Wikipedia
sswiki
https://ss.wikipedia.org/wiki/Likhasi_Lelikhulu
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
Tinkundla
Lelibalulekile
Khuluma
Bantfu
Khuluma nebantfu
Wikipedia
Khuluma ngeWikipedia
Lifayela
Khuluma ngelifayela
MediaWiki
Khuluma ngeMediaWiki
iThempleti
Khuluma ngethempleti
Lusito
Khuluma ngelusito
Umkhakha
Khuluma ngemkhakha
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Umbuso weSwatini
0
1962
42895
42253
2026-09-07T20:36:44Z
Thulamag
8864
Created by translating the section "Coins" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1331225389|Swazi lilangeni]]"
42895
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
|+<big><big>'''Umbuso weSwatini'''</big></big><br />
<big>''' ''kaNgwane'', ''eSwatini'' '''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" | [[File:Flag of Eswatini.svg|120px|border|Flag of Eswatini]]
| align="center" width="140px" | [[File:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|110px]]
|-
| align="center" width="140px" | [[:en:Flag of Eswatini|Umjeka]]
| align="center" width="140px" | [[:en:Coat of arms of Eswatini|Imbeje]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 | Siga sesive: <small>''Siyinqaba''</big>
|-
| align="center" colspan=2 | Lihubo lesive: <small>''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati'' [[File:Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati (instrumental).ogg]]
|-
<!--
| align=center colspan=2 | [[File:LocationEswatini.svg|250px]]
|-
-->
| align=center colspan=2 | [[File:Location Eswatini AU Africa.svg|250px]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Inhlokodolobha'''
| align="center" width="140px" | [[EMbabane]] <small>(kahulumende)</small>,<br> [[Lobamba]] <small>(ebukhosini)</small>
|-
| align="center" width="140px" | '''Lidolobha lelikhulu'''
| align="center" width="140px" | [[:en:Manzini, Swaziland|Manzini]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Hulumende'''
| align="center" width="140px" | Bukhosi (''Umbuso'')
|-
| align="center" width="140px" | '''Inkhosi'''
| align="center" width="140px" | [[Mswati III]]
|-
| align="center" width="140px" | ''Indlovukati''
| align="center" width="140px" | [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Ndvunankhulu'''
| align="center" width="140px" | [[:en:Russell Dlamini|Russell Dlamini]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Tilwimi'''
| align="center" width="140px" | [[siSwati]], [[síNgísi|siNgisi]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Bukhulu belive'''
| align="center" width="140px" | 17.363 km<sup>2</sup>
|-
| align="center" width="140px" | '''Linani lebantfu'''
| align="center" width="140px" | 1,160,164 (2020)
|-
| align="center" width="140px" | '''Umnotfo welive''' <small>''GDP(PPP)''</small>
| align="center" width="140px" | $7.039 billion
|-
| align="center" width="140px" | '''Umnotfo wemuntfu''' <small>''GDP(PPP) per capita''</small>
| align="center" width="140px" | $6,367
|-
| align="center" width="140px" | '''[[:en:Top-level domain|Inchumela yemakhasi e-internet]]'''
| align="center" width="140px" | .sz
|}
'''Umbuso waseSwatini''' ('''kaNgwane''', noma '''eSwatini'''), live leliseningizimu nelivekati lase [[Afrika]]. Live lakaNgwane lincane ngebubanti, kantsi ligegetelwe nelive lase [[Ningizimu Afrika]] enyakatfo, ngizimu, nangasenshonalanga. Emphumalanga likakwe live lase[[Mozambique]]. Bukhulu belive lakaNgwane litinkhulungwane letilishumi nesikhombisa, emakhulu lamatsatfu, emashumi lasitfupha nalamane ema km<sup>2</sup> (17,364). Noma lingalikhulu kangako, lelive lihluka ngetigaba letine tekwakheka kwemhlaba. Leti tatiwa ngekutsi ''yinkhangala'', ''lihlandze'', tintsaba telubombo, kanye ''nenkhabave''.
Live laseSwatini libitwa ngaleligama, ngenca yeNgwenyama Mswati II lobekalibusa lelive kusukela nga 1840 kuze kube ngu 1868. Ekubuseni kwakhe, lelive walincoba, wabuye walihlanganisa. Njengalamanye emave aseAfrika, live lakaNgwane labuswa ngulabamhlophe. Kwatsi nasekwendlule impi yemaBhunu nemaNgisi eNingizimu Afrika, live laseSwatini labuswa ngemaNgisi kwaze kwaba ngu 1968. Emvakwaloko, labese litfola inkhululeko. Lamuhla live lakaNgwane linebukhosi, liphetfwe yiNgwenyama [[Mswati III]] kanye neNdlovukati [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]]. Hulumende welive ubukwe ngundvuna nkhulu lobekwa Silo. Inhlokodolobha yakaNgwane kuse[[Embabane|Mbabane]], kantsi sigodlo nephalamende yelive kukaLobamba. Lidolobha lelikhulu kukaManzini.
Kwetemnotfo, laseSwatini libonywa lilive lelisatfutfuka. Nakubukwa umnotfo wemuntfu amunye lawutfola emnyake, kubalwa imali lenganga $6,367. Liyatimbandzakanya nalamanye emave eticuketfweni letinjenge Southern African Customs Union(SACU) kanye neCOMESA. Liyaye litsengiselane tintfo letinyenti nemave lanjenge Melika, emave lase Europe, kanye neNingizimu Afrika. Empeleni, nemali yakaNgwane, [[lilangeni]] limisane kanye nemali yaseNingizimu Afrika, [[:en:South African rand|liRandi]].
Bantfu bakaNgwane, linengi labo ngeMaswati, kubuye kube nalabambalwa labaphunga ngaphandle. Bantfu eveni lakaNgwane babalelwa esigidzini sinye, tinkhulungwane letingemashumi nelushiyagalombili, emakhulu lamane, emashumi lamane kanye nemfica (1,018,449), inombolo leyatsatfwa esibalweni semnyaka wa 2009.
== Umlandvo == <!-- History of Swaziland -->
Live lakaNgwane kusukela endvulo belinebantfu labebahlale kulo. Loku kubonakaliswa yimidvwebo lemidzala, isolelwa kutsi yentiwa ngeminyaka yabo 25,000 BC. Lemidvwebo lesematjeni itfolakala etindzaweni letehlukahlukene eveni.
Bantfu lebebahlala kulelive endvulo bekungema Khoisan, lebatiwa kutsi batingeli. Kwatsi ngemuva kwesikhatsi lesidze, labatingeli basuswa nguletinye tive letichamuka ngenhla, etindzaweni letinjengabo Tanzania nabo Kenya lamuhla. Labantfu laba bekubeNguni nebaSutfu, kutsiwa bangena kulelive ngemnyaka wa 400 AD. EmaSwati lebekwatiwa ngekutsi bakaNgwane, bachamuka le kaTembe, bangena kulelive ngeminyaka yabo 1700. Labantfu bakaNgwane bebaholwa nguNgwane wesitsatfu nabafika eShiselweni. Kwatsi ngemnyaka wa 1815, inkhosi Somhlolo yatsatsa bukhosi. Ngalesi sikhatsi bekunebuvunguvungu eveni, ngenca yetimphi nebakaNdwandwe. Kwatsi kulesikhatsi, Somhlolo wasuka eShiselweni wabese wakha sigodlo sakhe kaZombodze losenkhabave. Ngaleyondlela, wakhona kutsi ativikele ekuhlaselweni tive temaZulu netive takaNdwandwe.
Live lakaNgwane lamuhla latiwa ngekutsi kuseSwatini. Loku kungenca yenkhosi Mswati wesibili, lobekabusa lelive kusukela ngemnyaka wa 1840 kuze kube ngu 1868. Mswati bekatiwa njengenkhosi lebeyilwa timphi letinengi. Ngaphansi kwakhe, live laseSwatini landza labuya lahlangana laba munye. LamaSwati emdzabu leta nemakhosi akaDlamini, aba mdzibi munye nemaSwati lakhandvwa kulelive, lekwatiwa kutsi ngemakhandzambili, kanye nemaSwati lafika ngemuva.
Kufika kwalabamhlophe evenikati leningizimu Afrika, kwalitsintsa live lakaNgwane, nebantfu balo. EmaNgisi akuhlonipha kutiphatsa kwemaSwati ngemnyaka wa 1881, ngesikhatsi letinye tive temaAfrika betincotjwa ngalapha nangalapha. Loku kutiphatsa kwabuye kwagcizelelwa ngemnyaka wa 1884 emkhatsisini wemaSwati, emaNgisi, kanye [[:en:South African Republic|nemaBhunu]]. Kwatsi ngemnyaka wa 1894, live lakaNgwane labekwa ngephansi kwelive lemaBhunu, kwodvwa abazange babe nahulumende lophelele. Loku kwagcina ngemnyaka wa 1899 lapho khona kwabhoboka [[:en:Second Boer War|imphi]] emkhatsisini wemaNgisi nemaBhunu. Naseyengcile lenamphi, nemaNgisi sekancobile, live lakaNgwane laba ngephansi kwemaNgisi kusukela nga 1903 kuze kube ngu 1968, nalitfola inkhululeko.
Kwatsi live lakaNgwane selitfole inkhululeko, laba nahulumende loholwa yinkhosi yelive Sobhuza wesibili, asekelwa yiphalamende. Lena phalamende beyikhetfwa elukhatfweni lebelubanjwa njalo emvakweminyaka lesihlanu. loku kwachubeka kwaze kwafika umnyaka wa 1973 lapho silo sawucitsa umtsetfo sisekelo, sabusa sodvwa. Kwaze kwaba ngu 1978 lapho khona kwaba nelukhetfo lobelusebentisa indlela lensha yetinkhundla. Inkhosi Sobhuza yakhotsama ngemnyaka wa 1982. Kwatsi ngekukhotsama kwembube, indlovukati Dzeliwe yabese iyabusa imele kutsi kufike sikhatsi sekukhetfwa nebubekwa kwenkhosi lensha. Lokubusa kwaDzeliwe kwaba kufisha ngenca yemphikisano lebeyenteka ebandleni leliphakeme, lelatiwa ngekutsi liqoqo. Leli libandla beliholwa ngumntfwanenkhosi Sozisa. Dzeliwe wakhweshiswa esihlalweni, kwabekwa inkhosikati laTfwala. Makhosetive, lebekungumntfwana loyedvwa walaTfwala, wabese utsatsa bukhosi nga 1986. Nakatsatsa bukhosi wabese watiwa ngekhutsi nguMswati wesitsatfu (Mswati III).
==Kuguculwa kweligama==
Live laseSwatini belatiwa nge Swaziland iminyaka leminyenti, kantsi emaSwati lamanyenti bekangahambisani naleligama ngenca yekutsi lifaka siZulu (Swazi) kanye nesingisi ( Land).<ref>https://www.news24.com/Africa/News/how-much-will-it-cost-swaziland-to-change-its-name-to-eswatini-20180420</ref> Kutse ngekuhlanganisa kweminyaka kwengwenyama Makhosetive wabese watisa emhlaba kutsi live laseSwatini selitowatiwa ngekutsi kuseSwatini. Letinye tizatfu latinikile ngikutsi ligama lelitsi Swaziland lifana nalelive lelitsi Switzerland. <ref>https://www.news24.com/Africa/News/changing-swazilands-name-wont-happen-overnight-and-wont-be-costly-says-govt-20180423</ref> <ref>https://www.theguardian.com/world/2018/apr/19/swaziland-king-renames-country-kingdom-of-eswatini</ref>
== Mayelana neSwatini ==
[[File:Swaziland sat.png|thumb|250px|Umbuso weSwatini.]]
* Siga sesive :Siyinqaba.
* Lihubo lesive: ''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati''.
* Inhlokodolobha:
** [[ÉMbábáne|iMbabane]] (kahulumende).
** [[Lobamba]] (ebukhosini nasephalamende).
* Linani leBantfu eMbabane: 70.000 ([[2003]]).
* 26°19' S 31°8' E.
* Bomakhelwane: [[iMozambikhi]], [[IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika]].
* Tilwimi letisemtsetfweni:
** [[siSwati]].
** [[síNgísi|siNgisi]].
* I[[Ngwenyama]]: [[Mswati III]].
* [[Indovuzaki]]: [[Ndlovukati Ntfombi LaTfwala|Ntfombi]].
* Mengamli: [[Russell Dlamini]].
* 17.363 Km<sup>2</sup>.
* Linani leBantfu: 1.104.343 ([[2001]]).
* 65 bantfu/km<sup>2</sup>.
* PIB: 5.646.000.000 USD ([[2005]]).
* [[Lilangeni]].
* Likhodi Le-inthanethi: ".sz".
== Lihubo lesive ==
{{KI|Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati}}
:''Nkulunkulu, mnikati wetibusiso temaSwati,''<br />
:''Síyatibonga tonkhe tinhlanhla;''<br />
:''Sibonga iNgwenyama yetfu,''<br />
:''Live, netintsaba, nemifula.''<br />
:''Busisa tiphatsimandla takaNgwane;''<br />
:''Nguwe wedvwa Somandla wetfu.''<br />
:''Sinike kuhlakanipha lokungenabucili;''<br />
:''Simise, usicinise, Simakadze.''<br />
== Tifundza takaNgwane ==
{{KI|Tifundza yeSwatini}}
[[File:Eswatini, administrative divisions - de - colored.svg|thumb|220px|left|Umbuso weSwatini districts:]]
ISwatini inetifundza letine: [[Hhohho]], [[Lubombo]], [[Manzini]], [[Shiselweni]]. Batehlukanisa nge[[tinkhundla]] (55), batehlukanisa nge[[Imiphakatsi|miphakatsi]].
{| class="prettytable"
!
!District
!km²
!Bantfu ([[1997]])
!Lídolôbha
|-
|1
|Hhohho
|align="right" | 3.569
|align="right" | 262.203
|éMbábáne
|-
|2
|Lubombo
|align="right" | 5.945
|align="right" | 198.109
|[[Siteki]]
|-
|3
|Manzini
|align="right" | 4.070
|align="right" | 287.949
|[[Manzini (lídolôbha)|Manzini]]
|-
|4
|Shiselweni
|align="right" | 3.779
|align="right" | 217.598
|[[Nhlangano]]
|-
|}
<br style="clear:both" />
== Emadolôbha ==
{{KI|Swatini lí-dolôbha}}
[[File:Wz-map.gif|thumb|250px|Emadolôbha.]]
Bantfu (2005):
* [[Lobamba]] (ngwenyama): 4.557.
* ÉMbábáne: 70.000 (2003).
* Manzini: 73.000 (2003).
* Nhlangano: 9.016.
* Siteki: 6.152.
* [[Big Bend]]: 10.342.
* [[Malkerns]]: 9.724.
* [[Mhlume]]: 8.652.
* [[Hluti]]: 6.763.
* [[Simunye]]: 6.512.
* [[Pigg's Peak]]: 5.750.
* [[Ngomane]]: 4.511.
<br />
<br />
<br />
<br />
== EmaSwati ==
[[File:Eswatini-population-pyramid-2020.jpg|thumb|500px|center|eSwatini age pyramid<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html Eswatini – People and Society – The CIA World Factbook 2020] 2020-07</ref>]]
[[File:Eswatini-demography.svg|thumb|500px|center|Bantfu Umbuso weSwatini, [[UNDESA]] (Population Division), 2019 (bantfu: x 1.000).<ref>[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery World Population Prospects – Population Division – United Nations 2020]</ref>]]
== Tilwimi ==
{{KI|siSwati|KI2=síNgísi}}
Kune tilwimi:
* siSwati (letisemtsetfweni).
* síNgísi (letisemtsetfweni).
* [[síZulu]]. kúkhulúma: 76.000 bantfu.
* [[síTsonga]]. kúkhulúma: 19.000 bantfu.
== Lilangeni ==
[[File:SWZ003.JPG|thumb|250px|Lilangeni: 10 cents ([[2002]]).]]
* 1 Lilangeni = 100 Cents.
* Cents: 1c, 2c, 5c, 10c, 20c, 50c, 100c.
* Emalangeni: 1L, 2E, 5E, 10E, 20E, 50E, 100E, 200E.
* ISO: SZL.
* 1 Euro = 7,05 SZL ([[2007]]).
* 1 USD = 9,54 SZL ([[2007]]).
== Kufuna ==
* {{Commons|Category:Swaziland|Commons: Umbuso weSwatini}}.
* [[Swatini lí-dolôbha|Emadolôbha aseSwatini]].
* [[Tifundza yeSwatini|Tifundza taseSwatini]].
== Kubopha ==
* [http://www.gov.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (síNgísi)].
* [https://web.archive.org/web/20181215124505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html CIA: Umbuso weSwatini (síNgísi)],
* [https://web.archive.org/web/20230608072500/http://welcometoswaziland.com/ Sawubona Umbuso weSwatini (síNgísi)].
* [https://web.archive.org/web/20220411164613/http://www.times.co.sz/ Umbuso weSwatini (''news'') (síNgísi)].
* [https://web.archive.org/web/20071108210116/http://www.observer.org.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (''news'') (síNgísi)].
* [https://web.archive.org/web/20071013054837/http://www.youngheroes.org.sz/index_home.asp Youngheroes: Umbuso weSwatini & AIDS].
=== ''Fauna & Flora'' ===
* [https://web.archive.org/web/20070923011736/http://www.naturalhistorysociety.org.sz/index.htm ''Fauna'' (Umbuso weSwatini)].
* [https://web.archive.org/web/20080310094707/http://www.sntc.org.sz/flora/clsiswati.asp ''Flora'' (Umbuso weSwatini)].
==Emarefarensi==
{{reflist}}
[[Category:Í-Afríka|Umbuso weswatini]]
[[Category:Umbuso weSwatini| ]]
== Emahohlo emali ==
Leligama lemali lisukela ku ''emaLangeni'' ("bantfu labavela eLangeni"), ligama lelisetjentiswa kuchaza bokhokho bebantfu base [[EmaSwati|Swatini]] labafutfukela eSwatini ngeminyaka yabo 18th–19th centuries.
Nga 1974, tinhlavu temali letingu 1, 2, 5, 10, 20 kanye nemasenti lamashumi lasihlanu kanye ne lilangeni yinye kwetfulwa, lapho kusebentiswa khona lilangu 1 na 2 ashaywa ngelitfusi bese lamanye ashaywa nge cupro-nickel. Ngaphandle kwe lilangeni linye, letinhlavu temali akusutho todingilidza, nge dodecagonal yemasenti langu 1 kanye na 50, le sikwele semasenti langu 2 lesinemakhona layindingilizi kanye nemasenti langu 5, 10 kanye na 20 la scalloped.
Lamasenti lamabili agcina kushaywa nga 1982, kantsi, nga 1986, leyindingilizi, lefakwe litfusi lensimbi 1 cent linye kanye ne nickel-brass 1 lilangeni yetfulwa. Talandzelwa, nga 1992, ngetinhlavu temali te nickel-lefakwe insimbi 5 kanye na 10 centi netinhlavu temali te nickel-lefakwe litfusi 1 lilangeni. Nga 1995, kwasungulwa tinhlavu temali temalangeni letingu 2 na 5.
Kusukela nga 2009 kuya ku 2011 tinhlavu letinsha tetfulwa ngensimbi lefakwe litfusi (5c na 10c), ensimbi lefakwe nickel (20c, kanye nesicucu sa 50c lesingazange sikhulume kutsi sisebente) kanye nensimbi lefakwe litfusi (L1). Leti betifana netinhlavu temali lebetikhona kepha tilula ngenca yekushintja kwekwakheka kwensimbi.
Ngenyanga yeNdlovana 2016, kwetfulwa luchungechunge lolusha lwetinhlavu temali letibhalwe nga-2015 futsi tonkhe tinhlavu temali tangaphambilini tabuyiselwa emuva futsi tasuswa imali. Letinhlavu temali letinsha kwakheka kwato ngemiklamo lefanako naletinhlavu temali tangembili, kepha ngebukhulu nesisindvo lesehluke kancane. Le 10 centi- na 50centi isensimbini lefakwe i-nickel kantsi i-L1-E5 ise-aluminium-litfusi. Tinhlavu temali te-1centi na 5centi atisasetjentiswa.
Lemali ye nickel-brass L1 lebhalwe 1986 kanye nemali yelitfusi lebhalwe 1995-2009 beyinebukhulu lobufanako kanye nekwakheka njengemali yase Britain £1 leyasungulwa nga 1983, ngako ngalesinye sikhatsi isetjentiswe ngekukhwabanisa emishinini yekutsengisa yase Britain ngekutsi linani le L1 lehle kusuka ku £18,53. ngesikhatsi leto tinhlavu temali te-L1 tisuswa imali.
o7ht1u0lk3fajgyxx5vhim9s220u9yg
42896
42895
2026-09-08T10:33:01Z
~2026-48683-45
10563
42896
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
|+<big><big>'''Umbuso weSwatini'''</big></big><br />
<big>''' ''kaNgwane'', ''eSwatini'' '''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" | [[File:Flag of Eswatini.svg|120px|border|Flag of Eswatini]]
| align="center" width="140px" | [[File:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|110px]]
|-
| align="center" width="140px" | [[:en:Flag of Eswatini|Umjeka]]
| align="center" width="140px" | [[:en:Coat of arms of Eswatini|Imbeje]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 | Siga sesive: <small>''Siyinqaba''</big>
|-
| align="center" colspan=2 | Lihubo lesive: <small>''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati'' [[File:Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati (instrumental).ogg]]
|-
<!--
| align=center colspan=2 | [[File:LocationEswatini.svg|250px]]
|-
-->
| align=center colspan=2 | [[File:Location Eswatini AU Africa.svg|250px]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Inhlokodolobha'''
| align="center" width="140px" | [[EMbabane]] <small>(kahulumende)</small>,<br> [[Lobamba]] <small>(ebukhosini)</small>
|-
| align="center" width="140px" | '''Lidolobha lelikhulu'''
| align="center" width="140px" | [[:en:Manzini, Swaziland|Manzini]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Hulumende'''
| align="center" width="140px" | Bukhosi (''Umbuso'')
|-
| align="center" width="140px" | '''Inkhosi'''
| align="center" width="140px" | [[Mswati III]]
|-
| align="center" width="140px" | ''Indlovukati''
| align="center" width="140px" | [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Ndvunankhulu'''
| align="center" width="140px" | [[:en:Russell Dlamini|Russell Dlamini]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Tilwimi'''
| align="center" width="140px" | [[siSwati]], [[síNgísi|siNgisi]]
|-
| align="center" width="140px" | '''Bukhulu belive'''
| align="center" width="140px" | 17.363 km<sup>2</sup>
|-
| align="center" width="140px" | '''Linani lebantfu'''
| align="center" width="140px" | 1,160,164 (2020)
|-
| align="center" width="140px" | '''Umnotfo welive''' <small>''GDP(PPP)''</small>
| align="center" width="140px" | $7.039 billion
|-
| align="center" width="140px" | '''Umnotfo wemuntfu''' <small>''GDP(PPP) per capita''</small>
| align="center" width="140px" | $6,367
|-
| align="center" width="140px" | '''[[:en:Top-level domain|Inchumela yemakhasi e-internet]]'''
| align="center" width="140px" | .sz
|}
'''Umbuso waseSwatini''' ('''kaNgwane''', noma '''eSwatini'''), live leliseningizimu nelivekati lase [[Afrika]]. Live lakaNgwane lincane ngebubanti, kantsi ligegetelwe nelive lase [[Ningizimu Afrika]] enyakatfo, ngizimu, nangasenshonalanga. Emphumalanga likakwe live lase[[Mozambique]]. Bukhulu belive lakaNgwane litinkhulungwane letilishumi nesikhombisa, emakhulu lamatsatfu, emashumi lasitfupha nalamane ema km<sup>2</sup> (17,364). Noma lingalikhulu kangako, lelive lihluka ngetigaba letine tekwakheka kwemhlaba. Leti tatiwa ngekutsi ''yinkhangala'', ''lihlandze'', tintsaba telubombo, kanye ''nenkhabave''.
Live laseSwatini libitwa ngaleligama, ngenca yeNgwenyama Mswati II lobekalibusa lelive kusukela nga 1840 kuze kube ngu 1868. Ekubuseni kwakhe, lelive walincoba, wabuye walihlanganisa. Njengalamanye emave aseAfrika, live lakaNgwane labuswa ngulabamhlophe. Kwatsi nasekwendlule impi yemaBhunu nemaNgisi eNingizimu Afrika, live laseSwatini labuswa ngemaNgisi kwaze kwaba ngu 1968. Emvakwaloko, labese litfola inkhululeko. Lamuhla live lakaNgwane linebukhosi, liphetfwe yiNgwenyama [[Mswati III]] kanye neNdlovukati [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]]. Hulumende welive ubukwe ngundvuna nkhulu lobekwa Silo. Inhlokodolobha yakaNgwane kuse[[Embabane|Mbabane]], kantsi sigodlo nephalamende yelive kukaLobamba. Lidolobha lelikhulu kukaManzini.
Kwetemnotfo, laseSwatini libonywa lilive lelisatfutfuka. Nakubukwa umnotfo wemuntfu amunye lawutfola emnyake, kubalwa imali lenganga $6,367. Liyatimbandzakanya nalamanye emave eticuketfweni letinjenge Southern African Customs Union(SACU) kanye neCOMESA. Liyaye litsengiselane tintfo letinyenti nemave lanjenge Melika, emave lase Europe, kanye neNingizimu Afrika. Empeleni, nemali yakaNgwane, [[lilangeni]] limisane kanye nemali yaseNingizimu Afrika, [[:en:South African rand|liRandi]].
Bantfu bakaNgwane, linengi labo ngeMaswati, kubuye kube nalabambalwa labaphunga ngaphandle. Bantfu eveni lakaNgwane babalelwa esigidzini sinye, tinkhulungwane letingemashumi nelushiyagalombili, emakhulu lamane, emashumi lamane kanye nemfica (1,018,449), inombolo leyatsatfwa esibalweni semnyaka wa 2009.
== Umlandvo == <!-- History of Swaziland -->
Live lakaNgwane kusukela endvulo belinebantfu labebahlale kulo. Loku kubonakaliswa yimidvwebo lemidzala, isolelwa kutsi yentiwa ngeminyaka yabo 25,000 BC. Lemidvwebo lesematjeni itfolakala etindzaweni letehlukahlukene eveni.
Bantfu lebebahlala kulelive endvulo bekungema Khoisan, lebatiwa kutsi batingeli. Kwatsi ngemuva kwesikhatsi lesidze, labatingeli basuswa nguletinye tive letichamuka ngenhla, etindzaweni letinjengabo Tanzania nabo Kenya lamuhla. Labantfu laba bekubeNguni nebaSutfu, kutsiwa bangena kulelive ngemnyaka wa 400 AD. EmaSwati lebekwatiwa ngekutsi bakaNgwane, bachamuka le kaTembe, bangena kulelive ngeminyaka yabo 1700. Labantfu bakaNgwane bebaholwa nguNgwane wesitsatfu nabafika eShiselweni. Kwatsi ngemnyaka wa 1815, inkhosi Somhlolo yatsatsa bukhosi. Ngalesi sikhatsi bekunebuvunguvungu eveni, ngenca yetimphi nebakaNdwandwe. Kwatsi kulesikhatsi, Somhlolo wasuka eShiselweni wabese wakha sigodlo sakhe kaZombodze losenkhabave. Ngaleyondlela, wakhona kutsi ativikele ekuhlaselweni tive temaZulu netive takaNdwandwe.
Live lakaNgwane lamuhla latiwa ngekutsi kuseSwatini. Loku kungenca yenkhosi Mswati wesibili, lobekabusa lelive kusukela ngemnyaka wa 1840 kuze kube ngu 1868. Mswati bekatiwa njengenkhosi lebeyilwa timphi letinengi. Ngaphansi kwakhe, live laseSwatini landza labuya lahlangana laba munye. LamaSwati emdzabu leta nemakhosi akaDlamini, aba mdzibi munye nemaSwati lakhandvwa kulelive, lekwatiwa kutsi ngemakhandzambili, kanye nemaSwati lafika ngemuva.
Kufika kwalabamhlophe evenikati leningizimu Afrika, kwalitsintsa live lakaNgwane, nebantfu balo. EmaNgisi akuhlonipha kutiphatsa kwemaSwati ngemnyaka wa 1881, ngesikhatsi letinye tive temaAfrika betincotjwa ngalapha nangalapha. Loku kutiphatsa kwabuye kwagcizelelwa ngemnyaka wa 1884 emkhatsisini wemaSwati, emaNgisi, kanye [[:en:South African Republic|nemaBhunu]]. Kwatsi ngemnyaka wa 1894, live lakaNgwane labekwa ngephansi kwelive lemaBhunu, kwodvwa abazange babe nahulumende lophelele. Loku kwagcina ngemnyaka wa 1899 lapho khona kwabhoboka [[:en:Second Boer War|imphi]] emkhatsisini wemaNgisi nemaBhunu. Naseyengcile lenamphi, nemaNgisi sekancobile, live lakaNgwane laba ngephansi kwemaNgisi kusukela nga 1903 kuze kube ngu 1968, nalitfola inkhululeko.
Kwatsi live lakaNgwane selitfole inkhululeko, laba nahulumende loholwa yinkhosi yelive Sobhuza wesibili, asekelwa yiphalamende. Lena phalamende beyikhetfwa elukhatfweni lebelubanjwa njalo emvakweminyaka lesihlanu. loku kwachubeka kwaze kwafika umnyaka wa 1973 lapho silo sawucitsa umtsetfo sisekelo, sabusa sodvwa. Kwaze kwaba ngu 1978 lapho khona kwaba nelukhetfo lobelusebentisa indlela lensha yetinkhundla. Inkhosi Sobhuza yakhotsama ngemnyaka wa 1982. Kwatsi ngekukhotsama kwembube, indlovukati Dzeliwe yabese iyabusa imele kutsi kufike sikhatsi sekukhetfwa nebubekwa kwenkhosi lensha. Lokubusa kwaDzeliwe kwaba kufisha ngenca yemphikisano lebeyenteka ebandleni leliphakeme, lelatiwa ngekutsi liqoqo. Leli libandla beliholwa ngumntfwanenkhosi Sozisa. Dzeliwe wakhweshiswa esihlalweni, kwabekwa inkhosikati laTfwala. Makhosetive, lebekungumntfwana loyedvwa walaTfwala, wabese utsatsa bukhosi nga 1986. Nakatsatsa bukhosi wabese watiwa ngekhutsi nguMswati wesitsatfu (Mswati III).
==Kuguculwa kweligama==
Live laseSwatini belatiwa nge Swaziland iminyaka leminyenti, kantsi emaSwati lamanyenti bekangahambisani naleligama ngenca yekutsi lifaka siZulu (Swazi) kanye nesingisi ( Land).<ref>https://www.news24.com/Africa/News/how-much-will-it-cost-swaziland-to-change-its-name-to-eswatini-20180420</ref> Kutse ngekuhlanganisa kweminyaka kwengwenyama Makhosetive wabese watisa emhlaba kutsi live laseSwatini selitowatiwa ngekutsi kuseSwatini. Letinye tizatfu latinikile ngikutsi ligama lelitsi Swaziland lifana nalelive lelitsi Switzerland. <ref>https://www.news24.com/Africa/News/changing-swazilands-name-wont-happen-overnight-and-wont-be-costly-says-govt-20180423</ref> <ref>https://www.theguardian.com/world/2018/apr/19/swaziland-king-renames-country-kingdom-of-eswatini</ref>
== Mayelana neSwatini ==
[[File:Swaziland sat.png|thumb|250px|Umbuso weSwatini.]]
* Siga sesive :Siyinqaba.
* Lihubo lesive: ''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati''.
* Inhlokodolobha:
** [[ÉMbábáne|iMbabane]] (kahulumende).
** [[Lobamba]] (ebukhosini nasephalamende).
* Linani leBantfu eMbabane: 70.000 ([[2003]]).
* 26°19' S 31°8' E.
* Bomakhelwane: [[iMozambikhi]], [[IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika]].
* Tilwimi letisemtsetfweni:
** [[siSwati]].
** [[síNgísi|siNgisi]].
* I[[Ngwenyama]]: [[Mswati III]].
* [[Indovuzaki]]: [[Ndlovukati Ntfombi LaTfwala|Ntfombi]].
* Mengamli: [[Russell Dlamini]].
* 17.363 Km<sup>2</sup>.
* Linani leBantfu: 1.104.343 ([[2001]]).
* 65 bantfu/km<sup>2</sup>.
* PIB: 5.646.000.000 USD ([[2005]]).
* [[Lilangeni]].
* Likhodi Le-inthanethi: ".sz".
== Lihubo lesive ==
{{KI|Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati}}
:''Nkulunkulu, mnikati wetibusiso temaSwati,''<br />
:''Síyatibonga tonkhe tinhlanhla;''<br />
:''Sibonga iNgwenyama yetfu,''<br />
:''Live, netintsaba, nemifula.''<br />
:''Busisa tiphatsimandla takaNgwane;''<br />
:''Nguwe wedvwa Somandla wetfu.''<br />
:''Sinike kuhlakanipha lokungenabucili;''<br />
:''Simise, usicinise, Simakadze.''<br />
== Tifundza takaNgwane ==
{{KI|Tifundza yeSwatini}}
[[File:Eswatini, administrative divisions - de - colored.svg|thumb|220px|left|Umbuso weSwatini districts:]]
ISwatini inetifundza letine: [[Hhohho]], [[Lubombo]], [[Manzini]], [[Shiselweni]]. Batehlukanisa nge[[tinkhundla]] (55), batehlukanisa nge[[Imiphakatsi|miphakatsi]].
{| class="prettytable"
!
!District
!km²
!Bantfu ([[1997]])
!Lídolôbha
|-
|1
|Hhohho
|align="right" | 3.569
|align="right" | 262.203
|éMbábáne
|-
|2
|Lubombo
|align="right" | 5.945
|align="right" | 198.109
|[[Siteki]]
|-
|3
|Manzini
|align="right" | 4.070
|align="right" | 287.949
|[[Manzini (lídolôbha)|Manzini]]
|-
|4
|Shiselweni
|align="right" | 3.779
|align="right" | 217.598
|[[Nhlangano]]
|-
|}
<br style="clear:both" />
== Emadolôbha ==
{{KI|Swatini lí-dolôbha}}
[[File:Wz-map.gif|thumb|250px|Emadolôbha.]]
Bantfu (2005):
* [[Lobamba]] (ngwenyama): 4.557.
* ÉMbábáne: 70.000 (2003).
* Manzini: 73.000 (2003).
* Nhlangano: 9.016.
* Siteki: 6.152.
* [[Big Bend]]: 10.342.
* [[Malkerns]]: 9.724.
* [[Mhlume]]: 8.652.
* [[Hluti]]: 6.763.
* [[Simunye]]: 6.512.
* [[Pigg's Peak]]: 5.750.
* [[Ngomane]]: 4.511.
<br />
<br />
<br />
<br />
== EmaSwati ==
[[File:Eswatini-population-pyramid-2020.jpg|thumb|500px|center|eSwatini age pyramid<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html Eswatini – People and Society – The CIA World Factbook 2020] 2020-07</ref>]]
[[File:Eswatini-demography.svg|thumb|500px|center|Bantfu Umbuso weSwatini, [[UNDESA]] (Population Division), 2019 (bantfu: x 1.000).<ref>[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery World Population Prospects – Population Division – United Nations 2020]</ref>]]
== Tilwimi ==
{{KI|siSwati|KI2=síNgísi}}
Kune tilwimi:
* siSwati (letisemtsetfweni).
* síNgísi (letisemtsetfweni).
* [[síZulu]]. kúkhulúma: 76.000 bantfu.
* [[síTsonga]]. kúkhulúma: 19.000 bantfu.
== Lilangeni ==
[[File:SWZ003.JPG|thumb|250px|Lilangeni: 10 cents ([[2002]]).]]
* 1 Lilangeni = 100 Cents.
* Cents: 1c, 2c, 5c, 10c, 20c, 50c, 100c.
* Emalangeni: 1L, 2E, 5E, 10E, 20E, 50E, 100E, 200E.
* ISO: SZL.
* 1 Euro = 7,05 SZL ([[2007]]).
* 1 USD = 9,54 SZL ([[2007]]).
== Kufuna ==
* {{Commons|Category:Swaziland|Commons: Umbuso weSwatini}}.
* [[Swatini lí-dolôbha|Emadolôbha aseSwatini]].
* [[Tifundza yeSwatini|Tifundza taseSwatini]].
== Kubopha ==
* [http://www.gov.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (síNgísi)].
* [https://web.archive.org/web/20181215124505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html CIA: Umbuso weSwatini (síNgísi)],
* [https://web.archive.org/web/20230608072500/http://welcometoswaziland.com/ Sawubona Umbuso weSwatini (síNgísi)].
* [https://web.archive.org/web/20220411164613/http://www.times.co.sz/ Umbuso weSwatini (''news'') (síNgísi)].
* [https://web.archive.org/web/20071108210116/http://www.observer.org.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (''news'') (síNgísi)].
* [https://web.archive.org/web/20071013054837/http://www.youngheroes.org.sz/index_home.asp Youngheroes: Umbuso weSwatini & AIDS].
=== ''Fauna & Flora'' ===
* [https://web.archive.org/web/20070923011736/http://www.naturalhistorysociety.org.sz/index.htm ''Fauna'' (Umbuso weSwatini)].
* [https://web.archive.org/web/20080310094707/http://www.sntc.org.sz/flora/clsiswati.asp ''Flora'' (Umbuso weSwatini)].
[[Category:Í-Afríka|Umbuso weswatini]]
[[Category:Umbuso weSwatini| ]]
== Emahohlo emali ==
Leligama lemali lisukela ku ''emaLangeni'' ("bantfu labavela eLangeni"), ligama lelisetjentiswa kuchaza bokhokho bebantfu base [[EmaSwati|Swatini]] labafutfukela eSwatini ngeminyaka yabo 18th–19th centuries.
Nga 1974, tinhlavu temali letingu 1, 2, 5, 10, 20 kanye nemasenti lamashumi lasihlanu kanye ne lilangeni yinye kwetfulwa, lapho kusebentiswa khona lilangu 1 na 2 ashaywa ngelitfusi bese lamanye ashaywa nge cupro-nickel. Ngaphandle kwe lilangeni linye, letinhlavu temali akusutho todingilidza, nge dodecagonal yemasenti langu 1 kanye na 50, le sikwele semasenti langu 2 lesinemakhona layindingilizi kanye nemasenti langu 5, 10 kanye na 20 la scalloped.
Lamasenti lamabili agcina kushaywa nga 1982, kantsi, nga 1986, leyindingilizi, lefakwe litfusi lensimbi 1 cent linye kanye ne nickel-brass 1 lilangeni yetfulwa. Talandzelwa, nga 1992, ngetinhlavu temali te nickel-lefakwe insimbi 5 kanye na 10 centi netinhlavu temali te nickel-lefakwe litfusi 1 lilangeni. Nga 1995, kwasungulwa tinhlavu temali temalangeni letingu 2 na 5.
Kusukela nga 2009 kuya ku 2011 tinhlavu letinsha tetfulwa ngensimbi lefakwe litfusi (5c na 10c), ensimbi lefakwe nickel (20c, kanye nesicucu sa 50c lesingazange sikhulume kutsi sisebente) kanye nensimbi lefakwe litfusi (L1). Leti betifana netinhlavu temali lebetikhona kepha tilula ngenca yekushintja kwekwakheka kwensimbi.
Ngenyanga yeNdlovana 2016, kwetfulwa luchungechunge lolusha lwetinhlavu temali letibhalwe nga-2015 futsi tonkhe tinhlavu temali tangaphambilini tabuyiselwa emuva futsi tasuswa imali. Letinhlavu temali letinsha kwakheka kwato ngemiklamo lefanako naletinhlavu temali tangembili, kepha ngebukhulu nesisindvo lesehluke kancane. Le 10 centi- na 50centi isensimbini lefakwe i-nickel kantsi i-L1-E5 ise-aluminium-litfusi. Tinhlavu temali te-1centi na 5centi atisasetjentiswa.
Lemali ye nickel-brass L1 lebhalwe 1986 kanye nemali yelitfusi lebhalwe 1995-2009 beyinebukhulu lobufanako kanye nekwakheka njengemali yase Britain £1 leyasungulwa nga 1983, ngako ngalesinye sikhatsi isetjentiswe ngekukhwabanisa emishinini yekutsengisa yase Britain ngekutsi linani le L1 lehle kusuka ku £18,53. ngesikhatsi leto tinhlavu temali te-L1 tisuswa imali.
== Imitfombo yelwati ==
<references />
0t4q73y8pl6ucqdx30c12hx0k2ycz6r
Ndlovukati Labotsibeni Gwamile Mdluli
0
2905
42893
36067
2026-09-07T19:59:32Z
Thulamag
8864
Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358922286|Labotsibeni Mdluli]]"
42893
wikitext
text/x-wiki
{{Umuntfu}}
'''Labotsibeni Mdluli''', lobekaphindze atiwe ngekutsi Indlovukati Gwamile (c. 1859 – December 15, 1925) bekayindlovukati yaseveni lakaNgwane eSwatini. Utalwa Matsanjana lobekasikhulu sebakaMdluli. Ngesikhatsi sekutalwa kwakhe, Matsanjana bekaseNtilasifali endzaweni yase Tsibeni le namuhla yatiwa ngeBabutini, ngiko ke bametsa batsi nguLobetsibeni. Uma kushona babe wakhe wabese uyohlala kamalume wakhe indvuna Mvelase Mdluli eLudzidzini ngaseZulwini, ngulapho ke wakhuliswa khona indlovukati Thandzile (LaZidze) lotala inkosi Sobhuza. Kantsi kwatsi ngekuhamba kwesikhatsi wabese uba ngulomunye wemakhosikati aMbandzeni Dlamini (c.1857–1889), kantsi bekanebantfwana labane Bhunu (c.1875–1899), Malunge (c.1880–1915), Lomvazi (c.1885–1922), kanye nendvodzakati Tongotongo (c.1879–1918).
== Kungena ebukhosini ==
uLaMdluli watsatfwa yinkhosi [[Mbandzeni]] waba ngulenye [[inkhosikati|yemakhosikati]] akhe.Ekukhotsameni kwenkhosi [[Mbandzeni]] kwakhetfwa [[Mahlokohla]] kwekutsi atsatse [[bukhosi]],Labotsibeni wase uba Yindlovukati.
Kepha naye Mahlokohla akabusanga sikhatsi lesidze ngobe kwatsi asenaleyimfica iminyaka ayinkhosi wase uyakhotsama ngemnyaka wa-[[1899]].
kwabe sekubekwa [[Sobhuza II|Nkhotfotjeni]] lobekaseliswane ngaleso sikhatsi,wabanjelwa ngiyo indlovukati Labotsibeni.
Ngiso lesikhatsi lapho indlovukati yabonakalisa khona emandla kanye nesibindzi sayo.Umhlaba lomkhulu we[[maSwati]] bowusetandleni tebelumbi.indlovukati yakhipha emajaha kutsi ayosebenta etimayini teligolide kute kutsengwe umhlaba kubelumbi.
Lesinye sinyatselo leyasitsatsa indlovukati kwaba sekucoca timali tekwakha sikolwa lapho [[Umntfwanenkhosi]] [[Sobhuza II|Nkhotfotjeni]] abetawufundza khona emabanga laphasi.Watsi nakacedza lapho wamedlulisela eLovedale ekolishi kulemaChosa,lesento sahhungatelisa live kutsiwa indlovukati imusa khashane kangaka umntfwanenkhosi kute batekwati kumbulala.
Ngemnyaka wa-[[1922]] Labotsibeni wanikela tintsambo kuye [[Sobhuza II|Nkhotfotjeni]] lowetsiwa laSobhuza Wesibili.Wabitwa ngulabadzala ngemnyaka wa-[[1925]].
== Similo sakhe ==
Labotsibeni abengumuntfu lonelulaka .ngendlela abenelulaka ngayo bekutsi nalomisile kutsiwe uvimbe litulu ngalokuba lishobolo.kwatsi nobe iMbabane umfula sewubovu ngenca yekumbiwa kwensimbi kwatsiwa nguye uyinyatsele yadvungana yaba bovu.Kwesibili Labotsibeni abenesibindzi,ngesikhatsi abambele ingonyama [[Sobhuza II]] bekusikhatsi lesibi lapho khona tive temdzabu beticindzetelwe tingenalo livi,kepha yena wakwati kusibutsa sonkhe sive semaSwati asigcine sibumbene.
== Kufuna ==
*[[Ngwenyamas Umbuso weSwatini]].
*[[Sobhuza II]].
[[Category:Ngwenyamas Umbuso weSwatini|Labotsibeni gwamile mdluli]]
== Umlandvo Mphilo ==
Gwamile watalelwa eLuhlekweni enyakatfo ye[[Swatini]] ngabo-1859, abeyindvodzakati yaMatsanjana Mdluli. Ngesikhatsi atalwa, babe wakhe bengangekho bayolwa nebantfu base Tsibeni lapho kwaba sigodzi sase [[Barberton]] eTransvaal, kungako ligama lakhe. Lemphikiswano, lapho babe wakhe bekahlangena khona ngesikhatsi atalwa, bekuyincenye yemitamo lechubekako yeNkhosi [[Mswati II]] yekucinisa umbuso wakhe kanye nekucinisa imincele yembuso wakhe. Lokwantiwako kutsi sibongo sakaMdluli, lapho bekakhona khona, besisemkhatsini wemalunga lasetulu ebukhosini bemaSwati. Loluhlobo loluhloniphekile lwalutawuba lubalulekile ngemuva kwesikhatsi ekuncumeni kulandzelana kwesihlalo sebukhosi ngesikhatsi lomunye wemadvodzana akhe aphuma ancobile. Babe wakhe washona cishe nga 1870, futsi wafika ngaphansi kwekugadzwa ngu malume wakhe, iNdvuna, lephindze yatiwe ngekutsi ‘babe lomncane’ wakhe ngemasiko emaSwati. Indvuna Mvelase, nayo lebeyihlala enkantolo yasebukhosini yase [[Ludzidzini]] lese [[Sigodzi sase-Ezulwini|Ezulwini]] Valley lesemkhatsini we Swatini, yafika. Enkantolo, bekatiwa ngekutsi ‘LaMvelasi’, lisiko lemaSwati lekubita bafati ngeligama labo lebutfombi noma lababe, ngisho nangemuva kwemshado. Ngelokuhlukile,wacajwa ngekutsi ngubabe wakhe lobekamkhulisa nobe malume wakhe lonemandla, loku kwachubeka kwakhulisa simo sakhe.
Sati semlandvo Hilda Kuper uphawula utsi kukhula esigodlweni sasebukhosini kwamnika litfuba lekutfola “lwati lwekuphatsa inkantolo, nekuvisisa ngekushintjashintja kwetepolitiki ngaleso sikhatsi, kanye nekuciniseka”. Lolwati lakhe lwahlanganyelwa kwafaka sandla kutsi akhone kuhola ngehlonipho.Wasebenta njengesisebenti samake wendlovukati lendzala, [[Tsandzile Ndwandwe]] (‘LaZidze’), umfelokati weNkhosi [[Sobhuza I|Sobhuza Wekucala]] kanye namake [[Mswati II|waMswati Wesibili]] . Tsandzile bekangumuntfu lowesabekako ngekwemtsetfo wakhe, wabongwa ngekufaka sandla tukwe tintfo lebalulekile ekwakhiweni kwesive semaSwati.
rf5as26cuhluim64xffxsr2134yw3im
42894
42893
2026-09-07T20:15:28Z
Thulamag
8864
42894
wikitext
text/x-wiki
{{Umuntfu}}
'''Labotsibeni Mdluli''', lobekaphindze atiwe ngekutsi Indlovukati Gwamile (c. 1859 – December 15, 1925) <ref>https://touchstamps.com/Issue/Details/103620/queen-mothers-of-swaziland</ref>bekayindlovukati yaseveni lakaNgwane eSwatini. Utalwa Matsanjana lobekasikhulu sebakaMdluli.<ref>https://www.thejournalist.org.za/pioneers/pioneers-swazi-queen-labotsibeni/</ref> Ngesikhatsi sekutalwa kwakhe, Matsanjana bekaseNtilasifali endzaweni yase Tsibeni le namuhla yatiwa ngeBabutini, ngiko ke bametsa batsi nguLobetsibeni. <ref>https://www.proquest.com/openview/ee3021e9ac892389c4bfa87d5ace6427/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y</ref>Uma kushona babe wakhe wabese uyohlala kamalume wakhe indvuna Mvelase Mdluli eLudzidzini ngaseZulwini, ngulapho ke wakhuliswa khona indlovukati Thandzile (LaZidze) lotala inkosi Sobhuza. <ref>https://www.scribd.com/document/838869542/1984-the-swazi-monarchy-siyinqaba-we-are-the-fortress</ref>Kantsi kwatsi ngekuhamba kwesikhatsi wabese uba ngulomunye wemakhosikati aMbandzeni Dlamini (c.1857–1889), kantsi bekanebantfwana labane Bhunu (c.1875–1899), Malunge (c.1880–1915), Lomvazi (c.1885–1922), kanye nendvodzakati Tongotongo (c.1879–1918).<ref>https://ourconstitution.wethepeoplesa.org/queen-labotsibeni-gwamile-mdluli/</ref>
== Kungena ebukhosini ==
uLaMdluli watsatfwa yinkhosi [[Mbandzeni]] waba ngulenye [[inkhosikati|yemakhosikati]] akhe.Ekukhotsameni kwenkhosi [[Mbandzeni]] kwakhetfwa [[Mahlokohla]] kwekutsi atsatse [[bukhosi]],Labotsibeni wase uba Yindlovukati.
Kepha naye Mahlokohla akabusanga sikhatsi lesidze ngobe kwatsi asenaleyimfica iminyaka ayinkhosi wase uyakhotsama ngemnyaka wa-[[1899]].
kwabe sekubekwa [[Sobhuza II|Nkhotfotjeni]] lobekaseliswane ngaleso sikhatsi,wabanjelwa ngiyo indlovukati Labotsibeni.
Ngiso lesikhatsi lapho indlovukati yabonakalisa khona emandla kanye nesibindzi sayo.Umhlaba lomkhulu we[[maSwati]] bowusetandleni tebelumbi.indlovukati yakhipha emajaha kutsi ayosebenta etimayini teligolide kute kutsengwe umhlaba kubelumbi.
Lesinye sinyatselo leyasitsatsa indlovukati kwaba sekucoca timali tekwakha sikolwa lapho [[Umntfwanenkhosi]] [[Sobhuza II|Nkhotfotjeni]] abetawufundza khona emabanga laphasi.Watsi nakacedza lapho wamedlulisela eLovedale ekolishi kulemaChosa,lesento sahhungatelisa live kutsiwa indlovukati imusa khashane kangaka umntfwanenkhosi kute batekwati kumbulala.
Ngemnyaka wa-[[1922]] Labotsibeni wanikela tintsambo kuye [[Sobhuza II|Nkhotfotjeni]] lowetsiwa laSobhuza Wesibili.Wabitwa ngulabadzala ngemnyaka wa-[[1925]].
== Similo sakhe ==
Labotsibeni abengumuntfu lonelulaka .ngendlela abenelulaka ngayo bekutsi nalomisile kutsiwe uvimbe litulu ngalokuba lishobolo.kwatsi nobe iMbabane umfula sewubovu ngenca yekumbiwa kwensimbi kwatsiwa nguye uyinyatsele yadvungana yaba bovu.Kwesibili Labotsibeni abenesibindzi,ngesikhatsi abambele ingonyama [[Sobhuza II]] bekusikhatsi lesibi lapho khona tive temdzabu beticindzetelwe tingenalo livi,kepha yena wakwati kusibutsa sonkhe sive semaSwati asigcine sibumbene.
== Kufuna ==
*[[Ngwenyamas Umbuso weSwatini]].
*[[Sobhuza II]].
[[Category:Ngwenyamas Umbuso weSwatini|Labotsibeni gwamile mdluli]]
== Umlandvo Mphilo ==
Gwamile watalelwa eLuhlekweni enyakatfo ye[[Swatini]] ngabo-1859, abeyindvodzakati yaMatsanjana Mdluli. Ngesikhatsi atalwa, babe wakhe bengangekho bayolwa nebantfu base Tsibeni lapho kwaba sigodzi sase [[Barberton]] eTransvaal, kungako ligama lakhe. Lemphikiswano, lapho babe wakhe bekahlangena khona ngesikhatsi atalwa, bekuyincenye yemitamo lechubekako yeNkhosi [[Mswati II]] yekucinisa umbuso wakhe kanye nekucinisa imincele yembuso wakhe. Lokwantiwako kutsi sibongo sakaMdluli, lapho bekakhona khona, besisemkhatsini wemalunga lasetulu ebukhosini bemaSwati. Loluhlobo loluhloniphekile lwalutawuba lubalulekile ngemuva kwesikhatsi ekuncumeni kulandzelana kwesihlalo sebukhosi ngesikhatsi lomunye wemadvodzana akhe aphuma ancobile. Babe wakhe washona cishe nga 1870, futsi wafika ngaphansi kwekugadzwa ngu malume wakhe, iNdvuna, lephindze yatiwe ngekutsi ‘babe lomncane’ wakhe ngemasiko emaSwati. Indvuna Mvelase, nayo lebeyihlala enkantolo yasebukhosini yase [[Ludzidzini]] lese [[Sigodzi sase-Ezulwini|Ezulwini]] Valley lesemkhatsini we Swatini, yafika. Enkantolo, bekatiwa ngekutsi ‘LaMvelasi’, lisiko lemaSwati lekubita bafati ngeligama labo lebutfombi noma lababe, ngisho nangemuva kwemshado. Ngelokuhlukile,wacajwa ngekutsi ngubabe wakhe lobekamkhulisa nobe malume wakhe lonemandla, loku kwachubeka kwakhulisa simo sakhe.<ref name=":0">https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/labotsibeni-gwamile-lamdluli-c-1858-1925</ref>
Sati semlandvo Hilda Kuper uphawula utsi kukhula esigodlweni sasebukhosini kwamnika litfuba lekutfola “lwati lwekuphatsa inkantolo, nekuvisisa ngekushintjashintja kwetepolitiki ngaleso sikhatsi, kanye nekuciniseka”. Lolwati lakhe lwahlanganyelwa kwafaka sandla kutsi akhone kuhola ngehlonipho.Wasebenta njengesisebenti samake wendlovukati lendzala, [[Tsandzile Ndwandwe]] (‘LaZidze’), umfelokati weNkhosi [[Sobhuza I|Sobhuza Wekucala]] kanye namake [[Mswati II|waMswati Wesibili]] . Tsandzile bekangumuntfu lowesabekako ngekwemtsetfo wakhe, wabongwa ngekufaka sandla tukwe tintfo lebalulekile ekwakhiweni kwesive semaSwati.<ref name=":0" />
== Imitfombo yelwati ==
<references />
su0gcf3u5jmqvlkrjd34p8xvn0kj3ew
Sobhuza I
0
5703
42891
42857
2026-09-07T14:28:14Z
Thulamag
8864
42891
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox royalty|name=King Sobhuza 1st|image=|succession=[[King of Eswatini]]|reign=1820–1850|coronation=1822|predecessor=[[Ndvungunye]]|successor=[[Mswati II]]|reg-type=|regent=[[Lojiba Simelane of Eswatini|Lojiba Simelane]]|consort=[[Tsandzile Ndwandwe]]|issue=|house=[[House of Dlamini]]|father=[[Ndvungunye]]|mother=[[Somnjalose Simelane]]|birth_date=1788|birth_place=[[Eswatini]]|death_date=|death_place=[[Eswatini]]}}
'''Sobhuza I''' (lophindze atiwe nga '''Ngwane IV''', Kumbe '''Somhlolo''') ( watalwa ngabo 1788-1850) bekayinkhosi yase [[Umbuso weSwatini|Eswatini]], kusukela nga 1815 kuya ku 1850. Babe wakhe bekuyiNkhosi [[Ndvungunye]], kantsi make wakhe bekungu [[Somnjalose Simelane]]. Wabitwa ngekutsi nguSomhlolo, ngobe ngesikhatsi atalwa babe wakhe, [[Ndvungunye]], washaywa wabulawa ngumbane welitulu.<ref>https://web.archive.org/web/20141218180838/http://www.times.co.sz/letters/87896-the-children-of-king-somhlolo.html</ref> Ngesikhatsi Sobhuza ayinkhosi, Lojiba Simelane, esikhundleni samake wakhe, Somnjalose bekanguNdlovukazi ngobe Somnjaloke bekangumakoti nobe umakoti losekela Lojiba. Somhlolo yinkhosi lehlonishwa kakhulu yase Eswatini. Waba nenhlokodolobha yakhe yekucala yase [[Zombodze]] esifundzeni sase Shiselweni, kepha wayitfumela enyakatfo eZombodze lensha lese Eswatini. <ref>https://books.google.co.za/books?id=QBJ1AAAAMAAJ&q=Lubombo&redir_esc=y</ref>EmaSwazi agubha Lusuku lweSomhlolo njalo mhlaka 6 Inyoni njengeLusuku LweNkhululeko futsi inkundla yavelonkhe ibitwa ngekutsi yiSomhlolo Stadium. Sobhuza walandzelwa yindvodzana yakhe Mswati II kanye nemkakhe Tsandzile Ndwandwe njengeNdlovukazi ngemuva kwekubusa sikhashana kweNdlovukazi Lojiba Simelane. Sobhuza ngesikhatsi sekushona kwakhe bekancobe live lebelitsi lifika nalamuhla eBarberton ngasenyakatfo, eCarolina ngasenshonalanga, eMfuleni wePongola ngaseningizimu kanye nasetintsabeni taseLubombo ngasemphumalanga.<ref name=":0">https://www.soccerway.com/venues/swaziland/somhlolo-national-stadium/</ref>
== Imphilo yakamuva ==
Sobhuza wekucala wakhotsama ngemnyaka wa 1850 kantsi yangcwatjwa endzaweni yekungcwatjwa yasebukhosini eMbilaneni. Sobhuza washiya indvodzana yakhe [[Mswati II]] live lebelitsi lifika ku Barberton ngasenyakatfo, Carolina ngasenshonalanga, Pongola River ngaseningizimu kanye ne Lubombo Mountains ngasemphumalanga, lokukhulu kunaloku lokukhona lamuhla e-Eswatini.<ref name=":0" /> Emacembu lancotjwa ngaphambi nangesikhatsi sekubusa kwaSobhuza abitwa ngekutsi yi-Emakhandzambili.
[[Category:Tingwenyama tembuso weSwatini]]
== Imvelaphi ==
Make waSobhuza Somnjalose bekungudzadze wabo lomncane kanye nemfati we- ''inhlanti'' kudzadze wabo lomdzala Lojiba Simelane, umfati waNdvungunye lomdzala. Lojiba bekete bantfwana labadvuna. Sobhuza, njengendvodzana yadzadze wabo, bekatsatfwa njengendvodzana yaLojiba yekuhlukanisa ngaphansi kwetimiso tebuhlobo basebukhosini bakaNgwane kanye nemitsetfo. Ngesikhatsi Sobhuza ngaleyo ndlela waba yindlalifa kanye nemlandzeli waNdvungunye, Lojiba kunekutsi kube ngu Somnjalose waba ngu ''[[Indlovukazi|Indlovukati]]'' noma ''[[Indlovukazi|Indlovukati]] Make'' ngesikhatsi atsatsa bukhosi.
== Imitfombo yelwati ==
ti2ht2rn6qxwbz15ceb92d34ul7u8i8
Umhlanga (Lisiko)
0
6284
42892
42858
2026-09-07T16:06:17Z
Thulamag
8864
42892
wikitext
text/x-wiki
'''Umhlanga''' noma umkhosi wemhlanga, ngumcimbi lolisiko lemaSwati logujwa minyaka yonkhe. Uba njalo ekupheleni kwenyanga Ingci nome ekucaleni kwenyanga yeNyoni. <ref name=":0">https://web.archive.org/web/20070106195434/http://www.welcometoswaziland.com/index.php?option=com_content&task=view&id=19&Itemid=77</ref>Tinkhulungwane temantfombatane netintfombi letisuka emiphakatsini leyehlukahlukene eveni lakaNgwane tita esigodlweni eLudzidzini kutongenela lomcimbi lotsatsa emalanga lasiphohlongo. Emantfombatana lamancane nalamadzala lasengakendzi futsi langakatali kutsiwa libutfo lembali. Ngubona ke labageca umhlanga. Emantfombatane nome tintfombi letikhulelwe tingakendzi nome tingakatsatfwa tona atiyi emhlangeni.<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20061116185418/http://www.sntc.org.sz/cultural/umhlanga.asp</ref>
== Umlandvo ==
[[Umhlanga]] wacala ngemnyaka wa 1940 Eswatini ngaphansi kwekubusa kwenkhosi [[Sobhuza II]], ususelwa emkhosini lomdzala weMcwasho. Lelisiko lemhlanga solo lisagcinwa nalamuhla [[ESwatini|Eswatini]]. <ref name=":1" />Eveni laseNingizimi Afrikha (South Africa) khona lelisiko noma umcimbi wemhlanga wacalwa nga-1991, acalwa yiNkhosi yemaZulu [[Goodwill Zwelithini]]. Khona lomcimbi ugujelwa kaNongoma, esibayeni semakhosi akaZulu.<ref name=":2">https://books.google.co.za/books?id=5Txv95anBbAC&pg=PA27&redir_esc=y</ref><ref name=":3">https://books.google.co.za/books?id=fZ6Wb8AptvYC&pg=PA155&redir_esc=y</ref>
== INingizimu Afrika ==
ENingizimu Afrika, lomcimbi watiwa ngekutsi ngu'''Mkhosi weMhlanga''', futsi ugujwa minyaka yonkhe, njalo ngenyanga yeNyoni eSigodlweni saseNyokeni ka[[Nongoma|Nongoma Enyokeni]], KaZulu.<ref name=":3" /> Emantfombatana aphuma kuto tonkhe tikhalu takaZulu, kusukela eminyakeni lemibalwa leyendlulile sekukhona emacenjwana lasuka [[Umbuso weSwatini|Eswatini]], kanye nasetindzaweni letikhashane letifana nabo[[ÉButjwána|Botswana]] ne[[Pondoland]].<ref name=":4">https://web.archive.org/web/20130719003946/http://www.zululandtourism.org.za/Towns/Nongoma.aspx</ref>
Onkhe emantfombatana langenela lomkhosi kudzingeka kutsi ahlolwe kutsi asetintfombi ntfo yini ngaphambi kwekutsi avunyelwe kuba yincenye yalomcimbu.<ref name=":3" /> <ref>https://news.howzit.msn.com/news-in-pics/a-celebration-of-purity?page=2</ref>Eminyakeni lemibalwa leyendlulile lomkhuba wekuhlola uke wahlangabetana nekuphikiswa lokutsite.
Lamantfombatana avunula imvunulo yesintfu, kufaka ekhatsi i-beadwork, i-zigege, i-izinculuba kanye ne-imintsha letikhombisa imikhono yawo.<ref>https://web.archive.org/web/20130818150118/http://eshowe.com/zulu-reed-dance/</ref> Baphindze bagcoke emacakala, emasongo, imigexo, kanye nemabhande lanemibala lemihle. Libhande ngalinye linemibala leyehlukene, lokukhombisa kutsi lentfombatana iyatsembisiswa yini noma cha.<ref>https://web.archive.org/web/20130531073639/http://www.education.gpg.gov.za/Learners/Grade%2012%20NSC%20Exam%20Papers%20%202011%20Final%20Possible%20Answ/Dance%20Studies%20-%20English.pdf</ref>
Lomkhosi lofanele ubona lamantfombatane aphetse umhlanga lomudze, bese uyabekwa njengoba adansa embikwenkhosi.<ref name=":4" /> Banakekela kutsi bakhetse kuphela umhlanga lomudze futsi locinile, bawutfwale ngetulu kwetinhloko tabo ngekuhamba kancane kwenyuka intsaba kuya eEnyokeni. Lomgcwaco uholwa yinkhosatana lenkhulu yemaZulu, letsatsa indzima lebonakalako kulomkhosi wonkhe. <ref name=":5">https://books.google.co.za/books?id=EXbBS63DMq0C&pg=PA61&redir_esc=y</ref>Umhlanga lowephukile endleleni ukhomba kutsi lentfombi seyiye emacansini.
Lomkhosi waphindze wetfulwa yiNkhosi Goodwill Zwelithini nge mnyaka wa1991 njengendlela yekukhutsata emantfombatane lamancane emaZulu kutsi abambeleleke kuya emacasini kuze kube ngulapho ashada, futsi ngaleyondlela anciphise ematfuba ekwesulelana ngeligciwane lesandulelangculazi.<ref name=":2" />Nga mnyaka wa-2007, emantfombatane langaba ngu-30 000 ahlanganyela kulomcimbi.<ref name=":5" />Bahleli bemkhosi wemhlanga babeke imitsetfo lecinile kubatsatsi betitfombe, njengobe labanye babo basolwa ngekushicilela titfombe temasiko kumawebhusayithi lanetitfombe letikhombisa kungcola .<ref>https://web.archive.org/web/20140812025432/http://www.sowetanlive.co.za/sowetan/archive/2007/09/10/goodwill-says-virginity-testing-here-to-stay</ref>
Eminyakeni leyengcile, lomcimbi bewuhanjelwe nguMengameli wangaphambilini wase[[Ningizimu Afrika]] [[Jacob Zuma]], yena longumZulu, futsi lowake waba nguNdvunankhulu waseKwaZulu-Natal Zweli Mkhize.<ref>https://witness.co.za/?showcontent&global%5B_id%5D=68221</ref>
== Eswatini ==
[[Umbuso weSwatini|Eswatini]], emantfombatana acala lomcimbi esigodlweni sendlovukati, lesika[[Lobamba]] e[[Ludzidzini]] . Tintfombi tifika tibhalise, tilale, bese ngelilanga lelilandzelako bayaphuma bayakuyogeca umhlanga labaphindze babuye nawo khona esigodlweni eLudzidzini. Ngelilanga lelilandzelako tivuka tikhishwe ngiyo Indlovukati tichubekele esigodlweni seNkhosi eNkabezweni kaLozitha lapho libutfo latiswa khona kutsi litawugeca kuphi umhlanga ngekwehlukana kwalo bese liyaphuma. Ngelilanga lesitsatfu ke, tintfombi tivuka ekuseni tiyogeca umhlanga etidzidzini (wetlands). Lomhlanga ubese ulayishwa maloli uya esigodlweni eLudzidzini. Ngelilanga lesine imbali iyashuca seyibuyela emuva, itsi ngekushuca igibele emabhasi iye esigodlweni seNkhosi kaLozitha lapho ifike iphumule khona ngaphambi kwekutsi ibuyele esigodlweni.<ref name=":0" />
Ngelilanga lesihlanu, libutfo lembali liyaphumula liphindze liwashe nome lilungise imvunulo. Imvunulo yembali ifa ekhatsi emagcebesha (traditional necklace), emafahlawane (traditional anklets), indlamu (traditional skirts), emacandza (waist beads), umgaco kanye nemahiya. Ngelilanga lesitfupha tintfombi tilahla noma tetfula umhlanga embikweNkhosi kanye neNdlovukati. Ngelilanga lesikhombisa ke, kuba liholide lapho khona sive semaSwati kanye netivakashi letichamuka emaveni abomakhelwane kanye nangesheya kwetilwandle tihlanganyela nemakhosi esive saseSwatini kubukela umhlanga.
Ngalelilanga lemhlanga, libutfo lembali nome tintfombi tigidza embikwe makhosi, tivakashi nesive ngeticheme tato enkhundleni khona eLudzidzini. Titsi tingacedza kundlula enkhundleni bese titsatsa Inkhundla tigiya embikwesive tichayisa ngebugabazi bato. Bantfwabenkhosi, tinkhosatane nato tibayincenye yalomcimbi nekugidza, bona babonakala ngekufaka emaGwalagwala enhloko.
Ngalelilanga, iNkhosi nayo ingena enkhundleni idlalisele. Ngalesinye sikhatsi, iNkhosi iyaye ikhetse umfati khona etintfombini ngekutsi ifike imufake ligwalagwala enhlo lokusho kutsi sewuliphovela (engaged), noma loku kungenteki minyaka yonkhe.
Lelisiko noma umcimbi weMhlanga waacala ngemnyaka wa-1940 lususelwa esikweni lweMcwasho (Umcwasho) lapho khona emantfombate lamancane abehlukunaswa emacembu ngekweminyaka yawo afake insontfo lengumbala lotsite. Lamantfombatane abengavumeleki kuhlangana nebafana nome amitse loko bekulicala. Uma kwentekile intfombi yakhulelwa, tintfombi letikulelicembu layout betiya kubo kuyobabeka licala lokwakubitwa ngekutsi 'kudla tekondza'. Letintfombi nasetifike esigabeni sekutsatfwa betibitwa yindlovukati tentelwe umcimbi wekushisa umcwasho. Inhloso yalelisiko kwaku kukhutsata emantfombatane kutsi agcine buntfombi bawo.<ref>https://web.archive.org/web/20110614064018/http://www.sntc.org.sz/sdphotos/photos.asp?pg=8&decade=189</ref>
== Imitfombo yelwati ==
qdmffkrha201uk5dptafmh8fstpjfn1
Mswati l
0
6950
42887
42854
2026-09-07T12:41:31Z
Thulamag
8864
Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357575170|Mswati I]]"
42887
wikitext
text/x-wiki
'''Mswati I''' bekayinkhosana yase-Embo-Dlamini yelishumi nesitfupha 16- century futsi bekangumholi wekucala yeNdlu yaka Dlamini . Bekayindvodzana yaDlamini I, Inkhosi yemaEmbo-Nguni esigodzini saseMaputaland-Lubombo .
== Umlandvo Mphilo ==
Ngekuya kwemasiko emlomo emaSwati labhalwe tati temlandvo letifana na JSM Matsebula na AT Bryant, INkhosi Mswati wekucala bekayindvodzana ya Dlamini wekucala futsi bebahlala ngaphakatsi kwembuso wase Tembe ngase Delagoa Bay . Mswati wekucala bekanabhuti Muntu lokungu , Nkhosana Mathonga, leyahlala ngaphakatsi kwesakhiwo sebuholi bekucala baSiSwati ngaphansi kwaMswati I.
Mswati I ngekwemlandvo uchazwa njengemuntfu lotsandza imphi kanye nemholi lohamba kakhulu lobekavame kutfutsa tindzawo takhe tekuhlala futsi bekentala kuhlasela tibongo letibutsakatsaka letabomakhelwane ngekulandzela tinkhomo kanye nendzawo. Lokunyakata kwafaka sandla ekuhlanganiseni kancane kweligunya lemaSwati enyakatfo yetintsaba taseLubombo. Sati semlandvo J. S. M. Matsebula wabhala kutsi tinkhomo letabanjwa noma letatsatfwa ngesikhatsi semikhankaso ya Mswati Wekucala betivame kuphatsiswa umnakabo Mathonga. <ref name="Matsebula8" />
ksw6fqo2mly61ulwtiwz06xeyff76m1
42888
42887
2026-09-07T12:49:38Z
Thulamag
8864
42888
wikitext
text/x-wiki
'''Mswati I''' bekayinkhosana yase-Embo-Dlamini yelishumi nesitfupha 16- century futsi bekangumholi wekucala yeNdlu yaka Dlamini . Bekayindvodzana yaDlamini I, Inkhosi yemaEmbo-Nguni esigodzini saseMaputaland-Lubombo .<ref name=":0">Matsebula, J.S.M., ''A History of Swaziland'', 3rd ed., 1988, p. 8.</ref>
== Umlandvo Mphilo ==
Ngekuya kwemasiko emlomo emaSwati labhalwe tati temlandvo letifana na JSM Matsebula na AT Bryant, INkhosi Mswati wekucala bekayindvodzana ya Dlamini wekucala futsi bebahlala ngaphakatsi kwembuso wase Tembe ngase Delagoa Bay . Mswati wekucala bekanabhuti Muntu lokungu , Nkhosana Mathonga, leyahlala ngaphakatsi kwesakhiwo sebuholi bekucala baSiSwati ngaphansi kwaMswati I.<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/ISBN</ref>
Mswati I ngekwemlandvo uchazwa njengemuntfu lotsandza imphi kanye nemholi lohamba kakhulu lobekavame kutfutsa tindzawo takhe tekuhlala futsi bekentala kuhlasela tibongo letibutsakatsaka letabomakhelwane ngekulandzela tinkhomo kanye nendzawo. <ref name=":0" />Lokunyakata kwafaka sandla ekuhlanganiseni kancane kweligunya lemaSwati enyakatfo yetintsaba taseLubombo. <ref name=":1" />Sati semlandvo J. S. M. Matsebula wabhala kutsi tinkhomo letabanjwa noma letatsatfwa ngesikhatsi semikhankaso ya Mswati Wekucala betivame kuphatsiswa umnakabo Mathonga.
== Imitfombo yelwati ==
j0inn8jrv64pg6servp4pidq8izzc93
Sikhumulo Setindiza Semhlaba Wonkhe seNkhosi Mswati III
0
6951
42889
42859
2026-09-07T13:15:08Z
Thulamag
8864
Created by translating the section "Construction" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371413936|King Mswati III International Airport]]"
42889
wikitext
text/x-wiki
'''Sikhumulo Setindizamshini Semhlaba Wonkhe seNkhosi Mswati III,''' sikhumulo setindizamshini semhlaba wonkhe lesisebenta [[Umbuso weSwatini|Eswatini]].<ref>https://times.co.sz/?news=19000</ref> Yatsatsa sikhundla seSikhumulo Setindizamshini saseMatsapha nga-2014 njengesikhumulo setindizamshini semave emhlaba kuphela e-Eswatini lesibukane netindizamshini tekutsengisa. Sakhelwe kutsi kugebele bagibeli labangu-360 000 ngemnyaka. Lesikhumulo setindiza sacalwa ngekubitwa ngekutsi '''Sikhumulo Setindiza Semhlabawonkhe saseSikhuphe''' <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.news24.com.ng/Africa/News/Swaziland-king-opens-white-elephant-airport-20140308-2 |access-date=2026-09-05 |archive-date=2014-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322013615/http://www.news24.com.ng/Africa/News/Swaziland-king-opens-white-elephant-airport-20140308-2 |dead-url=yes }}</ref>ngesikhatsi sisesigabeni sekuhlela nekwakha.
== Imitfombo yelwati ==
[[File:King_Mswati_III_International_Airport_-_Airfield.jpg|thumb|Kubukwa linhlangotsi lesematheminali ]]
[[File:King_Mswati_III_International_Airport_-_Plane_Airlink.jpg|thumb|I-Embraer ye-Airlink 135 lesemgwacweni]]
<references />
== Kwakhiwa ==
Kwakhiwa kwacala nga 2003 kule projekte ye US$150M Hulumende waseTaiwan wanikela ngemali {{Usd|22M}} kulephrojekthi.
Kuyincenye yeluhlelo lwekutjala imali lwephrojekthi yeminyaka letinkhulungwane yeNkhosi [[Inkhosi Mswati III|Mswati III]] lwe-$1bn lwekutfutfukisa sikhundla Eswatini njengendzawo yekuvakasha, lesebenta njengelisango lekuvakasha lekuya emapaki emidlalo yase-Eswatini, kungaba ngulawo asekhaya noma lasedvute, njenge- Victoria Falls, iMaputo, i-Kruger game re-KruZulues National Park . Kepha-ke, lesikhumulo setindizamshini besisolo sisebhodini lekudvweba kusukela nga-1980, futsi kusukela ngaleso sikhatsi Sikhumulo Setindizamshini Semhlaba wonkhe saseKruger Mpumalanga savulwa futsi tikhumulo tetindizamshini taseMaputo naseThekwini tatfutfukiswa. Kuphindze kube nekukhatsateka ngemvelo njengoba Sikhumo lesiseceleni kwe Hlane Royal National Park futsi ingabeka tinhlobo letingakavami tetinkhomo kanye netinyoni engotini.
Sikhumulo Setindizamshini Semhlaba Wonkhe seNkhosi Mswati III besihlelelwe kutsi sitsatse sikhundla seSikhumulo Setindizamshini saseMatsapha ngemnyaka wa 2010, lapho khona sagcina sitsatfwa ngemasotja.
Sikhumulo Setindizamshini Semave Emhlaba seNkhosi Mswati III savulwa mhla tinge-7 Indlovulenkhulu 2014, nanobe besingakabi nayo tiphepha letinjeke layisense ye-IATA yekusebenta. Inkonzo yacala mhla tinge-30 Inyoni 2014.
izl8d5yqp1v2yo9ipylbnf1ft031knq
42890
42889
2026-09-07T13:41:43Z
Thulamag
8864
42890
wikitext
text/x-wiki
'''Sikhumulo Setindizamshini Semhlaba Wonkhe seNkhosi Mswati III,''' sikhumulo setindizamshini semhlaba wonkhe lesisebenta [[Umbuso weSwatini|Eswatini]].<ref>https://times.co.sz/?news=19000</ref> Yatsatsa sikhundla seSikhumulo Setindizamshini saseMatsapha nga-2014 njengesikhumulo setindizamshini semave emhlaba kuphela e-Eswatini lesibukane netindizamshini tekutsengisa. Sakhelwe kutsi kugebele bagibeli labangu-360 000 ngemnyaka. Lesikhumulo setindiza sacalwa ngekubitwa ngekutsi '''Sikhumulo Setindiza Semhlabawonkhe saseSikhuphe''' <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.news24.com.ng/Africa/News/Swaziland-king-opens-white-elephant-airport-20140308-2 |access-date=2026-09-05 |archive-date=2014-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322013615/http://www.news24.com.ng/Africa/News/Swaziland-king-opens-white-elephant-airport-20140308-2 |dead-url=yes }}</ref>ngesikhatsi sisesigabeni sekuhlela nekwakha [[File:King_Mswati_III_International_Airport_-_Airfield.jpg|thumb|Kubukwa linhlangotsi lesematheminali ]]
[[File:King_Mswati_III_International_Airport_-_Plane_Airlink.jpg|thumb|I-Embraer ye-Airlink 135 lesemgwacweni]]
== Kwakhiwa ==
Kwakhiwa kwacala nga 2003 kule phrojekthi ye US$150M Hulumende waseTaiwan wanikela ngemali kulephrojekthi.<ref>https://web.archive.org/web/20100821072926/http://www.airports.org/aci/aci/file/ADN%20-%20Momberger/2009/ACI-Sept09.pdf</ref>
Kuyincenye yeluhlelo lwekutjala imali lwephrojekthi yeminyaka letinkhulungwane yeNkhosi [[Inkhosi Mswati III|Mswati III]] lwe-$1bn lwekutfutfukisa sikhundla Eswatini njengendzawo yekuvakasha, lesebenta njengelisango lekuvakasha lekuya emapaki emidlalo yase-Eswatini, kungaba ngulawo asekhaya noma lasedvute, njenge- Victoria Falls, iMaputo, i-Kruger game re-KruZulues National Park.<ref name=":0">https://www.airport-technology.com/projects/sikhuphe-internation/</ref> Kepha-ke, lesikhumulo setindizamshini besisolo sisebhodini lekudvweba kusukela nga-1980, futsi kusukela ngaleso sikhatsi Sikhumulo Setindizamshini Semhlaba wonkhe saseKruger Mpumalanga savulwa futsi tikhumulo tetindizamshini taseMaputo naseThekwini tatfutfukiswa.<ref>http://www.tradersafrica.com/articles.asp?articleid=%7B5DF1DD9D-3694-420D-9AFA-0D22C783D189%7D</ref> Kuphindze kube nekukhatsateka ngemvelo njengoba Sikhumo lesiseceleni kwe Hlane Royal National Park futsi ingabeka tinhlobo letingakavami tetinkhomo kanye netinyoni engotini.<ref>https://web.archive.org/web/20090610073003/http://www.ipsnews.net/africa/interna.asp?idnews=25447</ref>
Sikhumulo Setindizamshini Semhlaba Wonkhe seNkhosi Mswati III besihlelelwe kutsi sitsatse sikhundla seSikhumulo Setindizamshini saseMatsapha ngemnyaka wa 2010, lapho khona sagcina sitsatfwa ngemasotja.<ref name=":0" /><ref>https://web.archive.org/web/20110716055355/http://www.observer.org.sz/index.php?news=7325</ref>
Sikhumulo Setindizamshini Semave Emhlaba seNkhosi Mswati III savulwa mhla tinge-7 Indlovulenkhulu 2014, nanobe besingakabi nayo tiphepha letinjeke layisense ye-IATA yekusebenta.<ref>https://iol.co.za/business-report/international/2014-10-09-swazilands-king-mswati-airport-finally-gets-going/</ref> <ref>https://allafrica.com/stories/201408221546.html</ref>Inkonzo yacala mhla tinge-30 Inyoni 2014.
== Imitfombo yelwati ==
<references />
oxr3apl600kh7tvw5ieblfv7ssl9q7j