Wikipedia sswiki https://ss.wikipedia.org/wiki/Likhasi_Lelikhulu MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Tinkundla Lelibalulekile Khuluma Bantfu Khuluma nebantfu Wikipedia Khuluma ngeWikipedia Lifayela Khuluma ngelifayela MediaWiki Khuluma ngeMediaWiki iThempleti Khuluma ngethempleti Lusito Khuluma ngelusito Umkhakha Khuluma ngemkhakha TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Embhuleni 0 6947 42976 42873 2026-09-16T14:46:05Z ZS Khumalo 9375 /* */ 42976 wikitext text/x-wiki '''Embhuleni''' ngumuti webukhosi we[[Emaswati|maSwati]] e[[Ningizimu Afrika]], esifundzeni sase[[Mpumalanga]]. Utholakala e[[Badplaas]] futsi uyindzawo lehlala kuyo i[[INkosi yaseEmbhuleni]], iNkhosana [[Makhosonke Dlamini]].<ref name="auto">''Ntshalintshali is new induna of Swazi royal tribe'', Ridge Times, 18 February 2015, 13 July 2024</ref> [[File:Embhuleni.jpg| thumb| Bantfu Embhuleni ngesikhatsi se [[Mmemo]]]] Embhuleni ingulenye yetindzawo eNingizimu Afrika lapho kubanjelwa khona umcimbi wemnyaka ngemnyaka we-[[Ummemo]].<ref>Thwala, J. J. ''The Significance of the Traditional Ceremony Ummemo, among Swazi'', Studies of Tribes and Tribals, Vol 15, Issue 1, 2 January 2017. Pages=23–29</ref> Sigungu lesibusako ngaphansi kweNkhosana Dlamini satiwa ngekutsi [[Embhuleni|Sibaya saseEmbhuleni]]<ref name="auto"/> futsi simelwe e[[Indlu Yelivelonke Yebaholi Bendzabuko|Ndlini Yelivelonke Yebaholi Bendzabuko]].<ref>''Prayer should be done for all', Mpumalanga News. Accessed 11 February 2023</ref><ref>''Kings and paramount chiefs of South Africa'', The African Royal Families. Accessed 23 July 2023</ref> Le ndzawo iphindze yatiwe ngekutsi '''Sigodlo saLaMagadlela''', libito lelatfolwa kumfati weNkhosi Mswati II, [[Gogo LaMagadlela]], lobekayi[[Ndlovukazi yaseEmbhuleni]] ngeminyaka yabo-1800.<ref name="auti">Matsebula, J.S; Mlotshwa, D.K; Mlotshwa, J.M; Ntiwane, N.D. ''The History of Emaswati in South Africa'', 2016, Mbokodo Publishers. Pages 169–187, ISBN 9780620653848</ref> ==Umlandvo== Sigodlo saseEmbhuleni sabakhona kusukela cishe nga-1842.<ref>''South Africa orders blacks out of 142-year-old village'', Washington Post, 13 January 1984. Accessed 13 July 2024</ref> Sasungulwa yiNkhosi Mswati II njengendzawo yelibutfo ngenhloso yekuvikela umhlaba weSwatini ekuhlaselweni lokungahle kwentiwe nge[[EmaPedi|maPedi]].<ref>Matsebula, J.S.M. ''[[Umlandvo waseSwatini|A History of Swaziland]]'', 1980,Creda Press, Cape Town</ref> Indzawo yekucala yekuhlala kwebukhosi eEmbhuleni yakhiwa e[[Tjakastad]], ngaphansi kwe[[Ntsaba uMkhingoma]].<ref>Myburg, A.C. ''The Tribes of Barberton District'', Government Printer, 1949, Pretoria</ref><ref>Myburg, A.C. ''Chiefs and Tribes of Nelspruit District'', 1949, Department of Regional and Land Affairs, Pretoria</ref> Lomunye webafati beNkhosi Mswati II, iNkosikati Ngodzela Mkhonta, bekahlala lapho ekucaleni, kwase kutsi ngekuhamba kwesikhatsi kwafika naMakhosikati Butsikati naMnkabi, labebatfunyelwe kutsi batohlala khona njengebafati beNkhosi. Noko, Ngodzela wabuyiselwa e[[Swatini]] ngemuva kwekusolwa ngekutsi wafihla kukhohlakala kwalomunye umfati waMswati II, Ndzinga Jele.<ref name="auti"/> Ngemuva kwekubuyiselwa kwaNgodzela eSwatini, iNkosikati [[Gogo LaMagadlela|Nandzi Khumalo]], lebeyatiwa ngekutsi nguLaMagadlela, yatfunyelwa eEmbhuleni esikhundleni saNgodzela. Bekayindvodzakati ya[[Magadlela Khumalo]], indvuna yaka[[Zulu]] lesuka esifundzeni sase[[Mkhondo]], lobekangumzala weNkhosi [[Mzilikazi kaMashobane]].<ref name="auti"/> Eminyakeni lelandzelako, indzawo yekuhlala kwebukhosi yaseEmbhuleni yatfutsiselwa etindzaweni letehlukene kulentsaba yase[[Dlomodlomo| Intsaba iDlomodlomo]].<ref>Myburg, A.C. ''Die Stamme van die Distrik Carolina'', 1956, Staatsdrukker, Pretoria</ref><ref>van Warmelo, N.J. ''A Preliminary Survey of the Bantu Tribes of South Africa'', 1935, Government Printer, Pretoria</ref> ngaphambi kwekutsi igcine isendzaweni lekuyo nyalo e[[Badplaas]]. Lokutfutselwa ekugcineni kwahambisana kakhulu nekufika kwemdzwesho, lokwaphazamisa indlela yekuphila yesintfu futsi kwahlukanisa imhlaba waseEmbhuleni waba ngemapulazi labesaphetfwe ngemaBhunu.<ref name="auti"/> LaMagadlela watala emantfombatana lamabili, boNkosatana File naLozindaba, kodvwa akazange abe nendvodzana. Ngemuva kwekufa kwaMswati II nga-1868, umndeni wasebukhosini bemaSwati wafuna indlela yekuchubekisa luhlanga lwaseEmbhuleni. Kwaba nekucocisana nemndeni waLaMagadlela eMkhondo, lowatfumelela intfombi lesencane, [[Bikwaphi Khumalo]], kutsi iyewushada neNkhosana Ntjentje, indvodzana yeNkhosana Kufa, lobekangumfowabo waMswati II. Bikwaphi naNtjentje baba nendvodzana, iNkhosana Sunduza, lebeyihloselwe kuba yiNdvuna yaseEmbhuleni. Ngemuva kwekufa kwaNtjentje kanye nekufa kwaSunduza asesemncane ngenca yekugula, luhlelo lwekakha bukhosi bakaDlamini Embhuleni lwaphazamiseka.<ref name="auti"/> Kute kuqinisekiswe kuchubeka kweluhlanga, iNkhosana Mgwevu, lomunye wemadvodzana eNkhosana Kufa, washada naBikwaphi. Baba nebantfwana labahlanu, lokufaka ekhatsi boNkhosana [[James Maquba Dlamini]], Mazingela kanye naMakinobho Amos. Njengobe Sunduza besefile, Maquba waba yiNdvuna yekucala leyabonwa ngekusemtsetfweni yaseEmbhuleni.<ref name="auti"/> Ngemuva kwekufa kwaLaMagadlela nga-1922, Bikwaphi watsatsa njengelibamba laseEmbhuleni kwaze kwaba ngulapho Maquba abekwa ngalokusemtsetfweni njengeNdvuna nga-1931. Bikwaphi wafa nga-1939. Maquba walandzelwa yiNkhosana [[Johannes Mkolishi Dlamini]] nga-1953.<ref name="auti"/> ==Bukhulu bendzawo nesimo semncele== Ngabo-1800, umbuso wemaSwati wandza kakhulu ngaphansi kweNkhosi [[Mswati II]], kusukela e[[Mfuleni iNgwenya]]Mfuleni enyakatho kuya e[[Mfuleni iPongola]] eningizimu, kanye nase[[Tintsaba teLubombo|Ntsabeni iLebombo]] empumalanga kuya enkangala yasempumalanga ngasenshonalanga.<ref name="autu">Macmillan, Hugh (1989): Chapter:''A Nation Divided? The Swazi in Swaziland and the Transvaal, 1865–1986'' edited by Leroy Vail. Title: ''The Creation of Tribalism in Southern Africa'', James Currey,, University of California Press, London; Berkeley, Pages 289–315</ref> Embhuleni beyiyincenye yendzawo yasemnceleni yasenshonalanga kulombuso, lebeyifaka ekhatsi tindzawo tase[[Carolina]], [[Barberton]], [[Ermelo]], [[Piet Retief]], [[Wakkerstroom]], [[Standerton]] ne[[Lydenburg]]. Lendzawo beyifinyelela e[[Umfula iNgwenya|Mfuleni iNgwenya]], ichubeke njalo ngase[[Umfula iKomati|Mfuleni iKomati]]. Embhuleni beyiyinye yetindzawo letibalulekile tebukhosi lebetisebenta njengetindzawo temabutfo, letasisekela ligunya lemaSwati kusete lomncele weSwatini walamuhla. Letinye tindzawo letibalulekile bekuyiMjindini, edvute neBarberton, kanye ne[[Mekemeke]], enyakatho-mpumalanga yeBarberton.<ref name="autu"/> [[File:Swazi house.jpg|thumb| Umfanekiso wendlu yemaSwati [[eMsamo weSwatini, Lobamba]]]] [[File:Swazi home.jpg|thumb]] Ngemuva kwekufa kwaMswati II nga-1868, umbuso wemaSwati wabhekana nekukhula kwemandla emaBhunu kanye nema[[Ngisi]].<ref name="autu"/> Eminyakeni lembalwa ngaphambi kwekufa kwaMswati II, imincele yetindzawo lebetibuswa ngemakoloni beyisengakacaci kahle. i-Pretoria Convention ya-1881 kanye ne-London Convention ya-1884, ngesikhatsi sekutsatfwa kwemhlaba belumbi yacacisa imincele yeSwatini futsi yashiya ngaphandle tindzawo letibalulekile temadolobha nemiti yebukhosi, lokufaka ekhatsi Embhuleni.<ref name="autu"/> Babusi bemaSwati bachubeka baphikisana nemincele yasenyakatho nasenyakatfo-ntshonalanga, batsi Embhuleni bekuyincenye yensimu yemaSwati.<ref name="autu"/> INkhosi [[Mbandzeni]] yachubeka nalombango kwaze kwaba sedvute nekufa kwakhe nga-1889. Noma Embhuleni yahlukaniswa ngekwetemvelo nangepolitiki neSwatini, yachubeka iyindzawo yebukhosi lebinelubudlelwane nemndeni wasebukhosini bemaSwati.<ref name="autu"/> Ngesikhatsi sembuso welubandlululo, umuti webukhosi waseEmbhuleni, ngaphansi kweNdvuna Mkolishi kanye neNkhosi [[Sobhuza II]], wafaka sandla emkhankasweni wekutsi i[[KaNgwane]], leseyincenye ye[[Mpumalanga]] nyalo, ihlanganiswe neSwatini. Lomkhankaso awuzange uphumelele.<ref>''Sowing the seeds of political mobilisation in Bantustans: Resistance of the cession of the KaNgwane Bantustan to the Kingdom of Swaziland'', Journal for Contemporary History, 2018, University of South Africa</ref> ==Luhla lwetiNkhosi taseEmbhuleni== *iNkhosana [[James Maquba Dlamini]], yaba yiNdvuna kusukela nga-1931 kuya ku-1954 *iNkhosana [[Johannes Mkolishi Dlamini]], yaba yiNdvuna kusukela nga-1953 kuya ku-1988 *iNkhosana [[Cambridge Makhosonke Dlamini]], kusukela nga-1988 kuze kube ngunyalo ==Tinkhomba== {{Reflist}} ==Kufundza lokwengetiwe== *Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. ISBN 9780620653848. *Matsebula, J.S.M. (1980). ''A History of Swaziland''. Cape Town: Creda Press. ISBN 9780582642126. h53jk3kjuur0oylbdbiziqjgqnrqzgg James Maquba Dlamini 0 6948 42974 42849 2026-09-16T14:40:21Z ZS Khumalo 9375 /* */ 42974 wikitext text/x-wiki INkhosana '''James Maquba Dlamini''' (c. 1910 – 18 September 1954) bekayiNkhosana ye[[Emaswati|maSwati]] futsi ayi[[INkosi yaseEmbhuleni| Nkosi yaseMbhuleni]] kusukela nga-1931 kwaze kwaba sekufeni kwakhe ngeInyoni 1954.<ref name="auto">Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). The History of Emaswati in South Africa. South Africa: Mbokodo Publishers. pp. 169–187. ISBN 9780620653848.</ref> Bekangubabe weInkosi [[Johannes Mkolishi Dlamini]].<ref name="auto"/> Ngemuva kwekufa kweiNdlovukazi [[Gogo LaMagadlela|Gogo LaMagadlela Khumalo]] nga-1922 make waMaquba, [[Bikwaphi Khumalo]], waba libamba laseEmbhuleni kwaze kwaba ngulapho Maquba abekwa khona njenge Inkosi yaseEmbhuleni nga-1931.<ref name="auto"/><ref>''A Preliminary Survey of the Bantu Tribes of South Africa'' by N.J. van Warmelo. Pretoria: Government Printer, 1935.</ref> ==Buntfwana bakhe kanye neluhlanga== INkhosana [[James Maquba Dlamini]] yatalwa emndenini webukhosi baka[[Dlamini]].<ref>Myburgh, A. C (1949). ''The Tribes of Barberton District: Ethnological Series No. 25'', Union of South Africa, Department of Natural Affairs, pages 36</ref> Ube atalwa yiNkhosaneni Kufa, lobekangumfowabo [[Mswati II]].<ref name="auto"/> Make wakhe, [[Bikwaphi Khumalo]], bekangumntfwana wemtukulu weNdlovukazi [[Gogo LaMagadlela]]<ref name="auto"/> futsi ayincenye yeluhlanga lwasebukhosini lwema[[Khumalo]] lobekahlobene neNkhosi [[Mzilikazi KaMashobane]].<ref>Thwala, Jozi Joseph. ''A Comparative Study of Clan Names and Clan Praises in Khumalo and Msogwaba Settlements'', Journal of Social Sciences, 2009, Vol 9, Issue 1 Pages 1–18</ref> INkhosana Mgwevu bekayindvodzana yeNkhosana Kufa. Washada naBikwaphi Khumalo baba nemntfwana, Maquba.<ref name="auto"/> INdvuna Maquba Dlamini washona mhla tingu-18 Inyoni 1954, walandzelwa yindvodzana yakhe, iNkhosana [[Johannes Mkolishi Dlamini]], lowaba ngumuntfu lobalulekile ekusungulweni kweluhlelo lweBantustan e[[Ningizimu Afrika]], ikakhulukati ekuphatsweni kwe[[KaNgwane]].<ref>Macmillan, Hugh. Chapter: ''A Nation Divided? The Swazi in Swaziland and the Transvaal, 1865–1986''. Edited by Leroy Vail. Title: ''The Creation of Tribalism in Southern Africa'', James Curre, University of California Press, London; Berkeley, 1989, Pages 310–316</ref> ==Tinkhomba== {{Reflist}} 95lrirpvnb9rsgthh9eb679c7ifrvpo 42975 42974 2026-09-16T14:44:28Z ZS Khumalo 9375 /* Buntfwana bakhe kanye neluhlanga */ 42975 wikitext text/x-wiki INkhosana '''James Maquba Dlamini''' (c. 1910 – 18 September 1954) bekayiNkhosana ye[[Emaswati|maSwati]] futsi ayi[[INkosi yaseEmbhuleni| Nkosi yaseMbhuleni]] kusukela nga-1931 kwaze kwaba sekufeni kwakhe ngeInyoni 1954.<ref name="auto">Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). The History of Emaswati in South Africa. South Africa: Mbokodo Publishers. pp. 169–187. ISBN 9780620653848.</ref> Bekangubabe weInkosi [[Johannes Mkolishi Dlamini]].<ref name="auto"/> Ngemuva kwekufa kweiNdlovukazi [[Gogo LaMagadlela|Gogo LaMagadlela Khumalo]] nga-1922 make waMaquba, [[Bikwaphi Khumalo]], waba libamba laseEmbhuleni kwaze kwaba ngulapho Maquba abekwa khona njenge Inkosi yaseEmbhuleni nga-1931.<ref name="auto"/><ref>''A Preliminary Survey of the Bantu Tribes of South Africa'' by N.J. van Warmelo. Pretoria: Government Printer, 1935.</ref> ==Buntfwana bakhe kanye neluhlanga== INkhosana [[James Maquba Dlamini]] yatalwa emndenini webukhosi baka[[Dlamini]].<ref>Myburgh, A. C (1949). ''The Tribes of Barberton District: Ethnological Series No. 25'', Union of South Africa, Department of Natural Affairs, pages 36</ref> Ube atalwa yiNkhosaneni Kufa, lobekangumfowabo [[Mswati II]].<ref name="auto"/> Make wakhe, [[Bikwaphi Khumalo]], bekangumntfwana wemtukulu weNdlovukazi [[Gogo LaMagadlela]]<ref name="auto"/> futsi ayincenye yeluhlanga lwasebukhosini lwema[[Khumalo]] lobekahlobene neNkhosi [[Mzilikazi kaMashobane]].<ref>Thwala, Jozi Joseph. ''A Comparative Study of Clan Names and Clan Praises in Khumalo and Msogwaba Settlements'', Journal of Social Sciences, 2009, Vol 9, Issue 1 Pages 1–18</ref> INkhosana Mgwevu bekayindvodzana yeNkhosana Kufa. Washada naBikwaphi Khumalo baba nemntfwana, Maquba.<ref name="auto"/> INdvuna Maquba Dlamini washona mhla tingu-18 Inyoni 1954, walandzelwa yindvodzana yakhe, iNkhosana [[Johannes Mkolishi Dlamini]], lowaba ngumuntfu lobalulekile ekusungulweni kweluhlelo lweBantustan e[[Ningizimu Afrika]], ikakhulukati ekuphatsweni kwe[[KaNgwane]].<ref>Macmillan, Hugh. Chapter: ''A Nation Divided? The Swazi in Swaziland and the Transvaal, 1865–1986''. Edited by Leroy Vail. Title: ''The Creation of Tribalism in Southern Africa'', James Curre, University of California Press, London; Berkeley, 1989, Pages 310–316</ref> ==Tinkhomba== {{Reflist}} fvq2c9dpik44qrqwmr9p8bj7la82eiq Catherine Sihlangu 0 6966 42971 2026-09-16T14:25:40Z ZS Khumalo 9375 Yakha likhasi 42971 wikitext text/x-wiki '''Catherine Sihlangu''' (utalwe mhla tingu-15 Mabasa 1935) yiNdlovukazi yaseMbhuleni, umuti wasebukhosini be[[Emaswati|maSwati]] e[[Ningizimu Afrika]] esifundzeni sase[[Mpumalanga]].<ref name="auto">Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. pp. 169–187. ISBN 9780620653848</ref> Ungumfelokati weNkhosana [[Johannes Mkolishi Dlamini]] futsi ungumake we[[iNkosi yaseMbhuleni|Nkhosi yanyalo yaseMbhuleni]], iNkhosana [[Cambridge Makhosonke Dlamini]].<ref name="auto"/> ==Bona futsi== * [[Embhuleni]] * [[Chief of Embhuleni|iNkosi yaseMbhuleni]] * [[Johannes Mkolishi Dlamini]] * [[Makhosonke Cambridge Dlamini]] * [[Gogo LaMagadlela]] * [[Bikwaphi Khumalo]] * [[James Maquba Dlamini]] ==Tinkhomba== * Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. pp. 169–187. ISBN 9780620653848. {{stub}} [[Category:Swazi royalty]] [[Category:Dlamini dynasty]] [[Category:People from Mpumalanga]] [[Category:Living people]] 8xy9lrnyrt9gq0x00ikj1n7qe6lu3jc 42972 42971 2026-09-16T14:27:33Z ZS Khumalo 9375 /* */ 42972 wikitext text/x-wiki '''Catherine Sihlangu''' (utalwe mhla tingu-15 Mabasa 1935) yiNdlovukazi yaseMbhuleni, umuti wasebukhosini be[[Emaswati|maSwati]] e[[Ningizimu Afrika]] esifundzeni sase[[Mpumalanga]].<ref name="auto">Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. pp. 169–187. ISBN 9780620653848</ref> Ungumfelokati weNkhosana [[Johannes Mkolishi Dlamini]] futsi ungumake we[[INkosi yaseEmbhuleni|Nkhosi yanyalo yaseMbhuleni]], iNkhosana [[Cambridge Makhosonke Dlamini]].<ref name="auto"/> ==Bona futsi== * [[Embhuleni]] * [[Chief of Embhuleni|iNkosi yaseMbhuleni]] * [[Johannes Mkolishi Dlamini]] * [[Makhosonke Cambridge Dlamini]] * [[Gogo LaMagadlela]] * [[Bikwaphi Khumalo]] * [[James Maquba Dlamini]] ==Tinkhomba== * Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. pp. 169–187. ISBN 9780620653848. {{stub}} [[Category:Swazi royalty]] [[Category:Dlamini dynasty]] [[Category:People from Mpumalanga]] [[Category:Living people]] 5llez7bnhmr8lwxzv7egs3ufnp2koir 42973 42972 2026-09-16T14:27:56Z ZS Khumalo 9375 /* Bona futsi */ 42973 wikitext text/x-wiki '''Catherine Sihlangu''' (utalwe mhla tingu-15 Mabasa 1935) yiNdlovukazi yaseMbhuleni, umuti wasebukhosini be[[Emaswati|maSwati]] e[[Ningizimu Afrika]] esifundzeni sase[[Mpumalanga]].<ref name="auto">Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. pp. 169–187. ISBN 9780620653848</ref> Ungumfelokati weNkhosana [[Johannes Mkolishi Dlamini]] futsi ungumake we[[INkosi yaseEmbhuleni|Nkhosi yanyalo yaseMbhuleni]], iNkhosana [[Cambridge Makhosonke Dlamini]].<ref name="auto"/> ==Bona futsi== * [[Embhuleni]] * [[INkosi yaseEmbhuleni]] * [[Johannes Mkolishi Dlamini]] * [[Makhosonke Cambridge Dlamini]] * [[Gogo LaMagadlela]] * [[Bikwaphi Khumalo]] * [[James Maquba Dlamini]] ==Tinkhomba== * Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. pp. 169–187. ISBN 9780620653848. {{stub}} [[Category:Swazi royalty]] [[Category:Dlamini dynasty]] [[Category:People from Mpumalanga]] [[Category:Living people]] pq78twfc5vjil7l9y5ms9neuhwdcc3n Ummemo 0 6967 42977 2026-09-16T15:06:27Z ZS Khumalo 9375 Yakha likhasi 42977 wikitext text/x-wiki '''Ummemo''' ngumcimbi wemasiko lowentiwa minyaka yonkhe ngema[[Emaswati |Swati]] ase[[Swatini]] kanye nasesifundzeni sase[[Mpumalanga]], e[Ningizimu Afrika]].<ref>Nhlabatsi, Sfiso (19 March 2025): ''Ummemo, a celebration of unity, heritage'', Eswatini Observer, Page 2</ref> Lomcimbi usebenta njengendlela yekubita umphakatsi kutsi ube nebunye, ugcine emasiko futsi uhloniphe bokhokho, futsi wentiwa ngaphansi kweligunya lebuholi bendzabuko.<ref>Thwala, J.J. (2017). ''The Significance of the Traditional Ceremony Ummemo, among Swazi''. Stud Tribes Tribals, 15(1): 23-29. DOI:10.31901/24566799.2017/15.01.04.</ref> Ummemo utsatfwa njengemkhuba longcwele wemasiko lowentiwa minyaka yonkhe.<ref name="auto">Thwala, JJ (2017). Page 23</ref> ==Imvelaphi yeligama nemlandvo== Ligama '''ummemo''' lisuselwa esentweni ''mema'', lokusho kutsi "kubita".<ref name="auto"/> Ngokwelisiko, ummemo kushiwo lapho khona indvuna imema umphakatsi kanye nebantfu labasuka etindzaweni letehlukene kutsi bahlangane emtini webukhosi kuze kugcinwe emasiko nemikhuba yemaSwati.<ref name="auto"/> Kukholelwa kutsi ummemo wavela eminyakeni yekucala yekwakheka kwembuso wemaSwati ngemuva kwekufika kwetive temaSwati eningizimu ye-Afrika.<ref name="auti">Thwala, J.J. (2017). Page 24</ref> Bukhosi kuphela lobungabita bantfu kutsi bete emmemeni. Letimemetelo betivame kwentiwa ngetakhiwo temphakatsi, njengebantfu lababitwa ngekutsi '''tindvuna''', futsi esikhatsini sanamuhla setfulwa nangemarediyo endzawo kanye netinkhundla tekuchumana te-inthanethi.<ref name ="auto"/> Emabutho eminyaka kanye nebantfu labahlukaniswe ngebulili badlala indzima lenkhulu kulomcimbi, lokufaka ekhatsi Emajaha (emadvodza lamancane), Emadvodza (emadvodza lamadzala), Emachegu (labadzala), Tingabisa (emantfombatana), Ingcugce, bomake kanye bogogo (emacembu ebantfu besifazane ngekweminyaka). Imidanso levamile ifaka ekhatsi Sibhaca, Indlamu, Kuhlehla, Ummiso neLutsango. Ngalokwehlukile emicimbini yebukhosi yesive njenge-Incwala ne-Umhlanga, leyimenywa ngaphansi kweligunya leNkhosi neNdlovukati, ummemo ngumcimbi wemasiko wasendzaweni lobitwa futsi uholwe tindvuna.<ref>''National events attendance increase immensely'', Swazi Daily News, 2025</ref> ==Kusabalala kwendzawo== Ummemo ugujwa minyaka yonkhe etindzaweni letinyenti temaSwati tebukhosi kanye netindzawo temasiko eSwatini nase[[Ningizimu Afrika]], ngemiphakatsi lehlukene yemaSwati, lokufaka ekhatsi: * [[Embhuleni]] eBadplaas.<ref>Dlamini, Siphosethu. ''King urges Emaswati to unite despite borders''. Eswatini Observer, 4 March 2025</ref> * [[Mekemeke]] edvute neLouw's Creek. * [[BakaNgomane]] noma [[Hhoyi Traditional Council]] ngaphandle kweKomatipoort.<ref>Sigcau, Stella (24 March 2025): ''Ngomane nation celebrates heritage'', The Diplomatic Society</ref> * [[Emjindini]] eBarberton.<ref>''Umjindini turns out for annual Ummemo'', Lowvelder, 11 October 2018</ref> * [[KaMawewe]] eMgobodzi.<ref>''A call for unity at annual Ummemo'', Mpumalanga News, 18 October 2013</ref> * [[Mpakeni]] (KaDantjie) eMbombela.<ref>Tsabedze, Sibusiso (27 October 2025). ''King urges nation to return to roots''. Eswatini Observer, Page 1</ref> * [[Buya Nndeni Kabomntwana]] eBulandzeni, [[eHhohho]].<ref>''Eswatini culture celebrated at Bulandzeni Ummemo'', Eswatini Positive News, 2 March 2025</ref> ==Tinkhomba== {{Reflist}} 2f6moxm2m0yo487ju9tak8wwr591rkj 42978 42977 2026-09-16T15:06:45Z ZS Khumalo 9375 /* Imvelaphi yeligama nemlandvo */ 42978 wikitext text/x-wiki '''Ummemo''' ngumcimbi wemasiko lowentiwa minyaka yonkhe ngema[[Emaswati |Swati]] ase[[Swatini]] kanye nasesifundzeni sase[[Mpumalanga]], e[Ningizimu Afrika]].<ref>Nhlabatsi, Sfiso (19 March 2025): ''Ummemo, a celebration of unity, heritage'', Eswatini Observer, Page 2</ref> Lomcimbi usebenta njengendlela yekubita umphakatsi kutsi ube nebunye, ugcine emasiko futsi uhloniphe bokhokho, futsi wentiwa ngaphansi kweligunya lebuholi bendzabuko.<ref>Thwala, J.J. (2017). ''The Significance of the Traditional Ceremony Ummemo, among Swazi''. Stud Tribes Tribals, 15(1): 23-29. DOI:10.31901/24566799.2017/15.01.04.</ref> Ummemo utsatfwa njengemkhuba longcwele wemasiko lowentiwa minyaka yonkhe.<ref name="auto">Thwala, JJ (2017). Page 23</ref> ==Imvelaphi yeligama nemlandvo== Ligama ''ummemo'' lisuselwa esentweni ''mema'', lokusho kutsi "kubita".<ref name="auto"/> Ngokwelisiko, ummemo kushiwo lapho khona indvuna imema umphakatsi kanye nebantfu labasuka etindzaweni letehlukene kutsi bahlangane emtini webukhosi kuze kugcinwe emasiko nemikhuba yemaSwati.<ref name="auto"/> Kukholelwa kutsi ummemo wavela eminyakeni yekucala yekwakheka kwembuso wemaSwati ngemuva kwekufika kwetive temaSwati eningizimu ye-Afrika.<ref name="auti">Thwala, J.J. (2017). Page 24</ref> Bukhosi kuphela lobungabita bantfu kutsi bete emmemeni. Letimemetelo betivame kwentiwa ngetakhiwo temphakatsi, njengebantfu lababitwa ngekutsi '''tindvuna''', futsi esikhatsini sanamuhla setfulwa nangemarediyo endzawo kanye netinkhundla tekuchumana te-inthanethi.<ref name ="auto"/> Emabutho eminyaka kanye nebantfu labahlukaniswe ngebulili badlala indzima lenkhulu kulomcimbi, lokufaka ekhatsi Emajaha (emadvodza lamancane), Emadvodza (emadvodza lamadzala), Emachegu (labadzala), Tingabisa (emantfombatana), Ingcugce, bomake kanye bogogo (emacembu ebantfu besifazane ngekweminyaka). Imidanso levamile ifaka ekhatsi Sibhaca, Indlamu, Kuhlehla, Ummiso neLutsango. Ngalokwehlukile emicimbini yebukhosi yesive njenge-Incwala ne-Umhlanga, leyimenywa ngaphansi kweligunya leNkhosi neNdlovukati, ummemo ngumcimbi wemasiko wasendzaweni lobitwa futsi uholwe tindvuna.<ref>''National events attendance increase immensely'', Swazi Daily News, 2025</ref> ==Kusabalala kwendzawo== Ummemo ugujwa minyaka yonkhe etindzaweni letinyenti temaSwati tebukhosi kanye netindzawo temasiko eSwatini nase[[Ningizimu Afrika]], ngemiphakatsi lehlukene yemaSwati, lokufaka ekhatsi: * [[Embhuleni]] eBadplaas.<ref>Dlamini, Siphosethu. ''King urges Emaswati to unite despite borders''. Eswatini Observer, 4 March 2025</ref> * [[Mekemeke]] edvute neLouw's Creek. * [[BakaNgomane]] noma [[Hhoyi Traditional Council]] ngaphandle kweKomatipoort.<ref>Sigcau, Stella (24 March 2025): ''Ngomane nation celebrates heritage'', The Diplomatic Society</ref> * [[Emjindini]] eBarberton.<ref>''Umjindini turns out for annual Ummemo'', Lowvelder, 11 October 2018</ref> * [[KaMawewe]] eMgobodzi.<ref>''A call for unity at annual Ummemo'', Mpumalanga News, 18 October 2013</ref> * [[Mpakeni]] (KaDantjie) eMbombela.<ref>Tsabedze, Sibusiso (27 October 2025). ''King urges nation to return to roots''. Eswatini Observer, Page 1</ref> * [[Buya Nndeni Kabomntwana]] eBulandzeni, [[eHhohho]].<ref>''Eswatini culture celebrated at Bulandzeni Ummemo'', Eswatini Positive News, 2 March 2025</ref> ==Tinkhomba== {{Reflist}} 69nffnh1o1abcaqanmqcgrqkqorxknn Fana Dlamini 0 6968 42979 2026-09-16T15:22:51Z ZS Khumalo 9375 Yakha likhasi 42979 wikitext text/x-wiki '''Fana Dlamini''' (c. 1854 – c. 1929) bekayiNkhosana ye[[Emaswati|maSwati]] kanye neNkosi yase[[Mekemeke]] e[[Louw's Creek]], e[[Mpumalanga]], eNingizimu Afrika.<ref name="auto">Myburgh, A. C (author); Peck, Joyce Lee Kunz (editor) (2023). ''Excerpts of the 1949 Union of South Africa Department of Natural Affairs, Ethnological Series No. 25 The Tribes of Barberton District''. p.p 47-49, Rexburg</ref> Bekayindvodzana yeNkhosi Mswati II waseSwatini kanye naMekemeke Magongo.<ref name="auto"/> ==Kuphila kwakhe kwasekucaleni kanye nekubusa== Fana Dlamini watalwa cishe nga-1854<ref name="aut">Myburgh, A.C. (1949).p. 49</ref> endzaweni yasebukhosini lebitwa ngekutsi nguseNzingeni, ePiggs Peak, e[[Swatini]]. Bekayindvodzana yeNkhosi [[Mswati II]] kanye neNdlovukazi [[Mekemeke Magongo]].<ref name="aut"/> Ngemuva kwekushona kwa[[Mekemeke Magongo]] cishe nga-1920, Fana walandzela make wakhe njenge[[Nkosi yaseMekemeke]] eLouw's Creek, e[[Mpumalanga]].<ref name="auto"/> Wabusa kusukela cishe nga-1920 kwaze kwaba sekushoneni kwakhe cishe nga-1929.<ref name="auto"/> ==Kungcwatjwa kwakhe kanye nekulandzelana== Ngemuva kwekushona kwaFana cishe nga-1929, bukhosi baseMekemeke baqhubeka ngaphansi kwelusito lwesibili sakhe, Monile, lowaba libamba.<ref name="autt">Myburgh, A.C. (1949).p.p. 51</ref> Fana wangcwatjwa eNtfonjeni, edvute ne-eMakhosini, eSwatini.<ref name="autt"/> ==Tinkhomba== {{Reflist}} 2lampk75uspxkn0sc68gw1t6f4ygqrf Mekemeke 0 6969 42980 2026-09-16T15:51:40Z ZS Khumalo 9375 Yakha likhasi 42980 wikitext text/x-wiki '''Mekemeke''' (liphindze libhalwe ngekutsi '''Emekemeke''', lokusho kutsi "eMekemeke"; futsi yatiwa ngekutsi '''Ekusoleni''', '''Monile''', '''Mekemeke Royal Residence''', '''LoMshiyo Royal Kraal''' noma '''KaLoMshiyo''' <ref>''A village trapped by rain'', News24, 29 April 2015</ref>) yindzawo yebukhosi ye[[Emaswati|maSwati]] lesesifundzeni sase[[Mpumalanga]], e[[Ningizimu Afrika]]. Isendzaweni yase[[Louw's Creek]], emphumalanga naseningizimu ye[[Barberton]]. Lendzawo yebukhosi isedvute netintsaba teThree Sisters (Tintsaba teMbayiyane), emphumalanga naseningizimu yeBarberton.<ref name="ash">Liebenberg, Marlies (2016). ''Heritage Survey and Umjindi Area Heritage Structure''. Barberton–Makhonjwa Mountains World Heritage Site Nomination Dossier, Appendix I. August 2016, Version 1.1. Page 7</ref> ==Umlandvo== Ngesikhatsi sekucala kwakheka kwembuso wemaSwati, babusi balo mbuso bahlangabetana nekuphikiswa bantfu lebebahlala kulesifundza saseSwatini ngaphambilini, lokufaka ekhatsi tinhlanga tema[[Emakhandzambili]] letivela emiphakatsini lekhuluma lulwimi lwesiSotho.<ref>Thwala, J.J. (2017). ''The Significance of the Traditional Ceremony Ummemo, among Swazi''. Stud Tribes Tribals, 15(1): 23-29. DOI:10.31901/24566799.2017/15.01.04.</ref> Ngaloko, emakhosi emaSwati asungula tindzawo tebukhosi etindzaweni letibalulekile ngekwamasu, letasebenta njengetindzawo tekuvikela.<ref name="autti">Thwala, J.J. (2017). Page 24</ref> [[File:Swazi house.jpg|thumb|Indlu yesintfu yesiSwati lekhonjiswe eSwatini National Museum, Lobamba]] Letindzawo tebukhosi betitungeletwe tindzawo lebetihlala khona emabutfo, labe anemsebenti wekuvikela inkhosi nebantfu labakhulu bebukhosi. [[File:Swazi home.jpg|thumb|]] Ngekuhamba kwesikhatsi, bantfu labanye bachubeka bahlala batungelete letindzawo tebukhosi, lokwabangela kukhula kwetindzawo letihlala bantfu ngalokuphelele.<ref name="autti"/> Ekhatsi nemnyaka wangabo1800, iNkhosi [[Mswati II]] yasungula luhla lwetindzawo temabutfo kusukela emphumalanga kuya entshonalanga ngasemfuleni iKaap nasemfuleni iKomati, kuvimba ema[[EmaPedi|Pedi]] kutsi abuye angene etindzaweni lebetibuswa ngemaSwati.<ref name="autti"/> Ekucaleni kwekubusa kwakhe, iNkhosi Mswati II yaba netimphi letinyenti nemiphakatsi lekhuluma siSotho leyayitungelete iGraskop nePilgrim's Rest, futsi yanquma kwakha letindzawo temabutfo njengencenye yekwandzisa indzawo yayo.<ref>Matsebula, J.S; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J M; Ntiwane, N.D (2016): ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. Page 314. ISBN 9780620653848</ref> Letindzawo temabutfo bekuyi Mekemeke, Emjindini (manje yiBarberton) kanye ne[[Embhuleni]] (manje i[[Badplaas]] nasendzaweni yase[[Tjakastad]]).<ref>Chapter 10 - ''A Nation Divided? The Swazi in Swaziland and the Transvaal, 1865–1986'', by Hugh Macmillan. From ''The Creation of Tribalism in Southern Africa'' by Leroy Vail (editor), University of California Press, Berkeley, Los Angeles, Oxford, 1989</ref><ref name="ash"/> Ekupheleni kwabo1800, iMekemeke beseyikhule yaba yindzawo lehlonishwa njengebukhosi ngaphansi kweligunya leNdlovukazi [[Mekemeke Magongo]], umfati weNkhosi Mswati II.[7] Ngemuva kwekufa kweNdlovukazi Mekemeke cishe nga-1920, yalandzelwa yindvodzana yayo, iNkhosana Fana Dlamini, leyayiletfwe kulendzawo isengumntfwana ngeminyaka yabo-1860.<ref name="7">Myburgh, A. C (author); Peck, Joyce Lee Kunz (editor) (2023). ''Excerpts of the 1949 Union of South Africa Department of Natural Affairs, Ethnological Series No. 25: The Tribes of Barberton District'', Rexburg</ref> Ngemuva kwekutsatsa bukhulu, Fana watsatsa lendzawo yebukhosi wayiyisa eAlberts Home, lapho wafela khona cishe nga-1929.<ref name="7"/> ==Tinkhomba== {{Reflist}} rg0zn4f9n1kfv9mm6hkgpkyh2vcva2n 42981 42980 2026-09-17T07:44:09Z ZS Khumalo 9375 /* Umlandvo */ 42981 wikitext text/x-wiki '''Mekemeke''' (liphindze libhalwe ngekutsi '''Emekemeke''', lokusho kutsi "eMekemeke"; futsi yatiwa ngekutsi '''Ekusoleni''', '''Monile''', '''Mekemeke Royal Residence''', '''LoMshiyo Royal Kraal''' noma '''KaLoMshiyo''' <ref>''A village trapped by rain'', News24, 29 April 2015</ref>) yindzawo yebukhosi ye[[Emaswati|maSwati]] lesesifundzeni sase[[Mpumalanga]], e[[Ningizimu Afrika]]. Isendzaweni yase[[Louw's Creek]], emphumalanga naseningizimu ye[[Barberton]]. Lendzawo yebukhosi isedvute netintsaba teThree Sisters (Tintsaba teMbayiyane), emphumalanga naseningizimu yeBarberton.<ref name="ash">Liebenberg, Marlies (2016). ''Heritage Survey and Umjindi Area Heritage Structure''. Barberton–Makhonjwa Mountains World Heritage Site Nomination Dossier, Appendix I. August 2016, Version 1.1. Page 7</ref> ==Umlandvo== Ngesikhatsi sekucala kwakheka kwembuso wemaSwati, babusi balo mbuso bahlangabetana nekuphikiswa bantfu lebebahlala kulesifundza saseSwatini ngaphambilini, lokufaka ekhatsi tinhlanga tema[[Emakhandzambili]] letivela emiphakatsini lekhuluma lulwimi lwesiSotho.<ref>Thwala, J.J. (2017). ''The Significance of the Traditional Ceremony Ummemo, among Swazi''. Stud Tribes Tribals, 15(1): 23-29. DOI:10.31901/24566799.2017/15.01.04.</ref> Ngaloko, emakhosi emaSwati asungula tindzawo tebukhosi etindzaweni letibalulekile ngekwamasu, letasebenta njengetindzawo tekuvikela.<ref name="autti">Thwala, J.J. (2017). Page 24</ref> [[File:Swazi house.jpg|thumb|Indlu yesintfu yesiSwati lekhonjiswe eSwatini National Museum, Lobamba]] Letindzawo tebukhosi betitungeletwe tindzawo lebetihlala khona emabutfo, labe anemsebenti wekuvikela inkhosi nebantfu labakhulu bebukhosi. [[File:Swazi home.jpg|thumb|]] Ngekuhamba kwesikhatsi, bantfu labanye bachubeka bahlala batungelete letindzawo tebukhosi, lokwabangela kukhula kwetindzawo letihlala bantfu ngalokuphelele.<ref name="autti"/> Ekhatsi nemnyaka wangabo1800, iNkhosi [[Mswati II]] yasungula luhla lwetindzawo temabutfo kusukela emphumalanga kuya entshonalanga ngasemfuleni iKaap nasemfuleni iKomati, kuvimba ema[[EmaPedi|Pedi]] kutsi abuye angene etindzaweni lebetibuswa ngemaSwati.<ref name="autti"/> Ekucaleni kwekubusa kwakhe, iNkhosi Mswati II yaba netimphi letinyenti nemiphakatsi lekhuluma siSotho leyayitungelete iGraskop nePilgrim's Rest, futsi yanquma kwakha letindzawo temabutfo njengencenye yekwandzisa indzawo yayo.<ref>Matsebula, J.S; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J M; Ntiwane, N.D (2016): ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. Page 314. ISBN 9780620653848</ref> Letindzawo temabutfo bekuyi Mekemeke, Emjindini (manje yiBarberton) kanye ne[[Embhuleni]] (manje i[[Badplaas]] nasendzaweni yase[[Tjakastad]]).<ref>Chapter 10 - ''A Nation Divided? The Swazi in Swaziland and the Transvaal, 1865–1986'', by Hugh Macmillan. From ''The Creation of Tribalism in Southern Africa'' by Leroy Vail (editor), University of California Press, Berkeley, Los Angeles, Oxford, 1989</ref><ref name="ash"/> Ekupheleni kwabo1800, iMekemeke beseyikhule yaba yindzawo lehlonishwa njengebukhosi ngaphansi kweligunya leNdlovukazi [[Mekemeke Magongo]], umfati weNkhosi Mswati II.<ref name="7"/> Ngemuva kwekufa kweNdlovukazi Mekemeke cishe nga-1920, yalandzelwa yindvodzana yayo, iNkhosana Fana Dlamini, leyayiletfwe kulendzawo isengumntfwana ngeminyaka yabo-1860.<ref name="7">Myburgh, A. C (author); Peck, Joyce Lee Kunz (editor) (2023). ''Excerpts of the 1949 Union of South Africa Department of Natural Affairs, Ethnological Series No. 25: The Tribes of Barberton District'', Rexburg</ref> Ngemuva kwekutsatsa bukhulu, Fana watsatsa lendzawo yebukhosi wayiyisa eAlberts Home, lapho wafela khona cishe nga-1929.<ref name="7"/> ==Tinkhomba== {{Reflist}} jrca0w6tdy1fjq0fsyfqhexu8riwi4w 42982 42981 2026-09-17T07:47:08Z ZS Khumalo 9375 /* Umlandvo */ 42982 wikitext text/x-wiki '''Mekemeke''' (liphindze libhalwe ngekutsi '''Emekemeke''', lokusho kutsi "eMekemeke"; futsi yatiwa ngekutsi '''Ekusoleni''', '''Monile''', '''Mekemeke Royal Residence''', '''LoMshiyo Royal Kraal''' noma '''KaLoMshiyo''' <ref>''A village trapped by rain'', News24, 29 April 2015</ref>) yindzawo yebukhosi ye[[Emaswati|maSwati]] lesesifundzeni sase[[Mpumalanga]], e[[Ningizimu Afrika]]. Isendzaweni yase[[Louw's Creek]], emphumalanga naseningizimu ye[[Barberton]]. Lendzawo yebukhosi isedvute netintsaba teThree Sisters (Tintsaba teMbayiyane), emphumalanga naseningizimu yeBarberton.<ref name="ash">Liebenberg, Marlies (2016). ''Heritage Survey and Umjindi Area Heritage Structure''. Barberton–Makhonjwa Mountains World Heritage Site Nomination Dossier, Appendix I. August 2016, Version 1.1. Page 7</ref> ==Umlandvo== Ngesikhatsi sekucala kwakheka kwembuso wemaSwati, babusi balo mbuso bahlangabetana nekuphikiswa bantfu lebebahlala kulesifundza saseSwatini ngaphambilini, lokufaka ekhatsi tinhlanga tema[[Emakhandzambili]] letivela emiphakatsini lekhuluma lulwimi lwesiSotho.<ref>Thwala, J.J. (2017). ''The Significance of the Traditional Ceremony Ummemo, among Swazi''. Stud Tribes Tribals, 15(1): 23-29. DOI:10.31901/24566799.2017/15.01.04.</ref> Ngaloko, emakhosi emaSwati asungula tindzawo tebukhosi etindzaweni letibalulekile ngekwamasu, letasebenta njengetindzawo tekuvikela.<ref name="autti">Thwala, J.J. (2017). Page 24</ref> [[File:Swazi house.jpg|thumb|Indlu yesintfu yesiSwati lekhonjiswe eSwatini National Museum, Lobamba]] Letindzawo tebukhosi betitungeletwe tindzawo lebetihlala khona emabutfo, labe anemsebenti wekuvikela inkhosi nebantfu labakhulu bebukhosi. [[File:Swazi home.jpg|thumb|]] Ngekuhamba kwesikhatsi, bantfu labanye bachubeka bahlala batungelete letindzawo tebukhosi, lokwabangela kukhula kwetindzawo letihlala bantfu ngalokuphelele.<ref name="autti"/> Ekhatsi nemnyaka wangabo1800, iNkhosi [[Mswati II]] yasungula luhla lwetindzawo temabutfo kusukela emphumalanga kuya entshonalanga ngasemfuleni iKaap nasemfuleni iKomati, kuvimba ema[[EmaPedi|Pedi]] kutsi abuye angene etindzaweni lebetibuswa ngemaSwati.<ref name="autti"/> Ekucaleni kwekubusa kwakhe, iNkhosi Mswati II yaba netimphi letinyenti nemiphakatsi lekhuluma siSotho leyayitungelete iGraskop nePilgrim's Rest, futsi yanquma kwakha letindzawo temabutfo njengencenye yekwandzisa indzawo yayo.<ref>Matsebula, J.S; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J M; Ntiwane, N.D (2016): ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. Page 314. ISBN 9780620653848</ref> Letindzawo temabutfo bekuyi Mekemeke, Emjindini (manje yiBarberton) kanye ne[[Embhuleni]] (manje i[[Badplaas]] nasendzaweni yase[[Tjakastad]]).<ref>Chapter 10 - ''A Nation Divided? The Swazi in Swaziland and the Transvaal, 1865–1986'', by Hugh Macmillan. From ''The Creation of Tribalism in Southern Africa'' by Leroy Vail (editor), University of California Press, Berkeley, Los Angeles, Oxford, 1989</ref><ref name="ash"/> Ekupheleni kwabo1800, iMekemeke beseyikhule yaba yindzawo lehlonishwa njengebukhosi ngaphansi kweligunya leNdlovukazi [[Mekemeke Magongo]], umfati weNkhosi Mswati II.<ref name="aa"/> Ngemuva kwekufa kweNdlovukazi Mekemeke cishe nga-1920, yalandzelwa yindvodzana yayo, iNkhosana Fana Dlamini, leyayiletfwe kulendzawo isengumntfwana ngeminyaka yabo-1860.<ref name="aa">Myburgh, A. C (author); Peck, Joyce Lee Kunz (editor) (2023). ''Excerpts of the 1949 Union of South Africa Department of Natural Affairs, Ethnological Series No. 25: The Tribes of Barberton District'', Rexburg</ref> Ngemuva kwekutsatsa bukhulu, Fana watsatsa lendzawo yebukhosi wayiyisa eAlberts Home, lapho wafela khona cishe nga-1929.<ref name="aa"/> ==Tinkhomba== {{Reflist}} 4k9sgagafi7181hubp176f2lywcue59 Mekemeke Magongo 0 6970 42983 2026-09-17T08:27:23Z ZS Khumalo 9375 Yakha likhasi 42983 wikitext text/x-wiki '''Mekemeke 'LaNyandza' Magongo'''<ref>Celliers, Jean-Pierre (2009). ''Mekemeke: A study of the archaeological sequence and interaction between two Swazi villages of the late 19th and early 20th century'' (MA thesis). Pretoria: University of Pretoria. p. 14. Retrieved 13 January 2026.</ref> (c. 1822–c. 1920) bekangumfati wasebukhosini be[[Emaswati|maSwati]] aphindze Abe yiNdlovukazi yase[[Mekemeke]].<ref>''Short History of the Native Tribes of the Transvaal''. Transvaal (Colony). Native Affairs Department, Government Print. and Stationery Office, 1905. p.p. 61</ref> Bekangumfati weNkhosi Mswati II.<ref name="auto">Myburgh, A. C (author); Peck, Joyce Lee Kunz (editor) (2023). Excerpts of the 1949 Union of South Africa Department of Natural Affairs, Ethnological Series No. 25 ''The Tribes of Barberton District''. p.p 47-49, Rexburg</ref> Uyise bekungu[[Nyandza Magongo]]. Ngesikhatsi ashada neNkhosi [[Mswati II]] cishe nga-1842, wanikwa sikhundla sekuba ngumfati wesandla sangesekudla kuMswati II, lokwambeka emkhatsini webafati labakhulu benkhosi endzaweni yasebukhosini yaseNzingeni, ePiggs Peak.<ref name="auto"/> ==Kusungulwa kwemuti wasebukhosini waseMekemeke== Ngesikhatsi sekwakhiwa kwesive se[[Emaswati|maSwati]], babusi balombuso babukana nekuphikiswa bantfu lebebahlala kulesifundza sase[[Swatini]] ngaphambilini, lokufaka ekhatsi imindeni yema[[Emakhandzambili]] lephuma emiphakatsini lekhuluma lulwimi lwesi[[Sotho]].<ref>Thwala, J.J. (2017). ''The Significance of the Traditional Ceremony Ummemo, among Swazi''. Stud Tribes Tribals, 15(1): 23-29. DOI:10.31901/24566799.2017/15.01.04.</ref> Ngaloko-ke, emakhosi emaSwati asungula tindzawo tebukhosi etindzaweni letikhetfiwe, letatisebenta njengetindzawo tekuvikela.<ref name="aute">Thwala, J.J. (2017). Page 24</ref> Letindzawo tebukhosi betitungeletwe yimiti yemabutfo, lebekufanele avikele inkhosi kanye nebantfu labakhulu basebukhosini.<ref name="aute"/> Ekhatsi neminyaka yangemkhatsini yelikhulu le-19, iNkhosi Mswati II yasungula luhla lwetindzawo temabutfo kusukela empumalanga kuya entshonalanga ngaseMfuleni iKaap kanye naseMfuleni iKomati, ngenhloso yekuvimbela emaBapedi kutsi aphindze angene etindzaweni letibuswa ngemaSwati.<ref name="aute"/> Letindzawo temabutfo bekuyiMekemeke, eMjindini (manje lokuyiBarberton) kanye ne[[Embhuleni|Mbhuleni]] (manje lokuyindzawo yase[[Badplaas]] nase[[Tjakastad]]).<ref>Chapter 10 - ''A Nation Divided? The Swazi in Swaziland and the Transvaal, 1865–1986'', by Hugh Macmillan. From ''The Creation of Tribalism in Southern Africa'' by Leroy Vail (editor), University of California Press, Berkeley, Los Angeles, Oxford, 1989</ref><ref name="auto"/> Cishe nga-1860, ngaphambi kwekwakhiwa kweMekemeke, iNdlovukazi Mekemeke yatsunyelwa yiNkhosi Mswati II, ihamba nebalandzeli bayo, kutsi iyohlala endzaweni yasebukhosini lesempumalanga yesifundza saseBarberton, eLouw's Creek.<ref name="auto"/> Yahamba nebantfwana bayo, lokufaka ekhatsi iNkhosana [[Fana Dlamini]], lobekangumntfwana wayo wekugcina futsi lowamlandzela nga-1920 ekuphatseni i-[[Mekemeke]].<ref>Myburgh, A.C. (1949).p.p. 48</ref> ==Tinkhomba== <references /> 530f4m79vl4juk3yopq57619cwcnb9e