Wikipedia stqwiki https://stq.wikipedia.org/wiki/Haudsiede MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Spezial Diskussion Benutser Benutser Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Bielde Bielde Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Foarloage Foarloage Diskussion Hälpe Hälpe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 111 124742 117734 2026-06-03T06:49:54Z ~2026-30477-31 15224 124742 wikitext text/x-wiki {{Loundtabel| eigennamme = Republik Aastriek | Noome = Aastriek | Flaage = Flag of Austria.svg | Woapen = Austria Bundesadler.svg | Steede = LocationAustria.svg | Woalspruch = - | Amtssproake = [[Düütsk]] | Haudstääd = Wien | Stoatsfoarm = Republik | Fläche = 83.858 | pztWoater = 1,7 | Ienwoonere = 8.725.931 | Täljier = 2016 | Munte = Euro | Muntkode = EUR | Tiedzone = +1 | Fierdai = [[26. Oktober]] | Nationoalhymne = Land der Berge, Land am Strome | Loundkode = AUT | Auto-Känteeken = A | Internet-TLD = .au | Telefonfoarwoal = +43 | }} '''Aastriek''' (de. ''Österreich'') is n Lound in [[Europa|Middel-Europa]]. Ju Haudstääd is [[Wien]] un die Präsidänt fon ju Republik is sänt [[2017]] [[Alexander Van der Bellen]]. == Geschichte == * 700–1806, Frankenriek un [[Hillige Roomske Riek]] * 1804-1867, Kaiserdom Aastriek * 1867-1918, [[Aastriek-Ungarn]] * 1918–1938, eerste republik * 1938-1945, [[Nazi-Düütsklound|Trääde Riek]] * 1945, twäide republik == Geografie == Die hoochste Bierich fon dät Lound is die [[Großglockner]] (3.798 m). Do grootste Äien [https://www.niir.org/ fon] Aastriek sunt [[Donau]], [[Elbe]] un [[Rhien]]. Aastriek wäd begränsed fon: * [[Düütsklound]] in dät Noude, * [[Tschechien]] in dät Noud-Aaste, * ju [[Slowakäi]] in dät Aaste, * [[Ungarn]] in dät Suud-Aaste, * [[Slowenien]] in dät Suude, * [[Italien]] in dät Suud-Wääste, * [[Swaits]] en [[Liechtenstein]] in dät Wääste. == Wirtschaft == Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $39.300 in 2007. In 2007 waas 1,6% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 30,3% Industrie un 68% Tjoonste. == Ferbiendenge ätter buuten == * {{CommonsLittik|Austria|Aastriek}} * [http://www.austria.gv.at/ www.austria.gv.at] <small>''Düütsk''</small> [[Kategorie:Aastriek| ]] [[Kategorie:Lound in Europa]] sn5ig5jrk2argdwcl3w7fzdtrj1ceiw 124746 124742 2026-06-03T07:01:20Z NDG 14634 Tounichte moakede Beoarbaidengen fon [[Special:Contributions/~2026-30477-31|~2026-30477-31]] ([[User talk:~2026-30477-31|Talk]]) tou ju lääste Version fon [[User:Heinz|Heinz]] 117734 wikitext text/x-wiki {{Loundtabel| eigennamme = Republik Aastriek | Noome = Aastriek | Flaage = Flag of Austria.svg | Woapen = Austria Bundesadler.svg | Steede = LocationAustria.svg | Woalspruch = - | Amtssproake = [[Düütsk]] | Haudstääd = Wien | Stoatsfoarm = Republik | Fläche = 83.858 | pztWoater = 1,7 | Ienwoonere = 8.725.931 | Täljier = 2016 | Munte = Euro | Muntkode = EUR | Tiedzone = +1 | Fierdai = [[26. Oktober]] | Nationoalhymne = Land der Berge, Land am Strome | Loundkode = AUT | Auto-Känteeken = A | Internet-TLD = .au | Telefonfoarwoal = +43 | }} '''Aastriek''' (de. ''Österreich'') is n Lound in [[Europa|Middel-Europa]]. Ju Haudstääd is [[Wien]] un die Präsidänt fon ju Republik is sänt [[2017]] [[Alexander Van der Bellen]]. == Geschichte == * 700–1806, Frankenriek un [[Hillige Roomske Riek]] * 1804-1867, Kaiserdom Aastriek * 1867-1918, [[Aastriek-Ungarn]] * 1918–1938, eerste republik * 1938-1945, [[Nazi-Düütsklound|Trääde Riek]] * 1945, twäide republik == Geografie == Die hoochste Bierich fon dät Lound is die [[Großglockner]] (3.798 m). Do grootste Äien fon Aastriek sunt [[Donau]], [[Elbe]] un [[Rhien]]. Aastriek wäd begränsed fon: * [[Düütsklound]] in dät Noude, * [[Tschechien]] in dät Noud-Aaste, * ju [[Slowakäi]] in dät Aaste, * [[Ungarn]] in dät Suud-Aaste, * [[Slowenien]] in dät Suude, * [[Italien]] in dät Suud-Wääste, * [[Swaits]] en [[Liechtenstein]] in dät Wääste. == Wirtschaft == Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $39.300 in 2007. In 2007 waas 1,6% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 30,3% Industrie un 68% Tjoonste. == Ferbiendenge ätter buuten == * {{CommonsLittik|Austria|Aastriek}} * [http://www.austria.gv.at/ www.austria.gv.at] <small>''Düütsk''</small> [[Kategorie:Aastriek| ]] [[Kategorie:Lound in Europa]] l55f7e4m02opxezjmhxhtd3atssblm1 0 139 124745 124711 2026-06-03T07:01:13Z NDG 14634 Tounichte moakede Beoarbaidengen fon [[Special:Contributions/~2026-30477-31|~2026-30477-31]] ([[User talk:~2026-30477-31|Talk]]) tou ju lääste Version fon [[User:Addbot|Addbot]] 106970 wikitext text/x-wiki {{Review}} [[Bielde:Sem auger electron.svg|thumb|125px|Skematiske Deerstaalenge fon dät Auger-Effekt]] [[Bielde:AugerSpectrum.JPG|thumb|Auger Spektrum fon Kooper Nitride Loagen in oulatte Foarm]] '''Auger-Elektrone-Spektroskopie''' (AES) is ne Analysemethode fon Uurflächen mäd Hälpe fon Auger-Elektrone. Wan me in Vakuum ne Materioalprobe bestroalt mäd (primäre) Elektrone mäd ne Energie fon sun 1 bit 10 keV, dan soant dät Materioal sälwen wier Elektrone uut. Do sekundäre Elektrone hääbe aal Grööten fon Energie, man deertwiske dwo wäkke skäärpe Spitsen apfaale, do sonaamde Auger-Elektrone. Do Auger-Elektrone hääbe ne Energie, ju der bestimd wäd fon do Elemente in dät Materioal fon ju Probe. Gjuchts is dät Effekt skizzierd foar n [[Molekül]] mäd twäin Boane. Sukke Boane hääbe ne foar älk Element charakteristiske Energie. Wan nu dät Molekül fon n Primärelektron träfd wäd, dan kon een fon do bee binnere Elektrone (rood) ne haagere Energie kriege un deertruch in n haageren Boan broacht wäide. Ätter ne bestimde Tied faalt dät dan in sin oolde Boan tourääch (ounroat mäd n Pieler un ne loose blaue Steede), wierbie dan ne Energie fräiwäd juust gliek an dät Unnerskeed in Energie fon do bee Boane. Ju Energie wäd dan meedeeld (Pieler mäd Krulle) an wier n uur Elektron, wät dan as Auger-Elektron uutsoand wäd un uk ne loose Steede bääte lät. Auger-Doaten wäide gewöönelk roat as Spektra in [[Differentioalreekenge|oulatte]] Foarm. Dät is gjuchts roat foar Kooper Nitride. Dät rakt ne kloore Spitse foar Stikstof (N) ap 400 eV. Kooper häd fuul moor Elektrone in fuul moor Boane un rakt also fuul moor Spitsen, nämmelk bie 920eV (mäd two Litjere) un bie 70 eV. Auger-Elektrone uut djappere Loagen ferljoose hiere charakteristiske Energie truch Steeten juun haager lääsende Atome. Do analysierboare Elektrone stamme deerhäär uut do buppeste 0,5 bit 3 [[Laangtemäite|Nanometer]], also 2 bit 10 Atomloagen. Deeruum is AES foarallen ne Uurflächen-Technik. Truch Sputter-Ätsjen in Vakuum konnen oawers Loagen wächhoald wäide, so dät me djapper meete kon. So konnen ganse Djupte-Profile ärheelden wäide. Wan anwoand in n [[Elektronemikroskop|Raster-Elektronemikroskop]], konnen uk Bielden (Kartierengen) fon ju Ferspreedenge fon bestimde Elemente uur ne Probe moaked wäide. Bie 10 keV Primärenergie un n litjen Stroom is die Stroal so fien, dät me deerbie ne Aplöösenge fon 0,3 [[Laangtemäite|/um]] kriege kon. Ju grootste Geföilegaid fon 0,1 bit 1 Atom Prozent kricht me bie grattere Stroome un dän Gehalt an n bestimd Element kon in n Präzisionsfaktor two bestimd wäide. Deermäd is AES fuul beeter tou tjouen as [[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie]] (SIMS), man deerjuun fuul minner geföilich. [[Kategorie:Chemie]] [[Kategorie:Physik]] 3kil0rguztxfog62cson9i1f0egf3j0 0 2912 124741 124196 2026-06-03T00:11:44Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124741 wikitext text/x-wiki {{Lântabelmädkoarte| eigennamme = מדינת ישראל<br />دولة اسرائيل<br />Medinat Yisrael| namme = Israel | flagge = Flag of Israel.svg | wapen = Coat_of_arms_of_Israel.svg | lokaasje = Israel in its region (pre 1967 territory).svg | motto = | folksliet = Hatikwa | taal = [[Arabisk]], [[Hebräisk]] | haadstêd = Jerusalem | steatsfoarm = Parlemäntariske Republik | oerflak = 20.770 | pctwetter = 2,00 | ynwenners = 9.791.840 <small>(Skättenge)</small>| teljier = 2023 | munt = Sjekel | muntkoade = ISL | tiidsone = +2 | feestdei = 14. Moai | lânkoade = ISR | ynternet = .il | tillefoan = 972 | BIELDE-LOAGE = Israel.png }} '''Israel''' (Hebräisk: מדינת ישראל "Medinat Jisra'el", Arabisk: دولة إسرائيل "Daulat Isrā'īl") is n Lound in dät Midde-Aaste. Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont<ref>[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=363&year=2007&country=7199 Map of Freedom in the World] (blouked Juni 2010)</ref>, uungefeer 7,1 Millione fon do 9.791.840 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid. Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do [[Fereende Natione]]. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate. == Noome == Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert. Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd. Die Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen. == Geografie == [[Bielde:Israel topo de.jpg|thumb|left|''Reliefkoarte''|251x251px]] Israel wäd begränsed fon [[Libanon]] in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät [[Middelmeer]] in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete. Israel kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste. Fon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel. Ju Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju ''Emek haChula'' un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte.<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/4/FOCUS%20on%20Israel-%20The%20Living%20Dead%20Sea The Living Dead Sea] publikation israeliske Uutloundsministerium 1999 (blouked Juni 2010)</ref> Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is. Do tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt [[Tel Aviv]], [[Haifa]] un [[Jerusalem]]. === Klima === Ju Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten. <gallery> Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagram fon Be'er Scheva Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagram fon Eilat Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagram fon Haifa Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagram fon Tel Aviv </gallery> == Geskichte == [[Bielde:Theodor Herzl.jpg|thumb|left|150px|''Theodor Herzl publizierte 1896 dät Bouk „Der Judenstaat“.'']] Ätter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do [[Roomske Riek|Roomer]], 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät [[Middelmeer]] tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai.<ref>Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008</ref> Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina. Ätter dän Unnergong fon dät [[Osmaniske Riek]] koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert.<ref>[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp The Palestine Mandate] The Avalon Project at Yale Law School (blouked Juni 2010)</ref> In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen. {|style="float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[Bielde:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|400x300px|''Juudske Woongebiete in 1947.'']] |align="middle" | [[Bielde:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|400x300px|''Deelengsplan fon 1947.'']] |- |colspan="2" align="middle" | <small>Juudske Woongebiete (links) un Deelengsplan (gjuchts) fon 1947</small> |} Twiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd. Foar dän [[Twäide Waareldkriech]] wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do [[Fereende Natione]] skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do [[Fereende Stoaten]] un ju [[Sowjetunion]] anärkanne Israel glieks.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/1948_War.html The 1948 War] (blouked Juni 2010)</ref> Deerap foulgede noch in ju Gründengsnacht do Kriechsferklooringen fon Ägypten, Saudi-Arabien, Jordanien, Libanon, Irak un Syrien. In dän 1. Arabisk-Israeliske Kriech (Moai 1948 bit tou Juli 1949) wuude Israel fon fieuw arabiske Lounde Israel oungriepen. Die Kriech waas n Ärfoulch foar Israel un die israeliske Stoat wuude gratter.<ref>[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html The Mideast: A Century of Conflict] ''Part 3: Partition, War and Independence'' (blouked Juni 2010)</ref> 1949 wuude mäd do fieuw arabiske Lounde n Woapenstilstound teekend. Irak look him sunner n Ferdraach wieruume uut dät Wäästjordaanlound. Ätter ju Nationoalisierenge fon dät Sueskanoal in 1956 ferkloorden [[Frankriek]], [[Grootbritannien]] un Israel dän Kriech an [[Ägypten]].<ref>Damien Cash "Suez crisis" ''The Oxford Companion to Australian History''. Ed. Graeme Davison, John Hirst and Stuart Macintyre. Oxford University Press, 2001.</ref><ref>Roger Owen "Suez Crisis" ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.</ref> Israel ärobert ju Sinai fon Ägypten. Juli 1956 looken do israeliske Truppen sik tourääch. [[Bielde:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|left|''David Ben Gurion proklamiert ap n 14. Moai 1948 dän Stoat Israel'']] 1967 begon Israel mäd die präventive Säksdeegekriech juun Ägypten, Syrien un Jordanien. Ätter dän Kriech kontrollierde Israel dän Gaza-Striepe un dät Sinai-Hoolichailound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Ätter dän Säksdeegekriech wäide do Ferhooldengen in dät Midden-Aasten nit beeter. Israel begint mäd dät bauen fon juudske Täärpe un do besätte Gebiete un do Palestinänser wäide aggressiver mäd hiere Terroroungriepe in un buuten Israel. Dät rakt räägelmäitich Truumult in dät Gränsgebiet, foarallen mäd Syrien. In 1973 an Jom Kippur Dai, dän juudske Skieregaidsdai, foulgede wier n Kriech, wierbie Syrien un Ägypten Israel oungriepen. Do Oungriepere hieden toacht dät an dissen Dai do israeliske Ljuude hieren Fierdai fierden, wiertruch do Oungriepere beetere Muugelkaide foar n Ärfoulch hieden. Do Israelis hieden tjo Deege nöödich tou mobilisierjen.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-219432/Israel Encyclopedia Britannica] (blouked Juni 2010)</ref> Daach won Israel dissen Kriech. [[Bielde:Israelic Flag.JPG|thumb|''Israeliske Flaage in ju Negev-Wüüste'']] In 1979 koom Ägypten mäd ne Free-Initiative. Ätter ju Initiative skuul Israel ju Sinai touräächreeke an Ägypten un Ägypten ärkoande Israel an as Lound. Israel annektierde deerätter Aast-Jerusalem un ju Golanhööchte. In n Juni 1981 greep Israel in dän irakisk-iranisken Konflikt ien: Israeliske Luftfoartjuuge bombardierden dän Atomreaktor Osirak ap e Naite fon Bagdad un fernäilden dän (Operation Opera). Gruund foar Israel waas ju Betruuenge fon Israel mäd Atoomwaffene fon dän Irak. Ju eerste Intifada (palästinensisken Apstand) waas 1987 un duurde bit tou 1991. Ätter do Oslo-Freeprosesse in 1993 un 1995 foulgede 2000 ne twäide Intifada.<ref>[http://www.n-tv.de/politik/Israel-und-der-Nahostkonflikt-article11658.html Kriege und VerhandlungenIsrael und der Nahostkonflikt] ap ju Websiede fon N-TV (blouked Juni 2010)</ref> In n Februoar 2005 waas ju twäide Intifada offiziel be-eended. 2002 baude Israel ne Muure twiske do israeliske un palästensiske Gebiete ap do Gränsen fon dät Wäästjordaanlound un Gaza.<ref>[http://www.fr-online.de/in_und_ausland/kultur_und_medien/themen/1912954_Israel-Mauer.-Ein-Monolog.html Mauer. Ein Monolog] ap Frankfurter Rundschau online (blouked Juni 2010)</ref> Ministerpresidänt Ariel Sharon kwad dät ju Muure ju Sicherhaid ferhaagerje skuul. Ätter do Statistike hiede Sharon gjucht, do Terror-Ansleeke sunt sietdäm minner wuuden. In 2004 look Israel do israeliske Siedelengen tourääch uut ju Gaza-Striepe. Ätter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen.<ref>[http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm SECURITY COUNCIL CALLS FOR END TO HOSTILITIES BETWEEN HIZBOLLAH, ISRAEL] (blouked Juni 2010)</ref> Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009. == Politik == [[Bielde:Knesset building.jpg|thumb|''Ju Knesset, dät Parlamänt fon Israel.'']] [[Bielde:F-15I Ra'am.jpg|thumb|''Israeliske F-15I Ra'am.'']] Israel is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.<ref>[http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod.htm Basic Laws - Introduction] ap ju Websiede fon dän Knesset (blouked Juni 2010)</ref> === Militäär === Do Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht. Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]] hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke [[Satellit]]e lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.<ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,688066,00.html Atommacht Israel: Eindeutig zweideutig] (blouked Juni 2010)</ref> === Buutenloundske Politik === Foar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete. Ieuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht. Do Kontakte mäd dän [[Europäiske Union|europäisken Union]], un forallem do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]], sunt gjucht goud. === Siedelengspolitik === Ätter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an [[Ägypten]]. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=IDF: More than 300,000 settlers live in West Bank |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} ap haaretz.com</ref> wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8379868.stm Palestinians shun Israeli settlement restriction plan] ap bbc.co.uk</ref> Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout. === Ferwaltengsstruktuur === Et rakt säks (Haud-)Besirke, in Hebräisk wuuden do ''mechozot'' (מחוזות; Sg. ''machoz'') naamd, un 15 Unnerbesirke, bekoand as ''nafot'' (נפות; Sg. ''nafa''). Do Unnerbesirke wäide in touhoope 50 natüürelke Regione apdeeld. <div style="text-align: center;"> {| class="toccolours sortable" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor=#CCCCFF !Nuumer !Distrikt !Haudstääd !Provintse !Ienwoonertaal |- |align="center" |1 | align="center" |'''Noud''' | align="center" |Nazareth | Kinneret, Safed, Akkon, Golan, Jezreel Ieuwene | align="center" |1.242.100 |- |align="center" |2 | align="center" |'''Haifa''' | align="center" |Haifa | align="center" |Haifa, Hadera | align="center" |880.000 |- |align="center" |3 | align="center" |'''Säntroal Distrikt''' | align="center" |Ramla | align="center" |Rishon Lezion, Sharon (Netanya), Petah Tikva, Ramla, Rehovot | align="center" |1.770.200 |- |align="center" |4 | align="center" |'''Tel Aviv''' | align="center" |Tel Aviv | align="center" |Tel Aviv | align="center" |1.227.000 |- |align="center" |5 | align="center" |'''Jerusalem''' | align="center" |Jerusalem | align="center" |Jerusalem | align="center" |910.300 |- |align="center" |6 | align="center" |'''Suud''' | align="center" |Beersheba | align="center" |Ashkelon, Beersheba | align="center" |1.053.600 |- |align="center" |B | align="center" |'''Judäa un Samarien''' | align="center" |Modi'in Illit (grootste Stääd) | align="center" |--- | align="center" |304.569‏‏<ref>[http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 More than 300.000 settlers live in west bank] {{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=More than 300.000 settlers live in west bank |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }}</ref> |} <div style="text-align: left;"> Judäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound. == Befoulkenge == {{UureSiede|Befoulkenge fon Israel}} [[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|''Die Tempelbierich mäd dän Fälsendoom in Jerusalem.'']] In Israel woonje 9.571.580 Moanskene (2022). Moor as 90 % deerfon woont in do Stääde. === Befoulkengsgruppen === Do grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (73,5%) un do Araber (21%). Do uur 5,5% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere. Truch dät "Gesäts fon Wieruumekuumen" konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere [[Sowjetunion]]. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen. Siet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje,<ref>Irinnews.org: [http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators Israel: Crackdown on illegal migrants and visa violators.] 14. Juli 2009</ref> man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.<ref>Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> === Ienwooner-Äntwikkelenge === Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel: <timeline> ImageSize = width:1000 height:300 PlotArea = width:950 height:275 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1949 from:start till:11 text:1.173.900 bar:1950 from:start till:14 text:1.370.100 bar:1955 from:start till:18 text:1.789.100 bar:1960 from:start till:22 text:2.150.400 bar:1965 from:start till:26 text:2.598.400 bar:1970 from:start till:30 text:3.022.100 bar:1975 from:start till:35 text:3.493.200 bar:1980 from:start till:39 text:3.921.700 bar:1985 from:start till:43 text:4.266.200 bar:1990 from:start till:48 text:4.821.700 bar:1995 from:start till:56 text:5.612.300 bar:2000 from:start till:63 text:6.369.300 bar:2005 from:start till:70 text:6.990.700 bar:2010 from:start till:77 text:7.695.100 bar:2013 from:start till:80 text:7.981.200 bar:2016 from:start till:91 text:9.136.000 bar:2023 from:start till:98 text:9.791.840 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel </timeline> === Sproaken === [[Bielde:Shave Ziyyon (Shavei Tzion) sign.jpg|thumb|''Ferkiersskild ap Hebräisk, Arabisk un Ängelsk.'']] Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald. Truch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen [[Russisk]] baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume. N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät [[Ängelsk]]e. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/israel-s-shameful-attack-on-arabic-must-be-stopped-1.395617 |wayback=20140411021029 |text=Israel's shameful attack on Arabic must be stopped |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} ap ju Näissiede haaretz.com</ref> Dät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet. === Religion === [[Bielde:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|thumb|left|''Bahai-Tuun in Haifa.'']] Ju Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.<ref>[http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen.] Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund, 11. Juli 2012, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 66 kB).</ref> Moor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).<ref>''[http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009.]'' Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation, 28. Januoar 2012, Siede 30, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 529 kB, ängelsk).</ref> Ju Moorhaid fon do israeliske Araber sunt sunnitiske Muslime. In dät Jier 2001 roate dät 1.004.600, uungefeer 17 % fon ju Befoulkenge. Die Haram asch-Scharif in Jerusalem is, mäd sien Fälsendom un ju Al-Aqsa-Moschee, dät träädwichtichste Hillichdum fon dän Islam ätter do islamiske Hillichdume in Mekka un Medina. Dät kristelke Befoulkengsdeel waas uungefeer 2,1 %, deerfon roate et 113.100 arabiske Kristene un 25.400 nit-arabiske Kristene. Do maasten sunt Anhongere fon ju griechisk-orthodoxe Säärke, fon do sowät 138.500 Kristene sunt 75.000 [[Katoolske Säärke|katoolsk]]. Foar do Kristene is Israel dät hilge Lound weer Jesus appe Waareld keem un stuurwen as. Ätter dät Kristendum is Jesus deer uk wierapstuude. Truch ju Grääbessäärke is Jerusalem een fon do hillichste Steede fon dät Kristendum. In Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.<ref>''[http://whc.unesco.org/en/list/1220 Bahá’i Holy Places in Haifa and the Western Galilee]'' ap ju UNESCO Websiede, blouked ap n 12. Dezember 2013</ref> === Stääde === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center style="background:#B0C4DE;" colspan="7"| Grootste Stääde fon Israel |- ! rowspan=11 | <br />[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|border|150px|Jerusalem]]<br />[[Jerusalem]]<br />[[Bielde:Tel Aviv Skyline (night) - 2.jpg|border|150px|Tel Aviv]]<br />[[Tel Aviv]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Ploats ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Stääd ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Distrikt ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Ienwoonertaal ! rowspan=11 | <br />[[Bielde:Haifa Shrine and Port.jpg|border|150px|Haifa]]<br />[[Haifa]]<br />[[Bielde:PikiWiki Israel 8057 The lake in Rishon-Lezion Israel.jpg|border|150px|Rishon LeZion]]<br />[[Rishon LeZion]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Jerusalem]]''' || Jerusalem || 796.200 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Tel Aviv]]''' || Tel Aviv || 404.500 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''Haifa''' || Haifa || 269.300 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''Rishon LeZion''' || Säntroal || 231.700 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | ''' Ashdod''' || Suud || 211.400 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''Petah Tikva''' || Säntroal || 210.800 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''Beersheba''' || Suud || 195.800 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''Netanya''' || Säntroal || 188.200 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''Holon''' || Tel Aviv || 182.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''Bnei Brak''' || Tel Aviv || 161.100 |- | colspan="11" align=left style="background:#f5f5f5;" |<center>''Wälle: Israelisk Säntroal Büro foar Statistiek 2012<ref>[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_11x&CYear=2012 CBS, Statistical Abstract of Israel 2012] fon</ref>''</center> |}<noinclude> == Wirtskaft un Infrastruktuur == [[Bielde:Bursa05.jpg|thumb|''N groot Honnelsdistrikt in Ramat Gan bie Tel Avid. Deer kon me uk dät Diamantmäärked fiende.'']] Israel häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt. Trots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske Uutrustenge fon Import ouhongich. Wichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte. Die Sundai is ju eerste dän eersten Dai fon ju Oarbaidswiek. Unner ju Sabbat, ju an n Fräindai ättermiddeeges begint un bit tou Snäiwendäiwends duuret, sunt do maaste Winkele nit eepen. Dät [[Bruttoinloundsprodukt]] fon Israel in [[2006]] waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank. === Technologie === Israel häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]]) un buute [[Noudamerikoa]] häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ.<ref>[http://www.nasdaq.com/newsroom/news/pr2005/ne_section05_019.stm NASDAQ Appoints Asaf Homossany as New Director for Israel] (blouked Juni 2010)</ref> Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley.<ref>[https://web.archive.org/web/20070310182650/http://www.thehindubusinessline.com/businessline/2001/01/11/stories/151139ue.htm Israel keen on IT tie-ups] (blouked Juni 2010)</ref> Intel<ref>[https://web.archive.org/web/20070929212346/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1171894528658&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Intel to expand Jerusalem R&D] (blouked Juni 2010)</ref> un Microsoft<ref>[https://web.archive.org/web/20070708084346/http://www.microsoft.com/Israel/RnD/about/team.html Israel R&D Center: Leadership Team] (blouked Juni 2010)</ref> bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend. Ju Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie.<ref>Linda Gradstein (22. Oktober 2007).[http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=15503716 Israel Pushes Solar Energy Technology (ängelsk).] National Public Radio.</ref> Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie. === Medien === Do wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk [[Fiersjoon]] foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10. === Ferkier === [[Bielde:Tel Aviv, Ben Gurion Airport, Departure Hall.jpg|thumb|''Duty-free inkoopje ap Ben Gurion Airport.'']] Do Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways. Die internationoale Säntroallufthoawen is Ben Gurion bie Tel Aviv.<ref>Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008</ref> Uur Lufthoawen sunt: Lufthoawen Atarot in Jerusaläm, Lufthoawen Sde-Dow in in ju Stääd Tel Aviv, Lufthoawen Haifa, Lufthoawen Eilat, Lufthoawen Owda 40 km fon Eilat wai, Lufthoawen Machanajim bie Rosch Pina. Ju grootste Fluchsälskup is El Al, ju touhuus is ap Lufthoawen Ben Gurion, un wäkke ätter 44 ferskeedene Lufthoawen fljucht. Die Luftferkier wäd altied goud kontroliert, deer ju terroristiske Truuenge maastens relativ groot is. Haifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut. === Tourismus === Israel hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pope-confirms-holy-land-pilgrimage-1.271706 |wayback=20101202110619 |text=Pope confirms Holy Land pilgrimage |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} (blouked Juni 2010)</ref> Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.<ref>[https://web.archive.org/web/20070929222428/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1186557443251&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Tourist visits above pre-war level] (blouked Juni 2010)</ref> == Kultuur == Do Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge. === Literatuur === N groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk. Ju Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat. In 1966 deelde Shmuel Yosef Agnon dän Nobelpries foar Literatuur mäd de düütsk-juudiske skrieuwer Nelly Sachs. === Waareldäärwgoud === [[Bielde:DeadSea01 ST 04.jpg|450px|thumb|Ju Doode See]] * Do Tell uut de [[Biebel]]: (Tel Beër Sjeva, Tel Hazor un Tel Megiddo) * Do bahá'í Bauwierke in Haifa un Wääst-Galilea * Massada * Dät oolde Sentrum un ju Stäädmuure fon Jerusalem * Ju Ooldstääd fon Akkon * Ju Wiete Stääd in Tel-Aviv * Röökerwierk-Wüüstestääde in ju Negev-Wüüste === Kunst un Museen === Dät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione<ref>[https://archive.is/20120804181953/www.imj.org.il/eng/about/index.html The Israel Museum, Jerusalem]</ref> wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt,<ref>https://archive.is/20120526005415/www.imj.org.il/eng/shrine/index.html The Israel Museum, Jerusalem] Shrine of the Book</ref> touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän [[Holocaust]]. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bh.org.il/information/BethHatefutsoth.asp |wayback=20021219031031 |text=— |archiv-bot=2025-12-12 00:18:06 InternetArchiveBot }} Beth Hatefutsoth] Museumsinformation</ref> Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse. === Sport === In Israel sunt [[Foutbal]] un [[Basketbal]] gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele. Ju Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup. === Ieten === Ju israeliske Köäkene häd hiere oaine regionoal Spezioalitäite, man et rakt foarallen uk Ieten dät mädbroacht is fon Juden, do fon uur Lounde wieruumekeemen ätter Israel wäi. Siet ju Apgjuchtenge fon n Stoat Israel in 1948, un foarallen siet do leete 1970er Jiere, häd sik in Israel ne bunte Köäkene äntwikkelje kuud. Ju bestound foarallen uut ju Ietensjoodkunst fon de Mizrachim, de Sefardim un de Asjkenasim. Ju israeliske Köäkene häd uk gjucht fuul Ienfloude uut ju orientaliske Köäkene un kulinariske Elemänte uut do Lounde uum dät Middelmeer. Do maaste Ietensprodukte uut de Middelmeerregion, un dan foarallen fuul ferskeedene Fruchte un Gräinieten, Molkprodukte un Fisk, hääbe hiere Ienfloud in ju israeliske Köäkene häiwed. Uk do Räägele fon do judiske Ietensgesätse, do sik ap dät kloormoakjen un kombinierjen fon ferskielende Ietensprodukte basierje, wäide fuul bruukt un ferweendet. Juust so wäide do judiske Ietensgesätse ferweendet am Sabbat un bie ferskielende judiske Fierdeege. == Ferbiendengen == {{CommonsLittik|Israel}} {{WikiatlasLittik|Israel}} * [https://web.archive.org/web/20150714035817/http://www.gov.il/firstgov/english Offizielle Websiede fon ju Regierenge] <small>''Ängelsk''</small> * [http://www.mfa.gov.il/MFA Websiede fon dät Uutloundsministerium] <small>''Ängelsk''</small> * [http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod1.htm Lieste fon Gruundgesätse fon ju Knesset] <small>''Ängelsk''</small> * [https://web.archive.org/web/20100816062151/http://www.goisrael.com/Tourism_Ger/ Ministerium foar Tourismus] <small>''Düütsk''</small> * [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Loundkoarten fon Israel] <small>''Düütsk''</small> * [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israeliske Weedertjoonst] <small>''Ängelsk''</small> {{Wälle|Angoawe= {{reflist|2}} }} {{Literatuurlieste|Angoawe= <div class="references-small"><small> {{citation|title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=0714655767|publisher=Routledge|year=2004}}<br /> {{citation|title=The Book of Jewish Knowledge|last=Ausubel|first=Natan|publisher=Crown Publishers|location=New York, New York|publisher=Crown Publishers|year=1964|isbn=051709746X}}<br /> {{citation|title=The Original Story: God, Israel and the World|last=Barton|first=John|last2=Bowden|first2=Julie |John Barton (theologian)|isbn=0802829007|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}}<br /> {{citation|title=International History of the Twentieth Century|last=Best|first=Anthony|isbn=0415207398|year=2003|publisher=Routledge}}<br /> {{citation|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=0333676319|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|Ahron Bregman}}<br /> {{citation|title=World Music: The Rough Guide|last=Broughton|first=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=1858286352|publisher=Rough Guides|year=1999}}<br /> {{citation|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|last=Cole|first=Tim|isbn=0415929687|year=2003|publisher=Routledge}}<br /> {{citation|title=The Enemy Within: A History of Espionage|last=Crowdy|first=Terry|isbn=1841769339|publisher=Osprey Publishing|year=2006}}<br /> {{citation|title=Patterns of Political Leadership: Egypt, Israel, Lebanon|last=Dekmejian|first=R. Hrair|publisher=State University of New York Press|year=1975|isbn=087395291X}}<br /> {{citation|title=To Rule Jerusalem|last=Friedland|first=Roger|last2=Hecht|first2=Richard|publisher=University of California Press|year=2000|isbn=0520220927}}<br /> {{citation|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0521852897}}<br /> {{citation|title=The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict|last=Gilbert|first=Martin|isbn=0415359007|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}}<br /> {{citation|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=030647445X|year=2003|publisher=Springer}}<br /> {{citation|title=The Book of Genesis|last=Hamilton|first=Victor P.|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|edition=2nd revised|isbn=0802823092}}<br /> {{citation|title=Warfare and the Third World|last=Harkavy|first=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0312240120}}<br /> {{citation|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=1574885502}}<br /> {{citation|title=The Jewish State|last=Herzl|first=Theodor|Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=0486258491}}<br /> {{citation|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1988|isbn=1858282489}}<br /> {{citation|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=0791412954}}<br /> {{citation|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=0253332036|publisher=Indiana University Press|year=1993}}<br /> {{citation|title=Britain's Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948|last=Liebreich|first=Fritz|isbn=0714656372|year=2005|publisher=Routledge}}<br /> {{citation|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=0876090366|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988}}<br /> {{citation|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=0739114859}}<br /> {{citation|title=Handbook of Decision Making|last=Morçöl|first=Göktuğ|isbn=1574445480|publisher=CRC Press|year=2006}}<br /> {{citation|title=Triumph of the Image: The Media's War in the Persian Gulf — A Global Perspective|last=Mowlana|first=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=0813316103}}<br /> {{citation|title=|last=Romano|first=Amy|title=A Historical Atlas of Israel|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=0823939782}}<br /> {{citation|title=Flashpoints in the War on Terrorism|last=Reveron|first=Derek S.|last2=Murer|first2=Jeffrey Stevenson|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0415954908}}<br /> {{citation|title=The Economic Consequences of Zionism|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=T Brill Academic Publishers|isbn=9004091475}}<br /> {{citation|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|R. J. Rummel|isbn=0765805235}}<br /> {{citation|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=0881255459|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}}<br /> {{citation|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|last=Shindler|first=Colin |isbn=186064774X|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}}<br /> {{citation|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=0028659287|publisher=Macmillian|year=2007|volume=9|edition=2nd}}<br /> {{citation|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=0521864658|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek}}<br /> {{citation|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=0275971414}}<br /> {{citation|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=1898723230|year=1997|publisher=Sussex Academic Press}}<br /> {{citation|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last=Stone|first=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=0791419592|publisher=SUNY Press|year=1994}}<br /> {{citation|title=Culture and Customs of Israel|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=0313320918|year=2004|publisher=Greenwood Press}}<br /> {{citation|title=Word Biblical Commentary|last=Wenham|first=Gordon J.|isbn=0849902010|volume=2 (Genesis 16-50)|year=1994}} </div> }} [[Kategorie:Israel| ]] oaa9yry3d5us6pbgv3ywzq7p4uhnny3 0 3068 124743 124712 2026-06-03T07:00:39Z Icodense 12908 Annerenge [[Special:Diff/124712|124712]] fon [[Special:Contributions/~2026-30477-31|~2026-30477-31]] ([[User talk:~2026-30477-31|Diskussion]]) wuude tourääch annerd. linkspam 124743 wikitext text/x-wiki Dät '''Phonem''' is in ju [[Phonologie]] ju Benaamenge foar een of moor [[Phonetik|Luude]], do jusälge betjuudengsunnerscheedende (distinktive) Funktion hääbe. Bestimde Luude (Allophone) konnen fon dän Sproakbenutser as Varianten fon dätsälge Phonem heerd wäide.<br /> Me spräkt fon n [[Minimoalpoor]], wan two Woude weegen een eenpeld uur Phonem ferscheedene Betjuudengen hääbe (toun Biespil ''Bäiden'' un ''Mäiden''). Dät hat dan: dät rakt ne 'phonologiske Opposition' twiske dät ''b'' un dät ''m''.<br /> Je moor Minimoalpoore me fint foar sun phonologiske Opposition, je gratter is ju 'funktionoale Belastenge' fon sun Opposition. Bie min Minimoalpoore spräkt me fon ne ‘swäkke Oppostion’ un wan dät fon ferwante Luude neen Minimoalpoore rakt, dan sunt do as [[Allophon]]e fon een Phonem tou betrachtjen. == Seelter Phoneme == === Konsonantphoneme === In dät läästnaamde Biespil hondelt dät sik uum [[Phonetik|Konsonante]]. Konsonantphoneme sunt in dät Seelterske uungefeer dätsälge as ap Düütsk. Bloot sunt do ap Seeltersk fuul minner of goarnit [[Phonetik|anbloased]] un is ju Uutsproake fon ''g, l, r, sch'' un ''st'' uurs bie do maaste Spreekere. === Vokoalphoneme === Vokoalphoneme rakt dät ap Seeltersk sun tjoon moor as ap Hoochdüütsk. Dät naamt me n ‘rieken Phoneminventoar’. Deertruch unnerscheede do sik gans fien un sunt deertruch fon Nit-Seelter oafte stuur uutnunner tou hoolden. Wie reeke do oardend ätter [[Phonetik|phonetiske]] Oainskuppe. Twiske [ ] sunt do [[Phonetik|phonetiske Teekene]] roat in [[IPA]]-Schrift. Ju funktionoale Belastenge kon me ouleese an dän Taal fuunene Minimoalpoore, die der twiske ( ) roat is. As Biespil is foar älke Opposition een Minimoalpoor bietouföiged mäd ju Uursättenge in Hoochdüütsk. KUUT - LOANG (22 touhoope)<br /> a [a] - aa [a:] (2)<br /> an ‘an’- aan ‘einer’<br /> ä [ɛ] - ää [ɛ:] (2)<br /> rädje ‘retten’- räädje ‘reden’<br /> ö [œ] - öä [œ:] (0)<br /> o [ɔ] - oa [ɔ:] (3)<br /> Okse ‘Ochse’- Oakse ‘Achse’<br /> i [ɪ] - ee [e:] (5)<br /> kittich ‘behende’ - keetich ‘schmutzig’<br /> ü [ʏ] - öö [ʏ:] (0)<br /> u [o] - oo [o:] (4)<br /> Tunne ‘Tonne’ - Toone ‘Zehe’<br /> ie [i] - íe [i:] (5)<br /> Liene ‘Leine’- Líene ‘Lehne’<br /> üü [y] - ü’ü [y:] (0)<br /> uu [u] - úu [u:] (1)<br /> fuul ‘verdorben’ - fúul ‘viel’<br /> EEPEN - SLEETEN (88, mäd as Twiskestappen ‘hoolich eepen’ un ‘hoolich sleeten’)<br /> a [a] - ä [ɛ] (6)<br /> schramme ‘schrammen’- schrämme ‘räuspern’ un buppedät in Twieluude:<br /> ai [ai] - äi [ɛi] (4)<br /> nai ‘nahe’ - näi ‘neu’<br /> aa [a:] - ää [ɛ:] (1)<br /> waalje ‘einen Wall aufwerfen’- wäälje ‘wählen’<br /> a [a] - ö [œ] (0)<br /> aa [a:] - öä [œ:] (0)<br /> a [a] - o [ɔ] (5)<br /> kanne ‘kennen’- konne ‘können’<br /> aa [a:] - oa [ɔ:] (3)<br /> Flaage ‘Flagge’ - Floage ‘Windflage’<br /> ä [ɛ] - i [ɪ] (10)<br /> sätte ‘setzen’ - sitte ‘sitzen’<br /> ää [ɛ:] - ee [e:] (4)<br /> lääse ‘liegen; legen’ - leese ‘lesen’<br /> ö [œ] - ü [ʏ] (0)<br /> öä [œ:] - öö [ʏ:] (1)<br /> stöäre ‘starren’ - stööre ‘stören’<br /> o [ɔ] - u [o] (4)<br /> Stok ‘Stock’- Stuk ‘Stück’<br /> oa [ɔ:] - oo [oː] (11)<br /> woak ‘wach’ - wook ‘weich, sanft’<br /> i [ɪ] - ie [i] (9)<br /> slippe ‘schlüpfen’ - sliepe ‘schleifen’<br /> ee [e:] - íe [i:] (10)<br /> weende ‘wenden’ - wíende ‘winden’<br /> ü [ʏ] - üü [y] (0)<br /> öö [:] - ü’ü [y:] (0), uunfulkeemen in:<br /> stööberje ‘stöbern’ - Stüüwer ‘Stüber’<br /> u [o] - uu [u] (9)<br /> Bulle ‘Stier’- Buule ‘Beule’<br /> oo [o:] - úu [u:] (7)<br /> Boode ‘Boten’- Búude ‘Bude’<br /> FOARE UUNGERUNDED - FOARE RUNDED (7)<br /> ä [ɛ] - ö [œ] (0), man in Twieluude ([y]~[i]):<br /> [ɛi] - [œy] (3)<br /> Bäie ‘Beere’ - Böie ‘Schauer’<br /> ää [ɛ:] - öä [œ:] (1)<br /> schääre ‘scheren’ - schöäre ‘bersten, splittern’<br /> i [ɪ] - ü [ʏ] (0)<br /> ee [e:] - öö [øː] (2)<br /> leese ‘lesen’ - lööse ‘lösen’<br /> ie [i] - üü [y] (0)<br /> íe [i:] - ü‘ü [y:] (1)<br /> síerelk ‘zierlich’- süürelk ‘säuerlich’<br /> FOARE - BÄÄTE (59)<br /> ä [ɛ] - o [ɔ] (8)<br /> Pänne ‘Schreibfeder’- Ponne ‘Pfanne’ un buppedät in Twieluude:<br /> äi [ɛi] - oi [ɔi] (4)<br /> Mäite ‘Mass’- Moite ‘Mühe’ un:<br /> äu [ɛu] - au [ɔu] (1)<br /> du häust ‘du hiebst’ - du haust ‘du haust’<br /> ää [ɛ:] - oa [ɔ:] (7)<br /> wääsje ‘Wiege wiegen’- woasje ‘gerade harken’ <br /> ö [œ] - o [ɔ] (0)<br /> öä [œ:] - oa [ɔ:] (2)<br /> Schöär ‘Riss’ - Schoar ‘Schar’<br /> i [ɪ] - u [o] (10)<br /> Midde ‘Mitte’- Mudde ‘Dreck, Schlamm’<br /> ee [e:] - oo [o:] (12)<br /> Seeke ‘Sache’ - Sooke ‘Wange’<br /> ü [ʏ] - u [o] (0)<br /> öö [:] - oo [:] (3)<br /> röögje ‘berühren’ - roogje ‘rufen und jauchzen’<br /> ie [i] - uu [u] (7)<br /> Iele ‘Eile’- Uule ‘Eule’<br /> íe [i:] - úu [u:] (5)<br /> Íere ‘Ähre’- Úure ‘Stunde’<br /> üü [y] - uu [u] (0)<br /> ü’ü [y:] - úu [u:] (0), uunfulkeemen in:<br /> Süüne ‘Sühne’- Suun ‘Sohn’<br /> Besunnere Apmäärksoamkaid fertjoonje do Twieluude ''eei'' [e:i], ''ööi'' [œi] un ''oou'' [o:u], do der apfaalen dwoo truch dän litje Juunsats twiske do bee touhoopestaalende Elemente, wiertruch jo Nit-Seelter oafte dän Iendruk fon n loang [[Phonetik|Eenluud]] reeke. Ap Seeltersk stounde jo oawers in Opposition mäd ächte loange Eenluude.<br /> Dät jält in [[Skäddel]] un toun Deel uk in [[Hollen]]. In [[Strukelje]] un fuul in [[Roomelse]] sunt do Luude oawers al loange häär [[Diphthongierenge|diphthongierd]] tou blw. ''äi'' [ɛi], ''öi'' [œy] un ''ou'' [ɔu] un dan wäide do Oppositione:<br /> TWIELUUDE (17)<br /> ee [e:] - äi [ɛi] (9)<br /> Heede ‘Heide’ - Häide ‘Flachswerg’<br /> öö [:] - öi [œy] (0), uunfulkeemen in:<br /> Grööte ‘Grösse’- Gröitnis ‘Grüsse’<br /> [o:] - [ɔu] (8)<br /> ploogje ‘plagen’ - plougje ‘pflügen’<br /> Wäkke Seelter kweede oawers do diphthongierde un nit-diphthongierde Luude ouwikseljend, wät hat, dät do foar him Allophone sunt. <small>Ätter mien Oarbaid: P. Kramer, ‘De Sealter lûden’, Us Wurk 17:21-24 (1968).</small> <small>Ferglieke uk: M.C. Fort, ''Zur Phonologie des Saterfriesischen''. In: ''Us Wurk 20'', 37-41 (1971)</small> [[Kategorie:Sproakkunde]] j4gra2cnpeknmlw4bwaoi6kpoces7gk 0 4555 124747 104691 2026-06-03T07:06:34Z ~2026-30477-31 15224 124747 wikitext text/x-wiki [[Bielde:The day after Kristallnacht.jpg|thumb|right|200px|Die Begriep ''Riekskristallnoacht'' kumt wäil fon do fuule Gläässkoaden, do weegen do iensloaine juudske Finstere ap do Sträiten liegen]] Do Begriepe '''(Rieks)kristallnoacht''', '''Rieksprogromnoacht''' af '''Novemberprogrome 1938''' wäide bruukt foar ju Noacht fon n [[9. November|njuugenden]] toun [[10. November|tjaanden November]] [[1938]], as fon nationoalsozioalistiske Gruppen, as ju [[SA]], juudske Winkele plunnerd [https://www.niir.org/ un] fernäild wuuden, in Synagogen Fjuur laid wuude un Juuden gefangen nuumen un in 91 Fälle fluks uumebroacht wuuden. Dät waas die Ounfang fon dän [[Holocaust]] in dän 5.600.000 bit 6.300.000 juudske un as juudsk beteekende Ljuude möärend wuuden. [[Kategorie:Nazi-Düütsklound]] 3hqsdztsbhnl1kdznlrod9kj50a3esa 124748 124747 2026-06-03T07:07:10Z NDG 14634 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-30477-31|~2026-30477-31]] ([[User talk:~2026-30477-31|talk]]) to last version by Addbot: unnecessary links or spam 104691 wikitext text/x-wiki [[Bielde:The day after Kristallnacht.jpg|thumb|right|200px|Die Begriep ''Riekskristallnoacht'' kumt wäil fon do fuule Gläässkoaden, do weegen do iensloaine juudske Finstere ap do Sträiten liegen]] Do Begriepe '''(Rieks)kristallnoacht''', '''Rieksprogromnoacht''' af '''Novemberprogrome 1938''' wäide bruukt foar ju Noacht fon n [[9. November|njuugenden]] toun [[10. November|tjaanden November]] [[1938]], as fon nationoalsozioalistiske Gruppen, as ju [[SA]], juudske Winkele plunnerd un fernäild wuuden, in Synagogen Fjuur laid wuude un Juuden gefangen nuumen un in 91 Fälle fluks uumebroacht wuuden. Dät waas die Ounfang fon dän [[Holocaust]] in dän 5.600.000 bit 6.300.000 juudske un as juudsk beteekende Ljuude möärend wuuden. [[Kategorie:Nazi-Düütsklound]] h0osxmwga4tmgvoynp3r64s38omflyz 0 7536 124744 124710 2026-06-03T07:01:06Z NDG 14634 Tounichte moakede Beoarbaidengen fon [[Special:Contributions/~2026-30477-31|~2026-30477-31]] ([[User talk:~2026-30477-31|Talk]]) tou ju lääste Version fon [[User:Murma174|Murma174]] 124439 wikitext text/x-wiki == Skjonisse == * [[1799]]: Dät frantsööske Rump-Parlemänt ferkloort unner Druk fon't Militär [[Napoleon Bonaparte]] foar'n Eersten Konsul. * [[1848]]: Die Ienmarsk fon prüüske Troppen unner Generoalfäildmarschall [[Friedrich von Wrangel]] lädt dät Eende fon ju [[Düütske Revolutsjoon 1848/1849|Revolutsjoon]] in Berlin ien. * [[1920]]: [[Michael Mayr]] wäd eersten [[Buundeskanzler (Aastriek)|Buundeskanzler]] fon [[Aastriek]]. * [[1937]]: In [[Brasilien]] lät [[Getúlio Vargas]] sien Heerskup as "wäilwollenden Diktoator" fäästskrieuwe. * [[1938]]: In ju Noacht fon dän [[9. November|9.]] ap dän [[10. November]] is ju [[Riekskristallnoacht]] == Tou Waareld keemen == * [[1759]]: [[Friedrich Schiller]], düütsken [[Dichtenge|Dichter]] == Stuurwen == * [[2015]]: [[Helmut Schmidt]], düütsken Politiker un Buundeskansler fon ju BRD. [[Kategorie:November]] ru11vbzve5mh0lhlof9dimyqay07sq1 828 12216 124739 124738 2026-06-02T19:10:14Z Nimmzo 15198 /* expr convert */ Added 3 snippets 124739 wikitext text/x-wiki = Dokumentation für Modul:Expr = Dit Funkschoon berekent enr mathmatisk Utdrook un wääst dat bereknet Wärt trügg. == Fehlerbereinigungskonsole: Lääre Lua == De Lua-Scribunto <code>Fehlerbereinigungskonsole</code> is en feerlich, interaktiv Warkmidel om Lua op Wikipedia te lärjen. # Klikk op <code>Wältext bekiekje</code> op de [[Modul:Expr]]-sait. # Skrool bannow to de Ünnerkant fon de sait to de <code>Fehlerbereinigungskonsole</code>-Sectie. # Peest de Kommentaar un de Oproep in dat <span style="color:#86888c;">gräije</span> Invoarfeld (över den <code>Leeren</code>-Knoap). <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line highlight=2 copy> --[[Ding allereerste Lua Hello-World-ähnlik Programm]]-- print("Wöakommen to " .. _VERSION .. "!") -- Föög de Lua-Version mit `..` tosamme </syntaxhighlight></blockquote> <ol start="4"> <li>Drück {{key press|Enter}} eenmol to útföhren de twee Lua-Befäng.</li> <li>Dat Resultaat schüllt ünner de Lua-<syntaxhighlight lang="lua" inline>print</syntaxhighlight>-Kommando-Line wiesen warrn:</li> </ol> <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=3> Wöakommen to Lua 5.1! </syntaxhighlight></blockquote> <ol start="6"> <li>Drück de {{key press|Up}} <code>Up arrow</code> to dörlopen fon eardere Lua-Befäng.</li> <li>Opsjoneel, klik op <code>Leeren</code> to leddig maken ''blots'' de <code>Fehlerbereinigungskonsole</code>; de Lua-Editor dääboven blifft '''unkorrigiert'''.</li> </ol> == Expr en Fehlerbereinigungskonsole == <code>Fehlerbereinigungskonsole</code> de [[Modul:Expr]]: <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line highlight=1 copy> =1+2 </syntaxhighlight></blockquote> Drück {{key press|Enter}}: <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=2> 3 </syntaxhighlight></blockquote> <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=3 highlight=1 copy> print(1+2+3) </syntaxhighlight></blockquote> <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=4> 6 </syntaxhighlight></blockquote> === expr.sum === <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line highlight=3 copy> --[[mathmatisk Utdrook]]-- local expr = require('Modul:Expr') -- load the module in Debug console print(expr.sum({args={"1 + 2 + 4"}})) -- eval the math expr print(expr.sum({args={"1", "2", "5"}})) -- sum the array of numbers print(mw.ext.ParserFunctions.expr("1 + 2 + 6")) -- Lua Scribunto #expr parser function print(mw.getCurrentFrame():callParserFunction('#expr', '37 + 5')) -- {{#expr: 37 + 5}} </syntaxhighlight></blockquote> <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=7> 7 8 9 42 </syntaxhighlight></blockquote> === expr convert === <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line highlight=3 copy> --[[convert]]-- local expr = require('Modul:Expr') print(expr.base62({args={"15", "D2B"}})) -- decimal-into-base62 print(expr.decimal2minsec({args={"3.1415"}})) -- decimal to degrees, min, sec print(expr.minsec2decimal({args={"3", "8", "29"}})) -- degrees, min, sec to decimal </syntaxhighlight></blockquote> == Ferbiendenge ätter buuten == # MediaWiki [[mw:Help:Extension:ParserFunctions#.23expr|#expr]] parser function # de:WP in [https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Lua/Modul/Expr/en English] # de:WP en [https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Lua/Modul/Expr/de Düütsk] 5zliucr2oocfud0br4vrl07kb2bpw6k 124740 124739 2026-06-02T20:40:11Z Nimmzo 15198 /* expr convert */ Added expected result 124740 wikitext text/x-wiki = Dokumentation für Modul:Expr = Dit Funkschoon berekent enr mathmatisk Utdrook un wääst dat bereknet Wärt trügg. == Fehlerbereinigungskonsole: Lääre Lua == De Lua-Scribunto <code>Fehlerbereinigungskonsole</code> is en feerlich, interaktiv Warkmidel om Lua op Wikipedia te lärjen. # Klikk op <code>Wältext bekiekje</code> op de [[Modul:Expr]]-sait. # Skrool bannow to de Ünnerkant fon de sait to de <code>Fehlerbereinigungskonsole</code>-Sectie. # Peest de Kommentaar un de Oproep in dat <span style="color:#86888c;">gräije</span> Invoarfeld (över den <code>Leeren</code>-Knoap). <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line highlight=2 copy> --[[Ding allereerste Lua Hello-World-ähnlik Programm]]-- print("Wöakommen to " .. _VERSION .. "!") -- Föög de Lua-Version mit `..` tosamme </syntaxhighlight></blockquote> <ol start="4"> <li>Drück {{key press|Enter}} eenmol to útföhren de twee Lua-Befäng.</li> <li>Dat Resultaat schüllt ünner de Lua-<syntaxhighlight lang="lua" inline>print</syntaxhighlight>-Kommando-Line wiesen warrn:</li> </ol> <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=3> Wöakommen to Lua 5.1! </syntaxhighlight></blockquote> <ol start="6"> <li>Drück de {{key press|Up}} <code>Up arrow</code> to dörlopen fon eardere Lua-Befäng.</li> <li>Opsjoneel, klik op <code>Leeren</code> to leddig maken ''blots'' de <code>Fehlerbereinigungskonsole</code>; de Lua-Editor dääboven blifft '''unkorrigiert'''.</li> </ol> == Expr en Fehlerbereinigungskonsole == <code>Fehlerbereinigungskonsole</code> de [[Modul:Expr]]: <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line highlight=1 copy> =1+2 </syntaxhighlight></blockquote> Drück {{key press|Enter}}: <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=2> 3 </syntaxhighlight></blockquote> <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=3 highlight=1 copy> print(1+2+3) </syntaxhighlight></blockquote> <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=4> 6 </syntaxhighlight></blockquote> === expr.sum === <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line highlight=3 copy> --[[mathmatisk Utdrook]]-- local expr = require('Modul:Expr') -- load the module in Debug console print(expr.sum({args={"1 + 2 + 4"}})) -- eval the math expr print(expr.sum({args={"1", "2", "5"}})) -- sum the array of numbers print(mw.ext.ParserFunctions.expr("1 + 2 + 6")) -- Lua Scribunto #expr parser function print(mw.getCurrentFrame():callParserFunction('#expr', '37 + 5')) -- {{#expr: 37 + 5}} </syntaxhighlight></blockquote> <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=7> 7 8 9 42 </syntaxhighlight></blockquote> === expr convert === <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line highlight=3 copy> --[[convert]]-- local expr = require('Modul:Expr') print(expr.base62({args={"15", "D2B"}})) -- decimal-into-base62 print(expr.decimal2minsec({args={"3.1415"}})) -- decimal to degrees, min, sec print(expr.minsec2decimal({args={"3", "8", "29"}})) -- degrees, min, sec to decimal </syntaxhighlight></blockquote> <blockquote><syntaxhighlight lang="lua" line start=6> F <span class="coordinate-deg-min-sec" style="white-space:nowrap">3° 8′ 29″</span> 3.1413888888889 </syntaxhighlight></blockquote> == Ferbiendenge ätter buuten == # MediaWiki [[mw:Help:Extension:ParserFunctions#.23expr|#expr]] parser function # de:WP in [https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Lua/Modul/Expr/en English] # de:WP en [https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Lua/Modul/Expr/de Düütsk] mn9eej6pk713kbn9aybym58diom0sjy