Wikipedia sswiki https://ss.wikipedia.org/wiki/Likhasi_Lelikhulu MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Tinkundla Lelibalulekile Khuluma Bantfu Khuluma nebantfu Wikipedia Khuluma ngeWikipedia Lifayela Khuluma ngelifayela MediaWiki Khuluma ngeMediaWiki iThempleti Khuluma ngethempleti Lusito Khuluma ngelusito Umkhakha Khuluma ngemkhakha TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Umbuso weSwatini 0 1962 43134 42896 2026-09-26T13:35:54Z Lisakhona Lubanzi 10602 Add a link 43134 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- |+<big><big>'''Umbuso weSwatini'''</big></big><br /> <big>''' ''kaNgwane'', ''eSwatini'' '''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[File:Flag of Eswatini.svg|120px|border|Flag of Eswatini]] | align="center" width="140px" | [[File:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|110px]] |- | align="center" width="140px" | [[:en:Flag of Eswatini|Umjeka]] | align="center" width="140px" | [[:en:Coat of arms of Eswatini|Imbeje]] |} |- | align="center" colspan=2 | Siga sesive: <small>''Siyinqaba''</big> |- | align="center" colspan=2 | Lihubo lesive: <small>''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati'' [[File:Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati (instrumental).ogg]] |- <!-- | align=center colspan=2 | [[File:LocationEswatini.svg|250px]] |- --> | align=center colspan=2 | [[File:Location Eswatini AU Africa.svg|250px]] |- | align="center" width="140px" | '''Inhlokodolobha''' | align="center" width="140px" | [[EMbabane]] <small>(kahulumende)</small>,<br> [[Lobamba]] <small>(ebukhosini)</small> |- | align="center" width="140px" | '''Lidolobha lelikhulu''' | align="center" width="140px" | [[:en:Manzini, Swaziland|Manzini]] |- | align="center" width="140px" | '''Hulumende''' | align="center" width="140px" | Bukhosi (''Umbuso'') |- | align="center" width="140px" | '''Inkhosi''' | align="center" width="140px" | [[Mswati III]] |- | align="center" width="140px" | ''Indlovukati'' | align="center" width="140px" | [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]] |- | align="center" width="140px" | '''Ndvunankhulu''' | align="center" width="140px" | [[:en:Russell Dlamini|Russell Dlamini]] |- | align="center" width="140px" | '''Tilwimi''' | align="center" width="140px" | [[siSwati]], [[síNgísi|siNgisi]] |- | align="center" width="140px" | '''Bukhulu belive''' | align="center" width="140px" | 17.363 km<sup>2</sup> |- | align="center" width="140px" | '''Linani lebantfu''' | align="center" width="140px" | 1,160,164 (2020) |- | align="center" width="140px" | '''Umnotfo welive''' <small>''GDP(PPP)''</small> | align="center" width="140px" | $7.039 billion |- | align="center" width="140px" | '''Umnotfo wemuntfu''' <small>''GDP(PPP) per capita''</small> | align="center" width="140px" | $6,367 |- | align="center" width="140px" | '''[[:en:Top-level domain|Inchumela yemakhasi e-internet]]''' | align="center" width="140px" | .sz |} '''Umbuso waseSwatini''' ('''kaNgwane''', noma '''eSwatini'''), live leliseningizimu nelivekati lase [[Afrika]]. Live lakaNgwane lincane ngebubanti, kantsi ligegetelwe nelive lase [[Ningizimu Afrika]] enyakatfo, ngizimu, nangasenshonalanga. Emphumalanga likakwe live lase[[Mozambique]]. Bukhulu belive lakaNgwane litinkhulungwane letilishumi nesikhombisa, emakhulu lamatsatfu, emashumi lasitfupha nalamane ema km<sup>2</sup> (17,364). Noma lingalikhulu kangako, lelive lihluka ngetigaba letine tekwakheka kwemhlaba. Leti tatiwa ngekutsi ''yinkhangala'', ''lihlandze'', tintsaba telubombo, kanye ''nenkhabave''. Live laseSwatini libitwa ngaleligama, ngenca yeNgwenyama Mswati II lobekalibusa lelive kusukela nga 1840 kuze kube ngu 1868. Ekubuseni kwakhe, lelive walincoba, wabuye walihlanganisa. Njengalamanye emave aseAfrika, live lakaNgwane labuswa ngulabamhlophe. Kwatsi nasekwendlule impi yemaBhunu nemaNgisi eNingizimu Afrika, live laseSwatini labuswa ngemaNgisi kwaze kwaba ngu 1968. Emvakwaloko, labese litfola inkhululeko. Lamuhla live lakaNgwane linebukhosi, liphetfwe yiNgwenyama [[Mswati III]] kanye neNdlovukati [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]]. Hulumende welive ubukwe ngundvuna nkhulu lobekwa Silo. Inhlokodolobha yakaNgwane kuse[[Embabane|Mbabane]], kantsi sigodlo nephalamende yelive kukaLobamba. Lidolobha lelikhulu kukaManzini. Kwetemnotfo, laseSwatini libonywa lilive lelisatfutfuka. Nakubukwa umnotfo wemuntfu amunye lawutfola emnyake, kubalwa imali lenganga $6,367. Liyatimbandzakanya nalamanye emave eticuketfweni letinjenge Southern African Customs Union(SACU) kanye neCOMESA. Liyaye litsengiselane tintfo letinyenti nemave lanjenge Melika, emave lase Europe, kanye neNingizimu Afrika. Empeleni, nemali yakaNgwane, [[lilangeni]] limisane kanye nemali yaseNingizimu Afrika, [[:en:South African rand|liRandi]]. Bantfu bakaNgwane, linengi labo ngeMaswati, kubuye kube nalabambalwa labaphunga ngaphandle. Bantfu eveni lakaNgwane babalelwa esigidzini sinye, tinkhulungwane letingemashumi nelushiyagalombili, emakhulu lamane, emashumi lamane kanye nemfica (1,018,449), inombolo leyatsatfwa esibalweni semnyaka wa 2009.<nowiki>https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Umbuso_weSwatini&oldid=42896</nowiki> == Umlandvo == <!-- History of Swaziland --> Live lakaNgwane kusukela endvulo belinebantfu labebahlale kulo. Loku kubonakaliswa yimidvwebo lemidzala, isolelwa kutsi yentiwa ngeminyaka yabo 25,000 BC. Lemidvwebo lesematjeni itfolakala etindzaweni letehlukahlukene eveni. Bantfu lebebahlala kulelive endvulo bekungema Khoisan, lebatiwa kutsi batingeli. Kwatsi ngemuva kwesikhatsi lesidze, labatingeli basuswa nguletinye tive letichamuka ngenhla, etindzaweni letinjengabo Tanzania nabo Kenya lamuhla. Labantfu laba bekubeNguni nebaSutfu, kutsiwa bangena kulelive ngemnyaka wa 400 AD. EmaSwati lebekwatiwa ngekutsi bakaNgwane, bachamuka le kaTembe, bangena kulelive ngeminyaka yabo 1700. Labantfu bakaNgwane bebaholwa nguNgwane wesitsatfu nabafika eShiselweni. Kwatsi ngemnyaka wa 1815, inkhosi Somhlolo yatsatsa bukhosi. Ngalesi sikhatsi bekunebuvunguvungu eveni, ngenca yetimphi nebakaNdwandwe. Kwatsi kulesikhatsi, Somhlolo wasuka eShiselweni wabese wakha sigodlo sakhe kaZombodze losenkhabave. Ngaleyondlela, wakhona kutsi ativikele ekuhlaselweni tive temaZulu netive takaNdwandwe. Live lakaNgwane lamuhla latiwa ngekutsi kuseSwatini. Loku kungenca yenkhosi Mswati wesibili, lobekabusa lelive kusukela ngemnyaka wa 1840 kuze kube ngu 1868. Mswati bekatiwa njengenkhosi lebeyilwa timphi letinengi. Ngaphansi kwakhe, live laseSwatini landza labuya lahlangana laba munye. LamaSwati emdzabu leta nemakhosi akaDlamini, aba mdzibi munye nemaSwati lakhandvwa kulelive, lekwatiwa kutsi ngemakhandzambili, kanye nemaSwati lafika ngemuva. Kufika kwalabamhlophe evenikati leningizimu Afrika, kwalitsintsa live lakaNgwane, nebantfu balo. EmaNgisi akuhlonipha kutiphatsa kwemaSwati ngemnyaka wa 1881, ngesikhatsi letinye tive temaAfrika betincotjwa ngalapha nangalapha. Loku kutiphatsa kwabuye kwagcizelelwa ngemnyaka wa 1884 emkhatsisini wemaSwati, emaNgisi, kanye [[:en:South African Republic|nemaBhunu]]. Kwatsi ngemnyaka wa 1894, live lakaNgwane labekwa ngephansi kwelive lemaBhunu, kwodvwa abazange babe nahulumende lophelele. Loku kwagcina ngemnyaka wa 1899 lapho khona kwabhoboka [[:en:Second Boer War|imphi]] emkhatsisini wemaNgisi nemaBhunu. Naseyengcile lenamphi, nemaNgisi sekancobile, live lakaNgwane laba ngephansi kwemaNgisi kusukela nga 1903 kuze kube ngu 1968, nalitfola inkhululeko. Kwatsi live lakaNgwane selitfole inkhululeko, laba nahulumende loholwa yinkhosi yelive Sobhuza wesibili, asekelwa yiphalamende. Lena phalamende beyikhetfwa elukhatfweni lebelubanjwa njalo emvakweminyaka lesihlanu. loku kwachubeka kwaze kwafika umnyaka wa 1973 lapho silo sawucitsa umtsetfo sisekelo, sabusa sodvwa. Kwaze kwaba ngu 1978 lapho khona kwaba nelukhetfo lobelusebentisa indlela lensha yetinkhundla. Inkhosi Sobhuza yakhotsama ngemnyaka wa 1982. Kwatsi ngekukhotsama kwembube, indlovukati Dzeliwe yabese iyabusa imele kutsi kufike sikhatsi sekukhetfwa nebubekwa kwenkhosi lensha. Lokubusa kwaDzeliwe kwaba kufisha ngenca yemphikisano lebeyenteka ebandleni leliphakeme, lelatiwa ngekutsi liqoqo. Leli libandla beliholwa ngumntfwanenkhosi Sozisa. Dzeliwe wakhweshiswa esihlalweni, kwabekwa inkhosikati laTfwala. Makhosetive, lebekungumntfwana loyedvwa walaTfwala, wabese utsatsa bukhosi nga 1986. Nakatsatsa bukhosi wabese watiwa ngekhutsi nguMswati wesitsatfu (Mswati III). ==Kuguculwa kweligama== Live laseSwatini belatiwa nge Swaziland iminyaka leminyenti, kantsi emaSwati lamanyenti bekangahambisani naleligama ngenca yekutsi lifaka siZulu (Swazi) kanye nesingisi ( Land).<ref>https://www.news24.com/Africa/News/how-much-will-it-cost-swaziland-to-change-its-name-to-eswatini-20180420</ref> Kutse ngekuhlanganisa kweminyaka kwengwenyama Makhosetive wabese watisa emhlaba kutsi live laseSwatini selitowatiwa ngekutsi kuseSwatini. Letinye tizatfu latinikile ngikutsi ligama lelitsi Swaziland lifana nalelive lelitsi Switzerland. <ref>https://www.news24.com/Africa/News/changing-swazilands-name-wont-happen-overnight-and-wont-be-costly-says-govt-20180423</ref> <ref>https://www.theguardian.com/world/2018/apr/19/swaziland-king-renames-country-kingdom-of-eswatini</ref> == Mayelana neSwatini == [[File:Swaziland sat.png|thumb|250px|Umbuso weSwatini.]] * Siga sesive :Siyinqaba. * Lihubo lesive: ''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati''. * Inhlokodolobha: ** [[ÉMbábáne|iMbabane]] (kahulumende). ** [[Lobamba]] (ebukhosini nasephalamende). * Linani leBantfu eMbabane: 70.000 ([[2003]]). * 26°19' S 31°8' E. * Bomakhelwane: [[iMozambikhi]], [[IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika]]. * Tilwimi letisemtsetfweni: ** [[siSwati]]. ** [[síNgísi|siNgisi]]. * I[[Ngwenyama]]: [[Mswati III]]. * [[Indovuzaki]]: [[Ndlovukati Ntfombi LaTfwala|Ntfombi]]. * Mengamli: [[Russell Dlamini]]. * 17.363 Km<sup>2</sup>. * Linani leBantfu: 1.104.343 ([[2001]]). * 65 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 5.646.000.000 USD ([[2005]]). * [[Lilangeni]]. * Likhodi Le-inthanethi: ".sz". == Lihubo lesive == {{KI|Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati}} :''Nkulunkulu, mnikati wetibusiso temaSwati,''<br /> :''Síyatibonga tonkhe tinhlanhla;''<br /> :''Sibonga iNgwenyama yetfu,''<br /> :''Live, netintsaba, nemifula.''<br /> :''Busisa tiphatsimandla takaNgwane;''<br /> :''Nguwe wedvwa Somandla wetfu.''<br /> :''Sinike kuhlakanipha lokungenabucili;''<br /> :''Simise, usicinise, Simakadze.''<br /> == Tifundza takaNgwane == {{KI|Tifundza yeSwatini}} [[File:Eswatini, administrative divisions - de - colored.svg|thumb|220px|left|Umbuso weSwatini districts:]] ISwatini inetifundza letine: [[Hhohho]], [[Lubombo]], [[Manzini]], [[Shiselweni]]. Batehlukanisa nge[[tinkhundla]] (55), batehlukanisa nge[[Imiphakatsi|miphakatsi]]. {| class="prettytable" ! !District !km² !Bantfu ([[1997]]) !Lídolôbha |- |1 |Hhohho |align="right" | 3.569 |align="right" | 262.203 |éMbábáne |- |2 |Lubombo |align="right" | 5.945 |align="right" | 198.109 |[[Siteki]] |- |3 |Manzini |align="right" | 4.070 |align="right" | 287.949 |[[Manzini (lídolôbha)|Manzini]] |- |4 |Shiselweni |align="right" | 3.779 |align="right" | 217.598 |[[Nhlangano]] |- |} <br style="clear:both" /> == Emadolôbha == {{KI|Swatini lí-dolôbha}} [[File:Wz-map.gif|thumb|250px|Emadolôbha.]] Bantfu (2005): * [[Lobamba]] (ngwenyama): 4.557. * ÉMbábáne: 70.000 (2003). * Manzini: 73.000 (2003). * Nhlangano: 9.016. * Siteki: 6.152. * [[Big Bend]]: 10.342. * [[Malkerns]]: 9.724. * [[Mhlume]]: 8.652. * [[Hluti]]: 6.763. * [[Simunye]]: 6.512. * [[Pigg's Peak]]: 5.750. * [[Ngomane]]: 4.511. <br /> <br /> <br /> <br /> == EmaSwati == [[File:Eswatini-population-pyramid-2020.jpg|thumb|500px|center|eSwatini age pyramid<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html Eswatini – People and Society – The CIA World Factbook 2020] 2020-07</ref>]] [[File:Eswatini-demography.svg|thumb|500px|center|Bantfu Umbuso weSwatini, [[UNDESA]] (Population Division), 2019 (bantfu: x 1.000).<ref>[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery World Population Prospects – Population Division – United Nations 2020]</ref>]] == Tilwimi == {{KI|siSwati|KI2=síNgísi}} Kune tilwimi: * siSwati (letisemtsetfweni). * síNgísi (letisemtsetfweni). * [[síZulu]]. kúkhulúma: 76.000 bantfu. * [[síTsonga]]. kúkhulúma: 19.000 bantfu. == Lilangeni == [[File:SWZ003.JPG|thumb|250px|Lilangeni: 10 cents ([[2002]]).]] * 1 Lilangeni = 100 Cents. * Cents: 1c, 2c, 5c, 10c, 20c, 50c, 100c. * Emalangeni: 1L, 2E, 5E, 10E, 20E, 50E, 100E, 200E. * ISO: SZL. * 1 Euro = 7,05 SZL ([[2007]]). * 1 USD = 9,54 SZL ([[2007]]). == Kufuna == * {{Commons|Category:Swaziland|Commons: Umbuso weSwatini}}. * [[Swatini lí-dolôbha|Emadolôbha aseSwatini]]. * [[Tifundza yeSwatini|Tifundza taseSwatini]]. == Kubopha == * [http://www.gov.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20181215124505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html CIA: Umbuso weSwatini (síNgísi)], * [https://web.archive.org/web/20230608072500/http://welcometoswaziland.com/ Sawubona Umbuso weSwatini (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20220411164613/http://www.times.co.sz/ Umbuso weSwatini (''news'') (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20071108210116/http://www.observer.org.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (''news'') (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20071013054837/http://www.youngheroes.org.sz/index_home.asp Youngheroes: Umbuso weSwatini & AIDS]. === ''Fauna & Flora'' === * [https://web.archive.org/web/20070923011736/http://www.naturalhistorysociety.org.sz/index.htm ''Fauna'' (Umbuso weSwatini)]. * [https://web.archive.org/web/20080310094707/http://www.sntc.org.sz/flora/clsiswati.asp ''Flora'' (Umbuso weSwatini)]. [[Category:Í-Afríka|Umbuso weswatini]] [[Category:Umbuso weSwatini| ]] == Emahohlo emali == Leligama lemali lisukela ku ''emaLangeni'' ("bantfu labavela eLangeni"), ligama lelisetjentiswa kuchaza bokhokho bebantfu base [[EmaSwati|Swatini]] labafutfukela eSwatini ngeminyaka yabo 18th–19th centuries. Nga 1974, tinhlavu temali letingu 1, 2, 5, 10, 20 kanye nemasenti lamashumi lasihlanu kanye ne lilangeni yinye kwetfulwa, lapho kusebentiswa khona lilangu 1 na 2 ashaywa ngelitfusi bese lamanye ashaywa nge cupro-nickel. Ngaphandle kwe lilangeni linye, letinhlavu temali akusutho todingilidza, nge dodecagonal yemasenti langu 1 kanye na 50, le sikwele semasenti langu 2 lesinemakhona layindingilizi kanye nemasenti langu 5, 10 kanye na 20 la scalloped. Lamasenti lamabili agcina kushaywa nga 1982, kantsi, nga 1986, leyindingilizi, lefakwe litfusi lensimbi 1 cent linye kanye ne nickel-brass 1 lilangeni yetfulwa. Talandzelwa, nga 1992, ngetinhlavu temali te nickel-lefakwe insimbi 5 kanye na 10 centi netinhlavu temali te nickel-lefakwe litfusi 1 lilangeni. Nga 1995, kwasungulwa tinhlavu temali temalangeni letingu 2 na 5. Kusukela nga 2009 kuya ku 2011 tinhlavu letinsha tetfulwa ngensimbi lefakwe litfusi (5c na 10c), ensimbi lefakwe nickel (20c, kanye nesicucu sa 50c lesingazange sikhulume kutsi sisebente) kanye nensimbi lefakwe litfusi (L1). Leti betifana netinhlavu temali lebetikhona kepha tilula ngenca yekushintja kwekwakheka kwensimbi. Ngenyanga yeNdlovana 2016, kwetfulwa luchungechunge lolusha lwetinhlavu temali letibhalwe nga-2015 futsi tonkhe tinhlavu temali tangaphambilini tabuyiselwa emuva futsi tasuswa imali. Letinhlavu temali letinsha kwakheka kwato ngemiklamo lefanako naletinhlavu temali tangembili, kepha ngebukhulu nesisindvo lesehluke kancane. Le 10 centi- na 50centi isensimbini lefakwe i-nickel kantsi i-L1-E5 ise-aluminium-litfusi. Tinhlavu temali te-1centi na 5centi atisasetjentiswa. Lemali ye nickel-brass L1 lebhalwe 1986 kanye nemali yelitfusi lebhalwe 1995-2009 beyinebukhulu lobufanako kanye nekwakheka njengemali yase Britain £1 leyasungulwa nga 1983, ngako ngalesinye sikhatsi isetjentiswe ngekukhwabanisa emishinini yekutsengisa yase Britain ngekutsi linani le L1 lehle kusuka ku £18,53. ngesikhatsi leto tinhlavu temali te-L1 tisuswa imali. == Imitfombo yelwati == <references /> d1m8vfw28ul6gdlhymbvc9rjcuz1wft 43138 43134 2026-09-26T13:39:10Z Lisakhona Lubanzi 10602 Add a link 43138 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- |+<big><big>'''Umbuso weSwatini'''</big></big><br /> <big>''' ''kaNgwane'', ''eSwatini'' '''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[File:Flag of Eswatini.svg|120px|border|Flag of Eswatini]] | align="center" width="140px" | [[File:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|110px]] |- | align="center" width="140px" | [[:en:Flag of Eswatini|Umjeka]] | align="center" width="140px" | [[:en:Coat of arms of Eswatini|Imbeje]] |} |- | align="center" colspan=2 | Siga sesive: <small>''Siyinqaba''</big> |- | align="center" colspan=2 | Lihubo lesive: <small>''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati'' [[File:Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati (instrumental).ogg]] |- <!-- | align=center colspan=2 | [[File:LocationEswatini.svg|250px]] |- --> | align=center colspan=2 | [[File:Location Eswatini AU Africa.svg|250px]] |- | align="center" width="140px" | '''Inhlokodolobha''' | align="center" width="140px" | [[EMbabane]] <small>(kahulumende)</small>,<br> [[Lobamba]] <small>(ebukhosini)</small> |- | align="center" width="140px" | '''Lidolobha lelikhulu''' | align="center" width="140px" | [[:en:Manzini, Swaziland|Manzini]] |- | align="center" width="140px" | '''Hulumende''' | align="center" width="140px" | Bukhosi (''Umbuso'') |- | align="center" width="140px" | '''Inkhosi''' | align="center" width="140px" | [[Mswati III]] |- | align="center" width="140px" | ''Indlovukati'' | align="center" width="140px" | [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]] |- | align="center" width="140px" | '''Ndvunankhulu''' | align="center" width="140px" | [[:en:Russell Dlamini|Russell Dlamini]] |- | align="center" width="140px" | '''Tilwimi''' | align="center" width="140px" | [[siSwati]], [[síNgísi|siNgisi]] |- | align="center" width="140px" | '''Bukhulu belive''' | align="center" width="140px" | 17.363 km<sup>2</sup> |- | align="center" width="140px" | '''Linani lebantfu''' | align="center" width="140px" | 1,160,164 (2020) |- | align="center" width="140px" | '''Umnotfo welive''' <small>''GDP(PPP)''</small> | align="center" width="140px" | $7.039 billion |- | align="center" width="140px" | '''Umnotfo wemuntfu''' <small>''GDP(PPP) per capita''</small> | align="center" width="140px" | $6,367 |- | align="center" width="140px" | '''[[:en:Top-level domain|Inchumela yemakhasi e-internet]]''' | align="center" width="140px" | .sz |} '''Umbuso waseSwatini''' ('''kaNgwane''', noma '''eSwatini'''), live leliseningizimu nelivekati lase [[Afrika]]. Live lakaNgwane lincane ngebubanti, kantsi ligegetelwe nelive lase [[Ningizimu Afrika]] enyakatfo, ngizimu, nangasenshonalanga. Emphumalanga likakwe live lase[[Mozambique]]. Bukhulu belive lakaNgwane litinkhulungwane letilishumi nesikhombisa, emakhulu lamatsatfu, emashumi lasitfupha nalamane ema km<sup>2</sup> (17,364). Noma lingalikhulu kangako, lelive lihluka ngetigaba letine tekwakheka kwemhlaba. Leti tatiwa ngekutsi ''yinkhangala'', ''lihlandze'', tintsaba telubombo, kanye ''nenkhabave''. Live laseSwatini libitwa ngaleligama, ngenca yeNgwenyama Mswati II lobekalibusa lelive kusukela nga 1840 kuze kube ngu 1868. Ekubuseni kwakhe, lelive walincoba, wabuye walihlanganisa. Njengalamanye emave aseAfrika, live lakaNgwane labuswa ngulabamhlophe. Kwatsi nasekwendlule impi yemaBhunu nemaNgisi eNingizimu Afrika, live laseSwatini labuswa ngemaNgisi kwaze kwaba ngu 1968. Emvakwaloko, labese litfola inkhululeko. Lamuhla live lakaNgwane linebukhosi, liphetfwe yiNgwenyama [[Mswati III]] kanye neNdlovukati [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]]. Hulumende welive ubukwe ngundvuna nkhulu lobekwa Silo. Inhlokodolobha yakaNgwane kuse[[Embabane|Mbabane]], kantsi sigodlo nephalamende yelive kukaLobamba. Lidolobha lelikhulu kukaManzini. Kwetemnotfo, laseSwatini libonywa lilive lelisatfutfuka. Nakubukwa umnotfo wemuntfu amunye lawutfola emnyake, kubalwa imali lenganga $6,367. Liyatimbandzakanya nalamanye emave eticuketfweni letinjenge Southern African Customs Union(SACU) kanye neCOMESA. Liyaye litsengiselane tintfo letinyenti nemave lanjenge Melika, emave lase Europe, kanye neNingizimu Afrika. Empeleni, nemali yakaNgwane, [[lilangeni]] limisane kanye nemali yaseNingizimu Afrika, [[:en:South African rand|liRandi]]. Bantfu bakaNgwane, linengi labo ngeMaswati, kubuye kube nalabambalwa labaphunga ngaphandle. Bantfu eveni lakaNgwane babalelwa esigidzini sinye, tinkhulungwane letingemashumi nelushiyagalombili, emakhulu lamane, emashumi lamane kanye nemfica (1,018,449), inombolo leyatsatfwa esibalweni semnyaka wa 2009.<nowiki>https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Umbuso_weSwatini&oldid=42896</nowiki>[https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Umbuso_weSwatini&oldid=42896 Umbuso_weSwatini&oldid=42896] == Umlandvo == <!-- History of Swaziland --> Live lakaNgwane kusukela endvulo belinebantfu labebahlale kulo. Loku kubonakaliswa yimidvwebo lemidzala, isolelwa kutsi yentiwa ngeminyaka yabo 25,000 BC. Lemidvwebo lesematjeni itfolakala etindzaweni letehlukahlukene eveni. Bantfu lebebahlala kulelive endvulo bekungema Khoisan, lebatiwa kutsi batingeli. Kwatsi ngemuva kwesikhatsi lesidze, labatingeli basuswa nguletinye tive letichamuka ngenhla, etindzaweni letinjengabo Tanzania nabo Kenya lamuhla. Labantfu laba bekubeNguni nebaSutfu, kutsiwa bangena kulelive ngemnyaka wa 400 AD. EmaSwati lebekwatiwa ngekutsi bakaNgwane, bachamuka le kaTembe, bangena kulelive ngeminyaka yabo 1700. Labantfu bakaNgwane bebaholwa nguNgwane wesitsatfu nabafika eShiselweni. Kwatsi ngemnyaka wa 1815, inkhosi Somhlolo yatsatsa bukhosi. Ngalesi sikhatsi bekunebuvunguvungu eveni, ngenca yetimphi nebakaNdwandwe. Kwatsi kulesikhatsi, Somhlolo wasuka eShiselweni wabese wakha sigodlo sakhe kaZombodze losenkhabave. Ngaleyondlela, wakhona kutsi ativikele ekuhlaselweni tive temaZulu netive takaNdwandwe. Live lakaNgwane lamuhla latiwa ngekutsi kuseSwatini. Loku kungenca yenkhosi Mswati wesibili, lobekabusa lelive kusukela ngemnyaka wa 1840 kuze kube ngu 1868. Mswati bekatiwa njengenkhosi lebeyilwa timphi letinengi. Ngaphansi kwakhe, live laseSwatini landza labuya lahlangana laba munye. LamaSwati emdzabu leta nemakhosi akaDlamini, aba mdzibi munye nemaSwati lakhandvwa kulelive, lekwatiwa kutsi ngemakhandzambili, kanye nemaSwati lafika ngemuva. Kufika kwalabamhlophe evenikati leningizimu Afrika, kwalitsintsa live lakaNgwane, nebantfu balo. EmaNgisi akuhlonipha kutiphatsa kwemaSwati ngemnyaka wa 1881, ngesikhatsi letinye tive temaAfrika betincotjwa ngalapha nangalapha. Loku kutiphatsa kwabuye kwagcizelelwa ngemnyaka wa 1884 emkhatsisini wemaSwati, emaNgisi, kanye [[:en:South African Republic|nemaBhunu]]. Kwatsi ngemnyaka wa 1894, live lakaNgwane labekwa ngephansi kwelive lemaBhunu, kwodvwa abazange babe nahulumende lophelele. Loku kwagcina ngemnyaka wa 1899 lapho khona kwabhoboka [[:en:Second Boer War|imphi]] emkhatsisini wemaNgisi nemaBhunu. Naseyengcile lenamphi, nemaNgisi sekancobile, live lakaNgwane laba ngephansi kwemaNgisi kusukela nga 1903 kuze kube ngu 1968, nalitfola inkhululeko. Kwatsi live lakaNgwane selitfole inkhululeko, laba nahulumende loholwa yinkhosi yelive Sobhuza wesibili, asekelwa yiphalamende. Lena phalamende beyikhetfwa elukhatfweni lebelubanjwa njalo emvakweminyaka lesihlanu. loku kwachubeka kwaze kwafika umnyaka wa 1973 lapho silo sawucitsa umtsetfo sisekelo, sabusa sodvwa. Kwaze kwaba ngu 1978 lapho khona kwaba nelukhetfo lobelusebentisa indlela lensha yetinkhundla. Inkhosi Sobhuza yakhotsama ngemnyaka wa 1982. Kwatsi ngekukhotsama kwembube, indlovukati Dzeliwe yabese iyabusa imele kutsi kufike sikhatsi sekukhetfwa nebubekwa kwenkhosi lensha. Lokubusa kwaDzeliwe kwaba kufisha ngenca yemphikisano lebeyenteka ebandleni leliphakeme, lelatiwa ngekutsi liqoqo. Leli libandla beliholwa ngumntfwanenkhosi Sozisa. Dzeliwe wakhweshiswa esihlalweni, kwabekwa inkhosikati laTfwala. Makhosetive, lebekungumntfwana loyedvwa walaTfwala, wabese utsatsa bukhosi nga 1986. Nakatsatsa bukhosi wabese watiwa ngekhutsi nguMswati wesitsatfu (Mswati III). ==Kuguculwa kweligama== Live laseSwatini belatiwa nge Swaziland iminyaka leminyenti, kantsi emaSwati lamanyenti bekangahambisani naleligama ngenca yekutsi lifaka siZulu (Swazi) kanye nesingisi ( Land).<ref>https://www.news24.com/Africa/News/how-much-will-it-cost-swaziland-to-change-its-name-to-eswatini-20180420</ref> Kutse ngekuhlanganisa kweminyaka kwengwenyama Makhosetive wabese watisa emhlaba kutsi live laseSwatini selitowatiwa ngekutsi kuseSwatini. Letinye tizatfu latinikile ngikutsi ligama lelitsi Swaziland lifana nalelive lelitsi Switzerland. <ref>https://www.news24.com/Africa/News/changing-swazilands-name-wont-happen-overnight-and-wont-be-costly-says-govt-20180423</ref> <ref>https://www.theguardian.com/world/2018/apr/19/swaziland-king-renames-country-kingdom-of-eswatini</ref> == Mayelana neSwatini == [[File:Swaziland sat.png|thumb|250px|Umbuso weSwatini.]] * Siga sesive :Siyinqaba. * Lihubo lesive: ''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati''. * Inhlokodolobha: ** [[ÉMbábáne|iMbabane]] (kahulumende). ** [[Lobamba]] (ebukhosini nasephalamende). * Linani leBantfu eMbabane: 70.000 ([[2003]]). * 26°19' S 31°8' E. * Bomakhelwane: [[iMozambikhi]], [[IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika]]. * Tilwimi letisemtsetfweni: ** [[siSwati]]. ** [[síNgísi|siNgisi]]. * I[[Ngwenyama]]: [[Mswati III]]. * [[Indovuzaki]]: [[Ndlovukati Ntfombi LaTfwala|Ntfombi]]. * Mengamli: [[Russell Dlamini]]. * 17.363 Km<sup>2</sup>. * Linani leBantfu: 1.104.343 ([[2001]]). * 65 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 5.646.000.000 USD ([[2005]]). * [[Lilangeni]]. * Likhodi Le-inthanethi: ".sz". == Lihubo lesive == {{KI|Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati}} :''Nkulunkulu, mnikati wetibusiso temaSwati,''<br /> :''Síyatibonga tonkhe tinhlanhla;''<br /> :''Sibonga iNgwenyama yetfu,''<br /> :''Live, netintsaba, nemifula.''<br /> :''Busisa tiphatsimandla takaNgwane;''<br /> :''Nguwe wedvwa Somandla wetfu.''<br /> :''Sinike kuhlakanipha lokungenabucili;''<br /> :''Simise, usicinise, Simakadze.''<br /> == Tifundza takaNgwane == {{KI|Tifundza yeSwatini}} [[File:Eswatini, administrative divisions - de - colored.svg|thumb|220px|left|Umbuso weSwatini districts:]] ISwatini inetifundza letine: [[Hhohho]], [[Lubombo]], [[Manzini]], [[Shiselweni]]. Batehlukanisa nge[[tinkhundla]] (55), batehlukanisa nge[[Imiphakatsi|miphakatsi]]. {| class="prettytable" ! !District !km² !Bantfu ([[1997]]) !Lídolôbha |- |1 |Hhohho |align="right" | 3.569 |align="right" | 262.203 |éMbábáne |- |2 |Lubombo |align="right" | 5.945 |align="right" | 198.109 |[[Siteki]] |- |3 |Manzini |align="right" | 4.070 |align="right" | 287.949 |[[Manzini (lídolôbha)|Manzini]] |- |4 |Shiselweni |align="right" | 3.779 |align="right" | 217.598 |[[Nhlangano]] |- |} <br style="clear:both" /> == Emadolôbha == {{KI|Swatini lí-dolôbha}} [[File:Wz-map.gif|thumb|250px|Emadolôbha.]] Bantfu (2005): * [[Lobamba]] (ngwenyama): 4.557. * ÉMbábáne: 70.000 (2003). * Manzini: 73.000 (2003). * Nhlangano: 9.016. * Siteki: 6.152. * [[Big Bend]]: 10.342. * [[Malkerns]]: 9.724. * [[Mhlume]]: 8.652. * [[Hluti]]: 6.763. * [[Simunye]]: 6.512. * [[Pigg's Peak]]: 5.750. * [[Ngomane]]: 4.511. <br /> <br /> <br /> <br /> == EmaSwati == [[File:Eswatini-population-pyramid-2020.jpg|thumb|500px|center|eSwatini age pyramid<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html Eswatini – People and Society – The CIA World Factbook 2020] 2020-07</ref>]] [[File:Eswatini-demography.svg|thumb|500px|center|Bantfu Umbuso weSwatini, [[UNDESA]] (Population Division), 2019 (bantfu: x 1.000).<ref>[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery World Population Prospects – Population Division – United Nations 2020]</ref>]] == Tilwimi == {{KI|siSwati|KI2=síNgísi}} Kune tilwimi: * siSwati (letisemtsetfweni). * síNgísi (letisemtsetfweni). * [[síZulu]]. kúkhulúma: 76.000 bantfu. * [[síTsonga]]. kúkhulúma: 19.000 bantfu. == Lilangeni == [[File:SWZ003.JPG|thumb|250px|Lilangeni: 10 cents ([[2002]]).]] * 1 Lilangeni = 100 Cents. * Cents: 1c, 2c, 5c, 10c, 20c, 50c, 100c. * Emalangeni: 1L, 2E, 5E, 10E, 20E, 50E, 100E, 200E. * ISO: SZL. * 1 Euro = 7,05 SZL ([[2007]]). * 1 USD = 9,54 SZL ([[2007]]). == Kufuna == * {{Commons|Category:Swaziland|Commons: Umbuso weSwatini}}. * [[Swatini lí-dolôbha|Emadolôbha aseSwatini]]. * [[Tifundza yeSwatini|Tifundza taseSwatini]]. == Kubopha == * [http://www.gov.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20181215124505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html CIA: Umbuso weSwatini (síNgísi)], * [https://web.archive.org/web/20230608072500/http://welcometoswaziland.com/ Sawubona Umbuso weSwatini (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20220411164613/http://www.times.co.sz/ Umbuso weSwatini (''news'') (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20071108210116/http://www.observer.org.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (''news'') (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20071013054837/http://www.youngheroes.org.sz/index_home.asp Youngheroes: Umbuso weSwatini & AIDS]. === ''Fauna & Flora'' === * [https://web.archive.org/web/20070923011736/http://www.naturalhistorysociety.org.sz/index.htm ''Fauna'' (Umbuso weSwatini)]. * [https://web.archive.org/web/20080310094707/http://www.sntc.org.sz/flora/clsiswati.asp ''Flora'' (Umbuso weSwatini)]. [[Category:Í-Afríka|Umbuso weswatini]] [[Category:Umbuso weSwatini| ]] == Emahohlo emali == Leligama lemali lisukela ku ''emaLangeni'' ("bantfu labavela eLangeni"), ligama lelisetjentiswa kuchaza bokhokho bebantfu base [[EmaSwati|Swatini]] labafutfukela eSwatini ngeminyaka yabo 18th–19th centuries. Nga 1974, tinhlavu temali letingu 1, 2, 5, 10, 20 kanye nemasenti lamashumi lasihlanu kanye ne lilangeni yinye kwetfulwa, lapho kusebentiswa khona lilangu 1 na 2 ashaywa ngelitfusi bese lamanye ashaywa nge cupro-nickel. Ngaphandle kwe lilangeni linye, letinhlavu temali akusutho todingilidza, nge dodecagonal yemasenti langu 1 kanye na 50, le sikwele semasenti langu 2 lesinemakhona layindingilizi kanye nemasenti langu 5, 10 kanye na 20 la scalloped. Lamasenti lamabili agcina kushaywa nga 1982, kantsi, nga 1986, leyindingilizi, lefakwe litfusi lensimbi 1 cent linye kanye ne nickel-brass 1 lilangeni yetfulwa. Talandzelwa, nga 1992, ngetinhlavu temali te nickel-lefakwe insimbi 5 kanye na 10 centi netinhlavu temali te nickel-lefakwe litfusi 1 lilangeni. Nga 1995, kwasungulwa tinhlavu temali temalangeni letingu 2 na 5. Kusukela nga 2009 kuya ku 2011 tinhlavu letinsha tetfulwa ngensimbi lefakwe litfusi (5c na 10c), ensimbi lefakwe nickel (20c, kanye nesicucu sa 50c lesingazange sikhulume kutsi sisebente) kanye nensimbi lefakwe litfusi (L1). Leti betifana netinhlavu temali lebetikhona kepha tilula ngenca yekushintja kwekwakheka kwensimbi. Ngenyanga yeNdlovana 2016, kwetfulwa luchungechunge lolusha lwetinhlavu temali letibhalwe nga-2015 futsi tonkhe tinhlavu temali tangaphambilini tabuyiselwa emuva futsi tasuswa imali. Letinhlavu temali letinsha kwakheka kwato ngemiklamo lefanako naletinhlavu temali tangembili, kepha ngebukhulu nesisindvo lesehluke kancane. Le 10 centi- na 50centi isensimbini lefakwe i-nickel kantsi i-L1-E5 ise-aluminium-litfusi. Tinhlavu temali te-1centi na 5centi atisasetjentiswa. Lemali ye nickel-brass L1 lebhalwe 1986 kanye nemali yelitfusi lebhalwe 1995-2009 beyinebukhulu lobufanako kanye nekwakheka njengemali yase Britain £1 leyasungulwa nga 1983, ngako ngalesinye sikhatsi isetjentiswe ngekukhwabanisa emishinini yekutsengisa yase Britain ngekutsi linani le L1 lehle kusuka ku £18,53. ngesikhatsi leto tinhlavu temali te-L1 tisuswa imali. == Imitfombo yelwati == <references /> 88mm6wpj2jbc3b2va7z9u9hwfumun59 43152 43138 2026-09-26T13:54:30Z Innocentia Dube 10599 Add edit 43152 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- |+<big><big>'''Umbuso weSwatini'''</big></big><br /> <big>''' ''kaNgwane'', ''eSwatini'' '''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[File:Flag of Eswatini.svg|120px|border|Flag of Eswatini]] | align="center" width="140px" | [[File:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|110px]] |- | align="center" width="140px" | [[:en:Flag of Eswatini|Umjeka]] | align="center" width="140px" | [[:en:Coat of arms of Eswatini|Imbeje]] |} |- | align="center" colspan=2 | Siga sesive: <small>''Siyinqaba''</big> |- | align="center" colspan=2 | Lihubo lesive: <small>''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati'' [[File:Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati (instrumental).ogg]] |- <!-- | align=center colspan=2 | [[File:LocationEswatini.svg|250px]] |- --> | align=center colspan=2 | [[File:Location Eswatini AU Africa.svg|250px]] |- | align="center" width="140px" | '''Inhlokodolobha''' | align="center" width="140px" | [[EMbabane]] <small>(kahulumende)</small>,<br> [[Lobamba]] <small>(ebukhosini)</small> |- | align="center" width="140px" | '''Lidolobha lelikhulu''' | align="center" width="140px" | [[:en:Manzini, Swaziland|Manzini]] |- | align="center" width="140px" | '''Hulumende''' | align="center" width="140px" | Bukhosi (''Umbuso'') |- | align="center" width="140px" | '''Inkhosi''' | align="center" width="140px" | [[Mswati III]] |- | align="center" width="140px" | ''Indlovukati'' | align="center" width="140px" | [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]] |- | align="center" width="140px" | '''Ndvunankhulu''' | align="center" width="140px" | [[:en:Russell Dlamini|Russell Dlamini]] |- | align="center" width="140px" | '''Tilwimi''' | align="center" width="140px" | [[siSwati]], [[síNgísi|siNgisi]] |- | align="center" width="140px" | '''Bukhulu belive''' | align="center" width="140px" | 17.363 km<sup>2</sup> |- | align="center" width="140px" | '''Linani lebantfu''' | align="center" width="140px" | 1,160,164 (2020) |- | align="center" width="140px" | '''Umnotfo welive''' <small>''GDP(PPP)''</small> | align="center" width="140px" | $7.039 billion |- | align="center" width="140px" | '''Umnotfo wemuntfu''' <small>''GDP(PPP) per capita''</small> | align="center" width="140px" | $6,367 |- | align="center" width="140px" | '''[[:en:Top-level domain|Inchumela yemakhasi e-internet]]''' | align="center" width="140px" | .sz |} '''Umbuso waseSwatini''' ('''kaNgwane''', noma '''eSwatini'''), live leliseningizimu nelivekati lase [[Afrika]]. Live lakaNgwane lincane ngebubanti, kantsi ligegetelwe nelive lase [[Ningizimu Afrika]] enyakatfo, ngizimu, nangasenshonalanga. Emphumalanga likakwe live lase[[Mozambique]]. Bukhulu belive lakaNgwane litinkhulungwane letilishumi nesikhombisa, emakhulu lamatsatfu, emashumi lasitfupha nalamane ema km<sup>2</sup> (17,364). Noma lingalikhulu kangako, lelive lihluka ngetigaba letine tekwakheka kwemhlaba. Leti tatiwa ngekutsi ''yinkhangala'', ''lihlandze'', tintsaba telubombo, kanye ''nenkhabave''. Live laseSwatini libitwa ngaleligama, ngenca yeNgwenyama Mswati II lobekalibusa lelive kusukela nga 1840 kuze kube ngu 1868. Ekubuseni kwakhe, lelive walincoba, wabuye walihlanganisa. Njengalamanye emave aseAfrika, live lakaNgwane labuswa ngulabamhlophe. Kwatsi nasekwendlule impi yemaBhunu nemaNgisi eNingizimu Afrika, live laseSwatini labuswa ngemaNgisi kwaze kwaba ngu 1968. Emvakwaloko, labese litfola inkhululeko. Lamuhla live lakaNgwane linebukhosi, liphetfwe yiNgwenyama [[Mswati III]] kanye neNdlovukati [[:en:Ntfombi Tfwala|Ntfombi Tfwala]]. Hulumende welive ubukwe ngundvuna nkhulu lobekwa Silo. Inhlokodolobha yakaNgwane kuse[[Embabane|Mbabane]], kantsi sigodlo nephalamende yelive kukaLobamba. Lidolobha lelikhulu kukaManzini. Kwetemnotfo, laseSwatini libonywa lilive lelisatfutfuka. Nakubukwa umnotfo wemuntfu amunye lawutfola emnyake, kubalwa imali lenganga $6,367. Liyatimbandzakanya nalamanye emave eticuketfweni letinjenge Southern African Customs Union(SACU) kanye neCOMESA. Liyaye litsengiselane tintfo letinyenti nemave lanjenge Melika, emave lase Europe, kanye neNingizimu Afrika. Empeleni, nemali yakaNgwane, [[lilangeni]] limisane kanye nemali yaseNingizimu Afrika, [[:en:South African rand|liRandi]]. Bantfu bakaNgwane, linengi labo ngeMaswati, kubuye kube nalabambalwa labaphunga ngaphandle. Bantfu eveni lakaNgwane babalelwa esigidzini sinye, tinkhulungwane letingemashumi nelushiyagalombili, emakhulu lamane, emashumi lamane kanye nemfica (1,018,449), inombolo leyatsatfwa esibalweni semnyaka wa 2009.<nowiki>https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Umbuso_weSwatini&oldid=42896</nowiki>[https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Umbuso_weSwatini&oldid=42896 Umbuso_weSwatini&oldid=42896] == Umlandvo == <!-- History of Swaziland --> Live lakaNgwane kusukela endvulo belinebantfu labebahlale kulo. Loku kubonakaliswa yimidvwebo lemidzala, isolelwa kutsi yentiwa ngeminyaka yabo 25,000 BC. Lemidvwebo lesematjeni itfolakala etindzaweni letehlukahlukene eveni. Bantfu lebebahlala kulelive endvulo bekungema Khoisan, lebatiwa kutsi batingeli. Kwatsi ngemuva kwesikhatsi lesidze, labatingeli basuswa nguletinye tive letichamuka ngenhla, etindzaweni letinjengabo Tanzania nabo Kenya lamuhla. Labantfu laba bekubeNguni nebaSutfu, kutsiwa bangena kulelive ngemnyaka wa 400 AD. EmaSwati lebekwatiwa ngekutsi bakaNgwane, bachamuka le kaTembe, bangena kulelive ngeminyaka yabo 1700. Labantfu bakaNgwane bebaholwa nguNgwane wesitsatfu nabafika eShiselweni. Kwatsi ngemnyaka wa 1815, inkhosi Somhlolo yatsatsa bukhosi. Ngalesi sikhatsi bekunebuvunguvungu eveni, ngenca yetimphi nebakaNdwandwe. Kwatsi kulesikhatsi, Somhlolo wasuka eShiselweni wabese wakha sigodlo sakhe kaZombodze losenkhabave. Ngaleyondlela, wakhona kutsi ativikele ekuhlaselweni tive temaZulu netive takaNdwandwe. Live lakaNgwane lamuhla latiwa ngekutsi kuseSwatini. Loku kungenca yenkhosi Mswati wesibili, lobekabusa lelive kusukela ngemnyaka wa 1840 kuze kube ngu 1868. Mswati bekatiwa njengenkhosi lebeyilwa timphi letinengi. Ngaphansi kwakhe, live laseSwatini landza labuya lahlangana laba munye. LamaSwati emdzabu leta nemakhosi akaDlamini, aba mdzibi munye nemaSwati lakhandvwa kulelive, lekwatiwa kutsi ngemakhandzambili, kanye nemaSwati lafika ngemuva. Kufika kwalabamhlophe evenikati leNingizimu Afrika, kwalitsintsa live lakaNgwane, nebantfu balo. EmaNgisi akuhlonipha kutiphatsa kwemaSwati ngemnyaka wa 1881, ngesikhatsi letinye tive temaAfrika betincotjwa ngalapha nangalapha. Loku kutiphatsa kwabuye kwagcizelelwa ngemnyaka wa 1884 emkhatsisini wemaSwati, emaNgisi, kanye [[:en:South African Republic|nemaBhunu]]. Kwatsi ngemnyaka wa 1894, live lakaNgwane labekwa ngephansi kwelive lemaBhunu, kwodvwa abazange babe nahulumende lophelele. Loku kwagcina ngemnyaka wa 1899 lapho khona kwabhoboka [[:en:Second Boer War|imphi]] emkhatsisini wemaNgisi nemaBhunu. Naseyengcile lenamphi, nemaNgisi sekancobile, live lakaNgwane laba ngephansi kwemaNgisi kusukela nga 1903 kuze kube ngu 1968, nalitfola inkhululeko. Kwatsi live lakaNgwane selitfole inkhululeko, laba nahulumende loholwa yinkhosi yelive Sobhuza wesibili, asekelwa yiphalamende. Lena phalamende beyikhetfwa elukhatfweni lebelubanjwa njalo emvakweminyaka lesihlanu. loku kwachubeka kwaze kwafika umnyaka wa 1973 lapho silo sawucitsa umtsetfo sisekelo, sabusa sodvwa. Kwaze kwaba ngu 1978 lapho khona kwaba nelukhetfo lobelusebentisa indlela lensha yetinkhundla. Inkhosi Sobhuza yakhotsama ngemnyaka wa 1982. Kwatsi ngekukhotsama kwembube, indlovukati Dzeliwe yabese iyabusa imele kutsi kufike sikhatsi sekukhetfwa nebubekwa kwenkhosi lensha. Lokubusa kwaDzeliwe kwaba kufisha ngenca yemphikisano lebeyenteka ebandleni leliphakeme, lelatiwa ngekutsi liqoqo. Leli libandla beliholwa ngumntfwanenkhosi Sozisa. Dzeliwe wakhweshiswa esihlalweni, kwabekwa inkhosikati laTfwala. Makhosetive, lebekungumntfwana loyedvwa walaTfwala, wabese utsatsa bukhosi nga 1986. Nakatsatsa bukhosi wabese watiwa ngekhutsi nguMswati wesitsatfu (Mswati III). ==Kuguculwa kweligama== Live laseSwatini belatiwa nge Swaziland iminyaka leminyenti, kantsi emaSwati lamanyenti bekangahambisani naleligama ngenca yekutsi lifaka siZulu (Swazi) kanye nesingisi ( Land).<ref>https://www.news24.com/Africa/News/how-much-will-it-cost-swaziland-to-change-its-name-to-eswatini-20180420</ref> Kutse ngekuhlanganisa kweminyaka kwengwenyama Makhosetive wabese watisa emhlaba kutsi live laseSwatini selitowatiwa ngekutsi kuseSwatini. Letinye tizatfu latinikile ngikutsi ligama lelitsi Swaziland lifana nalelive lelitsi Switzerland. <ref>https://www.news24.com/Africa/News/changing-swazilands-name-wont-happen-overnight-and-wont-be-costly-says-govt-20180423</ref> <ref>https://www.theguardian.com/world/2018/apr/19/swaziland-king-renames-country-kingdom-of-eswatini</ref> == Mayelana neSwatini == [[File:Swaziland sat.png|thumb|250px|Umbuso weSwatini.]] * Siga sesive :Siyinqaba. * Lihubo lesive: ''Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati''. * Inhlokodolobha: ** [[ÉMbábáne|iMbabane]] (kahulumende). ** [[Lobamba]] (ebukhosini nasephalamende). * Linani leBantfu eMbabane: 70.000 ([[2003]]). * 26°19' S 31°8' E. * Bomakhelwane: [[iMozambikhi]], [[IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika]]. * Tilwimi letisemtsetfweni: ** [[siSwati]]. ** [[síNgísi|siNgisi]]. * I[[Ngwenyama]]: [[Mswati III]]. * [[Indovuzaki]]: [[Ndlovukati Ntfombi LaTfwala|Ntfombi]]. * Mengamli: [[Russell Dlamini]]. * 17.363 Km<sup>2</sup>. * Linani leBantfu: 1.104.343 ([[2001]]). * 65 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 5.646.000.000 USD ([[2005]]). * [[Lilangeni]]. * Likhodi Le-inthanethi: ".sz". == Lihubo lesive == {{KI|Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati}} :''Nkulunkulu, mnikati wetibusiso temaSwati,''<br /> :''Síyatibonga tonkhe tinhlanhla;''<br /> :''Sibonga iNgwenyama yetfu,''<br /> :''Live, netintsaba, nemifula.''<br /> :''Busisa tiphatsimandla takaNgwane;''<br /> :''Nguwe wedvwa Somandla wetfu.''<br /> :''Sinike kuhlakanipha lokungenabucili;''<br /> :''Simise, usicinise, Simakadze.''<br /> == Tifundza takaNgwane == {{KI|Tifundza yeSwatini}} [[File:Eswatini, administrative divisions - de - colored.svg|thumb|220px|left|Umbuso weSwatini districts:]] ISwatini inetifundza letine: [[Hhohho]], [[Lubombo]], [[Manzini]], [[Shiselweni]]. Batehlukanisa nge[[tinkhundla]] (55), batehlukanisa nge[[Imiphakatsi|miphakatsi]]. {| class="prettytable" ! !District !km² !Bantfu ([[1997]]) !Lídolôbha |- |1 |Hhohho |align="right" | 3.569 |align="right" | 262.203 |éMbábáne |- |2 |Lubombo |align="right" | 5.945 |align="right" | 198.109 |[[Siteki]] |- |3 |Manzini |align="right" | 4.070 |align="right" | 287.949 |[[Manzini (lídolôbha)|Manzini]] |- |4 |Shiselweni |align="right" | 3.779 |align="right" | 217.598 |[[Nhlangano]] |- |} <br style="clear:both" /> == Emadolôbha == {{KI|Swatini lí-dolôbha}} [[File:Wz-map.gif|thumb|250px|Emadolôbha.]] Bantfu (2005): * [[Lobamba]] (ngwenyama): 4.557. * ÉMbábáne: 70.000 (2003). * Manzini: 73.000 (2003). * Nhlangano: 9.016. * Siteki: 6.152. * [[Big Bend]]: 10.342. * [[Malkerns]]: 9.724. * [[Mhlume]]: 8.652. * [[Hluti]]: 6.763. * [[Simunye]]: 6.512. * [[Pigg's Peak]]: 5.750. * [[Ngomane]]: 4.511. <br /> <br /> <br /> <br /> == EmaSwati == [[File:Eswatini-population-pyramid-2020.jpg|thumb|500px|center|eSwatini age pyramid<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html Eswatini – People and Society – The CIA World Factbook 2020] 2020-07</ref>]] [[File:Eswatini-demography.svg|thumb|500px|center|Bantfu Umbuso weSwatini, [[UNDESA]] (Population Division), 2019 (bantfu: x 1.000).<ref>[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery World Population Prospects – Population Division – United Nations 2020]</ref>]] == Tilwimi == {{KI|siSwati|KI2=síNgísi}} Kune tilwimi: * siSwati (letisemtsetfweni). * síNgísi (letisemtsetfweni). * [[síZulu]]. kúkhulúma: 76.000 bantfu. * [[síTsonga]]. kúkhulúma: 19.000 bantfu. == Lilangeni == [[File:SWZ003.JPG|thumb|250px|Lilangeni: 10 cents ([[2002]]).]] * 1 Lilangeni = 100 Cents. * Cents: 1c, 2c, 5c, 10c, 20c, 50c, 100c. * Emalangeni: 1L, 2E, 5E, 10E, 20E, 50E, 100E, 200E. * ISO: SZL. * 1 Euro = 7,05 SZL ([[2007]]). * 1 USD = 9,54 SZL ([[2007]]). == Kufuna == * {{Commons|Category:Swaziland|Commons: Umbuso weSwatini}}. * [[Swatini lí-dolôbha|Emadolôbha aseSwatini]]. * [[Tifundza yeSwatini|Tifundza taseSwatini]]. == Kubopha == * [http://www.gov.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20181215124505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html CIA: Umbuso weSwatini (síNgísi)], * [https://web.archive.org/web/20230608072500/http://welcometoswaziland.com/ Sawubona Umbuso weSwatini (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20220411164613/http://www.times.co.sz/ Umbuso weSwatini (''news'') (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20071108210116/http://www.observer.org.sz/ Umbuso weSwatini iwebhusayithi (''news'') (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20071013054837/http://www.youngheroes.org.sz/index_home.asp Youngheroes: Umbuso weSwatini & AIDS]. === ''Fauna & Flora'' === * [https://web.archive.org/web/20070923011736/http://www.naturalhistorysociety.org.sz/index.htm ''Fauna'' (Umbuso weSwatini)]. * [https://web.archive.org/web/20080310094707/http://www.sntc.org.sz/flora/clsiswati.asp ''Flora'' (Umbuso weSwatini)]. [[Category:Í-Afríka|Umbuso weswatini]] [[Category:Umbuso weSwatini| ]] == Emahohlo emali == Leligama lemali lisukela ku ''emaLangeni'' ("bantfu labavela eLangeni"), ligama lelisetjentiswa kuchaza bokhokho bebantfu base [[EmaSwati|Swatini]] labafutfukela eSwatini ngeminyaka yabo 18th–19th centuries. Nga 1974, tinhlavu temali letingu 1, 2, 5, 10, 20 kanye nemasenti lamashumi lasihlanu kanye ne lilangeni yinye kwetfulwa, lapho kusebentiswa khona lilangu 1 na 2 ashaywa ngelitfusi bese lamanye ashaywa nge cupro-nickel. Ngaphandle kwe lilangeni linye, letinhlavu temali akusutho todingilidza, nge dodecagonal yemasenti langu 1 kanye na 50, le sikwele semasenti langu 2 lesinemakhona layindingilizi kanye nemasenti langu 5, 10 kanye na 20 la scalloped. Lamasenti lamabili agcina kushaywa nga 1982, kantsi, nga 1986, leyindingilizi, lefakwe litfusi lensimbi 1 cent linye kanye ne nickel-brass 1 lilangeni yetfulwa. Talandzelwa, nga 1992, ngetinhlavu temali te nickel-lefakwe insimbi 5 kanye na 10 centi netinhlavu temali te nickel-lefakwe litfusi 1 lilangeni. Nga 1995, kwasungulwa tinhlavu temali temalangeni letingu 2 na 5. Kusukela nga 2009 kuya ku 2011 tinhlavu letinsha tetfulwa ngensimbi lefakwe litfusi (5c na 10c), ensimbi lefakwe nickel (20c, kanye nesicucu sa 50c lesingazange sikhulume kutsi sisebente) kanye nensimbi lefakwe litfusi (L1). Leti betifana netinhlavu temali lebetikhona kepha tilula ngenca yekushintja kwekwakheka kwensimbi. Ngenyanga yeNdlovana 2016, kwetfulwa luchungechunge lolusha lwetinhlavu temali letibhalwe nga-2015 futsi tonkhe tinhlavu temali tangaphambilini tabuyiselwa emuva futsi tasuswa imali. Letinhlavu temali letinsha kwakheka kwato ngemiklamo lefanako naletinhlavu temali tangembili, kepha ngebukhulu nesisindvo lesehluke kancane. Le 10 centi- na 50centi isensimbini lefakwe i-nickel kantsi i-L1-E5 ise-aluminium-litfusi. Tinhlavu temali te-1centi na 5centi atisasetjentiswa. Lemali ye nickel-brass L1 lebhalwe 1986 kanye nemali yelitfusi lebhalwe 1995-2009 beyinebukhulu lobufanako kanye nekwakheka njengemali yase Britain £1 leyasungulwa nga 1983, ngako ngalesinye sikhatsi isetjentiswe ngekukhwabanisa emishinini yekutsengisa yase Britain ngekutsi linani le L1 lehle kusuka ku £18,53. ngesikhatsi leto tinhlavu temali te-L1 tisuswa imali. == Imitfombo yelwati == <references /> 3tqyzvfza8fx5gx3v5miwwl92kutnsl SiSwati 0 1971 43131 41763 2026-09-26T13:33:40Z Nqoba08 10597 Added a link 43131 wikitext text/x-wiki '''SiSwati''' noma '''siSwati''' lulwimi lweBantfu lwelicembu [[Nguni|lemaNguni]] lolukhulunywa e [[Umbuso weSwatini|-Eswatini]] (lobekubitwa ngekutsi yiSwaziland). Linani lebantfu labakhuluma siSwati lilinganiselwa etigidzini letingu-4.7 kufaka ekhatsi tikhulumi telulwimi lwekucala nelwesibili. Lolulwimi lufundziswa e-Eswatini kanye nakuletinye tikolo taseNingizimu Afrika [[Mpumalanga|eMpumalanga]], ikakhulu etindzaweni lebetibitwa [[KaNgwane|ngekutsi kukaNgwane]] . SiSwati kanye nesiNgisi tilwimi letisemtsetfweni kaNgwane. SiSwati siphindze futsi sibe ngulolunye lwetilwimi letilishumi nakubili letisemtsetfweni eNingizimu Afrika.[https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=SiSwati&oldid=41763<nowiki>] </nowiki> Leligama lelisemtsetfweni "siSwati" kubantfu labakhuluma lulwimi lwemdzabu. NgesiNgisi, ngesiZulu, ngesiNdebele noma ngesiXhosa lungabitwa ngekutsi ''siSwazi'' . siSwati sihlobene kakhulu naletinye [[Nguni|tilwimi tesiTekela]], njengesiPhuthi nesiNdebele [[Limpopo|saseNyakatfo Transvaal]] (Sumayela), kepha sisondzelene kakhulu [[Nguni|netilwimi tesiZunda]] : [[SíZulu|siZulu]], siNdebele saseNingizimu, siNdebele saseNyakatfo, [[SíChoza|nesiXhosa]] . == Tilwimi == Siswati lesikhulunywa esiSwatini singahlukaniswa sibe tilwimi letine letihambisana netifundza letine taseSwatini: [[Hhohho|siSwati saka Hhohho]], [[Lubombo|saseLubomjeni, saka]][[Manzini ( Lidolobha lase Eswatini)|Manzini]], kanye [[Shiselweni|nesaseShiselweni]] . Siswati sinetinhlobo letimbili lokungenani: yinhlobo lejwayelekile, yesintfu lekhulunywa kakhulu enyakatfo, enkhabeni naseningizimu nshonalanga yelive, kanye nenhlobo lengumfakela lekhulunywa kuletinye tindzawo. Eningizimu, ikakhulu emadolobheni lafana ne [[Nhlangano]] nakaHlatsi , tinhlobonhlobo telulwimi lolukhulunywako titsintseka kakhulu nesiZulu. EmaSwati lamanyenti, kufaka ekhatsi labo labaseningizimu labakhuluma loluhlobo, nabo abasitsatsi njengesiSwati ‘lesifanele’. Loku ngiko lokungabitwa ngekutsi lulwimi lwesibili kulelive. Linani lelikhulu letikhulumi tesiSwati eNingizimu Afrika (ikakhulu esifundzeni [[Mpumalanga|saseMpumalanga]], [[Soweto|naseSoweto]] ) titsatfwa tikhulumi tesiSwatini tase-Eswatini kutsi tikhuluma luhlobo lolungakajwayeleki. ff8yymd774db2duhw1n480pyo14ffuf 43137 43131 2026-09-26T13:38:01Z Nqoba08 10597 Aded a link 43137 wikitext text/x-wiki '''SiSwati''' noma '''siSwati''' lulwimi lweBantfu lwelicembu [[Nguni|lemaNguni]] lolukhulunywa e [[Umbuso weSwatini|-Eswatini]] (lobekubitwa ngekutsi yiSwaziland). Linani lebantfu labakhuluma siSwati lilinganiselwa etigidzini letingu-4.7 kufaka ekhatsi tikhulumi telulwimi lwekucala nelwesibili. Lolulwimi lufundziswa e-Eswatini kanye nakuletinye tikolo taseNingizimu Afrika [[Mpumalanga|eMpumalanga]], ikakhulu etindzaweni lebetibitwa [[KaNgwane|ngekutsi kukaNgwane]] . SiSwati kanye nesiNgisi tilwimi letisemtsetfweni kaNgwane. SiSwati siphindze futsi sibe ngulolunye lwetilwimi letilishumi nakubili letisemtsetfweni eNingizimu Leligama lelisemtsetfweni "siSwati" kubantfu labakhuluma lulwimi lwemdzabu. NgesiNgisi, ngesiZulu, ngesiNdebele noma ngesiXhosa lungabitwa ngekutsi ''siSwazi'' . siSwati sihlobene kakhulu naletinye [[Nguni|tilwimi tesiTekela]], njengesiPhuthi nesiNdebele [[Limpopo|saseNyakatfo Transvaal]] (Sumayela), kepha sisondzelene kakhulu [[Nguni|netilwimi tesiZunda]] : [[SíZulu|siZulu]], siNdebele saseNingizimu, siNdebele saseNyakatfo, [[SíChoza|nesiXhosa]] . == Tilwimi == Siswati lesikhulunywa esiSwatini singahlukaniswa sibe tilwimi letine letihambisana netifundza letine taseSwatini: [[Hhohho|siSwati saka Hhohho]], [[Lubombo|saseLubomjeni, saka]][[Manzini ( Lidolobha lase Eswatini)|Manzini]], kanye [[Shiselweni|nesaseShiselweni]] . Siswati sinetinhlobo letimbili lokungenani: yinhlobo lejwayelekile, yesintfu lekhulunywa kakhulu enyakatfo, enkhabeni naseningizimu nshonalanga yelive, kanye nenhlobo lengumfakela lekhulunywa kuletinye tindzawo. Eningizimu, ikakhulu emadolobheni lafana ne [[Nhlangano]] nakaHlatsi , tinhlobonhlobo telulwimi lolukhulunywako titsintseka kakhulu nesiZulu. EmaSwati lamanyenti, kufaka ekhatsi labo labaseningizimu labakhuluma loluhlobo, nabo abasitsatsi njengesiSwati ‘lesifanele’. Loku ngiko lokungabitwa ngekutsi lulwimi lwesibili kulelive. Linani lelikhulu letikhulumi tesiSwati eNingizimu Afrika (ikakhulu esifundzeni [[Mpumalanga|saseMpumalanga]], [[Soweto|naseSoweto]] ) titsatfwa tikhulumi tesiSwatini tase-Eswatini kutsi tikhuluma luhlobo lolungakajwayeleki.<nowiki>https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=SiSwati&oldid=41763</nowiki> 4ymw4imtqen9tdsrbxgyu3kwvqk6ekq Ningizimu Afrika 0 2010 43130 43128 2026-09-26T13:29:39Z Slippery slope302 8822 Added a source 43130 wikitext text/x-wiki {{geo |coat = Coat of arms of South Africa (heraldic).svg}} '''IRiphabhulikhi yaseNingizimu Afrika''' ('''INingizimu Afrika'''), live lelitfolaka entasi neningizimu [[Afrika|kwesichingikati se Afrika.]]<ref>http://www.southafrica.net/za/en/landing/visitor-home</ref> Lelive linelugu lelilinganiselwa kumakhilomitha langu 2798 kantsi lolugu litfolaka emkhatsini we[[lwandle lwase Atlantiki|lwandle lwase Atlanthiki]] nelwandle lwaseNdiya.kantsi enyakatfo nalelilive kutfolakala bomakhwelwane labafana nemave lanjengabo [[INamibiya|INamibia]], [[ÉButjwána|eBotswana]] ne [[IZimbabwe]]; kutsi eMpumalanga kutfolakale i [[Mozambiki|Mozambikhi]] kanye ne [[Swatini]];<ref>https://dirco.gov.za/paris/the-country-the-people/</ref> phakatsi kweNingizimu Afrika kutfolaka LeSotho.<ref>http://www.sahistory.org.za/</ref> iNingizimu Afrika i live lelibalelwa emashumini lamabili nesine ngebunyenti bebantfu lebacuketse emhlabeni wonke kantsi kunebantfu labalinganiselwa etigidzini letingu [[Demographics of South Africa| linani lebantfu lelitigidzi letingu 53]], ngekwebukhulu bemhlaba ilinganiselwa emashumini lamabili nesihlanu nayilinganiswa nalamanye [[Emave emhlaba|emave emhlaba.]]<ref>http://www.gov.za/</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://beta2.statssa.gov.za/ |access-date=2014-05-12 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529095222/http://beta2.statssa.gov.za/ |dead-url=yes }}</ref> ==Bantfu ngekwehlukana kwabo== *79.2 [[Bantfu labamnyama]] *8.9% [[Emakhaladi]] *8.9% Belungu *2.5% [[Emandiya]] *0.5% [[labanye]] [[File:South Africa municipalities by language 2001.png|thumb|250px|Tilwimi letisemtsetfweni.]] == IRiphabhulikhi == * ''!ke e: ǀxarra ǁke''. * Lihubo lesive: ''[[Nkosi Sikelel' iAfrika]]'' ([[síChoza|siChoza]]). [[File:South Africa National Anthem.ogg]] * Inhlokodolôbha: [[ÉPitóli|iPitoli]]. * Lina leBantfu EPitóli: 2,893,251 ([[2001]]). * 33°55′ S 18°27′ E. * Emave labomakhelwane: [[é-Lusûtfu|iLusutfu]], [[é-Mozambike|iMozambikhi]], [[SWAZILAND|Umbuso weSwatini]], [[iZimbabhwe]], [[iNamibiya]] ne [[ÉButjwána|Butswana]]. * Tifundza [[tiyimfica]]: [[Mpumalanga]], [[Gauteng]], [[KwaZulu Natal]], [[Eastern Cape]], [[Western Cape]], [[Limpopo]], [[Northern Cape]], [[North West]], [[Free State]]. * [[Tilwimi]] [[letisemtsetfweni]] tilishumi nakunye: [[síBhûnu|sibhunu]], [[síChoza|sichoza]], [[síNdebele|sindebele]], [[síNgísi|singisi]], [[síSûtfu saseNyakatfo|sipedi]], [[síSûtfu|sisutfu]], [[siSwati|siswati]], [[síTsonga|sithonga]], [[síTjwána|sitswana]], [[síVenda|sivenda]], [[Zulu language|sizulu]]. * [[Mengameli]]: [[Cyril Ramaphosa]]. * 1.219.912 Km<sup>2</sup>. * Linani leBantfu: 44,819,278 (2001). * 36 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 606.407.000.000 USD ([[2006]]). * [[Rand|EmaRandi]] (ZAR). * Likhodi Le-inthanethi: ".za". == [[Tifundza]] nemadolobha lamakhulu == * Gauteng: [[ÉPitóli|Pretoria]] / [[Pitoli|ÉPitóli]]. * Mpumalanga: [[Mbombela]] * KwaZulu Natal / [[Kazulu]]: [[Durban]] / [[Litheku]]. * Free State / [[Fuleyistata]]: [[Bloemfontein]]. * Eastern Cape:[[Port Elizabeth]]. * Western Cape: [[Cape Town]] / [[Likapa]]. * Northern Cape: [[Kimberley]]. * Limpopo: [[Polokwane]]. * North West: [[Upington]]. == [[Tilwimi]] letisemtsetfweni == Tilishumi nakunye. Tilwimi letigunyatwe ngumtsetfo taseRiphabhulikhi [[síNdebele|siNdebele]], [[síBhûnu|siBhunu]], [[síChoza|siChosa]], [[síNgísi|siNgisi]], [[síSûtfu|Sisutfu]], [[síSûtfu saseNyakatfo|siPedi]], [[siSwati]], [[síTsonga|siXhonga]], [[síTjwána|siTswana]], [[síVenda|siVenda]] kanye [[síZulu|nesiZulu]]. === Ligama leRiphublikhi ngetilwimi letisemtsetfweni === * [[SiBhunu]]: ''Republiek van Suid-Afrika''. * [[SiXhosa]]: ''IRiphabliki yaseMzantsi Afrika''. * [[Ndebele language|SiNdebele]]: ''IRiphabliki yeSewula Afrika''. * [[SiNgísi]]: ''Republic of South Africa''. * [[SiSutfu]]: ''Rephaboliki ya Afrika Borwa''. * [[SiPedi]]: ''Rephaboliki ya Afrika-Borwa''. * [[SiSwati]]: ''IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''. * [[SíTswana]]: ''Rephaboliki ya Aforika Borwa''. * [[SíTsonga|SíXsonga]]: ''Riphabliki ra Afrika Dzonga''. * [[SiVenda]]: ''Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''. * [[SiZulu]]: ''IRiphabliki yaseNingizimu Afrika''. == [[Kúfúna]] == * {{Commons|Category:South_Africa|Commons: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika}}. == [[Kúbópha]] == * [http://www.gov.za IRiphabhulikhi iwebhusayithi (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html CIA: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (síNgísi)], * [http://www.concourt.gov.za/text/constitution/text/preambles/swati.html Preambles of Constitution (IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika): siSwati]. * [http://www.concourt.gov.za/site/theconstitution/Swati.pdf The Constitution (IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika): siSwati]. == Tinkomba== <references/> [[Category:Í-Afríka|Iriphabhulikhi yeningizimu afrika]] [[Category:IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika| ]] qlgthzbl9a3acrbko0lgxnu2jt7k4l3 43139 43130 2026-09-26T13:43:24Z Mommyc 10605 /* */ Added source 43139 wikitext text/x-wiki {{geo |coat = Coat of arms of South Africa (heraldic).svg}} '''IRiphabhulikhi yaseNingizimu Afrika''' ('''INingizimu Afrika'''), live lelitfolaka entasi neningizimu [[Afrika|kwesichingikati se Afrika.]]<ref>http://www.southafrica.net/za/en/landing/visitor-home</ref> Lelive linelugu lelilinganiselwa kumakhilomitha langu 2798 kantsi lolugu litfolaka emkhatsini we[[lwandle lwase Atlantiki|lwandle lwase Atlanthiki]] nelwandle lwaseNdiya.kantsi enyakatfo nalelilive kutfolakala bomakhwelwane labafana nemave lanjengabo [[INamibiya|INamibia]], [[ÉButjwána|eBotswana]] ne [[IZimbabwe]]; kutsi eMpumalanga kutfolakale i [[Mozambiki|Mozambikhi]] kanye ne [[Swatini]];<ref>https://dirco.gov.za/paris/the-country-the-people/</ref> phakatsi kweNingizimu Afrika kutfolaka LeSotho.<ref>http://www.sahistory.org.za/</ref> iNingizimu Afrika i live lelibalelwa emashumini lamabili nesine ngebunyenti bebantfu lebacuketse emhlabeni wonke kantsi kunebantfu labalinganiselwa etigidzini letingu [[Demographics of South Africa| linani lebantfu lelitigidzi letingu letilishumi lasihlanu nakutsatfu]], ngekwebukhulu bemhlaba ilinganiselwa emashumini lamabili nesihlanu nayilinganiswa nalamanye [[Emave emhlaba|emave emhlaba.]]<ref>http://www.gov.za/</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://beta2.statssa.gov.za/ |access-date=2014-05-12 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529095222/http://beta2.statssa.gov.za/ |dead-url=yes }}</ref> ==Bantfu ngekwehlukana kwabo== *79.2 [[Bantfu labamnyama]] *8.9% [[Emakhaladi]] *8.9% Belungu *2.5% [[Emandiya]] *0.5% [[labanye]] [[File:South Africa municipalities by language 2001.png|thumb|250px|Tilwimi letisemtsetfweni.]] == IRiphabhulikhi == * ''!ke e: ǀxarra ǁke''. * Lihubo lesive: ''[[Nkosi Sikelel' iAfrika]]'' ([[síChoza|siChoza]]). [[File:South Africa National Anthem.ogg]] * Inhlokodolôbha: [[ÉPitóli|iPitoli]]. * Lina leBantfu EPitóli: 2,893,251 ([[2001]]). * 33°55′ S 18°27′ E. * Emave labomakhelwane: [[é-Lusûtfu|iLusutfu]], [[é-Mozambike|iMozambikhi]], [[SWAZILAND|Umbuso weSwatini]], [[iZimbabhwe]], [[iNamibiya]] ne [[ÉButjwána|Butswana]]. * Tifundza [[tiyimfica]]: [[Mpumalanga]], [[Gauteng]], [[KwaZulu Natal]], [[Eastern Cape]], [[Western Cape]], [[Limpopo]], [[Northern Cape]], [[North West]], [[Free State]]. * [[Tilwimi]] [[letisemtsetfweni]] tilishumi nakunye: [[síBhûnu|sibhunu]], [[síChoza|sichoza]], [[síNdebele|sindebele]], [[síNgísi|singisi]], [[síSûtfu saseNyakatfo|sipedi]], [[síSûtfu|sisutfu]], [[siSwati|siswati]], [[síTsonga|sithonga]], [[síTjwána|sitswana]], [[síVenda|sivenda]], [[Zulu language|sizulu]]. * [[Mengameli]]: [[Cyril Ramaphosa]]. * 1.219.912 Km<sup>2</sup>. * Linani leBantfu: 44,819,278 (2001). * 36 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 606.407.000.000 USD ([[2006]]). * [[Rand|EmaRandi]] (ZAR). * Likhodi Le-inthanethi: ".za". == [[Tifundza]] nemadolobha lamakhulu == * Gauteng: [[ÉPitóli|Pretoria]] / [[Pitoli|ÉPitóli]]. * Mpumalanga: [[Mbombela]] * KwaZulu Natal / [[Kazulu]]: [[Durban]] / [[Litheku]]. * Free State / [[Fuleyistata]]: [[Bloemfontein]]. * Eastern Cape:[[Port Elizabeth]]. * Western Cape: [[Cape Town]] / [[Likapa]]. * Northern Cape: [[Kimberley]]. * Limpopo: [[Polokwane]]. * North West: [[Upington]]. == [[Tilwimi]] letisemtsetfweni == Tilishumi nakunye. Tilwimi letigunyatwe ngumtsetfo taseRiphabhulikhi [[síNdebele|siNdebele]], [[síBhûnu|siBhunu]], [[síChoza|siChosa]], [[síNgísi|siNgisi]], [[síSûtfu|Sisutfu]], [[síSûtfu saseNyakatfo|siPedi]], [[siSwati]], [[síTsonga|siXhonga]], [[síTjwána|siTswana]], [[síVenda|siVenda]] kanye [[síZulu|nesiZulu]]. === Ligama leRiphublikhi ngetilwimi letisemtsetfweni === * [[SiBhunu]]: ''Republiek van Suid-Afrika''. * [[SiXhosa]]: ''IRiphabliki yaseMzantsi Afrika''. * [[Ndebele language|SiNdebele]]: ''IRiphabliki yeSewula Afrika''. * [[SiNgísi]]: ''Republic of South Africa''. * [[SiSutfu]]: ''Rephaboliki ya Afrika Borwa''. * [[SiPedi]]: ''Rephaboliki ya Afrika-Borwa''. * [[SiSwati]]: ''IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''. * [[SíTswana]]: ''Rephaboliki ya Aforika Borwa''. * [[SíTsonga|SíXsonga]]: ''Riphabliki ra Afrika Dzonga''. * [[SiVenda]]: ''Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''. * [[SiZulu]]: ''IRiphabliki yaseNingizimu Afrika''. == [[Kúfúna]] == * {{Commons|Category:South_Africa|Commons: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika}}. == [[Kúbópha]] == * [http://www.gov.za IRiphabhulikhi iwebhusayithi (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html CIA: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (síNgísi)], * [http://www.concourt.gov.za/text/constitution/text/preambles/swati.html Preambles of Constitution (IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika): siSwati]. * [http://www.concourt.gov.za/site/theconstitution/Swati.pdf The Constitution (IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika): siSwati]. == Tinkomba== <references/> [[Category:Í-Afríka|Iriphabhulikhi yeningizimu afrika]] [[Category:IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika| ]] 3siz0g3q5w4thk78ob9vppplfxvy2j4 43142 43139 2026-09-26T13:47:25Z Phililee09 10615 Added source 43142 wikitext text/x-wiki {{geo |coat = Coat of arms of South Africa (heraldic).svg}} '''IRiphabhulikhi yaseNingizimu Afrika''' ('''INingizimu Afrika'''), live lelitfolaka entasi neningizimu [[Afrika|kwesichingikati se Afrika.]]<ref>http://www.southafrica.net/za/en/landing/visitor-home</ref> Lelive linelugu lelilinganiselwa kumakhilomitha langu 2798 kantsi lolugu litfolaka emkhatsini we[[lwandle lwase Atlantiki|lwandle lwase Atlanthiki]] nelwandle lwaseNdiya.kantsi enyakatfo nalelilive kutfolakala bomakhwelwane labafana nemave lanjengabo [[INamibiya|INamibia]], [[ÉButjwána|eBotswana]] ne [[IZimbabwe]]; kutsi eMpumalanga kutfolakale i [[Mozambiki|Mozambikhi]] kanye ne [[Swatini]];<ref>https://dirco.gov.za/paris/the-country-the-people/</ref> phakatsi kweNingizimu Afrika kutfolaka LeSotho.<ref>http://www.sahistory.org.za/</ref> iNingizimu Afrika i live lelibalelwa emashumini lamabili nakune ngebunyenti bebantfu lebacuketse emhlabeni wonke kantsi kunebantfu labalinganiselwa etigidzini letingu [[Demographics of South Africa| linani lebantfu lelitigidzi letingu letilishumi lasihlanu nakutsatfu]], ngekwebukhulu bemhlaba ilinganiselwa emashumini lamabili nesihlanu nayilinganiswa nalamanye [[Emave emhlaba|emave emhlaba.]]<ref>http://www.gov.za/</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://beta2.statssa.gov.za/ |access-date=2014-05-12 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529095222/http://beta2.statssa.gov.za/ |dead-url=yes }}</ref> ==Bantfu ngekwehlukana kwabo== *79.2 [[Bantfu labamnyama]] *8.9% [[Emakhaladi]] *8.9% Belungu *2.5% [[Emandiya]] *0.5% [[labanye]] [[File:South Africa municipalities by language 2001.png|thumb|250px|Tilwimi letisemtsetfweni.]] == IRiphabhulikhi == * ''!ke e: ǀxarra ǁke''. * Lihubo lesive: ''[[Nkosi Sikelel' iAfrika]]'' ([[síChoza|siChoza]]). [[File:South Africa National Anthem.ogg]] * Inhlokodolôbha: [[ÉPitóli|iPitoli]]. * Lina leBantfu EPitóli: 2,893,251 ([[2001]]). * 33°55′ S 18°27′ E. * Emave labomakhelwane: [[é-Lusûtfu|iLusutfu]], [[é-Mozambike|iMozambikhi]], [[SWAZILAND|Umbuso weSwatini]], [[iZimbabhwe]], [[iNamibiya]] ne [[ÉButjwána|Butswana]]. * Tifundza [[tiyimfica]]: [[Mpumalanga]], [[Gauteng]], [[KwaZulu Natal]], [[Eastern Cape]], [[Western Cape]], [[Limpopo]], [[Northern Cape]], [[North West]], [[Free State]]. * [[Tilwimi]] [[letisemtsetfweni]] tilishumi nakunye: [[síBhûnu|sibhunu]], [[síChoza|sichoza]], [[síNdebele|sindebele]], [[síNgísi|singisi]], [[síSûtfu saseNyakatfo|sipedi]], [[síSûtfu|sisutfu]], [[siSwati|siswati]], [[síTsonga|sithonga]], [[síTjwána|sitswana]], [[síVenda|sivenda]], [[Zulu language|sizulu]]. * [[Mengameli]]: [[Cyril Ramaphosa]]. * 1.219.912 Km<sup>2</sup>. * Linani leBantfu: 44,819,278 (2001). * 36 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 606.407.000.000 USD ([[2006]]). * [[Rand|EmaRandi]] (ZAR). * Likhodi Le-inthanethi: ".za". == [[Tifundza]] nemadolobha lamakhulu == * Gauteng: [[ÉPitóli|Pretoria]] / [[Pitoli|ÉPitóli]]. * Mpumalanga: [[Mbombela]] * KwaZulu Natal / [[Kazulu]]: [[Durban]] / [[Litheku]]. * Free State / [[Fuleyistata]]: [[Bloemfontein]]. * Eastern Cape:[[Port Elizabeth]]. * Western Cape: [[Cape Town]] / [[Likapa]]. * Northern Cape: [[Kimberley]]. * Limpopo: [[Polokwane]]. * North West: [[Upington]]. == [[Tilwimi]] letisemtsetfweni == Tilishumi nakunye. Tilwimi letigunyatwe ngumtsetfo taseRiphabhulikhi [[síNdebele|siNdebele]], [[síBhûnu|siBhunu]], [[síChoza|siChosa]], [[síNgísi|siNgisi]], [[síSûtfu|Sisutfu]], [[síSûtfu saseNyakatfo|siPedi]], [[siSwati]], [[síTsonga|siXhonga]], [[síTjwána|siTswana]], [[síVenda|siVenda]] kanye [[síZulu|nesiZulu]]. === Ligama leRiphublikhi ngetilwimi letisemtsetfweni === * [[SiBhunu]]: ''Republiek van Suid-Afrika''. * [[SiXhosa]]: ''IRiphabliki yaseMzantsi Afrika''. * [[Ndebele language|SiNdebele]]: ''IRiphabliki yeSewula Afrika''. * [[SiNgísi]]: ''Republic of South Africa''. * [[SiSutfu]]: ''Rephaboliki ya Afrika Borwa''. * [[SiPedi]]: ''Rephaboliki ya Afrika-Borwa''. * [[SiSwati]]: ''IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''. * [[SíTswana]]: ''Rephaboliki ya Aforika Borwa''. * [[SíTsonga|SíXsonga]]: ''Riphabliki ra Afrika Dzonga''. * [[SiVenda]]: ''Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''. * [[SiZulu]]: ''IRiphabliki yaseNingizimu Afrika''. == [[Kúfúna]] == * {{Commons|Category:South_Africa|Commons: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika}}. == [[Kúbópha]] == * [http://www.gov.za IRiphabhulikhi iwebhusayithi (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html CIA: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (síNgísi)], * [http://www.concourt.gov.za/text/constitution/text/preambles/swati.html Preambles of Constitution (IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika): siSwati]. * [http://www.concourt.gov.za/site/theconstitution/Swati.pdf The Constitution (IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika): siSwati]. == Tinkomba== <references/> [[Category:Í-Afríka|Iriphabhulikhi yeningizimu afrika]] [[Category:IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika| ]] dt8phmkt69uo69nolzyyxip8ue1zl51 43143 43142 2026-09-26T13:48:21Z Phililee09 10615 Added source 43143 wikitext text/x-wiki {{geo |coat = Coat of arms of South Africa (heraldic).svg}} '''IRiphabhulikhi yaseNingizimu Afrika''' ('''INingizimu Afrika'''), live lelitfolaka entasi neningizimu [[Afrika|kwesichingikati se Afrika.]]<ref>http://www.southafrica.net/za/en/landing/visitor-home</ref> Lelive linelugu lelilinganiselwa kumakhilomitha langu 2798 kantsi lolugu litfolaka emkhatsini we[[lwandle lwase Atlantiki|lwandle lwase Atlanthiki]] nelwandle lwaseNdiya.kantsi enyakatfo nalelilive kutfolakala bomakhwelwane labafana nemave lanjengabo [[INamibiya|INamibia]], [[ÉButjwána|eBotswana]] ne [[IZimbabwe]]; kutsi eMpumalanga kutfolakale i [[Mozambiki|Mozambikhi]] kanye ne [[Swatini]];<ref>https://dirco.gov.za/paris/the-country-the-people/</ref> phakatsi kweNingizimu Afrika kutfolaka LeSotho.<ref>http://www.sahistory.org.za/</ref> iNingizimu Afrika i live lelibalelwa emashumini lamabili nakune ngebunyenti bebantfu lebacuketse emhlabeni wonke jikelele kantsi kunebantfu labalinganiselwa etigidzini letingu [[Demographics of South Africa| linani lebantfu lelitigidzi letingu letilishumi lasihlanu nakutsatfu]], ngekwebukhulu bemhlaba ilinganiselwa emashumini lamabili nesihlanu nayilinganiswa nalamanye [[Emave emhlaba|emave emhlaba.]]<ref>http://www.gov.za/</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://beta2.statssa.gov.za/ |access-date=2014-05-12 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529095222/http://beta2.statssa.gov.za/ |dead-url=yes }}</ref> ==Bantfu ngekwehlukana kwabo== *79.2 [[Bantfu labamnyama]] *8.9% [[Emakhaladi]] *8.9% Belungu *2.5% [[Emandiya]] *0.5% [[labanye]] [[File:South Africa municipalities by language 2001.png|thumb|250px|Tilwimi letisemtsetfweni.]] == IRiphabhulikhi == * ''!ke e: ǀxarra ǁke''. * Lihubo lesive: ''[[Nkosi Sikelel' iAfrika]]'' ([[síChoza|siChoza]]). [[File:South Africa National Anthem.ogg]] * Inhlokodolôbha: [[ÉPitóli|iPitoli]]. * Lina leBantfu EPitóli: 2,893,251 ([[2001]]). * 33°55′ S 18°27′ E. * Emave labomakhelwane: [[é-Lusûtfu|iLusutfu]], [[é-Mozambike|iMozambikhi]], [[SWAZILAND|Umbuso weSwatini]], [[iZimbabhwe]], [[iNamibiya]] ne [[ÉButjwána|Butswana]]. * Tifundza [[tiyimfica]]: [[Mpumalanga]], [[Gauteng]], [[KwaZulu Natal]], [[Eastern Cape]], [[Western Cape]], [[Limpopo]], [[Northern Cape]], [[North West]], [[Free State]]. * [[Tilwimi]] [[letisemtsetfweni]] tilishumi nakunye: [[síBhûnu|sibhunu]], [[síChoza|sichoza]], [[síNdebele|sindebele]], [[síNgísi|singisi]], [[síSûtfu saseNyakatfo|sipedi]], [[síSûtfu|sisutfu]], [[siSwati|siswati]], [[síTsonga|sithonga]], [[síTjwána|sitswana]], [[síVenda|sivenda]], [[Zulu language|sizulu]]. * [[Mengameli]]: [[Cyril Ramaphosa]]. * 1.219.912 Km<sup>2</sup>. * Linani leBantfu: 44,819,278 (2001). * 36 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 606.407.000.000 USD ([[2006]]). * [[Rand|EmaRandi]] (ZAR). * Likhodi Le-inthanethi: ".za". == [[Tifundza]] nemadolobha lamakhulu == * Gauteng: [[ÉPitóli|Pretoria]] / [[Pitoli|ÉPitóli]]. * Mpumalanga: [[Mbombela]] * KwaZulu Natal / [[Kazulu]]: [[Durban]] / [[Litheku]]. * Free State / [[Fuleyistata]]: [[Bloemfontein]]. * Eastern Cape:[[Port Elizabeth]]. * Western Cape: [[Cape Town]] / [[Likapa]]. * Northern Cape: [[Kimberley]]. * Limpopo: [[Polokwane]]. * North West: [[Upington]]. == [[Tilwimi]] letisemtsetfweni == Tilishumi nakunye. Tilwimi letigunyatwe ngumtsetfo taseRiphabhulikhi [[síNdebele|siNdebele]], [[síBhûnu|siBhunu]], [[síChoza|siChosa]], [[síNgísi|siNgisi]], [[síSûtfu|Sisutfu]], [[síSûtfu saseNyakatfo|siPedi]], [[siSwati]], [[síTsonga|siXhonga]], [[síTjwána|siTswana]], [[síVenda|siVenda]] kanye [[síZulu|nesiZulu]]. === Ligama leRiphublikhi ngetilwimi letisemtsetfweni === * [[SiBhunu]]: ''Republiek van Suid-Afrika''. * [[SiXhosa]]: ''IRiphabliki yaseMzantsi Afrika''. * [[Ndebele language|SiNdebele]]: ''IRiphabliki yeSewula Afrika''. * [[SiNgísi]]: ''Republic of South Africa''. * [[SiSutfu]]: ''Rephaboliki ya Afrika Borwa''. * [[SiPedi]]: ''Rephaboliki ya Afrika-Borwa''. * [[SiSwati]]: ''IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika''. * [[SíTswana]]: ''Rephaboliki ya Aforika Borwa''. * [[SíTsonga|SíXsonga]]: ''Riphabliki ra Afrika Dzonga''. * [[SiVenda]]: ''Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe''. * [[SiZulu]]: ''IRiphabliki yaseNingizimu Afrika''. == [[Kúfúna]] == * {{Commons|Category:South_Africa|Commons: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika}}. == [[Kúbópha]] == * [http://www.gov.za IRiphabhulikhi iwebhusayithi (síNgísi)]. * [https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html CIA: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (síNgísi)], * [http://www.concourt.gov.za/text/constitution/text/preambles/swati.html Preambles of Constitution (IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika): siSwati]. * [http://www.concourt.gov.za/site/theconstitution/Swati.pdf The Constitution (IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika): siSwati]. == Tinkomba== <references/> [[Category:Í-Afríka|Iriphabhulikhi yeningizimu afrika]] [[Category:IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika| ]] msj0gm3ngo0o70r1jj8swddu53808qs Mozambiki 0 2011 43135 39961 2026-09-26T13:37:04Z Mommyc 10605 Added source 43135 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Mozambique.svg|thumb|250px|Umjeka we-Mozambike.]] [[File:LocationMozambique.svg|thumb|250px|ÉMozambike (bovú), [[í-Afríka|íAfríka]].]] '''ÉMozambike''', '''iMozambikhi''', ''República de Moçambique'' ([[siPutúkezi|siPutukezi]], [[í-Afríka|íAfríka]]. == NgeMozambike == * ''All we are one'' ([[siNgisi]]). * Lihubo lesive: ''[[Pátria Amada]]'' (siPhuthukezi). [[File:Mozambican national anthem, performed by the United States Navy Band.wav]] * Inhlokodolobha: [[Maputo]]. * Linani leBantfu eMaputo: 1.257.500 ([[2016]]). * 25°57′ S 32°35′ E. * Emave labomakhelwane asihlanu: [[iThanzaniya]], [[iMalawi]], [[iZambiya]], [[iZimbabhwe]], [[iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika]] ne[[Umbuso weSwatini]]. * Tilwimi letisemtsetfweni: siPhuthukezi. * Umengameli: [[Armando Gebuza]]. * 801.590 km<sup>2</sup>. * Linani leBantfu: 28.829.476 (2016). * 35,97 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 37.386.000.000 USD (2017). * [[Metical]] (MZM). * LikhodiLe-inthanethi: ".mz". == Kufuna == * {{Commons|Category:Mozambique|Commons: ÉMozambike}}. == Kubopha == * [https://web.archive.org/web/20230318134107/https://okestream.org/ Okestream] * [https://web.archive.org/web/20070509052601/http://www.mozambique.mz/ ÉMozambike iwebhusayithi (síPutúkezi)]. * [https://web.archive.org/web/20200831040349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mz.html CIA: ÉMozambike (síNgísi)]. [[Category:Í-Afríka|Imozambikhi]] [[Category:É-Mozambike| ]] 0nkxbx3pj956r3q3fp2fipbktyi0po0 43144 43135 2026-09-26T13:49:29Z Emmy C74 10594 /* Kubopha */ Added source 43144 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Mozambique.svg|thumb|250px|Umjeka we-Mozambike.]] [[File:LocationMozambique.svg|thumb|250px|ÉMozambike (bovú), [[í-Afríka|íAfríka]].]] '''ÉMozambike''', '''iMozambikhi''', ''República de Moçambique'' ([[siPutúkezi|siPutukezi]], [[í-Afríka|íAfríka]]. == NgeMozambike == * ''All we are one'' ([[siNgisi]]). * Lihubo lesive: ''[[Pátria Amada]]'' (siPhuthukezi). [[File:Mozambican national anthem, performed by the United States Navy Band.wav]] * Inhlokodolobha: [[Maputo]]. * Linani leBantfu eMaputo: 1.257.500 ([[2016]]). * 25°57′ S 32°35′ E. * Emave labomakhelwane asihlanu: [[iThanzaniya]], [[iMalawi]], [[iZambiya]], [[iZimbabhwe]], [[iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika]] ne[[Umbuso weSwatini]]. * Tilwimi letisemtsetfweni: siPhuthukezi. * Umengameli: [[Armando Gebuza]]. * 801.590 km<sup>2</sup>. * Linani leBantfu: 28.829.476 (2016). * 35,97 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 37.386.000.000 USD (2017). * [[Metical]] (MZM). * LikhodiLe-inthanethi: ".mz". == Kufuna == * {{Commons|Category:Mozambique|Commons: ÉMozambike}}. == Kubopha == * [https://web.archive.org/web/20230318134107/https://okestream.org/ Okestream] * [https://web.archive.org/web/20070509052601/http://www.mozambique.mz/ ÉMozambike iwebhusayithi (síPutúkezi)]. * [https://web.archive.org/web/20200831040349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mz.html CIA: ÉMozambike (síNgísi)]. [[Category:Í-Afríka|Imozambikhi]] [[Category:É-Mozambike| ]] https://www.britannica.com/place/Mozambique/Daily-life-and-social-customs c9cpanmyjsag7n7sdxr0eddduyka71j ÉButjwána 0 2606 43141 39510 2026-09-26T13:45:55Z Phililee09 10615 Added source 43141 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Botswana.svg|thumbnail|right|250px|Umuchele weButswana.]] [[File:LocationBotswana.svg|thumbnail|right|250px|IButswana (lokubovu).]] '''ÉButjwána''', '''iButswana'''. [[SiNgisi]]: ''Botswana'' (''Bechuanaland''). == Mayelana neButswana == * Libito lelisemtsetfweni: ''Lefatshe laBotswana'' ([[SíTjwána|siTswana]]), ''Republic of Botswana'' (síNgisi). Live leButswana. * Lihubo lesive: ''[[fatshe leno larona]]'' (siTswana, leli live letfu). [[File:United States Navy Band - Fatshe leno la rona.ogg]] * Inhlokodolobha: [[Gaborone]]. * Tilwimi letisemtsetfweni: siNgisi, siTswana. * Emave labomakhelwane: [[iNingizimu Afrika]] (1.840 km), [[iNamibiya]] (1.360 Km), [[iZimbabhwe]] (813 Km), [[iZambiya]] (2 Km). * Umengameli: [[Ian Khama]]. * Linani lebatfu: 1.639.833 ([[2003]]). * 600.370 km². == Umlandvo == IButswana live lendzabuko lebe[[Tswana]] kusukela kadzeni. Eminyakeni yabo [[1800]] betswana bahlushwa ng[[emaNdebele akaMzilikazi]], kantsi ngaso leso sikhatsi ema[[Bhunu]] abesafudvuke adzimate afika khona eveni lebatswana futsi simo sesishuba emkhatsini wawo netinhlanga tebeTswana.Ngemnyaka wa [[1885]] i[[Ngilandi]] yakhoselisa ibutswana ngephasi kweliphiko layo. Kwatsi nga-[[1966]] yatfola tibuse. == Tifundza nemadolobha == [[File:Botswana districts named.png|thumbnail|right|250px|Tifundza.]] === Tifundza === # [[Central (iButswana)|Central]]. # [[Ghanzi]]. # [[Kgalagadi]]. # [[Kgatleng]]. # [[Kweneng]]. # [[North East (iButswana)|North East]]. # [[North West (iButswana)|North West]] ([[2001]], [[Chobe]] kunye [[Ngamiland]]). # [[South East (iButswana)|South East]]. # [[Southern (iButswana)|Southern]]. === Emadolobha === [[File:Botswana map.png|thumbnail|right|250px|Emadolobha.]] * Lamakhulu: Gaborone, [[Francistown]]. * Lamancane: [[Molepolole]], [[Selebi-Phikwe]], [[Maun]], [[Gumare]], [[Serowe]], [[Kanye]], [[Mahalapye]], [[Mochudi]], [[Mogoditsane]], [[Gabane]], [[Lobatse]], [[Palapye]], [[Tlokweng]], [[Ramotswa]], [[Thamaga]], [[Moshupa]], [[Tonota]], [[Bobonong]], [[Orapa]], [[Jwaneng]]. == Kúfúna == * {{Commons|Category:Botswana|Commons: ÉButjwána}}. == Kúbópha == * [http://www.gov.bw ÉButjwána iwebhusayithi (síNgísi)] * [https://web.archive.org/web/20151015203531/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html CIA: ÉButjwána (síNgísi)], * [https://web.archive.org/web/20080705143931/http://www.botswana-tourism.gov.bw/ ÉButjwána etivakashi (síNgísi)] [[Category:Í-Afríka|Ebutjwana]] iqxhz14o5ef3begg2xs5qbfjl8an012 Mpumalanga 0 2612 43150 39799 2026-09-26T13:51:14Z Mageba008 10608 Add edit 43150 wikitext text/x-wiki {{Infobox PoSA | Code Province = MP | map = Map of South Africa with Mpumalanga highlighted.svg | imbeji = | inhlokodolobha = [[INaspoti]] | ndvunankulu = Refilwe Mtsweni ([[ANC]]) | Superficie Rank = 8 | Superficie Total = 76495 | Bantfu Year = 2011 | Bantfu Rank = 6 | Bantfu Total = 4039939 | Densité = 53 | tilwimi = [[síSwati]]&nbsp;27.7%, [[síZulu]]&nbsp;24.1%, [[síThonga]]&nbsp;10.4%, [[síNdebele]]&nbsp;10.1%, [[SíSûtfu saseNyakatfo|siPedi]]&nbsp;9.3% }} [[File:Flag of Mpumalanga Province.svg|thumb|right|250px|Umjeka we-Mpumalanga.]] [[File:DC30 locator.svg|thumb|right|250px|Gert Nsibande (lebovú).]] [[File:DC32 locator.svg|thumb|right|250px|Ehlanzeni (lebovú).]] [[File:DC31 locator.svg|thumb|right|250px|Nkangala (lebovú).]] '''Mpumalanga''', sifundza sase[[iNingizimu Afrika|Ningizimu Afrikha]]. Lesifundza besiyincenye yentilasifali ngembi kwa-1994 == Sifundza seMpumalanga == * Inhlokodolobha: I[[Mbombela]] (Nelspruit). * Ndvunankhulu: [[Mrs Refilwe Maria Mtshweni - Tsipane]]. * Tilwimi: [[SiSwati]], [[síZulu]], [[SíNdebele|SiNdebele]], [[SíSûtfu saseNyakatfo|siPedi]],[[SíNgísi|siNgisi]],[[siBhunu]],[[SiShangane]] * 76.495 km². * Bantfu: 4.039.939 ([[2011]]). == Bomasipala == === [[Gert Nsibande District Municipality]] === * [[Msukaligwa Local Municipality]]. * [[Albert Luthuli Local Municipality]]. * [[Mkhondo Local Municipality]]. * [[Pixley kaSeme Local Municipality]]. * [[Dipaleseng Local Municipality]]. * [[Govan Mbeki Local Municipality]]. * [[Lekwa Local Municipality]]. === [[Ehlanzeni District Municipality]] === * [[Thaba Chweu Local Municipality]]. * [[Mbombela Local Municipality]]. * [[UMjindi Local Municipality]]. * [[Nkomazi Local Municipality]]. * [[Bushbuckridge Local Municipality]]. === [[Nkangala District Municipality]] === * [[Delmas Local Municipality]]. * [[Emalahleni Local Municipality]]. * [[Steve Tshwete Local Municipality]]. * [[Highlands Local Municipality]]. * [[Thembisile Local Municipality]]. * [[Dr JS Moroka Local Municipality]]. == Emadolobha == * [[Belfast (Mpumalanga)|Belfast]]. * [[Dullstroom]]. * [[Graskop]]. * [[Lydenburg]]. * [[Machadodorp]]. * [[Orhistad]]. * [[Pilgrims Rest]]. * [[Sabie]]. * [[Waterfalboven]]. * [[Waterfal Onder]]. * [[Amerfoort (Mpumalanga)|Amerfoort]]. * [[Amsterdam (Mpumalanga)|Amsterdam]]. * [[Badplaas]]. * [[Breyten]]. * [[Carolina (Mpumalanga)|Carolina]]. * [[Chrissiesmeer]]. * [[Ermelo]]. * [[Morgenzon]]. * [[Perdekop]]. * [[Piet Retief (lidolobha)|Piet Retief]]. * [[Volkrust]]. * [[Wakkerstroom]]. * [[Balfour]] * [[Bethal]] * [[Delmas]] * [[Greylingstad]] * [[Groblersdal]] * [[Kinross]] * [[KwaMhlanga]] * [[Loopspruit]] * [[Marble Hall]] * [[Middleburg]] * [[Secunda]] * [[Siyabuswa]] * [[Standerton]] * [[Trichadt]] * [[Vaal Bank]] * [[Witbank]] * [[Baberton]] * [[Hazyview]] * [[Hectorspruit]] * [[Kaapmuiden]] * [[komatiport]] * [[Malelane]] * [[Nelspruit]] * [[Skukuza]] * [[White River]] * [[Bushbuckridge]] == Kúfúna == * {{Commons|Category:Mpumalanga|Commons: Mpumalanga}}. == Kúbópha == * (síNgísi) [http://www.info.gov.za/aboutsa/landpeople.htm#mp]. * (síNgísi) [https://web.archive.org/web/20080612015744/http://www.mpumalanga.gov.za/ Mpumalanga iwebhusayithi]. {{tiFundza yeiNingizimu Afrika}} [[Category:IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika]] [[Category:tiFundza yeiNingizimu Afrika]] pao9vmiegqr0cbsgwy88w505l5jq92c INamibiya 0 3186 43148 43115 2026-09-26T13:50:20Z Lethhlokgonolo 10609 Added source 43148 wikitext text/x-wiki {{geo}} '''[[Republic of Namibia|iNamibiya]] ''' (en:''Republic of Namibia''; af: ''Republiek van Namibië''; ger: ''Republik Namibia''). Live we[[Í-Afríka|Afríka]]. == Mayelana Namibiya == * IRiphabliki. * Inhlokodolobha: [[Windhoek]]. * Linani leBantfu eWindhoek: 233.529 ([[2001]]). * Mengameli: [[Nahas Angula]]‎. * 825.418 Km<sup>2</sup>. * Linani Bantfu 2.108.665 (2009). * 2.5 bantfu/km<sup>2</sup>. * PIB: 13.771.000.000 USD ([[2009]]). * Likhodi Le-inthanethi: ".na'' == Kúfúna == * {{Commons|Category:Namibia|Commons:INamibiya }}. == Kúfasa== * [https://web.archive.org/web/20121204101417/http://www.grnnet.gov.na/ iNamibiya iwebhusayithi]. [[Category:Namibiya| ]] 4irrt3p4dlvaf997lifej39ie01qmuf Cyril Ramaphosa 0 4781 43146 42203 2026-09-26T13:50:00Z Phililee09 10615 Add a source 43146 wikitext text/x-wiki {{Umuntfu}} '''Matamela Cyril Ramaphosa''' (born 17 Lweti 1952) ngumongameli wesihlanu welive lase Ningizimu Afrika. <ref>{{Cite news|url=https://nationalplanningcommission.wordpress.com/npc-commissioners/|title=NPC Commissioners|date=4 February 2015|work=National Planning Commission|accessdate=12 August 2017}}</ref> Ramaphosa ulandzela ngemuva kwa mongameli Jacob Zuma. Ungaphansi kwelicembu lelikhulu ANC. Ramaphosa ngulomunye wekucala webaholi belicembu le ANC lowahlela umtsetfo sisekelo sase Ningizimu Afrika, kantsi ngemuva kwenkululeko ubese ungenela temabhizinisi watakhela ligama. <ref>{{Cite news|url=http://theconversation.com/ramaphosa-has-what-it-takes-to-fix-south-africas-ailing-anc-but-70866|title=Ramaphosa has what it takes to fix South Africa's ailing ANC. But ...|last=Mtimka|first=Ongama|work=The Conversation|accessdate=12 August 2017}}</ref>  == Ebuncaneni kanye nemfundvo == Ramaphosa watalelwa e, [[IJohannesburg|Johannesburg]], ngo 17 Lweti 1952,<ref>{{Cite news|url=http://citizen.co.za/news/south-africa/981959/ramaphosa-not-born-in-limpopo/|title=Ramaphosa 'not born in Limpopo'|last=Matlala|first=Ngwako Modjadji and Alex|work=The Citizen|accessdate=12 August 2017}}</ref> ngumtfwana wesibili ebantfwaneni labatsatfu.  .<ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.sahistory.org.za/people/cyril-matamela-ramaphosa|title=Cyril Matamela Ramaphosa|last=Anonymous|date=17 February 2011|work=South African History Online|accessdate=12 August 2017}}</ref> Babe wakhe bekaliphoyisa. Kantsi ufundze e Tshilidzi Primary School kanye nase Sekano Ntoane High School eSoweto.  <ref>[https://www.moneyweb.co.za/moneyweb-opinion/soapbox/who-is-cyril-ramaphosa/ Who is Cyril Ramaphonsa]</ref> Ngo 1971 wenta matikuletjeni wakhe e Mphaphuli High School eSibasa eVenda. Ngesikhatsi asesikolweni bekahola litsimba letenkolo ayinhloko ye SCM. Kutse lapho asenyuvesi watibandzakanya netepolitiki wajoyina macembu lafana nabo SASCO kanye nabo BPC. <ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-africa-20767093|title=Cyril Ramaphosa – the man who wants to make South Africa great|date=2 August 2017|work=BBC News|accessdate=12 August 2017}}</ref> . Ramaphosa uphotfule timfundvo takhe e[[UNISA]] lapho watfole khona i B.Proc. Degree in 1981.<ref>{{Cite news|url=http://www.observer.com.na/index.php/opinions/item/782-the-curious-case-of-comrade-cyril|title=The curious case of Comrade Cyril – Windhoek Observer|last=KAUMBI|first=UAZUVA|accessdate=12 August 2017|archive-date=12 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812212008/http://www.observer.com.na/index.php/opinions/item/782-the-curious-case-of-comrade-cyril|dead-url=yes}}</ref> == References == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ramaphosa, Cyril}} [[Category:Bantfu]] [[Category:IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika]] [[Category:Sopolitiki]] g3e9eyvpxs5qpszycz7tjryvrisqsuj Kaizer Chiefs F.C. 0 5205 43156 41419 2026-09-26T14:01:58Z Nqoba08 10597 Translated words 43156 wikitext text/x-wiki '''I-Kaizer Chiefs Football Club''' (lephindze yatiwe ngekutsi yi-Chiefs) licembu lelibhola letinyawo lase [[Ningizimu Afrika]] leseNaturena,lase[[Johannesburg]], ledlala e-Premier Soccer League. Lelicembu liphindze latiwe ngeligama le''maKhosi'', lokusho kutsi "tindvuna" ngesiZulu, kanye ne Phefeni Glamour Boys. I-Chiefs iwine tindondo te-league letingu-13 (letine ngesikhatsi se-PSL) kanye netindondo letingetulu kwa-50 temacembu. Ngenca yaloko, banetindondo letinyenti kuwo onkhe emacembu aseNingizimu Afrika futsi ngiwo emacembu laphumelela kakhulu emlandvweni welibhola letinyawo laseNingizimu Afrika kusukela ekucaleni kwelibhola letinkhulu nga-1970. Ngilo licembu lelisekelwa kakhulu kulelive, lelisuka kubantfu labangu-16,144 emnyakeni wa-201920, lokuyinombolo lephakeme kakhulu kuleliga. Lelicembu lidlala imidlalo yalo yasekhaya e-FNB Stadium lenetindzawo letingu-94,797.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.soccerladuma.co.za/news/articles/local/categories/kaizer-chiefs/kaizer-chiefs-coach-arthur-zwane-not-disappointed-to-miss-out-on-kobamelo-kodisang/721334 |access-date=2022-07-30 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730230003/https://www.soccerladuma.co.za/news/articles/local/categories/kaizer-chiefs/kaizer-chiefs-coach-arthur-zwane-not-disappointed-to-miss-out-on-kobamelo-kodisang/721334 |dead-url=yes }}</ref> Lelicembu linembango lonemandla ne-[[I-Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]], licembu lelinye lase-Soweto lelasungulwa ngu-[[Kaizer Motaung]]<ref>https://www.news24.com/citypress/sport/no-beef-between-psls-honorary-doctors-kaizer-and-irvin-20220731</ref>, umsunguli we-Chiefs, ngesikhatsi asandza kudlala. Badlali labadvumile lebebagcoke i-jersey lemnyama naleyo yeligolide esikhatsini lesendlulile bafaka ekhatsi Neil Tovey kanye na Lucas Radebe kanye na Patrick Ntsoelengoe, Gary Bailey, [[John "Shoes" Moshoeu]], Shaun Bartlett, Steve Komphela, Siyabonga Nomvete kanye naDokotela Khumalo.<ref>{{Cite web |title=Miami Hurricanes Football Jersey |url=https://www.miamiflvipstore.com/ |access-date=2024-11-27 |archive-date=2024-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201145854/https://www.miamiflvipstore.com/ |dead-url=yes }}</ref> I-Kaizer Chiefs yavalwa yi-African Football (CAF) kutsi ingakhoni kuchudzelana emincintiswaneni yemacembu ase-Afrika kuze kube ngu-2009 ngemuva kwekuphuma kwayo ngekushesha ku-CAF Confederation Cup yanga-2005. Lesi kwaba sikhatsi sesibili eminyakeni lemine kutsi i-Chiefs ijeziswe yi-CAF ngekwala kuhlanganyela emncintiswaneni.<ref>https://www.iol.co.za/sport/soccer/psl/watch-kaizer-chiefs-fans-sing-with-hope-ahead-of-new-season-3369d956-553c-4392-b8d0-fc4d0c2e7db5</ref><ref>{{Cite web |title=Miami Hurricanes Football Jersey |url=https://www.miamiflvipstore.com/ |access-date=2024-11-27 |archive-date=2024-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201145854/https://www.miamiflvipstore.com/ |dead-url=yes }}</ref> Leli licembu lelisekelwa kakhulu e-Afrika leseningizimu ne-Sahara. Tikhulu tase Kaizer betinesisekelo lesingaba ngetulu kwa 16 000 000 ekucaleni kwalelikhulu leminyaka. Lamuhla kulinganiselwa kutsi kunebalandzeli labangaba ngu-40 000 000 eNingizimu Afrika. Linyenti lebalandzeli lisendzaweni yase Ningizimu Afrika kanye nasemaveni labomakhelwane. Nga Bhimbidwvane 2020, iKaizer Chiefs yagubha iminyaka lengu-50 yekugubha. ==Tinkomba== {{reflist}} [[Category:Temidlalo]] [[Category:Iningizimu Afrika]] [[Category:Libhola letinyawo]] [[Category:Libhola]] 2inhwonfiegzwtxhjkcis1f4zwd7zh1 EmaPedi 0 5237 43154 38219 2026-09-26T13:56:50Z Phililee09 10615 Add a source 43154 wikitext text/x-wiki EmaPedi /pɛdi/ noma '''emaBapedi''' /bæˈpɛdi/ (laphindze atiwe ngekutsi ngemaNorthern Sotho noma eMasotho ase Leboa kanye nemaMarota noma emaBamaroteng) ngemacembu esive aseNingizimu Afrika lakhuluma siPedi noma siSepedi, lulwimi lolusemkhatsini welicembu letilwimi taseSotho-Tswana. SiSotho saseNyakatfo ligama lelisetjentiselwa kuchaza lulwimi lolusemtsetfweni lweNingizimu Afrika lolungu-11. I-Northern Sotho noma i-Sesotho sa Leboa inetilwimi letingu-33, lapho khona iPedi ngulenye yato. Bantfu be-BaPedi batfolakala kakhulu etifundzeni letisenyakatfo-mpumalanga ye-[[Ningizimu Afrika]] letingu-[[Limpopo]], kanye nasetincenyeni letisenyakatho ye-[[Mpumalanga]]. Kunekudideka mayelana nemehluko emkhatsini webantfu base BaPedi, kanye netive letibitwa ngekutsi yi Northern Sotho (Basotho ba Lebowa). Ngakulolunye luhlangotsi, lenye inchazelo yemphi kutsi bantfu base BaPedi baba nemandla ngalesinye sikhatsi ngaphansi kwenkhosi lenemandla lebeyibusa indzawo lenkhulu. Ngaleso sikhatsi, libutfo lelinemandla lema-BaPedi lancoba tive letincane, futsi latsi tiphakeme kuto. Ngakulolunye luhlangotsi, lenye inchazelo kutsi ngemuva kwekwehla kwalomunye weMbuso we-BaPedi, letinye tive tehlukana nebukhosi, ngako-ke kusetjentiswa leligama lelitsi Northern Sotho. Lesinye sizatfu sekwehlukana singahle sihlobane nemphi yekubusa lebeyisolo ichubeka iminyaka leminyenti emkhatsini wemacembu lahlukene eMbusweni weBaPedi. Ngemnyaka wa 2020, lijaji Ephraim Makgoba lakhipha sincumo ngekuphikisana emkhatsini wemalunga emkhandlu wesintfu we-BaPedi. === [[Timphawu netimphawu te-HIV/AIDS|Timphi]] tase Sekhukhune === [[File:LL1882_pg008_SIKUKUNI.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/LL1882_pg008_SIKUKUNI.jpg/220px-LL1882_pg008_SIKUKUNI.jpg|left|thumb|Inkhosi Sekhukhune 1881]] Sekhukune I walandzela babe wakhe ngemnyaka wa-1861, wadlala indzima lebalulekile kuvimbela kuhlasela kwemaSwati. Ngaleso sikhatsi, bekukhona nekungevani ngemncele ne-Transvaal, lokwaholela ekwakhiweni kwe-Burgersfort, lebeyihanjiswa ngemavolontiya ase-Lydenburg. Ngemnyaka wa 1870, emaPedi bekungulomunye wemitfombo lemitsatfu yeligunya lesifundza, eceleni kweSwazi kanye ne ZAR (Zuid-Afrikaansche Republiek). 8ep15xplhvgd38lu25vw3v8hzo3r5o8 Mamelodi Sundowns Football Club 0 5666 43133 43086 2026-09-26T13:34:53Z Mthandos 2009 10607 Added a link 43133 wikitext text/x-wiki [[File:Mamelodi Sundowns-002.jpg|thumb|Indunkulu yeSundowns iPitoli. ]] '''I-Mamelodi Sundowns Football Club''' (leyatiwa ngekutsi yi-Sundown) ilicembu lelibhola letinyawo lase[[Ningizimu Afrika]] eMameloodi, ePitoli esifundzeni saseGauteng lelidlala ku-Premier Soccer League. Lelicembu lasungulwa ngemnyaka wa 1980, lidlala imidlalo yasekhaya [[e-Loftus Versfeld Stadium]].<ref>https://www.thesouthafrican.com/sport/soccer/psl-south-africa/mamelodi-sundowns-to-miss-out-on-blockbuster-south-american-target-26-may-2023/</ref> I-Sundowns iwine i-Premier League tikhatsi letingu-13 kusukela yasungulwa nga-1996,kantsi inemlandvo lohlanganisiwe we-National Soccer League Championships lemitsatfu futsi inqobe titulo te-league letilishumi nesitfupha. Nyalo yilicembu lelibhola letinyawo leliphumelele kakhulu ngesikhatsi se-PSL yaseNingizimu Afrika. Bancobe i-CAF Champions League yanga-2016, i-2017 CAF Super Cup futsi bakhetfwa njenge-CAAF Club of the Year yanga-2016.https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Mamelodi_Sundowns_Football_Club&oldid=43086<ref>https://www.snl24.com/soccerladuma/local/iconic-interviews/mamelodi-sundowns-leadership-should-take-blame-for-caf-champions-league-exit-20230525</ref> <ref>https://ewn.co.za/2023/05/24/mamelodi-sundowns-continue-to-revel-in-record-premiership-title-win</ref> == Tinkomba== <references/> [[Category:Í-Afríka|Iriphabhulikhi yeningizimu afrika]] [[Category:IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika| ]] [[Category:Libhola letinyawo|Libhola letinyawo ]] gc9ixzxm98q7ekvgyentq89fjal92wc 43145 43133 2026-09-26T13:49:36Z Mthandos 2009 10607 Added a lin 43145 wikitext text/x-wiki [[File:Mamelodi Sundowns-002.jpg|thumb|Indunkulu yeSundowns iPitoli. ]] '''I-Mamelodi Sundowns Football Club''' (leyatiwa ngekutsi yi-Sundown) ilicembu lelibhola letinyawo lase[[Ningizimu Afrika]] eMameloodi, ePitoli esifundzeni saseGauteng lelidlala ku-Premier Soccer League. Lelicembu lasungulwa ngemnyaka wama 1960s,<ref>https://sundownsfc.co.za/history/</ref> lidlala imidlalo yasekhaya [[e-Loftus Versfeld Stadium]].<ref>https://www.thesouthafrican.com/sport/soccer/psl-south-africa/mamelodi-sundowns-to-miss-out-on-blockbuster-south-american-target-26-may-2023/</ref> I-Sundowns iwine i-Premier League tikhatsi letingu-13 kusukela yasungulwa nga-1996,kantsi inemlandvo lohlanganisiwe we-National Soccer League Championships lemitsatfu futsi inqobe titulo te-league letilishumi nesitfupha. Nyalo yilicembu lelibhola letinyawo leliphumelele kakhulu ngesikhatsi se-PSL yaseNingizimu Afrika. Bancobe i-CAF Champions League yanga-2016, i-2017 CAF Super Cup futsi bakhetfwa njenge-CAAF Club of the Year yanga-2016.https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Mamelodi_Sundowns_Football_Club&oldid=43086<ref>https://www.snl24.com/soccerladuma/local/iconic-interviews/mamelodi-sundowns-leadership-should-take-blame-for-caf-champions-league-exit-20230525</ref> <ref>https://ewn.co.za/2023/05/24/mamelodi-sundowns-continue-to-revel-in-record-premiership-title-win</ref> == Tinkomba== <references/> [[Category:Í-Afríka|Iriphabhulikhi yeningizimu afrika]] [[Category:IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika| ]] [[Category:Libhola letinyawo|Libhola letinyawo ]] 45um0ri6gzx03rw98mavmrrdqscpvdr 43149 43145 2026-09-26T13:51:09Z Mthandos 2009 10607 /* */ removed link 43149 wikitext text/x-wiki [[File:Mamelodi Sundowns-002.jpg|thumb|Indunkulu yeSundowns iPitoli. ]] '''I-Mamelodi Sundowns Football Club''' (leyatiwa ngekutsi yi-Sundown) ilicembu lelibhola letinyawo lase[[Ningizimu Afrika]] eMameloodi, ePitoli esifundzeni saseGauteng lelidlala ku-Premier Soccer League. Lelicembu lasungulwa ngemnyaka wama 1960s,<ref>https://sundownsfc.co.za/history/</ref> lidlala imidlalo yasekhaya [[e-Loftus Versfeld Stadium]].<ref>https://www.thesouthafrican.com/sport/soccer/psl-south-africa/mamelodi-sundowns-to-miss-out-on-blockbuster-south-american-target-26-may-2023/</ref> I-Sundowns iwine i-Premier League tikhatsi letingu-13 kusukela yasungulwa nga-1996,kantsi inemlandvo lohlanganisiwe we-National Soccer League Championships lemitsatfu futsi inqobe titulo te-league letilishumi nesitfupha. Nyalo yilicembu lelibhola letinyawo leliphumelele kakhulu ngesikhatsi se-PSL yaseNingizimu Afrika. Bancobe i-CAF Champions League yanga-2016, i-2017 CAF Super Cup futsi bakhetfwa njenge-CAAF Club of the Year yanga-2016.<ref>https://www.snl24.com/soccerladuma/local/iconic-interviews/mamelodi-sundowns-leadership-should-take-blame-for-caf-champions-league-exit-20230525</ref> <ref>https://ewn.co.za/2023/05/24/mamelodi-sundowns-continue-to-revel-in-record-premiership-title-win</ref> == Tinkomba== <references/> [[Category:Í-Afríka|Iriphabhulikhi yeningizimu afrika]] [[Category:IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika| ]] [[Category:Libhola letinyawo|Libhola letinyawo ]] m8yiawt5cm0q3lchf5txv2qkdgoelua Imvelo 0 6582 43151 41751 2026-09-26T13:51:51Z Mnguni12 10611 43151 wikitext text/x-wiki [[Lifayela:Startrails_above_Gunung_Bromo_-_Indonesia.jpg|thumb| I-panorama lehlanganisiwe yesikhatsi yetintfo letehlukene temvelo kanye netindzawo letitungelete iNtsaba iBromo, e-Indonesia.]] '''Endvulo''' nakufika inftutfuko nesayensi imvelo yabo nekugucugucuka yangasafani nakucala.Ngesikhatsi sekufika kwendlela yesayensi yalamuhla emakhulwini eminyaka leminyenti leyengcile, imvelo yaba yintfo lengasebenti, ihlelwe kutsi ihanjiswe yimitsetfo yaNkulunkulu. Ngekugucuka kwetimboni, imvelo yakhula yabonakala njengencenye yeliciniso lephucwa kungenelela ngenhloso: ngako-ke bekutsatfwa njengalokungcwele ngalamanye emasiko ( Rousseau, i-American transcendentalism ) noma i-decorum nje yekuniketa kwaNkulunkulu noma umlandvo webantfu ( Hegel, Marx ). Nomakunjalo, umbono wemvelo, losedvute nalowo wangaphambi kwaSocrates, watalwa kabusha ngesikhatsi lesifanako, ikakhulukati ngemuva kwaCharles Darwin . [[Ningizimu Afrika|ningizumu]] <ref>http://www.gov.za/</ref> [[Category:imvelo]] [[Category:nature]] lft49fhmleco1ux657wkhpaxnnr4935 Kubaluleka Kwebantfwana Bebafana 0 6609 43155 41889 2026-09-26T13:59:10Z Lesego013 10604 /* */ add a link 43155 wikitext text/x-wiki '''[[Umntfwana]] lomdvuna''' ubaluleke kakhulu emndenini, ikakhulukati EmaSwatini ngetizatfu letinengi letehlukahlukene. Umntfwana lomdvuna ekhaya usho kuchubeka kwesibongo salelo khaya nome labadzala sebangasekho emhlabeni. Loku kucinisekisa kutsi leso sibongo singanyamalali kodvwa sichubeke sibe khona. Kulokunye, umntfwana lomdvuna unika babe wakhe sitfunti sekuhlonipheka emmangweni ngekutsi abonakale ayindvodza emadvodzeni futsi ayindvodza sibili. Kubabete umntfwana lomdvuna noma wemfana ekhaya kuletsa kukhatsateka lokukhulu ngobe kusho kutsi lelo khaya alisenawuba naye umuntfu locochuba sibongo sakhona siphila emhlabeni. Kantsi futsi umfati longakhoni kutfola bantfwana labadvuna uba nekukhoboseka nekubukeleka phansi emmangweni nakubontsanga yakhe lababe nenhlanhla yekutfola bantfwana bebafana, nome ngabe baningi kangakanani bantfwana bemantfombatane lanabo. Tingucuko Nome bekunjalo etikhatsini letendlulile kodvwa tintfo letinengi [[setigucugucukile]] lokufaka ekhatsi kona kubaluleka kwemntfwana lomdvuna. Etikhatsini tanamuhla batali labaningi sebayakhona kwemukela kuphilisana ngekuthula nome bangenaye umntfwana lomdvuna. [[Category:Family]] jnj3d6r7ni7xl58kqb7z3dozv189q74 Kulondvolotwa kwetilwimi eNingizimu Afrika 0 6648 43140 42272 2026-09-26T13:45:17Z Palesa04 10606 /* */ add source 43140 wikitext text/x-wiki [[Lifayela:Language preservation.jpg|thumb]] '''Kulondvolotwa kwetilwimi''' ngumzamo wekuvikela nekusekela tilwimi letisengotini yekushabalala, kuvame kubangelwa kuhlanganiswa kwemasiko, kuhlangana kwemhlaba wonkhe, noma kwehla kwelinani lebakhulumi bato. Loku kufaka ekhatsi imisebenti lefana nekubhala luhlelo lwelulwimi nemagama, kubhalwa kwebantfu labakhuluma lulwimi lolwengetiwe, kufundzisa lulwimi bantfwaneni labetako letinsha kanye nekukhutsata kusetjentiswa kwalo emphilweni yemalanga onkhe. Kulondvolota lulwimi kubaluleke kakhulu ngobe kunemlandvo, buntfu kanye nembono lowehlukile ngebantfu labakhuluma lolulwimi. Lulwimi ngalunye lunelwati lwendzabuko, lokufaka ekhatsi [[emasiko]] endzawo, lwati ngemvelo, kanye nemlandvo lowendluliselwa ngemlomo longalahleka nangabe lolulwimi lufa. Ngaloko-ke, kulondvolotwa kwelulwimi akusiyo nje kuphela indzaba yekulondvolota emagama, kepha kulondvolotwa kwemagugu emasiko kanye nekwehlukahlukana kwawo. <ref>Bernard, H. Russell (1992). "Preserving Language Diversity". ''Human Organization''. '''51''' (1): 82–89. ISSN&nbsp;0018-7259.</ref> == '''Kubaluleka kwekulondvolotwa kwetilwimi''' == Lulwimi nemasiko kuhlangene. Lulwimi lubonisa loko lokubalulekile kulabo labakhulumako. Ngakulolunye luhlangotsi, tilwimi tiyagucuka njengobe imiphakatsi ikhula futsi ishintja. Nangabe [[Tilwimi tase Ningizimu Afrika|tilwimi]] tifa, nemasiko ayafa kanye nato. Ngekwemlandvo, emasiko bekavame kwendluliselwa ngemlomo; tindzaba kanye netimfundziso betendluliselwa titukulwane ngetitukulwane ngaphandle kwekubhalwa. Loku kusasebenta etilwimini letinyenti letisengotini yekushabalala. <ref>Dressler, Wolfgang; Wodak-Leodolter, Ruth (1977-01-01). "Language Preservation and Language Death in Brittany". '''15''' (191): 33–44. doi:10.1515/ling.1977.15.191.33. ISSN&nbsp;1613-396X.</ref> == '''Singalondvolota Njani Tilwimi?''' == Incenye yekucala yekulondvolota lulwimi kuvikela lulwimi. Kufaka ekhatsi kucaphela kutsi lulwimi lusengotini yekulahleka kanye nekwakha timo tekutsi lukhulunywe futsi lufundziswe.Nangabe kusele bantfu labanyenti labakhuluma lulwimi lolutsite, kungentiwa imetamo yekulwendlulisela kulesinye situkulwane. Letincwadzi tisita bantfu kutsi bangagcini nje ngekwati lulwimi kodvwa baphindze bafundze nangemasiko ebantfu labakhuluma lolulwimi. == '''Bobani labasindzisa Tilwimi''' == * '''Lihhovisi le-United Nations Educational, Scientific and Cultural Office (UNESCO)''' likhutsata liphindze lisekele kufundvwa kwetilwimi tendzabuko kanye nekusetjentiswa kwetilwimi letinyenti. Baphindze bacoce futsi basekele kusetjentiswa kwetilwimi tendzabuko kutemfundvo, kubetindzaba naku-inthanethi. * '''Imiphakatsi Yesigodzi kanye Nebakhulumi Betilwimi Letisemtsetfweni''' Badlala indzima lebaluleke kakhulu, njengobe bangulabagcini labaphilako betilwimi tabo. Kwetfulwa kwelulwimi kusukela esitukulwaneni kuye kulesinye kubalulekile kute lulondvolotwe. * '''Hulumende''' Hulumende wavelonkhe newesifundza angenta inchubomgomo yekusekela imfundvo yetilwimi letinyenti, kwemukelwa ngalokusemtsetfweni kwetilwimi letincane, kanye nekuniketa timali tekubhalwa kwetilwimi kanye nekuvuselelwa kwato. * '''Tikhungo Temfundvo Letiphakeme kanye Netati Tilwimi''' Emanyuvesi, bacwaningi kanye netati telulwimi tisebenta ngekubhala tilwimi letisengotini yekushabalala, kwakha tinhlelo telulwimi kanye netichazamagama, kanye nekwakha imitfombo yetemfundvo. * '''Tinhlangano letingekho ngaphasi kwahulumende (NGOs)''' Emacembu lafana ne-SIL International, i-Endangered Languages Project, kanye ne-Living Tongues Institute for Endangered Languages asebenta mhlabawonkhe kusekela imitamo yekulondvolota tilwimi. == '''Indzima ledlalwa lulwimi ekundluliseni lwati, kuhlakanipha  kanye nemphilo''' == Lulwimi ludlala indzima lebalulekile ekwendluliseni lwati, kuhlakanipha kanye nemphilo. Kuyindlela yekukhulumisana leletsa luvelo lwekuba lilunga lelicembu lelitsite lebuve. Ngako-ke, indzima yelucwaningo ekusekeleni kulondvolotwa kwemasiko kanye netilwimi tendzabuko esimeni semasiko lahlukahlukene, ibalulekile ekuvuseleleni buntfu bemuntfu. Ngaphandle kwelucwaningo netincwadzi, kuvuselelwa kanye nekulondvolotwa kwemasiko kanye netilwimi kuyanyamalala ngenca yekungabekwa esikhungweni sekukhombisa bacwaningi kanye nebashicileli labangemukeli buntfu babo. Ngalesikhatsi labanye bangena emasikweni latsite, bagcine sebayekele indlela yabo yekuphila, bacale lenye, lokwenta emasiko abo kanye netilwimi tabo kube sengotini. <ref>Makananise, Fulufhelo Oscar; Madima, Shumani Eric (2024-06-18). ''Digital Media and the Preservation of Indigenous Languages in Africa: Toward a Digitalized and Sustainable Society''. Rowman & Littlefield. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-6669-5753-2</bdi>.</ref> Bacwaningi labanyenti nobe tati tikholelwa kutsi kubhala nekushicilela kungasita ekulondvoloteni tilwimi tendzabuko emphakatsini lokhulako nalotfutfukako. Bososayensi betilwimi babaluleke kakhulu emfundvweni ngobe bangakha tindlu tekushicilela kanye netinhlelo tekulondvolota tilwimi letitawugcina lisiko kanye nekwehlukahlukana kwetilwimi emphakatsini wetive letinyenti. ENingizimu Afrika, umcondvo we-[[Ubuntu]] bekusolo uhola ekwakheni umphakatsi lobumbene lowemukela lisiko kanye nelulwimi lwemuntfu ngaphandle kwekubandlulula, kucindzeteleka kanye nekwencaba. Ngekusebentisa emakhono ekuphila endzabuko ase-Afrika, ifilosofi ye-ubuntu isakatwa kanye nemigomo, emagugu nemasiko lahlanganiswe kumuntfu kusukela asesemncane. Loku kucacisa kutsi ifilosofi ye-ubuntu ngulenye yetintfo letingasetjentiswa nguwo wonkhe umuntfu ngoba ifana nebantfu mhlabawonkhe labanemasiko netilwimi letehlukene letiphumelelako kutsi tisindze endzaweni lenetinkinga yetindlela tekuphila letisandza kuvela Imfundvo yemakhono ekuphila kwebantfu bendzabuko base-Afrika idlala indzima lebalulekile emiphakatsini yebantfu bendzabuko eNingizimu Afrika, nanobe kunjalo tikhungo temfundvo lephakeme kufanele kube ngibo labachuba lomsebenti wekulondvolota lulwimi nemasiko ngetinchubomgomo tabo. Loku kwakha indzawo yekwati lulwimi lwebafundzi, bafundzi labaphotfulile kanye netisebenti letifisa kulandzela tifiso tato kumibutsano yetilwimi letehlukene letawusita ekutfutfukiseni lulwimi nemasiko. Nanobe kunjalo, lamanye emave alahlekelwe tilwimi tawo ngobe tatitsatfwa njengaletiphansi futsi bekungekho tindlela tekutivikela, kutfutfukisa kanye nekulondvolota tilwimi tawo. Ngekubuka lucwaningo lwetinhlelo telwati lwendzabuko lolutimele licembu lelitsite lebantfu, lisiko kanye nelulwimi kusembili kuko konkhe. Tisekelo tefilosofi yendzabuko yelwati lwendzabuko igcizelela kusetjentiswa kwelulwimi elucwaningweni njengoba lutfwala lwati kusuka kubahlanganyeli labatibandzakanya ngekukhululeka ngaphandle kwanobe ngabe ngubuphi bumatima. Ngetulu kwaloko, angeke kube nebantfu ngaphandle kwemasiko ngako lisiko nelulwimi angeke kwehlukaniswe kulomunye nalomunye; tihlangene ngetizatfu letincono kakhulu kumuntfu. == '''Indzima yetiLwimi tase-Afrika nemasiko ekucwaningeni''' == Lucwaningo lwekwati lwendzabuko luyatfutfuka ngetilwimi tendzabuko tase-Afrika ngobe ngulapho banikati belwati baniketa lwati ngekukhululeka basebentisa lulwimi. Ngemavi lalula, lwati lubekwe elulwimini futsi lucwaningo lususelwa elulwimini. Kubalulekile kutsi bacwaningi, ikakhulukati labo labasuka etindzaweni temdzabu, bati kutsi ngekufaka ekhatsi lucwaningo lwase-Afrika, lulwimi lubaluleke kakhulu futsi lubalulekile. Kwetfulwa kwelwati kuncike elulwimini, bacwaningi jikelele bancike elulwimini kute bakhulumisane nebanikati belwati. <ref>"Language As Culture: Preservation and Survival - ProQuest". ''www.proquest.com''. Retrieved 2025-05-29.</ref> Bumatima belulwimi bungenta umtselela lomubi kakhulu kumkhakha wetenhlalakahle ikakhulukati ekucwaningeni ngobe ngulapho khona lolwati lubekwe khona. Umcwaningi bekacokelela lwati, alubhale abuye aluhumushele esiNgisini kodvwa agcine alahlekelwe yinchazelo yaloko lobekushiwo ngulomhlanganyeli, ngako-ke kubaluleka kwelulwimi. Akukhatsateki kutsi lomcwaningi uphuma kusiphi sifundza; lulwimi ludlala indzima lebalulekile endzaweni yelucwaningo. Ngako-ke, kubalulekile kutsi tifundziswa tihlale tibuyela kubantfu labatsintsekako kute ticinisekise kutsi loko labakunikete ngesikhatsi sekuhlangana. Linyenti lalabahlanganyeli labasuka emiphakatsini yendzawo basebentisa tilwimi tabo letisemtsetfweni njengobe tilwimi tekuchumana futsi linyenti laloko labati ngako lingabonakaliswa ngelulwimi lwabo. Ngekusebentisa lucwaningo kanye netincwadzi lulwimi nemasiko kungavikelwa. Ngetulu kwaloko kutawudlala indzima ekuvuseleleni buntfu bemuntfu. Emkhakheni wetemfundvo lephakeme, bantfu labanelwati babalulekile elucwaningweni loluphumelelako ngobe ngulabo labaniketa lwati loluningi kanye nemibono ngemasiko ngetilwimi tabo, ngako-ke kute indzima yelulwimi nemasiko elucwaningweni ngaphandle kwabo. kubalulekile kutsi bacwaningi bacale ngekutigcabha babuyisele, babeke embili, baphindze bente tindlela tekucwaninga temave emhlaba kute bakhombise intsandvo yabo elulwimini kanye nasemasikweni. Kuhleleka emkhatsini wekubusa kwetilwimi tendzabuko kanye nemasiko ngalokucacile kunekutsintseka ngebuwena bemuntfu, kwemukela kanye nekugcina emagugu kanye nemigomo lecondzisako. siNgisi silulwimi lolusemtsetfweni pheceleti (lingua franca) kufilosofi yesayensi kanye netati letidlala umdlalo wetemfundvo ngaphandle kwalendlela, kungenteka tingatfoli kuhlonishwa etindzaweni tetemfundvo. Lesi ngulesinye setizatfu lesenta tilwimi letinyenti tiphelelwe sikhatsi njengobe tingasetjentiswa kakhulu etincwadzini naseticwaningweni ngenca yekungalingani kwemalungelo. Uma tonkhe tilwimi tingalingana ekucwaningeni nasekushicileleni, kulondvolotwa kwenkhulumo yemasiko kungentiwa etikhungweni temfundvo lephakeme, tinhlangano letinemasu kanye nasemphakatsini. <ref>Simelane, Simeon Zantshuke (1991). ''Silondvolota Siswati'' (in Swati). Juta Academic. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-7021-2672-7</bdi>.</ref> == '''Indzima ledlalwa tinkhundla tekuchumana kulondvolota lulwimi''' == Situkulwane lesisha sisebentisa tinhlelo tekuchumana ngalokuvamile, futsi sikhatsi saso lesinyenti sisicitsa sitihlanganisa nalabanye. Ngako-ke, lokutfolwe ngulolucwaningo kukhombisa kutsi kunesidzingo semicembu leminingi lesebentisa siSwati etinhlelweni letehlukene tekuchumana letihloselwe kukhutsata kusetjentiswa kwetindlela tekukhuluma siSwati kubantfu labasha. Ngalendlela, lulwimi lweSiswati lungagcinwa kalula ngobe situkulwane lesisha sitawutjwayela futsi silusebentise kanyenti ngekusebentisa tindlela talo tekukhuluma nasikhulumisana tsine kanye nalamanye emalunga emmango. Ngalokunjalo, batawusita kugcina nekulondvolota siSwati njengelulwimi loluphilako. == '''Indzima ledlalwa misakato nabomabonakudze ekulondvoloteni lulwimi''' == Kusetjentiswa kwetindlela tekukhuluma etinhlelweni telucingo netemsakato kungachuba kulondvolotwa kwelulwimi kanye nemasiko eSiswati. Kusebentisa indlela yekukhuluma kumabonakudze nasemsakatweni kungasita bantfu labasha kutsi bakucondze kubaluleka kwekukhuluma. Ngako-ke, tindlela tekukhuluma tendzabuko tingasetjentiswa kahle, futsi lulwimi lwesiSiswati lungagcinwa. <ref>Makananise, Fulufhelo Oscar; Madima, Shumani Eric (2024-06-18). ''Digital Media and the Preservation of Indigenous Languages in Africa: Toward a Digitalized and Sustainable Society''. Rowman & Littlefield. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-6669-5753-2</bdi>.</ref> == IMITFOMBO YELWATI == <references /> mz1rnuul5xgucl9vmc8yscisbjmatus Embhuleni 0 6947 43147 43122 2026-09-26T13:50:11Z Lisakhona Lubanzi 10602 43147 wikitext text/x-wiki '''Embhuleni''' ngumuti [[Umbuso weSwatini|webukhosi wemaSwati]] e[[Ningizimu Afrika]], esifundzeni sase[[Mpumalanga]]. Utholakala e[[Badplaas]] futsi uyindzawo lehlala kuyo i[[INkosi yaseEmbhuleni]], iNkhosana [[Makhosonke Dlamini]].<ref name="auto">''Ntshalintshali is new induna of Swazi royal tribe'', Ridge Times, 18 February 2015, 13 July 2024</ref> [[File:Embhuleni.jpg| thumb| [[Buntfu esiveni SeMaswati|Bantfu]] Embhuleni ngesikhatsi se [[Ummemo]]]] [[Embhuleni|Embhuleni ingulenye yetindzawo eNingizimu Afrika lapho kubanjelwa khona umcimbi wemnyaka ngemnyaka we-Ummemo.]]<ref>Thwala, J. J. ''The Significance of the Traditional Ceremony Ummemo, among Swazi'', Studies of Tribes and Tribals, Vol 15, Issue 1, 2 January 2017. Pages=23–29</ref> [[Embhuleni|Sigungu]] lesibusako ngaphansi kweNkhosana Dlamini satiwa ngekutsi [[Embhuleni|Sibaya saseEmbhuleni]]<ref name="auto"/> futsi simelwe e[[Indlu Yelivelonke Yebaholi Bendzabuko|Ndlini Yelivelonke Yebaholi Bendzabuko]].<ref>''Prayer should be done for all', Mpumalanga News. Accessed 11 February 2023</ref><ref>''Kings and paramount chiefs of South Africa'', The African Royal Families. Accessed 23 July 2023</ref> Le ndzawo iphindze yatiwe ngekutsi '''Sigodlo saLaMagadlela''', libito lelatfolwa kumfati weNkhosi Mswati II, [[Gogo LaMagadlela]], lobekayi[[Ndlovukazi yaseEmbhuleni]] ngeminyaka yabo-1800.<ref name="auti">Matsebula, J.S; Mlotshwa, D.K; Mlotshwa, J.M; Ntiwane, N.D. ''The History of Emaswati in South Africa'', 2016, Mbokodo Publishers. Pages 169–187, ISBN 9780620653848</ref> ==Umlandvo== Sigodlo saseEmbhuleni sabakhona kusukela cishe nga-1842.<ref>''South Africa orders blacks out of 142-year-old village'', Washington Post, 13 January 1984. Accessed 13 July 2024</ref> Sasungulwa yiNkhosi Mswati II njengendzawo yelibutfo ngenhloso yekuvikela umhlaba weSwatini ekuhlaselweni lokungahle kwentiwe nge[[EmaPedi|maPedi]].<ref>Matsebula, J.S.M. ''[[Umlandvo waseSwatini|A History of Swaziland]]'', 1980,Creda Press, Cape Town</ref> Indzawo yekucala yekuhlala kwebukhosi eEmbhuleni yakhiwa e[[Tjakastad]], ngaphansi kwe[[Ntsaba uMkhingoma]].<ref>Myburg, A.C. ''The Tribes of Barberton District'', Government Printer, 1949, Pretoria</ref><ref>Myburg, A.C. ''Chiefs and Tribes of Nelspruit District'', 1949, Department of Regional and Land Affairs, Pretoria</ref> Lomunye webafati beNkhosi Mswati II, iNkosikati Ngodzela Mkhonta, bekahlala lapho ekucaleni, kwase kutsi ngekuhamba kwesikhatsi kwafika naMakhosikati Butsikati naMnkabi, labebatfunyelwe kutsi batohlala khona njengebafati beNkhosi. Noko, Ngodzela wabuyiselwa e[[Swatini]] ngemuva kwekusolwa ngekutsi wafihla kukhohlakala kwalomunye umfati waMswati II, Ndzinga Jele.<ref name="auti"/> Ngemuva kwekubuyiselwa kwaNgodzela eSwatini, iNkosikati [[Gogo LaMagadlela|Nandzi Khumalo]], lebeyatiwa ngekutsi nguLaMagadlela, yatfunyelwa eEmbhuleni esikhundleni saNgodzela. Bekayindvodzakati ya[[Magadlela Khumalo]], indvuna yaka[[Zulu]] lesuka esifundzeni sase[[Mkhondo]], lobekangumzala weNkhosi [[Mzilikazi kaMashobane]].<ref name="auti"/> Eminyakeni lelandzelako, indzawo yekuhlala kwebukhosi yaseEmbhuleni yatfutsiselwa etindzaweni letehlukene kulentsaba yase[[Dlomodlomo| Intsaba iDlomodlomo]].<ref>Myburg, A.C. ''Die Stamme van die Distrik Carolina'', 1956, Staatsdrukker, Pretoria</ref><ref>van Warmelo, N.J. ''A Preliminary Survey of the Bantu Tribes of South Africa'', 1935, Government Printer, Pretoria</ref> ngaphambi kwekutsi igcine isendzaweni lekuyo nyalo e[[Badplaas]]. Lokutfutselwa ekugcineni kwahambisana kakhulu nekufika kwemdzwesho, lokwaphazamisa indlela yekuphila yesintfu futsi kwahlukanisa imhlaba waseEmbhuleni waba ngemapulazi labesaphetfwe ngemaBhunu.<ref name="auti"/> LaMagadlela watala [[Emantfombatane|emantfombatana]] lamabili, boNkosatana File naLozindaba, kodvwa akazange abe nendvodzana. Ngemuva kwekufa kwaMswati II nga-1868, umndeni wasebukhosini bemaSwati wafuna indlela yekuchubekisa luhlanga lwaseEmbhuleni. Kwaba nekucocisana nemndeni waLaMagadlela eMkhondo, lowatfumelela intfombi lesencane, [[Bikwaphi Khumalo]], kutsi iyewushada neNkhosana Ntjentje, indvodzana yeNkhosana Kufa, lobekangumfowabo waMswati II. Bikwaphi naNtjentje baba nendvodzana, iNkhosana Sunduza, lebeyihloselwe kuba yiNdvuna yaseEmbhuleni. Ngemuva kwekufa kwaNtjentje kanye nekufa kwaSunduza asesemncane ngenca yekugula, luhlelo lwekakha bukhosi bakaDlamini Embhuleni lwaphazamiseka.<ref name="auti"/> Kute kuqinisekiswe kuchubeka kweluhlanga, iNkhosana Mgwevu, lomunye wemadvodzana eNkhosana Kufa, washada naBikwaphi. Baba nebantfwana labahlanu, lokufaka ekhatsi boNkhosana [[James Maquba Dlamini]], Mazingela kanye naMakinobho Amos. Njengobe Sunduza besefile, Maquba waba yiNdvuna yekucala leyabonwa ngekusemtsetfweni yaseEmbhuleni.<ref name="auti"/> Ngemuva kwekufa kwaLaMagadlela nga-1922, Bikwaphi watsatsa njengelibamba laseEmbhuleni kwaze kwaba ngulapho Maquba abekwa ngalokusemtsetfweni njengeNdvuna nga-1931. Bikwaphi wafa nga-1939. Maquba walandzelwa yiNkhosana [[Johannes Mkolishi Dlamini]] nga-1953.<ref name="auti"/> ==Bukhulu bendzawo nesimo semncele== Ngabo-1800, umbuso wemaSwati wandza kakhulu ngaphansi kweNkhosi [[Mswati II]], kusukela e[[Mfuleni iNgwenya]]Mfuleni enyakatho kuya e[[Mfuleni iPongola]] eningizimu, kanye nase[[Tintsaba teLubombo|Ntsabeni iLebombo]] empumalanga kuya enkangala yasempumalanga ngasenshonalanga.<ref name="autu">Macmillan, Hugh (1989): Chapter:''A Nation Divided? The Swazi in Swaziland and the Transvaal, 1865–1986'' edited by Leroy Vail. Title: ''The Creation of Tribalism in Southern Africa'', James Currey,, University of California Press, London; Berkeley, Pages 289–315</ref> Embhuleni beyiyincenye yendzawo yasemnceleni yasenshonalanga kulombuso, lebeyifaka ekhatsi tindzawo tase[[Carolina]], [[Barberton]], [[Ermelo]], [[Piet Retief]], [[Wakkerstroom]], [[Standerton]] ne[[Lydenburg]]. Lendzawo beyifinyelela e[[Umfula iNgwenya|Mfuleni iNgwenya]], ichubeke njalo ngase[[Umfula iKomati|Mfuleni iKomati]]. Embhuleni beyiyinye yetindzawo letibalulekile tebukhosi lebetisebenta njengetindzawo temabutfo, letasisekela ligunya lemaSwati kusete lomncele weSwatini walamuhla. Letinye tindzawo letibalulekile bekuyiMjindini, edvute neBarberton, kanye ne[[Mekemeke]], enyakatho-mpumalanga yeBarberton.<ref name="autu"/> [[File:Swazi house.jpg|thumb| Umfanekiso wendlu yemaSwati [[eMsamo weSwatini, Lobamba]]]] [[File:Swazi home.jpg|thumb]] Ngemuva kwekufa kwaMswati II nga-1868, umbuso wemaSwati wabhekana nekukhula kwemandla emaBhunu kanye nema[[Ngisi]].<ref name="autu"/> Eminyakeni lembalwa ngaphambi kwekufa kwaMswati II, imincele yetindzawo lebetibuswa ngemakoloni beyisengakacaci kahle. i-Pretoria Convention ya-1881 kanye ne-London Convention ya-1884, ngesikhatsi sekutsatfwa kwemhlaba belumbi yacacisa imincele yeSwatini futsi yashiya ngaphandle tindzawo letibalulekile temadolobha nemiti yebukhosi, lokufaka ekhatsi Embhuleni.<ref name="autu"/> Babusi bemaSwati bachubeka baphikisana nemincele yasenyakatho nasenyakatfo-ntshonalanga, batsi Embhuleni bekuyincenye yensimu yemaSwati.<ref name="autu"/> INkhosi [[Mbandzeni]] yachubeka nalombango kwaze kwaba sedvute nekufa kwakhe nga-1889. Noma Embhuleni yahlukaniswa ngekwetemvelo nangepolitiki neSwatini, yachubeka iyindzawo yebukhosi lebinelubudlelwane nemndeni wasebukhosini bemaSwati.<ref name="autu"/> Ngesikhatsi sembuso welubandlululo, umuti webukhosi waseEmbhuleni, ngaphansi kweNdvuna Mkolishi kanye neNkhosi [[Sobhuza II]], wafaka sandla emkhankasweni wekutsi i[[KaNgwane]], leseyincenye ye[[Mpumalanga]] nyalo, ihlanganiswe neSwatini. Lomkhankaso awuzange uphumelele.<ref>''Sowing the seeds of political mobilisation in Bantustans: Resistance of the cession of the KaNgwane Bantustan to the Kingdom of Swaziland'', Journal for Contemporary History, 2018, University of South Africa</ref> ==Luhla lwetiNkhosi taseEmbhuleni== *iNkhosana [[James Maquba Dlamini]], yaba yiNdvuna kusukela nga-1931 kuya ku-1954 *iNkhosana [[Johannes Mkolishi Dlamini]], yaba yiNdvuna kusukela nga-1953 kuya ku-1988 *iNkhosana [[Cambridge Makhosonke Dlamini]], kusukela nga-1988 kuze kube ngunyalo ==Tinkhomba== {{Reflist}} ==Kufundza lokwengetiwe== *Matsebula, J.S.; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J.M.; Ntiwane, N.D. (2016). ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. ISBN 9780620653848. *Matsebula, J.S.M. (1980). ''A History of Swaziland''. Cape Town: Creda Press. ISBN 9780582642126. cwqfpw13ssu4e203rz0mieam35it3mq Gogo LaMagadlela 0 6949 43136 43117 2026-09-26T13:37:23Z MALACOSTER 05 10613 /* */ added a reference 43136 wikitext text/x-wiki '''Nandzi "LaMagadlela" Khumalo''' (lobekatiwa ngekutsi ngu'''Gogo LaMagadlela'''; c. 1827 – 1922) bekangulomunye webafati beNkhosi [[Mswati II]] futsi ayiNdlovukazi yelikhaya lasebukhosini lase[[Embhuleni]] e[[Badplaas]], e[[Ningizimu Afrika]].<ref name="auto">Matsebula, J.S; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J M; Ntiwane, N.D (2016): ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. Page 169-187. ISBN 9780620653848</ref><ref>''South Africa orders blacks out of 142-year-old village'', Washington Post, 13 January 1984. Retrieved 13 July 2024</ref> Gogo LaMagadlela waba nendzima lebalulekile emtini webukhosi waseEmbhuleni, lowasungulwa cishe nga-1842 yiNkhosi Mswati II njengendzawo yelibutho ngaphansi kwe[[Intsaba uMkhingoma|Ntsaba uMkhingoma]] e[[Tjakastad]]. Lendzawo yakhiwa ngelisu lokuvikela indzawo yase[[Swatini]] ekuhlaselweni lokungahle kwentiwe nge[[EmaPedi|maPedi]]. [[EMBHULENI|EEmbhuleni]], LaMagadlela bekaphethe emabutfo labekabekwe khona.<ref name="auto"/><ref name=":1">Matsebula, J.S.(1980): ''A History of Swaziland'', Creda Press, Cape Town, Page 78, ISBN 9780582642126</ref> ==Umlandvo== Nandzi "LaMagadlela" Khumalo bekayindvodzakati yaMagadlela Khumalo, indvuna yesiZulu yaseMkhondo lobekanelubudlelwane besizukulwane sekucala na[[Mzilikazi KaMashobane]]. Ngesikhatsi efika emtini webukhosi bemaSwati, wanikwa libito lelitsi "LaMagadlela", lelisho kutsi "indvodzakati yaMagadlela". Ngekuhamba kwesikhatsi ekuphileni kwakhe, watiwa ngekutsi ngu"Gogo LaMagadlela". ===Embhuleni=== Ngasekupheleni kwa-1842, LaMagadlela waletfwa Embhuleni asuka kulenye yetindzawo teNkhosi Mswati II eSwatini kute angene esikhundleni saNgodzela Mkhonta njengeNdlovukazi yemuti webukhosi waseEmbhuleni lobewusandza kusungulwa. Ngodzela bekabuyiselwe eSwatini ngemuva kwekutfola kutsi bekafihle kutiphatsa kabi ngekwelicansi kwaNdzinga Jele, lomunye webafati beNkhosi Mswati II.<ref name="auto"/> LaMagadlela waba nemadvodzakati lamabili naMswati II, boNkosatana File naLozindaba. Ngemuva kwekufa kwaMswati II nga-1868, umndeni wasebukhosini bemaSwati wafuna kuqinisekisa kutsi kuba nendlalifa yesilisa yeluhlanga lwasebukhosini baseEmbhuleni. Njengobe LaMagadlela bekanelamantfombatana kuphela, kwatfunyelwa lithimba emndenini wakhe eMkhondo kute kucelwe intfombi leyo lephuma eluhlanga lwemaKhumalo lebeyitawutala indlalifa. Ngenca yaloko, [[Bikwaphi Khumalo]], indvodzakati yemfo lomncane waLaMagadlela, [[Ndebe Khumalo]], watfunyelwa eEmbhuleni. Washadiswa neNkhosana Ntjentje, indvodzana yemfowabo Mswati II, iNkhosana Kufa. Kulomshado kwatalwa iNkhosana Sunduza, lobekulindzeleke kutsi abe yi[[Inkosi yaseEmbhuleni]]. Noko, Ntjentje washona ngemuva kwesikhashana sekutalwe Sunduza, futsi Sunduza naye washona asesemncane ngemuva kwekubanjwa ngumkhuhlane nga-1918.<ref name="auto"/> Ngemuva kwaletigameko, iNkhosana Mgwevu, lenye indvodzana yeNkhosana Kufa, wahlelwa kutsi ashade naBikwaphi Khumalo. Baba nebantfwana labahlanu, lokufaka ekhatsi boNkhosana [[James Maquba Dlamini]], Mazingela naMakinobho Amos. Ngemuva kwekufa kwaLaMagadlela nga-1922, Bikwaphi wasebenta njengelibamba kwaze kwaba ngu-1931, lapho indvodzana yakhe, Maquba, ibekwa njengeNdvuna yekucala yaseEmbhuleni leyemukelwa ngalokusemtsetfweni. Bikwaphi washona nga-1939.<ref name="auto"/> Maquba wabusa kwaze kwaba sekufeni kwakhe nga-1953, ngemuva kwaloko walandzelwa yindvodzana yakhe, iNkhosana Johannes Mkolishi Dlamini.<ref name="auto"/> ==Kuhlonishwa== [[Lamagadlela Primary School]], sikolwa sahulumende lesise[[Nhlazatshe]], e[[Mpumalanga]], [[Ningizimu Afrika]], sabitwa ngelibito laLaMagadlela. ==Tinkhomba== {{Reflist}}https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Gogo_LaMagadlela&oldid=43117<ref name=":1" /> ktcj4s7uktftd5ifua2cj5w076vrjge 43153 43136 2026-09-26T13:54:39Z Mthinay tsunami 10601 /* */ 43153 wikitext text/x-wiki '''Nandzi "LaMagadlela" Khumalo''' (lobekatiwa ngekutsi ngu'''Gogo LaMagadlela'''; c. 1827 – 1922) bekangulomunye webafati beNkhosi [[Mswati II]] futsi ayiNdlovukazi yelikhaya lasebukhosini lase[[Embhuleni]] e[[Badplaas]], e[[Ningizimu Afrika]].<ref name="auto">Matsebula, J.S; Mlotshwa, D.K.; Mlotshwa, J M; Ntiwane, N.D (2016): ''The History of Emaswati in South Africa''. South Africa: Mbokodo Publishers. Page 169-187. ISBN 9780620653848</ref><ref>''South Africa orders blacks out of 142-year-old village'', Washington Post, 13 January 1984. Retrieved 13 July 2024</ref> Gogo LaMagadlela waba nendzima lebalulekile emtini webukhosi wasembhuleni, lowasungulwa cishe nga-1842 yiNkhosi Mswati II njengendzawo yelibutho ngaphansi kwe[[Intsaba uMkhingoma|Ntsaba uMkhingoma]] e[[Tjakastad]]. Lendzawo yakhiwa ngelisu lokuvikela indzawo yase[[Swatini]] ekuhlaselweni lokungahle kwentiwe nge[[EmaPedi|maPedi]]. [[EMBHULENI|Embhuleni]], LaMagadlela bekaphethe emabutfo labekabekwe khona.<ref name="auto"/><ref name=":1">Matsebula, J.S.(1980): ''A History of Swaziland'', Creda Press, Cape Town, Page 78, ISBN 9780582642126</ref> ==Umlandvo== Nandzi "LaMagadlela" Khumalo bekayindvodzakati yaMagadlela Khumalo, indvuna yesiZulu yaseMkhondo lobekanelubudlelwane besizukulwane sekucala na[[Mzilikazi KaMashobane]]. Ngesikhatsi efika emtini webukhosi bemaSwati, wanikwa libito lelitsi "LaMagadlela", lelisho kutsi "indvodzakati yaMagadlela". Ngekuhamba kwesikhatsi ekuphileni kwakhe, watiwa ngekutsi ngu"Gogo LaMagadlela". ===Embhuleni=== Ngasekupheleni kwa-1842, LaMagadlela waletfwa Embhuleni asuka kulenye yetindzawo teNkhosi Mswati II eSwatini kute angene esikhundleni saNgodzela Mkhonta njengeNdlovukazi yemuti webukhosi waseEmbhuleni lobewusandza kusungulwa. Ngodzela bekabuyiselwe eSwatini ngemuva kwekutfola kutsi bekafihle kutiphatsa kabi ngekwelicansi kwaNdzinga Jele, lomunye webafati beNkhosi Mswati II.<ref name="auto"/> LaMagadlela waba nemadvodzakati lamabili naMswati II, boNkosatana File naLozindaba. Ngemuva kwekufa kwaMswati II nga-1868, umndeni wasebukhosini bemaSwati wafuna kuqinisekisa kutsi kuba nendlalifa yesilisa yeluhlanga lwasebukhosini baseEmbhuleni. Njengobe LaMagadlela bekanelamantfombatana kuphela, kwatfunyelwa lithimba emndenini wakhe eMkhondo kute kucelwe intfombi leyo lephuma eluhlanga lwemaKhumalo lebeyitawutala indlalifa. Ngenca yaloko, [[Bikwaphi Khumalo]], indvodzakati yemfo lomncane waLaMagadlela, [[Ndebe Khumalo]], watfunyelwa eEmbhuleni. Washadiswa neNkhosana Ntjentje, indvodzana yemfowabo Mswati II, iNkhosana Kufa. Kulomshado kwatalwa iNkhosana Sunduza, lobekulindzeleke kutsi abe yi[[Inkosi yaseEmbhuleni]]. Noko, Ntjentje washona ngemuva kwesikhashana sekutalwe Sunduza, futsi Sunduza naye washona asesemncane ngemuva kwekubanjwa ngumkhuhlane nga-1918.<ref name="auto"/> Ngemuva kwaletigameko, iNkhosana Mgwevu, lenye indvodzana yeNkhosana Kufa, wahlelwa kutsi ashade naBikwaphi Khumalo. Baba nebantfwana labahlanu, lokufaka ekhatsi boNkhosana [[James Maquba Dlamini]], Mazingela naMakinobho Amos. Ngemuva kwekufa kwaLaMagadlela nga-1922, Bikwaphi wasebenta njengelibamba kwaze kwaba ngu-1931, lapho indvodzana yakhe, Maquba, ibekwa njengeNdvuna yekucala yaseEmbhuleni leyemukelwa ngalokusemtsetfweni. Bikwaphi washona nga-1939.<ref name="auto"/> Maquba wabusa kwaze kwaba sekufeni kwakhe nga-1953, ngemuva kwaloko walandzelwa yindvodzana yakhe, iNkhosana Johannes Mkolishi Dlamini.<ref name="auto"/> ==Kuhlonishwa== [[Lamagadlela Primary School]], sikolwa sahulumende lesise[[Nhlazatshe]], e[[Mpumalanga]], [[Ningizimu Afrika]], sabitwa ngelibito laLaMagadlela. ==Tinkhomba== {{Reflist}}https://ss.wikipedia.org/w/index.php?title=Gogo_LaMagadlela&oldid=43117<ref name=":1" /> gp44gufwrzic0oay2wdyc3zy7k600he Lwandle lwase Atlantiki 0 6978 43132 43085 2026-09-26T13:33:45Z Mommyc 10605 Added source 43132 wikitext text/x-wiki Antilathiki og9xw95uukoz24ps777z79j2a2yesn6