed Siyaad Barre: soo ifbaxa qaabab rabshado ah oo ku tiirsan waddada"]
*[https://webarchive.archive.unhcr.org/20230604082615/https://www.refworld.org/docid/3ae6acb654.html "Somalia: Warbixin ku saabsan qabsashadii magaalada Beled Uen ee United Somali Congress (USC) ee dhamaadkii 1990 ama horraantii 1991 iyo dhibaatadii Daarood ee Beled Uen ee askarta USC"]
*[https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "Mashruuca Qiimaynta Khayraadka Uranium-ka Caalamiga ah (IUREP) Warbixinta Hawlgalka Wajiga ee Hanuuninta, Soomaaliya"] {{Wayback|url=https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf |date=20200119113709 }}
*[https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&q=harar Cadan oo hoos imanaysa Gumaysiga Ingiriiska, 1839–1967]
*[https://web.archive.org/web/20131022175949/http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Soomaaliya waxay horay ugu socotaa ciyaaraha Taekwondo-ga aduunka"]
*[http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Guul weyn Malta ee K1 Kickboxing"]
*[http://www.cid.harvard.edu/neudc07/docs/neudc07_s1_p02_ahuja.pdf Gudniinka Labka ah iyo AIDS-ka: Saamaynta Dhaqaale-dhaqaale ee Dhibaatada Caafimaadka ee Eric Werker, Amrita Ahuja, iyo Brian Wendell :: NEUDC 2007 Waraaqaha :: Shirarka Horumarinta Jaamacadaha Waqooyi Bari"]
*[https://web.archive.org/web/20131006071502/http://www.ameinfo.com/176786.html "Dowladda Puntland ee Soomaaliya, Maal-gashiga Lootah ayaa kala saxiixday heshiisyo istiraatijiyadeed oo ku kacaya 170-Dhs]
*[https://web.archive.org/web/20130928150305/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml "Soomaaliya: Hagaha Doorashada Puntland 2009"]
*[https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html "Iyadoo dhibaatada Soomaaliya ay sii kordhayso, ayay khubaradu u arkaan in ay meesha ka maqan tahay gargaarka"]
*[https://web.archive.org/web/20150109002414/http://goobjoog.com/english/?p=6410 "Beesha Caalamka Oo Soo Dhaweysay Madaxweynaha Cusub Ee Maamulka Kumeel Gaarka Ah Ee Koonfur Galbeed Soomaaliya"]
*[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7802622.stm "Madaxweynihii Soomaaliya oo xilka ka dagay"]
*[http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html "Furitaanka Doodda Shirka Sannadlaha ah ee Sannadlaha, Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay wuxuu ku booriyay Dawladaha xubnaha ka ah inay saxafada u sheegaan wax ka qabashada faqriga, argagixisanimada, xadgudubyada xuquuqda aadanaha, colaadaha"]
*[https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ Dhaxalkii Gumeysiga ee Soomaaliya: Rome iyo Muqdisho: Laga soo bilaabo Maamulkii Gumeysiga ilaa Howlgalkii Rajada soo celinta]
*[http://archive.wikiwix.com/cache/20120810180135/http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html "Soomaaliya oo kor u kacaysa labaatan sano oo dagaal sokeeye iyo qalalaase ka socday"]
*
[https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ "Mylonas, Harris. De Facto States Unbound – PONARS Eurasia"]
*
[https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade "Council on Foreign Relations. Somaliland Parade"] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade |date=20180509080323 }}
[https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab "Al-Shabab. Council on Foreign Relations"] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab |date=20210202020617 }}
*
[https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 "Kenyan troops seize al-Shabaab base in Somalia. Anadolu Agency"]
*
[https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html "LDCs at a Glance | Department of Economic and Social Affairs"]
*
[http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ "Dinfin Mulupi. Mogadishu: East Africa's newest business destination?"]
[https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199698394.001.0001 "James Ker-Lindsay (2012). The Foreign Policy of Counter Secession"]
*
[https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ "Lionel Casson (1984). Ancient Trade and Society"]
"Jorge Alejandro Suárez. Geopolítica de lo Desconocido: Una visión diferente de la Política International"
"Abdisalam M. Issa-Salwe (1996). The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy"
*
[https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C "Lidwien Kapteijns (2012). Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991"]
*
[https://books.google.com/books?id=D97AEAAAQBAJ "Joana Cook (2023). The Rule Is For None But Allah. Oxford University Press"]
[https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC "Ali Jimale Ahmed (1995). The Invention of Somalia"]
*
[https://books.google.com/books?id=L2vXPfRsf04C "I. M. Lewis & Said Samatar (1999). A Pastoral Democracy"]
*
[https://books.google.com/books?id=kREOAQAAMAAJ "Anita Suleiman (1991). Somali studies: early history"]
*
[https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C "J.D. Fage (1975). The Cambridge History of Africa, Volume 3"]
*
[https://archive.org/details/historyofafrican0000unse_j3c5/page/105 "Peter Robertshaw (1990). A History of African Archaeology"]
*
[https://books.google.com/books?id=lRDYAW4wXOYC "D. W. Phillipson (2005). African Archaeology"]
[https://books.google.com/books?id=6GFGsswTIO8C "Eric Delson (2004). Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory"]
*
[https://books.google.com/books?
id=x6o4XLIKN0UC "Michael D. Petraglia (2009). The Evolution of Human Populations in Arabia"]
[https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C "Raphael Chijioke Njoku (2013). The History of Somalia"]
*
[https://books.google.com/books?id=RO4kS1IR71sC "Roshen Dalal (2011). The Illustrated Timeline of the History of the World"]
[https://books.google.com/books?id=M6NI2FejIuwC "Phillip Briggs (2012). Somaliland"]
*
[https://books.google.com/books?id=OP5LAAAAMAAJ "Encyclopedia Americana (1965). Volume 25"]
[https://archive.org/details/peoplesofthehorn007763mbp "I. M. Lewis (1955). Peoples of the Horn of Africa"]
*
[https://archive.org/stream/historyanddescr03porygoog#page/n180/mode/2up "Leo Africanus (1526). The History and Description of Africa"]
[https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC "Ioan M. Lewis (1994). Blood and Bone: The Call of Kinship in Somali Society"]
*
[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ "M. Th. Houtsma (1987). E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936"]
*
[https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&pg=PA17 "I. M. Lewis (1999). A Pastoral Democracy"]
"Enrico Cerulli (1957). Somalia: Storia della Somalia. L'Islām in Somalia"
*
[https://books.google.com/books?id=DNHvb6nSN-AC&pg=PA79 "Edward A. Alpers (2009). East Africa and the Indian Ocean"]
*
[https://books.google.com/books?id=S3oyoVIIlMQC&pg=PA22 "Nigel Harris (2003). The Return of Cosmopolitan Capital"]
"Aleksi Ylönen (2023). The Horn Engaging the Gulf. Bloomsbury"
*
[https://books.google.com/books?id=YUoNEQAAQBAJ "S. M. Yasir Arafat (2024). Suicidal Behavior in Muslim Majority Countries"]
"Truhart, P. (1984). Regents of nations: systematic chronology of states. p. 72"
"I. M. Lewis. A pastoral democracy (1999), p. 157."
"Genealogies of the Somal (1896). Eyre and Spottiswoode (London)"
*
[https://books.google.com/books?id=pGkMAQAAIAAJ "Roland Anthony Oliver. History of East Africa, Volume 2 (1976)"]
*
[https://books.google.com/books?id=iMRf1RZ9zkAC "Roland Anthony (2007). Somalia in Pictures"]
[https://books.google.com/books?id=cereWkyNJckC "Kwame Anthony Appiah & Henry Louis Gates (2003). Africana"]
*
[https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ "Paolo Tripodi (1999). The Colonial Legacy in Somalia"]
"Christopher L. Daniels (2012). Somali Piracy and Terrorism in the Horn of Africa"
"Mohamed Adan Sheikh (1991). Arrivederci a Mogadiscio"
"Kaplan Irving (1977). Area Handbook for Somalia. Volume 550"
"Raphael Chijioke Njoku (2013). The History of Somalia. ABC-CLIO"
"Muuse Yuusuf (2022). The Genesis of the Civil War in Somalia"
*
[https://afjn.org/somalia-mourns-a-golden-era-as-crisis-worsens/ "Somalia Mourns a 'Golden Era' as Crisis Worsens. Africa Faith and Justice Network"]
*
[http://www.globalpolicy.org/component/content/article/153/26334.html "Ethiopian Invasion of Somalia. Global Policy Forum"]
*
[http://www.garoweonline.com/english/index.php?option=com_content&view=article&id=558 "Somalia President, Parliament Speaker dispute over TFG term. Garowe Online"]{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*
[http://www.unhcr.org/refworld/publisher,USCIRF,,,4a4f272bc,0.html "USCIRF Annual Report 2009 – The Commission's Watch List: Somalia"]
*
[http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml "Somalia: Guide to Puntland Election 2009. Garowe Online"] {{Wayback|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml |date=20130928150305 }}
[http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html "Opening Annual General Assembly Debate. UNIS Vienna (2005)"]
[http://horseedmedia.net/2010/05/22/un-boss-urges-support-for-somalia-ahead-of-istanbul-summit/ "Kamaal. UN boss urges support for Somalia. Horseed Media"]
[http://kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&id=1 "Joint Communique – Operation Linda Nchi. Kenya High Commission"] {{Wayback|url=http://kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&id=1 |date=20120816100759 }}
*
[http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html "Analysis of EUCAP Nestor by the Global Governance Institute"] {{Wayback|url=http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html |date=20130402205646 }}
[https://blogs.worldbank.org/en/africacan/partnerships-and-data-sharing-enhance-delivery-of-somalia-drought-relief-afe-0624 "Partnerships and Data Sharing Enhance Delivery of Somalia Drought Relief. World Bank"]
*
[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html "Somalia. The World Factbook (2009)"] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |date=20160701194614 }}
*
[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html "Coastline. The World Factbook"] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |date=20170716042040 }}
*
[http://countrystudies.us/somalia/34.htm "Somalia – Climate. Country Studies"]
[http://www.goldmanprize.org/node/113 "Fatima Jibrell. Goldman Environmental Prize"]
*
[https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html "Jeffrey Gettleman. As Somali Crisis Swells, Experts See a Void in Aid. The New York Times"]
*
[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8318798.stm "Islamists break Somali port truce. BBC News"]
*
[https://www.theguardian.com/world/2012/sep/28/kenyan-soldiers-capture-kismayo-somalia "Clar Ni Chonghaile. Kenyan troops launch beach assault on Somali city of Kismayo. The Guardian"]
*
[http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html "Muddassar Ahmed. Somalia rising after two decades of civil war and unrest. Al Arabiya"] {{Wayback|url=http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html |date=20120809223608 }}
*
[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article418665.ece "Jonathan Clayton. Somalia's secret dumps of toxic waste. The Times"] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article418665.ece |date=20110810033244 }}
* [http://www.somalbanca.org/monetary-policy.html "Central Bank of Somalia – Monetary policy"] {{Wayback|url=http://www.somalbanca.org/monetary-policy.html |date=20090125062011 }}
* [http://somalbanca.org/payment-system.html "Central Bank of Somalia – Payment system"] {{Wayback|url=http://somalbanca.org/payment-system.html |date=20090122232449 }}
* [http://www.diaspora-centre.org/DOCS/UK_Somali_Remittan.pdf "UK Somali Remittances Survey"] {{Wayback|url=http://www.diaspora-centre.org/DOCS/UK_Somali_Remittan.pdf |date=20201109191722 }}
* [http://www.threcorder.co.uk/content/towerhamlets/recorder/news/story.aspx?brand=REConline&category=newsTowerHam&tBrand=northlondon24&tCategory=newstower&itemid=WeED13%20Apr%202010%2010%3A02%3A08%3A730 "Decades of community service recognised with award - Tower Hamlets Recorder"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110511205333/http://www.threcorder.co.uk/content/towerhamlets/recorder/news/story.aspx?brand=REConline&category=newsTowerHam&tBrand=northlondon24&tCategory=newstower&itemid=WeED13%20Apr%202010%2010%3A02%3A08%3A730 |date=20110511205333 }}
* [http://blogs.ft.com/beyond-brics/2014/03/20/the-curious-tale-of-the-world-beating-somali-shilling/ "The curious tale of the world-beating Somali shilling - Financial Times"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170815142257/http://blogs.ft.com/beyond-brics/2014/03/20/the-curious-tale-of-the-world-beating-somali-shilling/ |date=20170815142257 }}
* [https://www.reuters.com/article/kenya-somalia-investment-idUSL6E8J8D1J20120808 "Diplomat to start Somalia's first stock market - Reuters"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150930100728/http://www.reuters.com/article/2012/08/08/kenya-somalia-investment-idUSL6E8J8D1J20120808 |date=20150930100728 }}
* [http://www.somenergy.com/Mission-Vision.php "Mission & Vision - Somali Energy Company"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230522182434/http://www.somenergy.com/Mission-Vision.php |date=20230522182434 }}
* [http://unctad.org/sections/dite_fdistat/docs/wid_cp_so_en.pdf "UNCTAD: Somalia Investment Data"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160306075656/http://unctad.org/sections/dite_fdistat/docs/wid_cp_so_en.pdf |date=20160306075656 }}
* [http://www.oilmarketer.co.uk/2007/07/18/exploration-rights-in-somalia-for-chinese-oil-giant-cnooc/ "Exploration rights in Somalia for Chinese oil giant CNOOC"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070917005212/http://www.oilmarketer.co.uk/2007/07/18/exploration-rights-in-somalia-for-chinese-oil-giant-cnooc/ |date=20070917005212 }}
* [http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM "OPEC: World proven crude oil reserves by country"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130905210305/http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM |date=20130905210305 }}
* [http://www.businessweek.com/news/2013-08-08/soma-oil-and-gas-may-invest-20-million-to-survey-war-torn-somalia "Soma Oil & Gas May Invest $20 Million to Survey Somalia - Bloomberg"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130825065126/http://www.businessweek.com/news/2013-08-08/soma-oil-and-gas-may-invest-20-million-to-survey-war-torn-somalia |date=20130825065126 }}
* [https://news.google.com/newspapers?id=hbVWAAAAIBAJ&pg=7276,235261 "Big Uranium Find Announced in Somalia - The New York Times"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200709212617/https://news.google.com/newspapers?id=hbVWAAAAIBAJ&pg=7276,235261 |date=20200709212617 }}
* [https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "International Uranium Resources Evaluation Project (IUREP) - Somalia Report"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200119113709/https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf |date=20200119113709 }}
* [http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 "Long Forgotten Uranium Bonanza Rediscovered - MarketWatch"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140517211900/http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 |date=20140517211900 }}
* [https://www.reuters.com/article/world/somalia-business-keen-to-join-forces-for-peace-idUSTRE64M158/ "Somalia business keen to join forces for peace - Reuters"]
* [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704608104575220570113266984 "Telecom Firms Thrive in Somalia Despite War - The Wall Street Journal"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170718221707/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704608104575220570113266984 |date=20170718221707 }}
* [http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/12/11/feature-01 "Radio and electronic media edge out newspapers in Somalia - Sabahi"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20121213045204/http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/12/11/feature-01 |date=20121213045204 }}
* [http://www.soregistry.so/ "SO Registry - Official .so Domain"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141031021901/http://www.soregistry.so/ |date=20141031021901 }}
* [http://news.upu.int/no_cache/nd/international-mail-services-officially-resume-in-somalia/ "International mail services officially resume in Somalia - UPU"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20131109172506/http://news.upu.int/no_cache/nd/international-mail-services-officially-resume-in-somalia/ |date=20131109172506 }}
* [https://www.bbc.com/news/world-africa-29606447?print=true "Somalia's government launches postal service - BBC News"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220103224919/https://www.bbc.com/news/world-africa-29606447?print=true |date=20220103224919 }}
* [http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/newsbriefs/2012/11/01/newsbrief-06 "New tourism ministry under construction in Garowe - Sabahi"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304042703/http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/newsbriefs/2012/11/01/newsbrief-06 |date=20160304042703 }}
* [http://somta.so/ "Somali Tourism Association (SOMTA)"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190123131425/http://somta.so/ |date=20190123131425 }}
* [http://goobjoog.com/english/?p=12161 "South West State to renovate Government Hotels - Goobjoog"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230411145528/https://goobjoog.com/english/?p=12161 |date=20230411145528 }}
* [https://travelmaps.state.gov/TSGMap/ "Travel Advisory: Somalia - Travel.State.Gov"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200311235850/https://travelmaps.state.gov/TSGMap/?extent=32.829980986%2C-1.783760626%2C59.54518237%2C12.077308381 |date=20200311235850 }}
* [http://laanta.net/2012/07/24/somalia-to-revive-national-airline-after-21-years/ "Somalia to revive national airline after 21 years - Laanta"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141102150005/http://laanta.net/2012/07/24/somalia-to-revive-national-airline-after-21-years/ |date=20141102150005 }}
* [http://www.keydmedia.net/en/news/article/the_long_awaited_somali_airlines_is_coming_back/ "The long awaited Somali Airlines is Coming Back! - Keydmedia Online"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20131202231315/http://www.keydmedia.net/en/news/article/the_long_awaited_somali_airlines_is_coming_back/ |date=20131202231315 }}
* [https://data.worldbank.org/country/SO "World Bank Open Data: Somalia"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231130043543/https://data.worldbank.org/country/SO |date=20231130043543 }}
* [https://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf "UNFPA: Population Estimation Survey of Somalia 2014"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170804014649/http://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf |date=20170804014649 }}
* [http://webdev.cal.org/development/co/bantu/sbpeop.html "The Somali Bantu: Their History and Culture"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140416191857/http://webdev.cal.org/development/co/bantu/sbpeop.html |date=20140416191857 }}
* [http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf "The Global Religious Landscape - Pew Research Center"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130806002044/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf |date=20130806002044 }}
* [http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm "Somalia – Education Overview - WES"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110511075522/http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm |date=20110511075522 }}
* [http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html "The State Of The World's Midwifery - UNFPA"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120120184853/http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html |date=20120120184853 }}
* [https://www.britannica.com/place/Somalia "Somalia"] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }}
* [https://ethnomed.org/resource/report-on-somali-diet/ "Report on Somali Diet"]
* [https://hooyoshouse.medium.com/exploring-the-aromatic-world-of-traditional-somali-spice-blends-3ab93879b74e "Exploring the Aromatic World of Traditional Somali Spice Blends"]
* [https://www.deliciousisrael.com/blog/lahoh "Yemenite Lahoh (Lachoch)"]
* [http://xawaash.com/?p=1548 "Somali Anjero (Canjeero) Anjero Somali | Xawaash.com"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1548 |date=20231004063819 }}
* [http://journals.sagepub.com/doi/10.5367/000000007780223669 "Role of Camels ( Camelus Dromedarius ) in the Traditional Lifestyle of Somali Pastoralists in Northern Kenya"]
* [http://xawaash.com/?p=5892 "Somali Rice Pilaf (Bariis Maraq) Riz Pilaf Somali البيلاف الصومالي"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=5892 |date=20230923064942 }}
* [https://www.saveur.com/how-lasagna-landed-africa/ "How Lasagna Landed in Africa"]
* [https://www.vice.com/en/article/spaghetti-and-bananas-is-somali-comfort-food/ "Spaghetti and Bananas Is Somali Comfort Food"]
* [https://www.cafedirect.co.uk/shop/the-history-of-coffee/ "The History of Coffee"]
* [https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&q=harar "Aden Under British Rule, 1839–1967"]
* [https://www.mysomalifood.com/qahwe/ "Qahwe"]
* [https://archive-stories.com/Halwa-Mahyawa-and-Multiple-Registers-of-Life-in-the-Gulf "Halwa, Mahyawa and Multiple Registers of Life in the Gulf"]
* [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html "1981 African Championship for Men"] {{Wayback|url=http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html |date=20090907182902 }}
* [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Somalia moves forward at world Taekwondo"] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }}
* [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Great Victory for Malta in K1 Kickboxing"]
* [https://www.britannica.com/place/Somalia "Somalia"] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }}
* {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|pp=170–1}}
* {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|p=109}}
* [https://ethnomed.org/resource/report-on-somali-diet/ "Report on Somali Diet"]
* [https://hooyoshouse.medium.com/exploring-the-aromatic-world-of-traditional-somali-spice-blends-3ab93879b74e "Exploring the Aromatic World of Traditional Somali Spice Blends"]
* [https://www.deliciousisrael.com/blog/lahoh "Yemenite Lahoh (Lachoch)"]
* {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|page=113}}
* [http://xawaash.com/?p=1548 "Somali Anjero (Canjeero) Anjero Somali | Xawaash.com"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1548 |date=20231004063819 }}
* [http://journals.sagepub.com/doi/10.5367/000000007780223669 "Role of Camels ( Camelus Dromedarius ) in the Traditional Lifestyle of Somali Pastoralists in Northern Kenya"]
* [http://xawaash.com/?p=5892 "Somali Rice Pilaf (Bariis Maraq) Riz Pilaf Somali البيلاف الصومالي"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=5892 |date=20230923064942 }}
* [https://www.saveur.com/how-lasagna-landed-africa/ "How Lasagna Landed in Africa"]
* [https://www.vice.com/en/article/spaghetti-and-bananas-is-somali-comfort-food/ "Spaghetti and Bananas Is Somali Comfort Food"]
* [https://www.cafedirect.co.uk/shop/the-history-of-coffee/ "The History of Coffee"]
* [https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&q=harar "Aden Under British Rule, 1839–1967"]
* [https://www.mysomalifood.com/qahwe/ "Qahwe"]
* [https://archive-stories.com/Halwa-Mahyawa-and-Multiple-Registers-of-Life-in-the-Gulf "Halwa, Mahyawa and Multiple Registers of Life in the Gulf"]
* {{Cite book |last=Abdullahi |first=Mohammed |title=Culture and Customs of Somalia (Culture and Customs of Africa) |publisher=Greenwood Press |date=2012 |isbn=9780313313332 |pages=98–99}}
* [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html "1981 African Championship for Men"] {{Wayback|url=http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html |date=20090907182902 }}
* [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Somalia moves forward at world Taekwondo"] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }}
* [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Great Victory for Malta in K1 Kickboxing"]
* [https://www.britannica.com/place/Somalia "Somalia - Britannica"] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }}
* [https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ "De Facto States Unbound – PONARS Eurasia"] {{Wayback|url=https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ |date=20221014163003 }}
* {{cite book |last1=Ker-Lindsay |first1=James |title=The Foreign Policy of Counter Secession |date=2012 |isbn=978-0-19-969839-4 |pages=58–59}}
* [https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ "Ancient Trade and Society - Lionel Casson"] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ |date=20160805112006 }}
* {{cite book|last1=Suárez|first1=Jorge Alejandro|title=Geopolítica de lo Desconocido|isbn=979-8393720292|page=227}}
* {{Harvnb|Laitin|1977|p=8}}
* {{cite book|author=Abdisalam M. Issa-Salwe|title=The Collapse of the Somali State|year=1996|isbn=1-874209-91-X|pages=34–35}}
* [https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&pg=PA84 "Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991"] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&pg=PA84 |date=20230207231426 }}
* [https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade "Council on Foreign Relations - Somaliland"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180509080323/https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade |date=20180509080323 }}
* [https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/africa/24somalia.html "Harvard-Educated Technocrat Chosen as Somalia Premier - NYT"] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/africa/24somalia.html |date=20181128005934 }}
* [[suspicious link removed] "Ethiopian Invasion of Somalia, US Warlordism & AU Shame"]
* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2016.1165213 "The Evolution of Political Violence: The Case of Somalia's Al-Shabaab"]
* {{Cite book |title=The Rule Is For None But Allah |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=9780197690390 |page=111}}
* [[suspicious link removed] "The Production of Somali Conflict and the Role of Internal and External Actors"]
* [https://www.theguardian.com/world/2008/dec/29/somali-president-resigns "Somali president resigns amid power struggle - The Guardian"]
* [http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ "Moderate Islamist picked as Somali president - CNN"] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ |date=20090202115625 }}
* [https://www.bbc.com/news/world-africa-16979440 "Somalia's al-Shabab join al-Qaeda - BBC News"]
* [https://www.bbc.com/news/world-africa-54690561 "Somalia conflict: Al-Shabab 'collects more revenue than government'"] {{Wayback|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54690561 |date=20220928121250 }}
* [https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab "Al-Shabab - Council on Foreign Relations"] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab |date=20210202020617 }}
* [https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 "Kenyan troops seize al-Shabaab base in Somalia - Anadolu Agency"] {{Wayback|url=https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 |date=20230930234435 }}
* [http://news.xinhuanet.com/english/indepth/2012-08/02/c_131757152.htm "Somalia's newly-endorsed constitution widely hailed"] {{Wayback|url=http://news.xinhuanet.com/english/indepth/2012-08/02/c_131757152.htm |date=20131007224547 }}
* [http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ "Mogadishu: East Africa's newest business destination?"] {{Wayback|url=http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ |date=20120627101741 }}
* [https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html "LDCs at a Glance - United Nations"] {{Wayback|url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html |date=20220329160054 }}
* [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Somalia moves forward at world Taekwondo"] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }}
* [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Great Victory for Malta in K1 Kickboxing"]
==Xiriirinta dibadda==
{{Library resources box}}
* [https://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=SO Saadaasha Horumarka Muhiimka ah ee Soomaaliya] laga helay [[International Futures]]
=== Dawladda ===
* [https://www.somalia.gov.so Albaabka rasmiga ah ee dowladda] – albaabka u furmaya bogagga dowladda
* [https://villasomalia.gov.so/en Madaxtooyada] {{Wayback|url=https://villasomalia.gov.so/en |date=20250715221010 }} – bogga rasmiga ah ee madaxweynaha Soomaaliya
* [https://opm.gov.so Ra’iisul Wasaaraha] – bogga rasmiga ah ee ra’iisul wasaaraha Soomaaliya
* [https://senate.gov.so Aqalka Sare] – bogga rasmiga ah ee Aqalka Sare ee Soomaaliya
* [http://www.parliament.gov.so Baarlamaanka] – bogga rasmiga ah ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya
* [https://nbs.gov.so Xog-ururin] – bogga rasmiga ah ee Xafiiska Qaranka ee Xog-ururinta Soomaaliya
=== Taariikh ===
* [https://www.somalia.gov.so/about-somalia "Taariikh"] – Taariikhda Soomaaliya ee bogga Dowladda Federaalka Soomaaliya
=== Dalxiis ===
* [https://tourism.gov.so Waaxda Dalxiiska] – bogga rasmiga ah ee Waaxda Dalxiiska, Wasaaradda Warfaafinta, Dhaqanka & Dalxiiska
=== Khariidado ===
* {{Wikiatlas}}
* {{Osmrelation-inline|192799}}
{{Navboxes
|list =
{{Midowga Afrika}}
}}
{{Coord|10|N|49|E|display=title}}
{{Subject bar|Soomaaliya|Afrika|Dalalka|auto=yes|voy=Soomaaliya}}
{{Authority control}}
<!-- ugu hooseeya per [[WP:SUBCAT]] - hoosaadka dalalka ee hoostaga qaybaha gobolka -->
tsk5i71e2jv8w72cxnf5b8oo3cjbs9l
303398
303334
2026-07-28T18:33:49Z
InternetArchiveBot
28368
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
303398
wikitext
text/x-wiki
'''Soomaaliya''', sida rasmiga ah Jamhuuriyadda '''Federaalka Soomaaliya''' waa dalka bari ee qaaradda Afrika . Waxay ku fidsan tahay Geeska Afrika , waxay xad la wadaagtaa [[Itoobiya]] galbeed, [[Jabuuti]] waqooyi-galbeed, [[Kenya]] dhanka koonfur-galbeed, Gacanka Cadmeed oo waqooyi, iyo bari [[badweynta Hindiya]] . Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer badweynta Afrika. Soomaaliya waxaa lagu qiyaasaa 18.1 milyan, kuwaas oo 2.7 milyan ay ku nool yihiin caasimadda iyo magaalada ugu weyn ee [[Muqdisho]] . Mid ka mid ah wadamada Afrika ee isku isir ahaan isku hayb ah, ku dhawaad 85% dadka Soomaaliya deggan waa qowmiyad Soomaali ah . Luuqadaha rasmiga ah ee dalka waa [[Af Soomaali|af-soomaali]] iyo [[carabi]] in kastoo [[Af Soomaali|af-soomaaligu]] yahay luuqadda koowaad . Soomaaliya waxay xiriir taariikhi ah iyo mid diimeed la leedahay dalalka Carabta . Dadku waa muslimiin , oo raacsan laanta sunniga .
{{Infobox country
| conventional_long_name = Somalia
| common_name = Somalia
| native_name = {{native name|so|Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya}}<br />{{native name|ar|جمهورية الصومال الفيدرالية|italics=off}}<br />
Jumhūriyah aṣ-Ṣūmāl al-Fīdirāliyah
| image_flag = Flag of Somalia.svg
| image_coat = Coat of arms of Somalia.svg
| coa_size = 100
| national_anthem = {{lang|so|[[Qolobaa Calankeed]]}}<br /><br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Somalian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]</div>
| image_map = {{Switcher|[[File:Somalia_svg_map.svg|frameless]]<br />{{Legend|#336830|Dhulka gacanta lagu hayo}}{{Legend|#61E760|[[Somaliland|Dhul sheegta balse aan la xakameyn]]}}|Show globe|[[File:Somalia - Location Map (2011) - SOM - UNOCHA.svg|frameless]]|Show map of Somalia|default=1}}
| capital = [[Muqdisho]]
| coordinates = {{Coord|2|2|N|45|21|E|type:city}}
| largest_city = [[Muqdisho]]
| official_languages = {{hlist|[[Af Soomaali|Soomaali]] <ref name=MFA>{{cite web|url=https://web.mfa.gov.so/the-government/|title=The Government|publisher=Ministry of Foreign Affairs & International Cooperation|access-date=27 February 2025}}</ref><ref name=Ali>{{cite book|last=Ali|first=Maryan|title=The Palgrave Handbook of Language Policies in Africa|editor1-first=Esther Mukewa|editor1-last=Lisanza|editor2-first=Leonard|editor2-last=Muaka|chapter=Language Policy in Somaliland and Somalia|publisher=Palgrave Macmillan|location=Cham|year=2024|isbn=9783031573071|doi=10.1007/978-3-031-57308-8_24|pages=511–524}}</ref><ref name="factbook">{{cite web |title=Somalia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |date=10 November 2021 |access-date=24 January 2021 |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103534/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/ |url-status=live }}</ref>}}
| recognized_languages = [[Carabi]]
| religion = [[Islaam|Sunni Islaam]] (Rasmiga ah)<ref name="factbook"/> <!-- check factbook references before changing! -->
| demonym = [[Soomaalida|Soomaali]] <ref name="factbook"/>
| government_type = [[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Jamhuuriyadda baarlamaanka Federal]]
| leader_title1 = [[Madaxwaynaha Soomaaliya|Madaxwaynaha]]
| leader_name1 = [[Xasan Sheekh Maxamuud]]
| leader_title2 = [[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Ra'iisul Wasaare]]
| leader_name2 = [[Xamse cabdi barre]]
| legislature = [[Ra'iisul wasaarayaashii Soomaaliya|Baarlamaanka Federaalka]]
| upper_house = [[Aqalka Sare ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Guurtida]]
| lower_house = Golaha Shacabka
| sovereignty_type =Dhisidda
| established_event1 = [[Dhul Udug]]
| established_date1 = 2350 BC
| established_event2 = [[Macrobians|Macrobia]]
| established_date2 = 980 BC
| established_event3 = [[Barbaria (region)|Barbaria]]
| established_date3 = 100 BC
| established_event4 = [[Saldanadii Cadal]]
| established_date4 = Qarniga 9aad <ref>{{Cite book |last=Lewis |first=I. M. |url=https://books.google.com/books?id=Cd0mAQAAMAAJ |title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho |date=1969 |publisher=International African Institute |pages=140 |language=en}}</ref>
| established_event5 = [[Muqdisho|Saldanadii Muqdisho]]
| established_date5 = Qarniga 10aad
| established_event6 = [[Saldanadi Ifat]]
| established_date6 = Qarniga 13aad
| established_event7 = [[Saldanadii Ajuuraan]]
| established_date7 = Qarniga 13aad
| established_event8 = [[Hiraab|Hiraab Imamate]]
| established_date8 = Qarniga 16aad
| established_event9 = [[Geledi|Saldanadii Geledi]]
| established_date9 = 1695–1911
| established_event10 = [[ Majeerteen |Saldanadii Majeerteen]]
| established_date10 = 1648–1927
| established_event11 = [[Hobyo|Saldanadii Hobyo]]
| established_date11 = 1878–1927
| established_event12 = [[Isimtooyada Isaaq|Saldanadii isaaq]]
| established_date12 = 1749–1884
| established_event13 = [[British Somaliland]]
| established_date13 = 1884
| established_event14 = [[Italian Somaliland]]
| established_date14 = 1889
| established_event15 = [[Maalinta Madaxbanaanida Soomaaliya|Xorriyadda]] iyo midowga la leh [[Dawladii Somaliland (1960)|Dawlada Somaliland]]
| established_date15 = 1 July 1960
| established_event16 = [[Dastuurka Soomaaliya|Dastuurka hadda jira]]
| established_date16 = 1 Ogosto 2012
| area_km2 = 637,657<ref name="factbook"/>
| area_rank = 43aad <!--should be same as listed on [[List of countries and dependencies by area]]-->
| area_sq_mi = 246,200 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]-->
| percent_water =
| population_estimate = 19,280,850<ref name="data.humdata.org">{{Cite web |title=OCHA Somalia - Subnational Population Statistics |url=https://data.humdata.org/dataset/cod-ps-som}}</ref>
| population_estimate_year = 2025
| population_estimate_rank = 66aad
| population_density_km2 = 27.2<ref name="WPP_2022">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/|title=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2022). World Population Prospects |edition=online |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division|website=population.un.org|access-date=16 July 2022|archive-date=11 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711213112/https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/|url-status=live}}</ref>
| population_density_sq_mi = 41.73 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]-->
| population_density_rank =
| GDP_PPP = {{increase}} $32.500 billion<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_PPP_year = 2025
| GDP_PPP_rank = 151aad
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $1,920<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_PPP_per_capita_rank = 179aad
| GDP_nominal = {{increase}} $12.990 billion<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_nominal_year = 2025
| GDP_nominal_rank = 147aad
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $766<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref>
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177aad
| Gini = 36.8<!--number only-->
| Gini_year = 2017
| Gini_change = <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|title=Gini Index coefficient|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24 September 2024|archive-date=17 Bisha Todobaad 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|url-status=dead}}</ref>
| Gini_rank =
| HDI = <!--number only-->0.404
| HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref>
| HDI_rank = 192aad
| currency = [[Somali shilling]]
| currency_code = SOS
| time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| utc_offset_DST =
| time_zone_DST =
| drives_on = Sax
| calling_code = [[+252]]
| cctld = [[.so]]
| ethnic_groups = {{plainlist|
* [[Soomaalida|Soomaali]]: 85%
* [[Tirakoobka daljoogaha Soomaaliya|Kuwa kale ]]: 15%
}}
| ethnic_groups_ref = <ref name="factbook"/><ref>{{Cite book|last=Lewis|first=I. M.|url=https://books.google.com/books?id=k3QwAQAAIAAJ|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar, and Saho|date=1998|publisher=Red Sea Press|isbn=978-1-56902-104-0|language=en}}</ref>
| ethnic_groups_year = 2021
}}
Waagii hore, Soomaaliya waxay ahayd xarun ganacsi oo muhiim ah. Intii lagu guda jiray qarniyadii dhexe, dhowr boqortooyo oo xoog badan ayaa ka talinayay ganacsiga gobolka, oo ay ku jiraan [[Saldanadii Ajuuraan|Suldaanka Ajuran]] , [[Adal Sultanate]] , iyo Suldaanka Geledi . Dabayaaqadii qarnigii 19-aad, suldaanadii Soomaaliyeed waxa gumaystay boqortooyadii [[Talyaaniga]] iyo [[Ingiriiska]] kuwaas oo dhammaan dhulalkaas qabyaaladda isugu daray laba gumaysi oo kala ah : Italian Somaliland iyo [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|British Somaliland]] . 1960kii, labada dhul ayaa midoobay si ay u dhistaan Jamhuuriyad Soomaaliyeed oo madax bannaan oo hoos timaada dowlad rayid ah. Siyaad Barre oo ka tirsanaa Golaha Sare ee Kacaanka (SRC) ayaa xukunka la wareegay 1969-kii, wuxuuna aasaasay [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya|Jamhuuriyaddii Dimuqraadiga]] ahayd ee Soomaaliya , isagoo isku dayay inuu si naxariis darro ah u burburiyo Dagaalkii Madax-bannaanida [[Soomaaliland|Somaliland]] ee waqooyiga dalka. SRC waxay burburtay 1991 markii uu bilaabmay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya . Dawladdii ku meel gaadhka ahayd ee Soomaaliya (TNG) waxaa la aas aasay 2000, ka dibna waxaa la dhisay dawladda ku meel gaadhka ah ee Soomaaliya (TFG) 2004tii, taasoo dib u soo celisay ciidamadii qalabka sida ee Soomaaliya .
Dhamaadkii 2006dii, duullaan ay Xabashida Maraykanku dabada ka riixayeen ayaa afgambiyay Maxkamadihii Islaamiga ahaa (ICU), taasoo keentay in ay dawladda ku meel gaadhka ah ee [[Muqdisho]] ka dhisto Muqdisho oo ay ciidammada Itoobiya qabsadeen . Kacdoonkii xigay ee soo shaac baxay ayaa maxaakiimta u kala jabay jabhado kala duwan, oo ay ku jirto kooxda xagjirka ah ee [[al-Shabaab]] , kuwaas oo dagaal daba dheeraaday kula jiray ciidamada Itoobiya. Al-Shabaab waxay markiiba bilawday inay xaqiijiso in ay ka talinayso dhuleed markii ugu horaysay, iyadoo dabayaaqadii 2008 ay jabhadu ka saartay ciidamada Itoobiya inta badan Soomaaliya. Sannadkii 2009, dawlad cusub oo TFG ah ayaa la dhisay. Bartamihii 2012, al-Shabaab waxay lumisay inta badan dhulalkeeda intii ay socdeen dagaalladii ka dhanka ahaa TFG iyo [[ciidamada Midowga Afrika]] . Isla sanadkaas, al-Shabaab waxay ballan-qaadday inay la midoobayaan al-Qaacida . Muqaawamada ayaa weli gacanta ku haysa inta badan bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya, waxayna saameyn ku leeyihiin meelaha ay dowladdu maamusho, iyadoo magaalada Jilib ay u tahay caasimadda u ah fallaagada. Dastuur cusub oo ku meel gaar ah ayaa la ansixiyay Agoosto 2012, dib u habeyn lagu sameeyay Soomaaliya sida federaal . Isla bishaas, waxaa la dhisay Dowladda Federaalka Soomaaliya , waxaana dib u dhis lagu sameeyay Muqdisho.
Soomaaliya waxa ay ka mid tahay dalalka ugu horumarsan caalamka, waxaana daliil u ah sida ay u qiimeeyeen mitirka mitirka sida GDP per capita iyo halka ay ku dhowdahay halka ugu hooseysa ee Tilmaanta Horumarinta Aadanaha , waxa ay ka sareysaa oo kaliya South Sudan . Waxay ilaalisay dhaqaale aan rasmi ahayn oo inta badan ku salaysan xoolaha nool, xawaaladaha Soomaalida ee dibadda ka shaqeeya iyo isgaarsiinta. Waa xubin ka tirsan Qaramada Midoobay , [[Jaamacada Carabta|Jaamacadda Carabta]] , Midowga Afrika , Dhaqdhaqaaq aan Isbahaysi ahayn , Bulshada Bariga Afrika , iyo Ururka [[Islaam|Iskaashiga Islaamka]]
==Asalka erayga==
Samaale , oo ah awoowaha ugu da'da weyn dhowr qabiil oo Soomaaliyeed , ayaa guud ahaan lagu tiriyaa in uu yahay halka ay ka soo jeedaan magaca Soomaali . Aragti kale ayaa ah in magaca loo haysto inuu ka soo jeedo ereyada soo iyo maal , kuwaas oo marka la isu geeyo macneheedu yahay " tag" iyo "caano". Fasiraaddani way kala duwan tahay iyadoo ku xiran gobolka iyadoo Soomaalida waqooyi ay tilmaamayso inay ula jeedaan tag iyo caano xagga caanaha geela, Soomaalida koonfureed waxay adeegsadaan tarjumaada "sa' maal" oo tilmaamaysa caanaha lo'da. Tani waxay tilmaan u tahay xoolo-dhaqatada meel walba leh ee dadka Soomaaliyeed. Etymology kale oo macquul ah ayaa soo jeedinaya in ereyga Soomaali uu ka yimid ereyga Carabiga ee "hodanka ah" ( zāwamāl ), isagoo mar kale tilmaamaya hodantinimada Soomaalida ee xoolaha.
Taa beddelkeeda, magaca Soomaaliga waxaa la rumeysan yahay inuu ka yimid Automoli (Asmach), koox dagaalyahanno ah oo ka yimid Masar hore oo uu ku tilmaamay Herodotus . Asmach waxaa loo maleynayaa inuu ahaa magacooda Masar, iyadoo Automoli uu yahay asal Giriig ah oo ka yimid ereyga Cibraaniga ah ee S'mali (macnaha "dhinaca bidixda").
Dukumeenti Shiinees ah oo laga soo xigtay qarnigii 9-aad ee CE ayaa tilmaamaya waqooyiga xeebaha Soomaaliya - oo markaa ka mid ahaa gobolka ballaaran ee Waqooyi Bari Afrika ee loo yaqaan Barbaria , iyada oo la tixraacayo dadka deggan Barbars ( Kushitic ) ee degaanka - sida Po-pa-li .
Tixraac qoraaleedkii ugu horreeyay ee cad ee Soomaalidii sobriquet waxay soo bilaabatay horraantii qarnigii 15-aad ee miilaadiyada xilligii boqortooyadii Itoobiya ee Isxaaq I oo lahaa mid ka mid ah saraakiishii maxkamadaha oo tiriyay hees uu ugu dabbaaldegayo guushii milateri ee ay ka gaareen Saldanada Ifat . Simur wuxuu kaloo ahaa Harari qadiimiga ah oo loogu yeeri jiray dadka Soomaaliyeed.
Soomaalidu waxay si xad dhaaf ah u door bidaan shaydaanka Soomaaliga oo ka door bida qofka Soomaaliga ah ee aan saxda ahayn mar haddii kan hore uu yahay halqabsi, halka kan dambe uu yahay hal-ku-dhegyo laba-jibbaaran ah. Erayga af - soomaaliga marka laga yimaaddo juqraafi-siyaasadeed waa Horner oo ka soo jeeda qowmiyadda, waa Kuush.
==Taariikhda==
===Taariikhda ka hor===
[[File:Laas Geel single cow.jpg|thumb|Farshaxanka Neolithic ee dhismaha Laas Geel oo muujinaya sac gees-dheer]]
Soomaaliya waxay u badan tahay inay ka mid ahayd dhulkii ugu horreeyay ee ay dageen bini'aadam hore, iyadoo loo eegayo meesha ay ku taal. Ugaarsadayaasha oo hadhow Afrika ka haajiray waxay u badan tahay inay halkan degeen ka hor intaanay guurin. Intii lagu jiray xilligii dhagaxa, dhaqamada Dooyan iyo reer Hargeysa ayaa halkan ku soo barbaaray. Caddaynta ugu da'da weyn ee caadooyinka aaska Geeska Afrika waxay ka timid qabuuraha Soomaaliya ilaa qarnigii 4aad ee BC. Qalabka dhagaxa ah ee laga soo qaaday goobta Jaleelo ee waqooyiga ayaa sidoo kale lagu tilmaamay 1909 inay yihiin farshaxanno muhiim ah oo muujinaya caalimnimada qadiimiga ah inta lagu jiro Paleolithic ee u dhexeeya Bariga iyo Galbeedka.
Sida laga soo xigtay khubarada afafka, dadkii ugu horreeyay ee ku hadla Afafka ayaa yimid gobolka intii lagu jiray xilligii Neolithic ee xigay oo ka yimid qoyska urheimat ee la soo jeediyay ("Dhulka asalka ah") ee dooxada Niil , ama Bariga dhow .
Dhismaha Laas -geel oo ku yaalla duleedka magaalada Hargeysa ee Waqooyi-galbeed Soomaaliya ayaa soo jirtay qiyaastii 5,000 oo sano, waxaana ku yaalla farshaxanno dhagax ah oo muujinaya xayawaanka duur-joogta ah iyo lo'da la qurxiyay. Sawirro kale oo godad ah ayaa laga helay gobolka Dhambalin ee woqooyiga , kaas oo ka muuqda mid ka mid ah sawirradii ugu horreeyay ee loo yaqaan ugaarsiga fardaha. Farshaxanka dhagaxa waxa uu taariikhdiisu ahayd 1,000 ilaa 3,000 BCE. Intaa waxaa dheer, inta u dhaxaysa magaalooyinka Laas-Khorey iyo Ceel Ayo ee waqooyiga Soomaaliya waxaa ku taal Karinhegane , oo ah goobta lagu sawiray godad fara badan, kuwaas oo wadar ahaan lagu qiyaasay ilaa 2,500 oo sano
Geela waxa la rumaysan yahay in uu ku dhaqmi jiray gobolka Geeska intii u dhaxaysay qarnigii 2aad iyo 3aad ee BC. Halkaa waxa ay ku fiday Masar iyo Maghrib .
===Waagii qadiimiga iyo qadiimiga ahaa===
[[File:Men from Punt Carrying Gifts, Tomb of Rekhmire MET 30.4.152 EGDP013029.jpg|thumb|Rag reer Punt ah oo sita hadiyado, Qabriga Rekhmire .]]
Dhismayaasha Ahraamta qadiimiga ah , Mowlacyo , magaalooyin burburay iyo gidaaryo dhagax ah, sida darbigii Wargade , waxay daliil u yihiin ilbaxnimo hore oo ka hanaqaadi jirtay gayiga Soomaaliyeed. Ilbaxnimadani waxay ku naaloonaysay xidhiidh ganacsi oo ay la lahayd Masar hore iyo Giriiggii Mycenaean tan iyo qarnigii labaad ee BC . Puntites oo u dhashay gobolka waxay ka ganacsan jireen malmalka , xawaashka, dahabka, eboniga, lo'da gees-gaaban, fool-maroodi iyo fooxa oo ay la socdeen Masaarida, Finiisiyaanka, Baabiliyiinta, Hindida, Shiinaha iyo Roomaanka iyaga oo u maraya dekedahooda ganacsi. Duulaan Masri ah oo ay u soo dirtay boqortooyadii 18-aad ee boqorad Hatshepsut ayaa lagu duubay macbudka Deir el-Bahari , xilligii boqortooyadii Boqorka Puntite Parahu iyo Queen Ati.
Waagii qadiimiga ahaa , Macrobiyaanka , oo laga yaabo in ay awoow u ahaayeen Soomaalida, ayaa aasaasay boqortooyo awood leh oo ka talinaysay qaybo badan oo ka mid ah Soomaaliya casriga ah. Waxaa lagu magacaabi jiray cimrigooda iyo maalkooda, waxaana la sheegay inay ahaayeen kuwa ugu dheer oo ugu quruxda badan ragga oo dhan. Macrobiyadu waxay ahaayeen dagaalyahanno xoolo-dhaqato ah iyo badmaaxayaal. Sida laga soo xigtay xisaabta Herodotus, Imbaraadoorkii Faaris Cambyses II , markii uu qabsaday Masar 525 BC, wuxuu u diray safiirro Macrobia, isagoo u keenay hadiyado qaali ah boqorka Macrobiya si uu u soo gudbiyo. Hogaamiyihii Macrobiya oo lagu doortay dhererkiisa iyo quruxdiisa, waxa uu taa beddelkeeda kaga jawaabay loolan uu dhiggiisa Beershiya uga dhigay qaanso aan xidhnayn: haddii Faaris ay awoodaan in ay sawiraan, waxa ay xaq u yeelan lahaayeen in ay dalkiisa ku soo duulaan; laakiin ilaa iyo markaas, waa in ay u mahad naqayaa ilaahyada in Macrobians waligood go'aansan in ay ku duulaan boqortooyadooda. Macrobians-ku waxay ahaayeen awood gobol oo lagu asteeyay qaab-dhismeedkooda horumarsan iyo hantidooda dahabka ah , taas oo aad u badan oo ay maxaabiistooda ku xidheen silsilado dahab ah.
Inta lagu jiro xilliga qadiimiga ah, gobollada Barbara ee Mosylon , Opone , Mundus , Isis , Malao , Avalites , Essina , Nikon iyo Sarapion waxay sameeyeen shabakad ganacsi oo faa'iido leh, oo ku xiran ganacsato ka timid Ptolemaic Masar , Giriiggii hore , Fenisiya , Parthian Persian , Boqortooyadii Roomaanka , Boqortooyada Saban , Nabata . Waxay isticmaali jireen markabkii qadiimiga ahaa ee badda Soomaaliya ee loo yaqaanay beden si ay shixnadooda u daabulaan.
[[File:Beden.jpg|thumb|Beden waa mid dheereeya, oo qadiimi ah markab badeed keligiis ah ama laba-jibbaaran.]]
Ka dib qabsashadii Roomaanku ee Boqortooyadii Nabataean iyo joogitaankii ciidamada badda ee Roomaanka ee Cadan si ay u xakameeyaan budhcad-badeedda, ganacsato Carbeed iyo Soomaali ah waxay ku heshiiyeen Roomaanku in maraakiibta Hindiya laga mamnuuco inay ka ganacsadaan magaalooyinka dekedaha xorta ah ee Jasiiradda Carabta si loo ilaaliyo danaha ganacsatada Soomaalida iyo Carabta ee ganacsiga faa'iidada badan leh ee u dhexeeya badaha Cas iyo Mediterranean. Si kastaba ha ahaatee, ganacsatadii Hindidu waxay sii wadeen ganacsiga magaalooyinka dekedaha ah ee jasiiradda Soomaalida, kuwaas oo ka madax bannaan faragelinta Roomaanka. Qarniyo badan, ganacsatadii Hindidu waxay Soomaaliya iyo Carabta u keeni jireen tiro badan oo qorfe ah Ceylon iyo Jasiiradaha Spice . Meesha laga helo qorfaha iyo xawaashka kale waxa la sheegaa in ay ahayd sirta ugu fiican ee ay ka heli jireen ganacsatadii Carabta iyo Soomaalida ee ka ganacsan jiray Rome iyo Giriigga; Roomaanka iyo Giriiggu waxay rumaysnaayeen in isha laga soo xigtay ay ahayd jasiiradda Soomaalida. Heshiiskii wada shaqayneed ee dhexmaray ganacsatada Soomaalida iyo Carabta ayaa sicir barar ku keenay qiimaha qorfaha Hindiya iyo Shiinaha ee Waqooyiga Afrika, Bariga dhow iyo Yurub, wuxuuna ganacsiga qorfaha ka dhigay mid dakhli abuur ah oo faa'iido badan leh, gaar ahaan ganacsatada Soomaaliyeed.
===Dhalashada Islaamka iyo qarniyadii dhexe===
[[File:Silk route.jpg|thumb|Waddada xariirta oo ku fidsan Shiinaha ilaa koonfurta Yurub, Carabta, Soomaaliya, Masar, Faaris, Hindiya, iyo Java]]
Islamka waxa deegaanka soo galiyay horraantii muslimiintii ugu horaysay ee ka soo carartay dacwooyinkii xiijii ugu horaysay iyada oo Masjid al-Qiblatayn ee Saylac laga dhisay ka hor inta aanu Qiblada u socon dhanka Maka . Waa mid ka mid ah masaajidda ugu faca weyn Afrika. Dabayaaqadii qarnigii 9aad, Al-Yaqubi waxa uu qoray in Muslimiintu ay ku noolaayeen hareeraha badda woqooyi ee Soomaaliya. Waxa kale oo uu xusay in Boqortooyada Adal ay caasimad u ahayd magaalada. Sida uu qabo Leo Africanus , Adal Sultanate waxa maamuli jiray boqortooyo Soomaaliyeed oo deegaanka ah , dhulkeeduna waxa uu ka koobnaa dhulka juqraafi ahaan u dhexeeya Bab el Mandeb iyo Cape Guardafui. Sidaas waxaa dhanka koonfureed uga xigay Boqortooyadii Ajuuraan , dhanka galbeedna waxaa ka xigay Boqortooyadii Xabashida .
Qarniyadii dhexe oo dhan waxa Somaliland yimi dad Carbeed, waayo-aragnimo taariikhi ah oo hadhow horseedi doonta sheekooyinka halyeyga ah ee sheekhyadii Muslimiinta sida Daarood iyo Isxaaq Binu Axmed (oo la sheegay in ay ka soo jeedaan beelaha Daarood iyo Isaaq , siday u kala horreeyaan) iyaga oo ka soo socdaalay Carabta una socdaalay Soomaaliya kuna guursaday qabiilka Dir ee deegaanka .
Sannadkii 1332-kii, Boqorkii Adal ee Saylac ahaa ayaa lagu dilay olole millatari oo ujeedkiisu ahaa in la hakiyo socodkii ay magaalada ku soo jeedday Amda Seyon 1aad ee Xabashida. Markii Suldaankii ugu dambeeyay ee Ifat, Sacad Ad-Diin II , lagu dilay Saylac 1410 , caruurtiisii waxay u baxsadeen Yaman , ka hor intaysan ku soo laaban 1415 . II, oo saldhig cusub ka samaystay Yemen ka dib
[[File:Imaam Ahmed Gurey.jpg|thumb|Taalada Axmed ibn Ibrahim al-Ghazi , Imaamkii Boqortooyada Adal]]
Xarunteedii Adal ayaa mar kale loo raray qarnigii xigay, markan dhanka koonfureed waxa loo raray Harar . Caasimaddan cusub, Adal waxa uu abaabulay ciidan wax ku ool ah oo uu hoggaaminayo Imaam Axmad ibn Ibrahim al-Ghazi , (Ahmad "Gurey" ama "Gran"; labaduba waxay ka dhigan yihiin "gacanta bidix") iyo Jeneraalka ugu dhow dhow iyo seedigii Garaad Mataan . Qabiilka Imaam Axmed waxaa la caddeeyey inay ka soo jeedaan Geri Koombe , oo ah jifada Daarood. Ololahan qarniga 16-aad waxaa taariikh ahaan loo yaqaanaa Gumeysiga Xabashida ( Futuh al-Habash ). Intii uu dagaalka socday, Imaam Axmad waxa uu hormood u noqday adeegsiga madfac ay ka heli jirtay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, kuwaas oo uu ka soo waariday Saylac oo uu ku soo daad-gureeyey ciidamadii Xabashida iyo xulafadooda Bortuqiisku ee uu hoggaaminayay Cristovão da Gama .
Xilligii Ajuuraan Sultanate-ka , magaalooyinka iyo jamhuuriyadaha Merca , Muqdisho , Baraawa , Hobyo iyo dekedooda waxay lahaayeen ganacsi faa'iido badan oo shisheeye ah oo ay ka heli jireen maraakiib u kala goosha dalalka Carabta, Hindiya, Venetia , Paris, Masar, Portugal iyo ilaa Shiinaha. Vasco da Gama , oo soo maray Muqdisho qarnigii 15-aad, ayaa xusay inay ahayd magaalo weyn oo ay ku yaallaan dhowr dabaq oo dhaadheer iyo daaro waaweyn oo ku yaalla bartamaha magaalada, iyadoo ay u dheer tahay masaajidyo badan oo leh minaarado cylindrical ah. Harla , oo ah koox hore oo Hamitic ah oo dhererkeedu dheeraa oo degi jiray qaybo ka mid ah Soomaaliya, Tchertcher iyo meelo kale oo Geeska ah, waxay sidoo kale dhiseen tuuli kala duwan . Dhagarqabayaashan ayaa la rumeysan yahay inay awoow u ahaayeen qowmiyadaha Soomaalida.
[[File:ShenDuGiraffePainting.jpg|thumb|[[Saldanadii Ajuuraan|Ajuran Sultanate]] waxa ay sii waday xidhiidh ganacsi oo ay la lahayd boqortooyadii Ming iyo boqortooyooyinkii kale.]]
Qarnigii 16-aad, Duarte Barboosa waxa uu xusay in maraakiib badan oo ka timid Boqortooyadii Cambaya ee waqtigan casriga ah ee Hindiya ay u shiraacdeen Muqdisho iyagoo wata maryo iyo xawaash, taas beddelkeedana ay heleen dahab, dhux iyo fool maroodi. Barbosa waxa kale oo ay iftiimisay hilibka, sarreenka, shaciga, fardaha iyo khudaarta ee suuqyada xeebaha, kuwaas oo ganacsatadu ka soo saarteen hanti aad u badan. Muqdisho, oo ah xarunta warshadaha dharka ee kobcaya ee loo yaqaan toob benadir ( oo ku takhasusay suuqyada Masar, iyo meelo kale , oo ay weheliyaan Merca iyo Barawa, waxay sidoo kale u ahayd meel ay ku sii maraan ganacsatada Sawaaxiliga ee Mombasa iyo Malindi iyo ganacsiga dahabka ee Kilwa . Ganacsato Yuhuudi ah oo ka timid Hormuz waxay keeneen dharkoodii Hindida iyo miraha badda Soomaaliya si ay ugu beddelaan hadhuudh iyo alwaax.
Xiriirka ganacsiga waxaa la aasaasay Malacca qarnigii 15aad, oo leh maro, ambergris iyo porcelain oo ah badeecadaha ugu muhiimsan ee ganacsiga. Geri, zebras iyo fooxa ayaa loo dhoofin jiray Boqortooyadii Ming ee Shiinaha, taasoo ka dhigtay ganacsatada Soomaalida inay hormuud ka noqdaan ganacsiga u dhexeeya Bariga Aasiya iyo Geeska. Ganacsato Hinduuga ah oo ka soo jeeda Surat iyo ganacsatada Koonfur-bari Afrikaanka ee Pate , iyagoo doonaya inay ka gudbaan labada go'doominta Boortaqiiska ee Hindiya (iyo markii dambe faragelintii Cumaan), waxay adeegsadeen dekedaha Soomaaliya ee Merca iyo Barawa (kuwaas oo ka baxsan xukunka tooska ah ee labada awoodood) si ay ganacsigooda ugu sameeyaan ammaan iyo faragelin la'aan.
===Waagii hore ee casriga ah iyo u halgamidda Afrika===
[[File:Mogadishu1936.jpg|thumb|magaalada Muqdisho ee xarunta dalka Talyaaniga ayaa waxaa ku yaalla xarunta kaniisada Kathedral-ka ee Catholic-ga iyo taallada weyn ee lagu maamuusayo Boqor Umberto I ee Talyaaniga.]]
Waagii hore ee casriga ahaa , dawladihii bedeli lahaa Adal Sultanate iyo Ajuran Sultanate waxay bilaabeen inay ka koraan Soomaaliya. Waxaa ka mid ahaa Imaamyadii Hiraab , Suldaan Isaaq oo uu hoggaaminayay reer Guuleed , Suldaankii Habr Yuunis oo uu hoggaaminayey reer Caynaanshe , Suldaankii Geledi (Boqortooyadii Gobroon), Saldanada Majeerteen (Migiurtinia), iyo Saldanadda Hobyo . Waxay sii wateen dhaqankii qalcado-dhisidda iyo ganacsiga badda mara ee ay aasaaseen boqortooyooyinkii hore ee Soomaaliya.
Suldaan Yusuf Mahamud Ibrahim oo ahaa Suldaankii Sadexaad ee Golaha Deegaanka Gobroon ayaa Bilaabay Taariikhdii dahabiga ahayd ee Boqortooyadii Gobroon. Ciidankiisu waxay guulo ka soo hoyeen Jihaadka Baardheere, kaasoo dib u soo celiyay xasiloonidii Gobolka, dib u soo nooleeyay ganacsigii fool-maroodiga ee Bariga Afrika . Waxa kale oo uu lahaa xidhiidh wanaagsan oo uu hadiyado ka heli jiray saldanada boqortooyooyinka dariska iyo kuwa fog sida Cumaan, Witu iyo salaadiinta Yemen.
Inankii Suldaan Ibraahim Axmed Yuusuf waxa uu ku beddelay mid ka mid ah shakhsiyaadkii ugu muhiimsanaa ee qarnigii 19-aad ee Bariga Afrika, isaga oo ka heli jiray abaal-marinno guddoomiyeyaasha Cumaan, isla markaana abuuray isbahaysi qoysas Muslimiin ah oo muhiim ah oo ku nool xeebaha Bariga Afrika
Somaliland waxa la aas aasay Suldaanka Isaaq 1750. Suldaanka Isaaq waxa uu ahaa boqortooyo Somaliyeed oo ka talinaysay qaybo ka mid ah Geeska Afrika qarniyadii 18aad iyo 19aad. Waxay ku teedsantay dhulka beesha Isaaq , oo ka soo farcamay qabiilka Banu Haashim , ee Somaliland iyo Itoobiya maanta. Suldaanka waxaa maamuli jiray garabka Rer Guuleed oo uu aasaasay suldaankii ugu horeeyay ee beesha Ciidagale Suldaan Guuleed Cabdi . Sida dhaqanka afka ah lagu sheegay, ka hor reer Guuleed beesha Isaaq waxaa ka talin jiray boqortooyo laanta Toljeclo oo ka soo jeeda reer Axmed oo lagu naanaysi jiray Tol Jeelo, oo ahaa curadkii Sheekh Isxaaq xaaskiisii Harari . Guud ahaan waxa jiray sideed taliye Toljelo ah oo uu ugu horreeyo Boqor Haaruun ( Somali : Boqor Haaruun ) oo soo xukumayay Suldaan Isaaq qarniyo laga soo bilaabo qarnigii 13aad. Garaad Dhux Barar ( Somali : Dhuux Baraar ) waxaa afgambiyay isbahaysigii beelaha Isaaq. Toljeelo oo berigii hore xoog lahaa way kala firxadeen oo waxay gabaad ka dhigteen Habr Awal oo ay ilaa hadda inta badan la nool yihiin.
Dabayaaqadii qarnigii 19-aad, shirkii Berlin ee 1884 ka dib, quwadaha reer Yurub waxay bilaabeen inay u halgamaan Afrika . Sannadkaas, maxmiyad Ingiriis ayaa lagaga dhawaaqay qayb ka mid ah Soomaaliya, oo ku taal xeebta Afrika ee ka soo horjeeda Yementa Koonfureed. Bilowgii, gobolkani wuxuu ku hoos jiray xukunka Xafiiska Hindiya, sidaas darteedna loo maamulay qayb ka mid ah Boqortooyada Hindiya; 1898-kii waxa loo wareejiyay maamulka London. 1889kii, maxmiyaddii iyo gumaysigii Soomaaliya ee Talyaanigu si rasmi ah u aasaasay Talyaanigu iyadoo loo marayo heshiisyo kala duwan oo ay la saxeexdeen madax iyo suldaanno badan; Suldaan Yuusuf Cali Keenadiid ayaa markii ugu horreysay codsi u diray Talyaaniga dabayaaqadii Diseembar 1888 si uu Suldaannimadiisa Hobyo uga dhigo maxmiyad Talyaani ah ka hor inta uusan markii dambe saxiixin heshiis 1889
[[File:Hobyo Sultanate Cavalry And Fort.jpg|thumb|Fardooley iyo dhufeyskii Hobyo Sultanate]]
Dhaqdhaqaaqa Dervish ayaa si guul leh u celiyay Boqortooyada Ingiriiska afar jeer waxayna ku qasbeen inay dib ugu noqdaan gobolka xeebta. Daraawiishtu waxay jebisay gumaystihii Talyaaniga, Ingiriiska, Xabashida marar badan, gaar ahaan, guushii 1903-dii ee Cagaarweyne ee uu hoggaaminayey Suleymaan Aaden Galaydh , waxay ku khasabtay Boqortooyadii Ingriiska inay dib ugu gurtaan gobolka xeebta horraantii 1900aadkii. Dervishes ayaa ugu dambeyntii laga adkaaday 1920-kii xoogga hawada Ingiriiska.
Bilawgii Faashiistaha horraantii 1920-aadkii waxa ay ku bishaaraysay is-beddelka istiraatijiyadda Talyaanigu, iyadoo suldaannada waqooyi-bari dhawaan lagu khasbi lahaa soohdinta La Grande Somalia (" Soomaali-weyn ") sida uu qorshuhu ahaa Talyaanigii Faashiistaha ahaa. Markii uu yimid Badhasaab Cesare Maria De Vecchi 15-kii December 1923kii, waxa bilaabmay in wax iska beddelaan qayb ka mid ah Somaliland oo loo yaqaanay Italian Somaliland . Dhulkii ugu dambeeyay ee Talyaanigu ka helo Soomaaliya wuxuu ahaa Oltre Giuba , gobolka Jubaland ee maanta , 1925.
[[File:Sayyid Mohammed Abdullah Hassan.jpeg|thumb|Taalada Mohammed Abdullah Hassan , Hogaamiyihii Daraawiishta]]
Talyaanigu wuxuu bilaabay mashruucyo kaabayaasha deegaanka ah, oo ay ku jiraan dhismaha isbitaallo, beero iyo dugsiyo. Talyaanigii Faashiistaha ahaa , ee Benito Mussolini , wuxuu weeraray Abyssinia (Itoobiya) 1935, ujeeddadiisuna ahayd inay gumeysato. Duulaankaas waxaa cambaareeyey Ururka Jimciyadda Quruumaha ka dhaxaysa , balse wax yar lagama qaban sidii loo joojin lahaa ama looga xorayn lahaa gumaysiga Itoobiya. 1936kii, Soomaaliyadii Talyaanigu waxay ku biirtay Bariga Afrika ee Talyaanigu , oo ay weheliso Ereteriya iyo Itoobiya, oo ah Maamul-goboleedka Soomaaliya . 3-dii Agoosto 1940-kii, ciidamadii Talyaanigu oo ay ku jireen cutubyo ka tirsan gumaystaha Soomaaliya, ayaa ka soo tallaabay Itoobiya si ay u soo galaan Somaliland , 14kii Agoosto, waxay ku guuleysteen inay Berbera ka qabsadaan Ingiriiska.
Ciidan Ingiriis ah oo ay ku jiraan ciidamo ka socda dalal badan oo Afrikaan ah ayaa bishii January 1941kii ka bilaabay Kenya ololihii ay ku xorreeyeen British Somaliland iyo Itoobiya oo Talyaanigu gumaysan jiray, una qabsan lahaa Somaliland Talyaani. Bishii Feebarweri inta badan Somaliland Talyaanigu waa la qabsaday, bishii Maarj, British Somaliland waa lagala wareegay badda. Ciidamadii Boqortooyadii Ingiriiska ee ka hawl-gala Somaliland waxay ka koobnaayeen saddex qaybood oo kala ahaa Koonfur Afrika, Galbeedka Afrika iyo Ciidamada Bariga Afrika. Waxa kaalmaynayay ciidammadii Somaliyeed ee uu hogaaminayay C/laahi Xasan iyadoo ay si wayn uga qayb galeen Somalida beesha Isaaq , Dhulbahante iyo Warsangali . Tirada Soomaalida Talyaanigu waxay bilawday inay hoos u dhacdo ka dib dagaalkii labaad ee aduunka, iyada oo in ka yar 10,000 ay soo hartay 1960.
===Madaxbanaanidii (1960-1969)===
Dagaalkii IIaad ee Adduunka ka dib, Ingiriisku waxa uu sii haystay gacan ku haynta British Somaliland iyo Somaliland Somaliland oo ah maxmiyad. 1945kii, intii lagu jiray shirkii Potsdam , Qaramada Midoobay waxay u oggolaatay Talyaanigu inuu Talyaanigu u dhiibo Talyaani Somaliland inuu noqdo dhul-xakameedka Somaliland , iyadoo shuruud looga dhigay markii ugu horreysay ee ay soo jeediyaan xisbigii SYL iyo ururradii kale ee curdinka ahaa ee siyaasadda Soomaaliya, sida Xizbiya DigilMirifle Somali (HDMS) iyo Somali National League (SNL) — in Soomaaliya ay ku hesho madaxbannaani toban sano gudahood. British Somaliland waxay ahaan jirtay maxmiyad Ingiriiska ilaa 1960
[[File:Chieftains of the Isaaq clan cropped.jpg|thumb|Madaxdii beesha Isaaq oo Hargeysa lagu sawiray 1958 kii markii Duke & Duchess of Gloucester booqasho ku yimaadeen Somaliland.]]
Ilaa heer uu Talyaanigu dhulkaas ku haysto amarka Qaramada Midoobay, qodobbada ammaanadu waxay siiyeen Soomaalida fursad ay khibrad ugu yeeshaan waxbarashada siyaasadda reer galbeedka iyo is-xukunka. Waxa ay ahaayeen faa’iidooyin aanay lahayn British Somaliland, oo la rabay in lagu daro dawladnimada cusub ee Soomaaliya. In kasta oo 1950-meeyadii saraakiisha gumaystaha Ingiriiska ay isku dayeen, dadaallo horumarineed oo maamul oo kala duwan, si ay uga soo kabtaan dayacaadii hore, maxmiyadku waxa ay fadhiid ku noqotay horumarka maamulka siyaasadda. Farqiga u dhexeeya labada dhul ee horumarinta dhaqaalaha iyo waayo-aragnimada siyaasadeed ayaa hadhow keeni doonta dhibaatooyin culus oo isku dhafan labada qaybood.
[[File:Mogadishu city centre - 1960s.jpg|thumb|1963kii oo ku yaal bartamaha magaalada Muqdisho]]
Dhanka kale, 1948-kii, cadaadis kaga yimid xulafadooda Dagaalkii Labaad ee Adduunka, Soomaalidana ay aad uga xumaadeen, Ingriisku wuxuu dib u soo celiyay Haud (Dhul daaqsimeed Soomaaliyeed oo muhiim ah oo loo maleynayo inuu ilaalinayay heshiisyadii Ingiriiska uu la galay Soomaalida 1884 iyo 1886) iyo Gobolka Soomaalida ee Itoobiya, taasoo ku saleysan heshiis ay saxiixeen 1897-kii oo ay ka soo horjeedaan Boqortooyadii Itoobiya ee Menelik oo ay suurtagal tahay in Boqortooyadii Itoobiya ay ku beddesho Imbaraadoor. Faransiisku.
Ingriiska ayaa ku daray shuruud ah in dadka Soomaalida ah ay sii haysanayaan ismaamulkooda, laakiin Itoobiya ayaa isla markiiba sheegatay inay iyadu leedahay madax-bannaanideeda. Taasi waxay keentay in 1956-kii uu Ingiriisku ku guul darraystay inuu dib u iibsado dhulkii Soomaaliyeed ee uu la wareegay. Ingriisku waxa uu sidoo kale siiyay maamulka ku dhawaad Soomaalida ay degto Waqooyiga xudduudaha Waqooyi (NFD) wadaniiyiinta Kenya. Tani waxay ahayd in kasta oo ay raali ka tahay , sida laga soo xigtay guddigii gumaystaha Ingiriiska, ku dhawaad dhammaan qowmiyadaha Soomaalida ee dhulkaas degganaa waxay door bideen inay ku biiraan Jamhuuriyaddii Soomaaliya ee dhawaan la sameeyay.
Waxa sannadkii 1958- kii ka qabsoontay dalka aynu jaarka nahay ee Jabuuti (oo loo yaqaannay French Somaliland ) sannadkii 1958-kii, maalintii ay Soomaaliya xornimada qaadatay sannadkii 1960-kii, si go'aan looga gaadho in lagu biiro Jamhuuriyaddii Soomaaliya iyo in kale iyo inay ka sii mid ahaato Faransiiska. Aftidu waxay u soo baxday in la sii wado xidhiidhka Faransiiska, taas oo ay ugu wacan tahay isku-darka haa ee ay ku codeeyeen qoomiyada Canfarta iyo dadka degan Yurub. Waxa kale oo jirtay ku shubasho codbixineed oo baahsan, iyada oo Faransiisku uu ka eryay kumannaan Soomaali ah ka hor inta aanay aftidu gaadhin goobaha codbixinta.
Inta badan dadka 'maya' ku codeeyay waxay ahaayeen Soomaali aad u taageersan inay ku biiraan Soomaaliya oo mid ah, sida uu soo jeediyay Maxamuud Xarbi , Madaxweyne ku xigeenka Golaha Xukuumadda. Xarbi ayaa ku dhintay shil diyaaradeed labo sano kadib. Djibouti ugu dambayntii waxay xornimada ka qaadatay Faransiiska 1977, iyo Hassan Gouled Aptidoon , oo ahaa Soomaali oo u ololaynayey "haa" codbixintii 1976, aakhirkii wuxuu noqday madaxweynihii ugu horreeyay ee Jabuuti (1977-1999).
[[File:President Aden Adde alongside Prime minister Sharmarke.jpg|thumb|Madaxweyne Aadan Cadde oo uu weheliyo Ra’iisul Wasaare Cabdirashiid Cali Sharma’arke oo Salaaddii Ciidda 1964-kii ku Tukaday Masjidka Arbaca Rukun]]
26 June 1960 -kii British Somaliland protectorate waxa ay xornimadeeda qaadatay 26 June 1960. 1dii Luulyo 1960kii waxa xornimada qaatay dhulkii la isku halayn lahaa ee Somaliland, labadoodiina waxay ku midoobeen dhismihii Jamhuuriyaddii Soomaaliya , in kasta oo ay ku jireen xuduud ay kala sameeyeen Talyaaniga iyo Ingiriiska. Dawlad ay dhiseen Cabdullaahi Ciise iyo Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal oo ay weheliyaan xubno kale oo ka tirsan dawladihii ammaanada iyo maxmiyad ahaa, iyadoo Cabdulqaadir Muxamed Aadan uu noqday Madaxweynaha Golaha Shacbiga Soomaaliyeed , Aadan Cabdallah Cismaan Daar oo ahaa Madaxweynihii Jamhuriyadda Soomaaliya, Cabdirashiid Cali Sharmaarkena wuxuu noqday Ra'iisul Wasaare (kadibna noqday Madaxweyne 1967 ilaa 1969). 20kii Luulyo 1961kii iyo afti dadweyne oo dadweynihii Soomaaliyeed ay ku ansixiyeen talyaanigu, badi dadkii ka soo jeeday Maxmiyadii hore ee Somaliland ayaan ka qaybgelin aftida, in kasta oo tiro yar oo reer Somaliland ah oo ka qaybqaatay aftida ay ka soo horjeesteen dastuurkii cusbaa , oo markii ugu horreysay la sameeyay 1367kii , Muxammad . Wasiir, xilkaas oo uu u magacaabay Sharmaarke. Cigaal waxa uu mar dambe noqon lahaa Madaxweynaha maamul-goboleedka Somaliland ee waqooyi-galbeed ee Soomaaliya
===Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya (1969-1991)===
===Inqilaab===
15kii Oktoobar, isaga oo madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharma'arke socdaal ku marayay magaalada Laascaanood ee ay abaaruhu ku dhufteen, ayaa ilaaladiisa gaarka ahi toogasho ku dileen. Xoghayihii hore ee arrimaha dibadda ee Mareykanka Henry Kissinger ayaa hadalkiisa ku soo gabagabeeyay in ilaaladu uu iskiis u dhaqmayo. Lix maalmood ka dib, 21kii Oktoobar, Jeneraal Siyaad Barre wuxuu hoggaaminayey afgambi militari, wuxuuna ku guuleystay afgambigii dowladdii baarlamaanka. Falanqeeyayaasha siyaasadda casriga ah ayaa sheegaya in afgambiga uu ka dambeeyay musuqmaasuqa ka dhex jira xukuumadda baarlamaanka. Waardiyihii waxaa maxkamadeeyay, jirdilay oo toogtay Golaha Sare ee Kacaanka (SRC). Waxa ay kasoo jeedaan madaxweynaha uu dilay.
[[File:Mohamed Ainanshe and Kim Il Sung -1970.jpg|thumb|Maxamed Caynaanshe Guuleed oo Waqooyiga Kuuriya kula kulmay Madaxweyne Kim Il Sung 1970kii]]
Dhinaca Barre, SRC oo xukunka la wareegtay dilkii Madaxweyne Sharma’arke ka dib waxaa hoggaaminayay Sarreeye Guuto Maxamed Caynaanshe Guuleed , Gaashaanle Sare Salaad Gabeyre Kediye iyo Taliyaha Booliska Jaamac Korsheel . Kediye waxa uu si rasmi ah u haystay magaca “Aabihii Kacaanka”, wax yar ka dibna Barre waxa uu noqday madaxa SRC. SRC dabadeed waxay u bixisay magaca dalka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Soomaaliya, waxay kala dirtay baarlamaanka iyo maxkamadda sare, oo laalay dastuurkii.
Dawladdii kacaanku waxay dejisay barnaamijyo ballaaran oo hawlaha guud waxayna si guul leh u hirgelisay olole wax-qoris oo magaalo iyo miyi ah , kaasoo gacan ka geystay inuu si weyn u kordhiyo heerka wax-akhris-qoraalka. Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya waxay gaartay heerka wax-akhris 70%, taasoo ka mid ahayd kuwa ugu sarreeya Afrika waagaas.
Marka laga soo tago barnaamijka qarameynta warshadaha iyo dhulka, siyaasadda arrimaha dibadda ee maamulka cusub waxay xoogga saartay xiriirka soo jireenka ah iyo diinta ee Soomaaliya ay la leedahay dunida Carabta , ugu dambeyntii waxay ku biirtay Jaamacadda Carabta bishii Febraayo 1974. Isla sanadkaas, Barre wuxuu sidoo kale noqday guddoomiyaha Ururka Midowga Afrika (OAU), oo ah hoggaamiyihii ka horreeyay Midowga Afrika (AU).
Bishii Luulyo 1976-kii, SRC-da Barre ayaa iskeed u kala dirtay, waxayna halkeeda ka dhistay Xisbigii Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed (XDSHSI), dowlad hal xisbi ah oo ku dhisan hantiwadaag cilmiyeed iyo caqiidada Islaamka. SRSP waxa ay ahayd isku day lagu heshiisiinayo fikirka dawladda ee rasmiga ah iyo diinta rasmiga ah ee dawladda iyada oo la waafajinayo xeerarkii Marxist xaaladaha deegaanka. Waxa xoogga la saaray mabaadi’da Muslimka ee horumarka bulshada, sinnaanta iyo caddaaladda, taas oo ay dawladdu ku doodday in ay aasaas u tahay udub-dhexaadka hantiwadaagga cilmiyeed iyo lahjad u gaar ah oo ku aaddan isku filnaansho, ka qayb-qaadashada dadweynaha iyo xakamaynta dadweynaha, iyo sidoo kale lahaanshaha tooska ah ee habka wax-soo-saarka. Iyadoo SRSP ay dhiirigelisay maalgashiga gaarka ah ee xad xaddidan, jihada guud ee maamulku waxay ahayd mid shuuci ah .
Bishii Luulyo 1977, dagaalkii Ogaadeeniya wuxuu qarxay ka dib markii dawladdii Barre adeegsatay codsi ku saabsan midnimada qaranka si ay u caddeyso ku darista gardarrada ah ee gobolka Ogaadeeniya ee ay Soomaalida u badan tahay ee Itoobiya oo lagu daray Soomaali- weyn oo dhan , oo ay weheliso dhul-beereedyo hodan ah oo ku yaal koonfurta-bari ee Itoobiya, kaabayaasha dhaqaalaha, iyo meelaha istiraatiijiga ah ee woqooyiga ilaa Jabuuti. Todobaadkii ugu horeeyey ee colaada ayaa xoogag hubaysan oo Soomaali ahi qabsadeen koonfurta iyo badhtamaha Ogadenia, dagaalka intiisa badana waxay ciidanka Soomaalidu guulo isdaba joog ah ka gaadheen ciidanka gumaysiga Itoobiya waxayna daba socdeen ilaa Sidamo . Bishii Sebtembar 1977kii, Soomaaliya waxay gacanta ku dhigtay 90% dhulka Ogaadeeniya waxayna qabsatay magaalooyin istiraatiiji ah sida Jijiga waxayna cadaadis xoog leh saartay Diridhaba , waxayna halis geliyeen wadadii tareenka ee magaalada dambe ee Jabuuti. Go’doomintii Harar ka dib, waxaa u soo gurmaday taliskii Shuuciga ahaa ee Dergiga Itoobiya faragelin baaxad leh oo aan hore loo arag oo ka kooban 20,000 oo ciidamada Kuuba ah iyo dhowr kun oo khubaro ah oo Soofiyeedka ah . Sannadkii 1978-kii, ciidamadii Soomaalida ayaa laga saaray Ogadenya. Isbeddelka taageerada ee Midowgii Soofiyeeti ayaa ku kallifay dowladdii Barre inay xulafo ka raadsato meelo kale. Aakhirkii waxa ay ku degtay dagaalkii qaboobaa ee Soofiyeedka oo ay xafiiltamaan, Maraykanka , kaas oo in muddo ah ku haminayey dawladdii Soomaaliya. Saaxiibtinimada ugu horreysay ee Soomaaliya ay la yeelato Midowgii Soofiyeeti iyo iskaashigii dambe ee ay la yeelatay Mareykanka ayaa u sahashay in ay dhisto ciidanka ugu badan ee Afrika.
[[File:Muhammad Siad Barre - 40866X9X9.jpg|thumb|Sareeye Gaas Maxamed Siyaad Barre , Guddoomiyaha Golaha Sare ee Kacaanka , oo la kulmay Madaxweynaha Romania Nicolae Ceauşescu]]
Dastuur cusub ayaa la soo saaray 1979kii kaas oo lagu qabtay doorashada Golaha Shacabka. Si kastaba ha ahaatee, Xisbigii Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed ee Barre ayaa sii waday xukunka. Bishii Oktoobar 1980, SRSP waa la kala diray, Golaha Sare ee Kacaanka ayaa dib loo dhisay booskiisii. Waqtigaas, dawladdii Barre waxay noqotay mid aan la jeclayn. Soomaali badan ayaa ka niyad jabay nolosha ay ku hoos nool yihiin kalitalis ciidan.
Waxaa sii wiiqmay taliskii 1980-meeyadii markii dagaalkii qaboobaa uu soo dhawaaday, waxaana hoos u dhacay muhiimaddii istiraatijiyadeed ee Soomaaliya. Dawladdu waxay noqotay mid sii xoogaysata , waxaana dalka oo dhan ka curtay dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo ay dhiirigelisay Itoobiya, taasoo keentay in Soomaaliya dagaal sokeeye ka dhacdo . Kooxahan malayshiyaadka ah waxaa ka mid ahaa Jabhadda Dimuqraadiga Salvation Democratic Front (SSDF), United Somali Congress (USC), Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SNM) iyo Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SPM) oo ay weheliyaan Mucaarad aan Rabshado lahayn oo ka kala tirsan Dhaqdhaqaaqa Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SDM), Isbahaysiga Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SDA) iyo Kooxda Somali Manifesto Group (SMG).
===Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya===
[[File:Somali Civil War (Google Live Map).svg|thumb|Qiyaasta khariidadda marxaladda hadda ee Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya (La cusbooneysiiyay Luulyo 2025)]]
Markii ay si aayar aayar aayar aayar ah u yaraatay hankii iyo akhlaaqdii dowladdii Barre, ayaa dad badan oo Soomaaliyeed ay ka niyad jabeen nolosha xukunkii militariga. Bartamihii 1980-aadkii, dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo uu taageerayey maamulkii Dergiga ee shuuciga ahaa ee Itoobiya ayaa ka curtay dalka oo dhan. Barre ayaa ku jawaabay in uu amar ku bixiyay in tallaabo laga qaado dadka uu u arko in ay deegaan ahaan taageersan yihiin jabhadda, gaar ahaan gobollada Waqooyi. Xakamayntaas waxaa ka mid ahaa in la duqeeyo magaalooyinka, oo ay ku taal xarunta maamulka waqooyi-galbeed ee Hargeysa , oo ah xaruntii SNM , oo ka mid ahayd goobihii la beegsaday 1988.
Xakamaynta ay bilawday dawladdii Barre waxay gaadhsiisay in ka badan qaraxyadii hore ee woqooyiga si ay u koobto gobollo kala duwan oo dalka ah. Soo saariddan xeeladaha gardarada ah ee looga dan leeyahay in lagu caburiyo dadka ka soo jeeda iyo in lagu sii hayo awoodda dadweynaha waxay astaan u ahayd tallaabooyinka caburinta ah ee dowladdu ay ka waddo Koonfurta. Mid ka mid ah dhacdooyinka ugu caansan ayaa dhacay 1991-kii, markii taliskii Barre bilaabay weerar cirka ah oo sababay dhimashada dad badan oo aan waxba galabsan magaalada Beledweyn , oo ku taal koonfurta Soomaaliya. Arxan-darrada iyo baaxadda falkan waxashnimada ah waxa ay iftiimisay heerka ay dawladdu u diyaar-garowday in ay meesha ka saarto nooc kasta oo mucaarad ah ama wax iska caabin ah, iyada oo ay muujinayso in aan tix-gelin badheedh ah u lahayn xuquuqda aadamaha iyo qiimaha nolosha bani’aadamka.
Mid kale oo xusid mudan siyaasaddii caburinta Barre ayaa ka dhacday magaalada Baydhabo oo lagu naaneeso ‘Magaalada dhimashada’ taasoo ay ugu wacan tahay dhacdooyinkii murugada lahaa ee ka dhacay halkaasi xilliyadii abaarta iyo dagaalada sokeeye . Boqolaal kun oo qof ayaa naftooda ku waayey istiraatijiyad dawladeed oo gaar ahaan loogu talagalay bulshada Raxanweyn ee deggan deegaannadaas.
1990kii, magaalada caasimadda ah ee Muqdisho, dadka deggan waxaa laga mamnuucay inay meel fagaare ah isugu yimaadaan kooxo ka badan saddex ama afar. Shidaal yaraan, sicir-bararka, iyo qiima dhaca lacagta ayaa saameeyay dhaqaalaha. Suuq madoow oo aad u wanaagsan ayaa ka jiray bartamaha magaalada iyadoo bangiyada ay la kulmeen gabaabsi lacagta gudaha ah ee lagu sarifto. Waxaa la soo saaray sharciyo lagu xakameynayo sarifka lacagaha qalaad si looga hortago dhoofinta lacagaha qalaad. Inkastoo aan la saarin xayiraad dhanka socdaalka ah oo lagu soo rogay ajaanibta, sawir qaadista goobo badan ayaa la mamnuucay. Xilliyada maalinlaha ah ee magaalada Muqdisho, muuqaalka ciidan kasta oo dowladda ayaa ahaa mid naadir ah. Hawlgallada habeenkii dambe ee ay sameeyeen mas'uuliyiinta dowladda, ayaa waxaa ka mid ahaa "la'aanta" shaqsiyaadka guryahooda.
1991kii, maamulkii Barre waxaa xukunka ka tuuray isbahaysi mucaarad ku ah qabiil, oo ay taageerayeen taliskii Itoobiya ee Dergiga iyo Liibiya . Ka dib shir ay yeesheen Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Somaliyeed iyo odayaasha beelaha waqooyi, qaybtii waqooyi ee Ingiriisku ka talin jiray dalka waxay ku dhawaaqday in ay gooni isu taagtay jamhuuriyadda Somaliland May 1991. In kasta oo ay madax bannaani tahay oo xasiloon tahay marka loo eego koonfurta qalalaasaha ah, haddana dawlad shisheeye ma aqoonsan.
[[File:Mogadishu.jpg|thumb|Dagaaladii sokeeye ka hor, Muqdisho waxaa loo yaqaannay "Luul cad oo badweynta Hindiya]]
In badan oo ka mid ah kooxaha mucaaradka ayaa markii dambe bilaabay inay u tartamaan sidii ay saamayn ugu yeelan lahaayeen awood la'aanta ka dib markii la riday taliskii Barre. Koonfurta, waxaa isku dhacay kooxo hubaysan oo ay kala hogaaminayaan taliyayaasha USC General Maxamed Faarax Ceydiid iyo Cali Mahdi Maxamed , gaar ahaan, iyadoo mid walba uu doonayo inuu awood ku yeesho caasimadda. 1991kii, shir caalami ah oo wajiyo badan lahaa ayaa lagu qabtay dalka aynu jaarka nahay ee Jabuuti. Iyadoo loo eegayo sharcinimada uu Muxammad ku siiyey shirkii Jabuuti, ayaa beesha caalamku u aqoonsatay inuu yahay madaxweynaha cusub ee Soomaaliya. Ma uu awoodin in uu awoodiisa ku dhaqmo meelo ka baxsan caasimadda. Awoodda ayaa taas beddelkeeda lagu heshiiyey hoggaamiye kooxeedyadii kale ee koonfurta Soomaaliya iyo maamul-goboleedyo ka madax bannaan waqooyiga. Shirkii Jibouti waxaa ku xigay laba heshiis oo aan la iska dhicin oo dib-u-heshiisiin qaran iyo hub ka dhigis, oo ay saxeexeen 15 daneeyayaal siyaasadeed: heshiis in la qabto shir aan rasmi ahayn oo diyaarinta dib-u-heshiisiinta qaranka, iyo heshiiskii Addis Ababa 1993 ee lagu sameeyay shirkii dib u heshiisiinta qaranka.
Horraantii 1990-meeyadii, la'aanta daba-dheeraatay ee la'aanta maamul dhexe oo joogto ah, Soomaaliya waxay billowday inay ku sifowdo " Qaran guuldarreystay .
===Hay'adaha ku meel gaarka ah===
[[File:Abdullahi Yusuf Ahmed (28-03-2006).jpg|thumb|C/llaahi Yuusuf Axmed , Madaxweynaha Dowladda KMG ah ee Soomaaliya]]
Dawladda Ku-Meel-Gaarka ah (TNG) waxaa la aas aasay bilihii April-May 2000 shirkii Nabadda Qaranka Soomaaliyeed (SNPC) ee lagu qabtay Carta, Jabuuti. Cabdiqaasim Salaad Xasan ayaa loo doortay in uu noqdo Madaxweynaha dowladda KMG ah ee cusub ee qaranka, maamul ku meel gaar ah oo loo sameeyay in uu Soomaaliya ku hago dowlad Jamhuuriyad rasmi ah oo saddexaad. Dhibaatooyinka gudaha ee TNG ayaa keenay in la bedelo Ra'iisul Wasaaraha afar jeer saddex sano gudahood, iyo hay'adda maamulka ayaa sheegay inay kacday December 2003. Waqtigeediina isku mar wuu dhamaaday.
10kii Oktoobar 2004tii, sharci-dajiyayaashu waxay u doorteen Cabdullaahi Yuusuf Axmed inuu noqdo Madaxweynihii ugu horreeyay ee Dawladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFG), oo beddelaya Dawladdii Ku Meel Gaarka ahayd. DFKMG waxay ahayd maamulkii labaad ee ku meel gaadhka ahaa ee hiigsanayay in dib loo soo celiyo hay’adihii qaranka ee Soomaaliya kadib burburkii taliskii Siyaad Barre 1991 iyo dagaaladii sokeeye ee xigay.
DFKMG waxay ahayd dowladda Soomaaliya oo caalamku aqoonsan yahay ilaa 20kii Agoosto 2012, markaas oo ay si rasmi ah u dhammaatay waqtigeedii.
Waxaa loo asaasay mid ka mid ah Hay'adaha Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFIs) ee dowladda sida lagu qeexay Axdiga Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFC) ee uu ansixiyay Baarlamaanka Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFP) bishii Nofembar 2004. Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah waxay si rasmi ah uga koobneyd waaxda fulinta ee dowladda, iyadoo TFP ay tahay waaxda sharci dejinta. Xukuumadda ayaa waxaa madax ka ahaa Madaxweynaha Soomaaliya, iyadoo golaha wasiirradu ay warbixin ka siiyeen Ra’iisul Wasaaraha. Si kastaba ha ahaatee, waxa sidoo kale loo adeegsaday erey guud si loo tixraaco dhammaan saddexda laan si wadajir ah.
===Midowga Maxkamadaha Islaamiga===
[[File:Icu somalia map.png|thumb|Khariidad muujinaysa ICU marka ugu sarraysa saamaynteeda]]
Sanadkii 2006, Midowga Maxkamadaha Islaamiga ah (ICU) waxay la wareegeen gacan ku haynta inta badan koonfurta dalka muddo 6 bilood ah waxayna soo rogeen ku dhaqanka shareecada Islaamka . Mas’uuliyiinta ugu sareysa Qaramada Midoobay ayaa ku tilmaamay muddadan kooban in ay tahay xilli dahab ah oo ku jira taariikhda siyaasadda Soomaaliya.
===Dowladda KMG ah===
Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah waxay isku dayday inay dib u soo ceshato awoodeeda, iyadoo kaashanaysa ciidamada Itoobiya , ciidamada nabad ilaalinta Midowga Afrika iyo taageerada hawada ee Mareykanka, waxay ka saartay maxaakiimta oo ay xoojisay xukunkeeda. [ 191 ] January 8, 2007, Madaxweynaha DFKMG, C/llaahi Yuusuf Axmed ayaa markii ugu horeysay soo galay Muqdisho isagoo taageero ka helaya ciidamada Itoobiya tan iyo markii xilka loo doortay. Dawladdu waxay markaas u guurtay xarunta Villa Somalia ee caasimadda oo ay si ku meel gaar ah uga ahayd Baydhabo . Tani waxay noqonaysaa markii ugu horeysay tan iyo burburkii taliskii Siyaad Barre sanadkii 1991-kii oo ay dowladda Federaalka gacanta ku hayso inta badan dalka.
===Falaagada Al-Shabaab===
Al-Shabaab ayaa ka soo horjeestay joogitaanka ciidamada Itoobiya ee Soomaaliya, waxaana ay sii wadeen dagaallada ka dhanka ah dowladda KMG ah. Intii u dhaxaysay 2007 iyo 2008, Al-Shabaab waxay dhalisay guulo ciidan, iyagoo la wareegay gacan ku haynta magaalooyin iyo dekedo muhiim ah oo ku yaal bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya. Bishii Janaayo 2009, Al-Shabaab iyo maleeshiyaadkii kale waxay ku qasbeen ciidamada Itoobiya inay dib u gurtaan, iyagoo ka tagay ciidan aan qalabeyn oo nabad ilaalin ah oo Midowga Afrika ah si ay u caawiyaan ciidamada dowladda KMG ah.
Dhaqaale la’aan iyo dhaqaale la’aan, cunaqabatayn dhanka hubka ah oo adkeyd in dib loo yagleelo ciidan qaran oo suga amniga, iyo danayn la’aanta guud ee beesha caalamka, Yuusuf waxa uu ku qasbanaaday in kumannaan ciidamo ah oo Puntland ka socda la geeyo Muqdisho si ay u sii joogteeyaan dagaalka ka dhanka ah kooxaha nabad-diidka ah ee ku sugan Koonfurta dalka. Taageerada maaliyadeed ee dadaalkan waxaa bixisay dawladda ismaamulka. Taasi waxay keentay in dakhli yar oo soo galo ciidamada ammaanka Puntland iyo shaqaalaha rayidka ah, taasoo ka dhigtay dhul u nugul burcad-badeedda iyo weerarrada argagixisada.
29-kii December 2008, Yuusuf wuxuu kaga dhawaaqay baarlamaanka ku midoobay Baydhabo inuu iska casilayo xilka madaxweynaha Soomaaliya. Khudbadiisa oo laga sii daayay Idaacadda Qaranka, ayuu Yuusuf ku sheegay inuu ka xun yahay inuu ku guul-darreystay inuu soo afjaro colaaddii dalka ka jirtay toddoba iyo tobankii sano ee la soo dhaafay, sidii dowladdiisa loo igmaday. Wuxuu kaloo ku eedeeyay beesha caalamka inay ka gaabiyeen taageerada dowladda, wuxuuna sheegay in guddoomiyaha baarlamaanka uu xilka ku wareejin doono sida uu qabo Axdiga KMG ah
===Dhamaadka xilliga ku meel gaarka===
Intii u dhaxaysay 31 May iyo 9 June 2008, wakiilo ka socday dawladda federaalka ah ee Soomaaliya iyo Isbahaysiga Dib u xoraynta Soomaaliya (ARS) ayaa ka qayb galay wada-hadallo nabadeed oo Jabuuti ka dhacay oo uu garwadeen ka ahaa ergeygii hore ee Qaramada Midoobay u qaabilsanaa Soomaaliya, Ahmedou Ould-Abdallah . Shirka ayaa ku soo idlaaday heshiis la kala saxiixday oo dhigaya in ciidamada Itoobiya laga saaro dalka si loo joojiyo iska hor imaadyada hubeysan. Baarlamaanka ayaa ka dib la balaariyay oo la gaarsiiyay 550 kursi si ay u helaan xubnaha ARS, oo markaas madaxweyne u doortay Sheekh Shariif Sheekh Axmed .Iyadoo gacan ka heleysa koox yar oo ka tirsan ciidamada Midowga Afrika, dowladda KMG ayaa biloowday weerar rogaal celis ah bishii Febraayo 2009 si ay si buuxda ula wareegto maamulka qeybta koonfureed ee dalka. DFKMG si ay xukunkeeda u xoojiso waxay isbahaysi la samaysatay Midowga Maxaakiimta Islaamiga ah, Xubnihii kale ee Isbaheysiga Dib u xoreynta Soomaaliya iyo Ahlu Sunna Waljamaaca oo ah Maleeshiyo Suufi ah oo qunyar socod ah . Intaa waxaa dheer, Al-Shabaab iyo Xisbul Islaam, oo ah labada kooxood ee Islaamiyiinta ah ee mucaaradka ah, waxay bilaabeen inay dhexdooda dagaallamaan bartamihii 2009kii. Xabbad ahaan, bishii Maarso 2009, dawladda ku meel gaarka ah waxay ku dhawaaqday inay dib u dhaqan gelinayso Shareecada oo ah nidaamka garsoorka rasmiga ah ee qaranka. Si kastaba ha ahaatee, colaaddu waxay ka sii socotay koonfurta iyo badhtamaha dalka. Muddo bilo gudahood ah, dawladda ku meel gaarka ah waxay ka baxday in ay gacanta ku dhigto ilaa 70% koonfurta iyo badhtamaha Soomaaliya aagagga iskahorimaadyada, oo ay 80% dhulka lagu muransan yahay ku lumisay xoogaga Islaamiyiinta ah.
Bishii Oktoobar 2011, hawlgal qorsheysan, Operation Linda Nchi oo u dhexeeya militariga Soomaaliya iyo Kenya iyo ciidamada caalamiga ah ayaa ka billowday Al-Shabaab ee koonfurta Soomaaliya. Bishii Sebtembar 2012, ciidamada Soomaaliya, Kenya, iyo Raaskaambooni waxay ku guulaysteen inay qabsadaan Al-Shabaab xaruntii ugu dambaysay ee ugu weynayd, dekedda koonfurta ee Kismaayo. Bishii Luulyo 2012, saddex hawlgal oo Midowga Yurub ayaa la bilaabay si ay ula macaamilaan Soomaaliya: EUTM Somalia , Hawlgalka Ciidamada Badda ee Midowga Yurub ee Soomaaliya Atalanta off the Horn of Africa, iyo EUCAP Nestor.
[[File:Parlament of Somalia 2012-2016.svg|thumb|Dhismaha Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya]]
Iyada oo qayb ka ah "Roadmap-ka Dhammaadka Ku-meel-gaarka" ee rasmiga ah, oo ah geeddi-socod siyaasadeed oo siinaya jaan-gooyo cad-cad oo horseedaya samaynta hay'ado dimoqraadi ah oo joogto ah oo Soomaaliya ah, xilliga ku-meel-gaarka ah ee Dowladda Federaalka Ku-meel-gaarka ah ayaa dhammaaday 20kii Agoosto 2012
===Dowladda Federaalka===
Dowladda Federaalka ah ee Soomaaliya , oo ah dowladdii dhexe ee ugu horreysay oo joogto ah oo dalka yeelato tan iyo markii ay bilowdeen dagaallada sokeeye, ayaa la aas aasay Agoosto 2012. Bishii Agoosto 2014-kii, howlgalka Badweynta Hindiya ee ay hormuudka ka tahay dowladda Soomaaliya ayaa la bilaabay ka hortagga jeebabka kooxaha nabad-diidka ah ee ku sugan baadiyaha
===2021-2023 abaar===
Abaarta Soomaaliya ee 2021-2023 ayaa ahayd abaartii ugu darneyd ee Soomaaliya soo marta muddo 40 sano ah, waxaana ay saameysay 7.8 milyan oo qof.
==Juqraafiga==
Soomaaliya waxa ay xad la wadaagtaa Jabuuti dhanka waqooyi-galbeed, galbeedna Itoobiya , waqooyiga Gacanka Cadmeed , badda Soomaaliya iyo kanaalka Guardafui oo bari ah, iyo Koonfur-galbeed Kenya . Baaxadda dhuleedku waa 637,657 kiiloo mitir laba jibaaran, dhulka Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay badiyaa taagga , bannaanka iyo buuraha . Xeebteedu waxay dhererkeedu ka badan tahay 3,333 kiiloomitir, waana tan ugu dheer dhul weynaha Afrika. Waxaa lagu tilmaamay inay tahay mid si qiyaas ah u qaabaysan "sida lambar foorarsan oo toddoba ah". Waqooyiga fog, safafka bari-galbeed ee buuraleyda Oogo waxay ku yaalaan masaafo kala duwan oo u jirta xeebta Gacanka Cadmeed. Xaalado kulul ayaa jira sanadka oo dhan, oo ay la socdaan dabaylaha monsoon iyo roobab aan joogto ahayn. Geology waxay soo jeedinaysaa joogitaanka kaydka macdanta qiimaha leh. Soomaaliya waxaa Seychelles ka go'ay badda Soomaaliya, waxaana ka go'ay Socotra oo lagu magacaabo Guardafui Channel
===Qaybaha maamulka===
Soomaaliya waxay si rasmi ah u qaybsantaa siddeed iyo toban gobol ( sara , gobol keli ah ), oo iyana loo qaybiyo degmooyin.
[[File:Somalia States and Regions.svg|thumb|Maabka gobollada Soomaaliya]]
Waqooyiga Soomaaliya hadda waa goorma ? Waxay u kala qaybsameen maamul-goboleedka Puntland ( oo isku haysta maamul-goboleedka ), Somaliland ( maamul-goboleed iskeed ugu dhawaaqday balse aan la aqoonsan ) iyo Khaatumo State of Somalia oo dhawaan la dhisay . Bartamaha Soomaaliya, Galmudug waa maamul-goboleed kale oo ka soo baxay koonfurta Puntland. Jubaland oo ku taal koonfurta fog waa ismaamulka afaraad ee federaalka.Sannadkii 2014-kii, ayaa sidoo kale la dhisay maamul-goboleedka cusub ee Koonfur-galbeed . Bishii Abriil 2015, waxaa sidoo kale la daah furay shirweyne lagu dhisayo dowlad goboleedka cusub ee Hirshabeelle .
Baarlamaanka Federaalka waxaa loo xilsaaray 2012-kii in uu soo xulo tirada ugu dambeysa iyo xuduudaha dowlad goboleedyada is-maamul goboleedyada (sida rasmiga ah ee xubnaha ka ah Federaalka ) ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.
===Goobta===
[[File:Somalia (orthographic projection)2.png|thumb|Odoroska afafka ee Soomaaliya]]
Soomaaliya waxaa ka xiga Kenya dhanka koonfur galbeed, waqooyi gacanka cadmeed , kanaalka Guardafui iyo badweynta Hindiya bari, galbeedna Itoobiya. Dalku wuxuu xuduud la leeyahay Jabuuti . Waxay u dhaxaysaa loolka 2°S iyo 12°N , iyo longitudes 41° iyo 52°E . Istaraatiijiyad ahaan waxay ku taal afka laga galo Bab el Mandeb ee laga soo galo Badda Cas iyo kanaalka Suweys , waddanku wuxuu ku yaal cirifka gobol, taas oo ay ugu wacan tahay u ekaanshaheeda khariidadda geeska wiyisha , oo badanaa loogu yeero Geeska Afrika.
===Biyaha===
Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer badweynta Afrika, oo leh boodh badeed dhererkeedu yahay 3,333 kiiloomitir (2,071 mi). Dhulkeedu waxa uu ka kooban yahay badiyaa taagga , bannaanka iyo dhulka sare . Qaranku wuxuu leeyahay bedka guud ee 637,657 kiiloomitir laba jibaaran (246,201 sq mi) kaas oo ka kooban dhul, oo leh 10,320 kiiloomitir laba jibaaran (3,980 sq mi) oo biyo ah. Soohdimaha dhulka ee Soomaaliya ayaa gaaraya ilaa 2,340 kiiloomitir (1,450 mi); 58 kiiloomitir (36 mi) ka mid ah waxaa la wadaaga Jabuuti, 682 kiiloomitir (424 mi) Kenya, iyo 1,626 kiiloomitir (1,010 mi) Itoobiya. Sheegashadeeda badda waxaa ka mid ah dhul-badeed dhan 200 nautical miles (370 km; 230 mi).
Soomaaliya waxaa xeebaheeda ku yaal jasiirado iyo jaziirado dhowr ah oo ay ku jiraan Jaziiradaha Bajuuni iyo Jaziiradaha Sacad-Diin : eeg jasiiradaha Soomaaliya .
[[File:Juba river downstream Jamaame.jpg|thumb|Webiga Jubba]]
===Degaan===
Soomaaliya waxay ka kooban tahay todobo dhuleed oo kala ah: Xabashida montane kaymaha , Waqooyiga Zanzibar–Inhambane mosaic kaynta xeebta , Somali Acacia–Commiphora bushlands iyo kayn , dhul daaqsimeed Xabashi ah iyo dhir dhireed , dhul daaqsimeed hobyo iyo geedo yaryar , Somali montane xeric woodlands , iyo mangroves Bariga Afrika
Dhanka waqooyi, bannaan saxare-meel-mareen ah oo xoqan, oo loo yaqaan Guban ayaa barbar-socda Gacanka Cadmeed . Iyada oo ballaciisu yahay laba iyo toban kiiloomitir galbeedka ilaa in yar oo laba kiiloomitir ah oo bari ah, bannaanka waxaa u kala qaybiya maro-biyoodyo asal ahaan ah sariiro ciid qallalan marka laga reebo xilliyada roobaadka. Marka roobabku da'aan, Guban's duurka hooseeya iyo cawska cawska ayaa isu beddela dhir cagaaran. Xariggaan xeebeedku waa qayb ka mid ah dhul- daaqsimeedkii Xabashida iyo dhir-dhireedka .
Cal Madow waa silsilad buuraley ah oo ku taal waqooyi bari ee dalka. Waxay ku dherersan tahay dhowr kiilo mitir dhanka galbeed ee magaalada Boosaaso ilaa waqooyi-galbeed ee Ceerigaabo , waxay ku taal meesha ugu sarreysa Soomaaliya , Shimbiris , oo ku fadhida meel sare ah ilaa 2,416 mitir (7,927 ft). Silsilada bari-galbeed ee buuraleyda Karkaar waxay sidoo kale ku yaalliin gudaha gudaha Gacanka Cadmeed. Gobollada dhexe, silsiladaha buuraha waqooyi ee dalka waxay u baneeyaan dhul-badeed-gacmeedyo iyo marin-biyoodyo qallalan oo deegaan ahaan loogu yeero Oogo . Dhulka galbeedka ee Oogo, ayaa isna si tartiib tartiib ah ugu biira Haud , oo ah aag muhiim u ah daaqa xoolaha.
Soomaaliya waxay leedahay laba webi oo kala ah Jubba iyo Shabeele oo labaduba ka bilaabma buuraleyda Itoobiya . Wabiyadan ayaa inta badan u socda dhanka koofureed, iyadoo webiga Jubba uu ka galo badweynta Hindiya ee magaalada Kismaayo . Wabiga Shabeelle ayaa mar sida muuqata gali jiray badda u dhow magaalada Marka , balse hadda waxa uu gaaray meel dhanka Koonfur-galbeed ka xigta magaalada Muqdisho. Intaa ka dib, waxa ay ka kooban tahay dhiiqo iyo meelo qallalan ka hor inta aan aakhirka lagu waayin dhulka saxaraha ah ee bariga Jilib , una dhow webiga Jubba.
===Deegaanka===
[[File:Somcoralreef.jpg|thumb|Xeebaha Soomaaliya , jardiinooyinka deegaanka iyo meelaha la ilaaliyo]]
Soomaaliya waa dal oomane ah oo leh qiyaastii 1.6% dhul beereed . Ururada deegaanka ee ugu horeeya waxay ahaayeen Ecoterra Somalia iyo Somali Ecological Society, labaduba waxay gacan ka geysteen kor u qaadista wacyiga ku saabsan walaaca deegaanka iyo abaabulida barnaamijyada deegaanka ee dhammaan qaybaha dawladda iyo sidoo kale bulshada rayidka ah. Laga soo bilaabo 1971-kii, olole ballaaran oo dhir beeris ah oo heer qaran ah ayaa dowladdii Siyaad Barre bilowday si ay u joojiso horu-marintii kumannaanka hektar ee dunta bacaadka ah ee ay dabeyshu kaxeyso oo halis ku ah inay qariso magaalooyinka, waddooyinka iyo dhul beereed. Sannadkii 1988-kii, 265 hektar oo ah 336 hektar oo la saadaaliyay ayaa la daweeyay, iyadoo 39 goobood oo kayd ah iyo 36 goobood oo kaymo ah la aasaasay. 1986, Xarunta Badbaadinta Duurjoogta, Cilmi-baarista iyo Kormeerka waxaa aasaasay Ecoterra International, iyada oo ujeedadu tahay in lagu wacyigeliyo dadweynaha arrimaha deegaanka. Dadaalkaas waxbarasho waxa uu horseeday 1989 kii waxa loogu yeero "soo jeedinta Soomaaliya" iyo go'aan ay dowladda Soomaaliya ku gaartay in ay raacdo Axdiga ganacsiga caalamiga ah ee dabar-goynta xayawaanka duurjoogta iyo dhirta (CITES), kaas oo markii ugu horreysay aasaasay adduunka oo dhan mamnuucidda ka ganacsiga Maroodiga Maroodiga .
[[File:Aerial views of Kismayo 06 (8071381265).jpg|thumb|Xeebta koofureed ee Muqdisho]]
Ka dib, Faadumo Jibrell , oo ah dhaqdhaqaaqe caan ah oo Soomaaliyeed oo u dhaqdhaqaaqa deegaanka, ayaa qaaday olole guul leh oo lagu ilaalinayo kaymaha geedaha qudhaca ah ee koray ee waqooyi-bari ee Soomaaliya. Geedahan, oo noolaan kara 500 oo sano, ayaa la jari jiray si looga sameeyo dhuxusha oo aad looga doonayay Jasiiradda Carabta, halkaas oo qabaa'ilka Baadiyaha ee gobolka ay aaminsan yihiin in qudhacdu ay tahay mid muqadas ah. Inaad noqoto shidaal aan qaali ahayn, soo saarista dhuxusha waxay inta badan keentaa xaalufka iyo xaalufka . Si wax looga qabto dhibaatadan, Jibrell iyo Horn of Africa Relief and Development Organisation (Horn Relief; hadda Adeso ), oo ah hay'ad ay aasaasaha iyo agaasimaha fulinta ka ahayd, waxay tababareen koox dhalinyaro ah si ay bulshada uga wacyigeliyaan waxyeelada joogtada ah ee soo saarista dhuxusha ay abuuri karto. 1999kii, Horn Relief waxay isku dubariday socod nabadeed waqooyi-bari Puntland ee Soomaaliya si loo soo afjaro waxa loogu yeero "dagaallada dhuxusha". Natiijadii ololaha Jibrell iyo dadaalkii waxbarashada, dawladda Puntland 2000 waxay mamnuucday dhoofinta dhuxusha. Dowladda ayaa sidoo kale tan iyo markii ay dhaqan galisay mamnuucidaasi, taasoo la sheegay inay keentay in 80% hoos u dhac ku yimaado dhoofinta badeecada. Jibrell waxaa lagu abaalmariyay Abaalmarinta Deegaanka Goldman ee 2002 dadaalkeeda ka dhanka ah xaalufka deegaanka iyo xaalufka. Sannadkii 2008, waxay sidoo kale ku guulaysatay Abaalmarinta Mu'asasada Qaranka ee Juqraafiga / Buffett ee Hoggaanka Ilaalinta.
Ka dib tsunamigii weynaa ee Diisambar 2004 , waxaa sidoo kale soo baxay eedeymo sheegaya in ka dib markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya dabayaaqadii 1980-meeyadii, in xeebta dheer ee Soomaaliya ee fog fog loo isticmaalay goob qashin ah oo lagu aaso qashinka sunta ah. Mowjadaha waaweyn ee ku dhuftay waqooyiga Soomaaliya kadib tsunamigii ayaa la rumeysan yahay inay kiciyeen tan oo ah haraadiga sunta nukliyeerka ah oo laga yaabo inay si sharci darro ah dalka ugu daadiyeen shirkado shisheeye.
Xisbiga Cagaaran ee Yurub waxa uu daba socday cadaymahaas isagoo horgeeyay saxaafadda iyo baarlamaanka Yurub ee Strasbourg nuqulo qandaraasyo ah oo ay kala saxiixdeen laba shirkadood oo reer Yurub ah - Shirkadda Swiss Swiss, Achair Partners, iyo dilaaliinta qashinka Talyaaniga Progresso - iyo wakiillo ka socday Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Hogaamiye kooxeed Cali Mahdi Maxamed, si ay u qaataan 10 milyan oo tan oo qashinka sunta ah oo ay ku bedesheen 80 milyan oo gini.
Sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan deegaanka (UNEP), qashinka ayaa sababay in uu aad uga sarreeyo xaaladaha caadiga ah ee caabuqyada neef-mareenka, boogaha afka iyo dhiig-baxa, dhiigbaxa caloosha iyo caabuqa maqaarka oo aan caadi ahayn oo ku dhacay dad badan oo deggan deegaannada ku teedsan waqooyi-bari ee magaalooyinka Hobyo iyo Banaadir ee xeebta Badweynta Hindiya - cudurro la socda xanuunka shucaaca. UNEP waxay intaas ku dartay in xaaladda xeebaha Soomaaliya ay khatar deegaan oo aad u daran aysan ka jirin Soomaaliya oo keliya, balse sidoo kale gobolka bariga Afrika.
===Cimilada===
[[File:Koppen-Geiger Map v2 SOM 1991–2020.svg|thumb|Köppen–Geiger map-ka kala soocida cimilada ee 1-km xallinta Soomaaliya 1991-2020]]
Sababo la xiriira u dhawaanshaha Soomaaliya ee dhulbaraha , ma jiro isbeddel xilliyeed badan oo cimiladeeda ah. Xaalado kulul ayaa sanadka oo dhan jira oo ay la socdaan dabaylaha monsoon iyo roobab aan joogto ahayn. Celceliska heerkulka ugu sarreeya ee maalin kasta wuxuu u dhexeeyaa 30 ilaa 40 ° C (86 ilaa 104 °F), marka laga reebo meelaha sare ee xeebta bari, halkaasoo laga dareemi karo saamaynta qabow ee hadda taagan. Muqdisho, tusaale ahaan, celceliska heerka galabnimada wuxuu u dhexeeyaa 28 ilaa 32 °C (82 ilaa 90 °F) bisha Abriil. Qaar ka mid ah heerkulka celceliska sannadlaha ah ee ugu sarreeya adduunka ayaa laga diiwaan geliyay waddanka; Berbera oo ku taal xeebta waqooyi-galbeed waxay leedahay galab sare oo celcelis ahaan ka badan 38 °C (100 °F) laga bilaabo Juun ilaa Sebtembar. Qaran ahaan, celceliska celceliska maalinlaha ahi badanaa way kala duwan yihiin qiyaastii 15 ilaa 30 ° C (59 ilaa 86 ° F). Kala duwanaanshaha ugu badan ee cimiladu waxay ka dhacdaa waqooyiga Soomaaliya, halkaas oo heerkulku mararka qaarkood dhaafo 45 ° C (113 ° F) bisha Luulyo ee bannaanka litoral oo hoos uga dhaco barta qabowga bisha Disembar ee buuraha sare. Gobolkan, qoyaanka qaraabada ahi wuxuu u dhexeeyaa 40% badhtamaha galabnimada ilaa 85% habeenkii, isbeddelaya waxoogaa marka loo eego xilliga. Si ka duwan cimilada dalalka kale ee ugu badan ee loolkan, xaaladaha Soomaaliya waxay u dhexeeyaan oomane waqooyi-bari iyo gobollada dhexe ilaa waqooyi -galbeed iyo koonfurta. Waqooyi-bari, roobka sannadlaha ahi wuxuu ka yar yahay 100 mm (4 in); Taagga dhexe, waa qiyaastii 200 ilaa 300 mm (8 ilaa 12 inji). Qaybaha waqooyi-galbeed iyo koonfur-galbeed ee qaranka, si kastaba ha ahaatee, waxay helaan roobab aad u badan, iyadoo celcelis ahaan 510 ilaa 610 mm (20 ilaa 24 in) ay dhacaan sannadkii. Inkasta oo gobollada xeebuhu ay kulul yihiin oo qoyan yihiin sannadka oo dhan, dhul-badeedku caadi ahaan waa qalalan oo kulul.
Waxa jira afar xilli oo nolosha xoolo-dhaqatada iyo beeralayda ah ku wareegsan yihiin, kuwaasna waxa lagu maamulaa isbeddellada dabaysha. Laga bilaabo Disembar ilaa Maarso waa Jiilaalka , xilliga xagaaga ee ugu adag sanadka. Xilli-roobaadka ugu muhiimsan, oo loo yaqaan Gu'ga , wuxuu socdaa Abriil ilaa Juunyo. Xilligan waxaa lagu gartaa dabeylaha koonfur-galbeed, kuwaas oo dib u soo nooleeya dhul-daaqsimeedka, gaar ahaan dhul-daaqsimeedka dhexe, oo muddo kooban saxaraha u beddela dhir cagaaran. Laga bilaabo Luulyo ilaa Sebtembar waa xilliga labaad ee qalalan, Xagaa (waxaa loogu dhawaaqaa "Xagaa"). Dayr , oo ah xilli-roobaadka ugu gaaban, wuxuu socdaa Oktoobar ilaa Disembar. Xilliyada tangambili ee dhexgala labada dabaylaha (Oktoobar-Noofambar iyo Maarso-May) waa kulayl iyo qoyaan.
===Duurjoogta===
[[File:Sambalaxx.jpg|thumb|Geela buuraha waqooyi]]
Soomaaliya waxaa ku jira naasley kala duwan iyadoo ay ugu wacan tahay kala duwanaanshiyaha cimilada iyo deegaanka. Duurjoogta weli dhacaya waxaa ka mid ah Haramcadka , libaaxa ,geriga xiiran , baboon , serval , maroodi , bushpig , cawska , lawska , kudu , dik-dik , oribi , dabada duurjoogta somaliyeed , reedbuck iyo zebra , maroodi shrew , dhagaxa dhagaxa ah . Waxa kale oo ay leedahay dad aad u tiro badan oo geel-jiif ah .
Soomaaliya waxay hoy u tahay ilaa 727 nooc oo shimbiro ah. Siddeed ka mid ah kuwan waa cudur, mid waxaa keenay aadanaha, midna waa dhif ama shil. Afar iyo toban nooc ayaa caalamka khatar ku ah. Noocyada shimbiraha ee sida gaarka ah looga helo dalka waxaa ka mid ah xamaamka Soomaalida ; Alaemon hamertoni (Alaudidae), Hoopoe-Lark ka yar; Heteromirafra archeri (Alaudidae), Archer's Lark; Mirafra ashi , Ash's Bushlark; Mirafra somalica (Alaudidae), Somali Bushlark; Spizocorys obbiensis (Alaudidae), Obbia Lark; Carduelis johannis (Fringillidae); iyo Warsangli Linenet.
Dhul-badeedka Soomaaliya ayaa ah goobaha ugu horreeya ee kalluumeysiga ee noocyada badda ee aad u guura, sida tuna. Qalfoof qaarad oo cidhiidhi ah laakiin wax soo saar leh ayaa ka kooban dhawr nooc oo kalluun -demersal ah iyo nooc qolof ah . Noocyada kalluunka laga helo si gaar ah qaranka waxaa ka mid ah Cirrhitichthys randalli ( Cirrhitidae ), Symphurus fuscus ( Cynoglossidae ), Parapercis simulata OC ( Pinguipedidae ), Cociella somaliensis OC ( Platycephalidae ), iyo Pseudochromis melanotus ( Pseudochromis ).
Waxaa jira qiyaastii 235 nooc oo xamaarato ah. Kuwaas, ku dhawaad kala bar waxay ku nool yihiin aagga waqooyi. Xamaaratada ku baahsan Soomaaliya waxaa ka mid ah Viper-ka Hughes , Maska Garter-ka ee Koonfurta Soomaaliya, orodyahan ( Platyceps messanai ), mas diadem ( Spalerosophis josephscorteccii ), ciidda ciidda Soomaaliyeed , Qorraxda Gooryaanka xaglaha leh , Qorraxda aagagga dhabarka leh, Macmacaanka Laaluushka ah ee Laaluushka ah ( dyfani'ssty' Lizard ) gecko ( Hemidactylus granchii ), gecko-ga Soomaaliyeed ee semaphore , iyo qorratada ciidda ( Mesalina ama Eremias ). Mas colubrid ( Aprosdoketophis andreonei ) iyo maqaarka Haacke-Greer ( Hackgreerius miopus ) waa noocyo cidhiidhi ah.
==Siyaasadda iyo dawladnimada==
<!-- legislative leadership - executive leadership below -->{{Multiple image
| direction = horizontal
| total_width = 350
| image1 = Hassan Sheikh Mohamud-ldn2.jpg
| caption1 = [[Xasan Sheekh Maxamuud]]<br /><small>[[Madaxweynaha Soomaaliya|Madaxweyne]] tan iyo 2022</small>
| image2 = AU delegation meets Somalia Prime Minister to discuss support and collaboration (cropped).jpg
| caption2 = [[Xamse cabdi barre]]<br /><small>Ra'iisul Wasaare tan iyo 2022</small>
}}
jamhuuriyad dimuqraadi ah oo wakiil ka ah baarlamaanka . Madaxweynaha Soomaaliya ayaa ah madaxa qaranka iyo taliyaha guud ee ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya , waxaana uu soo xulaa Ra’iisul wasaare si uu u noqdo madaxa xukuumadda .
Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya waa baarlamaanka qaranka Soomaaliya. Labada Aqal ee Sharci-dejinta Qaranka waxa ay ka kooban yihiin Golaha Shacabka (Aqalka Hoose) iyo Senatka (Aqalka Sare), kuwaas oo xubnahooda loo doortay in ay qabtaan muddo afar sano ah. Baarlamaanka ayaa dooranaya Madaxweynaha, Guddoomiyaha Baarlamaanka iyo ku xigeenadiisa. Waxa kale oo ay awood u leedahay in ay ansixiso oo diido sharciyada.
[[File:Adan Mohamed Nuur.jpg|thumb|[[Aaden Nuur|Aadan Madoobe]], [[Liiska Afhayeenada Baarlamaanka Soomaaliya|Guddoomiyaha Baarlamaanka]]]]
Garsoorka Soomaaliya waxaa qeexaya Dastuurka kumeel gaarka ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Waxaa 1-dii Agoosto 2012 ku ansixiyay Golaha Dastuurka Qaranka ee Muqdisho, dukumeentiga waxaa dejiyay guddi khubaro ah oo uu guddoomiye u yahay qareenka iyo Guddoomiyaha Baarlamaanka Federaalka, Maxamed Cismaan Jawaari . Waxay bixisaa aasaaska sharciga ah ee jiritaanka Jamhuuriyadda Federaalka iyo isha awood sharci.
Qaab dhismeedka maxkamadaha qaranka waxaa loo habeeyay saddex heer: Maxkamada Dastuuriga ah, Maxkamadaha heer Federaal iyo maxkamado heer dowlad goboleed . Golaha Adeegga Garsoorka oo ka kooban sagaal xubnood ayaa magacaabaya xubin kasta oo heer Federaal ah oo ka tirsan garsoorka. Waxa kale oo ay soo xulaysaa oo ay horgeynaysaa golaha shacabka ee baarlamaanka federaalka ah garsoorayaasha maxkamadda dastuuriga ah si ay u ansixiyaan. Haddii la ansixiyo, Madaxweynuhu wuxuu musharraxa u magacaabayaa garsoore Maxkamadda Dastuuriga ah. Maxkamadda Dastuuriga ah oo ka kooban shan xubnood ayaa ka garnaqsa arrimaha dastuurka, marka laga soo tago arrimo kala duwan oo heer federaal iyo heer maamul goboleed ah.
Sharciga Soomaalidu waxa uu ka soo jeedaa saddex hab oo isku dhafan oo kala ah: Sharciga Madaniga ah , Shareecada Islaamka iyo Xeer-dhaqameedka .
Marka loo eego 2023 V-Dem Democracy tilmaanta Soomaaliya waa dalka 5-aad ee ugu dimuqraadiga yar Afrika . Burburkii Soomaaliya ka dib 1991 ma jirin wax xidhiidh ah ama xidhiidh dhex maray dawladda Somaliland oo ku dhawaaqday in ay dal tahay iyo dawladda Soomaaliya
===Qaybaha maamulka===
{{Main|Gobolada Soomaaliya|Maamulgoboleedka Soomaaliya}}
Soomaaliya si rasmi ah waxay u qaybsantaa toddoba [[Maamulgoboleedka Soomaaliya|dawlad goboleed]] iyo siddeed iyo toban [[Gobolada Soomaaliya|gobol]] (''gobollada'', kaligeed waa ''gobol''),<ref name="factbook"/> kuwaas oo iyana u sii qaybsama degmooyin. Gobolladu waa:
{|
|rowspan="2"|[[File:Somalia States and Regions.svg|thumb|center|upright=1.3|Gobollada Soomaaliya oo leh dowlad-goboleedyo midabbo leh]]
|style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Somaliland}}{{color box|#72FE6E}}'''[[Somaliland]]'''</div>
----
[[Awdal]]{{pb}}
[[Maroodi Jeex|Woqooyi Galbeed]] {{pb}}
[[Togdheer]] {{pb}}
[[Sanaag]] {{pb}}
[[Sool]]*{{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Khatumo}}'''{{color box|#6CCAFE}} [[Waqooyibari|Waqooyi Bari]]'''</div>
----
[[Togdheer]] {{pb}}
[[Sanaag]] {{pb}}
[[Sool]] {{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Puntland}}'''{{color box|#AEA9FE}} [[Puntland]]'''</div>
----
[[Bari (Gobol)|Bari]]{{pb}}
[[Nugaal|Nugaal]]{{pb}}
[[Mudug]] {{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Galmudug}}'''{{color box|#DFA9FE}} [[Galmudug]]'''</div>
----
[[Galguduud]]{{pb}}
[[Mudug]] {{pb}}
|-
|style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"|
<div class="center">'''{{flag icon|Hirshabeelle}}{{color box|#FE3A46}} [[Hirshabeelle]]'''</div>
----
[[Hiiraan|Hiiraan]]{{pb}}
[[Shabeellaha Dhexe|Shabeellaha Dhexe]]{{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|South West State of Somalia}}'''{{color box|#FE9C5A}} [[Koonfur Galbeed|Koonfur Galbeed]]'''</div>
----
[[Bakool]]{{pb}}
[[Baay|Baay]]{{pb}}
[[Shabeellaha Hoose|Shabeellaha Hoose]]{{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flag icon|Jubaland}}'''{{color box|#FEBB5A}} [[Jubaland]]'''</div>
----
[[Gedo]]{{pb}}
[[Jubbada Dhexe|Jubbada Dhexe]]{{pb}}
[[Jubbada Hoose|Jubbada Hoose]]{{pb}}
|style="padding-right:1em; vertical-align:top;"|
<div class="center">{{flagicon image|Flag of Mogadishu, Somalia.svg}}'''{{color box|#F5F601}} [[Banaadir]]'''</div>
----
[[Muqdisho|Muqdisho]]{{pb}}
|}
<small> * Lagu muransan yahay</small>
<small> ** Waxaa Somaliland u kala saartay [[Maroodi Jeex]] iyo [[Saaxil|Saaxil]]</small>
<small> *** Waxaa wadaaga Puntland iyo Galmudug</small>
** Waxay Somaliland u qaybisay [[Maroodi Jeex]] iyo [[Saaxil|Saaxil]]</small>
<small> *** Waxaa wadaaga Puntland iyo Galmudug</small>
Waqooyiga Soomaaliya hadda ''de facto'' waxay u qaybsan tahay [[Maamulgoboleedka Soomaaliya|gobollada ismaamulka]] ee [[Puntland]] (oo isu tixgelisa dawlad goboleed ismaamul ah), [[Somaliland]] (dawlad iskeed ugu dhawaaqday madax-bannaani, aqoonsi xaddidan leh) iyo [[Waqooyibari|Dawlad Goboleedka Woqooyi Bari ee Soomaaliya]] oo dhowaan la aasaasay. Bartamaha Soomaaliya, [[Galmudug]] waa maamul goboleed kale oo ka soo baxay koonfurta Puntland. [[Jubaland]] oo ku taal koonfurta fog waa gobolka afaraad ee ismaamul ee ka tirsan federaalka.<ref name="factbook"/> Sannadkii 2014-kii, waxaa sidoo kale la aasaasay [[Koonfur Galbeed|Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed]].<ref>{{cite news|title=International community welcomes newly-elected President of Somalia's Interim South West Administration|url=http://goobjoog.com/english/?p=6410|access-date=5 January 2015|newspaper=Goobjoog|date=19 November 2014|archive-date=9 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002414/http://goobjoog.com/english/?p=6410|url-status=dead}}</ref> Bishii Abriil 2015, waxaa sidoo kale la furay shirka dhismaha ee dawlad goboleedka cusub ee [[Hirshabeelle |Hirshabeelle]].<ref>{{cite news|title=Adado conference kicks off in central Somalia|url=http://www.garoweonline.com/page/show/post/2322/adado-conference-kicks-off-in-central-somalia|access-date=15 May 2015|agency=Garowe Online|date=16 April 2015|archive-date=11 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150811104021/http://www.garoweonline.com/page/show/post/2322/adado-conference-kicks-off-in-central-somalia|url-status=dead}}</ref>
[[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Baarlamaanka Federaalka]] waxaa loo xilsaaray sannadkii 2012-kii inay soo xulaan tirada kama dambaysta ah iyo xuduudaha dawlad goboleedyada ismaamulka (si rasmi ah ''[[Maamulgoboleedka Soomaaliya|Dawlad Goboleedyada xubnaha ka ah Federaalka]]'') ee ka tirsan Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.<ref name="Frspc"/><ref>{{cite web|title=Guidebook to the Somali Draft Provisional Constitution|url=http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&tabid=9705&language=en-US|access-date=2 August 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120021547/http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&tabid=9705&language=en-US|archive-date=20 January 2013}}</ref>
===Xiriirka dibadda===
[[File:2015 01 25 Turkish President Visit to Somalia-1 (16176887607).jpg|thumb|Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdogan ayaa xariga ka jaray Terminalka cusub ee Garoonka Diyaaradaha Aadan Cabdulle ee magaalada Muqdisho. (25 Janaayo 2015)]]
Xiriirka dibadda ee Soomaaliya waxaa maamula madaxweynaha sida madaxa dowladda, Ra’iisul wasaaraha oo ah madaxa xukuumadda, iyo wasaaradda arrimaha dibadda ee federaalka .
Sida ku cad qodobka 54-aad ee dastuurka qaranka, qeybsiga awoodaha iyo kheyraadka ee dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada xubnaha ka ah dowladda federaalka Soomaaliya waa in ay ka wadahadlaan oo ay ku heshiiyaan dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada, marka laga reebo arrimaha la xiriira arrimaha dibadda, difaaca qaranka, jinsiyadda iyo socdaalka iyo siyaasadda lacagta. Qodobka 53-aad ayaa sidoo kale dhigaya in Dowladda Federaalka ay kala tashato Dowladaha xubnaha ka ah Dowladda Federaalka arrimaha waaweyn ee la xiriira heshiisyada caalamiga ah oo ay ku jiraan wada-xaajoodka ganacsiga dibadda, maaliyadda iyo heshiisyada. Dowladda Federaalka waxay xiriir laba geesood ah la leedahay dhowr dowladood oo dhexe oo ka tirsan beesha caalamka. Waxaa ka mid ah Jabuuti , Itoobiya , Masar , Imaaraadka Carabta , Yemen , Turkiga , Talyaaniga , Ingiriiska , Denmark , Faransiiska , Maraykanka , Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinaha , Japan , Federaalka Ruushka iyo Koonfurta Kuuriya .
Intaa waxaa dheer, Soomaaliya waxay leedahay dhowr safaaradood oo dibadda ah. Waxaa sidoo kale jira safaarado iyo qunsuliyado shisheeye oo kala duwan oo fadhigoodu yahay caasimadda Muqdisho iyo meelo kale oo dalka ah.
Soomaaliya waxay kaloo xubin ka tahay ururo badan oo caalami ah, sida Qaramada Midoobay , Midowga Afrika iyo Jaamacadda Carabta . Waxay xubin ka ahayd Ururka Iskaashiga Islaamka 1969. Xubnaha kale waxaa ka mid ah Bangiga Horumarinta Afrika , Bulshada Bariga Afrika , Kooxda 77 , Urur Goboleedka IGAD , Bangiga Caalamiga ah ee Dib-u-dhiska iyo Horumarinta , Hay'adda Duulista Rayidka Caalamiga ah , Ururka Horumarinta Caalamiga ah , Hay'adda Maaliyadda Caalamiga ah , Dhaqdhaqaaqa aan Isbahaysiga ahayn iyo Ururka Ganacsiga Adduunka ee Ururka Ganacsiga Adduunka
===Milatari===
[[File:Colonel Abdullahi Ahmed Irro - 1977.jpg|thumb|Gaashaanle Sare C/laahi Axmed Cirro oo ahaa Taliyihii Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed 1977kii.]]
Ciidamada Qalabka Sida ee Soomaaliya (SAF) waa ciidamada milateriga ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Isagoo Madaxwaynuhu ka yahay Taliyaha Guud ee Qaranka, waxa dastuurku u igmaday inay sugaan qarannimada, madaxbannaanida iyo wadajirka dhuleed ee qaranka.
SAF waxa ay markii hore ka koobnaayeen Ciidanka , Ciidanka Badda , Ciidanka Cirka , Ciidanka Booliska iyo Nabadsugida . Muddadii xorriyadda ka dib, waxay kortay inay ka mid noqoto ciidamada waaweyn ee qaaradda. Kaddib markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee 1991kii wuxuu horseeday in la kala diro ciidankii xoogga dalka Soomaaliyeed.
Sannadkii 2004-tii, waxaa si tartiib-tartiib ah dib-u-dhis ciidan loogu sameeyay dhismihii KMG ahaa. Ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya ayaa hadda waxaa dusha kala socda Wasaaradda Gaashaandhigga Xukuumadda Federaalka Soomaaliya oo la dhisay bartamihii sanadkii hore ee 2012-ka. Bishii Janaayo 2013, dowladda federaalka ah ee Soomaaliya ayaa sidoo kale dib u howlgelisay hay’addii sirdoonka qaranka ee Muqdisho, iyadoo magaca hay’addaas loo bixiyay NISA . Dawlad- goboleedka Somaliland iyo Puntland waxay ilaashadaan ammaankooda iyo ciidamadooda booliiska.
===Xuquuqda Aadanaha===
Xuquuqda aadanaha waxaa lagu damaanad qaaday [[Dastuurka Soomaaliya|Dastuurka Federaalka]]. Waxay hoos yimaadaan Wasaaradda Xuquuqda Aadanaha oo la aasaasay bishii Agoosto 2013.<ref name="Usthrs">{{cite news|title=Somalia takes human rights steps|url=http://www.upi.com/Top_News/Special/2013/09/03/Somalia-takes-human-rights-steps/UPI-34071378218185/|access-date=20 February 2014|newspaper=UPI|date=3 September 2013}}</ref> Isla waqtigaas, maamulka dhexe wuxuu bilaabay Maalinta Qaranka ee Xuquuqda Aadanaha, ansixiyay Khariidadda Rasmiga ah ee Xuquuqda Aadanaha,<ref name=Suehhrebubcp>{{cite news|title=Somalia: UN expert hails human rights effort but urges broader consultation process |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp/www.wmo.int/html/story.asp?NewsID=45759&Cr=somalia&Cr1=#.UwVrE5gju1E |archive-url=https://archive.today/20140220063126/http://www.un.org/apps/news/story.asp/www.wmo.int/html/story.asp?NewsID=45759&Cr=somalia&Cr1=%23.UwVrE5gju1E |url-status=dead|access-date=20 February 2014 |newspaper=UN News Centre |date=3 September 2013 |archive-date = 2014-02-20}}</ref> wuxuuna dhameystiray Siyaasadda Qaranka ee Jinsiga ee ugu horreysay Soomaaliya.<ref name="Sasrracptrwvms">{{cite web|title=SOMALIA: AU Special Representative reiterates AMISOM's commitment in protecting the rights of women and vulnerable members of Society|url=http://horseedmedia.net/2013/08/14/somalia-au-special-representative-reiterates-amisoms-commitment-in-protecting-the-rights-of-women-and-vulnerable-members-of-society/|publisher=AMISOM|access-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302122017/http://horseedmedia.net/2013/08/14/somalia-au-special-representative-reiterates-amisoms-commitment-in-protecting-the-rights-of-women-and-vulnerable-members-of-society/|archive-date=2 March 2014|url-status=dead}}</ref>
Galmada lab iyo dhedig labadaba waxay ku muteysanayaan dil Soomaaliya gudaheeda. Oktoobar 3, 2020, baadhaha xuquuqul insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa walaac ka muujiyay dib u dhigista dowladda Soomaaliya ee ballanqaadyada xuquuqda aadanaha.
==Dhaqaalaha==
[[File:Air Somalia Tupolev Tu-154.jpg|thumb|Diyaaradda Air Somalia Tupolev Tu-154 ee magaalada Sharjah ee dalka Imaaraadka Carabta. Soomaaliya maanta waxay leedahay diyaarado dhowr ah oo gaar loo leeyahay.]]
Sida laga soo xigtay CIA-da iyo Bangiga Dhexe ee Soomaaliya , iyadoo ay socdaan kacdoono sokeeye, dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ku kooban yahay marka hore xoolaha iyo xawaaladaha / xawaaladaha Soomaalida ee ku nool wadamada dhaqaalahoodu horumaray, iyo isgaarsiinta gudaha . Iyadoo ay ugu wacan tahay yaraanta tirakoobka rasmiga ah ee dawladda iyo soo noqnoqoshada dagaalka sokeeye ee tobanaan sano socday , way adagtahay in la qiyaaso xajmiga ama kobaca dhaqaalaha. Sannadkii 1994-kii, CIA waxay ku qiyaastay GDP-ga $3.3 bilyan. Sannadkii 2001, waxa lagu qiyaasay inay dhan tahay $4.1 bilyan. Sannadkii 2009, CIA waxay ku qiyaastay in GDP-gu uu koray $5.731 bilyan, iyada oo la saadaaliyay heerka kobaca dhabta ah ee 2.6%. Sida laga soo xigtay warbixintii Rugta Ganacsiga ee Ingiriiska 2007 , intii lagu jiray dagaal gudaha ah oo aad u yar, qaybta gaarka loo leeyahay ayaa sidoo kale koray, gaar ahaan qaybta adeegga. Si ka duwan xilligii dagaalka sokeeye ka hor, oo inta badan adeegyada iyo waaxda warshaduhu ay ahaayeen kuwo ay dowladdu maamusho , warbixintii 2007dii waxay xustay maalgashi gaar ah oo la taaban karo, inkastoo aan la qiyaasi karin, ee hawlaha ganacsiga; Taas waxaa inta badan maalgeliyay qurbajoogta Soomaaliyeed , waxaana ka mid ahaa ganacsiga iyo suuqgeynta, adeegyada xawilaadaha, gaadiidka, isgaarsiinta, qalabka kalluumeysiga, shirkadaha diyaaradaha, isgaarsiinta, waxbarashada, caafimaadka, dhismaha iyo hoteellada. Sannadkii 2007, dhaqaaleyahan Libertarian Peter Leeson waxa uu dhaqdhaqaaqa dhaqaale ee korodhay u sababeeyay xeer dhaqameedka Soomaalida (oo loo yaqaan Xeer ), kaas oo uu soo jeediyay in uu helo jawi xasiloon oo ganacsi lagu sameeyo.
Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, GDP qofkiiba sanadkii 2012 wuxuu ahaa $226, wax yar ayaa hoos u dhacay marka la eego 1990. Qiyaastii 43% dadweynaha waxay ku nool yihiin wax ka yar 1 doolarka Mareykanka ah maalintii, qiyaastii 24% dadka laga helo magaalooyinka iyo 54% waxay ku nool yihiin miyiga.
Dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay wax-soo-saar dhaqameed iyo mid casri ah, iyadoo si tartiib-tartiib ah loogu guurayo farsamada casriga ah ee warshadaha. Soomaaliya ayaa leh geela ugu badan adduunka. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, qiyaastii 80% dadku waa xoolo-dhaqato reer-guuraa ah, oo xoolo dhaqato ari, ido, geel iyo lo'. Reer guuraagu waxa kale oo ay ururiyaan xabag iyo xabag si ay u kabaan dakhligooda.
===Beeraha===
Beeraha ayaa ah qaybta ugu muhiimsan dhaqaalaha Soomaaliya. Waxay ka dhigan tahay qiyaastii 65% GDP waxayna shaqaaleysiisaa 65% xoogga shaqada. Xooluhu waxay ka qaybqaataan qiyaastii 40% GDP iyo in ka badan 50% dakhliga dhoofinta. dhoofinta ugu muhiimsan waxaa ka mid ah kalluunka , dhuxusha iyo muuska ; Sonkorta , hadhuudhka iyo galleyda waa wax soo saarka suuqa gudaha. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya , badeecadaha la soo dejiyo waxay dhan yihiin $460 milyan sannadkii, taasoo ka badan wadarta guud ee la soo dejiyo ka hor bilowgii dagaalkii sokeeye ee 1991. Dhoofinta, oo dhan $270 milyan sannadkii, ayaa sidoo kale kor u dhaaftay wadarta guud ee dhoofinta wadarta guud ee dagaalka ka hor. Soomaaliya waxaa ka jirta hoos u dhac ganacsi oo gaaraya ilaa 190 milyan oo dollar sanadkii, balse taasi waxaa dhaaftay lacagaha ay soo diraan Soomaalida qurbaha ku nool, taasoo lagu qiyaasay ilaa hal bilyan oo dollar.
Iyada oo laga faa'ideysanayo in ay ku yaallaan meel u dhow Jasiiradda Carabta, ganacsatada Soomaaliyeed ayaa si isa soo taraysa u billaabay in ay ka hor yimaadaan dhaqanka Australia ee ku aaddan suuqa xoolaha iyo hilibka Carbeed, iyaga oo siinaya xoolo tayo leh qiimo aad u jaban. Taas oo taas ka duulaysa, dalalka Khaliijka Carabta ayaa bilaabay inay dalka ku sameeyaan maalgashi istiraatijiyad ah, iyadoo Sucuudigu dhisay kaabayaashii dhoofinta xoolaha, Imaaraadkuna iibsaday dhul beereed aad u ballaadhan. Soomaaliya sidoo kale waa dalka ugu badan ee keena Beeyada iyo Malmalka
[[File:Mogadishu Sea Port.jpg|thumb|Dekada Muqdisho]]
Qaybta warshadaha ee dhexdhexaadka ah , oo ku salaysan habaynta wax soo saarka beeraha, ayaa 10% ka ah GDP-ga Soomaaliya. Sida laga soo xigtay Rugta Ganacsiga iyo Warshadaha Soomaaliyeed , in ka badan lix shirkadood oo diyaaradeed oo gaar loo leeyahay ayaa sidoo kale bixiya duulimaadyo ganacsi oo gudaha iyo dibadda ah, oo ay ku jiraan Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara. Sannadkii 2008, dawladda Puntland waxay heshiis malaayiin doollar ah la saxeexatay Dubai 's Lootah Group, oo ah koox warshadeed goboleed oo ka hawlgasha Bariga Dhexe iyo Afrika. Heshiiskan ayaa dhigaya in wajiga koowaad ee maalgelinta uu ku kacayo 170 m, waxaana lagu wadaa in la dhiso shirkado cusub oo ka howlgala, maamula iyo dhismaha suuqa ganacsiga xorta ah ee magaalada Boosaaso iyo dhismaha badda iyo garoonka diyaaradaha. Shirkadda Garoonka Diyaaradaha ee Boosaaso ayaa loo qorsheeyay inay dhisto dhismaha garoonka si ay u buuxiso heerarka caalamiga ah, oo ay ku jiraan waddo cusub oo 3,400 m (11,200 ft) ah, dhismayaal waaweyn iyo kuwo caawiye ah, tagaasida iyo garoonnada, iyo hareeraha ammaanka.
Kahor inta uusan dillaacin dagaalkii sokeeye ee 1991, qiyaastii 53 shirkadood oo yar yar, dhexe iyo waaweyn oo wax soo saar ah oo ay dowladdu leedahay ayaa aasaasay, iyada oo iskahorimaadkii xigay uu burburiyay qaar badan oo ka mid ah warshadaha soo haray. Si kastaba ha ahaatee, ugu horrayn natiijada maalgashi maxalli ah oo la taaban karo oo ay sameeyeen qurba-joogta Soomaaliyeed, in badan oo ka mid ah dhirtan yar yar ayaa dib loo furay kuwa cusubna waa la abuuray. Kuwa dambe waxaa ka mid ah warshado ka sameysan kalluunka oo ku yaalla gobollada waqooyi, sidoo kale waxaa ku yaalla 25 warshadood oo ku yaalla agagaarka Muqdisho, kuwaas oo soo saara baastada , biyaha macdanta , macmacaanka , bacaha , dharka , hargaha iyo saabuunta, saabuunta iyo saabuunta , aluminium , furaashyo xumbo ah iyo barkimo , doonyo kalluumeysi , oo sameeya baakadaha, iyo kuwa dhagxaanta lagu farsameeyo . Sannadkii 2004tii, waxaa sidoo kale magaalada laga furay warshad lagu shubo Coca-cola oo dhan $8.3 milyan, iyadoo maalgashadayaasha ay ka kala yimaaddeen degaanno kala duwan oo Soomaaliya ah. Maalgelinta shisheeye waxaa sidoo kale ku jiray dad caalami ah oo ay ku jiraan General Motors iyo Dole Fruit .
===Habka lacagta iyo lacag bixinta===
[[File:Obverse 2022 Somalia 1 oz Silver coin Leopard.jpg|thumb|2022 Soomaaliya 1 oz lacag ah Leopard (100 shilin)]]
Bangiga dhexe ee Soomaaliya waa maamulka rasmiga ah ee lacagta Soomaaliya. Xagga maamulka maaliyadda, waxa ay ku guda jirtaa hawsha dejinta iyo hirgelinta siyaasadda lacagta .
Kalsooni la’aanta lagu qabo lacagta dalka ayaa keentay in sarifka lacagaha doolarka ah si weyn loo qaato marka la barbar dhigo shilinka Soomaaliga. Si kastaba ha ahaatee, lacag- is-weydaarsiga lacagta shilinka Soomaaliga oo aad u badan ayaa sare u kac ku yimid, gaar ahaan wax kala iibsiga oo aad u hooseeya. Sida uu sheegay Baanka Dhexe, deegaankan sicir-bararka ayaa la filayaa inuu soo afjarmo isla marka uu bangigu si buuxda ula wareego siyaasadda lacagta oo uu beddelo lacagta hadda wareegta ah ee ay shirkaduhu soo kordhiyeen.
In kasta oo Soomaaliya aysan lahayn awood lacageed oo dhexe muddo ka badan 15 sano intii u dhaxeysay markii uu qarxay dagaalladii sokeeye ee 1991-kii iyo dib-u-soo-celinta Bankiga Dhexe ee Soomaaliya 2009-kii, nidaamka lacag-bixinta ee qaranka ayaa si cadaalad ah u horumaray iyadoo ay ugu horreyso jiritaanka baahsanaanta shirkadaha xawaaladaha ee gaarka loo leeyahay (MTO) oo u dhaqmay sidii shabakado bangi oo aan rasmi ahayn.
Xawaaladahan ( xawaaladaha ) ayaa noqday warshado waaweyn oo Soomaaliya ka jira, waxaana lagu qiyaasaa US$1.6 bilyan in ay sanad walba gobolka u soo xawilaan dadka Soomaaliyeed ee qurbaha ku nool oo ay u soo marsiiyaan shirkadaha xawaaladaha. Intooda badan waxa ay xubno ka yihiin Ururka Xawaaladaha Soomaaliyeed (SOMTA), oo ah dallad maamusha xawaaladaha bulshada, ama ururka ka horreeyay ee Ururka Adeegyada Maaliyadeed ee Soomaaliya (SFSA). MTO-yada Soomaalida ugu weyn waa Dahabshiil , oo ah shirkad ay Soomaalidu leedahay oo ay ka shaqeeyaan in ka badan 2,000 oo qof oo ku kala nool 144 waddan oo laamo ku leh London iyo Dubai
[[File:Somshil5r.jpg|thumb|500 oo shilin Soomaali ah]]
Horumar la taaban karo oo laga gaaray amniga gudaha, qurbajoogta Soomaaliyeed waxay bilaabeen inay dalka ugu soo laabtaan fursado maalgashi. Marka lagu daro maal-gashi yar oo shisheeye ah, dhaqaalaha soo gala ayaa ka caawiyay shilinka Soomaaliga inuu si aad ah u kordho qiimihiisu. Bishii Maarso 2014, lacagtu waxay qiimaysay ku dhawaad 60% marka loo eego dollarka Maraykanka 12 bilood ee la soo dhaafay. Shilinka Soomaaliga ayaa ahaa kan ugu xooggan 175-ka lacag ee caalamka ee ay iibgeyso Bloomberg , taasoo kor ugu kacday ku dhawaad 50-dhibcood marka loo eego lacagta soo socota ee ugu xoogga badan isla muddadaas.
Sarrifka saamiyada Soomaaliya (SSE) waa deymaha qaranka Soomaaliya. Waxaa la aasaasay 2012 si ay u soo jiitaan maalgashi ay ka helaan shirkado ay Soomaalidu leedahay iyo shirkado caalami ah si loo dardargeliyo dib u dhiska ka socda Soomaaliya kadib colaadaha.
===Tamarta iyo kheyraadka dabiiciga ah===
Baanka Adduunka waxa uu sheegay in, 2007-dii, in korontadu ay inta badan bixiyeen ganacsiyo maxalli ah. Shirkadahan gudaha waxaa ka mid ah Shirkadda Tamarta Soomaaliyeed , oo qabata abuurista, gudbinta iyo qaybinta korontada.Sannadkii 2010, qaranku wuxuu soo saaray 310 milyan kWh wuxuuna cunay 288.3 milyan kWh oo koronto ah, oo kala galay 170aad iyo 177aad, siday u kala horreeyaan, sida ay CIA-du sheegtay.
[[File:Puntland oil.png|thumb|Shidaalkii Puntland]]
Soomaaliya waxay leedahay kayd khayraad badan oo dabiici ah oo ay ka mid yihiin Yuranium , iron ore , tin , gypsum , bauxite , copper , cusbo iyo gaaska dabiiciga ah . CIA-da ayaa sheegtay in ay jiraan 5.663 bilyan cubic mitir oo kayd gaas dabiici ah oo la xaqiijiyey.
Lama hubo joogitaanka iyo inta uu le'eg yahay kaydka kaydka shidaalka ee Soomaaliya. CIA-da waxa ay cadaysay in laga bilaabo 2011 aanay dalka ka jirin kayd shidaal oo la xaqiijiyey, halka UNCTAD ay soo jeedinayso in kaydka kaydka shidaalka ee Soomaaliya ugu badan uu ku yaal xeebaha waqooyi-galbeed ee Somaliland. Koox saliideed ah oo ku taxan Sydney , Kheyraadka Buuraleyda , waxay ku qiyaaseen in gobolka Puntland ee waqooyi-bari uu awood u leeyahay inuu soo saaro 5 bilyan oo fuusto (790 × 10 6 m 3 ) ilaa 10 bilyan fuusto (1.6 × 10 9 m 3 ) oo saliid ah, ayaa caddeeyey in kaydka saliidda ee Suudaan uu yahay 6.7 bilyan. Horumarradaas dartood, Shirkadda Batroolka Soomaaliya waxaa dhistay dowladda federaalka.
Dabayaaqadii 1960-aadkii, khubarada juqraafi ee Qaramada Midoobay waxa ay Soomaaliya ka heleen kayd weyn oo Yuraaniyaam ah iyo kayd macdaneed oo naadir ah. Helitaanka ayaa ahayd tii ugu waynayd ee nooceeda ah, iyada oo khubarada warshadaha ay qiyaaseen in cadadka kaydka ahi ay noqon karto in ka badan 25% kaydka uranium-ka adduunka ee wakhtigaas la yaqaan ee 800,000 oo tan. Sannadkii 1984kii, Hawlgalka Wajiga Hanuuninta IUREP ee Soomaaliya wuxuu soo sheegay in waddanku leeyahay 5,000 tan oo uranium ah oo si macquul ah loo dammaanad qaaday (RAR), 11,000 tan oo uranium ah ayaa lagu qiyaasay kheyraad dheeraad ah (EAR) ee kaydka calcrete , iyo sidoo kale 0-150,000 oo kheyraad ah oo uranium ah. kaydka calcrete. Soomaaliya waxa ay u xuub-siibatay soo saarista Yuraaniyaamka adduunka ugu weyn, iyada oo ay ku tartamayaan shirkado macdano ah oo Maraykan ah, Imaaraadka, Talyaaniga iyo Baraasiil. Xiriir Kheyraadka Dabiiciga ah waxay saami ku leedahay gobollada dhexe, Kilimanjaro Capital waxay saami ku leedahay 1,161,400 acres (470,002 ha) ee Amsas-Coriole-Afgoi (ACA), oo ay ku jirto sahaminta uranium-ka.
Shirkadda Korontada iyo Gaaska warshadaha ee Is-dhexgalka Caalamiga ah waa shirkad tamareed oo fadhigeedu yahay Muqdisho. Waxaa ku midoobay shan shirkadood oo waaweyn oo Soomaali ah oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga , maaliyadda , amniga iyo isgaarsiinta , kaddib heshiiskii wadajirka ahaa ee 2010-kii lagu saxiixay magaalada Istanbul ee dalka Turkiga si ay u bixiyaan kaabayaasha korontada iyo gaaska ee Soomaaliya. Iyada oo miisaaniyadii hore ee maalgelinta ahayd $1 bilyan, shirkaddu waxay bilawday Mashruuca Kala qaybinta Nabadda Soomaaliya, oo ah barnaamij tamar xoog leh oo xoog leh oo loogu talagalay in lagu fududeeyo hindisayaasha warshadaynta gudaha.
Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, marka ay qarankani cagta saartay wadadii dib u dhiska dalka, waxaa laga filayaa in dhaqaalaha uusan la jaanqaadi karin heerarkii uu soo maray dagaalladii sokeeye ka hor, balse waxaa la filayaa in la dardargeliyo kobaca iyo horumarka dalka maadaama aan laga faa’ideysan kheyraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya.
===Isgaarsiinta iyo warbaahinta===
[[File:Hormuud.jpg|thumb|Dhismaha Hormuud Telecom ee Muqdisho]]
Bilawgii dagaalkii sokeeye ka dib, shirkado isgaarsiineed oo kala duwan ayaa bilaabay in ay abuurmaan oo u tartamaan sidii ay u heli lahaayeen kaabayaal dhaqaale oo maqan. Shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah oo ay maalgaliyeen ganacsato Soomaaliyeed ayna taageerayaan khubaro ka kala socota Shiinaha , Kuuriyada Koonfureed iyo Yurub, shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah ayaa bixiya adeegyo taleefoonnada gacanta iyo internetka ah oo jaban oo aan laga helin meelo badan oo kale oo qaaradda ah. Macaamiishu waxa ay ku samayn karaan xawaaladaha lacagaha (sida Dahabshiil-ka caanka ah ) iyo hawlaha kale ee bangiyada iyaga oo isticmaalaya telefoonnada gacanta, iyo sidoo kale in ay si fudud u helaan internet wireless.
Ka dib markii ay iskaashi la sameeyeen shirkado caalami ah sida Sprint , ITT iyo Telenor , shirkadahani hadda waxay bixiyaan wicitaanada telefoonka ugu jaban uguna nadiifsan Afrika. Shirkadahan isgaarsiinta Soomaalida ayaa sidoo kale adeegyo u fidiya magaalo kasta iyo magaalo kasta oo Soomaaliya ka mid ah. Hadda waxa jira ilaa 25 khadadka ugu muhiimsan 1,000kii qofba, helida khadadka taleefoonada ee maxaliga ah ( tele-density ) ayaa ka sarreeya kuwa wadamada deriska ah; saddex jeer in ka badan Itoobiya dariska la ah. Shirkadaha Isgaarsiinta Soomaaliya ee caanka ah waxaa ka mid ah Golis Telecom Group , Hormuud Telecom , Somafone , Nationlink , Netco , Telcom iyo Somali Telecom Group . Shirkadda Hormuud Telecom oo kaliya ayaa sanadkii soo xareeysa ilaa 40 milyan oo dollar. Inkasta oo ay xafiiltamaan, dhowr shirkadood oo kuwan ka mid ah ayaa saxiixay heshiis isku xirnaanta 2005 kaas oo u oggolaanaya inay dejiyaan qiimaha, ilaalinta iyo ballaarinta shabakadahooda, iyo hubinta in tartanka uusan ka bixin xakamaynta.
Telefishinka Qaranka Soomaaliyeed ee ay dowladdu maamusho waa kan ugu weyn ee adeegga dadweynaha ee qaranka. Muddo labaatan sano ah ka dib, waxaa si rasmi ah dib loo howlgeliyay idaacadda 4 - tii Abriil 2011 . TV-ga Qaranka Somaliland iyo Puntland TV iyo Radio hawada gobolada waqooyi.
Intaa waxaa dheer, Soomaaliya waxay leedahay dhowr telefishin iyo shabakado raadiyo oo gaar loo leeyahay. Waxaana ka mid ah Telefishanka Horn Cable iyo Universal TV . Wargeysyada Xog Doon iyo Xog Ogaal iyo Horyaal Sports oo ka soo baxa caasimadda dalka dibaddiisa. Waxa kale oo jira tiro warbaahin oo online ah oo tabisa wararka gudaha, oo ay ku jiraan Garowe Online , Wardheernews, iyo Puntland Post .
Koodhka dalka internetka ee heerka sare (ccTLD) ee Soomaaliya waa .so . Waxa si rasmi ah dib u hawl-galiyey 1-dii November 2010-kii oo ay samaysay Diiwaanka .SO, kaas oo ay nidaamisay Wasaaradda Boosaha iyo Isgaadhsiinta Qaranka.
Bishii Nofembar 2013, ka dib Heshiis Is-afgarad ah oo lala saxiixday Boostada Emirates bishii Abriil ee sanadka, Wasaaradda Boostada iyo Isgaarsiinta dowladda federaalka ayaa si rasmi ah dib ugu dhistay Adeegga Boostada Soomaaliyeed (Boostada Soomaaliyeed). Bishii Oktoobar 2014, wasaaraddu waxay sidoo kale dib u bilawday keenista boostada ee dibadda.
===Dalxiiska===
[[File:Laas Geel.jpg|thumb|Sawirro qadiimi ah oo ku yaal Laas Geel , Hargeysa]]
Soomaaliya waxay leedahay meelo soo jiidasho leh oo maxalli ah, oo ka kooban goobo taariikhi ah, xeebo, biyo-dhacyo, silsilado buuro iyo jardiinooyin qaran. Warshadaha dalxiiska waxa maamusha wasaaradda dalxiiska ee qaranka. Maamulada Puntland iyo Somaliland waxay leeyihiin xafiisyo dalxiis oo u gaar ah. Ururka Dalxiiska Soomaaliyeed (SOMTA) ayaa sidoo kale bixiya adeegyo la-talin ah oo dalka gudihiisa ah oo ku saabsan warshadaha dalxiiska qaranka. Laga bilaabo Maarso 2015, Wasaaradda Dalxiiska iyo Duurjoogta ee Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ayaa ku dhawaaqday in la qorsheeyay in la sameeyo kaydad dheeri ah iyo noocyada duurjoogta. Dowladda Mareykanka waxay kula talisay dadka safarka ah inaysan u safrin Soomaaliya. Muuqaallada xusidda mudan waxaa ka mid ah godadka Laas-geel oo ay ku jiraan fanka dhagaxa Neolithic ; Cal Madow , Buuraha Golis iyo Buuraha Oogo ; biyo-dhacyada Isku -shuban iyo Lamadaya ; iyo Seeraha Qaranka ee Hargeysa , Jilibka Qaranka , Beerta Qaranka ee Kismaayo iyo Beerta Qaranka ee Lag Badana .
===Gaadiidka===
[[File:Aden Abdullah Airport.jpg|thumb|Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde]]
Shabakadda waddooyinka Soomaaliya waa 22,100 km (13,700 mi). Laga bilaabo 2000 , 2,608 km (1,621 mi) jidad ayaa la saaray 19,492 km (12,112 mi) lama laami ah. Waddo dheer oo dhererkeedu yahay 750 km (470 mi) ayaa isku xirta magaalooyinka waaweyn ee waqooyiga dalka, sida Boosaaso , Gaalkacyo iyo Garoowe iyo magaalooyin ku yaal koonfurta.
Laba iyo lixdan garoon diyaaradeed oo Soomaaliya oo dhan ah ayaa qaada gaadiidka hawada; toddobo ka mid ah kuwan ayaa laami la saaray. Kuwa dambe, afar garoon diyaaradeed ayaa leh dhabbaha dayuuradaha ee ka badan 3,047 mitir (9,997 ft); laba waxay u dhexeeyaan 2,438 iyo 3,047 m (7,999 iyo 9,997 ft) midna waa 1,524 ilaa 2,437 m (5,000 ilaa 7,995 ft) dheer. Waxa jira shan iyo konton garoon diyaaradeed oo leh meelo ay ka soo degaan oo aan laami ahayn. Mid waxa uu leeyahay dhabo diyaaradeed oo ka badan 3,047 m; afar waxay u dhexeeyaan 2,438 m iyo 3,047 m dherer; labaatan waa 1,524 m ilaa 2,437 m; afar iyo labaatan waa 914 m ilaa 1,523 m; lixna waxay ka hooseeyaan 914 mitir (2,999 ft). Garoomada ugu waaweyn ee dalka waxaa ka mid ah Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde ee Muqdisho, Garoonka Diyaaradaha Hargeysa ee Hargeysa, Garoonka Kismaayo ee Kismaayo , Garoonka Baydhabo ee Baydhabo iyo Garoonka Caalamiga ah ee Bender Qaasim ee Boosaaso.
Somali Airlines oo la aas aasay 1964-tii, waxay ahayd duulimaadka calanka Soomaaliya. Waxa ay joojisay hawlihii ay ka shaqayn jirtay intii lagu jiray dagaalladii sokeeye. Si kastaba ha ahaatee , dawladdii Soomaaliya ee dib loo dhisay ayaa markii dambe bilowday diyaargarow loogu jiro dib u hawlgelinta shirkadii la filayey in dib loo bilaabo sannadkii 2012 . In ka badan lix ka mid ah shirkadahan diyaaradeed ee gaarka loo leeyahay waxay bixiyaan duulimaadyo ganacsi oo gudaha iyo dibadda ah, oo ay ku jiraan Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara.
Iyadoo leh xeebta ugu dheer qaaradda, Soomaaliya waxay leedahay dhowr dekedood oo waaweyn . Gaadiidka badda ayaa laga helaa dekedaha Muqdisho, Boosaaso, Berbera , Kismaayo iyo Marka . Waxaa kaloo jira hal badeecooyin badeed ah . Waxa la aasaasay 2008, waxa ay ku salaysan tahay xamuulka.
==Tirakoobka dadweynaha==
{{Further|Liiska magaalooyinka Soomaaliya dadka ku nool}}
{|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px"
! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|Tirada Dadka{{UN_Population|ref}}
|-
! style="background:#cfb;"|Sano
! style="background:#cfb;"|Milyan
|-
|style="text-align:left;"|1950 ||style="text-align:right;"|2.3
|-
|style="text-align:left;"|2000 ||style="text-align:right;"|9.0
|-
|style="text-align:left;"|{{UN_Population|Year}} ||style="text-align:right;"|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Somalia}}|R}}/1e6 round 1}}
|}
Soomaaliya waxaa ka maqan xog la isku halayn karo. Wadanku waxa lagu qiyaasaa dad lagu qiyaasay 17.1 milyan oo degan 2021; wadarta dadka marka loo eego tirakoobkii 1975 waxay ahaayeen 3.3 milyan. Sahan ay samaysay Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay oo la sameeyay 2013 iyo 2014 ayaa lagu qiyaasay tirada guud ee dadka inay tahay 12,316,895.
Qiyaastii 85% dadka deegaanka waa qowmiyad Soomaali ah , kuwaas oo taariikh ahaan deggenaa qaybta waqooyi ee dalka. Waxay dhaqan ahaan u abaabulan yihiin reer guuraa xoolo-dhaqato ah, boqortooyo dabacsan, suldaanno iyo dawlad-goboleedyo. Dagaalladii sokeeye ee billowgii sagaashamaadkii waxay si weyn u kordhiyeen tirada qurbo-joogta Soomaalida , iyadoo in badan oo ka mid ah Soomaalidii aqoonta sare lahayd ay dalka ka tageen.
Qowmiyadaha laga tirada badan yahay ee aan Soomaalida ahayn ayaa ah inta ka hartay shacabka Soomaaliyeed, waxayna inta badan ku badan yihiin gobollada koonfureed. Waxaa ka mid ah Bravanese , Bantus , Bajuuni , Xabashi (gaar ahaan Oromo ) Yamaniyiin , Hindi , Faaris , Talyaani iyo Ingiriis . Qowmiyadda Bantus oo ah qowmiyadda ugu badan ee laga tirada badan yahay Soomaaliya, waa faracii addoomo laga keenay Koonfur-bari Afrika oo ay lahaayeen ganacsato Carab iyo Soomaali ah. 1940kii, waxa ku noolaa Somaliland Talyaani ilaa 50,000 Talyaani ah . Inta badan reer Yurub waxay ka tageen xorriyadda ka dib, iyadoo tiro yar oo reer galbeed ah ay weli joogaan Soomaaliya oo u badan kuwa u shaqeeya hay'adaha caalamiga ah ee ka hawlgala Soomaaliya.
[[File:Population pyramid of Somalia 2015.png|thumb|Dadka da' kasta]]
Qurba joog Soomaaliyeed oo aad u tiro badan ayaa ka jira wadamo kala duwan oo reer galbeed ah sida Maraykanka (gaar ahaan gobolka Minnesota ) iyo Ingiriiska (gaar ahaan London ), Sweden , Canada , Norway , Netherlands , Germany , Denmark , Finland , Australia , Switzerland , Austria , Italy , iyo sidoo kale Jasiiradda Carabta , iyo dalal dhowr ah oo Afrikaan ah sida Uganda iyo Koonfur Afrika . Qurba-joogta Soomaaliyeed ayaa si weyn ugu lug leh siyaasadda iyo horumarka Soomaaliya. Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Maxamed Cabdullaahi Maxamed , ayaa horay u ahaa qurbo-joog, wuxuuna heystay dhalashada Mareykanka oo uu si iskii ah uga tanaasulay 2019.
Dadka Soomaaliya waxa ay ku sii fidayaan kobac dhan 1.75% sanadkii, halka 1,000 qofba ay dhallaan 40.87. Wadarta heerka bacriminta Soomaaliya waa 6.08 carruur ah oo dhashey haweeneydiiba (qiyaastii 2014), waana tan afaraad ee ugu sareysa adduunka, sida uu qabo CIA World Factbook . Inta badan dadka deegaanka ayaa ah dhalinyaro, da'da dhexdhexaadka ah waa 17.7 sano; Qiyaastii 44% dadku waxay da'doodu u dhaxaysaa 0-14 sano, 52% waxay u dhexeeyaan da'da 15-64 sano, kaliya 2% waa 65 sano ama ka weyn. Saamiga lab iyo dheddig waa qiyaas dheelli tiran, iyadoo saami ahaan lagu qiyaaso inta ragga ah sida dumarka.
Ma jiraan xog la isku halayn karo oo ku saabsan magaalooyinka Soomaaliya. Qiyaaso adag ayaa la sameeyay oo tilmaamaya heerka magaalaynta 4.8% sanadkii (2005-2010 est.), iyadoo magaalooyin badan ay si degdeg ah u korayaan magaalooyinka. Qowmiyadaha laga tirada badan yahay ayaa sidoo kale ka soo guuray miyiga una guuray magaalooyinka tan iyo markii ay bilowdeen dagaalladii sokeeye, gaar ahaan Muqdisho iyo Kismaayo . Laga soo bilaabo 2008 , 37.7% dadweynaha qaranku waxay ku nool yihiin magaalooyinka iyo magaalooyinka, iyadoo boqolkiiba ay si degdeg ah u kordheyso.
===Luuqadaha===
Af-Soomaaligu waa luqadda rasmiga ah ee ugu horreysa ee Soomaaliya halka Carabiga uu yahay luqadda labaad ee rasmiga ah ee dastuurka. Af-Soomaaligu waa afkii hooyo ee dadka Soomaaliyeed oo ah qowmiyadda ugu tirada badan qaranka. Waa xubin ka tirsan laanta Kushitigga ee qoyska afafka Afro-Aasiyatiga , qaraabada ugu dhowna waa afafka Oromada , Canfarta iyo Saho . Af-Soomaaligu waa kan ugu wanaagsan ee laga diiwaan geliyo luqadaha Kushitigga, iyada oo daraasado tacliimeed lagu sameeyay laga soo bilaabo 1900 ka hor.
[[File:Somali Stone.jpg|thumb|Looxa dhagaxa ah ee laga soo bilaabo qarnigii 14-aad ee suugaanta Wadaad]]
Af- Soomaaligu waxay u qaybsamaan saddex qaybood oo waaweyn: Waqooyi , Banaadir iyo Maayga . Soomaali-waqooyi (ama Waqooyi-Bartamaha Soomaaliya) ayaa saldhig u ah heerka Soomaaliga. Benaadir (sidoo kale loo yaqaan Xeebta Soomaaliya) waxaa looga hadlaa xeebta Banaadir , laga bilaabo Cadale ilaa koonfurta magaalada Marka oo ay ku jirto Muqdisho, iyo sidoo kale dhulka hoose ee dhow. Lahjadaha xeebuhu waxay leeyihiin telefoono dheeraad ah oo aan ku qornayn Standard Somali. Maayga waxaa ku hadla inta badan beelaha Digil iyo Mirifle ( Raxanweyn ) ee dega deegaanada koonfurta Soomaaliya. Banaadiri waa lahjada ugu weyn ee looga hadlo dalka, marka la barbardhigo Waqooyiga Soomaaliya oo ah lahjada ugu weyn ee looga hadlo Somaliland.
Dhowr hab oo qoraal ah ayaa sannadihii la soo dhaafay la isticmaalayey si loo qoro afka Soomaaliga. Farta Soomaaliga ayaa ah tan ugu isticmaalka badan, waana farta rasmiga ah ee Soomaaliya laga isticmaalo tan iyo markii Golihii Sare ee Kacaanka ay si rasmi ah u hirgeliyeen bishii Oktoobar 1972. Qoraallada kale ee qarniyo badan loo adeegsan jiray qorista Soomaaliga waxaa ka mid ah far Carabi oo muddo dheer soo jirtay iyo qorista Wadaad . Nidaamyada qoraalka wadaniga ah ee la sameeyay qarnigii 20aad waxaa ka mid ah farta Cismaanya , Boorama iyo Kaddare .
Af-soomaaliga ka sokow, Carabigu waa luqadda rasmiga ah ee qaranka Soomaaliya. Ku dhawaad 2 milyan oo Soomaali ah ayaa ku hadla Dunida Carabta, saameynta baahsan ee warbaahinta Carabiga, iyo waxbarashada diinta.
Ingriiska si weyn baa loogu hadlaa waana la baraa. Waxa ay ahaan jirtay af maamul oo ka tirsan maxmiyadda British Somaliland oo ay sabab u tahay caalamiyaynta ayaa sidoo kale caan ka ah Soomaaliya oo dhan. Ingiriisigu waa barta wax lagu baro jaamacado badan oo ku yaal Soomaaliya, waana mid ka mid ah luuqadaha shaqo ee aasaasiga ah ee NGO-yada waaweyn ee ka hawlgala Soomaaliya. Talyaanigu waxa uu ahaa luqad rasmi ah oo ku taal Somaliland Talyaanigii iyo xilligii wakiilnimada, laakiin isticmaalkiisu aad buu u yaraaday xorriyadda ka dib. Hadda waxa inta badan laga maqlaa jiilalka waaweyn, saraakiisha dawladda, iyo goobaha aqoonta leh.
Luqadaha kale ee laga tirada badan yahay waxaa ka mid ah Bravanese , oo ah nooc ka mid ah luqadda Sawaaxiliga Bantu ee ay ku hadlaan xeebta dadka Bravanese , iyo sidoo kale Kibajuni , oo ah lahjad sawaaxili ah oo ah luqadda hooyo ee qowmiyadaha tirada yar ee Bajuni .
===Gobolada iyo magaalooyinka===
{{Magaalooyinka Soomaaliya}}
===Diinta===
{{bar box|float=right
|title=[[Diinta Soomaalida]] 2010<ref name="Pew">{{cite web |title=The Global Religious Landscape|url=http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806002044/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-date=6 August 2013|publisher=Pew Research Center|access-date=27 December 2013|page=49}}</ref>|titlebar=#ddd
|left1=Diin|right1=Boqolkiiba
|bars=
{{bar percent|[[Islaam|Islaam]]|green|99.8}}
{{bar percent|Mid Kale|red|0.2}}
}}
{{Main|Diinta Soomaalida}}
'''Diinta Soomaaliya 2010'''
Diinta Boqolkiiba
Islaamka 99.8%
Mid kale 0.2%
[[File:Mosislsol2.jpg|thumb|Masjidka Isbaheysiga Islaamka ee magaalada Muqdisho ayaa ah masjidka ugu weyn gobolka Geeska.]]
Sida ay sheegtay xarunta cilmi baarista ee Pew , 99.8% dadka Soomaaliya waa Muslim 315. Inta badan waxay ka tirsan yihiin laanta Islaamka ee sunniga iyo mad-habta shaaficiga ee fiqiga islaamka . suufiyada , dariiqada suufiga ah ee Islaamka, ayaa sidoo kale si fiican u dhisan, oo leh jamacooyin badan oo maxalli ah ( zawiya ) ama jameeco ka mid ah tariiqooyinka kala duwan ama suufiyada. Dastuurka Soomaaliya wuxuu kaloo qeexayaa diinta Islaamka inay tahay diinta dowladda ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, shareecada Islaamkana ay tahay isha aasaasiga ah ee sharci-dejinta qaranka. Waxa kale oo uu dhigayaa in aan la samayn karin xeer aan waafaqsanayn mabaadi’da aasaasiga ah ee shareecada.
Diinta Masiixiga waa diimo laga tiro badan yahay Soomaaliya, dadka raacsani waxay matalaan in ka yar 0.1% dadweynaha sanadka 2010 sida ay sheegtay xarunta cilmi baarista ee Pew. Tirada Masiixiyiinta Soomaaliya waxa lagu qiyaasaa 1,000 qof. Waxaa jira hal dariiqo Katoolik ah oo dalka oo dhan u yaal, Diocese-ka Muqdisho , taas oo ku qiyaastay in 2004 ay jireen ku dhawaad boqol dhakhaatiir Katoolik ah.
Sannadkii 1913kii, waagii hore ee gumaystaha, ma jirin wax Masiixiyiin ah oo ku noolaa dhulka Soomaalida, iyada oo ilaa 100-200 oo keliya ay ka yimaaddeen dugsiyada iyo xarumaha agoomaha ee hawlgalladii Kaatooligga ee British Somaliland protectorate . Sidoo kale ma jirin hawl-wadeenno Katoolik ah oo la yaqaan oo ka socday Somaliland Talyaani isla muddadaas. Sannadihii 1970-aadkii, xilligii ay Soomaaliya ka talinaysay dowladdii Marxist-ta , waxaa la xiray iskuulladii ay kaniisaddu maamuli jirtay, adeegayaashana waxaa loo diray guryahooda. Tan iyo 1989-kii ma jirin wax Baasaboor ah oo dalka ka howlgala, waxaana cathedral- ka Muqdisho ka dhacay burbur xooggan oo soo gaaray dagaalladii sokeeye. Bishii Disembar 2013, Wasaaradda Caddaaladda iyo Arrimaha Diinta ayaa sidoo kale soo saartay awaamiir mamnuucaysa in dalka laga qabto xafladaha Kiristaanka.
Marka loo eego xarunta cilmi baarista ee Pew, in ka yar 0.1% dadka Soomaaliya sanadkii 2010 waxay ahaayeen kuwo raacsan diimaha dadweynaha . Kuwaas oo u badnaan ka koobnaa qaar ka mid ah qowmiyadaha tirada yar ee aan Soomaalida ahayn ee ku nool qaybaha koonfureed ee dalka, kuwaas oo ku dhaqma nacayb . Dhanka Bantuda , dhaqamadaas diineed waxay ka dhaxleen awoowayaashood Koonfur Bari Afrika .
Intaa waxaa dheer, marka loo eego Xarunta Cilmi-baarista ee Pew, in ka yar 0.1% dadka Soomaaliya sannadkii 2010 waxay ahaayeen kuwo raacsan diinta Yuhuudda , Hinduismka , Budhiismka , ama aan ku xidhnayn diin kasta .
===Caafimaadka===
[[File:Life expectancy in Somalia.png|thumb|Cimriga Soomaaliya, 1950 ilaa 2023]]
Ilaa burburkii dawladdii dhexe ee sannadkii 1991-kii, haykalka hab-dhismeedka iyo hab-dhismeedka maamulka ee waaxda daryeelka caafimaadka ee Soomaaliya waxa dusha kala socday Wasaaradda Caafimaadka. Saraakiisha caafimaadka ee gobolku waxay ku raaxaysanayeen xoogaa awood ah, laakiin daryeelka caafimaadku wuxuu ahaa mid si weyn u dhexeya. Dawladii hantiwadaaga ee Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Siyaad Barre waxay joojisay dhaq-dhaqaaqii caafimaadka ee gaarka ahaa 1972 .
Nidaamkii daryeelka bulshada ee Soomaaliya ayaa si weyn u burburay dagaalladii sokeeye ee xigay. Sida waaxaha kale ee hore loo qarameeyay, bixiyayaasha aan rasmiga ahayn ayaa buuxiyey booskii banaanaa waxayna bedeleen kalidii dawladii hore ee daryeelka caafimaadka, iyada oo helitaanka tas-hiilaadka ay markhaati ka tahay koror weyn. Xarumo daryeel caafimaad oo badan, rugo caafimaad, isbitaallo iyo farmasiyo ayaa howsha lagu dhisay iyadoo loo marayo dadaallo Soomaaliyeed oo gurigooda lagu beeray. Qiimaha la-talinta caafimaadka iyo daaweynta xarumahan waa mid hooseeya, $ 5.72 booqasho kasta oo xarumaha caafimaadka ah (oo leh daboolida dadweynaha ee 95%), iyo $ 1.89-3.97 booqasho bukaan-socod iyo $ 7.83-13.95 maalintii sariiraha aasaasiga ah ilaa isbitaallada sare.
Isbarbardhigga muddada 2005-2010 iyo tobankii sano ee badhkii ka hor dillaaca iskahorimaadka (1985-1990), rajada nolosha ayaa dhab ahaantii kor u kacday celcelis ahaan 47 sano ragga iyo dumarka ilaa 48.2 sano ragga iyo 51 sano haweenka. Sidoo kale, tirada hal sano jirka ah ee si buuxda looga tallaalay jadeecada ayaa kor uga kacday 30% 1985-1990 ilaa 40% 2000-2005, iyo qaaxada , waxay kor u kacday ku dhawaad 20% ilaa 50% isla muddadaas.
Tirada dhallaanka miisaankoodu hooseeyo ayaa hoos uga dhacay min 16 1,000kiiba ilaa 0.3, taasoo ah 15% hoos u dhac ku yimid wadar ahaan isla waqtigaas. Intii u dhaxaysay 2005 iyo 2010 marka la barbardhigo 1985-1990, dhimashada dhallaanka ee 1,000 dhalasho waxay sidoo kale hoos uga dhacday 152 ilaa 109.6. Muhiimad weyn, dhimashada hooyada 100,000 ee dhallaanka waxay ka dhacday 1,600 dagaalkii ka hor 1985-1990 tobankii sano ee la soo dhaafay ilaa 1,100 muddadii 2000-2005. Tirada dhakhaatiirta 100,000 ee qof ayaa sidoo kale ka kacay 3.4 ilaa 4 isla waqti isku mid ah, sida boqolkiiba dadka helay adeegyada fayadhowrka, kuwaas oo ka kordhay 18% ilaa 26%.
Marka loo eego xogta Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay ee shaqaalaha umulisooyinka, wadar ahaan 429 umulisooyin ah (oo ay ku jiraan kalkaalisooyin- umulisooyin) Soomaaliya, oo leh cufnaanta hal umuliso 1,000kii carruur ah ee nool. Siddeed xarumood oo umulisooyin ah ayaa hadda dalka ka jira, oo laba ka mid ah ay yihiin kuwo gaar loo leeyahay. Umulisada waxaa nidaamisa dowladda, waxaana loo baahan yahay shatiga si loogu shaqeeyo si xirfadeysan. Diiwaangelin toos ah ayaa sidoo kale jirta si loola socdo umulisooyinka shatiga haysta. Intaa waxaa dheer, umulisooyinka dalka waxaa si rasmi ah uga wakiil ah ururka umulisooyinka maxalliga ah, oo ka diiwaangashan 350 xubnood
Marka loo eego qiyaasta hay'adda caafimaadka adduunka ee 2005, qiyaastii 97.9% haweenka iyo gabdhaha Soomaaliya ayaa lagu sameeyay gudniinka fircooniga ah, caadada guurka ka hor inta badan waxay ku dhacdaa Geeska Afrika iyo qaybo ka mid ah Bariga dhow. Waxaa dhiirigeliyay haweenka bulshada dhexdeeda, waxaa ugu horayn loogu talagalay in la ilaaliyo dhawrsanaanta, laga hortago sinada, lagana ilaaliyo weerarka. Sannadkii 2013, UNICEF oo kaashanaysa maamullada Soomaaliya ayaa sheegtay in heerka baahsanaanta ee gabdhaha da'doodu u dhaxayso 1- ilaa 14-sano ee ku nool gobollada waqooyi ee Puntland iyo Somaliland ay hoos ugu dhacday 25% ka dib olole wacyigelin bulsho iyo diineed ah. Qiyaastii 93% ragga Soomaaliyeed ayaa sidoo kale la sheegay in la guday
Soomaaliya ayaa ka mid ah kuwa ugu hooseeya heerka caabuqa HIV ee qaaradda. Taasna waxaa loo aaneynayaa dabeecadda Muslimka ah ee bulshada Soomaaliyeed iyo ku-dhaqanka Soomaalida ku dhaqanka akhlaaqda Islaamka. Iyadoo lagu qiyaasay heerka faafidda HIV ee Soomaaliya 1987 (sannadkii warbixinta kiiskii ugu horreeyay) uu ahaa 1% dadka waaweyn, warbixin 2012 ka soo baxday UNAIDS ayaa sheegaysa in tan iyo 2004, qiyaasaha laga soo bilaabo 0.7% ilaa 1.0% la qiyaasay.
In kasta oo daryeelka caafimaadku hadda inta badan ku urursan yahay ganacsiga gaarka loo leeyahay, nidaamka daryeelka caafimaadka guud ee dalku waxa uu ku socdaa dib-u-dhiskiisa, waxaana dusha kala socota wasaaradda caafimaadka. Wasiirka caafimaadka Qamar Aadan Cali. Ismaamulka Puntland waxa uu leeyahay Wasaarad u gaar ah Caafimaadka, sida gobolka Somaliland ee waqooyi-galbeed ee Soomaaliya.
Xarumaha caafimaadka ee dalka caanka ka ah ayaa waxaa ka mid ah Isbitaalka Hooyada iyo Dhallaanka ee Bariga Baardheere , Isbitaalka Hooyada iyo Dhallaanka ee Caabudwaaq , Isbitaalka Hooyada ee Edna Aadan iyo qeybta Hooyada ee Galbeedka Baardheere .
===Waxbarashada===
Wasaaradda Waxbarashada ayaa si rasmi ah uga mas’uul ah waxbarashada Soomaaliya, waxaana ay dusha kala socotaa dugsiyada hoose dhexe , sare ,farsamada iyo farsamada gacanta , iyo sidoo kale tababaridda macallimiinta hoose iyo kuwa farsamada iyo waxbarashada dadban . Qiyaastii 15% ee miisaaniyadda dawladda waxa loo qoondeeyey hab-waxbarasho. Maamul-goboleedka Puntland iyo Somaliland ayaa iska leh wasaaradaha waxbarashada.
[[File:Mogauniv1.jpg|thumb|Xarunta ugu weyn ee Jaamacadda Muqdisho ee Muqdisho]]
Waxbarashada sare ee Soomaaliya hadda waa mid gaar loo leeyahay. Dhawr jaamacadood oo dalka ku yaala oo ay ku jirto jaamacadda Muqdisho ayaa lagu qiimeeyay 100-ka jaamacadood ee ugu wanaagsan qaaradda Afrika in kasta oo ay jiraan deegaan qallafsan, taasoo lagu tilmaamay inay tahay guul laga gaaray hindisayaal salka ku haya . Jaamacadaha kale ee sidoo kale bixiya tacliinta sare ee koonfurta waxaa ka mid ah Jaamacadda Banaadir , Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed , Jaamacadda Kismaayo iyo Jaamacadda Gedo . Puntland waxbarashada sare waxaa bixiya Jaamacadaha Puntland iyo Jaamacadda Bariga Afrika . Somaliland waxa bixiya Jaamacada Camuud , Jaamacada Hargeysa , Somaliland University of Technology iyo Burco University .
Dugsiyada Qur'aanka (sidoo kale loo yaqaan dugsi quran ama malcamad quran ) ayaa ah nidaamka aasaasiga ah ee barashada diinta dhaqameed. Loo yaqaan habka ugu xasilloon ee deegaanka, nidaamka aan tooska ahayn ee waxbarashada oo bixiya waxbarashada aasaasiga ah ee diinta iyo akhlaaqda, xooggoodu waxay ku tiirsan yihiin taageerada bulshada iyo adeegsigooda agab waxbarasho oo gudaha laga sameeyay oo si weyn loo heli karo. Nadaamka Qur’aanka oo wax lagu baro tirada ugu badan ee ardayda marka loo eego qeybaha kale ee waxbarashada, ayaa inta badan ah nidaamka kaliya ee ay heli karaan Soomaalida reer guuraaga ah marka loo eego magaalooyinka. Si wax looga qabto khaladaadka dhanka culuumta diinta, dowladda Soomaaliya ayaa dhankeeda sidoo kale ka dib dhistay Wasaaradda Awqaafta iyo Arrimaha Islaamka, taasoo hadda lagu maamulo waxbarashada Qur’aanka.
==Dhaqanka==
===Cunto===
[[File:Banadir3.jpg|thumb|Noocyada kala duwan ee cuntooyinka caanka ah ee Soomaalida]]
Cunnada Soomaalidu waa isku dhaf noocyo kala duwan oo cuntooyin ah kuwaas oo laga soo dheegtay dhadhanka Carabta , Hindida iyo Talyaaniga taas oo si toos ah uga dhalatay taariikhda baaxadda leh ee Soomaaliya ee ganacsiga iyo ganacsiga. Tusaalooyinka cuntooyinka Soomaalida waxaa ka mid ah cunnooyinka sida bariiska iyo baasto , iyo hilibka sida wan , lo'da , iyo digaagga . Xawaashyada udgoonka ah sida cumin , karoomada , iyo kiraanta ayaa inta badan loo isticmaalaa in lagu siiyo dhadhan kala duwan suxuunta.
Waxaa barbar socda maraqa , rootiga fidsan , iyo rootiga , cunnada kale ee Soomaalida waa Canjeero /Laxooh , oo ah nooc canjeero khamiir leh oo u eg roodhida fidsan ee laga dhadhamiyo Soomaaliya iyo dalalka deriska ah sida Itoobiya , Eritera iyo Yemen . Additionally, camel meat and milk are considered a delicacy.
Bariiska Soomaaliya oo ah cuntada caadiga ah ee cashada ama qadada , ayaa sida caadiga ah la dhadhamiyey waxaana lagu daraa maaddooyin kala duwan sida hilibka , khudaarta , iyo, si xoogaa gaar ah, sabiib . Maaha wax aan caadi ahayn in saxankan loo soo bandhigo qaab muuqaal ah iyadoo lagu darayo midabyo badan, sababtoo ah qaybo gaar ah ayaa laga yaabaa in si macmal ah loogu dhejiyo hadhka jaalaha ah ama orange-ka iyadoo la adeegsanayo saffron iyo dhir kale si kor loogu qaado bilicdeeda
[[File:Djiboutian rice (bariis) and fish (kalluun), Liver (beerka) with vegetable also (Sabaayad) pancakes.jpg|thumb|Bariis Soomaali ah (bariis) iyo kalluun (kalluun), Beerka (biir) khudaar leh sidoo kale (Sabaayad) canjeelo]]
Xiligii gumaystaha talyaanigu waxa si wayn loo qaatay baastada iyo laasgaabka gaar ahaan koonfurta.
Shaaha iyo kafeega ayaa sidoo kale runtii caan ah. Soomaalida ayaa ka mid ahaa dadkii hore u qaatay cunista kafeega , waxaana ganacsatada Soomaaliyeed ay ka mid ahaayeen ganacsatadii ugu horreysay ee dhoofisa digirta Kafeega. Qaxwaha Soomaalida, oo gudaha loo yaqaan ' Qahwo ' iyo shaaha 'Shah', ayaa aad uga dhex muuqda habka diyaarinta, kaas oo ku lug leh xulashada xawaashka kala duwan si kor loogu qaado muuqaalkeeda dhadhanka.
'Xalwo', oo si dhow ula xiriirta Cumaan ' Xalwaa ', waa daweyn jelly-la mid ah oo siman oo lagu sameeyay xawaash , iniin, laws , iyo sonkor la shiiday . Macmacaankan waxa si caadi ah loogu wada adeegaa " Qahwo ". Cunto ka dib, guryaha sida dhaqameedka ah waxaa lagu cadariyaa fooxa ama fooxa ( unsi ), kaas oo lagu diyaariyo gudaha fooxa r loo yaqaan dabqaad .
===Muusiga===
Soomaaliya waxay leedahay hiddaha faneed hodanka ah oo ku qotoma suugaan-dhaqameedka Soomaalida . Heesaha Soomaalida intooda badan waa hal-abuur . Muusiga Soomaaliyeed waxaa laga yaabaa in lagu qaldo dhawaaqyada gobollada u dhow sida Itoobiya, Suudaan ama Jasiiradda Carabta, laakiin ugu dambeyntii waxaa lagu aqoonsan karaa laxankeeda iyo qaababka gaarka ah. Aaladaha dhaqameed ee sida weyn looga dhex muuqday fanka Soomaaliya waxaa ka mid ah oud lute . Inta badan waxaa la socda durbaan yaryar iyo biibiile cawsduur ah oo gadaal ka ah. Heesaha Soomaalidu inta badan waa wax ka dhasha wada shaqaynta ka dhaxaysa hal-abuurayaasha ( midho ), abwaannada ( laxan ) iyo fannaaniinta ( codka ama "codka")
===Suugaanta===
Bulshada Soomaaliyeed ayaa sanadihii lasoo dhaafay ahaa ilo ay ka soo jeedaan abwaanno, qorayaal iyo hal-abuuro caan ah, kuwaas oo qayb weyn ka qaatay soo saarista iyo qaabaynta hab-raacyada aqoonta iyo dhaqanka Muslimiinta, mana aha oo kaliya Geeska Afrika ee waxa ay gaadheen meelo fog-fog oo ka mid ah Jasiiradda Carabta iyo gobollada kale ee adduunka. Soomaaliya waxaa sidoo kale loogu yeeraa, oo ay ka mid yihiin, qoraaga Canadian-ka ah iyo aqoonyahanada Margaret Laurence , "Qaranka Abwaanada " iyo "Qaranka Baadiyada ". Sahmiye iyo qoraa Ingiriis oo caan ah Richard Burton ayaa si hufan wax uga qoray Soomaaliya:
Dalku wuxuu la socdaa, 'Abwaanada, Abwaanada, Abwaanada, Abwaanada': nin kastaa wuxuu leeyahay mawqifkiisa la aqoonsan yahay ee suugaanta sida saxda ah ee loo qeexay sida in dib loo eegay qarniyo joornaal ah - dhegta wanaagsan ee dadkani waxay keenaysaa in ay qaataan raaxada ugu weyn ee dhawaaqyada iswaafaqsan iyo tibaaxaha maansada, halka tiro been ah ama weedh qallafsan ay ku kicinayaan."
===Casri ah===
[[File:Hadrawi.jpg|thumb|Abwaan , faylasuuf iyo hal-abuure, Maxamed Ibraahim Warsame (Hadraawi)]]
Markii la qaatay farta laatiinka sannadkii 1972-kii oo laga dhigay halbeegga alifbeetada qaranka, waxaa kaloo soo saaray qorayaal Soomaali ah oo aad u tiro badan, kuwaas oo qaarkood sumcad weyn ku helay caalamka oo dhan. Qorayaashan casriga ah, Nuruddin Farah waa kan ugu caansan, isagoo helay, abaal-marinno kale, 1998-kii Neustadt ee abaalmarinta caalamiga ah ee suugaanta . Faarax MJ Cawl waa qoraa kale oo caan ah oo Soomaaliyeed oo caan ku ahaa sheeko-qoraalkiisii xilligii Dervish , Jahligu waa cadowga jacaylka . Waxa kale oo maansada Soomaalidu aad u kobcaysay wakhtigan iyadoo Hadraawi uu sumcad qaran ku helay tiraabtiisa iyo maansadiisa.
===Ciyaaraha===
Kubadda cagta waa ciyaaraha ugu caansan Soomaaliya. Tartamada gudaha ee muhiimka ah ayaa ah horyaalka Soomaaliya iyo koobka Soomaaliya , iyadoo xulka qaranka Soomaaliya uu ciyaaro heer caalami.
Kubadda kolayga ayaa sidoo kale laga ciyaaraa dalka. Horyaalkii FIBA Africa 1981 ayaa lagu qabtay magaalada Muqdisho 15 ilaa 23 December 1981, xiligaasi oo xulka qaranka kubada koleyga ay heleen bilada maarta ah.
Sannadkii 2013-kii, waxaa magaalada Borlänge laga dhisay koox qaran oo ka tirsan kooxaha burcad badeeda Soomaalida . Waxa ay ka qaybgashay tartankii Bandy World Championship 2014 .
Dhanka fanka dagaalka waxaa billad qalin ah iyo kaalinta afraad ku qaatay Faysal Jeylaani Aweys iyo Maxamed Deeq Cabdulle oo ka tirsan xulka qaranka Teekwondo-ga , waxayna ku guuleysteen koobka Taekwondo-ga Adduunka ee 2013 ee Tongeren . [ 364 ] Intaa waxaa dheer, Maxamed Jaamac waxa uu ku guuleystay labada koob ee adduunka iyo Yurub ee K-1 iyo feerka Thai .
===Dhismaha===
[[File:Gondereshe2008.jpg|thumb|Qasriga Gondershe]]
Qaab-dhismeedka Soomaalidu waa dhaqan qani ah oo kala duwan oo xagga injineernimada iyo naqshadeynta ah. Iyadoo la eegayo wakhtiyadii hore ee qadiimiga ahaa, dhexe iyo kuwii hore ee casriga ahaa ee dalka, waxa kale oo ay soo dhawaynaysaa isku dhafka qaab dhismeedka Somali-Islaamka oo leh nashqado casri ah oo reer galbeed ah.
Soomaalidii hore, dhismooyinka haramka ah ee Soomaalidu u taqaan Taalo waxay ahaayeen qaab caan ah oo lagu aaso, iyadoo boqolaal ka mid ah taallooyinkii dhagaxaanta qallalan ay maanta ku baahsan yihiin dalka. Guryo ayaa laga dhisay dhagxaan lebisan oo la mid ah kuwii Masar hore . Waxa kale oo jira tusaaleyaal barxadaha iyo darbiyada waaweyn ee dhagaxa ah ee lagu soo dejiyey deegaamada, sida darbiga Wargade.
Qaadashada Islaamka ee taariikhda dhexe ee hore ee Soomaaliya waxa ay Islaamku ka keentay Carabta iyo Faaris . Tani waxay kicisay isbeddelka dhismaha ee dhagaxa engegan iyo agabka kale ee la xidhiidha oo loo beddelay dhagaxa kooraska , lebennada qorraxda qallalan , iyo isticmaalka baahsan ee dhagaxa nuuradda ee dhismaha Soomaalida. Qaar badan oo ka mid ah naqshadaha cusub ee naqshadaha, sida masaajidda, ayaa lagu dhisay burburka dhismooyinkii hore, dhaqankaas oo socon doona qarniyada soo socda.
==Sidoo kale eeg==
[[Warbixin Soomaaliya]]
==Taariikh nololeed==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book
|last=Diriye Abdullahi |first=Mohamed |author-link=Mohamed Diriye Abdullahi
|url=https://books.google.com/books?id=VOPEEAAAQBAJ
|title=Dhaqanka iyo Caadooyinka Soomaaliya
|publisher=[[Greenwood Press]]
|year=2001
|isbn=978-0-313-31333-2
|series=Dhaqanka iyo caadooyinka Afrika
|location=Westport, Conn}}
* {{Cite journal
|last= Alpers |first= Edward A. |year= 1976
|title= Gujarat iyo Ganacsiga Bariga Afrika, c. 1500–1800
|journal=[[The International Journal of African Historical Studies]] |volume= 9 |issue= 1 |pages= 22–44
|doi= 10.2307/217389 |jstor= 217389 }}
* {{Cite book
|author= Gebru Tareke |year= 2009
|title= Kacaankii Itoobiya: Dagaalka Geeska Afrika
|location= New Haven, CT |publisher=[[Yale University Press]]
|isbn= 978-0-300-14163-4}}
* {{Cite book
|last= Laitin |first= David D. |year= 1977
|title= Siyaasad, Luuqad, iyo Fikir: Khibradda Soomaalida
|location= Chicago |publisher=[[University of Chicago Press]]
|isbn= 978-0-226-46791-7 }}
* {{Cite journal
|last1= Lecarme |first1= Jacqueline |last2= Maury |first2= Carole |year= 1987
|title= Qalab Software ah oo loogu talagalay Cilmi-baarista Luuqadda iyo Qaamuusyada: Codsiga Soomaaliga
|journal= Computers and Translation |volume= 2 |issue= 1 |pages= 21–36
|doi= 10.1007/BF01540131 |s2cid= 6515240 }}
* {{Cite book
|last=Mauri |first=Arnaldo
|chapter-url=https://ssrn.com/abstract=958442
|title=Nidaamyada Bangiyada Afrika
|publisher=[[Cariplo]] – Finafrica
|year=1971
|editor-last=Dell'Amore |editor-first=Giordano
|location=Milan
|pages=209–217
|chapter=Horumarinta Bangiyada Soomaaliya}}
* {{Cite book
|last= Samatar |first= Said S. |year= 1982
|title = Gabayada Afka iyo Qaranimada Soomaaliyeed
|location= Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]]
|isbn= 978-0-521-10457-9 }}
* {{Cite book
|last= Schraeder |first= Peter J. |year= 2006
|editor-last=Barrington |editor-first=Lowell W.
|chapter-url=https://press.umich.edu/pdf/0472098985-ch5.pdf
|title=Ka Dib Xorriyadda: Samaynta iyo Ilaalinta Qaranka ee Dowladaha Dhacdooyinka Kadib
|pages=107–137
|chapter=Laga bilaabo Irredentism ilaa Kala-go'id: Hoos u dhaca Qaranimada Pan-Soomaali
|location= Ann Arbor |publisher=[[University of Michigan Press]]
|isbn= 978-0-472-09898-9 }}
* {{Cite book
|last=Shay |first=Shaul
|url=https://books.google.com/books?id=uqw0DwAAQBAJ
|title=Soomaaliya oo is-beddelaysa Tan iyo 2006
|date=2014
|publisher=[[Transaction Publishers]]
|isbn=978-1-4128-5390-3
|location=New Brunswick}}
* {{Cite book
|last= Warmington |first= Eric Herbert |year= 1995
|title= Ganacsiga u dhexeeya Boqortooyadii Roomaanka iyo Hindiya
|publisher= South Asia Books
|isbn= 81-215-0670-0 }}
* {{Cite book
|last1= Zolberg |first1= Aristide R. |author-link1=Aristide Zolberg
|last2= Suhrke |first2= Astri
|last3= Aguayo |first3= Sergio |author-link3= Sergio Aguayo |year= 1989
|title= Ka Baxsiga Rabshadaha: Khilaafaadka iyo Qaxootiga Dalalka Horumarka
|location= New York |publisher=[[Oxford University Press]]
|isbn= 978-0-19-505592-4 }}
* {{Cite book
|last1=Rosati |first1=A.
|url=https://books.google.com/books?id=av8qvZ-0sHUC&pg=PA169
|title=Soosaarista Xoolaha iyo Sayniska Xoolaha Caalamka
|last2=Tewolde |first2=A.
|last3=Mosconi |first3=C.
|date=2007
|publisher=[[Wageningen Academic Publishers]]
|isbn=978-90-8686-034-0
|series=WAAP buugga sanadka
|location=Wageningen
|page=169}}
{{Refend}}
==Xusuusin==
{{lang-so|Soomaaliya}}
{{IPAc-en|s|ə|ˈ|m|ɑː|l|i|ə|audio=Somalia pronunciation (English).wav}}
'''Soomaali:''' Soomaaliya [soːmaːlija], qoraalka Osmanya: 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘𐒕𐒖; Carabi: الصومال, la turjumay: aṣ-Ṣūmāl
'''Soomaali rasmi ah:''' Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; Carabi: جمهورية الصومال الفيدرالية
Xuduudka Jabuuti–Soomaaliya waxaa si sharci ah u maamula Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya oo si caalami ah loo aqoonsan yahay, laakiin dhab ahaan waxaa gacanta ku haya
==Tixraacyo==
{{Reflist}}
*
[https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/ "Qaramada Midoobay, Waaxda Dhaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada, Qaybta Dadweynaha (2022). Rajada Dadweynaha Adduunka"] {{Wayback|url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/ |date=20220711213112 }}
*
[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april "Database-ka Muuqaalka Dhaqaalaha Adduunka, Abriil 2025"]
*[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april "Database-ka Muuqaalka Dhaqaalaha Adduunka, Abriil 2025"]
*[https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf "Warbixinta Horumarinta Aadanaha 2025"]
*[https://en.m.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Department_of_Economic_and_Social_Affairs Waaxda Dhaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada ee Qaramada Midoobay]
*[https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx "Rajada Dadweynaha Adduunka 2022: Tusiyeyaasha tirakoobka ee gobol, degaan iyo waddan, sannad kasta 1950-2100"] {{Wayback|url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx |date=20230306213755 }}
*[https://books.google.com/books?id=R0pyAAAAMAAJ&dq=Somali+arab+ties&pg=PA235 <nowiki>Buug-gacmeedka Aagga Soomaaliya: La-qorayaasha: Irving Kaplan [et al.] Cilmi-baadhis iyo qoraal ayaa la dhammaystiray Juun 15, 1969</nowiki>]
*[https://www.theguardian.com/world/2008/dec/29/somali-president-resigns "Madaxweynihii Soomaaliya oo is-casilay iyadoo lagu jiro loolan dhanka awoodda ah"]
*[http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ Islaam qunyar socod ah ayaa loo doortay madaxweynaha Soomaaliya"] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ |date=20090202115625 }}
*[https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 "Ciidamada Kenya oo la wareegay saldhigii Al-Shabaab ee Soomaaliya]
*[http://allafrica.com/stories/201208220474.html "Soomaaliya: Ergayga Qaramada Midoobay oo sheegay in la furayo baarlamaanka cusub ee Soomaaliya "Xilligii Taariikhiga ahaa"]
*[https://books.google.com/books?id=L2vXPfRsf04C Dimuqraadiyad Xoolo dhaqato: Daraasad lagu sameeyay Xoolo-dhaqatada iyo Siyaasadda Soomaalida Waqooyi ee Geeska Afrika]
*[https://books.google.com/books?id=hCb6xzeydigC&q=somalia+stillbay+culture&pg=PA201 Dhaqamada Horyaala ee Geeska Afrika: Falanqaynta Casrigii Dhagaxa ee Dhaqanka iyo Cimilada ee Somaliland iyo Qaybaha Bari ee Xabashida]
*[https://archive.org/stream/geographyofherod00whee/geographyofherod00whee_djvu.txt Juqraafiga Herodotus: Waxaa laga soo sawiray Cilmi-baadhisyo Casri ah iyo daahfurkii]
*[https://books.google.com/books?id=YUoNEQAAQBAJ&dq=isaaq+sultanate&pg=PA274 Dabeecadda Is-dilitaanka ee Waddamada Muslinka ah ee u badan: Cudurrada faafa, Waxyaabaha halista ah, iyo Ka-hortagga]
*[https://web.archive.org/web/20210111020220/http://togdheernews.com/articles/31/05/2016/taariikhda-saldanada-reer-guuleed-ee-somaliland-abwaanibraahim-rashiid-cismaan-guure-aboor/ "Taariikhda Saldanada Reer Guuleed Ee Somaliland.Abwaan:Ibraahim-rashiid Cismaan Guure (aboor). | Togdheer News Network"]
*[https://web.archive.org/web/20210811205734/https://www.hubaalmedia.net/degmada-cusub-ee-dacarta-oo-loogu-wanqalay-munaasibad-kulmisay-madaxda-iyo-haldoorka-somaliland/ "Degmada Cusub Ee Dacarta Oo Loogu Wanqalay Munaasibad Kulmisay Madaxda Iyo Haldoorka Somaliland"]
*[https://web.archive.org/web/20231002022805/https://sites.tufts.edu/reinventingpeace/2013/10/22/state-sponsored-violence-and-conflict-under-mahamed-siyad-barre-the-emergence-of-path-dependent-patterns-of-violence/ "Rabshadaha iyo colaadaha ay dowladdu soo qabanqaabisay ee Mahamed Siyaad Barre: soo ifbaxa qaabab rabshado ah oo ku tiirsan waddada"]
*[https://webarchive.archive.unhcr.org/20230604082615/https://www.refworld.org/docid/3ae6acb654.html "Somalia: Warbixin ku saabsan qabsashadii magaalada Beled Uen ee United Somali Congress (USC) ee dhamaadkii 1990 ama horraantii 1991 iyo dhibaatadii Daarood ee Beled Uen ee askarta USC"]
*[https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "Mashruuca Qiimaynta Khayraadka Uranium-ka Caalamiga ah (IUREP) Warbixinta Hawlgalka Wajiga ee Hanuuninta, Soomaaliya"] {{Wayback|url=https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf |date=20200119113709 }}
*[https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&q=harar Cadan oo hoos imanaysa Gumaysiga Ingiriiska, 1839–1967]
*[https://web.archive.org/web/20131022175949/http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Soomaaliya waxay horay ugu socotaa ciyaaraha Taekwondo-ga aduunka"]
*[http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Guul weyn Malta ee K1 Kickboxing"]
*[http://www.cid.harvard.edu/neudc07/docs/neudc07_s1_p02_ahuja.pdf Gudniinka Labka ah iyo AIDS-ka: Saamaynta Dhaqaale-dhaqaale ee Dhibaatada Caafimaadka ee Eric Werker, Amrita Ahuja, iyo Brian Wendell :: NEUDC 2007 Waraaqaha :: Shirarka Horumarinta Jaamacadaha Waqooyi Bari"]
*[https://web.archive.org/web/20131006071502/http://www.ameinfo.com/176786.html "Dowladda Puntland ee Soomaaliya, Maal-gashiga Lootah ayaa kala saxiixday heshiisyo istiraatijiyadeed oo ku kacaya 170-Dhs]
*[https://web.archive.org/web/20130928150305/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml "Soomaaliya: Hagaha Doorashada Puntland 2009"]
*[https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html "Iyadoo dhibaatada Soomaaliya ay sii kordhayso, ayay khubaradu u arkaan in ay meesha ka maqan tahay gargaarka"]
*[https://web.archive.org/web/20150109002414/http://goobjoog.com/english/?p=6410 "Beesha Caalamka Oo Soo Dhaweysay Madaxweynaha Cusub Ee Maamulka Kumeel Gaarka Ah Ee Koonfur Galbeed Soomaaliya"]
*[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7802622.stm "Madaxweynihii Soomaaliya oo xilka ka dagay"]
*[http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html "Furitaanka Doodda Shirka Sannadlaha ah ee Sannadlaha, Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay wuxuu ku booriyay Dawladaha xubnaha ka ah inay saxafada u sheegaan wax ka qabashada faqriga, argagixisanimada, xadgudubyada xuquuqda aadanaha, colaadaha"]
*[https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ Dhaxalkii Gumeysiga ee Soomaaliya: Rome iyo Muqdisho: Laga soo bilaabo Maamulkii Gumeysiga ilaa Howlgalkii Rajada soo celinta]
*[http://archive.wikiwix.com/cache/20120810180135/http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html "Soomaaliya oo kor u kacaysa labaatan sano oo dagaal sokeeye iyo qalalaase ka socday"]
*
[https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ "Mylonas, Harris. De Facto States Unbound – PONARS Eurasia"]
*
[https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade "Council on Foreign Relations. Somaliland Parade"] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade |date=20180509080323 }}
[https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab "Al-Shabab. Council on Foreign Relations"] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab |date=20210202020617 }}
*
[https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 "Kenyan troops seize al-Shabaab base in Somalia. Anadolu Agency"]
*
[https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html "LDCs at a Glance | Department of Economic and Social Affairs"]
*
[http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ "Dinfin Mulupi. Mogadishu: East Africa's newest business destination?"]
[https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199698394.001.0001 "James Ker-Lindsay (2012). The Foreign Policy of Counter Secession"]
*
[https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ "Lionel Casson (1984). Ancient Trade and Society"]
"Jorge Alejandro Suárez. Geopolítica de lo Desconocido: Una visión diferente de la Política International"
"Abdisalam M. Issa-Salwe (1996). The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy"
*
[https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C "Lidwien Kapteijns (2012). Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991"]
*
[https://books.google.com/books?id=D97AEAAAQBAJ "Joana Cook (2023). The Rule Is For None But Allah. Oxford University Press"]
[https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC "Ali Jimale Ahmed (1995). The Invention of Somalia"]
*
[https://books.google.com/books?id=L2vXPfRsf04C "I. M. Lewis & Said Samatar (1999). A Pastoral Democracy"]
*
[https://books.google.com/books?id=kREOAQAAMAAJ "Anita Suleiman (1991). Somali studies: early history"]
*
[https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C "J.D. Fage (1975). The Cambridge History of Africa, Volume 3"]
*
[https://archive.org/details/historyofafrican0000unse_j3c5/page/105 "Peter Robertshaw (1990). A History of African Archaeology"]
*
[https://books.google.com/books?id=lRDYAW4wXOYC "D. W. Phillipson (2005). African Archaeology"]
[https://books.google.com/books?id=6GFGsswTIO8C "Eric Delson (2004). Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory"]
*
[https://books.google.com/books?
id=x6o4XLIKN0UC "Michael D. Petraglia (2009). The Evolution of Human Populations in Arabia"]
[https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C "Raphael Chijioke Njoku (2013). The History of Somalia"]
*
[https://books.google.com/books?id=RO4kS1IR71sC "Roshen Dalal (2011). The Illustrated Timeline of the History of the World"]
[https://books.google.com/books?id=M6NI2FejIuwC "Phillip Briggs (2012). Somaliland"]
*
[https://books.google.com/books?id=OP5LAAAAMAAJ "Encyclopedia Americana (1965). Volume 25"]
[https://archive.org/details/peoplesofthehorn007763mbp "I. M. Lewis (1955). Peoples of the Horn of Africa"]
*
[https://archive.org/stream/historyanddescr03porygoog#page/n180/mode/2up "Leo Africanus (1526). The History and Description of Africa"]
[https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC "Ioan M. Lewis (1994). Blood and Bone: The Call of Kinship in Somali Society"]
*
[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ "M. Th. Houtsma (1987). E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936"]
*
[https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&pg=PA17 "I. M. Lewis (1999). A Pastoral Democracy"]
"Enrico Cerulli (1957). Somalia: Storia della Somalia. L'Islām in Somalia"
*
[https://books.google.com/books?id=DNHvb6nSN-AC&pg=PA79 "Edward A. Alpers (2009). East Africa and the Indian Ocean"]
*
[https://books.google.com/books?id=S3oyoVIIlMQC&pg=PA22 "Nigel Harris (2003). The Return of Cosmopolitan Capital"]
"Aleksi Ylönen (2023). The Horn Engaging the Gulf. Bloomsbury"
*
[https://books.google.com/books?id=YUoNEQAAQBAJ "S. M. Yasir Arafat (2024). Suicidal Behavior in Muslim Majority Countries"]
"Truhart, P. (1984). Regents of nations: systematic chronology of states. p. 72"
"I. M. Lewis. A pastoral democracy (1999), p. 157."
"Genealogies of the Somal (1896). Eyre and Spottiswoode (London)"
*
[https://books.google.com/books?id=pGkMAQAAIAAJ "Roland Anthony Oliver. History of East Africa, Volume 2 (1976)"]
*
[https://books.google.com/books?id=iMRf1RZ9zkAC "Roland Anthony (2007). Somalia in Pictures"]
[https://books.google.com/books?id=cereWkyNJckC "Kwame Anthony Appiah & Henry Louis Gates (2003). Africana"]
*
[https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ "Paolo Tripodi (1999). The Colonial Legacy in Somalia"]
"Christopher L. Daniels (2012). Somali Piracy and Terrorism in the Horn of Africa"
"Mohamed Adan Sheikh (1991). Arrivederci a Mogadiscio"
"Kaplan Irving (1977). Area Handbook for Somalia. Volume 550"
"Raphael Chijioke Njoku (2013). The History of Somalia. ABC-CLIO"
"Muuse Yuusuf (2022). The Genesis of the Civil War in Somalia"
*
[https://afjn.org/somalia-mourns-a-golden-era-as-crisis-worsens/ "Somalia Mourns a 'Golden Era' as Crisis Worsens. Africa Faith and Justice Network"]
*
[http://www.globalpolicy.org/component/content/article/153/26334.html "Ethiopian Invasion of Somalia. Global Policy Forum"]
*
[http://www.garoweonline.com/english/index.php?option=com_content&view=article&id=558 "Somalia President, Parliament Speaker dispute over TFG term. Garowe Online"]{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*
[http://www.unhcr.org/refworld/publisher,USCIRF,,,4a4f272bc,0.html "USCIRF Annual Report 2009 – The Commission's Watch List: Somalia"]
*
[http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml "Somalia: Guide to Puntland Election 2009. Garowe Online"] {{Wayback|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml |date=20130928150305 }}
[http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html "Opening Annual General Assembly Debate. UNIS Vienna (2005)"]
[http://horseedmedia.net/2010/05/22/un-boss-urges-support-for-somalia-ahead-of-istanbul-summit/ "Kamaal. UN boss urges support for Somalia. Horseed Media"]
[http://kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&id=1 "Joint Communique – Operation Linda Nchi. Kenya High Commission"] {{Wayback|url=http://kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&id=1 |date=20120816100759 }}
*
[http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html "Analysis of EUCAP Nestor by the Global Governance Institute"] {{Wayback|url=http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html |date=20130402205646 }}
[https://blogs.worldbank.org/en/africacan/partnerships-and-data-sharing-enhance-delivery-of-somalia-drought-relief-afe-0624 "Partnerships and Data Sharing Enhance Delivery of Somalia Drought Relief. World Bank"]
*
[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html "Somalia. The World Factbook (2009)"] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |date=20160701194614 }}
*
[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html "Coastline. The World Factbook"] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |date=20170716042040 }}
*
[http://countrystudies.us/somalia/34.htm "Somalia – Climate. Country Studies"]
[http://www.goldmanprize.org/node/113 "Fatima Jibrell. Goldman Environmental Prize"]
*
[https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html "Jeffrey Gettleman. As Somali Crisis Swells, Experts See a Void in Aid. The New York Times"]
*
[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8318798.stm "Islamists break Somali port truce. BBC News"]
*
[https://www.theguardian.com/world/2012/sep/28/kenyan-soldiers-capture-kismayo-somalia "Clar Ni Chonghaile. Kenyan troops launch beach assault on Somali city of Kismayo. The Guardian"]
*
[http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html "Muddassar Ahmed. Somalia rising after two decades of civil war and unrest. Al Arabiya"] {{Wayback|url=http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html |date=20120809223608 }}
*
[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article418665.ece "Jonathan Clayton. Somalia's secret dumps of toxic waste. The Times"] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article418665.ece |date=20110810033244 }}
* [http://www.somalbanca.org/monetary-policy.html "Central Bank of Somalia – Monetary policy"] {{Wayback|url=http://www.somalbanca.org/monetary-policy.html |date=20090125062011 }}
* [http://somalbanca.org/payment-system.html "Central Bank of Somalia – Payment system"] {{Wayback|url=http://somalbanca.org/payment-system.html |date=20090122232449 }}
* [http://www.diaspora-centre.org/DOCS/UK_Somali_Remittan.pdf "UK Somali Remittances Survey"] {{Wayback|url=http://www.diaspora-centre.org/DOCS/UK_Somali_Remittan.pdf |date=20201109191722 }}
* [http://www.threcorder.co.uk/content/towerhamlets/recorder/news/story.aspx?brand=REConline&category=newsTowerHam&tBrand=northlondon24&tCategory=newstower&itemid=WeED13%20Apr%202010%2010%3A02%3A08%3A730 "Decades of community service recognised with award - Tower Hamlets Recorder"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110511205333/http://www.threcorder.co.uk/content/towerhamlets/recorder/news/story.aspx?brand=REConline&category=newsTowerHam&tBrand=northlondon24&tCategory=newstower&itemid=WeED13%20Apr%202010%2010%3A02%3A08%3A730 |date=20110511205333 }}
* [http://blogs.ft.com/beyond-brics/2014/03/20/the-curious-tale-of-the-world-beating-somali-shilling/ "The curious tale of the world-beating Somali shilling - Financial Times"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170815142257/http://blogs.ft.com/beyond-brics/2014/03/20/the-curious-tale-of-the-world-beating-somali-shilling/ |date=20170815142257 }}
* [https://www.reuters.com/article/kenya-somalia-investment-idUSL6E8J8D1J20120808 "Diplomat to start Somalia's first stock market - Reuters"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150930100728/http://www.reuters.com/article/2012/08/08/kenya-somalia-investment-idUSL6E8J8D1J20120808 |date=20150930100728 }}
* [http://www.somenergy.com/Mission-Vision.php "Mission & Vision - Somali Energy Company"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230522182434/http://www.somenergy.com/Mission-Vision.php |date=20230522182434 }}
* [http://unctad.org/sections/dite_fdistat/docs/wid_cp_so_en.pdf "UNCTAD: Somalia Investment Data"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160306075656/http://unctad.org/sections/dite_fdistat/docs/wid_cp_so_en.pdf |date=20160306075656 }}
* [http://www.oilmarketer.co.uk/2007/07/18/exploration-rights-in-somalia-for-chinese-oil-giant-cnooc/ "Exploration rights in Somalia for Chinese oil giant CNOOC"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070917005212/http://www.oilmarketer.co.uk/2007/07/18/exploration-rights-in-somalia-for-chinese-oil-giant-cnooc/ |date=20070917005212 }}
* [http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM "OPEC: World proven crude oil reserves by country"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130905210305/http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM |date=20130905210305 }}
* [http://www.businessweek.com/news/2013-08-08/soma-oil-and-gas-may-invest-20-million-to-survey-war-torn-somalia "Soma Oil & Gas May Invest $20 Million to Survey Somalia - Bloomberg"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130825065126/http://www.businessweek.com/news/2013-08-08/soma-oil-and-gas-may-invest-20-million-to-survey-war-torn-somalia |date=20130825065126 }}
* [https://news.google.com/newspapers?id=hbVWAAAAIBAJ&pg=7276,235261 "Big Uranium Find Announced in Somalia - The New York Times"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200709212617/https://news.google.com/newspapers?id=hbVWAAAAIBAJ&pg=7276,235261 |date=20200709212617 }}
* [https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "International Uranium Resources Evaluation Project (IUREP) - Somalia Report"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200119113709/https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf |date=20200119113709 }}
* [http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 "Long Forgotten Uranium Bonanza Rediscovered - MarketWatch"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140517211900/http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 |date=20140517211900 }}
* [https://www.reuters.com/article/world/somalia-business-keen-to-join-forces-for-peace-idUSTRE64M158/ "Somalia business keen to join forces for peace - Reuters"]
* [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704608104575220570113266984 "Telecom Firms Thrive in Somalia Despite War - The Wall Street Journal"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170718221707/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704608104575220570113266984 |date=20170718221707 }}
* [http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/12/11/feature-01 "Radio and electronic media edge out newspapers in Somalia - Sabahi"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20121213045204/http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/12/11/feature-01 |date=20121213045204 }}
* [http://www.soregistry.so/ "SO Registry - Official .so Domain"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141031021901/http://www.soregistry.so/ |date=20141031021901 }}
* [http://news.upu.int/no_cache/nd/international-mail-services-officially-resume-in-somalia/ "International mail services officially resume in Somalia - UPU"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20131109172506/http://news.upu.int/no_cache/nd/international-mail-services-officially-resume-in-somalia/ |date=20131109172506 }}
* [https://www.bbc.com/news/world-africa-29606447?print=true "Somalia's government launches postal service - BBC News"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220103224919/https://www.bbc.com/news/world-africa-29606447?print=true |date=20220103224919 }}
* [http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/newsbriefs/2012/11/01/newsbrief-06 "New tourism ministry under construction in Garowe - Sabahi"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304042703/http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/newsbriefs/2012/11/01/newsbrief-06 |date=20160304042703 }}
* [http://somta.so/ "Somali Tourism Association (SOMTA)"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190123131425/http://somta.so/ |date=20190123131425 }}
* [http://goobjoog.com/english/?p=12161 "South West State to renovate Government Hotels - Goobjoog"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230411145528/https://goobjoog.com/english/?p=12161 |date=20230411145528 }}
* [https://travelmaps.state.gov/TSGMap/ "Travel Advisory: Somalia - Travel.State.Gov"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200311235850/https://travelmaps.state.gov/TSGMap/?extent=32.829980986%2C-1.783760626%2C59.54518237%2C12.077308381 |date=20200311235850 }}
* [http://laanta.net/2012/07/24/somalia-to-revive-national-airline-after-21-years/ "Somalia to revive national airline after 21 years - Laanta"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141102150005/http://laanta.net/2012/07/24/somalia-to-revive-national-airline-after-21-years/ |date=20141102150005 }}
* [http://www.keydmedia.net/en/news/article/the_long_awaited_somali_airlines_is_coming_back/ "The long awaited Somali Airlines is Coming Back! - Keydmedia Online"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20131202231315/http://www.keydmedia.net/en/news/article/the_long_awaited_somali_airlines_is_coming_back/ |date=20131202231315 }}
* [https://data.worldbank.org/country/SO "World Bank Open Data: Somalia"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231130043543/https://data.worldbank.org/country/SO |date=20231130043543 }}
* [https://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf "UNFPA: Population Estimation Survey of Somalia 2014"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170804014649/http://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf |date=20170804014649 }}
* [http://webdev.cal.org/development/co/bantu/sbpeop.html "The Somali Bantu: Their History and Culture"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140416191857/http://webdev.cal.org/development/co/bantu/sbpeop.html |date=20140416191857 }}
* [http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf "The Global Religious Landscape - Pew Research Center"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130806002044/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf |date=20130806002044 }}
* [http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm "Somalia – Education Overview - WES"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110511075522/http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm |date=20110511075522 }}
* [http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html "The State Of The World's Midwifery - UNFPA"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120120184853/http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html |date=20120120184853 }}
* [https://www.britannica.com/place/Somalia "Somalia"] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }}
* [https://ethnomed.org/resource/report-on-somali-diet/ "Report on Somali Diet"]
* [https://hooyoshouse.medium.com/exploring-the-aromatic-world-of-traditional-somali-spice-blends-3ab93879b74e "Exploring the Aromatic World of Traditional Somali Spice Blends"]
* [https://www.deliciousisrael.com/blog/lahoh "Yemenite Lahoh (Lachoch)"]
* [http://xawaash.com/?p=1548 "Somali Anjero (Canjeero) Anjero Somali | Xawaash.com"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1548 |date=20231004063819 }}
* [http://journals.sagepub.com/doi/10.5367/000000007780223669 "Role of Camels ( Camelus Dromedarius ) in the Traditional Lifestyle of Somali Pastoralists in Northern Kenya"]
* [http://xawaash.com/?p=5892 "Somali Rice Pilaf (Bariis Maraq) Riz Pilaf Somali البيلاف الصومالي"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=5892 |date=20230923064942 }}
* [https://www.saveur.com/how-lasagna-landed-africa/ "How Lasagna Landed in Africa"]
* [https://www.vice.com/en/article/spaghetti-and-bananas-is-somali-comfort-food/ "Spaghetti and Bananas Is Somali Comfort Food"]
* [https://www.cafedirect.co.uk/shop/the-history-of-coffee/ "The History of Coffee"]
* [https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&q=harar "Aden Under British Rule, 1839–1967"]
* [https://www.mysomalifood.com/qahwe/ "Qahwe"]
* [https://archive-stories.com/Halwa-Mahyawa-and-Multiple-Registers-of-Life-in-the-Gulf "Halwa, Mahyawa and Multiple Registers of Life in the Gulf"]
* [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html "1981 African Championship for Men"] {{Wayback|url=http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html |date=20090907182902 }}
* [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Somalia moves forward at world Taekwondo"] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }}
* [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Great Victory for Malta in K1 Kickboxing"]
* [https://www.britannica.com/place/Somalia "Somalia"] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }}
* {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|pp=170–1}}
* {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|p=109}}
* [https://ethnomed.org/resource/report-on-somali-diet/ "Report on Somali Diet"]
* [https://hooyoshouse.medium.com/exploring-the-aromatic-world-of-traditional-somali-spice-blends-3ab93879b74e "Exploring the Aromatic World of Traditional Somali Spice Blends"]
* [https://www.deliciousisrael.com/blog/lahoh "Yemenite Lahoh (Lachoch)"]
* {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|page=113}}
* [http://xawaash.com/?p=1548 "Somali Anjero (Canjeero) Anjero Somali | Xawaash.com"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1548 |date=20231004063819 }}
* [http://journals.sagepub.com/doi/10.5367/000000007780223669 "Role of Camels ( Camelus Dromedarius ) in the Traditional Lifestyle of Somali Pastoralists in Northern Kenya"]
* [http://xawaash.com/?p=5892 "Somali Rice Pilaf (Bariis Maraq) Riz Pilaf Somali البيلاف الصومالي"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=5892 |date=20230923064942 }}
* [https://www.saveur.com/how-lasagna-landed-africa/ "How Lasagna Landed in Africa"]
* [https://www.vice.com/en/article/spaghetti-and-bananas-is-somali-comfort-food/ "Spaghetti and Bananas Is Somali Comfort Food"]
* [https://www.cafedirect.co.uk/shop/the-history-of-coffee/ "The History of Coffee"]
* [https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&q=harar "Aden Under British Rule, 1839–1967"]
* [https://www.mysomalifood.com/qahwe/ "Qahwe"]
* [https://archive-stories.com/Halwa-Mahyawa-and-Multiple-Registers-of-Life-in-the-Gulf "Halwa, Mahyawa and Multiple Registers of Life in the Gulf"]
* {{Cite book |last=Abdullahi |first=Mohammed |title=Culture and Customs of Somalia (Culture and Customs of Africa) |publisher=Greenwood Press |date=2012 |isbn=9780313313332 |pages=98–99}}
* [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html "1981 African Championship for Men"] {{Wayback|url=http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html |date=20090907182902 }}
* [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Somalia moves forward at world Taekwondo"] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }}
* [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Great Victory for Malta in K1 Kickboxing"]
* [https://www.britannica.com/place/Somalia "Somalia - Britannica"] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }}
* [https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ "De Facto States Unbound – PONARS Eurasia"] {{Wayback|url=https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ |date=20221014163003 }}
* {{cite book |last1=Ker-Lindsay |first1=James |title=The Foreign Policy of Counter Secession |date=2012 |isbn=978-0-19-969839-4 |pages=58–59}}
* [https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ "Ancient Trade and Society - Lionel Casson"] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ |date=20160805112006 }}
* {{cite book|last1=Suárez|first1=Jorge Alejandro|title=Geopolítica de lo Desconocido|isbn=979-8393720292|page=227}}
* {{Harvnb|Laitin|1977|p=8}}
* {{cite book|author=Abdisalam M. Issa-Salwe|title=The Collapse of the Somali State|year=1996|isbn=1-874209-91-X|pages=34–35}}
* [https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&pg=PA84 "Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991"] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&pg=PA84 |date=20230207231426 }}
* [https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade "Council on Foreign Relations - Somaliland"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180509080323/https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade |date=20180509080323 }}
* [https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/africa/24somalia.html "Harvard-Educated Technocrat Chosen as Somalia Premier - NYT"] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/africa/24somalia.html |date=20181128005934 }}
* [[suspicious link removed] "Ethiopian Invasion of Somalia, US Warlordism & AU Shame"]
* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2016.1165213 "The Evolution of Political Violence: The Case of Somalia's Al-Shabaab"]
* {{Cite book |title=The Rule Is For None But Allah |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=9780197690390 |page=111}}
* [[suspicious link removed] "The Production of Somali Conflict and the Role of Internal and External Actors"]
* [https://www.theguardian.com/world/2008/dec/29/somali-president-resigns "Somali president resigns amid power struggle - The Guardian"]
* [http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ "Moderate Islamist picked as Somali president - CNN"] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ |date=20090202115625 }}
* [https://www.bbc.com/news/world-africa-16979440 "Somalia's al-Shabab join al-Qaeda - BBC News"]
* [https://www.bbc.com/news/world-africa-54690561 "Somalia conflict: Al-Shabab 'collects more revenue than government'"] {{Wayback|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54690561 |date=20220928121250 }}
* [https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab "Al-Shabab - Council on Foreign Relations"] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab |date=20210202020617 }}
* [https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 "Kenyan troops seize al-Shabaab base in Somalia - Anadolu Agency"] {{Wayback|url=https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 |date=20230930234435 }}
* [http://news.xinhuanet.com/english/indepth/2012-08/02/c_131757152.htm "Somalia's newly-endorsed constitution widely hailed"] {{Wayback|url=http://news.xinhuanet.com/english/indepth/2012-08/02/c_131757152.htm |date=20131007224547 }}
* [http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ "Mogadishu: East Africa's newest business destination?"] {{Wayback|url=http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ |date=20120627101741 }}
* [https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html "LDCs at a Glance - United Nations"] {{Wayback|url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html |date=20220329160054 }}
* [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Somalia moves forward at world Taekwondo"] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }}
* [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Great Victory for Malta in K1 Kickboxing"]
==Xiriirinta dibadda==
{{Library resources box}}
* [https://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=SO Saadaasha Horumarka Muhiimka ah ee Soomaaliya] laga helay [[International Futures]]
=== Dawladda ===
* [https://www.somalia.gov.so Albaabka rasmiga ah ee dowladda] – albaabka u furmaya bogagga dowladda
* [https://villasomalia.gov.so/en Madaxtooyada] {{Wayback|url=https://villasomalia.gov.so/en |date=20250715221010 }} – bogga rasmiga ah ee madaxweynaha Soomaaliya
* [https://opm.gov.so Ra’iisul Wasaaraha] – bogga rasmiga ah ee ra’iisul wasaaraha Soomaaliya
* [https://senate.gov.so Aqalka Sare] – bogga rasmiga ah ee Aqalka Sare ee Soomaaliya
* [http://www.parliament.gov.so Baarlamaanka] – bogga rasmiga ah ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya
* [https://nbs.gov.so Xog-ururin] – bogga rasmiga ah ee Xafiiska Qaranka ee Xog-ururinta Soomaaliya
=== Taariikh ===
* [https://www.somalia.gov.so/about-somalia "Taariikh"] – Taariikhda Soomaaliya ee bogga Dowladda Federaalka Soomaaliya
=== Dalxiis ===
* [https://tourism.gov.so Waaxda Dalxiiska] {{Wayback|url=https://tourism.gov.so/ |date=20230506225038 }} – bogga rasmiga ah ee Waaxda Dalxiiska, Wasaaradda Warfaafinta, Dhaqanka & Dalxiiska
=== Khariidado ===
* {{Wikiatlas}}
* {{Osmrelation-inline|192799}}
{{Navboxes
|list =
{{Midowga Afrika}}
}}
{{Coord|10|N|49|E|display=title}}
{{Subject bar|Soomaaliya|Afrika|Dalalka|auto=yes|voy=Soomaaliya}}
{{Authority control}}
<!-- ugu hooseeya per [[WP:SUBCAT]] - hoosaadka dalalka ee hoostaga qaybaha gobolka -->
ifyn7f7psyp1wgjnosen1170vjk3ra0
Siciid Cabdulaahi Deni
0
36938
303341
302896
2026-07-28T14:16:55Z
Isma4l
41797
La ilaaliyay "[[Siciid Cabdulaahi Deni]]": Khilaaf tafatir ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
301312
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| name = Siciid Cabdullaahi Deni
| native_name = {{Plainlist|
* {{Nobold|Siciid Cabdullaahi Deni}}
* {{Script|Arabic|سعيد عبدالله دني}}
}}
| honorific_suffix =
| image = Said Abdullahi Deni (22-05-2021) (cropped).jpg
| caption = Deni sannadkii 2021
| office1 = Madaxweynaha 7-aad ee [[Puntland]]
| predecessor1 = [[Abdiweli Gaas]]
| successor1 =
| term_start1 = 8 Janaayo 2019
| term_end1 =
| office2 = [[Wasaaradda Qorshaynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah (Soomaaliya)|Wasiirka Qorshaynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah]]
| predecessor2 = [[Mohamud Hassan Suleiman]]
| president2 = [[Hassan Sheikh Mohamud]]
| successor2 =
| term_start2 = 17 Janaayo 2014
| term_end2 = 22 Febraayo 2017
| birth_date = 2 Luulyo 1967
| birth_place = [[Muqdisho]], [[Soomaaliya]]
| death_date =
| death_place =
| alma_mater = [[Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed]]
| website =
| party = [[Ururka Siyaasadda ee Kaah|Kaah]]
| nickname = ''Deni''
| vice_president1 = {{ubl|[[Ahmed Elmi Osman]]<br>(2019–2024)|[[Ilyas Osman Lugator]]<br>(2024–hadda)}}
| occupation = [[Ganacsade]]<br>[[Madaxweyne]]<br>[[Siyaasi]]
| prime_minister2 = [[Abdiweli Sheikh Ahmed]]
}}
'''Siciid Cabdullaahi Maxamed Deni''' ({{Langx|so|Siciid Cabdullaahi Maxamed Deni}}, {{Langx|ar|سعيد عبدالله محمد دني}}; wuxuu dhashay 2 Luulyo 1967),<ref>{{Cite news |title=SICIID CABDULLAAHI DENI OO LOO DOORTAY MADAXWAYNAHA PUNTLAND, IYO TAARIIKH NOLOLEEDKIISII |newspaper=somalilandmirror.com |date=8 Janaayo 2019 |url=http://www.somalilandmirror.com/wararka/siciid-cabdullaahi-deni-oo-loo-doortsy-madaxwaynaha-puntland-iyo-taariikh-nololeedkeesii/ |accessdate=22 Agoosto 2021 |archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121164953/https://www.somalilandmirror.com/wararka/siciid-cabdullaahi-deni-oo-loo-doortsy-madaxwaynaha-puntland-iyo-taariikh-nololeedkeesii/|url-status=dead}}</ref> oo sidoo kale loo yaqaan '''Siciid Deni''',<ref>{{Cite web|url=https://www.nation.co.ke/news/africa/Puntland-picks-new-regional-president/1066-4926066-4vug5nz/index.html|title = Somalia's Puntland picks Said Deni as regional president|date = 3 Luulyo 2020}}</ref><ref>{{Cite web| url = https://allafrica.com/stories/201901280434.html| url-status = dead| archive-url = https://web.archive.org/web/20190128175404/https://allafrica.com/stories/201901280434.html| archive-date = 28 Janaayo 2019| title = Somalia: Anxiety As Top Political Rivals Set to Meet At Celebration Party of New Puntland President - allAfrica.com}}</ref> waa madaxweynaha hadda talada haya ee 6-aad ee [[Puntland]], oo ah maamul goboleed ka tirsan [[Soomaaliya]]. Waxaa [[Doorashadii madaxweynaha Puntland ee 2019|markii ugu horreysay la doortay]] 8 Janaayo 2019 wuxuuna xilka madaxweynenimo hayay 5 sano. Waxaa [[Doorashadii madaxweynaha Puntland ee 2024|dib loo doortay]] markiisii labaad 8 Janaayo 2024.<ref>{{cite news |title=Puntland President Abdullahi Deni re-elected |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/puntland-president-abdullahi-deni-re-elected-4485314?view=htmlamp |access-date=5 Febraayo 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Somalia's Puntland Region Elects New President |url=https://www.voanews.com/a/somalia-puntland-region-elects-new-president/4733694.html |access-date=5 Febraayo 2024}}</ref>
Siciid wuxuu ku dhashay [[Muqdisho]], Soomaaliya. Qoyskiisu waxay ka soo jeedaan (Bah-Dhulbahante) [[Osman Mohamoud (clan)|Cismaan Maxamuud]] oo ka tirsan beesha [[Majeerteen|Harti Majeerteen]]. Markii hore, wuxuu soo noqday wasiirka qorshaynta ee Soomaaliya, ka dib markii uu booskaas u magacaabay 17 Janaayo 2014 [[Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya|Ra'iisul Wasaare]], [[Abdiweli Sheikh Ahmed]].<ref name="Spscwwtftpos">{{Cite news|title=SOMALIA PM Said "Cabinet will work tirelessly for the people of Somalia"|url=http://www.midnimo.com/2014/01/17/somalia-pm-said-cabinet-will-work-tirelessly-people-somalia/|accessdate=17 Janaayo 2014|newspaper=Midnimo|date=17 Janaayo 2014|archive-date=3 Febraayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203025315/http://www.midnimo.com/2014/01/17/somalia-pm-said-cabinet-will-work-tirelessly-people-somalia/|url-status=dead}}</ref> Wuxuu kaloo ahaa musharrax madaxweyne doorashooyinkii [[Doorashadii madaxweynaha Soomaaliya ee 2017|2017]] iyo [[Doorashadii madaxweynaha Soomaaliya ee 2022|2022]] ee [[Madaxweynaha Soomaaliya|madaxweynenimada Soomaaliya]]. Tan iyo 2020, wuxuu matalaa urur siyaasadeedka [[Kaah Political Association|Kaah]].
== Wasiirka Qorshaynta ==
=== Iskaashiga labada geesood ee Soomaaliya iyo Japan ===
Bishii Maarso 2014, Maxamed iyo wafdi ka socday dowladda Soomaaliya oo uu ku jiro Madaxweyne [[Hassan Sheikh Mohamud]], Wasiirka Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ah [[Abdirahman Duale Beyle]] iyo Wasiirka Howlaha Guud iyo Dib-u-dhiska [[Nadifo Mohamed Osman]] ayaa booqasho afar maalmood ah ku tagay [[Tokyo]], halkaas oo ay kula kulmeen Safiir Tatsushi Terada iyo saraakiil kale oo sarsare oo ka tirsan dowladda Japan. Madaxweyne Mohamud iyo wafdigiisu waxay kaloo la tashiyo la yeesheen [[Ra'iisul Wasaaraha Japan|Ra'iisul Wasaare]] [[Shinzo Abe]] si ay ugala hadlaan xoojinta xiriirka labada dal, iyo sidoo kale tababarka awood-siinta ee xirfadlayaasha horumarinta xoolaha iyo beeraha Soomaaliya.<ref name="Ldtyuts">{{Cite news|title=Somalia: Pres Hassan Sheikh – "We Are Here in Japan to Strengthen Bilateral Relations|url=http://allafrica.com/stories/201403121237.html|accessdate=12 Maarso 2014|date=12 Maarso 2014}}</ref> Booqashadu waxay ku soo gabagabowday ku dhawaaqid uu Ra'iisul Wasaaraha Japan Abe ku sheegay in maamulkiisu uu soo bandhigi doono xirmo maalgelin oo dhan $40 milyan oo loogu talagalay dib-u-habeynta ciidamada booliska Soomaaliya, adeegyada gargaarka, iyo fursadaha shaqo abuurka. Mohamud wuxuu ku ammaanay dowladda Japan xoojinta taageerada labada geesood, wuxuuna soo jeediyay in dadaallada horumarineed ay diiradda saari doonaan tababarka xirfadeed ee dhalinyarada iyo haweenka, tababarka badda iyo kalluumeysiga, horumarinta kaabayaasha kalluumeysiga iyo beeraha, iyo taageerada isgaarsiinta iyo teknoolojiyadda macluumaadka.<ref name="Jpffhats">{{Cite news|title=Japan Pledges $40m for Humanitarian Assistance to Somalia|url=http://horseedmedia.net/2014/03/13/japan-pledges-40m-humanitarian-assistance-somalia/|accessdate=14 Maarso 2014|newspaper=Horseed Media|date=13 Maarso 2014}}</ref>
=== Tirakoobka dadweynaha ===
Bishii Sebtembar 2014, [[Wasaaradda Qorshaynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah (Soomaaliya)|Wasaaradda Qorshaynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah]] waxay daabacday tirakoobka dadweynaha hordhaca ah ee Soomaaliya. Waa dadaalkii ugu horreeyay ee dowladeed ee noociisa ah muddo labaatan sano ka badan. UNFPA ayaa gacan ka siisay Wasaaradda mashruuca, kaas oo la qorsheeyay in la soo gabagabeeyo ka hor aftida la qorsheeyay iyo doorashooyinka deegaanka iyo qaranka ee 2016. Sida uu sheegay Wasiirka Qorshaynta Siciid Deni iyo Ra'iisul Wasaare ku xigeenka [[Ridwan Hirsi Mohamed]], tirakoobku wuxuu fududeyn doonaa hirgelinta Hiigsiga 2016 iyo mashaariicda horumarineed ee guud ee dalka. Wasaaradda Qorshaynta waxay kaloo tilmaantay in xogta tirakoobka hordhaca ah ay soo jeedinayso in ay jiraan ku dhawaad 12,360,000 oo qof oo ku nool qaranka, iyo inay qorsheyneyso inay sameyso tirakoobka Soomaalida dibad-joogga ah.<ref name="Sgtlpcaote">{{Cite news|title=SOMALIA: Gov't to launch population census ahead of 2016 elections|url=http://www.warqabad.com/somalia-govt-to-launch-population-census-ahead-of-2016-elections/|accessdate=21 Sebtembar 2014|agency=RBC Radio|archive-date=2025-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819180001/http://www.warqabad.com/somalia-govt-to-launch-population-census-ahead-of-2016-elections/|url-status=dead}}</ref>
== Madaxweynaha Puntland ==
[[File:Ilhan Omar with Said Deni.jpg|thumb|[[Ilhan Omar]] oo la jirta Siciid Deni, Diseembar 2022]]
=== Doorashadii madaxweynaha Puntland ===
{{Main|Doorashadii madaxweynaha Puntland ee 2019}}
[[Golaha Wakiillada ee Puntland|Baarlamaanka Puntland]] ayaa doortay madaxweyne cusub 8 Janaayo 2019 doorasho madaxweyne oo aad loo loolamay.<ref name=":0">{{cite news |last=Olad Hassan |first=Mohamed |date=8 Janaayo 2019 |title=Somalia's Puntland Region Elects New President |work=[[VOA]] |url=https://www.voanews.com/a/somalia-puntland-region-elects-new-president/4733694.html |access-date=20 Agoosto 2022}}</ref>
Wasiirkii hore ee Federaalka ee [[Wasaaradda Qorshaynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah (Soomaaliya)|Wasaaradda Qorshaynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah]] Siciid Cabdullaahi Deni iyo [[Ahmed Elmi Osman|Axmed Cilmi Karaash]] ayaa loo doortay [[Madaxweynaha Puntland|Madaxweyne]] iyo [[Madaxweyne Ku xigeenka Puntland|Madaxweyne Ku xigeen]], siday u kala horreeyaan.<ref name=":1">{{Cite web |date=2019-01-09 |title=Somalia: UN congratulates Puntland region's newly-elected President |url=https://news.un.org/en/story/2019/01/1030082 |access-date=2022-08-20 |website=UN News |language=en}}</ref>
Deni wuxuu ku guuleystay 35 ka mid ah 66 cod oo ay dhiibteen xildhibaannadu wareeggii saddexaad, iyo kii ugu dambeeyay, isagoo ka adkaaday 20 musharrax oo kale. Ninka ugu dhaw ee uu la tartamayay, General [[Asad Osman Abdullahi]], oo ahaa madaxii hore ee sirdoonka Puntland, wuxuu helay 31 cod.
Madaxweynaha cusub, oo 52 jir ah, ayaa si weyn looga yaqaan doorkiisa xagga waxbarashada ee [[Puntland]] halkaas oo uu ka caawiyay aasaasida dugsiyo iyo jaamacado. Sannadkii 2017 wuxuu u tartamay madaxweynaha Soomaaliya balse kuma guuleysan.
Deni wuxuu ku ololleeyay horumarinta kobaca dhaqaalaha iyo la dagaallanka musuqmaasuqa ee gobolka Soomaaliyeed ee xasiloon.
"Bog cusub ayaa u furmay gobolkan, bog midnimo iyo xiriir walaaltinimo oo ka dhexeeya Soomaalida," ayuu yiri madaxweynaha cusub.
Madaxweynihii xilka ka degayay ee Puntland, [[Abdiweli Gaas|Cabdiweli Maxamed Cali]], ayaa ku guuldareystay wareeggii koowaad ee doorashada isagoo helay siddeed cod oo kaliya.<ref name=":2">{{Cite web |date=2019-01-08 |title=Waa kuma madaxweynaha cusub ee Puntland? |url=https://www.bbc.com/somali/46794927 |access-date=2022-08-20 |website=BBC News Somali |language=so}}</ref>
=== Doorashadii labaad ee madaxweynaha ===
{{Main|Doorashadii madaxweynaha Puntland ee 2024}}
8 Janaayo 2024, Deni ayaa dib loogu doortay madaxweynaha Puntland. Waxaa u codeeyay 45 ka mid ah 66-ka xubnood ee [[Baarlamaanka 6-aad ee Puntland|baarlamaanka 6-aad ee Puntland]].
== Tixraac ==
{{Reflist}}
== Xiriirinta dibadda ==
{{Commons-inline}}
{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef
| before = [[Abdiweli Gaas]]
}}
{{s-ttl
| title = [[Madaxweynaha Puntland]]|years=2019–hadda
}}
{{s-inc}}
{{s-end}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Deni, Siciid Cabdullaahi}}
2hspx26fa39gdtdl7zeqyzr3vg67glp
OpenAI
0
38011
303358
249307
2026-07-28T15:06:25Z
RegularShape
46712
COI disclosure: I work on OpenAI Brand Identity. Replacing an unsupported Blossom + OpenAI composite with the officially sourced 2025 wordmark, consistent with the public guidelines at https://openai.com/brand/.
303358
wikitext
text/x-wiki
'''OpenAI''' waa shirkadda waxbarasho ee [[cilmi nabad sugidda|AI]]-yada [[Mareykanka]] oo qayb ka ah xarunta waxbarashada ee la qoray sanadka [[2015]] kaasoo la diiwaangeliyey Sam Altman, Reid Hoffman, Jessica Livingston, [[Elon Musk]], Ilya Sutskever, Peter Thiel, Olivier Grabias iyo dad kale. Microsoft ayaa bixisay lacag $1 bilyan ah sanadka [[2019]] iyo lacag dheeraad ah oo ka socda sannadkii [[2023]]. Muraayaddaani waxay leedahay 375 xubnood (2023).<ref>OpenAI. (n.d.). About OpenAI. Retrieved March 18, 2023, from https://openai.com/about/</ref><ref>OpenAI. (2019, July 22). Microsoft invests $1 billion in OpenAI to support us building beneficial AGI. Retrieved March 18, 2023, from https://openai.com/blog/microsoft/</ref>
{{infobox
| title = OpenAI
| image1 = [[File:OpenAI logo 2025 (wordmark).svg|center|250px]]
| image2 = [[File:Pioneer Building, San Francisco (2019) -1.jpg|center|275px]]
| caption2 = Magaalada madaxa oo ah "Pioneer Building" ee magaalada San Francisco waa markaas-hore.
| label1 = Heerka
| data1 = [[DALL-E]]</br>[[GPT-4]]</br>[[OpenAI Five]]</br>[[ChatGPT]]</br>[[OpenAI Codex]]
| label2 = La dhisay
| data2 = 10/12/2015
| label3 = Websedyada
| data3 = [https://openai.com openai.com]
}}
==Tixraac==
{{reflist}}
[[Category:Websedyada]]
1w47sokbzttyehyiq0wlyfszxbkz8r8
Abokor muuse
0
39797
303336
303204
2026-07-28T14:07:13Z
Isma4l
41797
/* Shacab caan ah */
303336
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor
<br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_Eritrea.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Eratareya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
==Distribution==
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road (Wadada Madaarka Egal)'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Clan tree==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagale)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Wa'eys Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Salah Mohamed
*************Osman Salah
**************Abokor Osman
***************Hassan Abokor
****************Muuse Hassan
****************Laqshe Hassan
****************Basiralle Hassan
****************Dhimbil Hassan
*****************'''Mohammed Dhimbil'''
******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
******************Musa Mohamed
*******************Farah Muuse
*******************Adawe Muuse
*******************Aden Muuse
*****************'''Muuse Dhimbil'''
******************Abdalle Muse
*******************Muse Abdalle
********************Mahamoud Muuse
*********************Shirdon Mohamoud
**********************Hamud Shirdon
**********************Jama Shirdon
**********************Geele Shirdon
*********************Hildiid Mohamoud
**********************Ali Hildiid
**********************Osman Hildiid
**********************Geedi Hildiid
**********************Hersi Hildiid
********************Abdalleh Muuse
*********************Jibirl Abdalle
**********************Kalil Jibirl
***********************Hersi Kalil
***********************Egal Kalil
***********************Wais Kalil
***********************Ali kalil
************************Said Ali
************************Koshin Ali
************************Arale Ali
************************Osman Ali
************************Guled Ali
************************Amare Ali
************************Boqorreh Ali
**********************Aden Jibril (Rer Adan)
************************Benin Aden
************************Nour Aden
************************Ali Aden
************************Adan Aden
**********************Abdi Jibril
***********************Ali Abdi
************************Mumin Ali
************************Naleye Ali
************************Hussein Ali
*************************Mohamed Hussien
*************************Nour Hussein
*************************Dirie Hussien
**************************Hassan Dirie
**************************Aden Dirie
**************************Guled Dirie
***************************Abdalle Guled
***************************Mohamed Guled
***************************Jama Guled
***********************Nour Abdi (Rer Nuur)
************************Ismail Nour
************************Hersi Nour
************************Gabal Nour
************************Mohamed Nour
***********************Benin Abdi (Rer Benin)
************************Naleye Benin
************************Ahmed Benin
************************Hersi Benin
************************Warfa Benin
************************Samter Benin
************************Abdi Benin
************************Fatah Benin
************************Aden Benin
************************Dirie Benin
************************Farah Benin
************************Dahir Benin
************************Arale Benin
************************Guled Benin
************************Shirwa Benin
************************Abane Benin
************************Abdille Benin
************************Yusuf Benin
************************Arale Benin
************************Roble Benin
************************Osman Benin
***********************Abdille Abdi
************************Gallab Abdille (Rer Gallab)
*************************Ismail Gallab
*************************Asker Gallab
***********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
************************Gulled Eiye
************************Sharmake Eiye
***********************Mohamed Abdille
************************Ahmed Mohamed
*************************Samter Ahmed
*************************Ziyad Ahmed
*************************Mayle Ahmed
*************************Elmi Ahmed
*************************Warfa Ahmed
*************************Geedi Ahmed
*************************Amanle Ahmed
*************************Food Ahmed
*************************Roble Ahmed
*************************Ainanshe Ahmed
*************************Wais Ahmed
*************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
**************************Ismail Dhible
**************************Barre Dhible
*************************Ali Ahmed (Rer Ali)
*************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
**************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
**************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
********************Musa Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
*********************Abdi Liban
**********************Osman Abdi
**********************Ismail Abdi
**********************Mohammed Abdi
***********************Sarar Mohamed
***********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Farah Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Shacab caan ah==
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Aadan Mooge Hirsi– was a respected SNM freedom fighter and intellectuals
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
7n91gho9i9394vns0lxke8jdq8b6gag
303337
303336
2026-07-28T14:08:06Z
Isma4l
41797
La ilaaliyay "[[Abokor muuse]]": Burburin xad dhaaf ah ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn))
303336
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor
<br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_Eritrea.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Eratareya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
==Distribution==
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road (Wadada Madaarka Egal)'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Clan tree==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagale)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Wa'eys Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Salah Mohamed
*************Osman Salah
**************Abokor Osman
***************Hassan Abokor
****************Muuse Hassan
****************Laqshe Hassan
****************Basiralle Hassan
****************Dhimbil Hassan
*****************'''Mohammed Dhimbil'''
******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
******************Musa Mohamed
*******************Farah Muuse
*******************Adawe Muuse
*******************Aden Muuse
*****************'''Muuse Dhimbil'''
******************Abdalle Muse
*******************Muse Abdalle
********************Mahamoud Muuse
*********************Shirdon Mohamoud
**********************Hamud Shirdon
**********************Jama Shirdon
**********************Geele Shirdon
*********************Hildiid Mohamoud
**********************Ali Hildiid
**********************Osman Hildiid
**********************Geedi Hildiid
**********************Hersi Hildiid
********************Abdalleh Muuse
*********************Jibirl Abdalle
**********************Kalil Jibirl
***********************Hersi Kalil
***********************Egal Kalil
***********************Wais Kalil
***********************Ali kalil
************************Said Ali
************************Koshin Ali
************************Arale Ali
************************Osman Ali
************************Guled Ali
************************Amare Ali
************************Boqorreh Ali
**********************Aden Jibril (Rer Adan)
************************Benin Aden
************************Nour Aden
************************Ali Aden
************************Adan Aden
**********************Abdi Jibril
***********************Ali Abdi
************************Mumin Ali
************************Naleye Ali
************************Hussein Ali
*************************Mohamed Hussien
*************************Nour Hussein
*************************Dirie Hussien
**************************Hassan Dirie
**************************Aden Dirie
**************************Guled Dirie
***************************Abdalle Guled
***************************Mohamed Guled
***************************Jama Guled
***********************Nour Abdi (Rer Nuur)
************************Ismail Nour
************************Hersi Nour
************************Gabal Nour
************************Mohamed Nour
***********************Benin Abdi (Rer Benin)
************************Naleye Benin
************************Ahmed Benin
************************Hersi Benin
************************Warfa Benin
************************Samter Benin
************************Abdi Benin
************************Fatah Benin
************************Aden Benin
************************Dirie Benin
************************Farah Benin
************************Dahir Benin
************************Arale Benin
************************Guled Benin
************************Shirwa Benin
************************Abane Benin
************************Abdille Benin
************************Yusuf Benin
************************Arale Benin
************************Roble Benin
************************Osman Benin
***********************Abdille Abdi
************************Gallab Abdille (Rer Gallab)
*************************Ismail Gallab
*************************Asker Gallab
***********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
************************Gulled Eiye
************************Sharmake Eiye
***********************Mohamed Abdille
************************Ahmed Mohamed
*************************Samter Ahmed
*************************Ziyad Ahmed
*************************Mayle Ahmed
*************************Elmi Ahmed
*************************Warfa Ahmed
*************************Geedi Ahmed
*************************Amanle Ahmed
*************************Food Ahmed
*************************Roble Ahmed
*************************Ainanshe Ahmed
*************************Wais Ahmed
*************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
**************************Ismail Dhible
**************************Barre Dhible
*************************Ali Ahmed (Rer Ali)
*************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
**************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
**************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
********************Musa Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
*********************Abdi Liban
**********************Osman Abdi
**********************Ismail Abdi
**********************Mohammed Abdi
***********************Sarar Mohamed
***********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Farah Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Shacab caan ah==
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Aadan Mooge Hirsi– was a respected SNM freedom fighter and intellectuals
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
7n91gho9i9394vns0lxke8jdq8b6gag
303338
303337
2026-07-28T14:08:55Z
Isma4l
41797
303338
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor
<br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_Eritrea.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Eratareya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
==Qaybinta==
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road (Wadada Madaarka Egal)'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Clan tree==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagale)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Wa'eys Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Salah Mohamed
*************Osman Salah
**************Abokor Osman
***************Hassan Abokor
****************Muuse Hassan
****************Laqshe Hassan
****************Basiralle Hassan
****************Dhimbil Hassan
*****************'''Mohammed Dhimbil'''
******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
******************Musa Mohamed
*******************Farah Muuse
*******************Adawe Muuse
*******************Aden Muuse
*****************'''Muuse Dhimbil'''
******************Abdalle Muse
*******************Muse Abdalle
********************Mahamoud Muuse
*********************Shirdon Mohamoud
**********************Hamud Shirdon
**********************Jama Shirdon
**********************Geele Shirdon
*********************Hildiid Mohamoud
**********************Ali Hildiid
**********************Osman Hildiid
**********************Geedi Hildiid
**********************Hersi Hildiid
********************Abdalleh Muuse
*********************Jibirl Abdalle
**********************Kalil Jibirl
***********************Hersi Kalil
***********************Egal Kalil
***********************Wais Kalil
***********************Ali kalil
************************Said Ali
************************Koshin Ali
************************Arale Ali
************************Osman Ali
************************Guled Ali
************************Amare Ali
************************Boqorreh Ali
**********************Aden Jibril (Rer Adan)
************************Benin Aden
************************Nour Aden
************************Ali Aden
************************Adan Aden
**********************Abdi Jibril
***********************Ali Abdi
************************Mumin Ali
************************Naleye Ali
************************Hussein Ali
*************************Mohamed Hussien
*************************Nour Hussein
*************************Dirie Hussien
**************************Hassan Dirie
**************************Aden Dirie
**************************Guled Dirie
***************************Abdalle Guled
***************************Mohamed Guled
***************************Jama Guled
***********************Nour Abdi (Rer Nuur)
************************Ismail Nour
************************Hersi Nour
************************Gabal Nour
************************Mohamed Nour
***********************Benin Abdi (Rer Benin)
************************Naleye Benin
************************Ahmed Benin
************************Hersi Benin
************************Warfa Benin
************************Samter Benin
************************Abdi Benin
************************Fatah Benin
************************Aden Benin
************************Dirie Benin
************************Farah Benin
************************Dahir Benin
************************Arale Benin
************************Guled Benin
************************Shirwa Benin
************************Abane Benin
************************Abdille Benin
************************Yusuf Benin
************************Arale Benin
************************Roble Benin
************************Osman Benin
***********************Abdille Abdi
************************Gallab Abdille (Rer Gallab)
*************************Ismail Gallab
*************************Asker Gallab
***********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
************************Gulled Eiye
************************Sharmake Eiye
***********************Mohamed Abdille
************************Ahmed Mohamed
*************************Samter Ahmed
*************************Ziyad Ahmed
*************************Mayle Ahmed
*************************Elmi Ahmed
*************************Warfa Ahmed
*************************Geedi Ahmed
*************************Amanle Ahmed
*************************Food Ahmed
*************************Roble Ahmed
*************************Ainanshe Ahmed
*************************Wais Ahmed
*************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
**************************Ismail Dhible
**************************Barre Dhible
*************************Ali Ahmed (Rer Ali)
*************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
**************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
**************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
********************Musa Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
*********************Abdi Liban
**********************Osman Abdi
**********************Ismail Abdi
**********************Mohammed Abdi
***********************Sarar Mohamed
***********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Farah Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Shacab caan ah==
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Aadan Mooge Hirsi– was a respected SNM freedom fighter and intellectuals
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
ms13x7hv51ryxx3vnf7i02za23bt446
303339
303338
2026-07-28T14:09:17Z
Isma4l
41797
303339
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor
<br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_Eritrea.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Eratareya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Overview ==
The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
==Qaybinta==
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road (Wadada Madaarka Egal)'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Geed qabiil==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagale)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Wa'eys Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Salah Mohamed
*************Osman Salah
**************Abokor Osman
***************Hassan Abokor
****************Muuse Hassan
****************Laqshe Hassan
****************Basiralle Hassan
****************Dhimbil Hassan
*****************'''Mohammed Dhimbil'''
******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
******************Musa Mohamed
*******************Farah Muuse
*******************Adawe Muuse
*******************Aden Muuse
*****************'''Muuse Dhimbil'''
******************Abdalle Muse
*******************Muse Abdalle
********************Mahamoud Muuse
*********************Shirdon Mohamoud
**********************Hamud Shirdon
**********************Jama Shirdon
**********************Geele Shirdon
*********************Hildiid Mohamoud
**********************Ali Hildiid
**********************Osman Hildiid
**********************Geedi Hildiid
**********************Hersi Hildiid
********************Abdalleh Muuse
*********************Jibirl Abdalle
**********************Kalil Jibirl
***********************Hersi Kalil
***********************Egal Kalil
***********************Wais Kalil
***********************Ali kalil
************************Said Ali
************************Koshin Ali
************************Arale Ali
************************Osman Ali
************************Guled Ali
************************Amare Ali
************************Boqorreh Ali
**********************Aden Jibril (Rer Adan)
************************Benin Aden
************************Nour Aden
************************Ali Aden
************************Adan Aden
**********************Abdi Jibril
***********************Ali Abdi
************************Mumin Ali
************************Naleye Ali
************************Hussein Ali
*************************Mohamed Hussien
*************************Nour Hussein
*************************Dirie Hussien
**************************Hassan Dirie
**************************Aden Dirie
**************************Guled Dirie
***************************Abdalle Guled
***************************Mohamed Guled
***************************Jama Guled
***********************Nour Abdi (Rer Nuur)
************************Ismail Nour
************************Hersi Nour
************************Gabal Nour
************************Mohamed Nour
***********************Benin Abdi (Rer Benin)
************************Naleye Benin
************************Ahmed Benin
************************Hersi Benin
************************Warfa Benin
************************Samter Benin
************************Abdi Benin
************************Fatah Benin
************************Aden Benin
************************Dirie Benin
************************Farah Benin
************************Dahir Benin
************************Arale Benin
************************Guled Benin
************************Shirwa Benin
************************Abane Benin
************************Abdille Benin
************************Yusuf Benin
************************Arale Benin
************************Roble Benin
************************Osman Benin
***********************Abdille Abdi
************************Gallab Abdille (Rer Gallab)
*************************Ismail Gallab
*************************Asker Gallab
***********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
************************Gulled Eiye
************************Sharmake Eiye
***********************Mohamed Abdille
************************Ahmed Mohamed
*************************Samter Ahmed
*************************Ziyad Ahmed
*************************Mayle Ahmed
*************************Elmi Ahmed
*************************Warfa Ahmed
*************************Geedi Ahmed
*************************Amanle Ahmed
*************************Food Ahmed
*************************Roble Ahmed
*************************Ainanshe Ahmed
*************************Wais Ahmed
*************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
**************************Ismail Dhible
**************************Barre Dhible
*************************Ali Ahmed (Rer Ali)
*************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
**************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
**************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
********************Musa Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
*********************Abdi Liban
**********************Osman Abdi
**********************Ismail Abdi
**********************Mohammed Abdi
***********************Sarar Mohamed
***********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Farah Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Shacab caan ah==
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Aadan Mooge Hirsi– was a respected SNM freedom fighter and intellectuals
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
s8mztjq8q0du11qw9x5ajg45cvpfbmn
303340
303339
2026-07-28T14:09:32Z
Isma4l
41797
303340
wikitext
text/x-wiki
{{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor
<br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_Eritrea.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Eratareya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}}
'''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]].
== Dulmar Guud ==
The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref>
==Tariikhda ==
===Nasabka ===
Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref>
===Xiliyadii Dhexe===
Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote>
[[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]]
Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref>
<blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote>
Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka.
[[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]]
Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref>
<blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote>
Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah.
===Baranches and Subclans===
Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan.
Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]''
===Saltanate of Abokor Musa===
Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda.
Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida.
==Qaybinta==
Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road (Wadada Madaarka Egal)'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay.
Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha.
Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka.
Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah.
==Geed qabiil==
A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below:
{{Tree list}}
*Daoud (Eidagale)
***'''Abokor''' (Saleiban)
****Salieban Abokor
*****Mohammad Salieban
******Saleiban Mohamed
*******Yousuf Saleiban
********Osman Yusuf
********Said Yusuf
********Mohamed Yusuf
*******Arralleh Saleiban
********Ali Arralle
********Saleiban Arralle
*********Abokor Saleiban
**********Abdalleh Abokor
***********Saleiban Abdalle
************Osman Saleiban
*************Wa'eys Osman
*************Mahamoud Wais
*************Arralleh Wais
*************Hussein wais
**********Saleiban Abokor
***********Warfa Saleiban
***********Arrale Saleiban
***********Farah Saleiban
***********Mahamoud Saleiban
**********Ibrahim Abokor
***********Mohamed Ibrahim
************Jibril Mohamed
************Salah Mohamed
*************Osman Salah
**************Abokor Osman
***************Hassan Abokor
****************Muuse Hassan
****************Laqshe Hassan
****************Basiralle Hassan
****************Dhimbil Hassan
*****************'''Mohammed Dhimbil'''
******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie)
******************Fatah Mohamed (Rer Fatah)
******************Gulled Mohamed (Rer Guled)
******************Musa Mohamed
*******************Farah Muuse
*******************Adawe Muuse
*******************Aden Muuse
*****************'''Muuse Dhimbil'''
******************Abdalle Muse
*******************Muse Abdalle
********************Mahamoud Muuse
*********************Shirdon Mohamoud
**********************Hamud Shirdon
**********************Jama Shirdon
**********************Geele Shirdon
*********************Hildiid Mohamoud
**********************Ali Hildiid
**********************Osman Hildiid
**********************Geedi Hildiid
**********************Hersi Hildiid
********************Abdalleh Muuse
*********************Jibirl Abdalle
**********************Kalil Jibirl
***********************Hersi Kalil
***********************Egal Kalil
***********************Wais Kalil
***********************Ali kalil
************************Said Ali
************************Koshin Ali
************************Arale Ali
************************Osman Ali
************************Guled Ali
************************Amare Ali
************************Boqorreh Ali
**********************Aden Jibril (Rer Adan)
************************Benin Aden
************************Nour Aden
************************Ali Aden
************************Adan Aden
**********************Abdi Jibril
***********************Ali Abdi
************************Mumin Ali
************************Naleye Ali
************************Hussein Ali
*************************Mohamed Hussien
*************************Nour Hussein
*************************Dirie Hussien
**************************Hassan Dirie
**************************Aden Dirie
**************************Guled Dirie
***************************Abdalle Guled
***************************Mohamed Guled
***************************Jama Guled
***********************Nour Abdi (Rer Nuur)
************************Ismail Nour
************************Hersi Nour
************************Gabal Nour
************************Mohamed Nour
***********************Benin Abdi (Rer Benin)
************************Naleye Benin
************************Ahmed Benin
************************Hersi Benin
************************Warfa Benin
************************Samter Benin
************************Abdi Benin
************************Fatah Benin
************************Aden Benin
************************Dirie Benin
************************Farah Benin
************************Dahir Benin
************************Arale Benin
************************Guled Benin
************************Shirwa Benin
************************Abane Benin
************************Abdille Benin
************************Yusuf Benin
************************Arale Benin
************************Roble Benin
************************Osman Benin
***********************Abdille Abdi
************************Gallab Abdille (Rer Gallab)
*************************Ismail Gallab
*************************Asker Gallab
***********************Eiae Abdille (Rer Eiye)
************************Gulled Eiye
************************Sharmake Eiye
***********************Mohamed Abdille
************************Ahmed Mohamed
*************************Samter Ahmed
*************************Ziyad Ahmed
*************************Mayle Ahmed
*************************Elmi Ahmed
*************************Warfa Ahmed
*************************Geedi Ahmed
*************************Amanle Ahmed
*************************Food Ahmed
*************************Roble Ahmed
*************************Ainanshe Ahmed
*************************Wais Ahmed
*************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh)
**************************Ismail Dhible
**************************Barre Dhible
*************************Ali Ahmed (Rer Ali)
*************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh)
**************************Derie Gubadleh (Rer Dirie)
**************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh)
******************'''Ahmed Dhimbil'''
********************Musa Ahmed
********************Osman Ahmed
********************Liban Ahmed
*********************Abdi Liban
**********************Osman Abdi
**********************Ismail Abdi
**********************Mohammed Abdi
***********************Sarar Mohamed
***********************Ahmed Mohamed
**********'''Aden Abokor'''
*************Awal Aden (Rer Cawl)
**************Mahamoud Awal
**************Hussien Awal
**************Farah Awal
**************Abdi Awal
*************Hassan Aden
**************Ziyad Hassan
**************Odawa Hasaan
**************Ladon Hassan
**************Abdalle Hassan
***************Ali Abdalle
***************Abdi Abdalle
***************Ahmed Abdalle
****************Halas Ahmed (Rer Halas)
****************Egal Ahmed (Rer Egal)
****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi)
{{tree list/end}}
==Shacab caan ah==
* Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader
* Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet.
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy
*Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership.
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Aadan Mooge Hirsi– was a respected SNM freedom fighter and intellectuals
* Suldan Osman Baane –traditional leader
* Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer.
* Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland.
* Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia
* Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot
* Almis Omar Zakrie – Activist and Politician
* Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader.
* Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician
* Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraac==
{{Reflist}}
6s17x6476sa2f3otr8cpxs4d4xoddyr
Ciidagale
0
41696
303342
303080
2026-07-28T14:18:16Z
Isma4l
41797
La ilaaliyay "[[Ciidagale]]" ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn))
303080
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale
|region1={{flagcountry|Somaliland}}
|region2={{Flagcountry|Ethiopia}}
| rels = [[Islam]]
| related-c =[[Isaaq]] }}
'''Ciidagale''' Waa [[beel]] kamida Beelweynta [[Isaaq]] Beeshu Waaxa ay rasmi ahaan u Deggaan Gobollada [[Maroodi Jeex]] iyo [[Togdheer]] ee [[Soomaaliya]] Iyo [[Gobolka Soomaali Galbeed]]
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda==
===Xiliyadii Dhexe ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq , waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Clan tree==
A summarized family tree of the Eidagalle Clan is presented below.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**Mohamed Daoud
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Roble Ali (Rer Rooble)
********Hassan Roble
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
****Hassan Dualeh
**Abokor Muuse
***Saleiban Abokor
****Mohammad Salieban
*****Saleiban Mohamed
******Yousuf Saleiban
*******Osman Yusuf
*******Said Yusuf
*******Mohamed Yusuf
******Aralleh Saleiban
*******Saleiban Arralle
********Abokor Saleiban
*********Abdalleh Abokor
*********Saleiban Abokor
**********Warfa Saleiban
**********Arreh Saleiban
**********Farah Saleiban
**********Mahamoud Saleiban
*********Hassan Abokor
**********Muuse Hassan
**********Laqshe Hassan
**********Basiralle Hassan
**********Dhimbil Hassan
***********Mohammed Dhimbil
***********Muuse Dhimbil
************Abdalle Muse
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
**************Hildiid Mohamoud
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Kalil Jibirl
***************Aden Jibril
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
****************Benin Abdi (Rer Benin)
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
*****************Mohamed Abdille
***********Ahmed Dhimbil
************Musa Ahmed
************Waisleh Ahmed
************Osman Ahmed
************Liban Ahmed
*********Aden Abokor
**********Awal Aden
**********Hassan Aden
**Abdirahman Muuse
***Yonis Abdiraham
****Aden Yonis
****Ismail Yonis
****Ugadh Yonis
****Mohamed Yonis
***Abdalle Abdirahman
****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
*****Gadid Mohamed
*****Abdalle Mohamed
*****Loge Mohamed
***Ibrahim Abdalle
****Kulul Ibrahim (Rer Kul)
****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
****Abokor Ibrahim
*****Idileh Abokor (Rer Iidleh)
******Ismail Iidle
******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
******Roble Matan
******Hamud Matan
******Aden Matan
******Damal Aden
*******Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
*******Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Essa Dhamal
********Aden Isse
********Warfa Isse
********Guled Isse
********Liban Isse (Rer Liibaan)
********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
********Abdi Isse
*********Baho Abdi
*********Abdi Bari (Abdi Bari)
*********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Notable figures==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==References==
kazlrcp5590kigk5b2mgxk2ji9e3h83
303343
303342
2026-07-28T14:20:10Z
Isma4l
41797
Af-Soomaali ubadalay erayo qaar
303343
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale
|region1={{flagcountry|Somaliland}}
|region2={{Flagcountry|Ethiopia}}
| rels = [[Islam]]
| related-c =[[Isaaq]] }}
'''Ciidagale''' Waa [[beel]] kamida Beelweynta [[Isaaq]] Beeshu Waaxa ay rasmi ahaan u Deggaan Gobollada [[Maroodi Jeex]] iyo [[Togdheer]] ee [[Soomaaliya]] Iyo [[Gobolka Soomaali Galbeed]]
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda==
===Xiliyadii Dhexe ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq , waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Geed Qabiil==
Geed qoys oo kooban oo ka tirsan Qabiilka Eidagalle ayaa hoos lagu soo bandhigay.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**Mohamed Daoud
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Roble Ali (Rer Rooble)
********Hassan Roble
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
****Hassan Dualeh
**Abokor Muuse
***Saleiban Abokor
****Mohammad Salieban
*****Saleiban Mohamed
******Yousuf Saleiban
*******Osman Yusuf
*******Said Yusuf
*******Mohamed Yusuf
******Aralleh Saleiban
*******Saleiban Arralle
********Abokor Saleiban
*********Abdalleh Abokor
*********Saleiban Abokor
**********Warfa Saleiban
**********Arreh Saleiban
**********Farah Saleiban
**********Mahamoud Saleiban
*********Hassan Abokor
**********Muuse Hassan
**********Laqshe Hassan
**********Basiralle Hassan
**********Dhimbil Hassan
***********Mohammed Dhimbil
***********Muuse Dhimbil
************Abdalle Muse
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
**************Hildiid Mohamoud
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Kalil Jibirl
***************Aden Jibril
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
****************Benin Abdi (Rer Benin)
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
*****************Mohamed Abdille
***********Ahmed Dhimbil
************Musa Ahmed
************Waisleh Ahmed
************Osman Ahmed
************Liban Ahmed
*********Aden Abokor
**********Awal Aden
**********Hassan Aden
**Abdirahman Muuse
***Yonis Abdiraham
****Aden Yonis
****Ismail Yonis
****Ugadh Yonis
****Mohamed Yonis
***Abdalle Abdirahman
****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
*****Gadid Mohamed
*****Abdalle Mohamed
*****Loge Mohamed
***Ibrahim Abdalle
****Kulul Ibrahim (Rer Kul)
****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
****Abokor Ibrahim
*****Idileh Abokor (Rer Iidleh)
******Ismail Iidle
******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
******Roble Matan
******Hamud Matan
******Aden Matan
******Damal Aden
*******Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
*******Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Essa Dhamal
********Aden Isse
********Warfa Isse
********Guled Isse
********Liban Isse (Rer Liibaan)
********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
********Abdi Isse
*********Baho Abdi
*********Abdi Bari (Abdi Bari)
*********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Shacab caan ah==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraacyo==
brymxgur8uwida8omyhdlahpdhtpan1
303344
303343
2026-07-28T14:21:33Z
Isma4l
41797
/* */
303344
wikitext
text/x-wiki
{{Farac |
| group = Eidagale
|region1={{Flagcountry|Somalia}}
|region2={{flagcountry|Somaliland}}
|region3={{Flagcountry|Ethiopia}}
| rels = [[Islam]]
| related-c =[[Isaaq]] }}
'''Ciidagale''' Waa [[beel]] kamida Beelweynta [[Isaaq]] Beeshu Waaxa ay rasmi ahaan u Deggaan Gobollada [[Maroodi Jeex]] iyo [[Togdheer]] ee [[Soomaaliya]] Iyo [[Gobolka Soomaali Galbeed]]
==Baahsanaanta==
Eidagalle waa beel ka tirsan beelaha Isaaq. Waxay degaan tiro badan ku leeyihiin gobolka Maroodi Jeex ee Somaliland, gaar ahaan magaalada Hargeysa (dhinacyadeeda dhexe iyo koonfur-bari), iyo degmada Salaxley . Intaa waxaa dheer, Ciidagale waxay sidoo kale si weyn ugu baahsan yihiin dalka ee Itoobiya, gaar ahaan degmooyinka Daroor,iyo Awaare.
Beesha Eedagaale waxay leedahay laamo hoose oo ay ka mid yihiin Mohamed Daoud (Guuyoobe), kuwaas oo degan degmada Oodweyne ee gobolka Togdheer. Sidoo kale, qayb ka mid ah beesha ayaa si taariikhi ah ugu nool waddanka Kenya, halkaas oo ay ka yihiin qayb muhiim ah oo si wayn looyaqaano loona ixtiraamo, laguna magaacabo Isahakia.<ref>Waal, Alexander De (1993). "Violent deeds live on: landmines in Somalia and Somaliland, p. 63"</ref><ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa. <nowiki>ISBN 9781315308173</nowiki>.</ref>
==Tariikhda==
===Xiliyadii Dhexe ===
Taariikh ahaan, beesha Ciidagale waxay ka mid ahayd beelihii ka qayb galay dagaalladii lagu qaaday boqortooyadii Xabashida waxayna hoos tagi jireen [https://so.m.wikipedia.org/wiki/Saldanadii_Cadal Saldanaddii Adal]. Waxay si gaar ah ugu xusan yihiin buugga ''Futuh al-Habash'' (Futuxul Xabash) oo lagu tilmaamay in beelahaasi yihiin ''Habar Magaadle''. Habar Magaadle waxaa laga soo saaray halyeeygii taariikhiga ahaa ee Axmed Gurey bin Xuseen, oo ahaa gacanta midig ee Axmed Ibraahim al-Ghazi.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref>
<blockquote>Beesha Ciidagale—gaar ahaan beesha [[Abokor muuse|Abokor Muse]]—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo, taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha , gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada Herar. Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen Magalada zelia.</blockquote>jifo kale oo muhiim ah oo ka tirsana laanta Cabdiraxmaan Muuse, kaasoo ka qayb qaatay dagaladii Axmed Gurey , waxaa lagu nanaysaa Gashaanbuur oo ah Hussein Abokor Matan, oo ah geesiyadii ka qaybqaatay dagalkii iyo difaciiba Axmarada ee Axmed Gurey .
Cilmibaare I. M. Lewis wuxuu xusay in jiray laba Axmed Gurey oo la isku khalday:
<blockquote>Buuggu wuxuu tilmaamayaa laba Axmed oo loogu yeero ‘midig-la’. Mid waxaa lagu magacaabaa "Axmed Gurey Soomaali", oo loo aqoonsaday inuu yahay Axmed Gurey Xuseen, hogaamiye ka tirsanaa Habar Magaadle. Midka kalena waxaa loogu yeeraa “Iimaam Axmed”. Waxaa la rumeysan yahay in labadaas Axmed la isku khalday oo laga dhigay hal halyeey oo kali ah.<ref>Morin, Didier (2004). *Dictionnaire historique afar: 1288-1982*. KARTHALA Editions. ISBN 9782845864924.</ref></blockquote>
Qabriga Sheekh Aw Barkhadle oo u dhexeeya [[Berbera]] iyo [[Hargeysa]] wuxuu ahaa goob barakeysan oo beelaha ''Isaaq'' iyo Eidagalleh ay u adeegsadeen dhaarista, heshiisiinta iyo xallinta khilaafaadka. Beesha Ciidagale, oo ka mid ah hogaamiyeyaasha dhaqanka, ayaa door muhiim ah ka qaadatay maamulka goobtan barakeysan.Gaar ahaan, goobtan waxaa miisaan weyn ku lahaa Salaadiinta iyo Ugaasyada dhaqanka.
Beelaha si gaar ah uga qayb qaatay ilaalinta sharafta iyo shaqada goobta barakeysan ee Aw Barkhadle waxaa ka mid ahayd beesha Ciidagale. Ciidagale waxay caan ku ahaayeen geesinimadooda dagaal iyo hibadooda suugaaneed, waxayna sidoo kale hayeen xilka qiimaha badan ee ah dhexdhexaadiyeyaal iyo ilaalinayaal dhaqanka xeerka Soomaalida. Odayaasha la qadariyo ee beesha ayaa inta badan guddoomin jiray dhaarista heshiisyada iyo xallinta muranada lagu qabto Aw Barkhadle, si loo ilaaliyo heshiisyada loona sugo nabadda iyo wada noolaanshaha bulshada
<blockquote>Marka la kulmo arrin adag oo saameynaysa beelaha Isaaq , waxaa la keenaa waraaq si gaar ah loo ilaaliyo oo yaalla qabriga, kuna saxiixan yahay Bilaal, addoonkii Khaliifadii hore. Dhaaro cusub ayaa lagu kala qaadayaa. Sannadkii 1846, waxa la keenay Berbera oo ay wateen beesha Ciidagale, halkaas oo beelaha Aala Axmed iyo Aala Yuusuf ku dhaarteen inay nabad ku noolaadaan.<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref></blockquote>Eidagale waxay si dhaqameed u lahaayeen doorka hoggaaminta gudaha iyo nabadeynta khilaafaadka, iyagoo lagu yaqaan xigmadda iyo kartida suugaanta. Xeer-beegti iyo gabyaa caan ah ayaa kasoo jeeda, waxaana ay adeegsadaan xeer-Soomaaliyeed, dood furan iyo gabayo si ay u xalliyaan ismaandhaafka. Duqeyda beesha waxay inta badan ahaayeen garsoorayaal dhexdhexaad ah marka ay colaado ka dhex qarxaan beelaha walaalaha ah. Aw Barkhadle ayaa mar walba ahayd goobta ugu sarreysa ee dhaar iyo heshiis lagu sameeyo.
Hoggaamiyeyaasha Eidagale ayaa door muhiim ah ka ciyaari jiray dhexdhexaadinta khilaafaadka u dhexeeya beelaha—iyagoo noqday kuwa isku xira kooxaha is haya oo nabad ka dhex abuura. Mid ka mid ah meelaha ugu barakeysan ee heshiisyada nabadeed lagu gaari jiray wuxuu ahaa quduuska Aw Barkhadle, oo ku yaalla inta u dhexeysa Berbera iyo Hargeysa. Halkaas ayaa lagu dhaaran jiray, iyadoo la isticmaalayo agab quduus ah, waxaana lagu xoojin jiray heshiisyo nabadeed oo waara—taasoo muujinaysa kaalinta ay Eidagale ku lahaayeen ilaalinta dhaqanka iyo sharciga.<blockquote>Xilliyada khatarta dibadda ah, sida soo galootiga gumaysiga ama dagaallada beelaha, Eidagale waxay si degdeg ah isu abaabuli jireen una midoobi jireen difaaca dhulkooda, iyagoo noqda ilaalayaasha deegaankooda. Dhaqankaas qotoda dheer ee hoggaaminta iyo dhexdhexaadinta waxaa si muuqata u matalayey halyeyaal sida Suldaan Cabdillaahi Dheria, kaasoo saameyn weyn ku lahaa dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad—wuxuuna astaan u ahaa sii socoshada awoodda Eidagale ee xagga maamulka dhaqanka iyo dhexdhexaadinta beelaha.</blockquote>
Dhammaadkii qarnigii 19aad iyo billowgii qarnigii 20aad, Suldaan Cabdillaahi Dheria wuxuu ka soo dhex baxay isagoo noqday mid ka mid ah madax-dhaqameedyadii ugu magaca dheeraa beesha Isaaq, gaar ahaan beesha Eidagale. Waxaa si weyn loogu xusuustaa xikmaddiisa iyo kartidiisa dhexdhexaadin, wuxuuna door muhiim ah ka qaatay xallinta khilaafaadka, ilaalinta xeerka Soomaalida, iyo maareynta xiriirka lala lahaa gumaystihii Ingiriiska. Hoggaamintiisu waxay xoojisay nidaamka dhaqameed xilli ay jireen isbeddello siyaasadeed oo waaweyn. Maanta, dhaxalkiisii hoggaamineed si weyn ayaa looga xurmeynayaa guud ahaan Somaliland.
Eidagale waxay caan ku ahaayeen xirfaddooda fardo-fuulka, waxaana weeraradoodii xoogga badnaa ay gaadhi jireen laga bilaabo xeebta ilaa gudaha dalka. Sida uu sheegay Carlos Swayne, oo dhex maray Somaliland dhammaadkii qarnigii 19aad, Eidagale waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu jecel weerarada:
<blockquote>“Beelaha ku dhow xeebta waqooyi ee ugu jecel weerarada waxay u muuqdaan inay yihiin Habr Awal, Eidagale, iyo Habr Gerhajis.”<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 40.</ref></blockquote>
Marka laga soo tago xirfaddooda fardo-fuulka, Eidagale sidoo kale waxay caan ku yihiin fasahaaddooda suugaanta dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan gabayga. Waxay soo saareen gabayaaal caan ah sida Xasan Tarabi iyo Elmi Boodhari. Taariikh ahaan, Eidagale waxaa beelaha kale ee Soomaaliyeed u aqoonsanaayeen khubaro suugaanta gabayga:<ref>Diriye, p. 75.</ref>
<blockquote> “Beelaha Soomaaliyeed dhexdeeda, Eidagale waxaa lagu yaqaan khubarnimada tirinta gabayada. Hal gabyaa oo ka tirsan Eidagale laga yaabee inuusan ka heer sarreyn gabyaa wanaagsan oo beel kale ah, laakiin Eidagale waxay u muuqdaan inay gabyaaal badan ka jiraan marka loo eego beelaha kale. ‘Haddii aad halkaan keento boqol nin oo Eidagale ah,’ ayuu ii sheegay Hersi Jaamac, ‘oo aad waydiiso kee gabaygiisa tirin kara, sagaashan iyo shan baa tirin kara. Inta kale weli way baranayaan.’”<ref>Laurance, Margaret. A tree for poverty: Somali poetry and prose. McMaster University Library Press. p. 27.</ref></blockquote>
Qarnigyo badan, beesha Eidagale waxay door muhiim ah ku lahayd ganacsigii geela ee fog ee Soomaaliyeed. Ganacsatada Eidagale waxay ka soo heli jireen agabyo kala duwan gobolka Soomaalida ee dhulka hadda loo yaqaan Itoobiya, sida xoolaha, malmalka (acacia gum), muxurta (myrrh), iyo subagga, kuwaas oo markii dambe loo dhoofin jiray Koonfurta Carabta.
Ganacsatada karavaanka ee Eidagale waxay aasaaseen xarumo ganacsi oo muhiim ah gudaha dalka, kuwaas oo ay ka mid tahay magaalada casriga ah ee Hargeysa, taasoo la aasaasay qarnigii 19aad, kana ahayd meel isgoys ah oo u dhexeysa Berbera iyo gudaha Soomaalida.Hargeysa waxaa asal ahaan loo aasaasay bartamaha qarnigii 19aad si ay u noqoto xarun karavaan oo xiriirisa Berbera iyo gudaha.<ref>{{cite book|title=Journal of African Languages|date=1963|publisher=University of Michigan Press|pages=27|language=english}}</ref><ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia. p. 96.</ref>
Qayb dhownaata oo laga qaaday khariidaddii 1885 ee ay daabacday Royal Geographical Society ayaa si cad u muujinaysa joogitaanka dhuleed ee beesha Eidagale. Khariidaddu waxay calaamadaynaysaa magaalada Hargeysa (oo ku qoran ''Harrer-es-Sagheer''), iyadoo beesha Eidagale loogu yeedhay ''Eed-a-galleh'' kuna muujisan inay deggan yihiin gudaha iyo nawaaxiga deegaankaas. Buuraleyda Naasa Hablood, oo khariidadda lagu qoray ''Nas Hubla'', sidoo kale waa lagu sawiray, taasoo xoojinaysa isku xirka juqraafiyeed iyo dhaqan ee beesha Eidagale ee gobolkaasi.<ref>Royal Geographical Society map, 1885. British Library Archives.</ref>
<blockquote>Beesha Eidagale waxaa si weyn loogu yaqaannaa xirfaddooda suugaanta, gaar ahaan gabayga, kaas oo kaalin weyn ku leh aqoonsigooda iyo dhaqankooda. Waxaa lagu tiriyaa dad xigmadda iyo hadal-fasahaadda ku caan baxay, iyagoo gabayga u adeegsada sidii ay u xafidi lahaayeen taariikhda, u gudbin lahaayeen qiimaha bulsheed, una xallin lahaayeen khilaafaadka. Waxaa hadal caan ah oo laga dhex maqlo odhanaya: "Nin aan gabayn karin weli ma dhalan." Tani waxay muujinaysaa sida gabaygu uga yahay laf-dhabar aqoonta iyo wada-noolaanshaha bulshada Eidagale.</blockquote>
Marka laga soo tago hidda-sugaaneedkooda, beesha Eidagale waxay sidoo kale caan ku yihiin xirfadda xoolo-dhaqatada, gaar ahaan dhaqashada geela, oo ah tiirka ugu weyn ee dhaqaalahooda iyo noloshooda reer guuraanimada. Geelu wuxuu leeyahay qiimo weyn, wuxuuna astaan u yahay hanti, sharaf, iyo adkaysi. Khibraddooda dheer ee ku saabsan dhaqashada iyo daryeelka geela waxay ka tarjumaysaa aqoon jiilal badan soo jirtay, taasoo ka dhigaysa dad si heer sare ah u yaqaan sida loo ilaaliyo loona kobciyo xoolaha.
Isku dhafka suugaantooda afka ah iyo xirfaddooda xoolo-dhaqatada ayaa ah labada tiir ee ugu waaweyn ee dhaxalka dhaqameed ee beesha Eidagale—waa hiddo soo jireen ah oo qoto dheer leh, taasoo weli si xooggan u qeexaysa aqoonsigooda jiilba jiil.
An image illustrating 19th-century trade:
Beesha Eidagale waxay si weyn ugaga qayb qaadatay ganacsiga guud ee geela iyo agabka dabiiciga ah ee gobolka. Karavaannadii ka yimid gudaha gudaha ayaa halkan ku degi jiray, iyagoo ka ganacsan jiray muxur, malmal, subag iyo xoolo, taasoo Berbera ka dhigtay xarun ganacsi oo istiraatiiji ah oo u xiriiriya gudaha iyo suuqyada caalamiga ah.
<blockquote>Soomaalida beesha Eidagale ayaa ka yimaada Ogaadeen iyagoo wata baallo, muxur, malmal, ari, lo’, iyo subag; beddelkeedna waxay ka qaataan dhar jumlo ah. Xilligiiba afar jeer ayay safarradan samaynayaan. Ma joogaan wax ka badan hal bil, intay joogaanna waxay la deggan yihiin reerahooda, cunadoodana waxay ku cunaan makhbaza, ama goobaha cuntada lagu wada cuno.<ref>Hunter, Frederick (1877). An Account of the British Settlement of Aden in Arabia*. Cengage Gale. p. 41.</ref></blockquote>
==Geed Qabiil==
Geed qoys oo kooban oo ka tirsan Qabiilka Eidagalle ayaa hoos lagu soo bandhigay.<ref name="survey 147">Hunt, John A. (1951). A general survey of the Somaliland Protectorate 1944-1950. Wayback Machine (archived 2 February 2022). p. 147.</ref>
*Daoud(Eidagalle)
**Mohamed Daoud
***Egal Mohamed (Rer Cigal)
***Ali Mohamed (Rer Afwayne)
***Urkurag Mohamed
****Ali Urkurag
*****Fiqi Sa'ad Ali
*****Mahamoud Ali
*****Ahmed Ali
*****Ismail Ali
******Ali Ismail
*******Osman Ali (Rer Osman)
*******Geedi Ali (Rer Aw)
*******Yonis Ali
*******Roble Ali (Rer Rooble)
********Hassan Roble
*******Abdalle Ali
********Geedi Abdalle (Rer Geedi)
********Mohamed Abdalle (Rer Mohamed)
**Abokor Daoud
***Bilaal Abokor
****Mohamed Bilal
*****Egal Mohamed
*****Hassan Mohamed
*****Farah Mohamed
***Isse Abokor
****Dualeh Isse
****Hassan Dualeh
**Abokor Muuse
***Saleiban Abokor
****Mohammad Salieban
*****Saleiban Mohamed
******Yousuf Saleiban
*******Osman Yusuf
*******Said Yusuf
*******Mohamed Yusuf
******Aralleh Saleiban
*******Saleiban Arralle
********Abokor Saleiban
*********Abdalleh Abokor
*********Saleiban Abokor
**********Warfa Saleiban
**********Arreh Saleiban
**********Farah Saleiban
**********Mahamoud Saleiban
*********Hassan Abokor
**********Muuse Hassan
**********Laqshe Hassan
**********Basiralle Hassan
**********Dhimbil Hassan
***********Mohammed Dhimbil
***********Muuse Dhimbil
************Abdalle Muse
*************Mahamoud Muuse
**************Shirdon Mohamoud
**************Hildiid Mohamoud
*************Abdalleh Muuse
**************Jibirl Abdalle
***************Kalil Jibirl
***************Aden Jibril
***************Abdi Jibril
****************Ali Abdi (Rer Ali Abdi)
****************Nour Abdi (Rer Nuur)
****************Benin Abdi (Rer Benin)
****************Abdille Abdi
*****************Gallab Abdille (Rer Gallab)
*****************Eiae Abdille (Rer Eiye)
*****************Mohamed Abdille
***********Ahmed Dhimbil
************Musa Ahmed
************Waisleh Ahmed
************Osman Ahmed
************Liban Ahmed
*********Aden Abokor
**********Awal Aden
**********Hassan Aden
**Abdirahman Muuse
***Yonis Abdiraham
****Aden Yonis
****Ismail Yonis
****Ugadh Yonis
****Mohamed Yonis
***Abdalle Abdirahman
****Mohamed Abdalle (Bah Daylo)
*****Gadid Mohamed
*****Abdalle Mohamed
*****Loge Mohamed
***Ibrahim Abdalle
****Kulul Ibrahim (Rer Kul)
****Abdi Ibrahim (Abdi Dheeri)
****Abokor Ibrahim
*****Idileh Abokor (Rer Iidleh)
******Ismail Iidle
******Bare Iidle
******Hussein Abokor Matan (Gashaabuur)
******Roble Matan
******Hamud Matan
******Aden Matan
******Damal Aden
*******Gabdon Dhamal (Rer Gabdoon)
*******Hode Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Deria Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Gabib Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Fatah Dhamal (Dhamal YarYar)
*******Essa Dhamal
********Aden Isse
********Warfa Isse
********Guled Isse
********Liban Isse (Rer Liibaan)
********Hassan Isse (Rer Hassan Isse)
********Abdi Isse
*********Baho Abdi
*********Abdi Bari (Abdi Bari)
*********Guled Abdi (Rer Guleed)
==Shacab caan ah==
* Abdillahi Deria – Prominent anti-colonial fighter
* Mohamed Mooge Liibaan – was a prominent Somali Scholar, vocalist, poet, and military leader.
* Gaabuush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader, with strong tie to SAF.
* Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship.
* Hassan Guure Jamac
* Abwaan Dheeg
* Idiris Haji Cisman Gurey
* Siyasi Ali Mohamed Ibrahim (Ali Sanyare)
* Hussein M. Adam|Hussein Mohammed Adam (Tanzania) – foremost Somali intellectual and scholar who founded the Somali Studies International Association (SSIA)
* Abwan Qawdhan Dualeh
* Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer
* Hajji Abdi Hussein Yusuf (Abdi Warabe)– Respected Somali elder and Guurti member, known for his wisdom and role in peacebuilding and traditional leadership.
* Khadra Dahir Cige – popular Somali singer
* Suldaan Sakariye Suldan Mohamed S.C/laahi (Galaal)
*Ugahz Mohamed Abdille Ahmed , a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure.
* Mohamed Hassan Finad – Politician and Activist
* Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War.
* Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning
* Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border
* Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health
* Jama Mohamed Ghalib – served as speaker of the Somali Parliament during the Somali Republic's early civilian administration, between 1960 and 1964
* Mahamed Abdiqadir – 8th grand sultan of the Isaaq
* Ismail Mahmud Hurre – former foreign minister of the Transitional Federal Government of Somalia, between 2000-2002 and 2006–2007
* Jama Asker –Activist And Politician
* Abwan Ali Mooge Geedi Egal
* Abdishakur Dayib – Prominent Journalist
* Daud Mahamed – the ninth and current grand sultan of the Isaaq Sultanate.
* Abdi Bidhaan Dahir – Journalist
* Abwan Muse Ali Farur
* Abwan Coloaad Qorane – Poet and Member of Federal Parliament of Somalia
* Mahid Guled - Former prime minister of Somalia
* Bihi Egeh –Minister of Finance of Somalia
* Hussein Arab Isse – former deputy prime minister and minister of defence of Somalia, between 2011 and 2012
* Abdikarim Ahmed Mooge – Is Somali politician and the current mayor of Hargeisa city
* Shiekh Harreed (Xareed) – Scholar and Religious leader
* Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia
* Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist
==Tixraacyo==
5vgvfkmfw13hpjlo3ob338tv9cwq43q
Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi
0
41771
303402
303223
2026-07-29T08:22:09Z
Feerobuuran
46403
Feerobuuran la wareejiyay bogga [[Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi]] ilaa [[Cabdiraxmaan Cirro]]
303223
wikitext
text/x-wiki
'''Abdirahman Mohamed Abdullahi''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro, [[Carabi|Af-Carabi]]: عبد الرحمن محمد عبد الله; wuxuu dhashay 24 Abriil 1956), oo loo yaqaanay '''Cirro''', waa siyaasi iyo dublamaasi reer Somaliland ah, waana Madaxweynaha 6-aad ee hadda ee [[Soomaaliland|Somaliland]] tan iyo 13-kii Diseembar 2024.
{{Macluumaad Qof Madax Ah
|name = Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro
عبد الرحمن محمد عبد الله عِرُّو
|office = Madaxweynaha 6-aad ee Somaliland
|image = President Abdullahi (Irro).png
|caption =
|
|vicepresident = Maxamed Aw-Cali Cabdi
|term_start = 13 December 2024
|term_ =
|predecessor = [[Muuse Biixi]]
|successor =
|office2 =
Guddoomiyaha 4-aad ee Somaliland
Golaha Wakiilada
|term_start2 = November 2005
|term_end2 = 2 August 2017
|office3 =
Guddoomiyaha Waddani
|term_start3 = October 2012
|term_end3 = 16 November 2021
|party = Waddani (since 2012)
|alma_mater =
SOS Sheikh Secondary School <br>[[American University]] (MBA)<br>
|religion = [[Islam]]
|birth_place = [[Hargeysa]], [[Somaliland]] somalia
|birth_date = {{birth year and age|1956}}
|death_date =
|death_place =
|signature = Abdirahman Mohamed Abdullahi Cirro signature.svg
}}Cabdiraxmaan waxa uu soo noqday guddoomiyaha golaha wakiilada [[Soomaaliland|Somaliland inta badan baarlamaankii ugu horeeyay]] ee la soo doorto. Waxa lagu dhawaaqay inuu yahay musharraxa madaxweyne ee doorashada madaxtooyada [[Soomaaliland|Somaliland]] ee 2024-ka ee xisbiga Waddani.<ref>Cabdiraxmaan Cirro</ref>
==Xirfad==
C/raxmaan si xirfadeysan waxa uu uga soo shaqeeyay Hay’adda Horumarinta Dejinta (Dan-wadaagaha) ee qeybo kala duwan oo [[Soomaaliya]] ka tirsan. Laga soo bilaabo 1981kii, waxa uu jago ka qabtay shaqada arrimaha dibadda ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya. Cabdiraxmaan waxa kale oo uu ka soo shaqeeyay safaaradda Soomaaliya oo ahayd qunsuliyadii ugu horreysay ee [[Moskow]], taas oo dabooli jirtay dhammaan [[Midowga Sofiyet|Midowga Soofiyeeti]]. Sannadkii 1991-kii, ayaa mar kale loo magacaabay inuu noqdo ku-simaha Safiirka Soomaaliya ee Midowga Soofiyeeti. C/raxmaan xilkaas oo kale, waxa uu ku caawiyay qurba-joog badan oo Soomaali ah oo ka tagay Soomaaliya ka dib markii uu qarxay dagaalladii sokeeye. Ka dib waxa uu u guuray [[Finland]] 1995 si uu ugu biiro qoyskiisa, oo halkaas u guuray dhawr sano ka hor, kadibna wuxuu helay dhalashada Finland.
====Xisbiga UCID====
2005tii, Cabdiraxmaan waxa loo doortay doorashadii golaha wakiilada Somaliland 2005 inuu u matalo xisbiga cadaalada iyo daryeelka (UCID) ee Saaxil Xisbiga UCID ayaa ahaa xisbigii ugu horeeyey ee mucaarad ah oo si rasmi ah looga sameeyo Somaliland, Soomaaliya ka dib xisbiga talada haya ee UDUB, halka siyaasiyiinta kale ay guud ahaan mucaaridnimadooda diiradda saareen maamulkii gobolka ee Cigaal (AHN). Xisbiga UCID waxa kale oo uu taageeray aftidii saldhiga u ahayd nidaamka xisbiyada badan, nidaamkaas oo ay siyaasiyiin badani ka soo horjeesteen una arkayeen in loo xaglinayo Cigaal (AHN).
====2005 doorashadii baarlamaanka Somaliland====
[[Soomaaliland|Somaliland]] way qabteen doorasho 29 Sebteembar 2005. Wuxu ahay doorashadda kow oo xisbi badan ka qayb galeen oo laga qabyay Somaliland ilaa 1991-gi, markuu dagaalka sokeeyo bilaabmay.<ref>2024</ref>
====2017 doorashada madaxtooyada Somaliland====
Doorashadii Madaxtooyada [[Soomaaliland|Somaliland]] ee 2017 ayaa ahayd doorashadii saddexaad ee si toos ah u qabsoonta tan iyo sannadkii 2003-dii, waxaanay si rasmi ah u qabsoontay 13 November 2017. Natiijadu waxay noqotay guul uu u soo hoyday murashaxa xisbiga talada haya ee Kulmiye Muuse Biixi Cabdi oo helay 55% codadkii la dhiibtay. Cabdiraxmaan ayaa helay 41% codadkii la dhiibtay.
====2024 doorashada madaxtooyada Somaliland====
Cabdiraxmaan ayaa loo doortay madaxweynaha Somaliland doorashada madaxtinimada Somaliland ee 2024-ka oo ah musharaxa xisbiga Waddani. Waxa uu ku guulaystay ku dhawaad 64% codadkii la dhiibtay, halka madaxweynaha talada haya ee [[Muuse Biixi|Muuse Biixi Cabdi]] uu helay 35%. Waxaa la caleema saaray 12-kii Diseembar 2024
==Tixraacyo==
<references />
1:[https://web.archive.org/web/20160203081759/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE81L09620120222Anderson, Mark (2 February 2012). " Reuters Afrika. Laga kaydiyay asalka 3 Febraayo 2016. La soo celiyay 20 Luulyo 2012.] <ref>Cirro </ref>
2:[https://allafrica.com/stories/201202062200.html AllAfrica. 2 Meey 2012. laga bilaabo asalka 7 Juun 2021. 20 Luulyo 2012.]
3:[https://www.barrons.com/news/breakaway-somaliland-s-opposition-leader-wins-presidential-poll-081551c0 Barron's. 19 Noofambar 2024. 9 Diseembar 2024.]
4::[https://web.archive.org/web/20210607084952/https://waddani-party.org/party-presidential-candidates/ Xisbiga Waddani. 20 Ogosto 2017. Waxaa laga kaydiyay asalka 7 Juun 2021. La soo celiyay 20 Juun 2020.]
5:[https://www.hs.fi/maailma/art-2000005446822.html fi ( Finnish). 13 November 2017. Waxaa laga kaydiyay asalka 13 November 2017. 13 November 2017]
6:[https://www.aljazeera.com/news/2024/11/19/oppositions-abdullahi-wins-presidential-election-in-breakaway-somaliland 19 November 2024. 19 November 2024]
k6hhff6jfkq47ni4nqrq1aoqnr75cjf
303408
303402
2026-07-29T08:29:14Z
Feerobuuran
46403
303408
wikitext
text/x-wiki
'''Abdirahman Mohamed Abdullahi''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro, [[Carabi|Af-Carabi]]: عبد الرحمن محمد عبد الله; wuxuu dhashay 24 Abriil 1956), oo magaciisa qoyseed ay tahay '''Cirro''', waa siyaasi iyo dublamaasi reer Somaliland ah, waana Madaxweynaha 6-aad ee hadda ee [[Soomaaliland|Somaliland]] tan iyo 13-kii Diseembar 2024.
{{Macluumaad Qof Madax Ah
|name = Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro
عبد الرحمن محمد عبد الله عِرُّو
|office = Madaxweynaha 6-aad ee Somaliland
|image = President Abdullahi (Irro).png
|caption =
|
|vicepresident = Maxamed Aw-Cali Cabdi
|term_start = 13 December 2024
|term_ =
|predecessor = [[Muuse Biixi]]
|successor =
|office2 =
Guddoomiyaha 4-aad ee Somaliland
Golaha Wakiilada
|term_start2 = November 2005
|term_end2 = 2 August 2017
|office3 =
Guddoomiyaha Waddani
|term_start3 = October 2012
|term_end3 = 16 November 2021
|party = Waddani (since 2012)
|alma_mater =
SOS Sheikh Secondary School <br>[[American University]] (MBA)<br>
|religion = [[Islam]]
|birth_place = [[Hargeysa]], [[Somaliland]] somalia
|birth_date = {{birth year and age|1956}}
|death_date =
|death_place =
|signature = Abdirahman Mohamed Abdullahi Cirro signature.svg
}}Cabdiraxmaan waxa uu soo noqday guddoomiyaha golaha wakiilada [[Soomaaliland|Somaliland inta badan baarlamaankii ugu horeeyay]] ee la soo doorto. Waxa lagu dhawaaqay inuu yahay musharraxa madaxweyne ee doorashada madaxtooyada [[Soomaaliland|Somaliland]] ee 2024-ka ee xisbiga Waddani.<ref>Cabdiraxmaan Cirro</ref>
==Xirfad==
C/raxmaan si xirfadeysan waxa uu uga soo shaqeeyay Hay’adda Horumarinta Dejinta (Dan-wadaagaha) ee qeybo kala duwan oo [[Soomaaliya]] ka tirsan. Laga soo bilaabo 1981kii, waxa uu jago ka qabtay shaqada arrimaha dibadda ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya. Cabdiraxmaan waxa kale oo uu ka soo shaqeeyay safaaradda Soomaaliya oo ahayd qunsuliyadii ugu horreysay ee [[Moskow]], taas oo dabooli jirtay dhammaan [[Midowga Sofiyet|Midowga Soofiyeeti]]. Sannadkii 1991-kii, ayaa mar kale loo magacaabay inuu noqdo ku-simaha Safiirka Soomaaliya ee Midowga Soofiyeeti. C/raxmaan xilkaas oo kale, waxa uu ku caawiyay qurba-joog badan oo Soomaali ah oo ka tagay Soomaaliya ka dib markii uu qarxay dagaalladii sokeeye. Ka dib waxa uu u guuray [[Finland]] 1995 si uu ugu biiro qoyskiisa, oo halkaas u guuray dhawr sano ka hor, kadibna wuxuu helay dhalashada Finland.
====Xisbiga UCID====
2005tii, Cabdiraxmaan waxa loo doortay doorashadii golaha wakiilada Somaliland 2005 inuu u matalo xisbiga cadaalada iyo daryeelka (UCID) ee Saaxil Xisbiga UCID ayaa ahaa xisbigii ugu horeeyey ee mucaarad ah oo si rasmi ah looga sameeyo Somaliland, Soomaaliya ka dib xisbiga talada haya ee UDUB, halka siyaasiyiinta kale ay guud ahaan mucaaridnimadooda diiradda saareen maamulkii gobolka ee Cigaal (AHN). Xisbiga UCID waxa kale oo uu taageeray aftidii saldhiga u ahayd nidaamka xisbiyada badan, nidaamkaas oo ay siyaasiyiin badani ka soo horjeesteen una arkayeen in loo xaglinayo Cigaal (AHN).
====2005 doorashadii baarlamaanka Somaliland====
[[Soomaaliland|Somaliland]] way qabteen doorasho 29 Sebteembar 2005. Wuxu ahay doorashadda kow oo xisbi badan ka qayb galeen oo laga qabyay Somaliland ilaa 1991-gi, markuu dagaalka sokeeyo bilaabmay.<ref>2024</ref>
====2017 doorashada madaxtooyada Somaliland====
Doorashadii Madaxtooyada [[Soomaaliland|Somaliland]] ee 2017 ayaa ahayd doorashadii saddexaad ee si toos ah u qabsoonta tan iyo sannadkii 2003-dii, waxaanay si rasmi ah u qabsoontay 13 November 2017. Natiijadu waxay noqotay guul uu u soo hoyday murashaxa xisbiga talada haya ee Kulmiye Muuse Biixi Cabdi oo helay 55% codadkii la dhiibtay. Cabdiraxmaan ayaa helay 41% codadkii la dhiibtay.
====2024 doorashada madaxtooyada Somaliland====
Cabdiraxmaan ayaa loo doortay madaxweynaha Somaliland doorashada madaxtinimada Somaliland ee 2024-ka oo ah musharaxa xisbiga Waddani. Waxa uu ku guulaystay ku dhawaad 64% codadkii la dhiibtay, halka madaxweynaha talada haya ee [[Muuse Biixi|Muuse Biixi Cabdi]] uu helay 35%. Waxaa la caleema saaray 12-kii Diseembar 2024
==Tixraacyo==
<references />
1:[https://web.archive.org/web/20160203081759/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE81L09620120222Anderson, Mark (2 February 2012). " Reuters Afrika. Laga kaydiyay asalka 3 Febraayo 2016. La soo celiyay 20 Luulyo 2012.] <ref>Cirro </ref>
2:[https://allafrica.com/stories/201202062200.html AllAfrica. 2 Meey 2012. laga bilaabo asalka 7 Juun 2021. 20 Luulyo 2012.]
3:[https://www.barrons.com/news/breakaway-somaliland-s-opposition-leader-wins-presidential-poll-081551c0 Barron's. 19 Noofambar 2024. 9 Diseembar 2024.]
4::[https://web.archive.org/web/20210607084952/https://waddani-party.org/party-presidential-candidates/ Xisbiga Waddani. 20 Ogosto 2017. Waxaa laga kaydiyay asalka 7 Juun 2021. La soo celiyay 20 Juun 2020.]
5:[https://www.hs.fi/maailma/art-2000005446822.html fi ( Finnish). 13 November 2017. Waxaa laga kaydiyay asalka 13 November 2017. 13 November 2017]
6:[https://www.aljazeera.com/news/2024/11/19/oppositions-abdullahi-wins-presidential-election-in-breakaway-somaliland 19 November 2024. 19 November 2024]
jlwgpdfnsp80hdizac80tbs260tl2ks
303410
303408
2026-07-29T08:50:32Z
Isma4l
41797
Isma4l la wareejiyay bogga [[Cabdiraxmaan Cirro]] ilaa [[Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi]] iyadoo la dul mariyay sii toosin: Dib u celi
303408
wikitext
text/x-wiki
'''Abdirahman Mohamed Abdullahi''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro, [[Carabi|Af-Carabi]]: عبد الرحمن محمد عبد الله; wuxuu dhashay 24 Abriil 1956), oo magaciisa qoyseed ay tahay '''Cirro''', waa siyaasi iyo dublamaasi reer Somaliland ah, waana Madaxweynaha 6-aad ee hadda ee [[Soomaaliland|Somaliland]] tan iyo 13-kii Diseembar 2024.
{{Macluumaad Qof Madax Ah
|name = Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro
عبد الرحمن محمد عبد الله عِرُّو
|office = Madaxweynaha 6-aad ee Somaliland
|image = President Abdullahi (Irro).png
|caption =
|
|vicepresident = Maxamed Aw-Cali Cabdi
|term_start = 13 December 2024
|term_ =
|predecessor = [[Muuse Biixi]]
|successor =
|office2 =
Guddoomiyaha 4-aad ee Somaliland
Golaha Wakiilada
|term_start2 = November 2005
|term_end2 = 2 August 2017
|office3 =
Guddoomiyaha Waddani
|term_start3 = October 2012
|term_end3 = 16 November 2021
|party = Waddani (since 2012)
|alma_mater =
SOS Sheikh Secondary School <br>[[American University]] (MBA)<br>
|religion = [[Islam]]
|birth_place = [[Hargeysa]], [[Somaliland]] somalia
|birth_date = {{birth year and age|1956}}
|death_date =
|death_place =
|signature = Abdirahman Mohamed Abdullahi Cirro signature.svg
}}Cabdiraxmaan waxa uu soo noqday guddoomiyaha golaha wakiilada [[Soomaaliland|Somaliland inta badan baarlamaankii ugu horeeyay]] ee la soo doorto. Waxa lagu dhawaaqay inuu yahay musharraxa madaxweyne ee doorashada madaxtooyada [[Soomaaliland|Somaliland]] ee 2024-ka ee xisbiga Waddani.<ref>Cabdiraxmaan Cirro</ref>
==Xirfad==
C/raxmaan si xirfadeysan waxa uu uga soo shaqeeyay Hay’adda Horumarinta Dejinta (Dan-wadaagaha) ee qeybo kala duwan oo [[Soomaaliya]] ka tirsan. Laga soo bilaabo 1981kii, waxa uu jago ka qabtay shaqada arrimaha dibadda ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya. Cabdiraxmaan waxa kale oo uu ka soo shaqeeyay safaaradda Soomaaliya oo ahayd qunsuliyadii ugu horreysay ee [[Moskow]], taas oo dabooli jirtay dhammaan [[Midowga Sofiyet|Midowga Soofiyeeti]]. Sannadkii 1991-kii, ayaa mar kale loo magacaabay inuu noqdo ku-simaha Safiirka Soomaaliya ee Midowga Soofiyeeti. C/raxmaan xilkaas oo kale, waxa uu ku caawiyay qurba-joog badan oo Soomaali ah oo ka tagay Soomaaliya ka dib markii uu qarxay dagaalladii sokeeye. Ka dib waxa uu u guuray [[Finland]] 1995 si uu ugu biiro qoyskiisa, oo halkaas u guuray dhawr sano ka hor, kadibna wuxuu helay dhalashada Finland.
====Xisbiga UCID====
2005tii, Cabdiraxmaan waxa loo doortay doorashadii golaha wakiilada Somaliland 2005 inuu u matalo xisbiga cadaalada iyo daryeelka (UCID) ee Saaxil Xisbiga UCID ayaa ahaa xisbigii ugu horeeyey ee mucaarad ah oo si rasmi ah looga sameeyo Somaliland, Soomaaliya ka dib xisbiga talada haya ee UDUB, halka siyaasiyiinta kale ay guud ahaan mucaaridnimadooda diiradda saareen maamulkii gobolka ee Cigaal (AHN). Xisbiga UCID waxa kale oo uu taageeray aftidii saldhiga u ahayd nidaamka xisbiyada badan, nidaamkaas oo ay siyaasiyiin badani ka soo horjeesteen una arkayeen in loo xaglinayo Cigaal (AHN).
====2005 doorashadii baarlamaanka Somaliland====
[[Soomaaliland|Somaliland]] way qabteen doorasho 29 Sebteembar 2005. Wuxu ahay doorashadda kow oo xisbi badan ka qayb galeen oo laga qabyay Somaliland ilaa 1991-gi, markuu dagaalka sokeeyo bilaabmay.<ref>2024</ref>
====2017 doorashada madaxtooyada Somaliland====
Doorashadii Madaxtooyada [[Soomaaliland|Somaliland]] ee 2017 ayaa ahayd doorashadii saddexaad ee si toos ah u qabsoonta tan iyo sannadkii 2003-dii, waxaanay si rasmi ah u qabsoontay 13 November 2017. Natiijadu waxay noqotay guul uu u soo hoyday murashaxa xisbiga talada haya ee Kulmiye Muuse Biixi Cabdi oo helay 55% codadkii la dhiibtay. Cabdiraxmaan ayaa helay 41% codadkii la dhiibtay.
====2024 doorashada madaxtooyada Somaliland====
Cabdiraxmaan ayaa loo doortay madaxweynaha Somaliland doorashada madaxtinimada Somaliland ee 2024-ka oo ah musharaxa xisbiga Waddani. Waxa uu ku guulaystay ku dhawaad 64% codadkii la dhiibtay, halka madaxweynaha talada haya ee [[Muuse Biixi|Muuse Biixi Cabdi]] uu helay 35%. Waxaa la caleema saaray 12-kii Diseembar 2024
==Tixraacyo==
<references />
1:[https://web.archive.org/web/20160203081759/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE81L09620120222Anderson, Mark (2 February 2012). " Reuters Afrika. Laga kaydiyay asalka 3 Febraayo 2016. La soo celiyay 20 Luulyo 2012.] <ref>Cirro </ref>
2:[https://allafrica.com/stories/201202062200.html AllAfrica. 2 Meey 2012. laga bilaabo asalka 7 Juun 2021. 20 Luulyo 2012.]
3:[https://www.barrons.com/news/breakaway-somaliland-s-opposition-leader-wins-presidential-poll-081551c0 Barron's. 19 Noofambar 2024. 9 Diseembar 2024.]
4::[https://web.archive.org/web/20210607084952/https://waddani-party.org/party-presidential-candidates/ Xisbiga Waddani. 20 Ogosto 2017. Waxaa laga kaydiyay asalka 7 Juun 2021. La soo celiyay 20 Juun 2020.]
5:[https://www.hs.fi/maailma/art-2000005446822.html fi ( Finnish). 13 November 2017. Waxaa laga kaydiyay asalka 13 November 2017. 13 November 2017]
6:[https://www.aljazeera.com/news/2024/11/19/oppositions-abdullahi-wins-presidential-election-in-breakaway-somaliland 19 November 2024. 19 November 2024]
jlwgpdfnsp80hdizac80tbs260tl2ks
303412
303410
2026-07-29T08:53:20Z
Isma4l
41797
La ilaaliyay "[[Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi]]": Wareejin xadhaaf ah ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
303408
wikitext
text/x-wiki
'''Abdirahman Mohamed Abdullahi''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro, [[Carabi|Af-Carabi]]: عبد الرحمن محمد عبد الله; wuxuu dhashay 24 Abriil 1956), oo magaciisa qoyseed ay tahay '''Cirro''', waa siyaasi iyo dublamaasi reer Somaliland ah, waana Madaxweynaha 6-aad ee hadda ee [[Soomaaliland|Somaliland]] tan iyo 13-kii Diseembar 2024.
{{Macluumaad Qof Madax Ah
|name = Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro
عبد الرحمن محمد عبد الله عِرُّو
|office = Madaxweynaha 6-aad ee Somaliland
|image = President Abdullahi (Irro).png
|caption =
|
|vicepresident = Maxamed Aw-Cali Cabdi
|term_start = 13 December 2024
|term_ =
|predecessor = [[Muuse Biixi]]
|successor =
|office2 =
Guddoomiyaha 4-aad ee Somaliland
Golaha Wakiilada
|term_start2 = November 2005
|term_end2 = 2 August 2017
|office3 =
Guddoomiyaha Waddani
|term_start3 = October 2012
|term_end3 = 16 November 2021
|party = Waddani (since 2012)
|alma_mater =
SOS Sheikh Secondary School <br>[[American University]] (MBA)<br>
|religion = [[Islam]]
|birth_place = [[Hargeysa]], [[Somaliland]] somalia
|birth_date = {{birth year and age|1956}}
|death_date =
|death_place =
|signature = Abdirahman Mohamed Abdullahi Cirro signature.svg
}}Cabdiraxmaan waxa uu soo noqday guddoomiyaha golaha wakiilada [[Soomaaliland|Somaliland inta badan baarlamaankii ugu horeeyay]] ee la soo doorto. Waxa lagu dhawaaqay inuu yahay musharraxa madaxweyne ee doorashada madaxtooyada [[Soomaaliland|Somaliland]] ee 2024-ka ee xisbiga Waddani.<ref>Cabdiraxmaan Cirro</ref>
==Xirfad==
C/raxmaan si xirfadeysan waxa uu uga soo shaqeeyay Hay’adda Horumarinta Dejinta (Dan-wadaagaha) ee qeybo kala duwan oo [[Soomaaliya]] ka tirsan. Laga soo bilaabo 1981kii, waxa uu jago ka qabtay shaqada arrimaha dibadda ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya. Cabdiraxmaan waxa kale oo uu ka soo shaqeeyay safaaradda Soomaaliya oo ahayd qunsuliyadii ugu horreysay ee [[Moskow]], taas oo dabooli jirtay dhammaan [[Midowga Sofiyet|Midowga Soofiyeeti]]. Sannadkii 1991-kii, ayaa mar kale loo magacaabay inuu noqdo ku-simaha Safiirka Soomaaliya ee Midowga Soofiyeeti. C/raxmaan xilkaas oo kale, waxa uu ku caawiyay qurba-joog badan oo Soomaali ah oo ka tagay Soomaaliya ka dib markii uu qarxay dagaalladii sokeeye. Ka dib waxa uu u guuray [[Finland]] 1995 si uu ugu biiro qoyskiisa, oo halkaas u guuray dhawr sano ka hor, kadibna wuxuu helay dhalashada Finland.
====Xisbiga UCID====
2005tii, Cabdiraxmaan waxa loo doortay doorashadii golaha wakiilada Somaliland 2005 inuu u matalo xisbiga cadaalada iyo daryeelka (UCID) ee Saaxil Xisbiga UCID ayaa ahaa xisbigii ugu horeeyey ee mucaarad ah oo si rasmi ah looga sameeyo Somaliland, Soomaaliya ka dib xisbiga talada haya ee UDUB, halka siyaasiyiinta kale ay guud ahaan mucaaridnimadooda diiradda saareen maamulkii gobolka ee Cigaal (AHN). Xisbiga UCID waxa kale oo uu taageeray aftidii saldhiga u ahayd nidaamka xisbiyada badan, nidaamkaas oo ay siyaasiyiin badani ka soo horjeesteen una arkayeen in loo xaglinayo Cigaal (AHN).
====2005 doorashadii baarlamaanka Somaliland====
[[Soomaaliland|Somaliland]] way qabteen doorasho 29 Sebteembar 2005. Wuxu ahay doorashadda kow oo xisbi badan ka qayb galeen oo laga qabyay Somaliland ilaa 1991-gi, markuu dagaalka sokeeyo bilaabmay.<ref>2024</ref>
====2017 doorashada madaxtooyada Somaliland====
Doorashadii Madaxtooyada [[Soomaaliland|Somaliland]] ee 2017 ayaa ahayd doorashadii saddexaad ee si toos ah u qabsoonta tan iyo sannadkii 2003-dii, waxaanay si rasmi ah u qabsoontay 13 November 2017. Natiijadu waxay noqotay guul uu u soo hoyday murashaxa xisbiga talada haya ee Kulmiye Muuse Biixi Cabdi oo helay 55% codadkii la dhiibtay. Cabdiraxmaan ayaa helay 41% codadkii la dhiibtay.
====2024 doorashada madaxtooyada Somaliland====
Cabdiraxmaan ayaa loo doortay madaxweynaha Somaliland doorashada madaxtinimada Somaliland ee 2024-ka oo ah musharaxa xisbiga Waddani. Waxa uu ku guulaystay ku dhawaad 64% codadkii la dhiibtay, halka madaxweynaha talada haya ee [[Muuse Biixi|Muuse Biixi Cabdi]] uu helay 35%. Waxaa la caleema saaray 12-kii Diseembar 2024
==Tixraacyo==
<references />
1:[https://web.archive.org/web/20160203081759/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE81L09620120222Anderson, Mark (2 February 2012). " Reuters Afrika. Laga kaydiyay asalka 3 Febraayo 2016. La soo celiyay 20 Luulyo 2012.] <ref>Cirro </ref>
2:[https://allafrica.com/stories/201202062200.html AllAfrica. 2 Meey 2012. laga bilaabo asalka 7 Juun 2021. 20 Luulyo 2012.]
3:[https://www.barrons.com/news/breakaway-somaliland-s-opposition-leader-wins-presidential-poll-081551c0 Barron's. 19 Noofambar 2024. 9 Diseembar 2024.]
4::[https://web.archive.org/web/20210607084952/https://waddani-party.org/party-presidential-candidates/ Xisbiga Waddani. 20 Ogosto 2017. Waxaa laga kaydiyay asalka 7 Juun 2021. La soo celiyay 20 Juun 2020.]
5:[https://www.hs.fi/maailma/art-2000005446822.html fi ( Finnish). 13 November 2017. Waxaa laga kaydiyay asalka 13 November 2017. 13 November 2017]
6:[https://www.aljazeera.com/news/2024/11/19/oppositions-abdullahi-wins-presidential-election-in-breakaway-somaliland 19 November 2024. 19 November 2024]
jlwgpdfnsp80hdizac80tbs260tl2ks
Talk:Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi
1
42008
303404
279229
2026-07-29T08:22:09Z
Feerobuuran
46403
Feerobuuran la wareejiyay bogga [[Talk:Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi]] ilaa [[Talk:Cabdiraxmaan Cirro]]
279194
wikitext
text/x-wiki
== Soo dhawoow ==
Ku soo dhawoow Wikipedia [[User:Isma4l|Isma4l]] ([[User talk:Isma4l|wadahadal]]) 13:48, 26 Agoosto 2025 (UTC)
t1wsfz68ndyvrjrmr500m4u6fglrosl
303413
303404
2026-07-29T08:54:33Z
Isma4l
41797
Isma4l la wareejiyay bogga [[Talk:Cabdiraxmaan Cirro]] ilaa [[Talk:Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi]] iyadoo la dul mariyay sii toosin: Dib u celi
279194
wikitext
text/x-wiki
== Soo dhawoow ==
Ku soo dhawoow Wikipedia [[User:Isma4l|Isma4l]] ([[User talk:Isma4l|wadahadal]]) 13:48, 26 Agoosto 2025 (UTC)
t1wsfz68ndyvrjrmr500m4u6fglrosl
Alexx Ekubo
0
44740
303401
297493
2026-07-29T01:49:24Z
Dostojewskij
10097
File:Alexx EKubo cropped.png
303401
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Alexx Ekubo
| image = Alexx EKubo cropped.png
| image_size =
| alt = Photo of Alexx Ekubo
| caption =
| birth_name = Alexx Ekubo-Okwaraeke
| birth_date = {{birth date and age|df=yes|1986|04|10}}
| birth_place = Nigeria
| othername =
| nationality = [[Nigerian]]
| citizenship = [[Nigeria]]
| education = Law, [[University of Calabar]]
| alma_mater = [[ Jaamcada Calabar]]
| occupation = Jilaa, Madadaaliye, iyo Bani'aadamnimo
| yearsactive = 2003–hadda
| website =
}}
'''Alexx Ekubo-Okwaraeke''' (wuxuu dhashay 10 Abriil 1986) waa jilaa reer Nigeria ah, maaweeye, iyo bini'aadantinimo.
Waxa uu caan ku yahay doorkiisa majaajillada jacaylka ah ee Nollywood iyo riwaayadaha waxaana lagu tiriyaa mid ka mid ah kartida bangiga iyo kartida ugu badan ee shaleemada Afrika ee casriga ah. Waxa uu ahaa orodyahankii ugu horeeyay ee ka qayb gala tartankii Mr Nigeria 2010 waxana uu caan ka noqday Nollywood blockbuster, Weekend Getaway 2020, waxaa loo magacaabay mid ka mid ah "Dadka ugu Saamaynta Badan ee Afrikaanka ah ee ka hooseeya 40 ee Qaramada Midoobay, wax ku biirinta madadaalada iyo horumarinta bulshada ee qaaradda oo dhan.
==Nolosha hore iyo waxbarashada==
Ekubo wuxuu u dhashay Arochukwu , Gobolka Abia ee gobolka koonfur-bari ee qayb ka mid ah Nigeria. Wuxuu ka qalin jabiyay Kulliyada Dowladda Federaalka ee Daura, Gobolka Katsina ee Waqooyiga Gobolka Nigeria. Wuxuu sharciga ka bartay Jaamacadda Calabar , Cross River State, Nigeria. Waxaa sidoo kale lagu abaalmariyay Shahaado Sharafeed Fanka & Dhaqanka oo uu ka qaatay Instut Supèrieur de Communication et de Gestion (Jaamacadda ISCG) Cotonou, Jamhuuriyadda Benin, 2021.
==Nolosha gaarka ah==
Ekubo wuxuu caan ku yahay joogitaankiisa moodada gaarka ah, waxaana had iyo jeer lagu soo bandhigaa liisaska ugu labiska wanaagsan Afrika oo dhan. Waxa uu ilaaliyaa qaab nololeedka gaarka ah oo inta badan waxa uu adeegsadaa barnaamijkiisa si uu ugu doodo arrimaha bulshada iyo xoojinta dhalinyarada
==Xirfad==
Filimkii ugu horeeyay ee Ekubo wuxuu ahaa door yar ee Lancelot Oduwa Imaseun's Sinners in the house (2003). Waxa uu markii dambe xiddig ka galay Afamefuna , Awoodda 1, Affair Axadda , Omo Ghetto: Saga , The Bling Lagosians , Catch.er , Zero Hour, Marwada Koowaad Lagos Cougars , Getaway Weekend , oo ka mid ah filimaan kale, oo inta badan muujinaya jilayaasha soo jiidashada leh ama majaajilada. Waxqabadkiisa waxaa lagu ammaanay isku dhafka kaftanka, qoto dheer ee dareenka, iyo soo jiidashada ganacsiga.
Isagoo haysta in ka badan 100 filim, Ekubo wuxuu la soo shaqeeyay filim sameeyayaasha Nollywood waxaana si isa soo taraysa loogu aqoonsaday buundada dhaqameed ee u dhaxaysa shineemo Afrikaan iyo qurbo-joog. Ka soo muuqashadiisa xafladaha filimada adduunka oo dhan iyo la shaqayntiisa fagaarayaasha durugsan ayaa u dhigay inuu yahay karti Afrikaan caalami ah.
==Samafalka iyo u doodista==
Madadaalada ka baxsan, Ekubo waa u doodaha dhalinyarada bini'aadantinimo/ samafale. Waxa uu ka qaybqaatay dadaallo samafal oo badan iyo barnaamijyo wacyigelineed oo dhan Nigeria iyo gobolka Galbeedka Afrika. 2020 Waxa uu ka helay shahaado heer sare ah Sapio Club SGD (Horumarinta Yoolalka Joogtada ah) oo wax ku darsiga ku dayashada mudan ee Madadaalada Afrika & Dadaalka Bani'aadantinimo. 2021, waxaa la siiyay Abaalmarinta Caalamiga ah ee Bixinta Bulshada ee Sanadka Abaalmarinta Qaranka Nigeria dadaalkiisa samafalka
Ekubo waxa loo aqoonsaday sanadka 2023 inuu yahay Safiirka dhalinyarada Rotary ee sanadka hoos yimaada Rotary International District 9142
==Telefishanka==
*Siro & Fadeexado
*Hope Bay
*Qoys Farxad leh
*Tinsel
*AY's Crib (2013-2015) sida JJ
*U guursaday Ciyaarta (2014–2015)
sidii Vincent Coker
==Tixraac==
[https://www.bellanaija.com/2021/08/alexx-ekubo-honorary-doctorate/ "Alexx Ekubo waxa uu Shahaado Sharaf Doctorate ka qaatay ISCG University Benin]
[https://globalexcellenceonline.com/sapio-club-celebrates-nigeria-60-dino-melaye-seyi-tinubu-others-grace-event/ "Naadiga Sapio wuxuu u dabaaldegaa Nigeria @60 * Dino Melaye, Seyi Tinubu, dhacdo kale oo nimco ah"] {{Wayback|url=https://globalexcellenceonline.com/sapio-club-celebrates-nigeria-60-dino-melaye-seyi-tinubu-others-grace-event/ |date=20250619202854 }}
[https://www.talkafricanmovies.com/luke-of-lies/ "Luke of Been | Naqshadeynta Filimka Nollywood | Aflaanta Afrikaan Ka Hadal"]
[https://web.archive.org/web/20211209101603/http://blog.irokotv.com/2017/04/28/3-crowd-now-playing-irokotv/ "3 Ma dad badan baa hadda ku cayaaraya iROKOtv!"]
[https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/429916-bon-awards-laura-fidel-kunle-remi-win-best-kiss-full-list-of-winners.html "Abaalmarinta BON: Laura Fidel, Kunle Remi waxay ku guulaysteen dhunkashada ugu fiican (Liiska Buuxa ee Guulaystayaashii)" ]
[https://thenet.ng/net-honours-class-of-2021/ "Sharafta Saafiga ah - Fasalka 2021"]
==Xiriirinta dibadda==
[https://www.imdb.com/name/nm4200896/ Alexx Ekubo] ee IMDb
5z52m9ryg29kkf0dgoxr8crcxekutu3
Webiga Ogun
0
48616
303400
301017
2026-07-28T21:42:13Z
InternetArchiveBot
28368
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
303400
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Webiga Ogun
| name_other = Odò Ògùn
| image =Sun sets at Ogun River.jpg
| image_size =
| image_alt =
| image_caption =
| map =SW Nigeria OSM.png
| map_size =250
| map_alt =
| map_caption =
| source1_location =
| mouth_location = [[Lagos]]
| subdivision_type1 = Dalka
| subdivision_name1 = [[Nigeria]]
| progression =
| length = {{convert|480|km|abbr=on}}
| source1_elevation = {{convert|530|m|ft|abbr=on}}
| mouth_elevation = {{convert|0|m|ft|abbr=on}}
| discharge1_avg =
| basin_size = {{convert|23000|km2|abbr=on}}<ref>[https://pdfs.semanticscholar.org/fb19/bb736cf95a4a76067a6f3f2e13f3b5f64745.pdf Fluid Flow Interactions in Ogun River, Nigeria]</ref>
| river_system =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
}}
'''Webiga Ogun''' ({{Audio|Ogun_river.wav|dhegeyso}}; [[Yoruba language|Af-Yoruba]]: Odò Ògùn) waa marin-biyood ku yaal [[Nigeria]] kaas oo ku shuba [[Lagos Lagoon]]. [[Ogun State|Gobolka Ogun]] waxaa loogu magac daray webiga.<ref>{{cite web | url=https://litcaf.com/ogun-river/ | title=Ogun River - LitCaf | date=26 January 2016 | access-date=7 Bisha Todobaad 2026 | archive-date=18 Bisha Afraad 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240418211517/https://litcaf.com/ogun-river/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=How Each Nigerian State Got Its Name {{!}} Zaccheus Onumba Dibiaezue Memorial Libraries |url=https://zodml.org/blog/how-each-nigerian-state-got-its-name#:~:text=NIGER%20-%20Named%20after%20the%20River,significant%20watercourse%20in%20the%20region. |access-date=2023-08-08 |website=zodml.org}}</ref><ref name="premiumtimesng.com">{{Cite news |url=https://www.premiumtimesng.com/regional/ssouth-west/434004-how-unchecked-water-pollution-affects-fishing-communities-in-ogun.html |access-date=2023-09-13 |newspaper=[[Premium Times]]|title=How unchecked water pollution affects fishing communities in Ogun}}</ref>
== Socodka iyo isticmaalka ==
[[Webiga]] wuxuu ka soo bilaabmaa meel u dhow magaalooyinka [[Sepeteri]] iyo [[Shaki, Nigeria|Shaki]] oo ku yaal waqooyiga [[Oyo State|Gobolka Oyo]] oo isku-duwayaashoodu yihiin {{coord|8|41|0|N|3|28|0|E}} wuxuuna [[Flow (fluid)|u qulqulaa]] inta ka hartay gobolka ilaa [[Ogun State|Gobolka Ogun]] ugu dambeyntiina [[Lagos State|Gobolka Lagos]] halkaas oo uu kaga shubo [[Lagos lagoon]] oo ku taal magaalooyinka Isheri iyo Owode onirin.<ref name="Ayoade2004" /> Webiga waxaa ka gudba [[Ikere Gorge Dam|Biyo-xireenka Ikere Gorge]] oo ku yaal [[Iseyin]] [[degmada dawladda hoose]] ee [[Oyo State|Gobolka Oyo]]. Awoodda keydka biyuhu waa {{convert|690|e6m3|acre foot}}.<ref>{{cite book
|page=314
|title=Dams and Reservoirs, Societies and Environment in the 21st Century: Proceedings of the International Symposium on Dams in the Societies of the 21st Century, 22nd International Congress on Large Dams (ICOLD), Barcelona, Spain, 18 June 2006
|editor=L. Berga
|publisher=Taylor & Francis
|year=2006
|isbn=0-415-40423-1}}</ref> Keydku wuxuu ku dhow yahay [[Old Oyo National Park]], wuxuuna bixiyaa adeegyo [[Recreation|madadaalo]] oo loogu talagalay dalxiisayaasha, webiguna wuxuu maraa baarka dhexdiisa.<ref name="NNPS">{{cite web
|url=http://nigeriaparkservice.org/oyo/Default.aspx
|title=Old Oyo National Park
|publisher=Nigeria National Park Service
|access-date=2010-11-05
|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216091305/http://nigeriaparkservice.org/oyo/Default.aspx/
|archive-date=16 December 2017
|url-status=usurped
}}</ref> Webiga Ofiki, oo isna ka soo bilaabma meel u dhow Shaki, waa mid ka mid ah webiga [[Ogun State|Ogun]] meelaha ugu muhiimsan ee uu ka soo maaxdo.<ref>[https://www.researchgate.net/figure/Map-of-Ogun-and-Osun-River-Basins-and-the-Adjacent-Basins_fig2_277233312#:~:text=The%20major%20tributaries%20of%20the,season%20between%20April%20and%20October. https://www.researchgate.net/figure/Map-of-Ogun-and-Osun-River-Basins-and-the-Adjacent-Basins_fig2_277233312#:~:text=The%20major%20tributaries%20of%20the,season%20between%20April%20and%20October.]</ref> [[Oyan River Dam|Webiga Oyan]], oo ah marin kale, waxaa ka gudba [[Oyan River Dam|Biyo-xireenka Webiga Oyan]] kaas oo biyo siiya [[Abeokuta]] iyo [[Lagos]].<ref>{{Cite news |last= |first= |date=2022-09-22 |title=Flood threat: Ogun border community cries out over opening Oyan River dam |url=https://guardian.ng/news/flood-threat-ogun-border-community-cries-out-over-opening-oyan-river-dam/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=2023-07-10 |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US}}</ref> Meelaha ay dadku ku badan yihiin, webiga waxaa loo isticmaalaa [[bathing|qubeys]], [[washing|dhaqid]], iyo [[drinking|cabbid]]. Waxa kale oo uu u adeegaa sidii bullaacad qashinka dabiiciga ah inta badan laga keeno [[abattoirs|meelaha lagu qalo xoolaha]] ee ku yaal webiga jiinkiisa.<ref name="Ayoade2004" />
== Taariikhda ==
[[File:-phemmyphotography@PHEMMY PHOTOGRAPHY@olumo-71.jpg|thumb|Buundada Aro ee dul marta webiga Ogun]]
Diinta [[Yoruba religion|Yoruba]], [[Yemoja]] waa [[divinity|ilaahada]] Webiga Ogun. [[Catechist|Cadekiistaha]] [[Charles Phillips (bishop)|Charles Phillips]], oo ahaa aabbaha [[Charles Phillips (bishop)|Charles Phillips]] oo markii dambe noqday [[Bishop]]-ka [[Ondo State|Gobolka Ondo]], ayaa qoray 1857 in Webiga Ogun uu guud ahaan ahaa mid ay [[Worship|caabudaan]] dadka ku nool jiinkiisa laga soo bilaabo halka uu ka soo maaxdo ilaa meesha uu kaga shubo [[lagoon|bada gudaheeda]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=BIdITHIAEs0C&pg=PA201
|title=Hail Orisha!: a phenomenology of a West African religion in the mid-nineteenth century
|first=Peter Rutherford |last=McKenzie
|publisher=BRILL |year=1997
|page=30
|isbn=90-04-10942-0}}</ref> Webigu wuxuu dhex maraa wadnaha boqortooyadii hore ee [[Oyo Empire]]. Magaalada [[Oyo State|Oyo]] waxaa loo qaybiyay lix [[Province|gobol]], iyadoo saddex ay ku yaalliin dhinaca galbeed ee Webiga Ogun saddexna ay ku yaalliin dhinaca bari ee webiga.<ref>{{cite book
|author1=Stride, G.T. |author2=C. Ifeka
|name-list-style=amp |page=296
|title=Peoples and Empires of West Africa: West Africa in History 1000–1800 |publisher=Nelson |location=Edinburgh |year=1971 |isbn=0-17-511448-X}}</ref> Wakhti ka mid ah, webigu wuxuu ahaa marin muhiim ah oo ay ganacsatadu alaab ku qaadaan doonyo u dhexeeya [[Abeokuta]] iyo [[Lagos Colony]].<ref>{{cite book |ref={{harv|Foreign and Commonwealth}}
|url=https://books.google.com/books?id=q5kAAAAAYAAJ&pg=PA381
|title=British and foreign state papers, Volume 54
|author=Foreign and Commonwealth Office
|publisher=H.M.S.O. |year=1859}}</ref>
== Sawirro ==
<gallery>
File:Ogun river in Abeokuta Ogun State, Nigeria.jpg|Webiga Ogun ee Abeokuta kaas oo dadka deegaanku u yaqaannaan "Odo Ogun".
File:Ogun river view from Olumo top in Abeokuta, Ogun State-Nigeria.jpg|Webiga Ogun oo laga arkayo dusha sare ee [[Olumo Rock|dhagaxa Olumo]] ee [[Abeokuta]], [[Ogun State|gobolka Ogun]]
File:Sun sets at Ogun River.jpg|Qorrax dhaca Webiga Ogun
File:Birds Cloaking on a Tree Beside Ogun River.jpg|Waaberiga Webiga Ogun
File:Bridge over Ògùn river.jpg|Buundo dul marta Webiga Ogun
File:River Ogun Bridge Enterance (Enu Gada) (1).jpg|Irridka buundada Webiga Ogun
File:-phemmyphotography@PHEMMY PHOTOGRAPHY@olumo-71.jpg|Buundada Aro oo dul marta webiga Ogun
</gallery>
== Tixraac ==
{{Reflist |refs=
<ref name=Ayoade2004>{{cite journal
|url=http://www.ots.ac.cr/tropiweb/attachments/volumes/vol52-1/21-AYOADE-171-176.pdf
|title=Gill asymmetry in Labeo ogunensis from Ogun river, Southwest Nigeria
|author1=A.A. Ayoade, A.A. Sowunmi |author2=H.I. Nwachukwu
|name-list-style=amp |journal=Rev. Biol. Trop.
|volume=52 |issue=1 |pages=171–175 |year=2004|doi=10.15517/rbt.v52i1.14821
|pmid=17357414
}}</ref>
}}
{{Authority control}}
{{Coord|6.745589|N|3.34259|E|display=title}}
35ggbm8u4jl1evtvqf26gwjwje71ti5
Shibis
0
48982
303335
301850
2026-07-28T13:49:33Z
Isma4l
41797
La ilaaliyay "[[Shibis]]" ([Wax ka badal=U ogolow kaliya isticmaalayaasha la xaqiijiyay] (aan xad lahayn) [Wareeji=U oggolow oo keliya maamulayaasha] (aan xad lahayn))
301845
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| official_name = Shibis
| other_name =
| native_name =
| nickname =
| settlement_type = [[Gobolada Soomaaliya|Degmo]]
| motto =
| image_skyline =
| imagesize =
| image_caption =
| image_flag =
| flag_size =
| image_seal =
| seal_size =
| image_map = Shibis District.png
| mapsize =
| map_caption =
| pushpin_map =Somalia
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize =
| pushpin_map_caption =
| subdivision_type = Wadanka
| subdivision_name = {{flag|Somalia}}
| subdivision_type1 = [[Gobolada Soomaaliya|Gobolka]]
| subdivision_name1 = [[Banaadir]]
| subdivision_type2 = Caasimada
| subdivision_name2 = [[Muqdisho]]
| government_footnotes =
| government_type =
| leader_title = Guddoomiyaha Degmada
| leader_name = [[Boos bannaan oo ku-meel-gaar ah|Bannaan]]
| established_title =
| established_date =
| area_magnitude =
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 67
| area_land_km2 =
| population_as_of =
| population_footnotes =
| population_note =
| population_total = 947800
| population_density_km2 =
| timezone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| timezone_DST =
| utc_offset_DST =
| coordinates ={{coord|2.049722|45.262222|region:SO|display=it}}
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_ft =
| postal_code_type =
| postal_code =
| area_code =
| blank_name =
| blank_info =
| website =
| footnotes =
}}
'''Shibis District''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Shibis ) waa Degmada ugu yar ee dhaca Koonfur-bari ee gobolka [[Banaadir]]. Mid ka mid ah deegaanada ugu qadiimsan magaalada [[Muqdisho]] ayaa waxaa xuduud la leh [[Kaaraan]], [[Yaaqshiid]] [[Boondheere]] iyo [[Cabdicasiis]].
Goobaha caanka ah ee Shibis waxaa ka mid ah Xarunta Nabadsugida Qaranka (NiSa) , Safaaradda [[Sacuudi Carabiya]] iyo Gurigii uu ka geeriyooday Hogaamiyihii Milateriga ahaa ee [[Siyaad Barre]], Hotel Global iyo kuwo kale.
==Tixraac==
[http://www.statoids.com/yso.html Degmooyinka Soomaaliya]
[http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/120220_OCHASom_Administrative_Map_Banadir_Shibis_A3.pdf Khariidadda maamulka degmada Shibis]
2fjtx98s3fhhrk155xrlr2f2loro1xm
Webiga Alwero
0
49061
303399
301958
2026-07-28T20:24:28Z
InternetArchiveBot
28368
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
303399
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Webiga Alwero
| map = Sobat OSM.png
| map_caption = Khariidada bassin-ka Webiga Sobat, oo muujinaysa Alwero
| mouth_coordinates = {{coord|8|26|N|33|24|E|display=it}}
| name_other = Aluro, Aluoro, Alero
| country = [[Itoobiya]]
| state_type = [[Gobollada Itoobiya|Gobollada]]
| state = [[Gobolka Gambela|Gambela]], [[Oromiya]]
| source1 =
| source1_location = Kaynta Nono
| source1_elevation = {{cvt|2363|m}}
| source1_coordinates = {{coord|7.714742|N|35.131386|E}}
| mouth = [[Webiga Baro|Baro]]
| mouth_location =
| mouth_elevation = {{cvt|406|m}}
| length = {{cvt|275|km}}
| discharge1_location = Afka (qiyaas) <ref>{{Cite journal |last1=Müller Schmied |first1=Hannes |last2=Cáceres |first2=Denise |last3=Eisner |first3=Stephanie |last4=Flörke |first4=Martina |last5=Herbert |first5=Claudia |last6=Niemann |first6=Christoph |last7=Peiris |first7=Thedini Asali |last8=Popat |first8=Eklavyya |last9=Portmann |first9=Felix Theodor |last10=Reinecke |first10=Robert |last11=Schumacher |first11=Maike |last12=Shadkam |first12=Somayeh |last13=Telteu |first13=Camelia-Eliza |last14=Trautmann |first14=Tim |last15=Döll |first15=Petra |date=2021-02-23 |title=The global water resources and use model WaterGAP v2.2d: model description and evaluation |url=https://gmd.copernicus.org/articles/14/1037/2021/ |journal=Geoscientific Model Development |language=English |volume=14 |issue=2 |pages=1037–1079 |doi=10.5194/gmd-14-1037-2021 |doi-access=free |bibcode=2021GMD....14.1037M |issn=1991-959X|hdl=11250/2984567 |hdl-access=free }}</ref>
| discharge1_min = {{cvt|37|m3/s}}
| discharge1_avg = {{cvt|8.69|m3/s}}
| discharge1_max = {{cvt|85.2|m3/s}}
| progression = [[Webiga Baro|Baro]] → [[Webiga Sobat|Sobat]] → [[Webiga Niilka Cad|Niilka Cad]] → [[Webiga Niil|Niil]] → [[Badda Miditerranée]]
| river_system = [[Webiga Niil|Bassin-ka Niil]]
| basin_size = {{cvt|8280|km2}}
| basin_population = 53,000<ref> Liu, L., Cao, X., Li, S., & Jie, N. (2023). GlobPOP: A 31-year (1990-2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning (1.0) [Data set]. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.10088105 </ref>
| tributaries_left = Ubela
| tributaries_right =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| city = Mattar
| waterbodies = [[Alwero Dam]]
}}
'''Webiga Alwero''' (oo sidoo kale loo higaadiyo '''[[Aloru]]''', '''[[Aluoro]]''' iyo '''[[Alwero]]''') waa wabi ku yaal degmada [[Abobo (Ethiopian District)|Abobo]] ee [[Gobolka Gambela|Gambela]], [[Itoobiya]]. Wuxuu dhex maraa [[Beerta Qaranka ee Gambela]] wuxuuna dhex maraa dhulalka qoyan ilaa uu ka gaaro [[Webiga Baro|Webiga Openo/Baro]].
Sida 2012 [[Saudi Star]] ay qorshaysay inay ka weeciso qaddar badan oo biyo ah wabiga iyada oo loo marayo kanaal sibidh ah oo dhan {{Convert|30|km}} si loo waraabiyo bariiska.<ref>{{Cite web |date=2012-07-30 |title=A troubled Klondike |url=https://www.stockholmresilience.org/research/research-news/2012-07-30-a-troubled-klondike.html |access-date=2024-11-26 |website=Stockholm Resilience Center |publisher=Stockholm University |language=en |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130221930/https://www.stockholmresilience.org/research/research-news/2012-07-30-a-troubled-klondike.html |url-status=dead }}</ref>
== Tixraacyo ==
{{reflist}}
hhchv990h0vwn9l140v4zjebg2ui7ao
Bad Wörishofen
0
49607
303346
2026-07-28T14:47:51Z
Isma4l
41797
/* */
303346
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|type = Stadt
|image_coa = Wappen Bad Wörishofen.svg
|image_photo = 2001 Kurhaus BW.jpg
|image_caption = Kurhaus-ka Bad Wörishofen
|coordinates = {{coord|48|00|21|N|10|35|49|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bad Wörishofen in MN.svg
|state = Bayern
|region = Schwaben
|district = Unterallgäu
|elevation = 603-670
|area = 57.79
|postal_code = 86825
|area_code = 08247
|licence = MN
|Gemeindeschlüssel = 09 7 78 116
|divisions = 12 Gemeindeteile
|website = {{URL|https://www.bad-woerishofen.de/}}
|mayor = Stefan Welzel<ref>[https://www.statistik.bayern.de/wahlen/kommunalwahlen/bgm/ Liste der ersten Bürgermeister/Oberbürgermeister in kreisangehörigen Gemeinden], [[Bayerisches Landesamt für Statistik]], 15 July 2021.</ref>
|leader_term = 2020–26
|party = CSU
}}
'''Bad Wörishofen''' ({{IPA|de|baːt ˌvøːʁɪsˈhoːfn̩|-|De-Bad Wörishofen.ogg}}) waa [[Magaalo raaxo|magaalo biyo-daweyn]] oo ku taal degmada [[Unterallgäu]] ee [[Bavaria]], [[Jarmalka]], waxayna ku caan tahay biyaha lagu daweeyo ([[hydrotherapy]]) oo uu heer ka gaarsiiyay [[Sebastian Kneipp]] (1821–1897), oo ahaa wadaad Katoolik ah oo halkaas ku live-jiray 42 sano. Qaar badan oo ka mid ah huteelada raaxada iyo guryaha martida ee Bad Wörishofen waxay martidooda u fadiyaan daweyn iyagoo adeegsanaya hababka Kneipp.
[[File:Bad Wörishofen - St. Justina (2012-07-08).JPG|thumb|left|Kaniisadda St. Justina ee Bad Wörishofen]]
Aagga cusub ee raaxada ee magaalada ka dışa ah waxaa loo yaqaanaa [[Therme Bad Wörishofen]]. Wargeyska ''[[Time (magazine)|Time]]'' wuxuu magaalada ku tilmaamay "caasimadda qarsoon ee caafimaadka".<ref>[http://www.berliner-kurier.de/archiv/spannen-sie-aus-in-bad-woerishofen--im-kneipp-kurort-kann-mann-kraft-tanken-wellness-woche-gewinnen,8259702,8192890.html "Spannen Sie aus in Bad Wörishofen. Im Kneipp-Kurort kann Mann Kraft tanken: Wellness-Woche gewinnen"]. ''[[Berliner Kurier]]''. (1 September 2010).</ref>
==Juqraafiga==
Magaaladu waxay ku taal Wörthbach, oo ah laan ka mid ah Astaanta [[Mindel (river)|Mindel]] ee {{ill|Donau-Iller|de|Region Donau-Iller}}, oo ah gobol xuduud u ah [[Bavaria]] iyo [[Baden-Württemberg]]. Waxay qiyaastii 80 km / 50 mayl ka xigtaa dhanka galbeed [[Munich]] iyo 35 km / 22 mayl ka xigtaa dhanka bariga [[Memmingen]].
==Taariikhda==
Xustii ugu horreysay ee laga hayo goobtan waxay ka dhalatay sanadkii 1067, halkaas oo loogu tilmaamay inay tahay "Werenshova". Magaca waxaa loo malaynayaa inuu ka dhigan yahay "Guri-beereedkii Werin". Qarni ku dhowaad Wörishofen waxay ahayd deegaan beeraha u badnaa. Waxaa u dhaxeeyay 1719 iyo 1721 [[Dominican Order|Dominican]] {{ill|Wörishofen Monastery|de|Kloster Wörishofen}} oo loo dhisay maamulka [[Dominikus Zimmermann]].
[[World War II|Dagaalkii Labaad ee Dunia]] ka dib, iyadoo koonfur-galbeed Jarmalka ay ka tirsanayd [[Allied-occupied Germany#American zone|Aagga qabsashada Mareykanka]], Bad Wörishofen waxay ahayd goob ku taalla [[displaced persons camp|xeryaha dadka barakacay]].<ref>[http://www.dpcamps.org/BadWorishofen.html DP Camp Bad Wörishofen]</ref> Badanka dadkii barakacay ee ku jiray waxay ahaayeen kuwo ka soo jeeda [[Lithuania]]. Xeradu waxay heshay kalsoonida iyo taageerada [[United Nations Relief and Rehabilitation Administration|UNRRA]], waxaana sidaas darteed loo dhiibay ogolaansho ay ku daabacataan lacagahooda waraaqaha ah.
== Shakhsiyaadka ==
=== Wiilasha iyo gabdhaha magaalada ===
* [[Rainer Werner Fassbinder]] (1945–1982), agaasime filim
* [[Jeremias Schröder]] (wuxuu dhashay 1964 as Maximilian Schröder), Benedictine Abbot iyo Madaxweynaha Benedictine Congregation ee [[St. Ottilien Archabbey|St. Ottilien.]]
* [[Yank Azman]] (wuxuu dhashay 1947), jilaa Kanada ah
=== Shakhsiyaadka ku xidhan Bad Wörishofen ===
* Hermann Aust (1853–1944), taageere weyn oo Sebastian Kneipp iyo taageeraha horumarinta Bad Wörishofen oo ah magaalo raaxo.
* [[Viktor Frankl]] (1905–1997), aasaasihii [[logotherapy]], wuxuu ka shaqeeyay Bad Wörishofen sanadkii 1945 halkaas oo uu ka ahaa dhqtar ka tirsan Cisbitaalka Dadka Barakacay.
[[File:Sebastian Kneipp.jpg|thumb|150px|Sebastian Kneipp 1915]]
* [[Sebastian Kneipp]] (1821–1897), wadaad iyo Hydrotherapeut, oo ah ikhtiraacaha daweynta biyaha ee ''Kneipp''.
* [[Carl Beines]] (1869–1950), violinist, laxamiiste, agaasimaha kooxda hestrada iyo macallin codka ah, oo ardaydiisa ay ka mid yihiin [[Richard Tauber]], iyo [[Herbert Ernst Groh]], wuxuu ku noolaa, ku baray kuna dhitay magaalada.
* [[Katherine Mansfield]] (1888–1923), qoraa ka soo jeeda New Zealand, waxay qortay sheekooyinka gaagaaban ee ''[[In a German Pension]]'' ka dib markii ay joogtay Bad Wörishofen sanadkii 1909.
* [[Franz Roth|Franz "Bulle" Roth]] (wuxuu dhashay 1946), ciyaaryahan kubadda cagta ah oo u ciyaari jiray [[Germany national football team|kooxda qaranka Jarmalka]] iyo [[FC Bayern München]], mulkiilaha dukaan dharka isboortiga ah oo ku yaal Bad Wörishofen
* [[Ulla Salzgeber]] (waxay dhalatay 1958), ciyaartoyda fardaha, waxay ku noolayd Bad Wörishofen ilaa 2011.
* [[Irmgard Seefried]] (1919–1988), soprano, waxay ku noolayd Bad Wörishofen sanadihii 1923 ilaa 1940, iyadoo ku guuleysatay billadda dahabka ee badbaadada dadweynaha ee Bad Wörishofen.
* [[Ethel Smyth]] (1858–1944), laxamiiste Ingiriis ah, waxay muddo ku noolayd Munich iyadoo booqasho caafimaad ka samaysay Bad Wörishofen sanadkii 1889.
* [[Antanas Deksnys]] (1906–1999), bishob Katoolik ah oo ka soo jeeda Lithuania.
==Dhaqaalaha==
[[Wörishofer|Kabaha sandal-ka ah ee Wörishofer]] waxaa lagu sameeyaa halkan.<ref>{{citation |title=Ooh, but they are comfy . . . |author=Imogen Fox |date=23 July 2010 |journal=[[The Guardian]] | page=13}}</ref>
== Xusuusin iyo tixraac ==
{{reflist|colwidth=30em}}
{{Commons category|Bad Wörishofen}}
{{Cities and towns in Unterallgäu (district)}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bad Worishofen}}
me94wbfp4z8sc5q6ctlptvz8w33qi7z
303347
303346
2026-07-28T14:48:02Z
Isma4l
41797
/* */
303347
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|type = Stadt
|image_coa = Wappen Bad Wörishofen.svg
|image_photo = 2001 Kurhaus BW.jpg
|image_caption = Kurhaus-ka Bad Wörishofen
|coordinates = {{coord|48|00|21|N|10|35|49|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bad Wörishofen in MN.svg
|state =
|region = Schwaben
|district = Unterallgäu
|elevation = 603-670
|area = 57.79
|postal_code = 86825
|area_code = 08247
|licence = MN
|Gemeindeschlüssel = 09 7 78 116
|divisions = 12 Gemeindeteile
|website = {{URL|https://www.bad-woerishofen.de/}}
|mayor = Stefan Welzel<ref>[https://www.statistik.bayern.de/wahlen/kommunalwahlen/bgm/ Liste der ersten Bürgermeister/Oberbürgermeister in kreisangehörigen Gemeinden], [[Bayerisches Landesamt für Statistik]], 15 July 2021.</ref>
|leader_term = 2020–26
|party = CSU
}}
'''Bad Wörishofen''' ({{IPA|de|baːt ˌvøːʁɪsˈhoːfn̩|-|De-Bad Wörishofen.ogg}}) waa [[Magaalo raaxo|magaalo biyo-daweyn]] oo ku taal degmada [[Unterallgäu]] ee [[Bavaria]], [[Jarmalka]], waxayna ku caan tahay biyaha lagu daweeyo ([[hydrotherapy]]) oo uu heer ka gaarsiiyay [[Sebastian Kneipp]] (1821–1897), oo ahaa wadaad Katoolik ah oo halkaas ku live-jiray 42 sano. Qaar badan oo ka mid ah huteelada raaxada iyo guryaha martida ee Bad Wörishofen waxay martidooda u fadiyaan daweyn iyagoo adeegsanaya hababka Kneipp.
[[File:Bad Wörishofen - St. Justina (2012-07-08).JPG|thumb|left|Kaniisadda St. Justina ee Bad Wörishofen]]
Aagga cusub ee raaxada ee magaalada ka dışa ah waxaa loo yaqaanaa [[Therme Bad Wörishofen]]. Wargeyska ''[[Time (magazine)|Time]]'' wuxuu magaalada ku tilmaamay "caasimadda qarsoon ee caafimaadka".<ref>[http://www.berliner-kurier.de/archiv/spannen-sie-aus-in-bad-woerishofen--im-kneipp-kurort-kann-mann-kraft-tanken-wellness-woche-gewinnen,8259702,8192890.html "Spannen Sie aus in Bad Wörishofen. Im Kneipp-Kurort kann Mann Kraft tanken: Wellness-Woche gewinnen"]. ''[[Berliner Kurier]]''. (1 September 2010).</ref>
==Juqraafiga==
Magaaladu waxay ku taal Wörthbach, oo ah laan ka mid ah Astaanta [[Mindel (river)|Mindel]] ee {{ill|Donau-Iller|de|Region Donau-Iller}}, oo ah gobol xuduud u ah [[Bavaria]] iyo [[Baden-Württemberg]]. Waxay qiyaastii 80 km / 50 mayl ka xigtaa dhanka galbeed [[Munich]] iyo 35 km / 22 mayl ka xigtaa dhanka bariga [[Memmingen]].
==Taariikhda==
Xustii ugu horreysay ee laga hayo goobtan waxay ka dhalatay sanadkii 1067, halkaas oo loogu tilmaamay inay tahay "Werenshova". Magaca waxaa loo malaynayaa inuu ka dhigan yahay "Guri-beereedkii Werin". Qarni ku dhowaad Wörishofen waxay ahayd deegaan beeraha u badnaa. Waxaa u dhaxeeyay 1719 iyo 1721 [[Dominican Order|Dominican]] {{ill|Wörishofen Monastery|de|Kloster Wörishofen}} oo loo dhisay maamulka [[Dominikus Zimmermann]].
[[World War II|Dagaalkii Labaad ee Dunia]] ka dib, iyadoo koonfur-galbeed Jarmalka ay ka tirsanayd [[Allied-occupied Germany#American zone|Aagga qabsashada Mareykanka]], Bad Wörishofen waxay ahayd goob ku taalla [[displaced persons camp|xeryaha dadka barakacay]].<ref>[http://www.dpcamps.org/BadWorishofen.html DP Camp Bad Wörishofen]</ref> Badanka dadkii barakacay ee ku jiray waxay ahaayeen kuwo ka soo jeeda [[Lithuania]]. Xeradu waxay heshay kalsoonida iyo taageerada [[United Nations Relief and Rehabilitation Administration|UNRRA]], waxaana sidaas darteed loo dhiibay ogolaansho ay ku daabacataan lacagahooda waraaqaha ah.
== Shakhsiyaadka ==
=== Wiilasha iyo gabdhaha magaalada ===
* [[Rainer Werner Fassbinder]] (1945–1982), agaasime filim
* [[Jeremias Schröder]] (wuxuu dhashay 1964 as Maximilian Schröder), Benedictine Abbot iyo Madaxweynaha Benedictine Congregation ee [[St. Ottilien Archabbey|St. Ottilien.]]
* [[Yank Azman]] (wuxuu dhashay 1947), jilaa Kanada ah
=== Shakhsiyaadka ku xidhan Bad Wörishofen ===
* Hermann Aust (1853–1944), taageere weyn oo Sebastian Kneipp iyo taageeraha horumarinta Bad Wörishofen oo ah magaalo raaxo.
* [[Viktor Frankl]] (1905–1997), aasaasihii [[logotherapy]], wuxuu ka shaqeeyay Bad Wörishofen sanadkii 1945 halkaas oo uu ka ahaa dhqtar ka tirsan Cisbitaalka Dadka Barakacay.
[[File:Sebastian Kneipp.jpg|thumb|150px|Sebastian Kneipp 1915]]
* [[Sebastian Kneipp]] (1821–1897), wadaad iyo Hydrotherapeut, oo ah ikhtiraacaha daweynta biyaha ee ''Kneipp''.
* [[Carl Beines]] (1869–1950), violinist, laxamiiste, agaasimaha kooxda hestrada iyo macallin codka ah, oo ardaydiisa ay ka mid yihiin [[Richard Tauber]], iyo [[Herbert Ernst Groh]], wuxuu ku noolaa, ku baray kuna dhitay magaalada.
* [[Katherine Mansfield]] (1888–1923), qoraa ka soo jeeda New Zealand, waxay qortay sheekooyinka gaagaaban ee ''[[In a German Pension]]'' ka dib markii ay joogtay Bad Wörishofen sanadkii 1909.
* [[Franz Roth|Franz "Bulle" Roth]] (wuxuu dhashay 1946), ciyaaryahan kubadda cagta ah oo u ciyaari jiray [[Germany national football team|kooxda qaranka Jarmalka]] iyo [[FC Bayern München]], mulkiilaha dukaan dharka isboortiga ah oo ku yaal Bad Wörishofen
* [[Ulla Salzgeber]] (waxay dhalatay 1958), ciyaartoyda fardaha, waxay ku noolayd Bad Wörishofen ilaa 2011.
* [[Irmgard Seefried]] (1919–1988), soprano, waxay ku noolayd Bad Wörishofen sanadihii 1923 ilaa 1940, iyadoo ku guuleysatay billadda dahabka ee badbaadada dadweynaha ee Bad Wörishofen.
* [[Ethel Smyth]] (1858–1944), laxamiiste Ingiriis ah, waxay muddo ku noolayd Munich iyadoo booqasho caafimaad ka samaysay Bad Wörishofen sanadkii 1889.
* [[Antanas Deksnys]] (1906–1999), bishob Katoolik ah oo ka soo jeeda Lithuania.
==Dhaqaalaha==
[[Wörishofer|Kabaha sandal-ka ah ee Wörishofer]] waxaa lagu sameeyaa halkan.<ref>{{citation |title=Ooh, but they are comfy . . . |author=Imogen Fox |date=23 July 2010 |journal=[[The Guardian]] | page=13}}</ref>
== Xusuusin iyo tixraac ==
{{reflist|colwidth=30em}}
{{Commons category|Bad Wörishofen}}
{{Cities and towns in Unterallgäu (district)}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bad Worishofen}}
lciyola0spvx0hsw94hvd145gtwas2g
Bad Wünnenberg
0
49608
303348
2026-07-28T14:50:26Z
Isma4l
41797
/* */
303348
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|type = Town
|image_photo = Bad Wünnenberg Sauerland-Ost 253.jpg
|image_coa = DEU Bad Wünnenberg COA.svg
|coordinates = {{coord|51|31|N|8|42|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bad Wünnenberg in PB.svg
|state =
|region = Detmold
|district = Paderborn
|elevation = 334
|area = 161.3
|postal_code = 33179–33181
|area_code = 02953, 02957 Haaren
|licence = PB
|Gemeindeschlüssel = 05 7 74 040
|divisions = 7
|website = [http://www.wuennenberg.de/ www.wuennenberg.de]
|mayor = Ursula Berhorst-Schäfers
|leader_term = 2025–30
|party = SPD
}}
'''Bad Wünnenberg''' ({{IPA|de|baːt ˈvʏnənbɛʁk|-|De-Bad Wünnenberg.ogg}}) waa magaalo ku taal [[Paderborn (district)|degmada Paderborn]], ee [[North Rhine-Westphalia]], [[Jarmalka]]. Waxay ku taallaa webiga [[Aabach (Afte)|Aabach]], noin 20 km dhanka koonfureed ee [[Paderborn]].
==Siyaasadda==
Duqa cusub ee Bad Wünnenberg waa Ursula Berhorst-Schäfers oo ka tirsan xisbiga [[Social Democratic Party of Germany|SPD]], oo haysay xilka tan iyo 2025. Waxay ku guulaysatay [[2025 North Rhine-Westphalia local elections|doorashadii deegaanka ee 2025]] iyadoo ka guulaysatay ninkii ka horreeyay ee Christian Carl ([[Christian Democratic Union of Germany|CDU]]) markay ka heshay 54 % codadkii la dhiibtay.<ref>{{Cite web |title=Ergebnis |url=https://wahlen.regioit.de/2/km2025/05774040/praesentation/ergebnis.html?wahl_id=246&stimmentyp=0&id=ebene_3_id_26 |access-date=2026-03-18 |website=wahlen.regioit.de |language=de}}</ref>
===Golaha magaalada===
Doorashadii deegaanka ee 2025 ka dib, [[Stadtrat|golaha magaalada]] Bad Wünnenberg wuxuu u dhisan yahay sida tan:
{{election table}}
! colspan=2| Xisbi
! Codad
! %
! +/-
! Kuraas
! +/-
|-
| bgcolor={{party color|Christian Democratic Union of Germany}}|
| align=left| [[Christian Democratic Union of Germany|Christian Democratic Union]] (CDU)
| 3,406
| 52.3
| {{decrease}} 3.7
| 17
| {{decrease}} 1
|-
| bgcolor={{party color|Social Democratic Party of Germany}}|
| align=left| [[Social Democratic Party of Germany|Social Democratic Party]] (SPD)
| 2,103
| 32.3
| {{increase}} 8.5
| 10
| {{increase}} 3
|-
| bgcolor={{party color|Alliance 90/The Greens}}|
| align=left| [[Alliance 90/The Greens]] (Grüne)
| 574
| 8.8
| {{decrease}} 3.3
| 3
| {{decrease}} 1
|-
| bgcolor={{party color|Free Democratic Party (Germany)}}|
| align=left| [[Free Democratic Party (Germany)|Free Democratic Party]] (FDP)
| 436
| 6.7
| {{decrease}} 1.5
| 2
| {{decrease}} 1
|-
! colspan=2| Codadka saxda ah
! 6,519
! 96.8
!
!
!
|-
! colspan=2| Codadka hallaabay
! 218
! 3.2
!
!
!
|-
! colspan=2| Wadarta
! 6,737
! 100.0
!
! 32
! ±0
|-
! colspan=2| Dadka codeyn kara/Tirada codeysay
! 10,207
! 66.0
!
!
!
|-
| colspan=7| Xigasho: [https://wahlen.regioit.de/2/km2025/05774040/praesentation/ergebnis.html?wahl_id=247&stimmentyp=0&id=ebene_3_id_26 Magaalada Bad Wünnenberg]
|}
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Commons}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bad Wunnenberg}}
0pho5d2n8i2gwbxm8q5pc0dl980ghvu
Bad Zwesten
0
49609
303349
2026-07-28T14:52:19Z
Isma4l
41797
/* */
303349
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German place
|image_coa = DEU Bad Zwesten COA.svg
|coordinates = {{coord|51|03|N|09|11|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_skyline = Bad Zwesten von Altenburg.jpg
|image_caption = Bad Zwesten, dhanka kuleedka waa Rugta Caafimaadka ee Hardtwald
|image_plan = Bad Zwesten in HR.svg
|state =
|region = Kassel
|district = Schwalm-Eder-Kreis
|elevation = 210
|area = 39.45
|postal_code = 34596
|area_code = 05626
|licence = HR
|Gemeindeschlüssel = 06 6 34 027
|divisions = 5 [[Ortsteil]]e
|website = [http://www.badzwesten.de/ www.badzwesten.de]
|mayor = Achim Siebert<ref>{{cite web|url=https://statistik.hessen.de/sites/statistik.hessen.de/files/2023-04/BVII_m04-2023_Direktwahlen_Tabelle_1a.xlsx|title=Ergebnisse der jeweils letzten Direktwahl von Landrätinnen und Landräte sowie (Ober-)Bürgermeisterinnen und (Ober-)Bürgermeister in Hessen, Stand 13.04.2023|language=de|publisher=[[Hessisches Statistisches Landesamt]]|format=XLS|access-date=2023-07-06|archive-date=2023-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162647/https://statistik.hessen.de/sites/statistik.hessen.de/files/2023-04/BVII_m04-2023_Direktwahlen_Tabelle_1a.xlsx|url-status=dead}}</ref>
|leader_term = 2023–29
|party =
}}
'''Bad Zwesten''' waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Schwalm-Eder]] ee gobolka [[Hesse]], [[Jarmalka]].
==Juqraafiga==
===Goolaynta===
Bad Zwesten waxay qiyaastii 8 km dhanka koonfur-bari ka xigtaa [[Bad Wildungen]] iyadoo ku taal webiga [[Schwalm (Eder)|Schwalm]], oo ka tirsan [[Drainage basin|biyo-qabeenka]] [[Eder (Fulda)|Eder]]. Dhanka waqooyi ee deegaanka waxaa ka bilaabma Bausaha Biyaha iyo Dabeecadda ee [[Kellerwald]]-Edersee.
===Deegaannada hoos yimaada===
* Betzigerode
* Niederurff
* Oberurff-Schiffelborn
* Wenzigerode
* Zwesten (xarunta maamulka)
==Taariikhda==
Zwesten waxaa markii ugu horreysay dokumeenti lagu xusay qiyaastii sanadkii 800. Sanadkii 1913 waxaa la helay [[mineral spring|il-biriyo oo macdan ah]], oo sanadkii 1960 si rasmi ah loogu dhawaaqay ''Heilquelle'' (≈il-biriyeed caafimaad).
Cusbooneysiinta maamulka ee Hesse dhexdeeda, deegaannadii madax-bannaanaanta lahaa ee Betzigerode, Niederurff, Oberurff-Schiffelborn, Wenzigerode, iyo Zwesten ayaa lagu midoobay deegaanka cusub ee Zwesten sanadkii 1972. Sanadkii 1992, deegaanku wuxuu helay aqoonsi rasmi ah oo ah magaalo biyo-daweyn, taas oo u oggolaatay in magaceeda lagu daro hor-dhegeha ''Bad'' – oo ka dhigan "qubeys" ama "biyo-daweyn" ee [[German language|Aqoonta Jarmalka]].
==Siyaasadda==
===Golaha deegaanka===
{{update section|date=July 2021}}
Golaha maamulka deegaanka wuxuu ka kooban yahay 23 xubnood.
*[[Christian Democratic Union (Germany)|CDU]] 6 kuraas
*[[Social Democratic Party of Germany|SPD]] 10 kuraas
*[[Alliance '90/The Greens|Greens]] 3 kuraas
*FWG (isbaahaysiga muwaadiniinta) 2 kuraas
*Bürgerliste (isbaahaysiga muwaadiniinta) 2 kuraas
(sida ku xusan doorashooyinkii deegaanka ee 26 Maars 2006)
==Dhaqaalaha==
[[Image:Hardtwaldklinik Zwesten.jpg|thumb|180px|Rugta Caafimaadka ee Hardtwald II oo ka koraysa deegaanka]]
Magaalada biyo-daweynta ee Bad Zwesten waxay barwaaqadeeda ku dhiseysaa ''Löwensprudel'' ("Biyaha Qasabadaha ee Libaaxa"). Magaala-biyo-daweyntan waxaa ku yaal laba rugood oo caafimaad, Hardtwald Clinics I iyo II oo leh qiyaastii 650 sariirood.
==Gaadiidka==
Bad Zwesten waxay ku taallaa isgoyska Jidadka Waaweyn ee Federaalka (''Bundesstraßen'') B 3 iyo B 485. Qiyaastii 5 km halka uu deegaanka ku yaal waxaa ku yaal isgoyska Borken/Bad Zwesten ee jidka xawaaraha sare ee Autobahn [[Bundesautobahn 49|A 49]] ([[Kassel]] – [[Fritzlar]] – [[Marburg]]).
Deegaanku wuxuu ka tirsan yahay Shabakadda Gaadiidka ee Waqooyiga Hesse (''Nordhessischer Verkehrsverbund'') oo sidoo kale ka shaqeysiisa taksi la wadaago oo loogu yeero xarunta tareennada ee [[Borken, Hesse|Borken]] oo ku taalla Waddada Tareenka ee Main-Weser.
==Litarajarta==
*Martin Opfer: ''Zwesten : Betzigerode, Niederurff, Oberurff, Schiffelborn und Wenzigerode; Bilder und Texte erzählen, wie es damals war'', Wartberg-Verlag, Gudensberg-Gleichen 1989, {{ISBN|3-925277-31-5}}
==Tixraac==
{{Reflist}}
==Xiriirinta dibadda==
{{Commons category}}
* [http://www.bad-zwesten.de Bad Zwesten]
{{Authority control}}
c545xj6lobu54scriyvbt20xc67rk2f
Badbergen
0
49610
303350
2026-07-28T14:54:20Z
Isma4l
41797
/* */
303350
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = DEU Badbergen COA.svg
|image_photo = St marien badbergen.JPG
|image_caption = Kaniisadda Saint Mary
|coordinates = {{coord|52|38|06|N|07|58|56|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Badbergen in OS.svg
|state =
|district = Osnabrück
|Samtgemeinde = Artland
|elevation = 29
|area = 79.11
|postal_code = 49635
|area_code = 05433
|licence = OS, BSB, MEL, WTL
|Gemeindeschlüssel = 03 4 59 007
|divisions = 9
|website = [http://www.badbergen.de/ www.badbergen.de]
|mayor = Tobias Dörfler
|party = CDU
}}
'''Badbergen''' ({{IPA|de|baːtˈbɛʁɡn̩}}; {{langx|nds|Badbern}}) waa munisipaliteot ku yaal [[Osnabrück (district)|degmada Osnabrück]], ee [[Lower Saxony]], [[Jarmalka]]. Waxay ku taallaa Webiga [[Hase]].
==Qeybaha deegaanka==
Munisipaliteetku wuxuu ka kooban yahay tuulada dhexe ee loogu magac daray ee Badbergen, tuulada Groß Mimmelage ee dhanka waqooyi-galbeed (630 dadka ku nool), tuulada yar ee Grönloh (270 dadka ku nool) iyo deegaannada miyiga ah ee ku kala baahsan ee Grothe, Langen, Lechterke, Vehs, Wehdel, Wohld iyo Wulften.
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
f8846a5b4ewal8wq7t5vo5b8s4211yk
Baddeckenstedt
0
49611
303351
2026-07-28T14:55:55Z
Isma4l
41797
/* */
303351
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa =Wappen Baddeckenstedt.png
|coordinates = {{coord|52|05|05|N|10|13|58|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Baddeckenstedt in WF.svg
|state =
|district = Wolfenbüttel
|Samtgemeinde = Baddeckenstedt
|elevation = 110
|area = 20.45
|postal_code = 38271
|area_code = 05345, 05062
|licence = WF
|Gemeindeschlüssel = 03 1 58 002
|divisions = 5 [[Ortsteil]]e
|website = [http://www.baddeckenstedt.de/ www.baddeckenstedt.de]
|mayor = Marc Werner
|party = SPD
}}
'''Baddeckenstedt''' ({{IPA|de|baˈdɛkənˌʃtɛt}}) waa munisipaliteot ku yaal [[Wolfenbüttel (district)|degmada Wolfenbüttel]], ee [[Lower Saxony]], [[Jarmalka]]. Waxay ku taallaa dhul ka baxsan xadka weyn ee degmada (exclave), qiyaastii 10 km dhanka koonfur-galbeed ee [[Salzgitter]], iyo 30 km dhanka koonfur-galbeed ee [[Braunschweig]].
Baddeckenstedt sidoo kale waa xarunta ''[[Samtgemeinde]]'' ("wadaagga munisipaliteetada") [[Baddeckenstedt (Samtgemeinde)|Baddeckenstedt]].
Munisipaliteetka Baddeckenstedt wuxuu ka kooban yahay tuulooyinka soo socda:
# Baddeckenstedt
# Binder
# Oelber am weißen Wege
# Rhene
# Wartjenstedt
[[File:Baddeckenstedt.JPG|thumb|left|Baddeckenstedt]]
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
g49cpca1yhvnfnqmwj6dejegekl23xt
Badem
0
49612
303352
2026-07-28T14:57:41Z
Isma4l
41797
/* */
303352
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German place
|image_photo = Badem.jpg
|image_caption =
|image_coa = DEU Badem COA.svg
|coordinates = {{coord|50|00|9.28|N|06|36|28.30|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Badem in BIT.svg
|state =
|district = Eifelkreis Bitburg-Prüm
|Verbandsgemeinde = Bitburger Land
|elevation = 370
|area = 9.16
|postal_code = 54657
|area_code = 06563
|licence = BIT
|Gemeindeschlüssel = 07 2 32 007
|website = [http://www.badem.de/ www.badem.de]
|mayor = Bernhard Klein<ref>[https://www.wahlen.rlp.de/de/kw/wahlen/kd/gebiete/2320000000000.html Direktwahlen 2019, Eifelkreis Bitburg-Prüm], Landeswahlleiter Rheinland-Pfalz, accessed 6 August 2021.</ref>
|leader_term = 2019–24
|Bürgermeistertitel = Ortsbürgermeister
|party = CDU
}}
'''Badem''' waa munisipaliteot ku yaal [[Bitburg-Prüm|degmada Bitburg-Prüm]], ee [[Rhineland-Palatinate]], dhanka galbeed ee [[Jarmalka]].
== Juqraafiga ==
Badem waxay ku taallaa waqooyi-bari ee [[Bitburg]] ee ku taal gabi-sare ee ''Gindorf'', oo ah deegaan juqraafiyeed ka tirsan dhulka loo yaqaano Gutland. Deegaannada guryaha leh ee Heidehof iyo Waldhof waxay sidoo kale ka tirsan yihiin Badem.<ref>State Statistical Office of Rhineland-Palatinate (ed.): https://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A/1132/A1132_202201_ur_G.pdf#page=100 Status: February 2022. p. 100 (PDF; 3.3 MB).</ref>
Magaalooyinka jaarka la ah magaalada Bitburg waa [[Wilsecker]] oo ku taal waqooyi-galbeed, [[Orsfeld]] oo ku taal waqooyiga, [[Gindorf]] oo ku taal bariga, [[Pickließem]] iyo [[Dudeldorf]] oo ku yaal koonfur-bari iyo [[Metterich]] oo ku taal koonfur-galbeed.
== Taariikhda ==
Laba goobood oo aasidda gubida meeyada ah oo ka tirsan [[Roman Empire|Boqortooyada Roomaanka]] ayaa lagu helay waqooyi-bari ee Badem xilligii xaalufinta dhulka sanadadii 1921 iyo 1934. Waxyaabahani waxay tilmaamayaan deegaan ay lahaayeen [[Celts|Keltiga]] iyo Roomaanka. Sanadkii 1934/35, xilligii dhismaha ee labada dhinac ee goobaha gubida meeyada, waxaa lagu helay laba kooxood oo tuulmooyinka aaska ah, kuwaas oo loo malaynayo inay markii hore samaynayeen xabaalo midoobay ([[necropolis]]). Kooxda koowaad ee tuulmooyinka aaska waxaa loo tilmaami karaa qarnigii 3aad ilaa Ciise ka dib. Kooxda labaad ee tuulmooyinka aaska laga yaabaa inay ka timid xilligii [[Hunsrück-Eifel culture|dhaqanka Hunsrück-Eifel]], laakiin wali si xeeldheer looma baarin.<ref>{{cite web | title=Datenbank der Kulturgüter in der Region Trier | url=https://kulturdb.de/einobjekt.php?id=12317 }}</ref>
Laga bilaabo 893 ayaa meeshan markii ugu horreysay lagu xusay dokumeenti dhexdiisa [[Prüm Urbar]] oo loogu magac daray "Badenheym".
Ilaa dhamaadkii qarnigii 18aad, meeshu waxay ka tirsanayd maamulka probostship ee Bitburg, oo qayb ka ahaa [[Duchy of Luxembourg|Duxiyadda Luxembourg]].
Ka dib 1792, ciidamada kacaanka Faransiiska ayaa qabsaday [[Austrian Netherlands]], oo ay xilligaas ka tirsanayd Duxiyadda Luxembourg iyadoo sidaasna ay Badem ka tirsanayd, waxayna ku dareen dhulkooda sanadkii 1795. Maamulka Faransiiska hoostiisa, Badem waxaa loo kaashaday kanton-ka Dudeldorf sanadkii 1795, oo dhanka maamulka ka tirsanaa degmo-goboleedka Bitburg ee waaxda Wälder.
Go'aannadii [[Congress of Vienna|Shirweynihii Vienna]] dartiis, gobolku wuxuu ku dhiibatay Boqortooyada Prushiya sanadkii 1815. Maamulka Prushiya hoostiisa, Badem waxay ka tirsanayd maamulka duqa magaalada ee Ordorf ee degmada Bitburg ee gobolka maamulka ee Trier, oo cusub oo la aasaasay 1816.
== Diinta ==
Parrish-ka Badem wuxuu markii hore laan ka ahaa Ordorf. Xilligii kormeerka parrish-ka Ordorf ee sanadkii 1570, cibaadada "Badenhem" waxay hore u lahayd kaniisaddeeda xabaalaha. Cibaadada waxaa markaas loo hibeeyay [[Mary, mother of Jesus|Aasiya (Maryam)]] waxayna lahayd saddex meelood oo allabariga. Tan iyo 1738, [[Saint Eligius|Aawiyo Eligius]] wuxuu ahaa santiga ilaaliyaha ee cibaadada. Xilligii loo yaqaanay xilligii Faransiiska, deganaasha Badem waxay ka codsadeen go'itaan parrish-ka Ordorf. Xilligii dib-u-habaynta punka kaniisadda, Badem waxay noqotay kaniisad caawiye ah (auxiliary parish) sanadkii 1803. Kaniisadda haatan ee qaabka cusub ee Roomaanka ee Badem waxaa la dhisay u dhaxeysa 1907 iyo 1908 iyadoo loo dhisay dhismaha u hooseeya habka injineerka kaniisadda weyn ee [[Trier]] Julius Wirtz. Muddo yar ka dib, sanadadii 1909 ilaa 1910, Wirtz wuxuu dhisay kaniisadda St. Antonius von Padua (Niedersaubach) ee Saarland, iyadoo ku dhuftay qaabka Badem. Neef ahaan waxay ahayd mid ka yar, laakiin waxay u dhignayd dhanka naqshadeynta dhismaha ee gudaha iyo dibadda. Parrish-ka haatan ee Badem malaha wax laamo ah. Waxay qayb ka tahay isbahaysiga kaniisadaha ee ku xeeran [[Kyllburg]], halkaas oo uu sidoo kale ku yaal xafiiska wadaadku. Parrish-ka Badem wuxuu ka tirsan yahay [[Roman Catholic Diocese of Trier|Aagga Bishobka Katooliga ee Trier]].
[[File:Badem Kirchstraße 19a Katholische Pfarrkirche St. Eligius 2 ShiftN.jpg|alt=Sawirka Kaniisadda Katooliga ee St. Eligius|left|thumb|Badem, Kaniisadda Katooliga ee St. Eligius ee uu dhisay injineerka kaniisadda weyn Julius Wirtz]]
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
rokiiyjtdfk0cunqlhpzsvvjl9wt31c
Badendorf
0
49613
303353
2026-07-28T14:59:16Z
Isma4l
41797
/* */
303353
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_coa = DEU Badendorf COA.svg
|coordinates = {{coord|53|52|3|N|10|34|48|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Badendorf in OD.svg
|state =
|district = Stormarn
|Amt = Nordstormarn
|elevation = 21
|area = 6.11
|postal_code = 23619
|area_code = 0451
|licence = OD
|Gemeindeschlüssel = 01 0 62 003
|website = [http://www.amt-nordstormarn.de/ www.amt-nordstormarn.de]
|mayor = Volker Brockmann
|party =
}}
'''Badendorf''' waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Stormarn (district)|Stormarn]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
hno71yowtrveh5qfjrfy0pavogyaff0
Badenheim
0
49614
303354
2026-07-28T15:01:00Z
Isma4l
41797
/* */
303354
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_coa = DEU Badenheim COA.svg
|coordinates = {{coord|49|50|37|N|7|58|06|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Badenheim in MZ.svg
|state =
|district = Mainz-Bingen
|Verbandsgemeinde = Sprendlingen-Gensingen
|elevation = 120
|area = 4.33
|postal_code = 55576
|area_code = 06701
|licence = MZ
|Gemeindeschlüssel = 07 3 39 004
|website = [http://www.badenheim.de/ www.badenheim.de]
|mayor = Jan Ott<ref>[https://www.wahlen.rlp.de/de/kw/wahlen/kd/gebiete/3390000000000.html Direktwahlen 2019, Landkreis Mainz-Bingen], Landeswahlleiter Rheinland-Pfalz, accessed 4 August 2021.</ref>
|leader_term = 2019–24
}}
[[File:WappenBadenheim alt.jpg|thumb|Astaanta Badenheim ee qiyaastii 1608]]
'''Badenheim''' ({{IPA|de|ˈbaːdn̩haɪm}}) waa ''Ortsgemeinde'' – [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ka tirsan ''[[Verbandsgemeinde]]'', oo ah meel wadaagga munisipaliteetada – oo ku taal degmada [[Mainz-Bingen]] ee [[Rhineland-Palatinate]], [[Jarmalka]]. Waxay ka tirsan tahay [[Sprendlingen-Gensingen|''Verbandsgemeinde'' ee Sprendlingen-Gensingen]], oo xarunteedu ku taallaa [[Sprendlingen]].
==Juqraafiga==
Munisipaliteetku wuxuu ku yaallaa galbeedka ''[[Bundesstraße]]'' 50 ee buuraha dhanka waqooyi-galbeed ee [[Rhenish Hesse]] qiyaastii 10 km dhanka bariga magaalada [[Bad Kreuznach]].
==Dhaqanka iyo booqashada==
Badenheim waxay leedahay kaniisad [[Roman Catholicism|Katoolik]] ah oo ka dhalatay xilligii [[Baroque architecture|Barroqiga]] sidoo kale kaniisad [[Evangelical Church in Germany|Injiili]] ah oo qaabka [[Classicism|Klassikism-ka]] ah. Sidoo kale waxaa mudan in la eego guryaha [[Timber framing|dhisme-dhireedka]] leh iyo meelaha khamriga lagu sameeyo.
==Tixraac==
{{Reflist}}
==Xiriirinta dibadda==
{{Commons category|Badenheim}}
* [http://www.badenheim.de/site/index.php Bogga rasmiga ah ee munisipaliteetka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309214524/http://badenheim.de/site/index.php |date=2009-03-09 }} {{in lang|de}}
{{Authority control}}
{{MainzBingen-geo-stub}}
gwe89chtz2se6b287dgmjk8okhp2rik
Bahrenborstel
0
49615
303355
2026-07-28T15:03:05Z
Isma4l
41797
/* */
303355
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = Wappen Bahrenborstel.png
|coordinates = {{coord|52|34|N|08|49|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bahrenborstel in DH.svg
|state =
|district = Diepholz
|Samtgemeinde = Kirchdorf
|elevation = 44
|area = 31.28
|Gemeindeschlüssel = 03251003
|postal_code = 27245
|area_code = 04273
|licence = DH
|mayor = Heinz Albers
|party =
}}
'''Bahrenborstel''' ({{IPA|de|ˈbaːʁənˌbɔʁstl̩}}; {{langx|nds|Boornbössel}}) waa munisipaliteot ku yaal [[Diepholz (district)|degmada Diepholz]], ee [[Lower Saxony]], [[Jarmalka]].
Waxay ku taallaa u dhaxeysa Bausaha Dabeecadda ee Dümmer iyo Bausaha Dabeecadda ee Steinhuder, iyo qiyaastii u dhaxeysa [[Bremen]] iyo [[Minden]]. Qiyaastii 7 km dhanka koonfureed ee deegaanka waxaa ku yaal Moor-ka Weyn. Dhawr kiilomitir oo dhanka waqooyi-galbeed ah waxaa mara qayb ka mid ah Aue-da Weyn.
== Tixraac ==
{{reflist}}
{{Authority control}}
g4y0guztz6zx0lh1j9nmzm8zveaz15u
Bahrenfleth
0
49616
303356
2026-07-28T15:04:43Z
Isma4l
41797
/* */
303356
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_coa = DEU Bahrenfleth COA.svg
|coordinates = {{coord|53|52|N|9|25|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bahrenfleth in IZ.png
|state =
|district = Steinburg
|Amt = Krempermarsch
|elevation = 8
|area = 14.77
|postal_code = 25569
|area_code = 04824
|licence = IZ
|Gemeindeschlüssel = 01 0 61 006
|website = [http://www.amt-krempermarsch.de/ www.amt-<br />krempermarsch.de]
|mayor = Harm Früchtenicht
|party =
}}
'''Bahrenfleth''' waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Steinburg]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Jarmalka]]. Magaalada waxaa la aasaasay qarnigii 14aad.
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
215b9xjx61mas66uhr5674bzudy52dw
Bahrenhof
0
49617
303357
2026-07-28T15:06:17Z
Isma4l
41797
/* */
303357
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_coa =
|coordinates = {{coord|53|53|N|10|23|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bahrenhof in SE.svg
|state =
|district = Segeberg
|Amt = Trave-Land
|elevation = 53
|area = 5.71
|postal_code = 23845
|area_code = 04550
|licence = SE
|Gemeindeschlüssel = 01 0 60 006
|website = [http://www.amt-trave-land.de/ www.amt-trave-<br />land.de]
|mayor = Hans-Peter Ulverich
|party =
}}
'''Bahrenhof''' waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Segeberg]] ee [[Schleswig-Holstein]], [[Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
jhu3yupufdyq688z1ipsd6qylodtk6w
Baierbach
0
49618
303359
2026-07-28T15:08:05Z
Isma4l
41797
/* */
303359
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = DEU Baierbach COA.svg
|coordinates = {{coord|48|25|N|12|12|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Baierbach in LA.svg
|state =
|region = Niederbayern
|district = Landshut
|Verwaltungsgemeinschaft = Altfraunhofen
|elevation = 418
|area = 16.76
|postal_code = 84171
|area_code = 08705
|licence = LA
|Gemeindeschlüssel = 09 2 74 118
|mayor = Aloisia Hausberger<ref>[https://www.statistik.bayern.de/wahlen/kommunalwahlen/bgm/ Liste der ersten Bürgermeister/Oberbürgermeister in kreisangehörigen Gemeinden], [[Bayerisches Landesamt für Statistik]], 15 July 2021.</ref>
|leader_term = 2020–26
|party =
}}
'''Baierbach''' ({{IPA|de|ˈbaɪɐbax}}) waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Landshut (district)|Landshut]] ee [[Bavaria]], [[Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
tmu1h7w9j2s05p7s7wd3k38rzcamnhd
Baierbrunn
0
49619
303360
2026-07-28T15:09:45Z
Isma4l
41797
/* */
303360
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = DEU Baierbrunn COA.svg
|image_photo = Baierbrunn Rathaus-1.jpg
|image_caption = Aqalka magaalada
|coordinates = {{coord|48|1|N|11|29|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Baierbrunn in M.svg
|state =
|region = Oberbayern
|district = Munich
|elevation = 626
|area = 7.21
|postal_code = 82065
|area_code = 089
|licence = M
|Gemeindeschlüssel = 09 1 84 113
|divisions =
|website = [http://www.baierbrunn.de/ www.baierbrunn.de]
|mayor = Patrick Ott<ref>[https://www.statistik.bayern.de/wahlen/kommunalwahlen/bgm/ Liste der ersten Bürgermeister/Oberbürgermeister in kreisangehörigen Gemeinden], [[Bayerisches Landesamt für Statistik]], 15 July 2021.</ref>
|leader_term = 2020–26
|party =
}}
'''Baierbrunn''' ({{IPA|de|ˈbaɪɐbʁʊn|pron}}) waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Munich (district)|Munich]] ee gobolka koonfurta [[Germany|Jarmalka]] ee [[Bavaria]]. Waxay u dhaxaysaa [[Schäftlarn]] iyo [[Pullach]] iyadoo ku taal jidka [[Bundesstraße 11]] waxayna ka kooban tahay labada tuulo ee Baierbrunn iyo Buchenhain. Baierbrunn waxay leedahay meel ay ku joogsato xadida S7 ee [[Munich S-Bahn]].
== Taariikhda ==
Haddii la eego haraagga [[hillfort|qalaada buurta]] ee ka dhalatay [[Early Middle Ages|Xilligii Dhexe ee Horraanta]], oo loo yaqaan [[Birg (Hillfort)|Birg]], waxaa lagu helayaa dhulka munisipaliteetka ee Baierbrunn. Xusiddii ugu horreysay ee la ogaaday ee Baierbrunn waxay ahayd sanadkii 776 oo ku dhex jirtay wqadiga hadiyadda ee [[Schäftlarn Abbey|Kloster Schäftlarn]]. Waxay noqotay munisipaliteot madax-bannaan sanadkii 1818. Tuulada Buchenhain waxay bilaabatay sanadkii 1900 iyadoo lahayd guri hoy oo loo yaqaanay "Waldgasthof".
Waxaa jiri jirtay meel ee booska barafka laga gooyo ilaa ku dhawaad koonfurta 1930-yadii, oo haraadadeeda wali lagu arki karo maanta dhanka koonfureed ee Baierbrunn.<ref>Joachim Lauchs: ''Baierbrunn. Eine Chronik'', Verlag Wort & Bild Becker, Baierbrunn 1988, ISBN 3-927216-00-3</ref>
Munisipaliteetku wuxuu qayb ka ahaa [[Cycling at the 1972 Summer Olympics – Men's individual road race|tartanka baaskiilka ee gaarka ah ee raga ee Olombikada Xagaaga ee Munich ee 1972]]
== Gaadiidka ==
Munisipaliteetku wuxuu leeyahay laba xarun oo ku yaal [[Isar Valley Railway|Waddada Tareenka ee dooxada Isar]]: {{stn|Baierbrunn}} iyo {{stn|Buchenhain}}. Labadaba waxaa ka shaqeeya [[Munich S-Bahn]]. Linjiiga waa S7. Biraha tareenku waa hal khad oo keliya tan iyo xaruntii ka horreysay ee {{stn|Höllriegelskreuth}} tareennaduna waxay ku kala gooyaan xarunta Baierbrunn.
==Xiriirinta Webka==
{{Commonscat}}
* [https://www.baierbrunn.de Boggii rasmiga ahaa ee Munisipaliteetka Baierbrunn]
* [https://www.mvv-muenchen.de Boggii rasmiga ahaa ee S-Bahn Munich]
==Tixraac==
{{Reflist}}
== Veedaha ==
* Alfred Hutterer: ''Am Brunnen der Baiern.'' Baierbrunn 1985
* Joachim Lauchs: ''Baierbrunn. Eine Chronik'', Verlag Wort & Bild Becker, Baierbrunn 1988, ISBN 3-927216-00-3
{{Authority control}}
e2rl9kcyk5m7jzwwdf20zpksewspr0o
303361
303360
2026-07-28T15:10:10Z
Isma4l
41797
303361
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = DEU Baierbrunn COA.svg
|image_photo = Baierbrunn Rathaus-1.jpg
|image_caption = Aqalka magaalada
|coordinates = {{coord|48|1|N|11|29|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Baierbrunn in M.svg
|state =
|region = Oberbayern
|district = Munich
|elevation = 626
|area = 7.21
|postal_code = 82065
|area_code = 089
|licence = M
|Gemeindeschlüssel = 09 1 84 113
|divisions =
|website = [http://www.baierbrunn.de/ www.baierbrunn.de]
|mayor = Patrick Ott<ref>[https://www.statistik.bayern.de/wahlen/kommunalwahlen/bgm/ Liste der ersten Bürgermeister/Oberbürgermeister in kreisangehörigen Gemeinden], [[Bayerisches Landesamt für Statistik]], 15 July 2021.</ref>
|leader_term = 2020–26
|party =
}}
'''Baierbrunn''' ({{IPA|de|ˈbaɪɐbʁʊn|pron}}) waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Munich (district)|Munich]] ee gobolka koonfurta [[Germany|Jarmalka]] ee [[Bavaria]]. Waxay u dhaxaysaa [[Schäftlarn]] iyo [[Pullach]] iyadoo ku taal jidka [[Bundesstraße 11]] waxayna ka kooban tahay labada tuulo ee Baierbrunn iyo Buchenhain. Baierbrunn waxay leedahay meel ay ku joogsato xadida S7 ee [[Munich S-Bahn]].
== Taariikhda ==
Haddii la eego haraagga [[hillfort|qalaada buurta]] ee ka dhalatay [[Early Middle Ages|Xilligii Dhexe ee Horraanta]], oo loo yaqaan [[Birg (Hillfort)|Birg]], waxaa lagu helayaa dhulka munisipaliteetka ee Baierbrunn. Xusiddii ugu horreysay ee la ogaaday ee Baierbrunn waxay ahayd sanadkii 776 oo ku dhex jirtay wqadiga hadiyadda ee [[Schäftlarn Abbey|Kloster Schäftlarn]]. Waxay noqotay munisipaliteot madax-bannaan sanadkii 1818. Tuulada Buchenhain waxay bilaabatay sanadkii 1900 iyadoo lahayd guri hoy oo loo yaqaanay "Waldgasthof".
Waxaa jiri jirtay meel ee booska barafka laga gooyo ilaa ku dhawaad koonfurta 1930-yadii, oo haraadadeeda wali lagu arki karo maanta dhanka koonfureed ee Baierbrunn.<ref>Joachim Lauchs: ''Baierbrunn. Eine Chronik'', Verlag Wort & Bild Becker, Baierbrunn 1988, ISBN 3-927216-00-3</ref>
Munisipaliteetku wuxuu qayb ka ahaa [[Cycling at the 1972 Summer Olympics – Men's individual road race|tartanka baaskiilka ee gaarka ah ee raga ee Olombikada Xagaaga ee Munich ee 1972]]
== Gaadiidka ==
Munisipaliteetku wuxuu leeyahay laba xarun oo ku yaal [[Isar Valley Railway|Waddada Tareenka ee dooxada Isar]]: {{stn|Baierbrunn}} iyo {{stn|Buchenhain}}. Labadaba waxaa ka shaqeeya [[Munich S-Bahn]]. Linjiiga waa S7. Biraha tareenku waa hal khad oo keliya tan iyo xaruntii ka horreysay ee {{stn|Höllriegelskreuth}} tareennaduna waxay ku kala gooyaan xarunta Baierbrunn.
==Xiriirinta Webka==
{{Commonscat}}
* [https://www.baierbrunn.de Boggii rasmiga ahaa ee Munisipaliteetka Baierbrunn]
* [https://www.mvv-muenchen.de Boggii rasmiga ahaa ee S-Bahn Munich]
==Tixraac==
{{Reflist}}
== ilaha ==
* Alfred Hutterer: ''Am Brunnen der Baiern.'' Baierbrunn 1985
* Joachim Lauchs: ''Baierbrunn. Eine Chronik'', Verlag Wort & Bild Becker, Baierbrunn 1988, ISBN 3-927216-00-3
{{Authority control}}
kyo9ecg77dcs3879a3pc1h7xk625iyl
Baiersbronn
0
49620
303362
2026-07-28T15:12:09Z
Isma4l
41797
/* */
303362
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German place
|image_coa = DEU Baiersbronn COA.svg
|image_photo = Baiersbronn 2012.jpg
|image_caption = Baiersbronn
|coordinates = {{coord|48|30|21|N|8|22|16|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Karte Baiersbronn.png
|state =
|region = Karlsruhe
|district = Freudenstadt
|elevation = 584
|area = 189.58
|postal_code = 72270
|area_code = 07442, 07447, 07449
|licence = FDS, HCH, HOR, WOL
|Gemeindeschlüssel = 08 2 37 004
|website = https://www.gemeinde-baiersbronn.de/
|mayor = Michael Ruf<ref>[https://www.staatsanzeiger.de/staatsanzeiger/wahlen/buergermeisterwahlen/ Aktuelle Wahlergebnisse], Staatsanzeiger, accessed 12 September 2021.</ref>
|leader_term = 2019–27
|party = Independent
}}
'''Baiersbronn''' ({{IPA|de|ˈbaɪɐsˌbʁɔn}}) waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] iyo tuulo ku taal degmada [[Freudenstadt (district)|Freudenstadt]] ee [[Baden-Württemberg]] ee koonfurta [[Germany|Jarmalka]]. Waxay ku taallaa dhulka [[Black Forest]] oo ku dhaw webiga [[Murg (Northern Black Forest)|Murg]]. Waxaa u dhow buurta [[Rinkenkopf]] (759.6 m) oo leh [[hillfort|qasrigooda buurta]], oo ah [[Rinkenwall]].
Dhanka maamulka, Baiersbronn waxay ka kooban tahay xagga tuulooyinka soo socda ee ah sagaalka:
* Baiersbronn
* Friedrichstal
* Huzenbach
* Klosterreichenbach
* Mitteltal
* Obertal
* Röt-Schönegründ
* Schönmünzach-Schwarzenberg
* Tonbach
Qaabkeeda haatan, Baiersbronn waxaa la sameeyay 1960-adii iyo 1970-adii iyadoo la midoobay shandh munisipaliteot. Warshadeeda ugu weyn waa dalxiiska.
Baiersbronn waxay magaalo walaalo yihiin [[Midhurst]] oo ku taal West Sussex, Ingiila. [[Reichenbach Priory (Baden-Württemberg)|Reichenbach Priory]], oo ah dhisme kaniisad ka dhalatay Xilligii Dhexe, wuxuu ku yaal tuulada Klosterreichenbach.
Baiersbronn waxay ku caan tahay inay tahay xarun ka mid ah [[haute cuisine|cunnooyinka caanka ah]] ee Jarmalka, iyadoo leh 8 xiddigood ee Michelin wadarteeda. Sida ku xusan New York Times ee Abriil 2013, Baiersbronn waxay leedahay tiro la mid ah oo ah maqaayado leh saddex xiddigood ee Michelin marka la barbardhigo London iyo laba jeer marka la barbardhigo Chicago.<ref>{{Cite news |last=Kulish |first=Nicholas |date=2013-04-04 |title=One Tiny German Town, Seven Big Michelin Stars |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2013/04/07/magazine/one-tiny-german-town-seven-big-michelin-stars.html |access-date=2023-04-06 |issn=0362-4331}}</ref> Sida ku xusan ''The New York Times'', "Baiersbronn waxay haatan ku sii siqaysaa inay noqoto magaalo-madaxda maqaayadah ee ugu lama filansan ee dunida."<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/04/07/magazine/one-tiny-german-town-seven-big-michelin-stars.html?pagewanted=all&_r=1&|title = One Tiny German Town, Seven Big Michelin Stars|newspaper = The New York Times|date = 4 April 2013|last1 = Kulish|first1 = Nicholas}}</ref>
== Waxa ku dhashay Baiersbronn ==
[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F052013-0020, Kiel, FDP-Bundesparteitag, Klumpp (cropped).jpg|left|thumb|upright|Werner Klumpp]]
* [[Ferdinand Oechsle]] (1774–1852), soo saaraha cabbirka cabbirada, Mostwaage ("Oechsle degree")
* [[Emil Georg von Stauß]] (1877-1942), bangiye Jarmal ah
* [[Werner Klumpp]] (dhashay 1928), siyaasi (FDP), Wasiirkii Dhaqaalaha ee Saarland, Madaxweynaha Ururka Bangiyada Akhrinta ee Saar
* [[Stefan Wisniewski]] (dhashay 1953), xaq-dhaqaaqe hore iyo xubintii hore ee [[Red Army Faction]]
* [[Jens Gaiser]] (dhashay 1978), cayaaryahan noordik ah
* [[Melanie Faisst]] (dhashay 1990), ciyaaryahanka boodada barafka
* [[Manuel Faisst]] (dhashay 1993), cayaaryahan noordik ah
* [[David Siegel (ski jumper)|David Siegel]] (dhashay 1996), ciyaaryahanka boodada barafka
== Sidoo kale eeg ==
;Harooyinka dhexdeeda munisipaliteetka
*[[Buhlbachsee]]
*[[Sankenbachsee]]
;Biyodhacyada
*[[Sankenbach Waterfalls]]
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
ndzq3xg20h459rf8xl8uxwcu4iiuqvw
Baiersdorf
0
49621
303363
2026-07-28T15:14:02Z
Isma4l
41797
/* */
303363
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|name = Baiersdorf
|type = Stadt
|image_photo = Baiersdorf 010.JPG
|image_caption = Sida ay hawada uga muuqato xarunta magaalada
|image_coa = DEU Baiersdorf COA.svg
|coordinates = {{coord|49|39|N|11|1|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Baiersdorf in ERH.svg
|state =
|region = Mittelfranken
|district = Erlangen-Höchstadt
|elevation = 269
|area = 11.81
|postal_code = 91083
|area_code = 09133
|licence = ERH
|Gemeindeschlüssel = 09 5 72 115
|divisions = 4 degmo
|website = [https://www.baiersdorf.de/ www.baiersdorf.de]
|mayor = Eva Ehrhardt-Odörfer<ref>[https://www.statistik.bayern.de/wahlen/kommunalwahlen/bgm/ Liste der ersten Bürgermeister/Oberbürgermeister in kreisangehörigen Gemeinden], [[Bayerisches Landesamt für Statistik]], 19 October 2022.</ref>
|leader_term = 2022–28
|party = SPD
}}
'''Baiersdorf''' ({{IPA|de|ˈbaɪɐsˌdɔʁf|-|De-Baiersdorf.ogg}}) waa magaalo ku taal degmada [[Erlangen-Höchstadt]], ee waqooyiga [[Bavaria]], [[Jarmalka]].
==Juqraafiga==
===Goolaynta===
Qaybta ugu weyn ee Baiersdorf waxay ku taallaa si qurux badan dhul gabi ah oo magaalada ka ilaaliya inay ku fatahto [[Regnitz|Webiga Regnitz]] ee dhow. Waxay si sax ah uga dhaxaysaa [[Erlangen]] (siddeed kiilomitir dhanka koonfureed) iyo [[Forchheim]] (siddeed kiilomitir dhanka waqooyiga).
Magaalooyinka jaarka la ah waa Forchheim, Poxdorf, Langensendelbach, Bubenreuth, Möhrendorf iyo Hausen.
===Qaybaha magaalada===
Baiersdorf waxay ka kooban tahay 4 degmo
* Baiersdorf
* Hagenau
* Igelsdorf
* Wellerstadt
==Taariikhda==
Baiersdorf markii ugu horreysay waxaa la xusay 1062 ilaa Ciise ka dib waxayna lahayd xeer-magalaad dhowr ah tan iyo 1460.
Maadaama Baiersdorf ay ku caan tahay beeridda iyo warshadaynta [[horseradish|kalluun-xidheedka (horseradish)]], Maktabadda Meerrettich ee horseradish ("maktabadda ugu kulul dunida") waxay ku taallaa xarunta qadiimiga ah ee magaalada. Boqoradda horseradish waxaa xitaa la dooradaa sanad kasta Sabtida saddexaad ee Sebtembar. Maamulaha Johann der Alchimist (1401–1464) wuxuu bilaabay beeridda horseradish ee gobolka.
Xabaalaha Yuhuudda ee Baiersdorf waxay ku tusinayaan inay magaaladu hooy u ahayd Yuhuudda tan iyo qarnigii 15aad. Waxaa ka mid ah reerka [[Joseph Seligman]] oo u haajiray Mareykanka oo ka aasaasay bangi caalami ah halkaas.
Walaalka Joseph ee James oo ka dib raacay ee Mareykanka, waa awoowaha ururiye ciyaaraha farshaxanka Mareykanka iyo qofka caanka ah ee [[Peggy Guggenheim]].<ref>[[Benjamin Guggenheim]]</ref><ref>[[Guggenheim family]]</ref>
Degmada Hagenau waxaa la aasaasay 1939 oo ahayd saldhigga [[Luftwaffe]] ee Jarmalka. Maxaabiistii dagaalka ee Faransiiska ayaa ku noolaa halkaas. Ka dib 1945, Hagenau waxay hooy u ahayd qaxootiga ka yimid [[Sudetenland]]. Maanta waxay qayb ka tahay magaalada, oo Shirkadda [[Karl Höfner]] waxay ku taallaa halkaas, oo dunida oo dhan ku caan ah gitaarradeeda iyo gitaarrada baasiga ah.
Luuliyo 2007, magaalada waxaa saameeyay fatahaad roob weyn ah. Wax ka badan 1000 guri ayaa biyuhu saameeyeen, oo jidka weyn ee Bundesautobahn ayaa si ku-meel-gaar ah looga xiray gaadiidka.
==Dowladda==
Golaha Magaalada wuxuu ka kooban yahay 21 xubnood, oo uu ku jiro duqa magaalada.
* [[Christian Social Union of Bavaria|CSU]] 9 + 1 Kuraas
* [[Social Democratic Party of Germany|SPD]] 4 Kuraas
* [[Free Voters|FW]] 4 Kuraas
* Ökologische Wählergemeinschaft 3 Kuraas
==Dhaqanka iyo booqashada==
===Maktabadaha===
* Maktabadda Horseradish-ka
===Astaamaha===
* Xabaalaha Yuhuudda oo lagu xusuusto deganaashii Yuhuudda ee magaalada oo lagu dhibaatayeeyay [[Nazi Germany|Jarmalkii Naasiga]] oo lagu dilay xilligii [[Holocaust|Holoqost-ka]]
* Astaanta Qasrigii Scharfeneck
* Aqalka Magaalada ee hore oo leh tiirka ciqaabta oo ay ku taallaa maqaayada Giriigga ee "Irodion" maanta.
== Gaadiidka ==
Jidka gobolka 2244 wuxuu maraa Wellerstadt ilaa isgoyska 29 ee [[Bundesautobahn 73]] iyo ilaa [[Forchheim]] (6.5 km waqooyiga) ama ilaa isgoyska 30 ee A 73 iyo ilaa Bubenreuth (4 km koonfur-galbeed). Jidka degmada ERH 5 / FO 7 wuxuu maraa Hagenau ilaa Poxdorf (2.75 km waqooyi-bari) ama ilaa Röttenbach (8 km galbeed).<ref>{{Cite web |title=BayernAtlas |url=https://www.bayernatlas.de/ |access-date=2023-07-12 |website=bayernatlas.de}}</ref>
Baiersdorf waxay ku taallaa jidka tareenka ee Nuremberg–Bamberg. Tareennada ku yaal S-Bahn Nuremberg (linjiga S1 Bamberg-Hartmannshof) ayaa halkan ku joogsada. Maajo 4, 2014, tareenka S-Bahn ee 442 222 ee xarunta Baiersdorf waxaa la siiyay magaca magaalada.<ref>{{Cite web |date=2012-01-06 |title=S-Bahn - AKTUELL |url=http://www.nahverkehr-franken.de/sbahn/aktuell.html |access-date=2023-07-12 |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106124112/http://www.nahverkehr-franken.de/sbahn/aktuell.html |url-status=dead }}</ref>
== Dadka caanka ah ==
[[File:JSeligman.jpg|thumb|123px|Joseph Seligman]]
* [[Joseph Aub (rabbi)|Joseph Aub]] (1804-1880), rabbi ku yaal Bayreuth, Mainz iyo Berlin; ku dhashay Baiersdorf
* [[Joseph Seligman]] (1819-1880), bangiye Mareykan ah, ku dhashay Baiersdorf
* [[Stefan Schwarzmann]] (dhashay 1965 ee Erlangen), faniin Jarmal ah oo ku koray Baiersdorf, garaacaha durbaanka ee kooxaha sida [[Running Wild (band)|Running Wild]], [[U.D.O.]], [[Accept (band)|Accept]] ama [[Helloween]]
* [[Hisham Zreiq]] (dhashay 1968), faniin Muuq-muujin ah iyo filim-soo-saare Palastiini ah.
==Tixraac==
{{Reflist}}
==Xiriirinta dibadda==
* {{Official website}} {{in lang|de}}
* [https://web.archive.org/web/20101007144644/http://www.judenfriedhof-baiersdorf.de/ Judenfriedhof Baiersdorf]
* [http://www.foracheim.de/cms.php?cmspid=86 Foracheim: St. Nikolaus in Baiersdorf]
* [https://www.welt.de/bayern/article1050974/100_Millionen_Euro_Schaden_in_bayerischem_Dorf.html Schweres Unwetter im Juli 2007 richtet in Baiersdorf erheblichen Schaden an]
* [https://web.archive.org/web/20090819085225/http://www.hofner.com/gab/en Karl Höfner GmbH]
* [http://www.schamel.de/ Schamel Horseradish]
{{Authority control}}
al7r61d8bq0jrmjz0q6felngunxqh09
Baindt
0
49622
303364
2026-07-28T15:15:54Z
Isma4l
41797
/* */
303364
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = Wappen Baindt.svg
|image_photo = St Johannes Baptist Baindt.jpg
|image_caption = Kaniisadda Yooxanaa Baabtismaaga
|coordinates = {{coord|47|50|29|N|09|39|43|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Baindt in RV.svg
|state =
|region = Tübingen
|district = Ravensburg
|Gemeindeverwaltungsverband = Mittleres Schussental
|elevation = 483
|area = 23.07
|postal_code = 88255
|area_code = 07502
|licence = RV
|Gemeindeschlüssel = 08 4 36 012
|website = [http://www.baindt.de/ www.baindt.de]
|mayor = Simone Rürup<ref>[https://www.staatsanzeiger.de/staatsanzeiger/wahlen/buergermeisterwahlen/ Aktuelle Wahlergebnisse], Staatsanzeiger, accessed 14 September 2021.</ref>
|leader_term = 2018–26
}}
'''Baindt''' waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Ravensburg (district)|Ravensburg]] ee [[Baden-Württemberg]] ee [[Germany|Jarmalka]]. Waxay hooy u ahayd [[Baindt Abbey]] oo xukumi jirtay maamul madax-bannaan ee [[Holy Roman Empire|Boqortooyada Qduuska ah ee Roomaanka]].
==Magaalooyinka walaalaqa ah==
*{{Flagicon|Belarus}} [[Brest, Belarus|Brest]], [[Belarus]]
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
4m0qg41lw1x0om1p2zxivc3kz1z4dfb
Baisweil
0
49623
303365
2026-07-28T15:18:33Z
Isma4l
41797
/* */
303365
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = Wappen Baisweil.svg
|image_skyline = P1190152 neu.jpg
|image_caption = Kaniisadda Yooxanaa Baabtismaaga ee Baisweil
|coordinates = {{coord|47|57|N|10|33|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Baisweil in OAL.svg
|state =
|region = Schwaben
|district = Ostallgäu
|elevation = 676
|area = 26.3
|Gemeindeschlüssel = 09777114
|postal_code = 87650
|area_code = 08340
|licence = OAL
|mayor = Stefan Seitz<ref>[https://www.statistik.bayern.de/wahlen/kommunalwahlen/bgm/ Liste der ersten Bürgermeister/Oberbürgermeister in kreisangehörigen Gemeinden], [[Bayerisches Landesamt für Statistik]], 15 July 2021.</ref>
|leader_term = 2020–26
|party =
|website = [http://www.baisweil.de www.baisweil.de]
}}
'''Baisweil''' ({{IPA|de|ˈbaɪsvaɪl}}) waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Ostallgäu]] ee [[Bavaria]], [[Jarmalka]].
== Tixraac ==
{{reflist}}
{{authority control}}
nkh2p75n6iw7emvyuqde92szssz870n
Bäk
0
49624
303366
2026-07-28T15:20:13Z
Isma4l
41797
/* */
303366
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German place
|image_photo =
|image_flag = Flagge Bäk.png
|image_coa = DEU Bäk COA.svg
|coordinates = {{coord|53|42|41|N|10|46|57|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bäk in RZ.svg
|state =
|district = Herzogtum Lauenburg
|Amt = Lauenburgische Seen
|elevation = 38
|area = 4.3
|postal_code = 23909
|area_code = 04541
|licence = RZ
|Gemeindeschlüssel = 01 0 53 004
|website = {{URL|http://www.amt-lauenburgische-seen.de/}}
|mayor = Thomas Teut
|party = CDU
}}
'''Bäk''' ({{IPA|de|bɛːk}}) waa munisipaliteot ku yaal [[Lauenburg (district)|degmada Lauenburg]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Bak}}
6oc194yjtr1lq1a17inu0i6yi85p8nm
Bakum
0
49625
303367
2026-07-28T15:21:56Z
Isma4l
41797
/* */
303367
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa=DEU Bakum COA.svg
|coordinates = {{coord|52|44|34|N|08|11|45|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan=Bakum in VEC.svg
|state=
|district=Vechta
|elevation=31
|area=79
|postal_code=49456
|area_code=04446
|licence=VEC
|Gemeindeschlüssel=03 4 60 001
|divisions=12 degmo
|website=[http://www.bakum.de/ www.bakum.de]
|mayor=Tobias Averbeck<ref name=mayor>{{cite web|url=https://wahlen.statistik.niedersachsen.de/KW2021/reports/DW/20210912_DW_Uebersicht.pdf|title=Direktwahlen in Niedersachsen vom 12. September 2021|date=13 October 2021|publisher=[[Landesamt für Statistik Niedersachsen]]}}</ref>
|leader_term = 2021–26
|party=CDU
}}
'''Bakum''' waa munisipaliteot ku yaal [[Vechta (district)|degmada Vechta]], ee [[Lower Saxony]], Jarmalka. Waxay ku taallaa degmada [[Vechta]] ee koonfur-galbeed ee Lower Saxony. Bakum waxay ku taallaa jidka weyn ee A1 ee u dhaxeeya [[Bremen (city)|Bremen]] iyo [[Osnabrück]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
==Xiriirinta dibadda==
*[http://www.bakum.de/ Boggii rasmiga ahaa] {{in lang|de}}
{{Authority control}}
lg28cx9yjjmrq9hooqfvfze0k3itc6j
Baldringen
0
49626
303368
2026-07-28T15:23:43Z
Isma4l
41797
/* */
303368
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|type = Ortsgemeinde
|image_coa = DEU Baldringen COA.svg
|image_photo = Baldringen wayside cross(2-2).jpg
|image_caption = Tuulada oo ka muuqata dhanka NW
|coordinates = {{coord|49|36|47.8|N|6|41|3.78|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Baldringen in TR.svg
|state =
|district = Trier-Saarburg
|Verbandsgemeinde = Saarburg-Kell
|elevation = 430
|area = 1.76
|postal_code = 54314
|area_code = 06587
|licence = TR
|Gemeindeschlüssel = 07 2 35 003
|website =
|mayor = Jennifer-Laura Höfer<ref>[https://www.wahlen.rlp.de/de/kw/wahlen/kd/gebiete/2350000000000.html Direktwahlen 2019, Landkreis Trier-Saarburg], Landeswahlleiter Rheinland-Pfalz, accessed 2 August 2021.</ref>
|leader_term = 2019–24
|party =
}}
'''Baldringen''' waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Trier-Saarburg]], ee [[Rhineland-Palatinate]], [[Germany|Jarmalka]].
==Taariikhda==
Ka dib 18 Luuliyo 1946 ilaa 6 Juun 1947 Baldringen, xuduuddeeda munisipaliteetka ee xilligaas, waxay qayb ka ahayd [[Saar (protectorate)|Maxmiyadda Saar]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
9h0d9kmo2afk9u6xoa3sfeoav2qwg5w
Balduinstein
0
49627
303369
2026-07-28T15:25:29Z
Isma4l
41797
/* */
303369
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = DEU Balduinstein COA.svg
|image_flag = DEU Balduinstein Banner.svg
|coordinates = {{coord|50|20|39.95|N|7|58|15.3|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Balduinstein in EMS.svg
|state =
|district = Rhein-Lahn-Kreis
|Verbandsgemeinde = Diez
|elevation = 160
|image_photo = Balduinstein - Burg.JPG
|image_caption = Haraaga qasrigii
|area = 5.17
|postal_code = 65558
|area_code = 06432
|licence = EMS, DIZ, GOH
|Gemeindeschlüssel = 07 1 41 503
|divisions = 2
|website = [https://www.gemeinde-balduinstein.de/ www.gemeinde-balduinstein.de]
|mayor = Maria-Theresia Schmidt<ref>[https://www.wahlen.rlp.de/de/kw/wahlen/kd/gebiete/1410000000000.html Direktwahlen 2019, Rhein-Lahn-Kreis], Landeswahlleiter Rheinland-Pfalz, accessed 4 August 2021.</ref>
|leader_term = 2019–24
|party =
}}
'''Balduinstein''' ({{IPA|de|ˈbalduiːnʃtaɪn}}) waa munisipaliteot ku yaal [[Rhein-Lahn|degmada Rhein-Lahn]], ee [[Rhineland-Palatinate]], ee koonfur-galbeed ee [[Germany|Jarmalka]]. Waxay ka tirsan tahay [[Diez (Verbandsgemeinde)|beesha ururka ee Diez.]]
==Gaadiidka==
[[File:2023 Bahnhof Balduinstein Lahntalbahn Heinrich Velde (02).jpg|thumb|right|Xarunta Balduinstein]]
Waxaa ku yaal xarun tareen oo ka mid ah [[Lahn Valley Railway|Waddada Tareenka ee Dooxada Lahn]] ee Balduinstein.
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Commons category|Balduinstein}}
{{Authority control}}
l3n4p0a7xjs22fxgzivt44lkz5ybze4
Balesfeld
0
49628
303370
2026-07-28T15:27:08Z
Isma4l
41797
/* */
303370
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|imagesize =
|image_caption =
|image_coa = DEU Balesfeld COA.svg
|coordinates = {{coord|50|6|19|N|6|31|53|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Balesfeld in BIT.svg
|state =
|district = Eifelkreis Bitburg-Prüm
|Verbandsgemeinde = Bitburger Land
|elevation = 485
|area = 2.35
|postal_code = 54597
|area_code = 06553
|licence = BIT
|Gemeindeschlüssel = 07 2 32 203
|website = {{url|1=http://www.bitburgerland.de/index.php?id=1331|2=www.bitburgerland.de}}
|mayor = Ernst Nober<ref>[https://www.wahlen.rlp.de/de/kw/wahlen/kd/gebiete/2320000000000.html Direktwahlen 2019, Eifelkreis Bitburg-Prüm], Landeswahlleiter Rheinland-Pfalz, accessed 6 August 2021.</ref>
|leader_term = 2019–24
|Bürgermeistertitel = Ortsbürgermeister
|party =
}}
'''Balesfeld''' (oo ku taal gobolka [[Waldeifel]]) waa munisipaliteot ku yaal [[Bitburg-Prüm|degmada Bitburg-Prüm]], ee [[Rhineland-Palatinate]], koonfur-galbeed ee [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
9j5xpdfxas6xzy8phi3hituy3t05tv1
Balgheim
0
49629
303371
2026-07-28T15:29:01Z
Isma4l
41797
/* */
303371
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German place
|image_coa = Wappen Balgheim.svg
|coordinates = {{coord|48|04|N|08|46|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Balgheim in TUT.svg
|state =
|region = Freiburg
|district = Tuttlingen
|elevation = 700
|area = 7.61
|postal_code = 78582
|area_code = 07424
|licence = TUT
|Gemeindeschlüssel = 08 3 27 005
|website = [https://www.balgheim.de www.balgheim.de]
|mayor = Nathanael Schwarz<ref>[https://www.staatsanzeiger.de/staatsanzeiger/wahlen/buergermeisterwahlen/ Aktuelle Wahlergebnisse], Staatsanzeiger, accessed 15 September 2021.</ref>
|leader_term = 2019–27
}}
'''Balgheim''' waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Tuttlingen (district)|Tuttlingen]] ee [[Baden-Württemberg]] ee [[Germany|Jarmalka]].
==Juqraafiga==
Balgheim waxay ku taallaa god ku yaal darafka [[Baar (region)|Baar]] ee ku yaal cagta [[Swabian Jura]] iyo [[Dreifaltigkeitsberg]] (Buurta Saddexda Qduus). [[European Watershed|Biyo-qaybiyeha Yurub]], ee kala qaybiya biyaha [[Rhine]] iyo [[Danube]], wuxuu ku yaallaa dhulka magaalada. Isha [[Prim (Neckar)|Prim]], oo ku biirta [[Neckar]] (oo ah laag ku dhiigta Rhine) ee [[Rottweil]], waxay kaliya hal kiilomitir u jirtaa isha [[Faulenbach]], oo ah laag u dambeyntii ku dhiigta Danube, oo ku taal [[Dürbheim]] oo la daris ah.
Balgheim waxaa ka xiga waqooyiga [[Böttingen]], koonfur-bari [[Dürbheim]], koonfurta [[Rietheim-Weilheim]], iyo galbeedka magaalada [[Spaichingen]].
==Taariikhda==
Xabaalo ka dhalatay [[Merovingian dynasty|boqortooyadii Merovingian]] waxay muujinayaan inay Balgheim la aasaasay qarnigii 6aad ama 7aad. Markii ugu horreysay ee qoraal lagu xuso waxay ahayd 1113. 1420 waxaa loo itoobay [[Free Imperial City|Magaalada Xorta ah ee Boqortooyada]] ee [[Rottweil]], oo ay sii joogtay ilaa 1689, ka dib xukunkooda inta badan waa la beddelay ilaa ay qayb ka noqotay [[Württemberg]] 1806.
==Syaasadda==
Balgheim waxay ka tirsan tahay [[Amt (administrative division)|Amt]] Spaichingen.
==Gaadiidka==
[[Bundesstraße 14]] (jidka weyn ee federaalka) ee u dhaxeeya Rottweil iyo Tuttlingen wuxuu maraa darafka bariga ee Balgheim. [[Plochingen–Immendingen railway|Waddada tareenka ee Plochingen–Immendingen]] waxay halkan ka dul martaa Biyo-qaybiyeha Yurub. Maalmaha shaqada [[Ringzug]] (tareen) wuxuu bixiyaa xiriir saacad kasta ah ee Rottweil, Tuttlingen iyo [[Geisingen]]-Leiferdingen.
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
0xk1nrfklemfvdi7jvd2xqrq3czoxx8
Balgstädt
0
49630
303372
2026-07-28T15:30:41Z
Isma4l
41797
/* */
303372
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_coa =
|coordinates = {{coord|51|12|22|N|11|44|2|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Balgstädt in BLK.svg
|state =
|district = Burgenlandkreis
|Verbandsgemeinde = Unstruttal
|elevation = 109
|area = 32.58
|postal_code = 06632, 06636, 06647
|area_code = 034462, 034464, 034465
|licence = BLK
|Gemeindeschlüssel = 15 0 84 025
|website = [http://www.balgstaedt.de www.balgstaedt.de]
|mayor = Christian Balke<ref>[https://wahlergebnisse.sachsen-anhalt.de/wahlen/bmbm/index.html Bürgermeisterwahlen in den Gemeinden, Endgültige Ergebnisse], [[Statistisches Landesamt Sachsen-Anhalt]]. Retrieved 10 July 2024.</ref>
|leader_term = 2024–31
}}
'''Balgstädt''' ({{IPA|de|ˈbalkˌʃtɛt}}) waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Burgenlandkreis]], ee [[Saxony-Anhalt]], [[Jarmalka]]. Tan iyo 2009 waxay ku dartay munisipaliteedyadii hore ee [[Burkersroda]], [[Größnitz]] iyo [[Hirschroda]].<ref>[https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Namens-Grenz-Aenderung/2009-januar-dezmber.html Gebietsänderungen vom 02. Januar bis 31. Dezember 2009], [[Statistisches Bundesamt]]</ref>
== Juqraafiga ==
Balgstädt waxay ku taallaa dooxada qaybaha hoose ee [[Unstrut]], waliba siddeed kiilomitir ka hor afkeeda ee [[Saale]], oo ku taal halka ay ku kulmaan Hasselbach. Munisipaliteetku wuxuu qayb ka yahay [[:de:Naturpark Saale-Unstrut-Triasland|parka dabiiciga ah ee Saale-Unstrut-Triasland]], oo xaruntiisa ay ku taallaa. Waxay sidoo kale ku taallaa darafka galbeed ee gobolka khamriga ee Saale-Unstrut. Munisipaliteedyada jaarka la ah waa [[Freyburg, Germany|Freyburg]], [[Naumburg|Naumburg (Saale)]], [[Lanitz-Hassel-Tal]], [[An der Poststraße]], [[Bad Bibra]] iyo [[Laucha an der Unstrut]].
Degmooyinka munisipaliteetka waa Balgstädt, [[Burkersroda]], Dietrichsroda, [[Größnitz]], [[Hirschroda]] iyo Städten.
== Soo-jiidashooyinka ==
=== Kaniisadda tuulada ===
Kaniisadda tuulada oo dhalatay 1739 waxay leedahay burji kaniisad oo [[Late Romanesque style|xilligii dambe ee Romanesque]], oo qaab shan-xandool ah oo siman leh, oo u muuqata inay wali ka ilaalismay dhismihii ka horreeyay. Qaybta dhexe ee leeg-xandoolka ah waxaa ku yaal galariga alwaax ah oo laba dabaq ah, dhanka waqooyi-bari waxaa ku yaal hoygii maamulka ee hore. Dhanka ka soo horjeeda waxaa ku yaal sawir-samihii Georg Rudolf von [[Hessler]] (1641-1687) oo leh gaashaan heraldic ah. Meesha minbarta alwaaxda ah waxay ka dhalatay xilligii dhismaha qaybta dhexe. Qaybta ku wareegsan waxay leedahay khaanadda baabtismaalka oo ku dhaxeysa tiirarka Corinthian oo leh garabyo acanthus, sawirada alwaaxda ee ka weyn xajmigii caadiga ahaa ee lagu qoray dhanka kale waxay muujinayaan [[Moses|Musa]] iyo [[John the Baptist|Yooxanaa Baabtismaaga]] waxayna ka dhaleen qarnigii 17aad.
==== Qasrigii ====
Astaamaha dhaqanka ee beesha waxay ku qoran yihiin liiska astaamaha gobolka.
== Dhaqaalaha iyo Kabayaasha ==
Usheegidda ururka beeraha oo ka soo baxay [[Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaft|LPG]]-gii hore, shirkadda dhismaha buunshooyinka iyo dabka, iyo sidoo kale warshadda khamriga, waxaa wali jira ganacsato badan oo madax-bannaan. Factor kale oo dhaqaale oo aan la dhutiyi karin waa dalxiiska.
=== Dalxiiska ===
Balgstädt waxay inta badan ka faa'iideysataa goolaynteeda iyo soo-jiidashooyinka ku guda jira hareeraheeda sida haraadada kaniisadda [[Zscheiplitz]] ee ku taal jiirada ka soo horjeeda webiga, [[Neuenburg Castle (Freyburg)|Neuenburg]] ee Freyburg, makiinaddii Zeddenbach iyo kuwo kale.
Usheegidda habeen-ku-dhicidda, naadiga firaaqada iyo dalxiiska wuxuu sidoo kale bixiyaa socdaalada baaskiilada iyo doonyaha kanooga ah iyo sidoo kale socdaalada lagu hagayo gobolka ubaxa ee dhow.
=== Gaadiidka ===
Balgstädt waxaa mara [[List of highways numbered 176|jidka weyn ee federaalka 176]] oo ka taga [[Bad Bibra]] ilaa [[Freyburg, Germany|Freyburg]]. Halkaas, [[List of highways numbered 180|jidka weyn ee federaalka 180]] wuxuu u tagaa magaalada degmada ee [[Naumburg|Naumburg (Saale)]], oo kaliya toban kiilomitir u jirta.
Pooksku wuxuu leeyahay meel ay ku joogsadaan tareenka Unstrut oo loo yaqaan Naumburg-Nebra-Artern.
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Balgstadt}}
c46257j06k6l4p70187ktvmy4dkq8o9
Ballenstedt
0
49631
303373
2026-07-28T15:33:17Z
Isma4l
41797
/* */
303373
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German place
|type = Stadt
|image_photo = Ballenstedt Detailansicht.jpg
|image_caption = Sida ay muuqato magaalada hore
|image_coa = DEU Ballenstedt COA.svg
|coordinates = {{coord|51|43|12|N|11|14|15|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Ballenstedt in HZ.png
|state =
|district = Harz
|elevation = 236
|area = 86.65
|Gemeindeschlüssel = 15085040
|postal_code = 06493
|area_code = 039483
|licence = HZ
|website = [http://www.ballenstedt.de/ www.ballenstedt.de]
|mayor = Dr. Michael Knoppik<ref>[https://wahlergebnisse.sachsen-anhalt.de/wahlen/bmbm/index.html Bürgermeisterwahlen in den Gemeinden, Endgültige Ergebnisse], [[Statistisches Landesamt Sachsen-Anhalt]], accessed 10 November 2022.</ref>
|leader_term = 2022–29
|party =
}}
'''Ballenstedt''' ({{IPA|de|ˈbalənʃtɛt|-|De-Ballenstedt.ogg}}) waa magaalo ku taal [[Harz (district)|degmada Harz]], ee gobolka [[Germany|Jarmalka]] ee [[Saxony-Anhalt]].
==Juqraafiga==
Waxay ku taallaa darafka waqooyi ee buuraleyda [[Harz]], ku dhawaad 10 km (6 mi) koonfur-bari ee [[Quedlinburg]]. Dhulka munisipaliteetka wuxuu ka kooban yahay tuulooyinka Asmusstedt, Badeborn, Opperode, [[Radisleben]], iyo [[Rieder]]. Ballenstedt waa meel ay ku joogsato jidka quruxda badan ee [[Romanesque Road]].
==Taariikhda==
[[File:Schloss Ballenstedt, Hofseite.JPG|thumb|left|Qasrigii Ballenstedt, dhanka barxadda]]
Koomiskii [[Duchy of Saxony|Saksikitaanka]] ahaa ee [[Esico of Ballenstedt]] (c. 1000–1059/60) waxaa la xusay 1030 gudaheeda taariikhda Xilligii Dhexe ee [[Annalista Saxo]] iyo warqad rasmi ah 1036 oo uu soo saaray Boqorkii [[Conrad II, Holy Roman Emperor|Conrad II]]. Wuxuu ahaa wiil uu dhalay Count Adalbert, oo hayay xafiiska ''[[Vogt]]'' ee [[Nienburg Abbey]], iyo Hidda, oo ahayd gabadhii [[Odo I, Margrave of the Saxon Ostmark|Margrave Odo I ee Saxon Ostmark]]. Esico, oo walaashiis [[Uta von Ballenstedt|Uta]] ay guursatay [[Eckard II, Margrave of Meissen|Margrave Eckard II ee Meissen]] waxaa loo tixgeliyaa awoowga [[House of Ascania]]. Wuxuu lahaa [[collegiate church|kaniisad kuleej]] oo ku taallay Ballenstedt, oo loo hibeyay Qduusiinta [[Pancras of Rome|Pancras]] iyo [[Abundius]], iyadoo uu goobjoog ka ahaa Boqorkii [[Henry III, Holy Roman Emperor|Henry III]] sanadkii 1046.
Kaniisadda Ballenstedt waxaa lagu xusay xeer sanadkii 1073<ref>{{Cite web|url=http://dfg-viewer.de/show?tx_dlf%5Bdouble%5D=0&tx_dlf%5Bid%5D=http://recherche.landesarchiv.sachsen-anhalt.de/xslt/index.aspx?xml=Z_1__Nr_28-producer.xml&tx_dlf%5Bpage%5D=2&cHash=b79f5d52ff7007781d940aaebb70e03b|title=DFG-Viewer: (König Heinrich IV.)|website=dfg-viewer.de}}</ref> oo uu soo saaray [[Henry IV, Holy Roman Emperor|Henry IV]] kaas oo boqorku ugu xaqiijiyay kaniisadda lahaanshaha 21 [[Mansus|''mansi'']] oo uu markii hore bixiyay aabbihiis [[Henry III, Holy Roman Emperor|Henry III]]. Sanadkii 1123 [[Otto, Count of Ballenstedt|Otto the Rich]] iyadoo uu la joogo wiilkiisa [[Albert the Bear]], oo dambe noqday taliyihii ugu horreeyay ee [[Margraviate of Brandenburg|Brandenburg]], wuxuu aasaasay kaniisad ka tirsan [[Order of Saint Benedict|Benedictine]] ee goobtaas. Albert waxaa lagu aasay godka kaniisadda ee 1070; monument loogu talagalay wuxuu ku yaallaa parka magaalada. Awoowgii Albert ee [[Henry I, Count of Anhalt|Henry I]] wuxuu noqday [[Principality of Anhalt|Aamiirkii ugu horreeyay ee Anhalt]] sanadkii 1218.
Sanadkii 1512 muwaadiniinta Ballenstedt waxaa la siiyay [[brewing right|xuquuqda khamri-samiyeedka]] oo uu siiyay aamiirkii Ascanian-ka ahaa ee [[Wolfgang, Prince of Anhalt-Köthen|Wolfgang ee Anhalt-Köthen]]. Ka dib markii Wolfgang uu kulan la qaatay [[Martin Luther]] 1521 ee [[Diet of Worms]], wuxuu noqday mid ka mid ah taliyeyaashii ugu horreeyay ee [[Protestant Reformation|Protestant-ka]] ee [[Holy Roman Empire|Boqortooyada Qduuska ah ee Roomaanka]]. Kaniisaddii Ballenstedt waxaa loo galay oo la dhacay waqtigii [[German Peasants' War|Dagaalkii Beeraleyda Jarmalka]], ka dib Aamiir Wolfgang wuxuu kaniisaddii ka dhigay [[Secularization|maamul gaar ah]] sanadkii 1525. Wuxuu u doortay Ballenstedt inay noqoto xaruntiisa wuxuuna siiyay [[German town law|xuquuqda magaalada]] sanadkii 1543. Waxay heshay gidaarrada magaalada 1551; aqalka magaalada markii ugu horreysay waxaa la xusay 1582. Maadaama aamiirradii Anhalt ay taageereen Boqorkii [[Christian IV of Denmark]] waqtigii [[Thirty Years' War|Dagaalkii Soddonka Sano]], Ballenstedt waxaa weeraray oo dhacay ciidamadii Boqortooyada ee ka socday [[Albrecht von Wallenstein]] sanadkii 1626.
[[File:Schloss Ballenstedt 1837.jpg|thumb|left|Qasrigii Ballenstedt, ku dhawaad 1837]]
Dagaalka ka dib, magaalada iyo kaniisaddii hore waxaa loo dhisay sidii hoy xagaaga ee [[Baroque architecture|Baroque]] oo ay lahaayeen aamiirradii Ascanian-ka ee [[Anhalt-Bernburg]]. Sanadkii 1765 aamiirkii aqoonta lahaa ee [[Frederick Albert, Prince of Anhalt-Bernburg|Frederick Albert]] wuxuu dhammaan hoygiisa ka soo raray [[Bernburg]] oo u soo xagjiray Qasrigii Ballenstedt wuxuuna keenay xilli horumar leh, iyadoo la aasaasay masraxa qasriga sanadkii 1788, kaas oo ah masraxa ugu horreeyay ee Saxony-Anhalt iyo dhulka laxamiistayaasha sida [[Albert Lortzing]] iyo [[Franz Liszt]].
Qayb ka mid ah dib-u-midoobiddii [[Duchy of Anhalt]] tan iyo 1863, Ballenstedt waxay noqotay magaalo deegaan u ah dadka xaq-iyo-sooriga ah ee ka fariistay sida [[Princess Friederike of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]], oo ku dhimatay Qasrigii Ballenstedt 1902, ama faniinka iyo qoraaga [[Wilhelm von Kügelgen]], oo gurigiisu maanta yahay maktabad.
==Syaasadda==
{{update section|date=July 2021|reason=many new elections are after that}}
[[File:Ballenstedt Rathausplatz 12.JPG|thumb|Aqalka magaalada]]
Kuraasta golaha munisipaliteetka ({{lang|de|Stadtrat}}) ee doorashooyinkii 2004:
*[[Christian Democratic Union (Germany)|Christian Democratic Union]]: 8 (41.2%)
*[[The Left (Germany)|The Left]]: 4 (18.2%)
*[[Free Voters]]: 3 (12.6%)
*[[Free Democratic Party (Germany)|Free Democratic Party]]: 3 (12.5%)
*[[Social Democratic Party of Germany]]: 1 (7.5%)
*Madax-bannaan: 1 (5.4%)
Astaanta gaashaanka waxay ka dhalatay calaamaddii Counts of Ballenstedt, oo sidoo kale ah asalka [[coat of arms of Saxony|astaanta gaashaanka ee Saxony]]. Markii ugu horreysay ee lagu muujiyay waxay ahayd 1560 ka dib markii Ballenstedt ay heshay xuquuqda magaalada.
== Meelaha soo-jiidashada leh ==
[[File:St. Nicolai.jpg|thumb|St. Nicholas ee Altstadt 2005]]
* [[Ballenstedt Castle|Qasrigii Ballenstedt]]: Dhisme Baroque ah oo laba garab leh, oo la cusbooneysiiyay qarnigii 18aad, xabaashii [[Albert I of Brandenburg|Albert the Bear]]
* Parka Qasriga: wuxuu sameeyay [[Peter Joseph Lenné]]; qasriga iyo parka qasriga waxay ka tirsan yihiin mashruuca [[Saxony-Anhalt Garden Dreams]]
* [[Ballenstedt Castle Theatre|Masraxa Qasrigii Ballenstedt]]: waxaa ku ciyaaray [[Albert Lortzing]] iyo [[Franz Liszt]]
* Huteelka qasriga ee Großer Gasthof: markii hore waxaa la dhisay 1733 oo ahayd [[armory (military)|pooksa hubka]], waxaa converted 1756 ka socday dhisaha Brunswick-Wolfenbüttel, Martin Peltier de Belfort, oo loo sameeyay hoyga martida
* Maktabadda Taariikhda Gobolka, oo ka soo horjeeda Großer Gasthof qaybta sare ee jidka
* Guriga [[Wilhelm von Kügelgen|Kügelgen]], Kügelgenstr. 35a
* Guriga Huruudda ah (''Gelbes Haus''), ee ka bixitaanka magaalada ee dhanka [[Rieder]], waxaa loo dhisay sidii guriga kastamka jidka
* Allee: jid hal kiilomitir ah oo u taga qasriga, xarunta magaalada
* Aqalka Magaalada ee Hore (''Altes Rathaus''): dhisme alwaax ah oo la dhisay 1683
* Aqalka Magaalada ee Mpya (''Neues Rathaus''): dhisme weyn, la dhisay 1906 oo ku batay naqshaddii dhisaha Berlin ee [[Alfred Messel]]
* Kaniisadda St. Nicholas: Kaniisad Gothic ee Dambe ah, la dhisay 1326, waxay gubatay 1498, dib ayaa loo dhisay 1501
* Gidaarka magaalada, wali waxaa lagu arki karaa ''Wallstraße''
* Burjiyada gidaarka pitaha gidaarka magaalada (Oberturm, Unterturm, Marktturm – kan dambe waa la geli karaa, furuhu wuxuu ku jiraa maqaayada ka soo horjeeda)
* Goobta dabbaasha, la dhisay 1907–08
* [[Teufelsmauer (Harz)]]
* Dhowrka dabiiciga ah ee [[Gegensteine]]
* [[Bismarck Tower (Ballenstedt)|Burjiga Bismarck]], Opperode
* [[Roseburg (castle)|Qasrigii Roseburg]]
* [[Oberhof Ballenstedt]]
==Gaadiidka==
Ballenstedt waxay ku taallaa [[List of highways numbered 185|jidka weyn ee federaalka]] 185, oo u taga jidka federaalka 6 iyo [[Bundesautobahn 14]]. Shirkadda tareenka waxaa la joojiyay 2003. Meel yar oo shub ah oo diyaaradaha laga kaniyo waxay 5 km (3 mi) ku taallaa ka baxsan magaalada.
==Dadka caanka ah==
===Waxa ku dhashay Ballenstedt===
* [[Uta von Ballenstedt]] (1000 - ka hor 1046), aasaasihii [[Naumburg Cathedral]]
* [[Johann Arndt]] (1555–1621), fiqi
* [[Pauline zur Lippe]] (1769–1820), taliyihii Aamiirrada Lippe
* [[Caroline Bardua]] (1781–1864), faniin
[[File:Wilhelmine Luise Prinzessin von Preussen.jpg|thumb|150px|Wilhelmine Luise Princess ee Prussia]]
* [[Princess Louise of Anhalt-Bernburg]] (1799–1882), Aamiirad ee Prussia
* [[Gustav Strube]] (1867–1953), laxamiiste
* [[Wilhelm von Krosigk]] (1871–1953), sarkiil ka tirsanaa [[Imperial German Navy|Ciidamada Badweynta ee Jarmalka]], taliyaha doonta, [[Rear Admiral]]
* Wilhelm Thiele (1897–1990), siyaasi (NSDAP)
* [[Princess Marie-Auguste of Anhalt]] (1898–1983), Aamiirad
* [[Eduard, Prince of Anhalt]] (dhashay 1941), tan iyo 1963 madaxa guriga Anhalt-Ascania
* [[Justus Pfaue]] (1942–2014), qoraa iyo filim-soo-saare
* [[Eckhard Lesse]] (dhashay 1948), cayaaryahan orodka dheer
===Waxa ku dhashay Ballenstedt===
*[[Karl Christian Agthe]], laxamiiste, dhashay 16 Juun 1762 ee [[Hettstedt]], dhashay 27 Nofembar 1797
*[[Wilhelm von Kügelgen]], faniin, dhashay 20 Nofembar 1802 ee [[Saint Petersburg]], dhashay 25 Maajo 1867
*[[Wilhelm Vöge]], taariikhyahan farshaxanka, dhashay 16 Febraayo 1868 ee [[Bremen]], dhashay 30 Diseembar 1952.
==Magaalooyinka gemisiga ah==
*{{flagicon|GER}} [[Kronberg im Taunus]], Jarmalka
== Tixraac ==
{{reflist}}
== Xiriirinta dibadda ==
{{Commons category|Ballenstedt}}
* [http://www.ballenstedt-blog.de Ballenstedt-Blog.de (german)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025042630/http://www.ballenstedt-blog.de/ |date=2020-10-25 }}
* [https://translate.google.com/translate?u=http%3A%2F%2Fballenstedt-blog.de%2F&sl=de&tl=en&hl=en&ie=UTF-8 Ballenstedt-Blog.de (english)]
{{Authority control}}
kp1du7mks2604t785z4qlvklt4t7hwp
Ballhausen
0
49632
303374
2026-07-28T15:35:00Z
Isma4l
41797
/* */
303374
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_coa = Wappen_Ballhausen.png
|coordinates = {{coord|51|8|N|10|52|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Ballhausen in UH.png
|state =
|district = Unstrut-Hainich-Kreis
|Verwaltungsgemeinschaft = Bad Tennstedt
|elevation = 162
|area = 14.72
|postal_code = 99955
|area_code = 036041
|licence = UH
|Gemeindeschlüssel = 16 0 64 005
|mayor = Steffen Dähnert<ref>[https://wahlen.thueringen.de/datenbank/wahl1/wahl.asp?wahlart=BM&wJahr=0000&zeigeErg=LAND&auswertung=2 Gewählte Bürgermeister - aktuelle Landesübersicht], Freistaat Thüringen, accessed 10 November 2022.</ref>
|leader_term = 2022–28
|party =
}}
'''Ballhausen''' waa [[Municipalities in Germany|munisipaliteot]] ku yaal [[Unstrut-Hainich-Kreis|degmada Unstrut-Hainich-Kreis]] ee [[Thuringia]], [[Germany|Jarmalka]].
== Dadka ==
* [[Siegfried of Ballhausen]] ({{floruit}} 1304–1306), wadaad Thuringian ah iyo taariikhyahan
* Robert Lucius von Ballhausen (1835–1914), siyaasi Prussian ah iyo wasiirkii beeraaha ee Prussia
* [[Hellmuth Lucius von Stoedten]] (1869–1934), diblomaasi Jarmal ah
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
bcjwj51dq32iqnvi26ermuh06nr677m
Ballstedt
0
49633
303375
2026-07-28T15:41:25Z
Isma4l
41797
/* */
303375
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German place
|image_photo =
|image_coa =
|coordinates = {{coord|51|3|11|N|11|12|39|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Ballstedt in AP.png
|state =
|district = Weimarer Land
|elevation = 238
|area = 3.36
|postal_code = 99439
|area_code = 036452
|licence = AP
|Gemeindeschlüssel = 16 0 71 005
|website =
|mayor = Joachim Pommeranz<ref>[https://wahlen.thueringen.de/datenbank/wahl1/wahl.asp?wahlart=BM&wJahr=0000&zeigeErg=LAND&auswertung=2 Gewählte Bürgermeister - aktuelle Landesübersicht], Freistaat Thüringen, accessed 10 November 2022.</ref>
|leader_term = 2022–28
}}
'''Ballstedt''' ({{IPA|de|ˈbalʃtɛt}}) waa [[Municipalities in Germany|munisipaliteot]] ku yaal [[Weimarer Land|degmada Weimarer Land]] ee [[Thuringia]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
9byvhf57sebskp712nldwek66h4p1sz
Banfe
0
49634
303376
2026-07-28T15:43:49Z
Isma4l
41797
/* */
303376
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German place
|type = Stadtteil
|Town = Bad Laasphe
|name = Banfe
|image_photo = OrtBanfe.jpg
|image_coa =
|coordinates = {{coord|50|54|51|N|08|21|06|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Karte Bad Laasphe.gif
|state =
|region = Arnsberg
|district = Siegen-Wittgenstein
|elevation = 370
|area = 15.32
|population = 1320
|population_as_of = 2011
|pop_ref = <ref>[https://www.citypopulation.de/de/germany/settlements/nordrheinwestfalen/siegen_wittgenstein/05970028x0KNJ__banfe/ Banfe], citypopulation.de, accessed 27 September 2021.</ref>
|postal_code = 57334
|area_code = 02752
}}
'''Banfe''' waa qayb magaalo oo ka tirsan [[Bad Laasphe]] ee degmada [[Siegen-Wittgenstein]] ee [[North Rhine-Westphalia]], [[Germany|Jarmalka]], iyadoo ay ku nool yihiin 1500 oo qof.
== Juqraafiga ==
Hesselbach waxay ku taallaa koonfurta [[Wittgenstein]], 3 km koonfur-galbeed ee Bad Laasphe.
==Tixraac==
{{Reflist}}
==Xiriirinta dibadda==
{{commons category-inline|Banfe}}
{{authority control}}
trkv73nt9hx86rq5uel1n214q8hjq7e
Barbing
0
49635
303377
2026-07-28T15:45:58Z
Isma4l
41797
/* */
303377
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = Wappen Barbing.svg
|image_photo = Barbing-Kirche-Sankt-Martin.jpg
|image_caption = Kaniisadda Saint Martin
|coordinates = {{coord|49|00|12|N|12|11|57|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barbing in R.svg
|state =
|region = Oberpfalz
|district = Regensburg
|elevation = 332
|area = 30.51
|postal_code = 93092
|area_code = 09401, 09403 (Sarching, Friesheim), 09481 (Illkofen, Auburg, Altach, Eltheim)
|licence = R
|Gemeindeschlüssel = 09 3 75 117
|divisions = 8 [[Ortsteil]]e
|website = [http://www.barbing.de/ www.barbing.de]
|mayor = Johann Thiel<ref>[https://www.statistik.bayern.de/wahlen/kommunalwahlen/bgm/ Liste der ersten Bürgermeister/Oberbürgermeister in kreisangehörigen Gemeinden], [[Bayerisches Landesamt für Statistik]], 15 July 2021.</ref>
|leader_term = 2020–26
|party = CSU
}}
'''Barbing''' waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Regensburg (district)|Regensburg]] ee [[Bavaria|Bavarija]] ee [[Germany|Jarmalka]]. Waxay ku taallaa webiga [[Danube]].
Magaaladu waa hoyga shirkadda saacadaha raaxada ee [[Damasko]].
==Qaybaha==
Barbing waxay leedahay toban iyo hal Ortsteile:<ref>[http://www.bayerische-landesbibliothek-online.de/orte/ortssuche_action.html?anzeige=voll&modus=automat&tempus=+20111215/200354&attr=OBJ&val=1005 Bayerische Landesbibliothek Online] Retrieved 15 January 2013</ref>
* Altach
* Auburg
* Auhof
* '''Barbing'''
* Eltheim
* Friesheim
* Illkofen
* Mooshof
* Naßenhart
* Sarching
* Unterheising
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
k4up8w16l5spzpf2i6j2hxvn9vzvfeb
Bardowick
0
49636
303378
2026-07-28T15:48:44Z
Isma4l
41797
/* */
303378
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo = File:Bardowick Windmuehle-01.jpg
|image_caption = Mishiinka dabaysha ee Bardowick
|image_coa = DEU Bardowick COA.svg
|coordinates = {{coord|53|17|57|N|10|23|42|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bardowick in LG.svg
|state =
|district = Lüneburg
|Samtgemeinde = Bardowick
|elevation = 8
|area = 23.25
|postal_code = 21357
|area_code = 04131
|licence = LG
|Gemeindeschlüssel = 03 3 55 004
|website = [https://www.bardowick.de/ www.bardowick.de]
}}
'''Bardowick''' waa [[municipality|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Lüneburg (district)|Lüneburg]] ee [[Lower Saxony]], [[Germany|Jarmalka]]. Waxay saddex mayl dhanka waqooyi ka xigtaa [[Lüneburg]] oo ku taallaa webiga la maro ee [[Ilmenau River|Ilmenau]]. Bardowick sidoo kale waa xarunta ''[[Samtgemeinde]]'' ("beesha wadajirka ah") ee [[Bardowick (Samtgemeinde)|Bardowick]].
== Magaca ==
Munisipaliteetku wuxuu sidoo kale leeyahay magacyadan inta ku xusan luqadaha soo socda:
* Bewick, ee [[Low Saxon]]<ref>{{Cite web |date=1937 |title=Altas nazw geograficznych słowianszczyny zachodniej |url=http://www.mapywig.org/m_documents/PL/ATLAS_NAZW_GEOGRAFICZNYCH_SLOWIANSZCZYZNY_ZACHODNIEJ_ZESZYT_IIA.pdf |access-date=2025-05-01 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154235/http://www.mapywig.org/m_documents/PL/ATLAS_NAZW_GEOGRAFICZNYCH_SLOWIANSZCZYZNY_ZACHODNIEJ_ZESZYT_IIA.pdf |url-status=dead }}</ref>
==Taariikhda==
{{Verification|section|date=March 2024}}
Bardowick waxaa aasaasay qarnigii 8aad Charlemagne, kaas oo ka aasaasay [[bishopric|xarun kalsooni]], ilaa burburkeeda uu sababay [[Henry the Lion]] sanadkii 1189, waxay ahayd magaalada ganacsiga ee ugu barwaaqada badan waqooyiga Jarmalka. Magaceedu wuxuu ka dhashay [[Lombards]] (Longobardi), qabiilkii ay u ahayd hoyga iyo xarunta, oo ay ka bilaabatay deegaamayntii Lombardy.<ref>{{EB1911|wstitle=Bardowiek|footnote=1|volume=3|page=396}}</ref>
Magaalada markii ugu horreysay waxaa la xusay 795 AD iyada oo loo qaaday heerka magaalada sanadkii 972 oo uu qaaday [[Otto I, Holy Roman Emperor|Otto I]].
Sanadkii 1146 [[collegiate church|kaniisaddii kuleejka]] ee [[Saints Peter and Paul (Bardowick)|Saints Peter iyo Paul]] ayaa markii ugu horreysay la diwaan geliyay. Sanadkii 1186 ka dib waxaa awood lahaa [[Bishop of Verden#Catholic Prince-Bishops (1180–1566)|Aamiirka-Paskha ee Verden]], [[Tammo of Verden|Tammo]] (d. 1188), sii xaqiijiyay kaniisaddii kuleejka.
Magaaladu waxay gabi ahaanba dhulka ku martay, marka laga reebo kaniisadaha, sanadkii 1189 oo uu sababay [[Henry the Lion]]. Illoo xilligaas, waxay ahayd magaalada ganacsiga ee ugu barwaaqada badan waqooyiga Jarmalka.
Dhismaha maanta ee kaniisaddii kuleejka ee hore, ee loo yaqaan [[Evangelical Lutheran State Church of Hanover|Lutheran]] kaniisadda ({{langx|de|Bardowicker Dom}}, iyadoo [[Duomo|Dom]] loo isticmaalo luqada Jarmalka - ''[[pars pro toto]]'' - sida [[synecdoche]] kaniisadaha kuleejka iyo kaniisadaha waaweyn) waxaa la dhisay u dhaxeysa 1389 iyo 1485.
==Tixraac==
<references/>
{{Authority control}}
t9c54wl9zpgnu0ogqaiad4dg9jaghh4
Barenburg
0
49637
303379
2026-07-28T15:50:31Z
Isma4l
41797
/* */
303379
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = Wappen von Barenburg.png
|coordinates = {{coord|52|37|14|N|08|48|02|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barenburg in DH.svg
|state = Niedersachsen
|district =
|Samtgemeinde = Kirchdorf
|elevation = 35
|area = 16.45
|postal_code = 27245
|area_code = 04273
|licence = DH
|Gemeindeschlüssel = 03 2 51 004
|website = [http://www.barenburg.de www.barenburg.de]
|mayor = André Meyer
|party =
|image_photo = Dorfkirche in Barenburg (Kirchdorf) IMG 3321.jpg
|imagesize =
|image_caption = Kaniisadda ku taal Barenburg
}}
'''Barenburg''' ({{IPA|de|ˈbaːʁənbʊʁk}}; {{langx|nds|Baarnborg}}) waa munisipaliteot ku yaal [[Diepholz (district)|degmada Diepholz]], ee [[Lower Saxony]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
2oiw21ocbfp8k1ezd1799g720jlc6fv
303380
303379
2026-07-28T15:50:45Z
Isma4l
41797
/* */
303380
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = Wappen von Barenburg.png
|coordinates = {{coord|52|37|14|N|08|48|02|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barenburg in DH.svg
|state =
|district =
|Samtgemeinde = Kirchdorf
|elevation = 35
|area = 16.45
|postal_code = 27245
|area_code = 04273
|licence = DH
|Gemeindeschlüssel = 03 2 51 004
|website = [http://www.barenburg.de www.barenburg.de]
|mayor = André Meyer
|party =
|image_photo = Dorfkirche in Barenburg (Kirchdorf) IMG 3321.jpg
|imagesize =
|image_caption = Kaniisadda ku taal Barenburg
}}
'''Barenburg''' ({{IPA|de|ˈbaːʁənbʊʁk}}; {{langx|nds|Baarnborg}}) waa munisipaliteot ku yaal [[Diepholz (district)|degmada Diepholz]], ee [[Lower Saxony]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
5rsjzvww7bwf57cvbj16pclhsqp58h3
Barendorf
0
49638
303381
2026-07-28T15:52:13Z
Isma4l
41797
/* */
303381
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = DEU Barendorf COA.svg
|coordinates = {{coord|53|13|28|N|10|31|14|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barendorf in LG.svg
|state =
|district = Lüneburg
|Samtgemeinde = Ostheide
|elevation = 74
|area = 9.31
|postal_code = 21397
|area_code = 04137
|licence = LG
|Gemeindeschlüssel = 03 3 55 005
|website = [https://www.barendorf.info/ www.barendorf.info]
|mayor = Bernd Hein
}}
'''Barendorf''' ({{IPA|de|ˈbaːʁəndɔʁf}}) waa munisipaliteot ku yaal [[Lüneburg (district)|degmada Lüneburg]], ee [[Lower Saxony]], [[Germany|Jarmalka]]. Barendorf waxay leedahay dhul badkeedu yahay 9.24 km<sup>2</sup> iyo tirada dadka oo dhan 2,344 (laga bilaabo Diseembar 31, 2007).
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
hlee67h796omkk6jqlqy56x3rmtxn69
Bärenstein
0
49639
303382
2026-07-28T15:53:44Z
Isma4l
41797
/* */
303382
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|name = Bärenstein
|image_skyline = St. Bonifatius BaerensteinXP4741.jpg
|image_caption = Kaniisadda Saint Boniface
|image_coa = DEU Bärenstein (Erzgebirge) COA.svg
|coordinates = {{coord|50|29|53|N|13|1|38|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bärenstein in ERZ.png
|state =
|district = Erzgebirgskreis
|Verwaltungsgemeinschaft = Bärenstein
|elevation = 713
|area = 5.45
|postal_code = 09471
|area_code = 037347
|licence = ERZ, ANA, ASZ, AU, MAB, MEK, STL, SZB, ZP
|Gemeindeschlüssel = 14521060
|website = [http://www.baerenstein-erzgebirge.de/ www.baerenstein-erzgebirge.de]
|mayor = Silvio Wagner<ref>[https://wahlen.sachsen.de/buergermeisterwahl-2019-wahlergebnisse.php Wahlergebnisse 2019], Freistaat Sachsen, accessed 10 July 2021.</ref>
|leader_term = 2019–26
}}
'''Bärenstein''' waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Erzgebirgskreis]], ee [[Saxony]], [[Germany|Jarmalka]].
== Taariikhda ==
Laga soo bilaabo 1952 ilaa 1990, Bärenstein waxay qayb ka ahayd [[Bezirk Karl-Marx-Stadt]] ee [[East Germany|Jarmalka Bari]].
== Tixraac ==
{{reflist}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Barenstein}}
2sh0ivwxf5r1cygjw2m5m59qpauvwaf
Bärenthal
0
49640
303383
2026-07-28T15:55:21Z
Isma4l
41797
/* */
303383
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|type=Gemeinde
|image_coa = Wappen Baerenthal.svg
|image_photo = Aerial view of Bärenthal.jpg
|image_caption = Muuqalka sare ee Bärenthal
|coordinates = {{coord|48|04|25|N|08|55|40|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bärenthal in TUT.svg
|state =
|region = Freiburg
|district = Tuttlingen
|elevation = 669
|area = 12.69
|postal_code = 78580
|area_code = 07466
|licence = TUT
|Gemeindeschlüssel = 08 3 27 004
|website = {{URL|http://www.baerenthal.de/}}
|mayor = Morris Stoupal<ref>[https://www.staatsanzeiger.de/wahl/buergermeisterwahl-baerenthal-2023/ Bürgermeisterwahl Bärenthal 2023], Staatsanzeiger. Retrieved 12 June 2024.</ref>
|leader_term = 2023–31
|party =
}}
'''Bärenthal''' waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Tuttlingen (district)|Tuttlingen]] ee [[Baden-Württemberg]], [[Germany|Jarmalka]].
==Taariikhda==
[[Beuron Archabbey|Kaniisaddii Beuron]] waxay helay lahaanshaha Bärenthal sanadkii 1751. Waxay noqotay lahaanshaha Aamiirrada [[Hohenzollern-Sigmaringen]] sanadkii 1803 iyada oo loo xilsaaray {{ill|Oberamt Beuren|de}} ilaa 1820 ka dibna {{ill|Oberamt Wald|de}} ilaa 1860. Sanadkii 1938, degmadii Wald waa la giải garay oo Bärenthal waxaa loo xilsaaray [[Landkreis Sigmaringen|degmada cusub ee Sigmaringen]]. Degmadan sidoo kale waa la baab'iyay {{ill|1973 Baden-Württemberg district reform|de|Kreisreform Baden-Württemberg 1973}} oo Bärenthal waxaa la galiyay degmada cusub ee [[Tuttlingen]]. Tuuladu waxay u korortay xajmikeeda maanta sanadkii 1960 waxayna tan iyo 1999 ahayd munisipaliteetka dadka ugu yar ee ku nool degmada Tuttlingen.<ref name=LEO-BW>{{cite web|title=Bärenthal|url=https://www.leo-bw.de/web/guest/detail-gis/-/Detail/details/ORT/labw_ortslexikon/14008/B%C3%A4renthal|website=[[LEO-BW]]|publisher=[[Baden-Württemberg]]|language=de|accessdate=21 July 2020}}</ref>
==Juqraafiga==
Munisipaliteetku (''[[Municipalities of Germany|Gemeinde]]'') ee Bärenthal wuxuu qayb ka yahay [[Tuttlingen (district)|degmada Tuttlingen]] ee [[Baden-Württemberg]], oo ah [[States of Germany|gobol]] ka tirsan [[Federal Republic of Germany|Jamhuuriyadda Federaalka ee Jarmalka]]. Waxay ku taallaa darafka bariga ee degmada, ee ku teedsan carkeeda oo ay la wadaagto [[Zollernalbkreis|degmada Zollernalb]] ee waqooyiga. Bärenthal waxay dhul ahaan ku taallaa gobolka [[Großer Heuberg]] ee {{ill|High Swabian Jura|de|Hohe Schwabenalb}}, dooxada leeg-xandoolka ah ee [[Bära]], oo ka socota waqooyi ilaa koonfur goobta munisipaliteetka. Heerka ka sarreeya heerka badda ee goobta munisipaliteetka wuxuu ka kordhaa oo ka bilaabmaa ka sarreeya {{convert|930|m|sp=us}} [[Normalnull]] (NN) ee waqooyiga ilaa kan ugu hooseeya oo ah {{convert|650|m|sp=us}} NN ku teedsan Bära.<ref name=LEO-BW/>
Qaybo ka mid ah dhowrka federaalka lagu ilaaliyo ee Hüttenberg iyo {{ill|Galgenwiesen|de}} [[Naturschutzgebiet|dhowrka dabiiciga ah]] waxay ku yaallaan goobta munisipaliteetka ee Bärenthal.<ref name=LEO-BW/>
==Astaanta gaashaanka==
Bärenthal [[coat of arms|astaanteeda gaashaanka]] waxay u qaybsantaa laba [[Field (heraldry)|qaybood]]: qaybta sare waa [[Or (heraldry)|huruud]] oo ay ku jirto [[Bear in heraldry|dhaqay hal dib]] oo bulsho ah, oo u socda dhanka galbeed, halka qaybta hoose ay tahay [[Azure (heraldry)|bulsho]] oo ay ku jirto "b" huruud ah oo ushiisa la isku tallaabay. Dhabarka dibku waa [[folk etymological|xiriir etymological ah]] ee webiga Bära oo ah asalka "Bärenthal", iyo "b"-da la isku tallaabay ee Kaniisaddii Beuron, oo ay sidoo kale ka dhalatay [[Tincture (heraldry)|midabka]] bulshada iyo huruudda ah. Astaanta gaashaanka markii ugu horreysay waxaa soo proposediyay {{ill|Sigmaringen State Archive|de|Staatsarchiv Sigmaringen}} sanadkii 1947 waxaa lagu xaqiijiyay golaha munisipaliteetka sanadkii 1954. Isticmaalka rasmiga ah waxaa xaqiijiyay 8 Maajo 1973 [[Federal Ministry of the Interior, Building and Community|Wasaaradda Federaalka ee Arrimaha Ndaha]], oo sidoo kale siiyay calanka munisipaliteetka Bärenthal taariikhdaas.<ref name=LEO-BW/>
==Gaadiidka==
Jidka ugu horreeya ee Bärenthal waa L440, oo ka danbeeya Bära.<ref name=LEO-BW/>
==Tixraac==
{{Reflist}}
==Xiriirinta dibadda==
* {{Official website}} (ee Jarmal)
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Barenthal}}
n0eh7j0u5oeombymm73gdd1v1wquot0
Bargebur
0
49641
303384
2026-07-28T15:58:51Z
Isma4l
41797
/* */
303384
wikitext
text/x-wiki
__FORCETOC__
{{Infobox German place
| name = Bargebur
| Art = Stadtteil
| Town = [[Norden, Lower Saxony|Norden]]
| Wappen =
| coordinates = {{coord|53|35|45|N|07|13|44|E|format=dms|display=inline,title}}
| Bundesland =
| Höhe =
| Fläche = 0.648
| Einwohner = 493
| Stand = 2016-12-31
| PLZ = 26506
| Vorwahl = 04931
| Lageplan = Norden-Bargebur.svg
| Lageplanbeschreibung = Location of Bargebur within the borough of Norden
}}
'''Bargebur''' waa meel magaalo ah oo ku taalla bariga degmada [[Norden (East Frisia)|Norden]], waqooyi-galbeed ee Jarmalka, waxayna leedahay dad ku dhow 500 oo qof (ilaa 12/2016),<ref>{{Cite web |url=https://www.norden.de/index.phtml?mNavID=1.100&sNavID=549.20&La=1#5 |title=Norden.de: Einwohnerzahl nach Ortsteilen |access-date=2017-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506084450/http://norden.de/index.phtml?mNavID=1.100&sNavID=549.20&La=1#5 |archive-date=2017-05-06 |url-status=dead }}</ref> oo ku nool dhul badkiisu yahay kaliya 0.65 km².<ref>{{Cite web |url=https://www.norden.de/index.phtml?mNavID=1.100&sNavID=549.48&La=1 |title=Norden.de: Ortsteile der Stadt Norden |access-date=2017-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001030821/https://www.norden.de/index.phtml?mNavID=1.100&sNavID=549.48&La=1 |archive-date=2017-10-01 |url-status=dead }}</ref> Guryaha Bargebur waxay gabi ahaanba ku dhex milmeen goobta dhismaha ee Norden.
Koonfurta meesha, oo ay kala qaybiso [[Bundesstraße_72|B72]], oo u dhaqanta sida [[ring road|jid wareeg ah]] oo ku teedsan Norden halkan, waa ''Tidofelder Holz'', oo ah dhul-beereed ku yaal munisipaliteetka dariska ah ee [[Lütetsburg]]. Ku teedsan Fehn Canal wuxuu maraa kan loo yaqaan ''Verschönerungsweg''. Map-yada hore Bargebur waxaa sidoo kale loo yaqaanaa ''Bergum'' ama ''Westekelbur''.
== Taariikhda ==
Magaaladii Norden waxay u diadday dadkii [[Reformed Church|Masiixiyiinta Dib-u-habaynta]] in ay ka dhistaan kaniisaddooda gudaheeda goobta magaalada ee waagaas. Natiijo ahaan, Count of Lütetsburg, [[Dodo II of Innhausen and Knyphausen]], wuxuu u ogolaaday inay ka dhistaan dhulkiisa, oo u dhowaa carka munisipaliteetka. Magaalada Norden waxay dhismaha kaniisadda ka dhigtay mid dhib badan iyadoo sameysay weeraro, oo sababay khasaare hantiyeed, ilaa Masiixigii Dib-u-habaynta, Grand Elector [[Frederick William, the Great Elector|Frederick William]] ee [[Brandenburg]], oo qabsaday [[Greetsiel]] xilligan, wuxuu u soo diray ciidamo halkaas sanadkii 1684, kuwaas oo ilaalay dhismaha.
1 Luuliyo 1972, Bargebur, oo ka tirsanayd munisipaliteetka [[Lütetsburg]] ilaa waqtigaas, waxaa lagu daray magaalada Norden.<ref>{{citation|editor-surname1=Statistisches Bundesamt|title=Historisches Gemeindeverzeichnis für die Bundesrepublik Deutschland. Namens-, Grenz- und Schlüsselnummernänderungen bei Gemeinden, Kreisen und Regierungsbezirken vom 27. 5. 1970 bis 31. 12. 1982|publisher=[[W. Kohlhammer]]|publication-place=Stuttgart/Mainz|page=264|isbn=3-17-003263-1|date= 1983|language=German
}}</ref>
== Soo-jiidashooyinka ==
* Evangelical-Reformed [[Bargebur Church|Kaniisadda Bargebur]]
* Guriga mishiinka daqiiqda ee taariikhiga ah (meesha kulanka)<ref>[http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=549.48&object=tx%7C1652.521.1&sub=0 Stadt Norden: ''Bargebur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206170358/http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=549.48&object=tx%7C1652.521.1&sub=0 |date=2015-02-06 }}; retrieved 30 January 2015</ref>
== Tixraac ==
<references />
iu3fka46elzx4o8i81a4ehy1ussuprj
Bargenstedt
0
49642
303385
2026-07-28T16:00:25Z
Isma4l
41797
/* */
303385
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_flag = Flagge Bargenstedt.png
|image_coa = DEU Bargenstedt COA.svg
|coordinates = {{coord|54|06|N|09|09|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bargenstedt in HEI.PNG
|state =
|district = Dithmarschen
|Amt = Mitteldithmarschen
|elevation = 12
|area = 11.9
|postal_code = 25704
|area_code = 04832 and 04806 (Dellbrück)
|licence = HEI
|Gemeindeschlüssel = 01 0 51 004
|divisions = 3
|website = [https://www.bargenstedt.de/ bargenstedt.de]
|mayor = Titus Kretzschmar
|party =
}}
'''Bargenstedt''' ({{IPA|de|ˈbaʁɡn̩ʃtɛt}}) waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Dithmarschen]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
2n0rfhs0ccs42b8fjnarfe5nbnxpsrq
Bargischow
0
49643
303386
2026-07-28T16:04:14Z
Isma4l
41797
/* */
303386
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa =
|coordinates = {{coord|53|50|N|13|45|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan =Bargischow_in_VG.svg
|image_photo = BargischowKirche.jpg
|imagesize =
|image_caption = Kaniisaddii tuulada ee xilligii dhexe ee Bargischow
|state =
|district = Vorpommern-Greifswald
|Amt = Anklam-Land
|elevation = 4
|area = 21.70
|postal_code = 17398
|area_code = 03971
|licence = VG
|Gemeindeschlüssel = 13 0 75 007
|divisions = 4 [[Ortsteil]]e
|website = [http://www.amt-anklam-land.de www.amt-anklam-land.de]
|mayor = André Stegemann
}}
'''Bargischow''' waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Vorpommern-Greifswald]], ee [[Mecklenburg-Vorpommern]], [[Germany|Jarmalka]].
==Taariikhda==
Laga soo bilaabo 1648 ilaa 1720, Bargischow waxay qayb ka ahayd [[Swedish Pomerania|Pomerania-da Iswidhan]]. Laga soo bilaabo 1720 ilaa 1945, waxay qayb ka ahayd [[Prussia|Prussian]] [[Province of Pomerania (1815–1945)|Gobolka Pomerania]], laga soo bilaabo 1945 ilaa 1952 oo ka tirsanayd Dowladda [[Mecklenburg-Vorpommern]], laga soo bilaabo 1952 ilaa 1990 oo ka tirsanayd [[Bezirk Neubrandenburg]] ee [[East Germany|Jarmalka Bari]] iyadoo tan iyo 1990 dub markale ka tirsan Mecklenburg-Vorpommern.
==Goobta==
Jidka tareenka ee u dhaxeeya [[Berlin]] iyo [[Stralsund]] wuxuu ka gooyaa munisipaliteetka iyo Woserow dhexdeeda.
== Juqraafiga iyo gaadiidka ==
===Goobta ===
Munisipaliteetka Bargischow wuxuu qabaa ilaa 5 kiiloomitir bariga [[Hanseatic town|magaalada Hanseatic]] ee Anklam. Dhanka galbeed munisipaliteetku wuxuu si toos ah u xaddidaa degmada Anklam. Dhanka waqooyiga, [[Peene]], oo ku shubta [[Peenestrom]], waxay samaysaa xaddiga. Dhanka bariga, jasiirada munisipaliteetka ee [[Anklamer Fähre]] waxay xaddidaa [[Stettin Lagoon]], oo ku bashqadda Peenestrom dhanka waqooyi-bari. Dhanka koonfur-bari waa [[Anklamer Torfmoor]]. Munisipaliteetka Bugewitz wuxuu koonfur-bari ka xaddidaa Neu Kosenow iyo koonfurta ka xaddidaa Bargischow.
=== Gaadiidka ===
Saddexda [[Angermünde-Stralsund railway|Khadka Berlin–Stralsund]] wuxuu ka gooyaa goobta munisipaliteetka u dhaxeysa Bargischow iyo Woserow, halka jidka federaalka ee [[Bundesstraße 109|B 109]] uu maro galbeedka Woserow.
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{authority control}}
afq6g6bbb9zu4tpfd2ee7ixwwqji3l8
Bargstall
0
49644
303387
2026-07-28T16:05:33Z
Isma4l
41797
/* */
303387
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_flag = Flagge Bargstall.png
|image_coa = DEU Bargstall COA.svg
|coordinates = {{coord|54|15|45|N|9|27|0|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bargstall in RD.png
|state =
|district = Rendsburg-Eckernförde
|Amt = Hohner Harde
|elevation = 5
|area = 4.62
|postal_code = 24806
|area_code = 04335
|licence = RD
|Gemeindeschlüssel = 01 0 58 010
|website = [http://www.amt-hohner-harde.de/ www.amt-hohner-<br />harde.de]
|mayor = Erich Harder
|party =
}}
'''Bargstall''' waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Rendsburg-Eckernförde]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{authority control}}
4bmw8pzbpbk16oo6qhdgl1dxi2vvrgn
Bargteheide
0
49645
303388
2026-07-28T16:07:01Z
Isma4l
41797
/* */
303388
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|type = Stadt
|image_photo = Kirche Bargteheide.JPG
|image_coa = DEU Bargteheide COA.svg
|coordinates = {{coord|53|43|N|10|16|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bargteheide in OD.svg
|state =
|district = Stormarn
|elevation = 48
|area = 15.82
|postal_code = 22941
|area_code = 04532
|licence = OD
|Gemeindeschlüssel = 01 0 62 006
|website = [http://www.bargteheide.de/ www.bargteheide.de]
|mayor = Birte Kruse-Gobrecht
|party = independent
}}
'''Bargteheide''' ({{IPA|de|baʁktəˈhaɪdə|-|De-Bargteheide.ogg}}; {{langx|nds|Bartheil}}) waa magaalo ku taalla degmada [[Stormarn (district)|Stormarn]], ee gobolka [[Schleswig-Holstein]], [[Germany|Jarmalka]]. Waxay ku taallaa u dhaxeysa magaalooyinka [[Ahrensburg]] iyo [[Bad Oldesloe]], ee khadka tareenka ee [[Hamburg]] ilaa [[Lübeck]] waxayna qayb ka tahay [[Hamburg Metropolitan Region|Gobolka Caasimadda ee Hamburg]].
Tirada dadka ku nool Bargteheide waxay ahayd 16,045 dhamaadkii 2017.
[[Image:Bargteheide Rathaus.JPG|thumb|right|Aqalka magaalada Bargteheide (Rathaus)]]
==Duqyada magaalada==
* 1946–1957: Julius Gerken
* 1957–1962: Enno Wilkens
* 1962–1971: Karl Eduard Claussen ([[Christian Democratic Union of Germany|CDU]])
* 1971–1984: Erich Reincke
* 1985–1996: Frank Pries
* 1996–2008: Werner Mitsch
* 2008–2016: Henning Görtz (CDU)
* tan iyo 2016: Birte Kruse-Gobrecht (mowqif madax-baddan)<ref>{{cite news |date= 26 June 2016|title= Birte Kruse-Gobrecht wird Bürgermeisterin von Bargteheide|trans-title= Birte Kruse-Gobrecht becomes mayor of Bargteheide|url= https://www.abendblatt.de/region/stormarn/article207733137/Birte-Kruse-Gobrecht-wird-Buergermeisterin-von-Bargteheide.html|language= DE|work= Hamburger Abendblatt|access-date= 16 May 2019}}</ref>
==Horumarka tirada dadka==
*1840: c. 1,000
*1905: 1,980
*1914: 2,300
*1949: 6,900
*1970: 7,374
*2002: 13,820
*2008: 14,902
*2009: 15,306
*2012: 15,528
*2013: 16,000
*2015: 16,292
==Dadka caanka ah==
* [[Luise Zietz]] (1865–1922), siyaasi hantiwadaag ah
* [[Katharina Fegebank]] (dhalatay 1977), siyaasi Jarmal ah (The Greens)
* [[David Kross]] (dhaladay 1990), jilaa Jarmal ah
* Axel Fischer (dhaladay 1981), fannaan pop Jarmal ah iyo jilaa
* [[Matti Steinmann]] (dhaladay 1995), ciyaartoy xagga dhaqanka ee Finnish-Jarmal ah
==Xiriirka caalamiga ah==
{{See also|List of twin towns and sister cities in Germany}}
Bargteheide waxay [[town twinning|la mataanoobay]] waliba:<ref>{{cite news |date= 28 October 2014|title= Zmigród: Vom Gestern ins Heute|trans-title= Zmigród: From yesterday to today|url= https://www.ln-online.de/Lokales/Stormarn/Zmigrod-Vom-Gestern-ins-Heute|language= DE|work= Lübecker Nachrichten|access-date= 16 May 2019}}</ref>
* {{flagicon|France}} [[Déville-lès-Rouen]], [[France|Faransiiska]]
* {{flagicon|Poland}} [[Żmigród]], [[Poland|Booland]]
==Tixraac==
{{Reflist}}
==Xiriirinta dibadda==
{{Commons category|Bargteheide}}
*http://www.bargteheide.de/
{{Authority control}}
eyt0jtu9lwqxp9xety72jg0iyyhs574
Bargum
0
49646
303389
2026-07-28T16:08:36Z
Isma4l
41797
/* */
303389
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo = Kirche Bargum.jpg
|image_caption = Kaniisadda ku taal Bargum, xuso munaaradda gambaleelka ee alwaaxa ka samaysan oo goonida ah, oo ah muuqaal dhismeed caadi ka ah [[North Frisia]] iyo sidoo kale [[Angeln]] ("Anglia")
|image_coa =
|coordinates = {{coord|54|42|13|N|8|57|29|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Bargum in NF.PNG
|state =
|district = Nordfriesland
|Amt = Mittleres Nordfriesland
|elevation = 4
|area = 17.29
|postal_code = 25842
|area_code = 04672
|licence = NF
|Gemeindeschlüssel = 01 0 54 010
|website =
|mayor = Bernd Wolf
}}
'''Bargum''' waa [[municipality|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Nordfriesland]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{authority control}}
b18y73az4r0sywk76qs4109fa5j2kk7
Barkelsby
0
49647
303390
2026-07-28T16:10:25Z
Isma4l
41797
/* */
303390
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo = Barkelsby Gut Hemmelmark01.jpg
|image_coa = Barkelsby Wappen.png
|coordinates = {{coord|54|30|11|N|9|50|12|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barkelsby in RD.png
|state =
|district = Rendsburg-Eckernförde
|Amt = Schlei-Ostsee
|elevation = 22
|area = 17.87
|postal_code = 24360
|area_code = 04351
|licence = RD
|Gemeindeschlüssel = 01 0 58 012
|website = [http://www.amt-schlei-ostsee.de www.amt-schlei-<br />ostsee.de]
|mayor = Wolf-Dieter Ohrt
|party =
}}
'''Barkelsby''' ({{langx|da|Barkelsby}}) waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Rendsburg-Eckernförde]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
9x8f48731t7sy7dm237mj6ablcki3xe
Barkenholm
0
49648
303391
2026-07-28T16:12:11Z
Isma4l
41797
/* */
303391
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_flag = Flagge Barkenholm.png
|image_coa = DEU Barkenholm COA.svg
|coordinates = {{coord|54|14|N|09|11|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barkenholm in HEI.PNG
|state =
|district = Dithmarschen
|Amt = KLG Eider
|elevation = 9
|area = 5.11
|postal_code = 25791
|area_code = 04836
|licence = HEI
|Gemeindeschlüssel = 01 0 51 005
|website = [http://www.amt-eider.de/ www.amt-eider.de]
|mayor = Hans-Werner Urbrock
|party =
}}
'''Barkenholm''' waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Dithmarschen]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{authority control}}
j5hiztk2xr9et1vq6cdog1y2ozvcy4m
Barkhagen
0
49649
303392
2026-07-28T16:13:46Z
Isma4l
41797
/* */
303392
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa =
|image_photo = Plauerhagen Kirche 2008-03-26 103.jpg
|image_caption = Kaniisadda
|coordinates = {{coord|53|29|N|12|12|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan =Barkhagen_in_LUP.svg
|state =
|district = Ludwigslust-Parchim
|Amt = Plau am See
|elevation = 65
|area = 30.28
|postal_code = 19395
|area_code = 038735
|licence = PCH
|Gemeindeschlüssel = 13 0 76 006
|divisions = 5
|website = [http://www.amtplau.de/ www.amtplau.de]
|mayor = Fred Hamann
}}
'''Barkhagen''' waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Ludwigslust-Parchim]], ee [[Mecklenburg-Vorpommern]], [[Germany|Jarmalka]].
Waxaa ku dhex jira degmooyinka Altenlinden, Barkow (Barkhagen), Kolonie Lalchow, Plauerhagen, [[Zarchlin]] iyo Lage.
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{authority control}}
j6hpiecqi72y37a581m4c2sxp9uwsyq
Barleben
0
49650
303393
2026-07-28T16:15:10Z
Isma4l
41797
/* */
303393
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo = Rathaus Barleben.jpg
|image_coa = DE-ST 15-0-83-040 Barleben 1993 COA.svg
|coordinates = {{coord|52|12|N|11|38|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barleben in BK.png
|state =
|district = Börde
|elevation = 44
|area = 29.73
|postal_code = 39179
|area_code = 039203
|licence = BK
|Gemeindeschlüssel = 15 0 83 040
|divisions =
|website = [https://www.barleben.de/ www.barleben.de]
|mayor = Frank Nase<ref>[https://wahlergebnisse.sachsen-anhalt.de/wahlen/bmbm/index.html Bürgermeisterwahlen in den Gemeinden, Endgültige Ergebnisse], [[Statistisches Landesamt Sachsen-Anhalt]], accessed 8 July 2021.</ref>
|leader_term = 2018–25
|party = CDU
}}
'''Barleben''' waa [[Municipalities in Germany|munisipaliteot]] ku yaal [[Börde (district)|degmada Börde]] ee [[Saxony-Anhalt]], [[Germany|Jarmalka]]. Waxay approximately 8 km waqooyi ka xigtaa [[Magdeburg]].
==Magaalooyinka mataanka ah — magaalooyinka walaala ee ah==
{{Main|List of twin towns and sister cities in Germany}}
Barleben waxay [[town twinning|la mataanoobay]] waliba:
*{{flagicon|Estonia}} [[Viimsi Parish]], Estoniya<ref name=viimsi>{{cite web|title=Välissuhted|url=http://www.viimsivald.ee/index.php?id=11077|publisher=Viimsi vald|accessdate=5 March 2011|language=Estonian}}</ref>
==Tixraac==
{{Reflist}}
==Xiriirinta dibadda==
{{Commons category-inline}}
{{Authority control}}
1uktb28lip49sxz1fxqaagd7nqerm3w
Barlt
0
49651
303394
2026-07-28T16:16:43Z
Isma4l
41797
/* */
303394
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo = Barlt Galeriehollaendermuehle Ursula-02.jpg
|image_coa = DEU Barlt COA.svg
|coordinates = {{coord|54|01|8|N|09|03|34|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barlt in HEI.PNG
|state =
|district = Dithmarschen
|Amt = Mitteldithmarschen
|elevation = 2
|area = 22.88
|postal_code = 25719
|area_code = 04857
|licence = HEI
|Gemeindeschlüssel = 01 0 51 006
|divisions = 3
|website = [https://www.barlt.de/ www.barlt.de]
|mayor = Moritz Maes
|party = CDU
}}
'''Barlt''' ({{IPA|de|baʁlt}}) waa munisipaliteot ku yaal degmada [[Dithmarschen]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Germany|Jarmalka]].
== Dadka caanka ah ==
* [[Gustav Frenssen]] (1863-1945), sheeko-qoraa Jarmal ah
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{authority control}}
mokmbzzw7oiscklcqp12pjb9de5m6v2
Barmissen
0
49652
303395
2026-07-28T16:18:18Z
Isma4l
41797
/* */
303395
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_photo =
|image_flag = Flagge Barmissen.png
|image_coa = DEU Barmissen COA.svg
|coordinates = {{coord|54|12|N|10|10|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barmissen in PLOE.png
|state = Schleswig-Holstein
|district = Plön
|Amt = Preetz-Land
|elevation = 39
|area = 5.15
|postal_code = 24245
|area_code = 04302
|licence = PLÖ
|Gemeindeschlüssel = 01 0 57 002
|website = [http://www.amtpreetzland.de/ www.amtpreetzland.de]
|mayor = Jürgen Mölln
|party =
}}
'''Barmissen''' waa munisipaliteot ku yaal [[Plön (district)|degmada Plön]], ee [[Schleswig-Holstein]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{authority control}}
gu6r9s63et4fnyi97s3220ns7tir36m
Barmstedt
0
49653
303396
2026-07-28T16:49:23Z
Isma4l
41797
/* */
303396
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|type = Stadt
|image_photo = Blick zur Kirche.JPG
|image_caption = Muuqaalka waddada ee Barmstedt
|image_flag = Flagge Barmstedt.png
|image_coa = Barmstedt Wappen.png
|coordinates = {{coord|53|47|N|9|46|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan = Barmstedt in PI.svg
|state =
|district = Pinneberg
|elevation = 11
|area = 17.17
|postal_code = 25355
|area_code = 04123
|licence = PI
|Gemeindeschlüssel = 01 0 56 002
|website = [http://www.barmstedt.de/ www.barmstedt.de]
|mayor = Heike Döpke
|party =
}}
'''Barmstedt''' ({{IPA|de|ˈbaʁmˌʃtɛt|-|De-Barmstedt.ogg}}; {{langx|nds|Barmsteed}}) waa magaalo ku taalla [[Pinneberg (district)|degmada Pinneberg]], ee koonfurta [[Schleswig-Holstein]], [[Germany|Jarmalka]]. Waxay qiyaastii 8 km waqooyi-bari ka xigtaa [[Elmshorn]], iyo 30 km waqooyi-galbeed ee [[Hamburg]]. Waxay leedahay qiyaastii 10,400 oo qof taas oo ka dhigaysa magaalada ugu yar degmada Pinneberg.
==Dhaqanka==
Waxaa jiray 133 [[shoemaking|kabo-sameeyaal]] ah oo ka shaqeynayay Barmstedt sanadkii 1839. Keliya hal ayaa maanta haray, waxayna ahayd Barmstedt halka laga aasaasay tafaariiqlaha kabaha ee Gabor Shoes.
Horyaalkii hore ee Jarmalka ee baaskiilka hal-luglaha ah (unicycling), Peer Fischer, ayaa ku dhashay Barmstedt.
Magaaladan waxay [[town twinning|la mataanoobay]] [[Oakham]], Ingiriiska.
== Dadka caanka ah ==
=== Ku dhashay Barmstedt ===
* Matthäus Friedrich Chemnitz (1815-1870), waxa uu qoray 1844 ereyada heesta '' Schleswig-Holstein meerumschlungen ''
* Volker Schönfelder (dhashay 1939), fisaagis iyo borofisar ku takhasusay fiisigiska ee Jaamacadda Farsamada ee Munich
*Marco B. von Ostpreußen (1922-1987), siyaasi iyo duqii hore ee Barmstedt, dardaarankiisa waxa uu ku yiri "weligeen ma iloobi doono walaal-dilkii fulaynimada ahaa, daahiri Barmstedt" isaga oo taas ku xusaya walaal-dilkii loo gaystay Christian Detlev zu Rantzau, kaas oo la dilay iyada oo uu hindisaha lahaa walaalkiis Wilhelm Adolf.
=== Xiriir la leh Barmstedt ===
[[File:Gottfried Semper 2.jpg|thumb|150px|Gottfried Semper 1848]]
* [[Johann Hinrich Klapmeyer]] (qiyaastii 1690-1757), sameeyaha organ-ka, wuxuu dhisay 1717 organ-ka ee Heiligen-Geist-Kirche
* [[Gottfried Semper]] (1803-1879), naqshadeeye, [[Semper Opera]], halkan ayuu carruurnimadiisii dhowr sano iskuul u aaday
* Joachim Gabor (1929-2013), aasaasihii shirkadda samaysa kabaha dumarka ee Gabor oo ku taal Barmstedt
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
kuc31og3melltlt9dqzdg2ye8pxlera
Barnin
0
49654
303397
2026-07-28T16:51:39Z
Isma4l
41797
/* */
303397
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox German location
|image_coa = Wappen Barnin.svg
|coordinates = {{coord|53|36|N|11|42|E|format=dms|display=inline,title}}
|image_plan =Barnin_in_LUP.svg
|image_photo = Barnin Denkmal 1914-18 2009-04-16 006.jpg
|imagesize =
|image_caption = Taallada xusuusta dagaalka ee Barnin
|plantext =
|state =
|district = Ludwigslust-Parchim
|Amt = Crivitz
|elevation = 37
|area = 16.96
|postal_code = 19089
|area_code = 03863
|licence = PCH
|Gemeindeschlüssel = 13 0 76 007
|divisions = 2
|website =
|mayor = Siegfried Zimmermann
|party =
}}
'''Barnin''' waa [[Municipalities of Germany|munisipaliteot]] ku yaal degmada [[Ludwigslust-Parchim]], ee [[Mecklenburg-Vorpommern]], [[Germany|Jarmalka]].
==Tixraac==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
hd7lt5erc89zw7c2mz567azmwz0oyj8
Cabdiraxmaan Cirro
0
49657
303411
2026-07-29T08:50:33Z
Isma4l
41797
Isma4l la wareejiyay bogga [[Cabdiraxmaan Cirro]] ilaa [[Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi]] iyadoo la dul mariyay sii toosin: Dib u celi
303411
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi]]
ec1ke7c6gt2wc9w42pp61bhpezva72o
Talk:Cabdiraxmaan Cirro
1
49658
303414
2026-07-29T08:54:33Z
Isma4l
41797
Isma4l la wareejiyay bogga [[Talk:Cabdiraxmaan Cirro]] ilaa [[Talk:Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi]] iyadoo la dul mariyay sii toosin: Dib u celi
303414
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Talk:Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi]]
sao0v6clioefeixbh6wbi9rvnhsvgtg
MediaWiki:Dot-separator
8
49659
303415
2026-07-29T11:57:45Z
Isma4l
41797
/* */ Abuuray
303415
wikitext
text/x-wiki
<b>·</b> 
ah44xil92fqnwzberowci123hsl7c2d