Berlin

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="stq">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>stqwiki</dbname>
    <base>https://stq.wikipedia.org/wiki/Haudsiede</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Benutser</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Benutser Diskussion</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia Diskussion</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bielde</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Bielde Diskussion</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki Diskussion</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Foarloage</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Foarloage Diskussion</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hälpe</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hälpe Diskussion</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategorie Diskussion</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Berlin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158</id>
    <revision>
      <id>124836</id>
      <parentid>123521</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T15:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <origin>124836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5942" sha1="75mqt7w7ar375sxyv7lirah9x5t3lt0" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Berlin
| ôfbylding                   = BrandenburgGate FrontatNight June 2004.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 3.782.202 &lt;small&gt;(2023)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/ Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 891,85 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 3.834 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 24-115 M. buppe N.N.
| lân                         = [[Düütsklound]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Buundeslound
| namme bestjoerlike ienheid 1= Berlin
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 12 Ferwaltengsbezirke
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_31_0_N_13_25_0_E_type:city_zoom:12_region:DE|52° 31' NB, 13° 25' EL&lt;/small&gt;}}
| webside                     = [http://www.berlin.de/english/index.html www.berlin.de]
}}
'''Berlin''' is ju Haudstääd fon [[Düütsklound]]. Ju Stääd häd 3,4 Millionen Ienwoonere un is ju grootste Stääd fon Düütsklound, un ju füüftgrootste Stääd in ju [[Europäiske Union]]. In dät Stäädgebiet befiende sik do Äien [[Spree]] un [[Havel]], as uk ferskeedene litje Äien un taalrieke Meere. In dät 13. Jierhunnert wuude foar dät eerste Moal uur Berlin skrieuwen in ne Uurkunde. Fon 1961 bit 1989 waas Berlin in twäin Deele deeld truch ju [[Berliner Muure]].

== Geografie ==
Berlin lait in dät Aaste fon Düütsklound, sowät 70 Kilometer wäästelk fon't Skeed tou [[Polen]]. Ju Stääd is fulständich fon dät Buundeslound [[Brandenbuurich]] uumsleeten, man heert sälwen nit deertou. Ju hööchste Steede in Berlin is do Arkenberge mäd 122 Meter uur dän Seespeegel.

=== Loundskup un Woater ===
Dät Stäädgebiet lait in dät ''Berliner Urstromtal'', dät in ju Iestied (Weichsel-Iestied) äntsteen is.

Truch Berlin fljoote ferskeedene Äien un Kanoale. Ju wichtichste Äi in dät Säntrum is ju [[Spree]], ju fon Aaste ätter Wääste truch ju Stääd fljut. In dän wäästelke Stääddeel Spandau fljut ju Spree in ju [[Havel]], ju fon Noud ätter Suud fljut.

Berlin is uk bekoand foar sien Seen. Do bekoandste un grootste Seen sunt:
* Die [[Müggelsee]] in dät Aaste (die grootste See fon ju Stääd)
* Die [[Wannsee]] in dät Wääste (een Deel fon ju Havel)
* Die [[Tegeler See]] in dät Noude

Ungefeer een Träädel fon't heel Stäädgebiet bestoant uut Buske, Parkanloagen, Seen un Äie. Deeruum jält Berlin as een gjucht gräine Stääd. Die grootste Busk is die [[Grünewald]] in dät Wääste fon ju Stääd.

=== Klima ===
Berlin lait in ju mäitigde Klimazone. Dät Klima wäd fon't [[Noudsee|Noudseeklima]] (maritiem) un uk fon dät Fäästelound-Klima (kontinental) in dät Aaste beienflouded. Et rakt oafte woorme Suumere un mongs koolde Wintere. Binne in de Stääd is dät oafte wät woormer as in dät Uumlound fon [[Brandenbuurich]] (&quot;Stäädklima-Effekt&quot;).

==Geskichte==
===Middeloaler===
Berlin wuude 1237 fon do Markgroafen fon Brandenbuurich gruunded un waas in dät leete Middeloaler n wichtigen Hondelsplats. Ju Stääd waas n wichtich Zentrum fon ju [[Hanse]] un hiede ferskeedene Hondelsbeluukengen mäd do Stääde fon do Aastsee- un do Noudsee-Lounde.

In't 14. Jierhunnert waas Berlin ne wichtige Steede foar do Hugenotten, do fon [[Frankriek]] fluchten. Do Hugenotten broachten hiere Kultuur un hier Wieten mee un hieden n wichtigen Ienfloud ap ju Äntwikkelenge fon ju Stääd.

===16. bit 19. Jierhunnert===
In't 16. Jierhunnert waas Berlin n wichtich Zentrum fon ju Reformatioon. Ju wuude 1539 unner dän Loundhere Joachim II. Brandenbuurich ienfierd.

1701 wuude Berlin truch ju Kröönenge fon Friedrich I. tou Köönich fon Pruusen ju Haudstääd fon Pruusen. Deerätter steech ju Ienwoonertaal, soowät 55.000 lieuweden in Berlin.

In dät 19. Jierhunnert waas Berlin n wichtich Zentrum fon ju [[Industrialisierenge]]. Do Fabriken un do Unnerniemer, wierunner Siemens un AEG, hieden n wichtigen Ienfloud ap ju Äntwikkelenge fonne Stääd. In disse Tied waas Berlin uk ne wichtige Steede fon ferskeedene politiske un sozioale Beweegengen. 

1877 woonden tou'n eersten Moal n Millionestääd.

===20. Jierhunnert===
1905 wuude ju Twomillione-Ienwooner-Gränse beräkt. Ätter fjauwer Jiertjaanden fon Free begon 1914 die [[Eersten Waareldkriech|Eerste Waareldkriech]]. Ätter'n Deelsleek fon't Düütske Riek in't Jier 1918 koom Kaiser Wilhelm II. nit moor ätter Berlin tourääch. Hie bleeuw in Exiel in Do Niederlounde.

Unner do Nazis roate dät Ploane uum Berlin tou feruurjen un uumtoubauen tou ju ''Welthauptstadt Germania''. Insteede deerfon wuude Berlin in'n [[Twäiden Waareldkriech]] foar n groot Deel fernäild truch do allierte Bombardemente un ju Slacht uum Berlin in't Jier 1945. 

Ätter'n [[Twäiden Waareldkriech]] wuude Wääst-Berlin Deel fon ju näie [[Düütsklound|Buundsrepubliek Düütsklound]], Aast-Berlin wuude ju Haudstääd fonne [[DDR]]. Juun ju DDR-Diktatuur roate 1953 n grooten Foulksapruur. Truch dän Bau fon ju Berliner [[Berliner Muure]] in't Jier 1961 kuuden do Aast-Berliner hiere Stääd nit moor ferläite. 1989 wieren do ''Montagsdemonstrationen'', do tou dän Faal fonne DDR fierden. Fon 1989 bit 1991 waas Berlin un foarallen hiere Muure dät Symbool fonne düütske ''Wiedervereinigung''. Deerätter wuude Berlin ju Haudstääd foar ju näie Buundesrepublik. 

== Wällen ==
&lt;references/&gt;

{{Grootstääd in Düütsklound}}
{{Buundeslounde fon Düütsklound}}

[[Kategorie:Düütsklound]] &lt;!-- Buundeslounde --&gt;
[[Kategorie:Stääd in Düütsklound]]
[[Kategorie:Haudstääd in ju EU]]</text>
      <sha1>75mqt7w7ar375sxyv7lirah9x5t3lt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lier (Stääd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>349</id>
    <revision>
      <id>124837</id>
      <parentid>124818</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T15:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <origin>124837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34369" sha1="nw1idmvhsyf00w8oiaej5ji316pzz96" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Lier
| ôfbylding                   = Leer Rathaus Hafen townhall harbour 2008.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 35.663 &lt;small&gt;(2022)&lt;ref&gt;[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ LSKN Läichsaksen]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 70,11 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 509 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 3 M. buppe N.N.
| lân                         = [[Düütsklound]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Buundeslound
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Läichsaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Loundkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Loundkring Lier|Lier]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 26789
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = 
| webside                     = [https://www.stadt-leer.de www.stadt-leer.de]
}}
'''Lier''' (Struukeljers: '''Läir''', [[Düütsk]]: ''Leer'') is een Stääd in [[Läichsaksen]], in dän [[Loundkring Lier]]. Ju Stääd häd sowät 34.000 Ienwoonere, un is deermäd ätter [[Oamde]] un [[Auerk]] ju träädgrootste Stääd fon [[Aastfräislound]]. 

Ju Stääd is uursproangelk äntsteen an ju [[Leda]], man is uutsprat ätter ju [[Oamse]]. So kuuden uk do Seeskiepe in ju Stääd oun foare. Truch aal do Ferkiersferbiendengen, do bie Lier touhoope kuume, beskrieuwt ju Stääd sik as „Poute fon Aastfräislound“ (''Tor Ostfrieslands'').

In dät leete 14. un äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän Haudling [[Focko Ukena]] dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Lier kreech ju Stäädstoatus eerst in dät Jier 1823. In't Foaren waas Lier n Täärp mäd Määrkedgjucht, man funktionierde daach aal fuul laanger as ne Stääd.

Ju oolde Binnenstääd jält truch hiere historiske Huuse as een fon do fluchste Stääde in ju Region.&lt;ref name=&quot;Kiesow127&quot;&gt;[[Gottfried Kiesow]]: ''Architekturführer Ostfriesland''. Verlag [[Deutsche Stiftung Denkmalschutz]], Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, S. 127.&lt;/ref&gt; Fjauer Buurgen, oolde Huuse un Säärken uut ferskeedene Jierhunnerde sunt in ju Stääd tou fienden.

== Geografie ==
[[Bielde:Flug Westerstede nach Leer 2010 259.jpg|thumb|180px|Ju Steede, weer ju Leda in ju Oamse fljut.]]
=== Steede ===
Lier lait in dät Suude fon dän Region [[Aast-Fräislound]], in dät düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Ju Stääd lait uungefeer 20 Km. aastelk fon dät [[Groningerlound]], un 40 Km. wäästelk fon [[Ooldenbuurich]]. Ju oolde Stääd is an ju [[Leda]] äntstounden, nit so fier wäch fon ju Mundenge. Ju Stääd Lier wuude gratter un gränset Däälich in dät Wääste an ju [[Oamse]]. Siet do Stäädsdeele Bingum un Nettelbuurich 1972 tou ju Meente Lier keemen sunt, lait dät Stäädsgebiet uk wäästelk fon ju Oamse un suudelk fon ju Leda. Do Skiepe, do fon See kuume, foare truch ne Seeslüüse, ju dän Hoawen skuult.

=== Geologie ===
Dät Säntrumgebiet fon ju Stääd lait ap n Uutlooper fon dän Oldenbuurichsk-Aastfräiske Geesträäch uut ju [[Iestied]]. Besunners in dät Säntrum un in Deele fon Loga un Logabirum fiendet me oafte Sounde un Blokleem in dän Boudem. Die Geesträäch wäd in dät Wääste, Suude un Suudaaste fon do Marske fon ju Oamse un Leda uumsingelt. Dät Gebiet appe Naite fon do Äien bestoant uut uursliekte Foane. In dät noudaastelke Deel fon dät Stäädsgebiet, in dät Noude fon dät Stääddeel Logabirum, rakt dät uk [[Foan]]gruund. Uursprungelk hääbe in dät Noude fon ju Stääd uk ferskeene Soundbälte lain, do bit dät Begin fon dät 20. Jierhunnert oudreeget wuuden sunt. Däälich lait dät Stäädsgebiet twiske een un soogen Meter hööchte buppe NN.&lt;ref&gt;Eberhard Rack: ''Kleine Landeskunde Ostfriesland''. Isensee Verlag, Oldenburg 1998, ISBN 3-89598-534-1, S. 13 (Grafik)&lt;/ref&gt;

=== Klima ===
Lier lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju [[Noudsee]] stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager.

Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait Lier in n Gebiet, dät ju Iendeelenge ''Cfb.'' häd.&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Waareldkoarte mäd aktualisierde Doaten uut ju Köppen-Geiger-Klimaklassifikation]&lt;/ref&gt; (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer)

Binnen ju mäitige Zone heert Lier bie dän ''Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste''. Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.

Ju eerste Weederstation, ju tichtebie Lier lait, is in Oamde tou fienden.&lt;ref&gt;''[http://www.dwd.de/bvbw/generator/DWDWWW/Content/Oeffentlichkeit/KU/KUPK/Wir__ueber__uns/Organisation/Standortkarte,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Standortkarte.pdf Deutscher Wetterdienst: Standortkarte]'' (PDF-Doatai, 113 kB)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Mound
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Mee
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Moa
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Dez
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Truchsleek Jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. Temperatuur (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 18
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''12,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Min. Temperatuur (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''4,6'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Rien (mm)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 59,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 40,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 51,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 46,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 61,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 77,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 74,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 67,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 65,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 62,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 69,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 63,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;center&gt;'''738'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sunne (Uuren)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''3,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Riendeege
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 13
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 10
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | &lt;center&gt;'''138'''&lt;/center&gt;
|-
|}
Wälle:&lt;ref&gt;[http://www.holidaycheck.de/klima-wetter_Leer-ebene_oid-id_10777.html Klimainformationen für Leer] fon ju Websiede holidaycheck.de&lt;/ref&gt;
[[Bielde:Leer Stadtteile.svg|thumb|180px|Do Stäädsdeele fon Lier.]]
=== Stäädsdeele ===
Lier häd nüügen Stäädsdeele: Säntrum, Bingum, Heisfelde, Hohegaste, Leerort, Loga, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor. 

Two Stäädsdeele sunt truch Woater skeeden fon de Rest fon dät Stäädsgebiet: Nettelburg lait suudelk fon ju Leda, in dät [[Uurledingerlound]], Bingum lait wäästelk fon ju [[Oamse]], in dät [[Reiderlound]]. Deertou rakt et tou Biespil noch Woongebiete, do bie ju Stääd heere, man neen oainstoundige Stäädsdeele sunt. Biespile sunt Siebenbergen, Logaerfeld un Eisinghausen.

=== Noabermeenten ===
Ju Stääd Lier lait säntroal in dät Fäästloundgebiet fon dän [[Loundkring Lier]]. Ju gränset an soogen fon do alwen Meenten in dän Loundkring. Dät sunt (ätter Klokwiesergjuchtenge, beginnende in dät Noudaaste) do Samtmeenten [[Samtmeente Hesel|Hesel]] un [[Samtmeente Jümme|Jümme]], do Meenten [[Rauderfeen]] un [[Westoverledingen]], ju Stääd [[Weener]] as uk do Meenten [[Jemgum]] un [[Moormerlound]].

== Geskichte ==
[[Bielde:Leerort.jpg|thumb|Ju Fäästenge Leerort]]
Die Noome Lier waas aal uum dät Jier 792 bekoand. Die Fräisenapostol un Biskop fon Münster [[Liudger]] räisede in n Apdraach fon Karl die Groote truch do fräiske Lounde, un gjuchte ne Säärke in Lier ap.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Geskichte ap leer.de]&lt;/ref&gt;

In dät leete 14. Jierhunnert un in dät äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän aastfräisken Haudling [[Focko Ukena]] dät politiske Säntrum fon [[Aastfräislound]]. Hie baude uum 1421 ju „Fockenbuurich“ un naamde sik Haudlin fon Lier. Focko Ukena hiede n Buund mäd do Piroaten, hiede [[Tom Brok|Ocko II. tom Brok]] in ju [[Slacht fon Tjootern]] fersläin, un hiede dän Ärtsbiskop fon Bremen un do Groafe fon Ooldenbuurich besiegt. Do aastfräiske Haudlinge un Buuren fäilden sik fon Ukena sien Ienfloud un Macht betruued. Die „Buund fon ju Fräiegaid“ sätte sik juun Focko Ukena, un do beleegeren ju Fockenbuurich in dät Jier 1430, ju mäd dän Äidboudem liekmoaked wuude. So kuude ju Buurich, so as [[Ubbo Emmius]] skrieuwt, uk uur Ljuude, do een Betruuenge fon ju Fräiegaid weeren, neen Skuul bjoode. Nit fier fon ju Fockenbuurich, baude een fon do Erben fon Ukena, Hayo Unken, ju Harderwykenbuurich in dät leete 15. Jierhunnert. Hayo Unken un sien Harderwykenbuurich weeren neen Betruuenge foar do Ljuude.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;/&gt;

Cirksena un ju Hansestääd Hambuurich bauden näie Hondelsweege truch do fräiske Lounde. In disse Tied wuude ju [[Buurich Stickhusen]] baud, toun Skuts fon do Hondelsweege. In dät Jier 1453 keem ju Fäästenge Leerort, un deermäd ju Lier, unner ju Heerskup fon Ulrich Cirksena. Unner Ulrich Cirksena sien Ätterkuumen wuude Leerort ju stäärkste Fäästenge in ju Region. Cirksena wuude 1464 dän Groaf fon Aastfräislound. Ju Stääd waas loange Tied Residenz fon do aastfräiske Groaven. Do weeren in dät 16. Jierhunnert oafte in Leerort. Ättertied wuude [[Aurk]] Residenz. In 1508 kreech Lier hiere Määrkedgjucht. Truch dän Hondel wuuks Lier. Lier hiede uum et Jier 1600 twisken 3.000 un 3.500 Ienwoonere un hiede uungefeer 500 bit 550 Huusen.&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.302&amp;sNavID=1778.302&amp;La=1 www.leer.de] Geschichte -&gt; Aufstieg zum Marktflecken&lt;/ref&gt; Ju ''Waage'' wuude 1714 baud. Ätter dän Dood fon de lääste Fürst fon Aastfräislound in dät Jier 1744, Carl Edzark Cirksena, wuude Aastfräislound un deertruch uk Lier n Deel fon Prüüsen. 1756 begon de [[Soogenjierige Kriech]], een Jier deerätter wuude Lier fon frantsööske un aastriekske Truppen besät. Ju Stääd wuude nit uutplunnerd fon do Soldoaten, man ju Stääd moust fuul Kontributionen betoalje un uk truch do Ienquartierengen waas ju Stääd sweer belastet. Fon aal do Skoade fon do Soldoaten in Aastfräislound, touhoope 358.557 Riekstoaler, waas bolde two Träädel, 226.096 Riekstoaler, fon dän Skoaden bloot in Lier un ju Evenbuurich.

[[Bielde:Leerhafen1850.jpg|thumb|left|280px|Die Hoawen fon Lier uum 1850.]]
Ju Stääd kreech in dät Jier 1856 ne Toachferbiendenge mäd de &quot;Hannoversche Westbahn&quot;, ju Iersenboan ferkoppele [[Oamde]] in dät Noude mäd dät [[Ruhrgebiet]] in dät Suude. Deermäd wuude Lier n säntroal Punt foar dän (Iersenboan-)Ferkier in [[Aastfräislound]]. Aastfräislound, un deertruch uk Lier, wuude 1866 wier Deel fon Prüüsen. Unner ju näie Heerskup wuude ju Infrastruktuur noch fääre äntwikkeld. Twiske 1867 un 1869 wuude ju Suchferbiendenge ätter [[Ooldenbuurich]] wai baud, 1867 keem ju Suchferbiedenge ätter Nieuweschans deertou. Deertruch wuude Lier dän säntroalen Punkt foar dän Suchferkier in Aastfräislound. 1900 keem noch ne Suchferbiendenge ätter Auerk und Wittmund deertou, ju bit 1956 foar dän Persoonenferkier un bit 1967 foar dän Frachtferkier bruukt wuude.

In dän [[Twäide Waareldkriech|Twäiden Waareldkriech]] wuude Lier nit so läip fon Fljoogerbomben fernäild as tou Biespil [[Oamde]]. N Stuk of wät Bomben fernäilden oankelde Huse. In do lääste Dege fon´n Twäiden Waareldkriech wuude ju Stääd fon ju Weermacht ferdäägent. Die Stäädkommandat häd ap´n 24. April 1945 dän Befeel roat do Bräägen uur ju Oamse un Leda stukken tou moakjen uum do Allierten tou brämsjen. Ap´n wäästelken Waal fon ju Oamse stuuden do Kanadier un jo reagierten mäd Artillerie. Ju Stääd wuude ap n 28. April 1945 fon Kanadier besät. In do eerste Jiere ätter dän Kriech wuude ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier Deel fon ju britiske Besättengszone. 1946 wuuden do eerste politiske Paatäie wier touläiten un in dätsälge Jier wuuden ap n 15. September do eerste näie Woalen heelden. Ätter dän Twäiden Waareldkriech keemen gjucht fuul düütske Fluchtlenge ätter Lier wai, do ferdreeuwen weeren uut do fröiere Gebiete fon dät Düütske Riek in dät Aaste. 
[[Bielde:LeerStreet.jpg|thumb|Fon 1971 bit 1990 wuude ju historiske Binnenstääd saniert.]]
Ätter dän Twäiden Waareldkriech roate et 1945 uungefeer 14.200 Ienwoonere, fieuw Jier leeter keem ju Ienwoonertaal buppe ju 20.000 Gränse.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Verlaf Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, Siede 116.&lt;/ref&gt; In 1950 woonden 5.578 Fluchtlenge in Lier, wät 27,1 Prozent fon ju ganse Stäädsbefoulkenge waas. In disse Tied wuuden fuul näie Huuse baud. Truch do Fluchtlenge, un do düütske Soldoaten do ätter dän Kriech wieruumekeemen, hiede ju Stääd wirtskuppelke Probleeme, wil et nit genouch Oarbaid roate. Ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier fersoachten Firmen fon buuten ätter Lier tou hoaljen. Fon 1948 bit 1960 wuuks ju Taal fon industrielle Bedrieuwen fon 20 ätter 36, ju Taal fon Groothondelbedrieuwen wuuks fon 80 ätter 119.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Verlag Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 118.&lt;/ref&gt;

In dät Jier 1950 kreech Lier n näi Woapen. Dät Stäädswoapen wuude teekend ätter aan n Oudruk fon n Siegel uut dät Jier 1639. Ap n 1. Oktober 1955 kreech Lier sien Stoatus as oainstoundege Stääd. In dät Jier 1968 wuuden Heisfelde un Loga Stäädsdeele fon Lier, 1971 keem foulgede Leerort dan uk. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor wuuden in dät Jier 1972 Stäädsdeele fon Lier, weertruch ju Ienwoonertaal foar dät eerste Moal moor as 30.000 bedreech.

1971 wuude begonnen mäd dät sanierjen fon ju historiske Binnenstääd. Die uursproangelke Plan waas uum ne Flächensanierenge tou moakjen, juust as in ju historiske Binnenstääd fon [[Norden]]. Do engagierten Burgere juunsätten sik un fersoachten do Politiker tou beweegen, bloot ne Objekt- un Ensemblesanierenge truch tou fieren. 1990 waas ju Stäädsanierenge kloor. Ju sanierte historiske Binnenstääd hiede ne positive Uutwierkenge ap dän Tourismus un moakede Lier een fon do maast betjuudende Ienkoopstääde in Aastfräislound.

=== Ienwoonere ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.26&amp;sNavID=1778.26&amp;La=1 Ienwoonertaale fon ju Stääd Lier] ap ju Websiede leer.de&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;/&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1600 from:start till:3 text:3.000
 bar:1745 from:start till:4 text:4.500
 bar:1814 from:start till:5 text:5.353
 bar:1880 from:start till:10 text:10.086
 bar:1940 from:start till:14 text:13.898
 bar:1945 from:start till:18 text:18.071
 bar:1950 from:start till:20 text:20.414
 bar:1961 from:start till:21 text:21.418
 bar:1970 from:start till:34 text:34.262
 bar:1980 from:start till:31 text:31.303
 bar:1990 from:start till:32 text:31.859
 bar:2000 from:start till:33 text:33.849
 bar:2011 from:start till:34 text:34.301
 bar:2022 from:start till:36 text:35.663

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier
&lt;/timeline&gt;

== Infrastruktuur ==
=== Wirtskup ===
Die Hoawen fon Lier lait sowät hundert kilometer fon ju Noudsee (bie [[Borkum]]). Truch ne Slüüse is dän Hoawen fon Lier skeeden fon ju Leda un ju Oamse. 2011 wuude in n Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumesloain.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] uut ju ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt; Ju Bünting Gruppe is siet 1806 in Lier fertreeden un is een fon do grootste Oarbaidreeker fon ju Stääd. Bünting besit uk ferskeedene Supermäärke, man ju Firma is ap maasten bekoand uum sien Aastfräisentee.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkier in Aastfräislound.]]
Lier lait an do Autoboane A 28 (Lier - [[Ooldenbuurich]] - [[Bremen]]) un A 31 ([[Oamde]] - [[Lier]] - [[Bottrop]]). Ju Stääd häd tjo Ferbiendengen ätter do Autboane wai, dät sunt ''Jemgum'' (wäästelk fon ju Oamse), ''Lier-Wääst'' un ''Lier-Aast''. Noudwäästelk fon ju Stääd fiert ju A 31 unner ju [[Oamse]], truch dän ''Emstunnel''. Ju B 70 ([[Papenbuurich]] - [[Moormerlound]]) un ju B 436 ([[Weener]] - [[Loundkring Fräislound]]) sunt two wichtige Ferbiendengssträiten, do truch ju Stääd fiere. 

Die Boanhoaf Lier ferbiendet ju Stääd ätter dät Wääste und Suude mäd [[Groningen (Stäad)|Groningen]] un [[Münster]], in dät Noude mäd [[Oamde]] un in dät Wääste mäd Bremen. 

Noudelk fon ju Stääd lait dän Fljuchplats Lier-Papenbuurich. Die Fluchhoawen häd ne 1200 m loange asfaltierde Start- un Landengsboan.&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;/&gt; Die Fljuchplats Lier-Papenbuurich wäd foarallen bruukt foar nationoale un internationoale Charterfljugen, dän Wierkferkier fon Bedrieuwen uut ju Region Lier/Papenbuurich, Fljuche ätter do aastfräiske Ailounde, un wäd uk fon Privoatpiloten benutst. Mäd uungefeer 23.000 Fljuchbeweegengen älk Jier is dät aan fon do maast benutste Fljuchplatsen in Läichsaksen.

Die Hoawen lait uungefeer 97 Km. fon ju Mundenge fon ju Oamse (bie [[Borkum]]). Truch een Seeslüüse is dän Hoawen skeeden fon Leda un Oamse. In 2011 wuuden in dän Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumsloain.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] uut ju ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt;

=== Medien ===
Bie ju ''ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH'' in Lier wäd ju ''Ostfriesen-Zeitung'' moaked, ju in gans Aastfräislound Abonnenten häd un fon Moundai bit Snäiwende ärskient. Dät Stäädsdeel Bingum lait in dät [[Reiderlound]], also in dät Gebiet weer ju ''Rheiderland-Zeitung'' uut [[Weener]] fon Moundai bit Snäiwende ärskient.

Ferskeedene Blääde, do mäd Ansäigen finansierd wäide (so as ''Ostfriesland Kompakt'', ''Sonntags-Report'', ''Kurier am Freitag'', ''Leer Aktuell''), ferskiene älke Wieke of älke Mound, un skrieuwe uur lokoale Seeken.

In ju Stääd rakt et n Studio fon [[Radio]]seender ''Radio Ostfriesland''. 

=== Skoulen ===
In Lier rakt et soogen litje Skoulen un ferskeedene groote Skoulen. Dät Teletta Gross Gymnasium un Ubbo-Emmius-Gymnasium hääbe älk moor as 1.000 Skoulere. Dät Ubbo-Emmius-Gymnasium is ätter dät Johannes-Althusius-Gymnasium Oamde un dät Ulrichsgymnasium Norden dät träädooldste Gymnasium fon [[Aastfräislound]]. Ju Seefoartskoule in Lier is n Deel fon ju Hoochskoule Oamde/Lier. In ju Stääd rakt et uk ne Foulkshoochskoule foar dän [[Loundkring Lier]], die Beroupsakademie Aast-Fräislound, die Kringmusikskoule, dät Studienseminar Lier, do Ferwaltengs- un Wirtskupakademie un uur privoate Bildungsiengjuchtengen.&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;/&gt;

== Politik ==
=== Stäädräid ===
In dän Stäädräid fon Lier rakt et 38 Sitte. Ju Taal is fäästlaid in dät läichsaksiske Kommunoalferassengsgesäts, un jäild foar Meenten, do twiske 30.001 und 40.000 Ienwoonere hääbe. Do Räidsljuude blieuwe, ätter do wääld wuuden sunt, sitte foar fieuw Jier.

Hierunner foulget dät Resultoat fon do Woalen fon n 11. September 2011:

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Paatäi
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Prozänt
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Sitte
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Anmäärkengen 
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| 30,4% || 12 || align=&quot;left&quot; | − 4 Sitte
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 25,7% || 10 || align=&quot;left&quot; | + 3 Sitte 
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 21,1% || 8 || align=&quot;left&quot; | + 4 Sitte
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''Allgemeine Wählergemeinschaft (AWG)''
| 11,7% || 4 || align=&quot;left&quot; | blieuwt liek
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''ChristDemokratische Leeraner (CDL)''
| 6,4% || 2 || align=&quot;left&quot; | − 2 Sitte 
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Die Linke]]
| 2,8% || 1 || align=&quot;left&quot; | blieuwt liek
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;| [[Freie Demokratische Partei|FDP]]
| 1,9% || 1 || align=&quot;left&quot; | − 1 Sit
|}

=== Buurmäster ===
Die Buurmäster fon Lier is Wolfgang Kellner.

=== Fertreeder in dän Lounddai ===
Fertreeder fon dän Lounddai-Woalkring is Ulf Thiele (CDU) uut [[Uplengen]]. Hie ferdäägene sien Direktmandoat in dän Wahlkreis&amp;nbsp;83 (LIer), dät hie uk bie dän Woal 2003 (eerste moal) wonnen hiede. Bie do Lounddaiwoalen 2008 roate et do foulgende Resultoate:&lt;ref&gt;Wahlkreis 85 Emden/Norden, Quelle: Niedersächsisches Landesamt für Statistik.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Paatäi
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Eerststämme
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidoat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Twäidstämme 
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[CDU]]
| 44,3% || Thiele || 42,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[SPD]]
| 30,5% || Hein || 31,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 6,5% || Schachner || 6,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[FDP]]
| 3,0% || Brüggemann || 6,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Die Linke]]
| 6,0% || Junker || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Do Fräisen]]
| 2,7% || Rademacher || 2,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Oainständige Bewäärber
| 7,1% || Koch || ---
|}

=== Fertreeder in dän Buundesdai ===
Lier heert tou dän Buundesdaiwoalkring Unterems (Woalkring 26), die uut de Loundkring Lier un dät noudelke Deel fon dän [[Loundkring Oamselound]] bestound. Die Woalkring wuude tou dän Buundesdaiwoal 1980 näi touhoopebildet un is ätters nit moor annert. 

In dän Buundesdai wäd dän Woalkring fon ju Gitta Connemann (CDU) fertreeden. 

Bie do Buundesdaiwoal 2009 roate et do foulgende Resultoate:&lt;ref&gt;Wahlkreis 26 Unterems, Quelle: Der Bundeswahlleiter.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Paatäi
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Eerststämme
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidoat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Twäidstämme 
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| CDU
| 45,2% || Connemann || 39,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| SPD
| 29,3% || Borde || 27,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Bündnis&amp;nbsp;90&amp;nbsp;/&lt;br /&gt;Die&amp;nbsp;Grünen
| 7,4% || Lenger || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| FDP
| 9,5% || Goldmann || 12,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Die Linke
| 7,4% || Junker || 8,7%
|}

=== Susterstääde===
* [[Trowbridge]] (GB)
* [[Elbląg]] (PL)

== Bildenge ==
[[Lier]] is een Bildengssäntrum foar ju Region, wier aaltouhoope moor as 10.000 Skoulere un Studänte unnergjucht wäide. Tou do algemeenbildende Skoulen heere soogen [[Gruundskoule]]n, as uk ferskeedene [[Haudskoule]]n, [[Realskoule]]n un ne Eenheidsskoule. Do bee Gymnasien fon ju Stääd, dät ''[[Teletta-Groß-Gymnasium]]'' (TGG) un dät ''[[Ubbo-Emmius-Gymnasium]]'' (UEG), wäide älk fon moor as 1.000 Skoulere besoacht. 

Do [[Beroupsbildende Skoulen]] (BBS Lier) bestounde uut do bee Iengjuchtengen BBS I un BBS II, do touhoope uungefeer 4.000 Skoulere in ferskeedene Uutbildengsgonge unnergjuchte. Deerbie häd Lier uk Hoochskoulunnergjucht: An dän Fachberäk foar Seefoart un maritime Wietenskuppe fon ju ''[[Hoochskoule Oamde/Lier]]'' studierje in ju Stääd sowät 400 Studänte. Foar ju fääregungende Bildenge rakt et buppedäm ne [[Foulkshoochskoule]] (VHS) un ju Kringmusikskoule.

== Kultuur un Sjoonswöidegaide ==
=== Bauwierke ===
[[Bielde:Evenburg2006.jpg|thumb|220px|Ju Evenbuurich]]
[[Bielde:Rathaus Leer.jpg|thumb|220px|Dät Räidhuus]]
[[Bielde:Große Kirche in Leer (Ostfriesland), Ansicht von Südosten.jpg|thumb|220px|Groote Säärke]]
Lier is gjucht bekoand uum sien historiske Binnenstääd, ju fon 1971 bit 1990 sanierd wuuden is. In ju Stääd rakt et 365 Bauwierke unner Toankmoalskuul. Deertou kuume noch 35 Ensembles mäd touhoope 233 Bauten.&lt;ref&gt;[http://stadt-leer.de/index.phtml?NavID=1778.64&amp;La=1 www.leer.de: Denkmalschutz]&lt;/ref&gt; 

Dät Räidhuus uut dät Jier 1894 is baud in Renaissancestil. In Barokstil sunt ju Waage fon 1714 un dät Amtsgericht fon 1720 baud wuuden. Dät Räidhuus un ju Waage heere däälich tou do maast bekoande Bauwierke fon Lier. N uur Bauwierk in Barokstil is dät ''Amtsgericht'' fon 1720, fröier n Palais.

Dät [[Leda-Speerwierk]] is n Bauwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet un wuude 1954 in Bedrieuw nuumen. Ju [[Jann-Berghaus-Brääge]] is ju grootste Klapbrääge fon Europa.

In Lier rakt et fjauer sonaamd Buurige. Bie do bee ooldste Buurige gungt et uum Steenhuuse, wilst do uur Slotte sunt. Ju Harderwykenbuurich is in dät eerste Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert baud wuuden un is deermäd ju ooldste Buurich fon Lier. Ju Hanebuurich is fon dät Jier 1621. Uum 1650 äntstuude ju Evenbuurich, weerfon ju Foarbuurich noch behoolden is. Dät Slot wuude 1861 in näigotiske Stil uumbaud, in keem nit sunne Skoade uut dän Twäiden Waareldkriech. Fon 2004 bit 2006 is ju Evenbuurich ätter historiske Plane rekonstruiert. Ju Philippsbuurich waas uum 1730 kloor un is n Slot in Barokstil.

Tou do maast bekoande Säärken heere ju Luthersäärke (Baujier 1675) un ju Groote Säärke (1785-1787). Ju Groote Säärke is ju Haudsäärke fon ju evangelisk-reformierte Loundssäärke in Düütsklound.&lt;ref&gt;[http://www.reformiert.de/ Evangelisch-reformierte Kirche], blouked ap n 28. Meert 2013&lt;/ref&gt;

=== Parks ===
Lier häd ferskeedene Parks so as dät Slospark fon ju Evenbuurich un dät Philippsburger Park fon ju Philippsbuurich. Dät grootste Park is dät Julianenpark, un wuude 1889 ätter ne privoate Initiative fon dän Groaf Carl Georg von Wedel anlaid. Dät Julianenpark wuude 1929 ferkooped an ju Stääd Lier.

Juni 2011 wuude dät Modelbauloundskup ''Leeraner Miniaturland'' in dät Wääste fon ju Stääd eepend. In ne 1.200 m² groote Halle wäiden ap 520 m² moor as 1.000 Huuse un uur Attraktionen uut Aast-Fräislound in n Mäitstäf 1:87 uutstoald. Buuten dät Miniatuurlound is n Tuun baud wuueden dät uk ap n Park liekt. 

In dät Stääddeel Logabirumerfeld rakt et groote Waalheckengebiete, in dät Stääddeel Logabirum rakt et uk Wooldflächen.

=== Museen ===
In Lier rakt et dät Heimatmuseum, dät Teemuseum fon ju Bünting-Gruppe, dät Böke-Museum mäd Wierke fon dän Kunstler Karl-Ludwig Böke, dät ''Haus Samson'' (n Museum foar Woonkultuur in dät 18./19. Jierhunnert) un dän Museumhoawen mäd historiske Skippe. N uur Steede weer me Kunst fiende kon is dät Kunstsäntrum Coldam.

=== Feranstaltengen ===
Alle Jiere wäd in n Häärst dät ''Gallimarkt'' heelden weerfon ju Geschichte wieruumegungt ätter dät Jier 1508. Dät is dät grootste Jiermäärked in dät Noudwääste fon Düütsklound. N Deel fon dät Jiermäärked is dät Fäimäärked, wäkke in ju Ostfrieslandhalle heelden wäd. Alle two Jiere wäd ju ''Ostfrieslandschau'', ne Messe foar Bedrieuwe un Fereende uut ju Region, heelden.

Die Ossiloop is ne Loopferanstaltenge un wäd alle Jiere organisiert. Disse Loopferanstaltenge begint in dät Julianenpark un eendet in Bensersiel. Ne uur Feranstaltenge is n  ''Citylauf Leer'' mäd uungefeer 2.000 Deelniemere. Ju Feranstaltenge wuude 1991 eerstmoals organisiert un wäd nu uk alle Jiere in September heelden.

Älk Jier wäd in Juli ju Feranstaltenge ''Leer Maritim'', n internationoal Tourenskipperträffen, heelden.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.199&amp;La=1 Webside leer.de oer Leer Maritim]&lt;/ref&gt; Die sportelke Hööchtepunkt deerbie is ne Droakebootregatta. In älk uungeroade Jier wäd tou glieke Tied mäd Leer Maritim n Stäädsfäst organisiert. Juust so wäd älk Jier in ju lääste Wiek fon August of ju eerste Wiek fon September ju traditioneele ''Leeraner Ruderregatta'' (DRV Regatta) heelden. Besunnere Hööchtepunkt deerbie is die buundeswied eenmoalige ''Nachtsprint''.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/19597 ''Nachtsprint: Bundesliga hellauf begeistert''], Ostfriesen-Zeitung fon 31. August 2009.&lt;/ref&gt;

In dät ''Kulturzentrum Zollhaus'' wäide räägelmäitich Konsärte anbeeden. Deer wäide uk Kabaretferanstaltengen, Uutstaalengen un Bäidentjooter heelden. In dät ''Jugendzendtrum'' un dän ''Kulturspeicher'' wäide uk Konsärte heelden.

== Bekoande Ienwoonere ==
* [[Focko Ukena]] (1370-1436), aastfräiske Hauding
* [[Ubbo Emmius]] (1547-1625), Theologe un Historiker, Gruunder fon ju [[Universität Groningen]]
* [[Johann Ludwig Hinrichs]] (1818-1901), waas aan fon do gruundere fon do düütske Baptiste
* [[Bernhard Bavink]] (1879-1947), Natuurwietenskupper un [[Philosoph]]
* [[Wilhelmine Siefkes]] (1890-1984), Skrieuwerske 
* [[Friedel Grützmacher]] (*1942), Politiker bie [[Bündnis 90/Die Grünen]]
* [[Marron Curtis Fort]] (*1938), Germanist un Spezialist foar ju Seelter un ju Läichdüütske Sproake
* [[Karl Dall]] (*1941), Sjunger un Komiker
* [[Hans Peter Geerdes]] (*1966) is mäd sien unner sien alternativen Noome H.P. Baxxter bekoand as Frontmon fon dän Techno-Band Scooter
* [[Garrelt Duin]] (*1968), Politiker

== Ferbiendenge ätter buuten ==
{{CommonsLittik|Leer (Ostfriesland)|Lier}}
* [https://web.archive.org/web/20110202123225/http://www.stadt-leer.de/ Ju Stääd Lier in Internet]
* [https://web.archive.org/web/20120308204818/http://www.genealogie-forum.de/ostfrld/kirchen/regionen/leer/leer.htm Lier ap Genealogie-Forum]
* [https://web.archive.org/web/20130617184032/http://www.leer-360grad.de/ Lier - 360°-Panorama-Fideo]

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Loundkring Lier}}

[[Kategorie:Stääd in Läichsaksen]]
[[Kategorie:Loundkring Lier]]</text>
      <sha1>nw1idmvhsyf00w8oiaej5ji316pzz96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124838</id>
      <parentid>124837</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>/* Infrastruktuur */</comment>
      <origin>124838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34820" sha1="5pivxujnmruku8ut9d7n7x86ld8cecc" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Lier
| ôfbylding                   = Leer Rathaus Hafen townhall harbour 2008.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 35.663 &lt;small&gt;(2022)&lt;ref&gt;[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ LSKN Läichsaksen]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 70,11 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 509 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 3 M. buppe N.N.
| lân                         = [[Düütsklound]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Buundeslound
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Läichsaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Loundkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Loundkring Lier|Lier]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 26789
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = 
| webside                     = [https://www.stadt-leer.de www.stadt-leer.de]
}}
'''Lier''' (Struukeljers: '''Läir''', [[Düütsk]]: ''Leer'') is een Stääd in [[Läichsaksen]], in dän [[Loundkring Lier]]. Ju Stääd häd sowät 34.000 Ienwoonere, un is deermäd ätter [[Oamde]] un [[Auerk]] ju träädgrootste Stääd fon [[Aastfräislound]]. 

Ju Stääd is uursproangelk äntsteen an ju [[Leda]], man is uutsprat ätter ju [[Oamse]]. So kuuden uk do Seeskiepe in ju Stääd oun foare. Truch aal do Ferkiersferbiendengen, do bie Lier touhoope kuume, beskrieuwt ju Stääd sik as „Poute fon Aastfräislound“ (''Tor Ostfrieslands'').

In dät leete 14. un äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän Haudling [[Focko Ukena]] dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Lier kreech ju Stäädstoatus eerst in dät Jier 1823. In't Foaren waas Lier n Täärp mäd Määrkedgjucht, man funktionierde daach aal fuul laanger as ne Stääd.

Ju oolde Binnenstääd jält truch hiere historiske Huuse as een fon do fluchste Stääde in ju Region.&lt;ref name=&quot;Kiesow127&quot;&gt;[[Gottfried Kiesow]]: ''Architekturführer Ostfriesland''. Verlag [[Deutsche Stiftung Denkmalschutz]], Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, S. 127.&lt;/ref&gt; Fjauer Buurgen, oolde Huuse un Säärken uut ferskeedene Jierhunnerde sunt in ju Stääd tou fienden.

== Geografie ==
[[Bielde:Flug Westerstede nach Leer 2010 259.jpg|thumb|180px|Ju Steede, weer ju Leda in ju Oamse fljut.]]
=== Steede ===
Lier lait in dät Suude fon dän Region [[Aast-Fräislound]], in dät düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Ju Stääd lait uungefeer 20 Km. aastelk fon dät [[Groningerlound]], un 40 Km. wäästelk fon [[Ooldenbuurich]]. Ju oolde Stääd is an ju [[Leda]] äntstounden, nit so fier wäch fon ju Mundenge. Ju Stääd Lier wuude gratter un gränset Däälich in dät Wääste an ju [[Oamse]]. Siet do Stäädsdeele Bingum un Nettelbuurich 1972 tou ju Meente Lier keemen sunt, lait dät Stäädsgebiet uk wäästelk fon ju Oamse un suudelk fon ju Leda. Do Skiepe, do fon See kuume, foare truch ne Seeslüüse, ju dän Hoawen skuult.

=== Geologie ===
Dät Säntrumgebiet fon ju Stääd lait ap n Uutlooper fon dän Oldenbuurichsk-Aastfräiske Geesträäch uut ju [[Iestied]]. Besunners in dät Säntrum un in Deele fon Loga un Logabirum fiendet me oafte Sounde un Blokleem in dän Boudem. Die Geesträäch wäd in dät Wääste, Suude un Suudaaste fon do Marske fon ju Oamse un Leda uumsingelt. Dät Gebiet appe Naite fon do Äien bestoant uut uursliekte Foane. In dät noudaastelke Deel fon dät Stäädsgebiet, in dät Noude fon dät Stääddeel Logabirum, rakt dät uk [[Foan]]gruund. Uursprungelk hääbe in dät Noude fon ju Stääd uk ferskeene Soundbälte lain, do bit dät Begin fon dät 20. Jierhunnert oudreeget wuuden sunt. Däälich lait dät Stäädsgebiet twiske een un soogen Meter hööchte buppe NN.&lt;ref&gt;Eberhard Rack: ''Kleine Landeskunde Ostfriesland''. Isensee Verlag, Oldenburg 1998, ISBN 3-89598-534-1, S. 13 (Grafik)&lt;/ref&gt;

=== Klima ===
Lier lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju [[Noudsee]] stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager.

Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait Lier in n Gebiet, dät ju Iendeelenge ''Cfb.'' häd.&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Waareldkoarte mäd aktualisierde Doaten uut ju Köppen-Geiger-Klimaklassifikation]&lt;/ref&gt; (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer)

Binnen ju mäitige Zone heert Lier bie dän ''Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste''. Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.

Ju eerste Weederstation, ju tichtebie Lier lait, is in Oamde tou fienden.&lt;ref&gt;''[http://www.dwd.de/bvbw/generator/DWDWWW/Content/Oeffentlichkeit/KU/KUPK/Wir__ueber__uns/Organisation/Standortkarte,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Standortkarte.pdf Deutscher Wetterdienst: Standortkarte]'' (PDF-Doatai, 113 kB)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Mound
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Mee
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Moa
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Dez
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Truchsleek Jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. Temperatuur (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 18
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''12,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Min. Temperatuur (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''4,6'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Rien (mm)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 59,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 40,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 51,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 46,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 61,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 77,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 74,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 67,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 65,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 62,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 69,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 63,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;center&gt;'''738'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sunne (Uuren)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''3,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Riendeege
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 13
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 10
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | &lt;center&gt;'''138'''&lt;/center&gt;
|-
|}
Wälle:&lt;ref&gt;[http://www.holidaycheck.de/klima-wetter_Leer-ebene_oid-id_10777.html Klimainformationen für Leer] fon ju Websiede holidaycheck.de&lt;/ref&gt;
[[Bielde:Leer Stadtteile.svg|thumb|180px|Do Stäädsdeele fon Lier.]]
=== Stäädsdeele ===
Lier häd nüügen Stäädsdeele: Säntrum, Bingum, Heisfelde, Hohegaste, Leerort, Loga, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor. 

Two Stäädsdeele sunt truch Woater skeeden fon de Rest fon dät Stäädsgebiet: Nettelburg lait suudelk fon ju Leda, in dät [[Uurledingerlound]], Bingum lait wäästelk fon ju [[Oamse]], in dät [[Reiderlound]]. Deertou rakt et tou Biespil noch Woongebiete, do bie ju Stääd heere, man neen oainstoundige Stäädsdeele sunt. Biespile sunt Siebenbergen, Logaerfeld un Eisinghausen.

=== Noabermeenten ===
Ju Stääd Lier lait säntroal in dät Fäästloundgebiet fon dän [[Loundkring Lier]]. Ju gränset an soogen fon do alwen Meenten in dän Loundkring. Dät sunt (ätter Klokwiesergjuchtenge, beginnende in dät Noudaaste) do Samtmeenten [[Samtmeente Hesel|Hesel]] un [[Samtmeente Jümme|Jümme]], do Meenten [[Rauderfeen]] un [[Westoverledingen]], ju Stääd [[Weener]] as uk do Meenten [[Jemgum]] un [[Moormerlound]].

== Geskichte ==
[[Bielde:Leerort.jpg|thumb|Ju Fäästenge Leerort]]
Die Noome Lier waas aal uum dät Jier 792 bekoand. Die Fräisenapostol un Biskop fon Münster [[Liudger]] räisede in n Apdraach fon Karl die Groote truch do fräiske Lounde, un gjuchte ne Säärke in Lier ap.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Geskichte ap leer.de]&lt;/ref&gt;

In dät leete 14. Jierhunnert un in dät äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän aastfräisken Haudling [[Focko Ukena]] dät politiske Säntrum fon [[Aastfräislound]]. Hie baude uum 1421 ju „Fockenbuurich“ un naamde sik Haudlin fon Lier. Focko Ukena hiede n Buund mäd do Piroaten, hiede [[Tom Brok|Ocko II. tom Brok]] in ju [[Slacht fon Tjootern]] fersläin, un hiede dän Ärtsbiskop fon Bremen un do Groafe fon Ooldenbuurich besiegt. Do aastfräiske Haudlinge un Buuren fäilden sik fon Ukena sien Ienfloud un Macht betruued. Die „Buund fon ju Fräiegaid“ sätte sik juun Focko Ukena, un do beleegeren ju Fockenbuurich in dät Jier 1430, ju mäd dän Äidboudem liekmoaked wuude. So kuude ju Buurich, so as [[Ubbo Emmius]] skrieuwt, uk uur Ljuude, do een Betruuenge fon ju Fräiegaid weeren, neen Skuul bjoode. Nit fier fon ju Fockenbuurich, baude een fon do Erben fon Ukena, Hayo Unken, ju Harderwykenbuurich in dät leete 15. Jierhunnert. Hayo Unken un sien Harderwykenbuurich weeren neen Betruuenge foar do Ljuude.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;/&gt;

Cirksena un ju Hansestääd Hambuurich bauden näie Hondelsweege truch do fräiske Lounde. In disse Tied wuude ju [[Buurich Stickhusen]] baud, toun Skuts fon do Hondelsweege. In dät Jier 1453 keem ju Fäästenge Leerort, un deermäd ju Lier, unner ju Heerskup fon Ulrich Cirksena. Unner Ulrich Cirksena sien Ätterkuumen wuude Leerort ju stäärkste Fäästenge in ju Region. Cirksena wuude 1464 dän Groaf fon Aastfräislound. Ju Stääd waas loange Tied Residenz fon do aastfräiske Groaven. Do weeren in dät 16. Jierhunnert oafte in Leerort. Ättertied wuude [[Aurk]] Residenz. In 1508 kreech Lier hiere Määrkedgjucht. Truch dän Hondel wuuks Lier. Lier hiede uum et Jier 1600 twisken 3.000 un 3.500 Ienwoonere un hiede uungefeer 500 bit 550 Huusen.&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.302&amp;sNavID=1778.302&amp;La=1 www.leer.de] Geschichte -&gt; Aufstieg zum Marktflecken&lt;/ref&gt; Ju ''Waage'' wuude 1714 baud. Ätter dän Dood fon de lääste Fürst fon Aastfräislound in dät Jier 1744, Carl Edzark Cirksena, wuude Aastfräislound un deertruch uk Lier n Deel fon Prüüsen. 1756 begon de [[Soogenjierige Kriech]], een Jier deerätter wuude Lier fon frantsööske un aastriekske Truppen besät. Ju Stääd wuude nit uutplunnerd fon do Soldoaten, man ju Stääd moust fuul Kontributionen betoalje un uk truch do Ienquartierengen waas ju Stääd sweer belastet. Fon aal do Skoade fon do Soldoaten in Aastfräislound, touhoope 358.557 Riekstoaler, waas bolde two Träädel, 226.096 Riekstoaler, fon dän Skoaden bloot in Lier un ju Evenbuurich.

[[Bielde:Leerhafen1850.jpg|thumb|left|280px|Die Hoawen fon Lier uum 1850.]]
Ju Stääd kreech in dät Jier 1856 ne Toachferbiendenge mäd de &quot;Hannoversche Westbahn&quot;, ju Iersenboan ferkoppele [[Oamde]] in dät Noude mäd dät [[Ruhrgebiet]] in dät Suude. Deermäd wuude Lier n säntroal Punt foar dän (Iersenboan-)Ferkier in [[Aastfräislound]]. Aastfräislound, un deertruch uk Lier, wuude 1866 wier Deel fon Prüüsen. Unner ju näie Heerskup wuude ju Infrastruktuur noch fääre äntwikkeld. Twiske 1867 un 1869 wuude ju Suchferbiendenge ätter [[Ooldenbuurich]] wai baud, 1867 keem ju Suchferbiedenge ätter Nieuweschans deertou. Deertruch wuude Lier dän säntroalen Punkt foar dän Suchferkier in Aastfräislound. 1900 keem noch ne Suchferbiendenge ätter Auerk und Wittmund deertou, ju bit 1956 foar dän Persoonenferkier un bit 1967 foar dän Frachtferkier bruukt wuude.

In dän [[Twäide Waareldkriech|Twäiden Waareldkriech]] wuude Lier nit so läip fon Fljoogerbomben fernäild as tou Biespil [[Oamde]]. N Stuk of wät Bomben fernäilden oankelde Huse. In do lääste Dege fon´n Twäiden Waareldkriech wuude ju Stääd fon ju Weermacht ferdäägent. Die Stäädkommandat häd ap´n 24. April 1945 dän Befeel roat do Bräägen uur ju Oamse un Leda stukken tou moakjen uum do Allierten tou brämsjen. Ap´n wäästelken Waal fon ju Oamse stuuden do Kanadier un jo reagierten mäd Artillerie. Ju Stääd wuude ap n 28. April 1945 fon Kanadier besät. In do eerste Jiere ätter dän Kriech wuude ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier Deel fon ju britiske Besättengszone. 1946 wuuden do eerste politiske Paatäie wier touläiten un in dätsälge Jier wuuden ap n 15. September do eerste näie Woalen heelden. Ätter dän Twäiden Waareldkriech keemen gjucht fuul düütske Fluchtlenge ätter Lier wai, do ferdreeuwen weeren uut do fröiere Gebiete fon dät Düütske Riek in dät Aaste. 
[[Bielde:LeerStreet.jpg|thumb|Fon 1971 bit 1990 wuude ju historiske Binnenstääd saniert.]]
Ätter dän Twäiden Waareldkriech roate et 1945 uungefeer 14.200 Ienwoonere, fieuw Jier leeter keem ju Ienwoonertaal buppe ju 20.000 Gränse.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Verlaf Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, Siede 116.&lt;/ref&gt; In 1950 woonden 5.578 Fluchtlenge in Lier, wät 27,1 Prozent fon ju ganse Stäädsbefoulkenge waas. In disse Tied wuuden fuul näie Huuse baud. Truch do Fluchtlenge, un do düütske Soldoaten do ätter dän Kriech wieruumekeemen, hiede ju Stääd wirtskuppelke Probleeme, wil et nit genouch Oarbaid roate. Ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier fersoachten Firmen fon buuten ätter Lier tou hoaljen. Fon 1948 bit 1960 wuuks ju Taal fon industrielle Bedrieuwen fon 20 ätter 36, ju Taal fon Groothondelbedrieuwen wuuks fon 80 ätter 119.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Verlag Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 118.&lt;/ref&gt;

In dät Jier 1950 kreech Lier n näi Woapen. Dät Stäädswoapen wuude teekend ätter aan n Oudruk fon n Siegel uut dät Jier 1639. Ap n 1. Oktober 1955 kreech Lier sien Stoatus as oainstoundege Stääd. In dät Jier 1968 wuuden Heisfelde un Loga Stäädsdeele fon Lier, 1971 keem foulgede Leerort dan uk. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor wuuden in dät Jier 1972 Stäädsdeele fon Lier, weertruch ju Ienwoonertaal foar dät eerste Moal moor as 30.000 bedreech.

1971 wuude begonnen mäd dät sanierjen fon ju historiske Binnenstääd. Die uursproangelke Plan waas uum ne Flächensanierenge tou moakjen, juust as in ju historiske Binnenstääd fon [[Norden]]. Do engagierten Burgere juunsätten sik un fersoachten do Politiker tou beweegen, bloot ne Objekt- un Ensemblesanierenge truch tou fieren. 1990 waas ju Stäädsanierenge kloor. Ju sanierte historiske Binnenstääd hiede ne positive Uutwierkenge ap dän Tourismus un moakede Lier een fon do maast betjuudende Ienkoopstääde in Aastfräislound.

=== Ienwoonere ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.26&amp;sNavID=1778.26&amp;La=1 Ienwoonertaale fon ju Stääd Lier] ap ju Websiede leer.de&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;/&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1600 from:start till:3 text:3.000
 bar:1745 from:start till:4 text:4.500
 bar:1814 from:start till:5 text:5.353
 bar:1880 from:start till:10 text:10.086
 bar:1940 from:start till:14 text:13.898
 bar:1945 from:start till:18 text:18.071
 bar:1950 from:start till:20 text:20.414
 bar:1961 from:start till:21 text:21.418
 bar:1970 from:start till:34 text:34.262
 bar:1980 from:start till:31 text:31.303
 bar:1990 from:start till:32 text:31.859
 bar:2000 from:start till:33 text:33.849
 bar:2011 from:start till:34 text:34.301
 bar:2022 from:start till:36 text:35.663

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier
&lt;/timeline&gt;

== Infrastruktuur ==
=== Wirtskup ===
Die Hoawen fon Lier lait sowät hundert kilometer fon ju Noudsee (bie [[Borkum]]). Truch ne Slüüse is dän Hoawen fon Lier skeeden fon ju Leda un ju Oamse. 2011 wuude in n Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumesloain.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] uut ju ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt; Ju Bünting Gruppe is siet 1806 in Lier fertreeden un is een fon do grootste Oarbaidreeker fon ju Stääd. Bünting besit uk ferskeedene Supermäärke, man ju Firma is ap maasten bekoand uum sien Aastfräisentee.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkier in Aastfräislound.]]
Lier lait an do Autoboane A 28 (Lier - [[Ooldenbuurich]] - [[Bremen]]) un A 31 ([[Oamde]] - [[Lier]] - [[Bottrop]]). Ju Stääd häd tjo Ferbiendengen ätter do Autboane wai, dät sunt ''Jemgum'' (wäästelk fon ju Oamse), ''Lier-Wääst'' un ''Lier-Aast''. Noudwäästelk fon ju Stääd fiert ju A 31 unner ju [[Oamse]], truch dän ''Emstunnel''. Ju B 70 ([[Papenbuurich]] - [[Moormerlound]]) un ju B 436 ([[Weener]] - [[Loundkring Fräislound]]) sunt two wichtige Ferbiendengssträiten, do truch ju Stääd fiere. 

Die Boanhoaf Lier ferbiendet ju Stääd ätter dät Wääste und Suude mäd [[Groningen (Stäad)|Groningen]] un [[Münster]], in dät Noude mäd [[Oamde]] un in dät Wääste mäd Bremen. Et rakt ferskeedene Regionalbusse, deertou ne Gaubuslienje ätter [[Aurk]], un do stäädske Buslienjen 651 un 652, do sänt dän 21. Februoar 2026 sunnobends foar do eerste 12 Mounde uumsunst tou nutsen sunt.

Noudelk fon ju Stääd lait dän Fljuchplats Lier-Papenbuurich. Die Fluchhoawen häd ne 1200 m loange asfaltierde Start- un Landengsboan.&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;/&gt; Die Fljuchplats Lier-Papenbuurich wäd foarallen bruukt foar nationoale un internationoale Charterfljugen, dän Wierkferkier fon Bedrieuwen uut ju Region Lier/Papenbuurich, Fljuche ätter do aastfräiske Ailounde, un wäd uk fon Privoatpiloten benutst. Mäd uungefeer 23.000 Fljuchbeweegengen älk Jier is dät aan fon do maast benutste Fljuchplatsen in Läichsaksen.

Die Hoawen lait uungefeer 97 Km. fon ju Mundenge fon ju Oamse (bie [[Borkum]]). Truch een Seeslüüse is dän Hoawen skeeden fon Leda un Oamse. In 2011 wuuden in dän Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumsloain.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] uut ju ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt;

Foar Räädfoarere, wierfoar ju Stääd 2002 uutteekend wuude, rakt dät moorere Fiernweege. Dät sunt ju Dortmund-Oamse-Kanoal-Route (ruund 350 Kilometer), ju Düütske Fehnroute (165 Kilometer) un die 375 Kilometer longe Oamseräädweech.

=== Medien ===
Bie ju ''ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH'' in Lier wäd ju ''Ostfriesen-Zeitung'' moaked, ju in gans Aastfräislound Abonnenten häd un fon Moundai bit Snäiwende ärskient. Dät Stäädsdeel Bingum lait in dät [[Reiderlound]], also in dät Gebiet weer ju ''Rheiderland-Zeitung'' uut [[Weener]] fon Moundai bit Snäiwende ärskient.

Ferskeedene Blääde, do mäd Ansäigen finansierd wäide (so as ''Ostfriesland Kompakt'', ''Sonntags-Report'', ''Kurier am Freitag'', ''Leer Aktuell''), ferskiene älke Wieke of älke Mound, un skrieuwe uur lokoale Seeken.

In ju Stääd rakt et n Studio fon [[Radio]]seender ''Radio Ostfriesland''. 

=== Skoulen ===
In Lier rakt et soogen litje Skoulen un ferskeedene groote Skoulen. Dät Teletta Gross Gymnasium un Ubbo-Emmius-Gymnasium hääbe älk moor as 1.000 Skoulere. Dät Ubbo-Emmius-Gymnasium is ätter dät Johannes-Althusius-Gymnasium Oamde un dät Ulrichsgymnasium Norden dät träädooldste Gymnasium fon [[Aastfräislound]]. Ju Seefoartskoule in Lier is n Deel fon ju Hoochskoule Oamde/Lier. In ju Stääd rakt et uk ne Foulkshoochskoule foar dän [[Loundkring Lier]], die Beroupsakademie Aast-Fräislound, die Kringmusikskoule, dät Studienseminar Lier, do Ferwaltengs- un Wirtskupakademie un uur privoate Bildungsiengjuchtengen.&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;/&gt;

== Politik ==
=== Stäädräid ===
In dän Stäädräid fon Lier rakt et 38 Sitte. Ju Taal is fäästlaid in dät läichsaksiske Kommunoalferassengsgesäts, un jäild foar Meenten, do twiske 30.001 und 40.000 Ienwoonere hääbe. Do Räidsljuude blieuwe, ätter do wääld wuuden sunt, sitte foar fieuw Jier.

Hierunner foulget dät Resultoat fon do Woalen fon n 11. September 2011:

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Paatäi
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Prozänt
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Sitte
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Anmäärkengen 
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]
| 30,4% || 12 || align=&quot;left&quot; | − 4 Sitte
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]
| 25,7% || 10 || align=&quot;left&quot; | + 3 Sitte 
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 21,1% || 8 || align=&quot;left&quot; | + 4 Sitte
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''Allgemeine Wählergemeinschaft (AWG)''
| 11,7% || 4 || align=&quot;left&quot; | blieuwt liek
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|''ChristDemokratische Leeraner (CDL)''
| 6,4% || 2 || align=&quot;left&quot; | − 2 Sitte 
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;|[[Die Linke]]
| 2,8% || 1 || align=&quot;left&quot; | blieuwt liek
|- align=&quot;right&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#ececec&quot;| [[Freie Demokratische Partei|FDP]]
| 1,9% || 1 || align=&quot;left&quot; | − 1 Sit
|}

=== Buurmäster ===
Die Buurmäster fon Lier is Wolfgang Kellner.

=== Fertreeder in dän Lounddai ===
Fertreeder fon dän Lounddai-Woalkring is Ulf Thiele (CDU) uut [[Uplengen]]. Hie ferdäägene sien Direktmandoat in dän Wahlkreis&amp;nbsp;83 (LIer), dät hie uk bie dän Woal 2003 (eerste moal) wonnen hiede. Bie do Lounddaiwoalen 2008 roate et do foulgende Resultoate:&lt;ref&gt;Wahlkreis 85 Emden/Norden, Quelle: Niedersächsisches Landesamt für Statistik.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Paatäi
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Eerststämme
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidoat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Twäidstämme 
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[CDU]]
| 44,3% || Thiele || 42,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[SPD]]
| 30,5% || Hein || 31,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Bündnis 90/Die Grünen]]
| 6,5% || Schachner || 6,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[FDP]]
| 3,0% || Brüggemann || 6,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Die Linke]]
| 6,0% || Junker || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| [[Do Fräisen]]
| 2,7% || Rademacher || 2,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Oainständige Bewäärber
| 7,1% || Koch || ---
|}

=== Fertreeder in dän Buundesdai ===
Lier heert tou dän Buundesdaiwoalkring Unterems (Woalkring 26), die uut de Loundkring Lier un dät noudelke Deel fon dän [[Loundkring Oamselound]] bestound. Die Woalkring wuude tou dän Buundesdaiwoal 1980 näi touhoopebildet un is ätters nit moor annert. 

In dän Buundesdai wäd dän Woalkring fon ju Gitta Connemann (CDU) fertreeden. 

Bie do Buundesdaiwoal 2009 roate et do foulgende Resultoate:&lt;ref&gt;Wahlkreis 26 Unterems, Quelle: Der Bundeswahlleiter.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|- 
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Paatäi
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Eerststämme
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Kandidoat
! style=&quot;background-color: #ffd700&quot; | Twäidstämme 
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| CDU
| 45,2% || Connemann || 39,1%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| SPD
| 29,3% || Borde || 27,6%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Bündnis&amp;nbsp;90&amp;nbsp;/&lt;br /&gt;Die&amp;nbsp;Grünen
| 7,4% || Lenger || 7,5%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| FDP
| 9,5% || Goldmann || 12,8%
|- align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=ececec| Die Linke
| 7,4% || Junker || 8,7%
|}

=== Susterstääde===
* [[Trowbridge]] (GB)
* [[Elbląg]] (PL)

== Bildenge ==
[[Lier]] is een Bildengssäntrum foar ju Region, wier aaltouhoope moor as 10.000 Skoulere un Studänte unnergjucht wäide. Tou do algemeenbildende Skoulen heere soogen [[Gruundskoule]]n, as uk ferskeedene [[Haudskoule]]n, [[Realskoule]]n un ne Eenheidsskoule. Do bee Gymnasien fon ju Stääd, dät ''[[Teletta-Groß-Gymnasium]]'' (TGG) un dät ''[[Ubbo-Emmius-Gymnasium]]'' (UEG), wäide älk fon moor as 1.000 Skoulere besoacht. 

Do [[Beroupsbildende Skoulen]] (BBS Lier) bestounde uut do bee Iengjuchtengen BBS I un BBS II, do touhoope uungefeer 4.000 Skoulere in ferskeedene Uutbildengsgonge unnergjuchte. Deerbie häd Lier uk Hoochskoulunnergjucht: An dän Fachberäk foar Seefoart un maritime Wietenskuppe fon ju ''[[Hoochskoule Oamde/Lier]]'' studierje in ju Stääd sowät 400 Studänte. Foar ju fääregungende Bildenge rakt et buppedäm ne [[Foulkshoochskoule]] (VHS) un ju Kringmusikskoule.

== Kultuur un Sjoonswöidegaide ==
=== Bauwierke ===
[[Bielde:Evenburg2006.jpg|thumb|220px|Ju Evenbuurich]]
[[Bielde:Rathaus Leer.jpg|thumb|220px|Dät Räidhuus]]
[[Bielde:Große Kirche in Leer (Ostfriesland), Ansicht von Südosten.jpg|thumb|220px|Groote Säärke]]
Lier is gjucht bekoand uum sien historiske Binnenstääd, ju fon 1971 bit 1990 sanierd wuuden is. In ju Stääd rakt et 365 Bauwierke unner Toankmoalskuul. Deertou kuume noch 35 Ensembles mäd touhoope 233 Bauten.&lt;ref&gt;[http://stadt-leer.de/index.phtml?NavID=1778.64&amp;La=1 www.leer.de: Denkmalschutz]&lt;/ref&gt; 

Dät Räidhuus uut dät Jier 1894 is baud in Renaissancestil. In Barokstil sunt ju Waage fon 1714 un dät Amtsgericht fon 1720 baud wuuden. Dät Räidhuus un ju Waage heere däälich tou do maast bekoande Bauwierke fon Lier. N uur Bauwierk in Barokstil is dät ''Amtsgericht'' fon 1720, fröier n Palais.

Dät [[Leda-Speerwierk]] is n Bauwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet un wuude 1954 in Bedrieuw nuumen. Ju [[Jann-Berghaus-Brääge]] is ju grootste Klapbrääge fon Europa.

In Lier rakt et fjauer sonaamd Buurige. Bie do bee ooldste Buurige gungt et uum Steenhuuse, wilst do uur Slotte sunt. Ju Harderwykenbuurich is in dät eerste Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert baud wuuden un is deermäd ju ooldste Buurich fon Lier. Ju Hanebuurich is fon dät Jier 1621. Uum 1650 äntstuude ju Evenbuurich, weerfon ju Foarbuurich noch behoolden is. Dät Slot wuude 1861 in näigotiske Stil uumbaud, in keem nit sunne Skoade uut dän Twäiden Waareldkriech. Fon 2004 bit 2006 is ju Evenbuurich ätter historiske Plane rekonstruiert. Ju Philippsbuurich waas uum 1730 kloor un is n Slot in Barokstil.

Tou do maast bekoande Säärken heere ju Luthersäärke (Baujier 1675) un ju Groote Säärke (1785-1787). Ju Groote Säärke is ju Haudsäärke fon ju evangelisk-reformierte Loundssäärke in Düütsklound.&lt;ref&gt;[http://www.reformiert.de/ Evangelisch-reformierte Kirche], blouked ap n 28. Meert 2013&lt;/ref&gt;

=== Parks ===
Lier häd ferskeedene Parks so as dät Slospark fon ju Evenbuurich un dät Philippsburger Park fon ju Philippsbuurich. Dät grootste Park is dät Julianenpark, un wuude 1889 ätter ne privoate Initiative fon dän Groaf Carl Georg von Wedel anlaid. Dät Julianenpark wuude 1929 ferkooped an ju Stääd Lier.

Juni 2011 wuude dät Modelbauloundskup ''Leeraner Miniaturland'' in dät Wääste fon ju Stääd eepend. In ne 1.200 m² groote Halle wäiden ap 520 m² moor as 1.000 Huuse un uur Attraktionen uut Aast-Fräislound in n Mäitstäf 1:87 uutstoald. Buuten dät Miniatuurlound is n Tuun baud wuueden dät uk ap n Park liekt. 

In dät Stääddeel Logabirumerfeld rakt et groote Waalheckengebiete, in dät Stääddeel Logabirum rakt et uk Wooldflächen.

=== Museen ===
In Lier rakt et dät Heimatmuseum, dät Teemuseum fon ju Bünting-Gruppe, dät Böke-Museum mäd Wierke fon dän Kunstler Karl-Ludwig Böke, dät ''Haus Samson'' (n Museum foar Woonkultuur in dät 18./19. Jierhunnert) un dän Museumhoawen mäd historiske Skippe. N uur Steede weer me Kunst fiende kon is dät Kunstsäntrum Coldam.

=== Feranstaltengen ===
Alle Jiere wäd in n Häärst dät ''Gallimarkt'' heelden weerfon ju Geschichte wieruumegungt ätter dät Jier 1508. Dät is dät grootste Jiermäärked in dät Noudwääste fon Düütsklound. N Deel fon dät Jiermäärked is dät Fäimäärked, wäkke in ju Ostfrieslandhalle heelden wäd. Alle two Jiere wäd ju ''Ostfrieslandschau'', ne Messe foar Bedrieuwe un Fereende uut ju Region, heelden.

Die Ossiloop is ne Loopferanstaltenge un wäd alle Jiere organisiert. Disse Loopferanstaltenge begint in dät Julianenpark un eendet in Bensersiel. Ne uur Feranstaltenge is n  ''Citylauf Leer'' mäd uungefeer 2.000 Deelniemere. Ju Feranstaltenge wuude 1991 eerstmoals organisiert un wäd nu uk alle Jiere in September heelden.

Älk Jier wäd in Juli ju Feranstaltenge ''Leer Maritim'', n internationoal Tourenskipperträffen, heelden.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.199&amp;La=1 Webside leer.de oer Leer Maritim]&lt;/ref&gt; Die sportelke Hööchtepunkt deerbie is ne Droakebootregatta. In älk uungeroade Jier wäd tou glieke Tied mäd Leer Maritim n Stäädsfäst organisiert. Juust so wäd älk Jier in ju lääste Wiek fon August of ju eerste Wiek fon September ju traditioneele ''Leeraner Ruderregatta'' (DRV Regatta) heelden. Besunnere Hööchtepunkt deerbie is die buundeswied eenmoalige ''Nachtsprint''.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/19597 ''Nachtsprint: Bundesliga hellauf begeistert''], Ostfriesen-Zeitung fon 31. August 2009.&lt;/ref&gt;

In dät ''Kulturzentrum Zollhaus'' wäide räägelmäitich Konsärte anbeeden. Deer wäide uk Kabaretferanstaltengen, Uutstaalengen un Bäidentjooter heelden. In dät ''Jugendzendtrum'' un dän ''Kulturspeicher'' wäide uk Konsärte heelden.

== Bekoande Ienwoonere ==
* [[Focko Ukena]] (1370-1436), aastfräiske Hauding
* [[Ubbo Emmius]] (1547-1625), Theologe un Historiker, Gruunder fon ju [[Universität Groningen]]
* [[Johann Ludwig Hinrichs]] (1818-1901), waas aan fon do gruundere fon do düütske Baptiste
* [[Bernhard Bavink]] (1879-1947), Natuurwietenskupper un [[Philosoph]]
* [[Wilhelmine Siefkes]] (1890-1984), Skrieuwerske 
* [[Friedel Grützmacher]] (*1942), Politiker bie [[Bündnis 90/Die Grünen]]
* [[Marron Curtis Fort]] (*1938), Germanist un Spezialist foar ju Seelter un ju Läichdüütske Sproake
* [[Karl Dall]] (*1941), Sjunger un Komiker
* [[Hans Peter Geerdes]] (*1966) is mäd sien unner sien alternativen Noome H.P. Baxxter bekoand as Frontmon fon dän Techno-Band Scooter
* [[Garrelt Duin]] (*1968), Politiker

== Ferbiendenge ätter buuten ==
{{CommonsLittik|Leer (Ostfriesland)|Lier}}
* [https://web.archive.org/web/20110202123225/http://www.stadt-leer.de/ Ju Stääd Lier in Internet]
* [https://web.archive.org/web/20120308204818/http://www.genealogie-forum.de/ostfrld/kirchen/regionen/leer/leer.htm Lier ap Genealogie-Forum]
* [https://web.archive.org/web/20130617184032/http://www.leer-360grad.de/ Lier - 360°-Panorama-Fideo]

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Loundkring Lier}}

[[Kategorie:Stääd in Läichsaksen]]
[[Kategorie:Loundkring Lier]]</text>
      <sha1>5pivxujnmruku8ut9d7n7x86ld8cecc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124839</id>
      <parentid>124838</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <origin>124839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33452" sha1="rkrh6a6gp26swqijn6nqvpg9pno18ez" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Lier
| ôfbylding                   = Leer Rathaus Hafen townhall harbour 2008.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 35.663 &lt;small&gt;(2022)&lt;ref&gt;[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ LSKN Läichsaksen]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 70,11 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 509 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 3 M. buppe N.N.
| lân                         = [[Düütsklound]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Buundeslound
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Läichsaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Loundkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Loundkring Lier|Lier]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 26789
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = 
| webside                     = [https://www.stadt-leer.de www.stadt-leer.de]
}}
'''Lier''' (Struukeljers: '''Läir''', [[Düütsk]]: ''Leer'') is een Stääd in [[Läichsaksen]], in dän [[Loundkring Lier]]. Ju Stääd häd sowät 35.000 Ienwoonere, un is deermäd ätter [[Oamde]] un [[Auerk]] ju träädgrootste Stääd fon [[Aastfräislound]]. 

Ju Stääd is uursproangelk äntsteen an ju [[Leda]], man is uutsprat ätter ju [[Oamse]]. So kuuden uk do Seeskiepe in ju Stääd oun foare. Truch aal do Ferkiersferbiendengen, do bie Lier touhoope kuume, beskrieuwt ju Stääd sik as „Poute fon Aastfräislound“ (''Tor Ostfrieslands'').

In dät leete 14. un äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän Haudling [[Focko Ukena]] dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Lier kreech ju Stäädstoatus eerst in dät Jier 1823. In't Foaren waas Lier n Täärp mäd Määrkedgjucht, man funktionierde daach aal fuul laanger as ne Stääd.

Ju oolde Binnenstääd jält truch hiere historiske Huuse as een fon do fluchste Stääde in ju Region.&lt;ref name=&quot;Kiesow127&quot;&gt;[[Gottfried Kiesow]]: ''Architekturführer Ostfriesland''. Verlag [[Deutsche Stiftung Denkmalschutz]], Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, S. 127.&lt;/ref&gt; Fjauer Buurgen, oolde Huuse un Säärken uut ferskeedene Jierhunnerde sunt in ju Stääd tou fienden.

== Geografie ==
[[Bielde:Flug Westerstede nach Leer 2010 259.jpg|thumb|180px|Ju Steede, weer ju Leda in ju Oamse fljut.]]
=== Steede ===
Lier lait in dät Suude fon dän Region [[Aast-Fräislound]], in dät düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Ju Stääd lait uungefeer 20 Km. aastelk fon dät [[Groningerlound]], un 40 Km. wäästelk fon [[Ooldenbuurich]]. Ju oolde Stääd is an ju [[Leda]] äntstounden, nit so fier wäch fon ju Mundenge. Ju Stääd Lier wuude gratter un gränset Däälich in dät Wääste an ju [[Oamse]]. Siet do Stäädsdeele Bingum un Nettelbuurich 1972 tou ju Meente Lier keemen sunt, lait dät Stäädsgebiet uk wäästelk fon ju Oamse un suudelk fon ju Leda. Do Skiepe, do fon See kuume, foare truch ne Seeslüüse, ju dän Hoawen skuult.

=== Geologie ===
Dät Säntrumgebiet fon ju Stääd lait ap n Uutlooper fon dän Oldenbuurichsk-Aastfräiske Geesträäch uut ju [[Iestied]]. Besunners in dät Säntrum un in Deele fon Loga un Logabirum fiendet me oafte Sounde un Blokleem in dän Boudem. Die Geesträäch wäd in dät Wääste, Suude un Suudaaste fon do Marske fon ju Oamse un Leda uumsingelt. Dät Gebiet appe Naite fon do Äien bestoant uut uursliekte Foane. In dät noudaastelke Deel fon dät Stäädsgebiet, in dät Noude fon dät Stääddeel Logabirum, rakt dät uk [[Foan]]gruund. Uursprungelk hääbe in dät Noude fon ju Stääd uk ferskeene Soundbälte lain, do bit dät Begin fon dät 20. Jierhunnert oudreeget wuuden sunt. Däälich lait dät Stäädsgebiet twiske een un soogen Meter hööchte buppe NN.&lt;ref&gt;Eberhard Rack: ''Kleine Landeskunde Ostfriesland''. Isensee Verlag, Oldenburg 1998, ISBN 3-89598-534-1, S. 13 (Grafik)&lt;/ref&gt;

=== Klima ===
Lier lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju [[Noudsee]] stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager.

Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait Lier in n Gebiet, dät ju Iendeelenge ''Cfb.'' häd.&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Waareldkoarte mäd aktualisierde Doaten uut ju Köppen-Geiger-Klimaklassifikation]&lt;/ref&gt; (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer)

Binnen ju mäitige Zone heert Lier bie dän ''Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste''. Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.

Ju eerste Weederstation, ju tichtebie Lier lait, is in Oamde tou fienden.&lt;ref&gt;''[http://www.dwd.de/bvbw/generator/DWDWWW/Content/Oeffentlichkeit/KU/KUPK/Wir__ueber__uns/Organisation/Standortkarte,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Standortkarte.pdf Deutscher Wetterdienst: Standortkarte]'' (PDF-Doatai, 113 kB)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Mound
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Mee
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Moa
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Dez
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Truchsleek Jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. Temperatuur (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 18
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''12,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Min. Temperatuur (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''4,6'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Rien (mm)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 59,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 40,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 51,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 46,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 61,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 77,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 74,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 67,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 65,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 62,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 69,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 63,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;center&gt;'''738'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sunne (Uuren)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''3,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Riendeege
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 13
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 10
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | &lt;center&gt;'''138'''&lt;/center&gt;
|-
|}
Wälle:&lt;ref&gt;[http://www.holidaycheck.de/klima-wetter_Leer-ebene_oid-id_10777.html Klimainformationen für Leer] fon ju Websiede holidaycheck.de&lt;/ref&gt;
[[Bielde:Leer Stadtteile.svg|thumb|180px|Do Stäädsdeele fon Lier.]]
=== Stäädsdeele ===
Lier häd nüügen Stäädsdeele: Säntrum, Bingum, Heisfelde, Hohegaste, Leerort, Loga, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor. 

Two Stäädsdeele sunt truch Woater skeeden fon de Rest fon dät Stäädsgebiet: Nettelburg lait suudelk fon ju Leda, in dät [[Uurledingerlound]], Bingum lait wäästelk fon ju [[Oamse]], in dät [[Reiderlound]]. Deertou rakt et tou Biespil noch Woongebiete, do bie ju Stääd heere, man neen oainstoundige Stäädsdeele sunt. Biespile sunt Siebenbergen, Logaerfeld un Eisinghausen.

=== Noabermeenten ===
Ju Stääd Lier lait säntroal in dät Fäästloundgebiet fon dän [[Loundkring Lier]]. Ju gränset an soogen fon do alwen Meenten in dän Loundkring. Dät sunt (ätter Klokwiesergjuchtenge, beginnende in dät Noudaaste) do Samtmeenten [[Samtmeente Hesel|Hesel]] un [[Samtmeente Jümme|Jümme]], do Meenten [[Rauderfeen]] un [[Westoverledingen]], ju Stääd [[Weener]] as uk do Meenten [[Jemgum]] un [[Moormerlound]].

== Geskichte ==
[[Bielde:Leerort.jpg|thumb|Ju Fäästenge Leerort]]
Die Noome Lier waas aal uum dät Jier 792 bekoand. Die Fräisenapostol un Biskop fon Münster [[Liudger]] räisede in n Apdraach fon Karl die Groote truch do fräiske Lounde, un gjuchte ne Säärke in Lier ap.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Geskichte ap leer.de]&lt;/ref&gt;

In dät leete 14. Jierhunnert un in dät äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän aastfräisken Haudling [[Focko Ukena]] dät politiske Säntrum fon [[Aastfräislound]]. Hie baude uum 1421 ju „Fockenbuurich“ un naamde sik Haudlin fon Lier. Focko Ukena hiede n Buund mäd do Piroaten, hiede [[Tom Brok|Ocko II. tom Brok]] in ju [[Slacht fon Tjootern]] fersläin, un hiede dän Ärtsbiskop fon Bremen un do Groafe fon Ooldenbuurich besiegt. Do aastfräiske Haudlinge un Buuren fäilden sik fon Ukena sien Ienfloud un Macht betruued. Die „Buund fon ju Fräiegaid“ sätte sik juun Focko Ukena, un do beleegeren ju Fockenbuurich in dät Jier 1430, ju mäd dän Äidboudem liekmoaked wuude. So kuude ju Buurich, so as [[Ubbo Emmius]] skrieuwt, uk uur Ljuude, do een Betruuenge fon ju Fräiegaid weeren, neen Skuul bjoode. Nit fier fon ju Fockenbuurich, baude een fon do Erben fon Ukena, Hayo Unken, ju Harderwykenbuurich in dät leete 15. Jierhunnert. Hayo Unken un sien Harderwykenbuurich weeren neen Betruuenge foar do Ljuude.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;/&gt;

Cirksena un ju Hansestääd Hambuurich bauden näie Hondelsweege truch do fräiske Lounde. In disse Tied wuude ju [[Buurich Stickhusen]] baud, toun Skuts fon do Hondelsweege. In dät Jier 1453 keem ju Fäästenge Leerort, un deermäd ju Lier, unner ju Heerskup fon Ulrich Cirksena. Unner Ulrich Cirksena sien Ätterkuumen wuude Leerort ju stäärkste Fäästenge in ju Region. Cirksena wuude 1464 dän Groaf fon Aastfräislound. Ju Stääd waas loange Tied Residenz fon do aastfräiske Groaven. Do weeren in dät 16. Jierhunnert oafte in Leerort. Ättertied wuude [[Aurk]] Residenz. In 1508 kreech Lier hiere Määrkedgjucht. Truch dän Hondel wuuks Lier. Lier hiede uum et Jier 1600 twisken 3.000 un 3.500 Ienwoonere un hiede uungefeer 500 bit 550 Huusen.&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.302&amp;sNavID=1778.302&amp;La=1 www.leer.de] Geschichte -&gt; Aufstieg zum Marktflecken&lt;/ref&gt; Ju ''Waage'' wuude 1714 baud. Ätter dän Dood fon de lääste Fürst fon Aastfräislound in dät Jier 1744, Carl Edzark Cirksena, wuude Aastfräislound un deertruch uk Lier n Deel fon Prüüsen. 1756 begon de [[Soogenjierige Kriech]], een Jier deerätter wuude Lier fon frantsööske un aastriekske Truppen besät. Ju Stääd wuude nit uutplunnerd fon do Soldoaten, man ju Stääd moust fuul Kontributionen betoalje un uk truch do Ienquartierengen waas ju Stääd sweer belastet. Fon aal do Skoade fon do Soldoaten in Aastfräislound, touhoope 358.557 Riekstoaler, waas bolde two Träädel, 226.096 Riekstoaler, fon dän Skoaden bloot in Lier un ju Evenbuurich.

[[Bielde:Leerhafen1850.jpg|thumb|left|280px|Die Hoawen fon Lier uum 1850.]]
Ju Stääd kreech in dät Jier 1856 ne Toachferbiendenge mäd de &quot;Hannoversche Westbahn&quot;, ju Iersenboan ferkoppele [[Oamde]] in dät Noude mäd dät [[Ruhrgebiet]] in dät Suude. Deermäd wuude Lier n säntroal Punt foar dän (Iersenboan-)Ferkier in [[Aastfräislound]]. Aastfräislound, un deertruch uk Lier, wuude 1866 wier Deel fon Prüüsen. Unner ju näie Heerskup wuude ju Infrastruktuur noch fääre äntwikkeld. Twiske 1867 un 1869 wuude ju Suchferbiendenge ätter [[Ooldenbuurich]] wai baud, 1867 keem ju Suchferbiedenge ätter Nieuweschans deertou. Deertruch wuude Lier dän säntroalen Punkt foar dän Suchferkier in Aastfräislound. 1900 keem noch ne Suchferbiendenge ätter Auerk und Wittmund deertou, ju bit 1956 foar dän Persoonenferkier un bit 1967 foar dän Frachtferkier bruukt wuude.

In dän [[Twäide Waareldkriech|Twäiden Waareldkriech]] wuude Lier nit so läip fon Fljoogerbomben fernäild as tou Biespil [[Oamde]]. N Stuk of wät Bomben fernäilden oankelde Huse. In do lääste Dege fon´n Twäiden Waareldkriech wuude ju Stääd fon ju Weermacht ferdäägent. Die Stäädkommandat häd ap´n 24. April 1945 dän Befeel roat do Bräägen uur ju Oamse un Leda stukken tou moakjen uum do Allierten tou brämsjen. Ap´n wäästelken Waal fon ju Oamse stuuden do Kanadier un jo reagierten mäd Artillerie. Ju Stääd wuude ap n 28. April 1945 fon Kanadier besät. In do eerste Jiere ätter dän Kriech wuude ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier Deel fon ju britiske Besättengszone. 1946 wuuden do eerste politiske Paatäie wier touläiten un in dätsälge Jier wuuden ap n 15. September do eerste näie Woalen heelden. Ätter dän Twäiden Waareldkriech keemen gjucht fuul düütske Fluchtlenge ätter Lier wai, do ferdreeuwen weeren uut do fröiere Gebiete fon dät Düütske Riek in dät Aaste. 
[[Bielde:LeerStreet.jpg|thumb|Fon 1971 bit 1990 wuude ju historiske Binnenstääd saniert.]]
Ätter dän Twäiden Waareldkriech roate et 1945 uungefeer 14.200 Ienwoonere, fieuw Jier leeter keem ju Ienwoonertaal buppe ju 20.000 Gränse.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Verlaf Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, Siede 116.&lt;/ref&gt; In 1950 woonden 5.578 Fluchtlenge in Lier, wät 27,1 Prozent fon ju ganse Stäädsbefoulkenge waas. In disse Tied wuuden fuul näie Huuse baud. Truch do Fluchtlenge, un do düütske Soldoaten do ätter dän Kriech wieruumekeemen, hiede ju Stääd wirtskuppelke Probleeme, wil et nit genouch Oarbaid roate. Ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier fersoachten Firmen fon buuten ätter Lier tou hoaljen. Fon 1948 bit 1960 wuuks ju Taal fon industrielle Bedrieuwen fon 20 ätter 36, ju Taal fon Groothondelbedrieuwen wuuks fon 80 ätter 119.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Verlag Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 118.&lt;/ref&gt;

In dät Jier 1950 kreech Lier n näi Woapen. Dät Stäädswoapen wuude teekend ätter aan n Oudruk fon n Siegel uut dät Jier 1639. Ap n 1. Oktober 1955 kreech Lier sien Stoatus as oainstoundege Stääd. In dät Jier 1968 wuuden Heisfelde un Loga Stäädsdeele fon Lier, 1971 keem foulgede Leerort dan uk. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor wuuden in dät Jier 1972 Stäädsdeele fon Lier, weertruch ju Ienwoonertaal foar dät eerste Moal moor as 30.000 bedreech.

1971 wuude begonnen mäd dät sanierjen fon ju historiske Binnenstääd. Die uursproangelke Plan waas uum ne Flächensanierenge tou moakjen, juust as in ju historiske Binnenstääd fon [[Norden]]. Do engagierten Burgere juunsätten sik un fersoachten do Politiker tou beweegen, bloot ne Objekt- un Ensemblesanierenge truch tou fieren. 1990 waas ju Stäädsanierenge kloor. Ju sanierte historiske Binnenstääd hiede ne positive Uutwierkenge ap dän Tourismus un moakede Lier een fon do maast betjuudende Ienkoopstääde in Aastfräislound.

=== Ienwoonere ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.26&amp;sNavID=1778.26&amp;La=1 Ienwoonertaale fon ju Stääd Lier] ap ju Websiede leer.de&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;/&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1600 from:start till:3 text:3.000
 bar:1745 from:start till:4 text:4.500
 bar:1814 from:start till:5 text:5.353
 bar:1880 from:start till:10 text:10.086
 bar:1940 from:start till:14 text:13.898
 bar:1945 from:start till:18 text:18.071
 bar:1950 from:start till:20 text:20.414
 bar:1961 from:start till:21 text:21.418
 bar:1970 from:start till:34 text:34.262
 bar:1980 from:start till:31 text:31.303
 bar:1990 from:start till:32 text:31.859
 bar:2000 from:start till:33 text:33.849
 bar:2011 from:start till:34 text:34.301
 bar:2022 from:start till:36 text:35.663

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier
&lt;/timeline&gt;

== Infrastruktuur ==
=== Wirtskup ===
Ju Wirtskup fon [[Lier]] wäd stäärk truch ju Seefoart un dän Honnel bestimd. Lier is bääte [[Hambuurich]] die twäidwichtichste Stoundoud foar Reedereien in [[Düütsklound]]. Fon hier uut wäide sowät 20 Prozent fon ju düütske Honnelsflotte stjuurd. Die Hoawen fon Lier lait sowät hundert kilometer fon ju Noudsee (bie [[Borkum]]). Truch ne Slüüse is dän Hoawen fon Lier skeeden fon ju Leda un ju Oamse. 2011 wuude in n Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumesloain.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] uut ju ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt; 

Ju Bünting Gruppe is siet 1806 in Lier fertreeden un is een fon do grootste Oarbaidreeker fon ju Stääd. Bünting besit uk ferskeedene Supermäärke, man ju Firma is ap maasten bekoand uum sien Aastfräisentee.

As Ienkoopsstääd häd Lier n Ientuchsgebied fon sowät 500.000 Moanskene uut ju heele Region [[Aastfräislound]] un do [[Niederlounde]]. Buppedäm brangt die Tourismus fääste Iennoamen, wät däälich tou n grooten Deel an ju oolde Binnestääd mäd hiere moor as 360 histooriske Bauwierke un dän Museumshoawen lait. Fääre rakt dät in ju Stääd ferskeedene middelständiske Bedrieuwe uut dän Maskienenbau, do Informationstechnologien un ju Neerengsmiddelindustrie.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkier in Aastfräislound.]]
Lier lait an do Autoboane A 28 (Lier - [[Ooldenbuurich]] - [[Bremen]]) un A 31 ([[Oamde]] - [[Lier]] - [[Bottrop]]). Ju Stääd häd tjo Ferbiendengen ätter do Autboane wai, dät sunt ''Jemgum'' (wäästelk fon ju Oamse), ''Lier-Wääst'' un ''Lier-Aast''. Noudwäästelk fon ju Stääd fiert ju A 31 unner ju [[Oamse]], truch dän ''Emstunnel''. Ju B 70 ([[Papenbuurich]] - [[Moormerlound]]) un ju B 436 ([[Weener]] - [[Loundkring Fräislound]]) sunt two wichtige Ferbiendengssträiten, do truch ju Stääd fiere. 

Die Boanhoaf Lier ferbiendet ju Stääd ätter dät Wääste und Suude mäd [[Groningen (Stäad)|Groningen]] un [[Münster]], in dät Noude mäd [[Oamde]] un in dät Wääste mäd Bremen. Et rakt ferskeedene Regionalbusse, deertou ne Gaubuslienje ätter [[Aurk]], un do stäädske Buslienjen 651 un 652, do sänt dän 21. Februoar 2026 sunnobends foar do eerste 12 Mounde uumsunst tou nutsen sunt.

Noudelk fon ju Stääd lait dän Fljuchplats Lier-Papenbuurich. Die Fluchhoawen häd ne 1200 m loange asfaltierde Start- un Landengsboan.&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;/&gt; Die Fljuchplats Lier-Papenbuurich wäd foarallen bruukt foar nationoale un internationoale Charterfljugen, dän Wierkferkier fon Bedrieuwen uut ju Region Lier/Papenbuurich, Fljuche ätter do aastfräiske Ailounde, un wäd uk fon Privoatpiloten benutst. Mäd uungefeer 23.000 Fljuchbeweegengen älk Jier is dät aan fon do maast benutste Fljuchplatsen in Läichsaksen.

Die Hoawen lait uungefeer 97 Km. fon ju Mundenge fon ju Oamse (bie [[Borkum]]). Truch een Seeslüüse is dän Hoawen skeeden fon Leda un Oamse. In 2011 wuuden in dän Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumsloain.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] uut ju ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt;

Foar Räädfoarere, wierfoar ju Stääd 2002 uutteekend wuude, rakt dät moorere Fiernweege. Dät sunt ju Dortmund-Oamse-Kanoal-Route (ruund 350 Kilometer), ju Düütske Fehnroute (165 Kilometer) un die 375 Kilometer longe Oamseräädweech.

=== Medien ===
Bie ju ''ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH'' in Lier wäd ju ''Ostfriesen-Zeitung'' moaked, ju in gans Aastfräislound Abonnenten häd un fon Moundai bit Snäiwende ärskient. Dät Stäädsdeel Bingum lait in dät [[Reiderlound]], also in dät Gebiet weer ju ''Rheiderland-Zeitung'' uut [[Weener]] fon Moundai bit Snäiwende ärskient.

Ferskeedene Blääde, do mäd Ansäigen finansierd wäide (so as ''Ostfriesland Kompakt'', ''Sonntags-Report'', ''Kurier am Freitag'', ''Leer Aktuell''), ferskiene älke Wieke of älke Mound, un skrieuwe uur lokoale Seeken.

In ju Stääd rakt et n Studio fon [[Radio]]seender ''Radio Ostfriesland''. 

=== Skoulen ===
[[Lier]] is een Bildengssäntrum foar ju Region, wier aaltouhoope moor as 10.000 Skoulere un Studänte unnergjucht wäide. Tou do algemeenbildende Skoulen heere soogen [[Gruundskoule]]n, as uk ferskeedene [[Haudskoule]]n, [[Realskoule]]n un ne Eenheidsskoule. Do bee Gymnasien fon ju Stääd, dät ''[[Teletta-Groß-Gymnasium]]'' (TGG) un dät ''[[Ubbo-Emmius-Gymnasium]]'' (UEG), wäide älk fon moor as 1.000 Skoulere besoacht. 

Do [[Beroupsbildende Skoulen]] (BBS Lier) bestounde uut do bee Iengjuchtengen BBS I un BBS II, do touhoope uungefeer 4.000 Skoulere in ferskeedene Uutbildengsgonge unnergjuchte. Deerbie häd Lier uk Hoochskoulunnergjucht: An dän Fachberäk foar Seefoart un maritime Wietenskuppe fon ju ''[[Hoochskoule Oamde/Lier]]'' studierje in ju Stääd sowät 400 Studänte. Foar ju fääregungende Bildenge rakt et buppedäm ne [[Foulkshoochskoule]] (VHS) un ju Kringmusikskoule.

== Religione ==
[[Lier]] is sänt dät 16. Jierhundert protestantisk un häd sänt 1954 dän Sit fon dät Loundssäärkenamt fon ju Evangelisk-Reformierte Säärke in Düütsklound. Do eerste Säärken undsteenen al um dät Jier 800 truch dän Missionar Liudger un um 1200 as Steensäärke. Mäd ju Reformation uum 1525 waas ju Stääd foarallen reformierd; ju reformierde Meente baude 1787 ju Groote Säärke un preedigede bit in ju eerste Haaldeel fon't 19. Jierhundert ap Niederloundsk. Do Lutheraanere, do um 1675 sowät een Fjodendeel fon do 3.000 bit 4.000 Ienwonnere uutmoakeden, bauden in dätsälge Jier hiere Luthersäärke. Däälich rakt dät in ju Stääd soogen lutherske un moorere reformierde Meenten.

Ju katoolske Meente äntstuude fonnäien in't Jier 1676 truch kaiserske Truppen, baude 1775 ju Säärke St. Michael un 1955 ju St.-Marien-Säärke foar do Heemloundferdreeuwene ätter dän Twäide Waeldkriech. Buppedäm rakt et ferskeedene Fräisäärken un Gloowensmeenskuppe: Do Mennonite sunt sänt 1534 in Lier un baueden 1825 hiere Säärke, do Baptiste sunt sänt 1845 inne Stääd un wäiden 1900 hiere eerste oaine Säärke ien. Fääre rakt et Methodiste (sänt 1891), Adventiste, ju Fräie Kristengemeende fon ju Pingsterbeweegenge, Näiapostolen (sänt 1933, mäd sowät 260 Leden in do 1980er Jiere), Mormone (sowät 70 Meegliede) un sänt 2006 ju eensige Russisk-Orthodoxe Säärke in Aastfräislound. Do Muslime bruuke privoate Gebeedskoomere, uumdät ju näiste Moschee sänt 2009 in [[Oamde]] lait.

Ju jöädske Meente bestuude fon dät 17. Jierhundert bit tou hiere Fernäilenge ap'n 23. Oktoober 1941. Mäd 289 Meegliede in't Jier 1925 waas ju ju träädgrootste in Aastfräislound. Ju fon 1883 bit 1885 baude Synagoge wuud in ju Rieks-Pogromnoacht ap'n 9. November 1938 fernäild, un minnestens 236 Lierer Jöäden wuuden in dän Holocaust uumebroacht. Archäologiske Unnersäikengen foonten Juni 2020 do Fundamänte un do Braandspuuren fon ju fernäilde Synagoge in two Meeter Japte unner ju Äide.

== Politik ==
An ju Spise fon ju Stäädverwaltung stound die Buurgermaaster. Sänt 2021 is dät die paartailoose Claus-Peter Horst. Die Stäädräid fon Lier bestoant uut 38 wäälde Räidsmeegliede un dän Buurgermaaster. In dän Räid sunt do politiske Paartäie mäd ferskeedene Fraktionsstäärken ferteeden, wierbie besunners ju SPD un ju CDU traditionel stäärke Fraktione sunt, foulged fon Bündnis 90/Die Grünen, ju FDP, Die Linke un fräie Wählergemeinschaften.

As Kringstääd is Lier uk die Sit fon ju Ferwaltenge fon dän ganse [[Loundkring Lier]], wier dät Kringhuus dän Sit fon dän Loundräid un dän Kringdai bildet. Ju Stääd häd [[Stäädepartnerskup|Stäädepartnerskuppen]] mäd ju engelske Stääd [[Trowbridge]] un ju polniske Stääd [[Elbląg]] (Elbing), uum dän kulturelle un politiske Uuttuuskjen tou föärderjen.

== Kultuur un Sjoonswöidegaide ==
=== Bauwierke ===
[[Bielde:Evenburg2006.jpg|thumb|220px|Ju Evenbuurich]]
[[Bielde:Rathaus Leer.jpg|thumb|220px|Dät Räidhuus]]
[[Bielde:Große Kirche in Leer (Ostfriesland), Ansicht von Südosten.jpg|thumb|220px|Groote Säärke]]
Lier is gjucht bekoand uum sien historiske Binnenstääd, ju fon 1971 bit 1990 sanierd wuuden is. In ju Stääd rakt et 365 Bauwierke unner Toankmoalskuul. Deertou kuume noch 35 Ensembles mäd touhoope 233 Bauten.&lt;ref&gt;[http://stadt-leer.de/index.phtml?NavID=1778.64&amp;La=1 www.leer.de: Denkmalschutz]&lt;/ref&gt; 

Dät Räidhuus uut dät Jier 1894 is baud in Renaissancestil. In Barokstil sunt ju Waage fon 1714 un dät Amtsgericht fon 1720 baud wuuden. Dät Räidhuus un ju Waage heere däälich tou do maast bekoande Bauwierke fon Lier. N uur Bauwierk in Barokstil is dät ''Amtsgericht'' fon 1720, fröier n Palais.

Dät [[Leda-Speerwierk]] is n Bauwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet un wuude 1954 in Bedrieuw nuumen. Ju [[Jann-Berghaus-Brääge]] is ju grootste Klapbrääge fon Europa.

In Lier rakt et fjauer sonaamd Buurige. Bie do bee ooldste Buurige gungt et uum Steenhuuse, wilst do uur Slotte sunt. Ju Harderwykenbuurich is in dät eerste Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert baud wuuden un is deermäd ju ooldste Buurich fon Lier. Ju Hanebuurich is fon dät Jier 1621. Uum 1650 äntstuude ju Evenbuurich, weerfon ju Foarbuurich noch behoolden is. Dät Slot wuude 1861 in näigotiske Stil uumbaud, in keem nit sunne Skoade uut dän Twäiden Waareldkriech. Fon 2004 bit 2006 is ju Evenbuurich ätter historiske Plane rekonstruiert. Ju Philippsbuurich waas uum 1730 kloor un is n Slot in Barokstil.

Tou do maast bekoande Säärken heere ju Luthersäärke (Baujier 1675) un ju Groote Säärke (1785-1787). Ju Groote Säärke is ju Haudsäärke fon ju evangelisk-reformierte Loundssäärke in Düütsklound.&lt;ref&gt;[http://www.reformiert.de/ Evangelisch-reformierte Kirche], blouked ap n 28. Meert 2013&lt;/ref&gt;

=== Parks ===
Lier häd ferskeedene Parks so as dät Slospark fon ju Evenbuurich un dät Philippsburger Park fon ju Philippsbuurich. Dät grootste Park is dät Julianenpark, un wuude 1889 ätter ne privoate Initiative fon dän Groaf Carl Georg von Wedel anlaid. Dät Julianenpark wuude 1929 ferkooped an ju Stääd Lier.

Juni 2011 wuude dät Modelbauloundskup ''Leeraner Miniaturland'' in dät Wääste fon ju Stääd eepend. In ne 1.200 m² groote Halle wäiden ap 520 m² moor as 1.000 Huuse un uur Attraktionen uut Aast-Fräislound in n Mäitstäf 1:87 uutstoald. Buuten dät Miniatuurlound is n Tuun baud wuueden dät uk ap n Park liekt. 

In dät Stääddeel Logabirumerfeld rakt et groote Waalheckengebiete, in dät Stääddeel Logabirum rakt et uk Wooldflächen.

=== Museen ===
In Lier rakt et dät Heimatmuseum, dät Teemuseum fon ju Bünting-Gruppe, dät Böke-Museum mäd Wierke fon dän Kunstler Karl-Ludwig Böke, dät ''Haus Samson'' (n Museum foar Woonkultuur in dät 18./19. Jierhunnert) un dän Museumhoawen mäd historiske Skippe. N uur Steede weer me Kunst fiende kon is dät Kunstsäntrum Coldam.

=== Feranstaltengen ===
Alle Jiere wäd in n Häärst dät ''Gallimarkt'' heelden weerfon ju Geschichte wieruumegungt ätter dät Jier 1508. Dät is dät grootste Jiermäärked in dät Noudwääste fon Düütsklound. N Deel fon dät Jiermäärked is dät Fäimäärked, wäkke in ju Ostfrieslandhalle heelden wäd. Alle two Jiere wäd ju ''Ostfrieslandschau'', ne Messe foar Bedrieuwe un Fereende uut ju Region, heelden.

Die Ossiloop is ne Loopferanstaltenge un wäd alle Jiere organisiert. Disse Loopferanstaltenge begint in dät Julianenpark un eendet in Bensersiel. Ne uur Feranstaltenge is n  ''Citylauf Leer'' mäd uungefeer 2.000 Deelniemere. Ju Feranstaltenge wuude 1991 eerstmoals organisiert un wäd nu uk alle Jiere in September heelden.

Älk Jier wäd in Juli ju Feranstaltenge ''Leer Maritim'', n internationoal Tourenskipperträffen, heelden.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.199&amp;La=1 Webside leer.de oer Leer Maritim]&lt;/ref&gt; Die sportelke Hööchtepunkt deerbie is ne Droakebootregatta. In älk uungeroade Jier wäd tou glieke Tied mäd Leer Maritim n Stäädsfäst organisiert. Juust so wäd älk Jier in ju lääste Wiek fon August of ju eerste Wiek fon September ju traditioneele ''Leeraner Ruderregatta'' (DRV Regatta) heelden. Besunnere Hööchtepunkt deerbie is die buundeswied eenmoalige ''Nachtsprint''.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/19597 ''Nachtsprint: Bundesliga hellauf begeistert''], Ostfriesen-Zeitung fon 31. August 2009.&lt;/ref&gt;

In dät ''Kulturzentrum Zollhaus'' wäide räägelmäitich Konsärte anbeeden. Deer wäide uk Kabaretferanstaltengen, Uutstaalengen un Bäidentjooter heelden. In dät ''Jugendzendtrum'' un dän ''Kulturspeicher'' wäide uk Konsärte heelden.

== Bekoande Ienwoonere ==
* [[Focko Ukena]] (1370-1436), aastfräiske Hauding
* [[Ubbo Emmius]] (1547-1625), Theologe un Historiker, Gruunder fon ju [[Universität Groningen]]
* [[Johann Ludwig Hinrichs]] (1818-1901), waas aan fon do gruundere fon do düütske Baptiste
* [[Bernhard Bavink]] (1879-1947), Natuurwietenskupper un [[Philosoph]]
* [[Wilhelmine Siefkes]] (1890-1984), Skrieuwerske 
* [[Friedel Grützmacher]] (*1942), Politiker bie [[Bündnis 90/Die Grünen]]
* [[Marron Curtis Fort]] (*1938), Germanist un Spezialist foar ju Seelter un ju Läichdüütske Sproake
* [[Karl Dall]] (*1941), Sjunger un Komiker
* [[Hans Peter Geerdes]] (*1966) is mäd sien unner sien alternativen Noome H.P. Baxxter bekoand as Frontmon fon dän Techno-Band Scooter
* [[Garrelt Duin]] (*1968), Politiker

== Ferbiendenge ätter buuten ==
{{CommonsLittik|Leer (Ostfriesland)|Lier}}
* [https://web.archive.org/web/20110202123225/http://www.stadt-leer.de/ Ju Stääd Lier in Internet]
* [https://web.archive.org/web/20120308204818/http://www.genealogie-forum.de/ostfrld/kirchen/regionen/leer/leer.htm Lier ap Genealogie-Forum]
* [https://web.archive.org/web/20130617184032/http://www.leer-360grad.de/ Lier - 360°-Panorama-Fideo]

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Loundkring Lier}}

[[Kategorie:Stääd in Läichsaksen]]
[[Kategorie:Loundkring Lier]]</text>
      <sha1>rkrh6a6gp26swqijn6nqvpg9pno18ez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124848</id>
      <parentid>124839</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ferkier */</comment>
      <origin>124848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33640" sha1="7rkmd1k101vhxonpckqsxw234k1cuyw" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Lier
| ôfbylding                   = Leer Rathaus Hafen townhall harbour 2008.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 35.663 &lt;small&gt;(2022)&lt;ref&gt;[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ LSKN Läichsaksen]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 70,11 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 509 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 3 M. buppe N.N.
| lân                         = [[Düütsklound]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Buundeslound
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Läichsaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Loundkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Loundkring Lier|Lier]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 26789
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = 
| webside                     = [https://www.stadt-leer.de www.stadt-leer.de]
}}
'''Lier''' (Struukeljers: '''Läir''', [[Düütsk]]: ''Leer'') is een Stääd in [[Läichsaksen]], in dän [[Loundkring Lier]]. Ju Stääd häd sowät 35.000 Ienwoonere, un is deermäd ätter [[Oamde]] un [[Auerk]] ju träädgrootste Stääd fon [[Aastfräislound]]. 

Ju Stääd is uursproangelk äntsteen an ju [[Leda]], man is uutsprat ätter ju [[Oamse]]. So kuuden uk do Seeskiepe in ju Stääd oun foare. Truch aal do Ferkiersferbiendengen, do bie Lier touhoope kuume, beskrieuwt ju Stääd sik as „Poute fon Aastfräislound“ (''Tor Ostfrieslands'').

In dät leete 14. un äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän Haudling [[Focko Ukena]] dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Lier kreech ju Stäädstoatus eerst in dät Jier 1823. In't Foaren waas Lier n Täärp mäd Määrkedgjucht, man funktionierde daach aal fuul laanger as ne Stääd.

Ju oolde Binnenstääd jält truch hiere historiske Huuse as een fon do fluchste Stääde in ju Region.&lt;ref name=&quot;Kiesow127&quot;&gt;[[Gottfried Kiesow]]: ''Architekturführer Ostfriesland''. Verlag [[Deutsche Stiftung Denkmalschutz]], Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, S. 127.&lt;/ref&gt; Fjauer Buurgen, oolde Huuse un Säärken uut ferskeedene Jierhunnerde sunt in ju Stääd tou fienden.

== Geografie ==
[[Bielde:Flug Westerstede nach Leer 2010 259.jpg|thumb|180px|Ju Steede, weer ju Leda in ju Oamse fljut.]]
=== Steede ===
Lier lait in dät Suude fon dän Region [[Aast-Fräislound]], in dät düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Ju Stääd lait uungefeer 20 Km. aastelk fon dät [[Groningerlound]], un 40 Km. wäästelk fon [[Ooldenbuurich]]. Ju oolde Stääd is an ju [[Leda]] äntstounden, nit so fier wäch fon ju Mundenge. Ju Stääd Lier wuude gratter un gränset Däälich in dät Wääste an ju [[Oamse]]. Siet do Stäädsdeele Bingum un Nettelbuurich 1972 tou ju Meente Lier keemen sunt, lait dät Stäädsgebiet uk wäästelk fon ju Oamse un suudelk fon ju Leda. Do Skiepe, do fon See kuume, foare truch ne Seeslüüse, ju dän Hoawen skuult.

=== Geologie ===
Dät Säntrumgebiet fon ju Stääd lait ap n Uutlooper fon dän Oldenbuurichsk-Aastfräiske Geesträäch uut ju [[Iestied]]. Besunners in dät Säntrum un in Deele fon Loga un Logabirum fiendet me oafte Sounde un Blokleem in dän Boudem. Die Geesträäch wäd in dät Wääste, Suude un Suudaaste fon do Marske fon ju Oamse un Leda uumsingelt. Dät Gebiet appe Naite fon do Äien bestoant uut uursliekte Foane. In dät noudaastelke Deel fon dät Stäädsgebiet, in dät Noude fon dät Stääddeel Logabirum, rakt dät uk [[Foan]]gruund. Uursprungelk hääbe in dät Noude fon ju Stääd uk ferskeene Soundbälte lain, do bit dät Begin fon dät 20. Jierhunnert oudreeget wuuden sunt. Däälich lait dät Stäädsgebiet twiske een un soogen Meter hööchte buppe NN.&lt;ref&gt;Eberhard Rack: ''Kleine Landeskunde Ostfriesland''. Isensee Verlag, Oldenburg 1998, ISBN 3-89598-534-1, S. 13 (Grafik)&lt;/ref&gt;

=== Klima ===
Lier lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju [[Noudsee]] stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager.

Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait Lier in n Gebiet, dät ju Iendeelenge ''Cfb.'' häd.&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Waareldkoarte mäd aktualisierde Doaten uut ju Köppen-Geiger-Klimaklassifikation]&lt;/ref&gt; (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer)

Binnen ju mäitige Zone heert Lier bie dän ''Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste''. Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.

Ju eerste Weederstation, ju tichtebie Lier lait, is in Oamde tou fienden.&lt;ref&gt;''[http://www.dwd.de/bvbw/generator/DWDWWW/Content/Oeffentlichkeit/KU/KUPK/Wir__ueber__uns/Organisation/Standortkarte,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Standortkarte.pdf Deutscher Wetterdienst: Standortkarte]'' (PDF-Doatai, 113 kB)&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Mound
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Mee
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Moa
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Dez
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Truchsleek Jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. Temperatuur (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 18
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''12,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Min. Temperatuur (°C)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''4,6'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Rien (mm)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 59,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 40,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 51,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 46,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 61,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 77,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 74,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 67,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 65,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 62,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 69,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 63,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;center&gt;'''738'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sunne (Uuren)
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;center&gt;'''3,8'''&lt;/center&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Riendeege
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 13
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 9
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 12
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 10
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 11
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 14
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | &lt;center&gt;'''138'''&lt;/center&gt;
|-
|}
Wälle:&lt;ref&gt;[http://www.holidaycheck.de/klima-wetter_Leer-ebene_oid-id_10777.html Klimainformationen für Leer] fon ju Websiede holidaycheck.de&lt;/ref&gt;
[[Bielde:Leer Stadtteile.svg|thumb|180px|Do Stäädsdeele fon Lier.]]
=== Stäädsdeele ===
Lier häd nüügen Stäädsdeele: Säntrum, Bingum, Heisfelde, Hohegaste, Leerort, Loga, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor. 

Two Stäädsdeele sunt truch Woater skeeden fon de Rest fon dät Stäädsgebiet: Nettelburg lait suudelk fon ju Leda, in dät [[Uurledingerlound]], Bingum lait wäästelk fon ju [[Oamse]], in dät [[Reiderlound]]. Deertou rakt et tou Biespil noch Woongebiete, do bie ju Stääd heere, man neen oainstoundige Stäädsdeele sunt. Biespile sunt Siebenbergen, Logaerfeld un Eisinghausen.

=== Noabermeenten ===
Ju Stääd Lier lait säntroal in dät Fäästloundgebiet fon dän [[Loundkring Lier]]. Ju gränset an soogen fon do alwen Meenten in dän Loundkring. Dät sunt (ätter Klokwiesergjuchtenge, beginnende in dät Noudaaste) do Samtmeenten [[Samtmeente Hesel|Hesel]] un [[Samtmeente Jümme|Jümme]], do Meenten [[Rauderfeen]] un [[Westoverledingen]], ju Stääd [[Weener]] as uk do Meenten [[Jemgum]] un [[Moormerlound]].

== Geskichte ==
[[Bielde:Leerort.jpg|thumb|Ju Fäästenge Leerort]]
Die Noome Lier waas aal uum dät Jier 792 bekoand. Die Fräisenapostol un Biskop fon Münster [[Liudger]] räisede in n Apdraach fon Karl die Groote truch do fräiske Lounde, un gjuchte ne Säärke in Lier ap.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.29&amp;La=1 Geskichte ap leer.de]&lt;/ref&gt;

In dät leete 14. Jierhunnert un in dät äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän aastfräisken Haudling [[Focko Ukena]] dät politiske Säntrum fon [[Aastfräislound]]. Hie baude uum 1421 ju „Fockenbuurich“ un naamde sik Haudlin fon Lier. Focko Ukena hiede n Buund mäd do Piroaten, hiede [[Tom Brok|Ocko II. tom Brok]] in ju [[Slacht fon Tjootern]] fersläin, un hiede dän Ärtsbiskop fon Bremen un do Groafe fon Ooldenbuurich besiegt. Do aastfräiske Haudlinge un Buuren fäilden sik fon Ukena sien Ienfloud un Macht betruued. Die „Buund fon ju Fräiegaid“ sätte sik juun Focko Ukena, un do beleegeren ju Fockenbuurich in dät Jier 1430, ju mäd dän Äidboudem liekmoaked wuude. So kuude ju Buurich, so as [[Ubbo Emmius]] skrieuwt, uk uur Ljuude, do een Betruuenge fon ju Fräiegaid weeren, neen Skuul bjoode. Nit fier fon ju Fockenbuurich, baude een fon do Erben fon Ukena, Hayo Unken, ju Harderwykenbuurich in dät leete 15. Jierhunnert. Hayo Unken un sien Harderwykenbuurich weeren neen Betruuenge foar do Ljuude.&lt;ref name=&quot;Geskichte leer.de&quot;/&gt;

Cirksena un ju Hansestääd Hambuurich bauden näie Hondelsweege truch do fräiske Lounde. In disse Tied wuude ju [[Buurich Stickhusen]] baud, toun Skuts fon do Hondelsweege. In dät Jier 1453 keem ju Fäästenge Leerort, un deermäd ju Lier, unner ju Heerskup fon Ulrich Cirksena. Unner Ulrich Cirksena sien Ätterkuumen wuude Leerort ju stäärkste Fäästenge in ju Region. Cirksena wuude 1464 dän Groaf fon Aastfräislound. Ju Stääd waas loange Tied Residenz fon do aastfräiske Groaven. Do weeren in dät 16. Jierhunnert oafte in Leerort. Ättertied wuude [[Aurk]] Residenz. In 1508 kreech Lier hiere Määrkedgjucht. Truch dän Hondel wuuks Lier. Lier hiede uum et Jier 1600 twisken 3.000 un 3.500 Ienwoonere un hiede uungefeer 500 bit 550 Huusen.&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.302&amp;sNavID=1778.302&amp;La=1 www.leer.de] Geschichte -&gt; Aufstieg zum Marktflecken&lt;/ref&gt; Ju ''Waage'' wuude 1714 baud. Ätter dän Dood fon de lääste Fürst fon Aastfräislound in dät Jier 1744, Carl Edzark Cirksena, wuude Aastfräislound un deertruch uk Lier n Deel fon Prüüsen. 1756 begon de [[Soogenjierige Kriech]], een Jier deerätter wuude Lier fon frantsööske un aastriekske Truppen besät. Ju Stääd wuude nit uutplunnerd fon do Soldoaten, man ju Stääd moust fuul Kontributionen betoalje un uk truch do Ienquartierengen waas ju Stääd sweer belastet. Fon aal do Skoade fon do Soldoaten in Aastfräislound, touhoope 358.557 Riekstoaler, waas bolde two Träädel, 226.096 Riekstoaler, fon dän Skoaden bloot in Lier un ju Evenbuurich.

[[Bielde:Leerhafen1850.jpg|thumb|left|280px|Die Hoawen fon Lier uum 1850.]]
Ju Stääd kreech in dät Jier 1856 ne Toachferbiendenge mäd de &quot;Hannoversche Westbahn&quot;, ju Iersenboan ferkoppele [[Oamde]] in dät Noude mäd dät [[Ruhrgebiet]] in dät Suude. Deermäd wuude Lier n säntroal Punt foar dän (Iersenboan-)Ferkier in [[Aastfräislound]]. Aastfräislound, un deertruch uk Lier, wuude 1866 wier Deel fon Prüüsen. Unner ju näie Heerskup wuude ju Infrastruktuur noch fääre äntwikkeld. Twiske 1867 un 1869 wuude ju Suchferbiendenge ätter [[Ooldenbuurich]] wai baud, 1867 keem ju Suchferbiedenge ätter Nieuweschans deertou. Deertruch wuude Lier dän säntroalen Punkt foar dän Suchferkier in Aastfräislound. 1900 keem noch ne Suchferbiendenge ätter Auerk und Wittmund deertou, ju bit 1956 foar dän Persoonenferkier un bit 1967 foar dän Frachtferkier bruukt wuude.

In dän [[Twäide Waareldkriech|Twäiden Waareldkriech]] wuude Lier nit so läip fon Fljoogerbomben fernäild as tou Biespil [[Oamde]]. N Stuk of wät Bomben fernäilden oankelde Huse. In do lääste Dege fon´n Twäiden Waareldkriech wuude ju Stääd fon ju Weermacht ferdäägent. Die Stäädkommandat häd ap´n 24. April 1945 dän Befeel roat do Bräägen uur ju Oamse un Leda stukken tou moakjen uum do Allierten tou brämsjen. Ap´n wäästelken Waal fon ju Oamse stuuden do Kanadier un jo reagierten mäd Artillerie. Ju Stääd wuude ap n 28. April 1945 fon Kanadier besät. In do eerste Jiere ätter dän Kriech wuude ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier Deel fon ju britiske Besättengszone. 1946 wuuden do eerste politiske Paatäie wier touläiten un in dätsälge Jier wuuden ap n 15. September do eerste näie Woalen heelden. Ätter dän Twäiden Waareldkriech keemen gjucht fuul düütske Fluchtlenge ätter Lier wai, do ferdreeuwen weeren uut do fröiere Gebiete fon dät Düütske Riek in dät Aaste. 
[[Bielde:LeerStreet.jpg|thumb|Fon 1971 bit 1990 wuude ju historiske Binnenstääd saniert.]]
Ätter dän Twäiden Waareldkriech roate et 1945 uungefeer 14.200 Ienwoonere, fieuw Jier leeter keem ju Ienwoonertaal buppe ju 20.000 Gränse.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Verlaf Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, Siede 116.&lt;/ref&gt; In 1950 woonden 5.578 Fluchtlenge in Lier, wät 27,1 Prozent fon ju ganse Stäädsbefoulkenge waas. In disse Tied wuuden fuul näie Huuse baud. Truch do Fluchtlenge, un do düütske Soldoaten do ätter dän Kriech wieruumekeemen, hiede ju Stääd wirtskuppelke Probleeme, wil et nit genouch Oarbaid roate. Ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier fersoachten Firmen fon buuten ätter Lier tou hoaljen. Fon 1948 bit 1960 wuuks ju Taal fon industrielle Bedrieuwen fon 20 ätter 36, ju Taal fon Groothondelbedrieuwen wuuks fon 80 ätter 119.&lt;ref&gt;Enno Eimers: ''Kleine Geschichte der Stadt Leer''. Verlag Schuster, Lier 1993, ISBN 3-7963-0293-9, side 118.&lt;/ref&gt;

In dät Jier 1950 kreech Lier n näi Woapen. Dät Stäädswoapen wuude teekend ätter aan n Oudruk fon n Siegel uut dät Jier 1639. Ap n 1. Oktober 1955 kreech Lier sien Stoatus as oainstoundege Stääd. In dät Jier 1968 wuuden Heisfelde un Loga Stäädsdeele fon Lier, 1971 keem foulgede Leerort dan uk. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor wuuden in dät Jier 1972 Stäädsdeele fon Lier, weertruch ju Ienwoonertaal foar dät eerste Moal moor as 30.000 bedreech.

1971 wuude begonnen mäd dät sanierjen fon ju historiske Binnenstääd. Die uursproangelke Plan waas uum ne Flächensanierenge tou moakjen, juust as in ju historiske Binnenstääd fon [[Norden]]. Do engagierten Burgere juunsätten sik un fersoachten do Politiker tou beweegen, bloot ne Objekt- un Ensemblesanierenge truch tou fieren. 1990 waas ju Stäädsanierenge kloor. Ju sanierte historiske Binnenstääd hiede ne positive Uutwierkenge ap dän Tourismus un moakede Lier een fon do maast betjuudende Ienkoopstääde in Aastfräislound.

=== Ienwoonere ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?mNavID=1778.26&amp;sNavID=1778.26&amp;La=1 Ienwoonertaale fon ju Stääd Lier] ap ju Websiede leer.de&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;leer.de Geschichte&quot;/&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1600 from:start till:3 text:3.000
 bar:1745 from:start till:4 text:4.500
 bar:1814 from:start till:5 text:5.353
 bar:1880 from:start till:10 text:10.086
 bar:1940 from:start till:14 text:13.898
 bar:1945 from:start till:18 text:18.071
 bar:1950 from:start till:20 text:20.414
 bar:1961 from:start till:21 text:21.418
 bar:1970 from:start till:34 text:34.262
 bar:1980 from:start till:31 text:31.303
 bar:1990 from:start till:32 text:31.859
 bar:2000 from:start till:33 text:33.849
 bar:2011 from:start till:34 text:34.301
 bar:2022 from:start till:36 text:35.663

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier
&lt;/timeline&gt;

== Infrastruktuur ==
=== Wirtskup ===
Ju Wirtskup fon [[Lier]] wäd stäärk truch ju Seefoart un dän Honnel bestimd. Lier is bääte [[Hambuurich]] die twäidwichtichste Stoundoud foar Reedereien in [[Düütsklound]]. Fon hier uut wäide sowät 20 Prozent fon ju düütske Honnelsflotte stjuurd. Die Hoawen fon Lier lait sowät hundert kilometer fon ju Noudsee (bie [[Borkum]]). Truch ne Slüüse is dän Hoawen fon Lier skeeden fon ju Leda un ju Oamse. 2011 wuude in n Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumesloain.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] uut ju ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt; 

Ju Bünting Gruppe is siet 1806 in Lier fertreeden un is een fon do grootste Oarbaidreeker fon ju Stääd. Bünting besit uk ferskeedene Supermäärke, man ju Firma is ap maasten bekoand uum sien Aastfräisentee.

As Ienkoopsstääd häd Lier n Ientuchsgebied fon sowät 500.000 Moanskene uut ju heele Region [[Aastfräislound]] un do [[Niederlounde]]. Buppedäm brangt die Tourismus fääste Iennoamen, wät däälich tou n grooten Deel an ju oolde Binnestääd mäd hiere moor as 360 histooriske Bauwierke un dän Museumshoawen lait. Fääre rakt dät in ju Stääd ferskeedene middelständiske Bedrieuwe uut dän Maskienenbau, do Informationstechnologien un ju Neerengsmiddelindustrie.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkier in Aastfräislound.]]
Lier lait an do Autoboane A 28 (Lier - [[Ooldenbuurich]] - [[Bremen]]) un A 31 ([[Oamde]] - [[Lier]] - [[Bottrop]]). Ju Stääd häd tjo Ferbiendengen ätter do Autboane wai, dät sunt ''Jemgum'' (wäästelk fon ju Oamse), ''Lier-Wääst'' un ''Lier-Aast''. Noudwäästelk fon ju Stääd fiert ju A 31 unner ju [[Oamse]], truch dän ''Emstunnel''. Ju B 70 ([[Papenbuurich]] - [[Moormerlound]]) un ju B 436 ([[Weener]] - [[Loundkring Fräislound]]) sunt two wichtige Ferbiendengssträiten, do truch ju Stääd fiere. 

Die Boanhoaf Lier ferbiendet ju Stääd ätter dät Wääste und Suude mäd [[Groningen (Stäad)|Groningen]] un [[Münster]], in dät Noude mäd [[Oamde]] un in dät Wääste mäd Bremen. Et rakt ferskeedene Regionalbusse, deertou ne Gaubuslienje ätter [[Aurk]], un do stäädske Buslienjen 651 un 652, do sänt dän 21. Februoar 2026 sunnobends foar do eerste 12 Mounde uumsunst tou nutsen sunt.

Noudelk fon ju Stääd lait dän Fljuchplats Lier-Papenbuurich. Die Fluchhoawen häd ne 1200 m loange asfaltierde Start- un Landengsboan.&lt;ref name=&quot;leer.de Zahlenspiegel&quot;/&gt; Die Fljuchplats Lier-Papenbuurich wäd foarallen bruukt foar nationoale un internationoale Charterfljugen, dän Wierkferkier fon Bedrieuwen uut ju Region Lier/Papenbuurich, Fljuche ätter do aastfräiske Ailounde, un wäd uk fon Privoatpiloten benutst. Mäd uungefeer 23.000 Fljuchbeweegengen älk Jier is dät aan fon do maast benutste Fljuchplatsen in Läichsaksen.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.maritime-wirtschaftsregion-ems.de/sites_ger/verkehrslage.html |wayback=20110719060430 |text=Maritime Wirtschaftssregion Unterems: ''Verkehrslage''}} &lt;/ref&gt; 

Die Hoawen lait uungefeer 97 Km. fon ju Mundenge fon ju Oamse (bie [[Borkum]]). Truch een Seeslüüse is dän Hoawen skeeden fon Leda un Oamse. In 2011 wuuden in dän Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumsloain.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/51588/Umschlag-im-Leeraner-Hafen-floriert Umschlag im Leeraner Hafen floriert] uut ju ''Ostfriesen-Zeitung''&lt;/ref&gt;

Foar Räädfoarere, wierfoar ju Stääd 2002 uutteekend wuude, rakt dät moorere Fiernweege. Dät sunt ju Dortmund-Oamse-Kanoal-Route (ruund 350 Kilometer), ju Düütske Fehnroute (165 Kilometer) un die 375 Kilometer longe Oamseräädweech.

=== Medien ===
Bie ju ''ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH'' in Lier wäd ju ''Ostfriesen-Zeitung'' moaked, ju in gans Aastfräislound Abonnenten häd un fon Moundai bit Snäiwende ärskient. Dät Stäädsdeel Bingum lait in dät [[Reiderlound]], also in dät Gebiet weer ju ''Rheiderland-Zeitung'' uut [[Weener]] fon Moundai bit Snäiwende ärskient.

Ferskeedene Blääde, do mäd Ansäigen finansierd wäide (so as ''Ostfriesland Kompakt'', ''Sonntags-Report'', ''Kurier am Freitag'', ''Leer Aktuell''), ferskiene älke Wieke of älke Mound, un skrieuwe uur lokoale Seeken.

In ju Stääd rakt et n Studio fon [[Radio]]seender ''Radio Ostfriesland''. 

=== Skoulen ===
[[Lier]] is een Bildengssäntrum foar ju Region, wier aaltouhoope moor as 10.000 Skoulere un Studänte unnergjucht wäide. Tou do algemeenbildende Skoulen heere soogen [[Gruundskoule]]n, as uk ferskeedene [[Haudskoule]]n, [[Realskoule]]n un ne Eenheidsskoule. Do bee Gymnasien fon ju Stääd, dät ''[[Teletta-Groß-Gymnasium]]'' (TGG) un dät ''[[Ubbo-Emmius-Gymnasium]]'' (UEG), wäide älk fon moor as 1.000 Skoulere besoacht. 

Do [[Beroupsbildende Skoulen]] (BBS Lier) bestounde uut do bee Iengjuchtengen BBS I un BBS II, do touhoope uungefeer 4.000 Skoulere in ferskeedene Uutbildengsgonge unnergjuchte. Deerbie häd Lier uk Hoochskoulunnergjucht: An dän Fachberäk foar Seefoart un maritime Wietenskuppe fon ju ''[[Hoochskoule Oamde/Lier]]'' studierje in ju Stääd sowät 400 Studänte. Foar ju fääregungende Bildenge rakt et buppedäm ne [[Foulkshoochskoule]] (VHS) un ju Kringmusikskoule.

== Religione ==
[[Lier]] is sänt dät 16. Jierhundert protestantisk un häd sänt 1954 dän Sit fon dät Loundssäärkenamt fon ju Evangelisk-Reformierte Säärke in Düütsklound. Do eerste Säärken undsteenen al um dät Jier 800 truch dän Missionar Liudger un um 1200 as Steensäärke. Mäd ju Reformation uum 1525 waas ju Stääd foarallen reformierd; ju reformierde Meente baude 1787 ju Groote Säärke un preedigede bit in ju eerste Haaldeel fon't 19. Jierhundert ap Niederloundsk. Do Lutheraanere, do um 1675 sowät een Fjodendeel fon do 3.000 bit 4.000 Ienwonnere uutmoakeden, bauden in dätsälge Jier hiere Luthersäärke. Däälich rakt dät in ju Stääd soogen lutherske un moorere reformierde Meenten.

Ju katoolske Meente äntstuude fonnäien in't Jier 1676 truch kaiserske Truppen, baude 1775 ju Säärke St. Michael un 1955 ju St.-Marien-Säärke foar do Heemloundferdreeuwene ätter dän Twäide Waeldkriech. Buppedäm rakt et ferskeedene Fräisäärken un Gloowensmeenskuppe: Do Mennonite sunt sänt 1534 in Lier un baueden 1825 hiere Säärke, do Baptiste sunt sänt 1845 inne Stääd un wäiden 1900 hiere eerste oaine Säärke ien. Fääre rakt et Methodiste (sänt 1891), Adventiste, ju Fräie Kristengemeende fon ju Pingsterbeweegenge, Näiapostolen (sänt 1933, mäd sowät 260 Leden in do 1980er Jiere), Mormone (sowät 70 Meegliede) un sänt 2006 ju eensige Russisk-Orthodoxe Säärke in Aastfräislound. Do Muslime bruuke privoate Gebeedskoomere, uumdät ju näiste Moschee sänt 2009 in [[Oamde]] lait.

Ju jöädske Meente bestuude fon dät 17. Jierhundert bit tou hiere Fernäilenge ap'n 23. Oktoober 1941. Mäd 289 Meegliede in't Jier 1925 waas ju ju träädgrootste in Aastfräislound. Ju fon 1883 bit 1885 baude Synagoge wuud in ju Rieks-Pogromnoacht ap'n 9. November 1938 fernäild, un minnestens 236 Lierer Jöäden wuuden in dän Holocaust uumebroacht. Archäologiske Unnersäikengen foonten Juni 2020 do Fundamänte un do Braandspuuren fon ju fernäilde Synagoge in two Meeter Japte unner ju Äide.

== Politik ==
An ju Spise fon ju Stäädverwaltung stound die Buurgermaaster. Sänt 2021 is dät die paartailoose Claus-Peter Horst. Die Stäädräid fon Lier bestoant uut 38 wäälde Räidsmeegliede un dän Buurgermaaster. In dän Räid sunt do politiske Paartäie mäd ferskeedene Fraktionsstäärken ferteeden, wierbie besunners ju SPD un ju CDU traditionel stäärke Fraktione sunt, foulged fon Bündnis 90/Die Grünen, ju FDP, Die Linke un fräie Wählergemeinschaften.

As Kringstääd is Lier uk die Sit fon ju Ferwaltenge fon dän ganse [[Loundkring Lier]], wier dät Kringhuus dän Sit fon dän Loundräid un dän Kringdai bildet. Ju Stääd häd [[Stäädepartnerskup|Stäädepartnerskuppen]] mäd ju engelske Stääd [[Trowbridge]] un ju polniske Stääd [[Elbląg]] (Elbing), uum dän kulturelle un politiske Uuttuuskjen tou föärderjen.

== Kultuur un Sjoonswöidegaide ==
=== Bauwierke ===
[[Bielde:Evenburg2006.jpg|thumb|220px|Ju Evenbuurich]]
[[Bielde:Rathaus Leer.jpg|thumb|220px|Dät Räidhuus]]
[[Bielde:Große Kirche in Leer (Ostfriesland), Ansicht von Südosten.jpg|thumb|220px|Groote Säärke]]
Lier is gjucht bekoand uum sien historiske Binnenstääd, ju fon 1971 bit 1990 sanierd wuuden is. In ju Stääd rakt et 365 Bauwierke unner Toankmoalskuul. Deertou kuume noch 35 Ensembles mäd touhoope 233 Bauten.&lt;ref&gt;[http://stadt-leer.de/index.phtml?NavID=1778.64&amp;La=1 www.leer.de: Denkmalschutz]&lt;/ref&gt; 

Dät Räidhuus uut dät Jier 1894 is baud in Renaissancestil. In Barokstil sunt ju Waage fon 1714 un dät Amtsgericht fon 1720 baud wuuden. Dät Räidhuus un ju Waage heere däälich tou do maast bekoande Bauwierke fon Lier. N uur Bauwierk in Barokstil is dät ''Amtsgericht'' fon 1720, fröier n Palais.

Dät [[Leda-Speerwierk]] is n Bauwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet un wuude 1954 in Bedrieuw nuumen. Ju [[Jann-Berghaus-Brääge]] is ju grootste Klapbrääge fon Europa.

In Lier rakt et fjauer sonaamd Buurige. Bie do bee ooldste Buurige gungt et uum Steenhuuse, wilst do uur Slotte sunt. Ju Harderwykenbuurich is in dät eerste Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert baud wuuden un is deermäd ju ooldste Buurich fon Lier. Ju Hanebuurich is fon dät Jier 1621. Uum 1650 äntstuude ju Evenbuurich, weerfon ju Foarbuurich noch behoolden is. Dät Slot wuude 1861 in näigotiske Stil uumbaud, in keem nit sunne Skoade uut dän Twäiden Waareldkriech. Fon 2004 bit 2006 is ju Evenbuurich ätter historiske Plane rekonstruiert. Ju Philippsbuurich waas uum 1730 kloor un is n Slot in Barokstil.

Tou do maast bekoande Säärken heere ju Luthersäärke (Baujier 1675) un ju Groote Säärke (1785-1787). Ju Groote Säärke is ju Haudsäärke fon ju evangelisk-reformierte Loundssäärke in Düütsklound.&lt;ref&gt;[http://www.reformiert.de/ Evangelisch-reformierte Kirche], blouked ap n 28. Meert 2013&lt;/ref&gt;

=== Parks ===
Lier häd ferskeedene Parks so as dät Slospark fon ju Evenbuurich un dät Philippsburger Park fon ju Philippsbuurich. Dät grootste Park is dät Julianenpark, un wuude 1889 ätter ne privoate Initiative fon dän Groaf Carl Georg von Wedel anlaid. Dät Julianenpark wuude 1929 ferkooped an ju Stääd Lier.

Juni 2011 wuude dät Modelbauloundskup ''Leeraner Miniaturland'' in dät Wääste fon ju Stääd eepend. In ne 1.200 m² groote Halle wäiden ap 520 m² moor as 1.000 Huuse un uur Attraktionen uut Aast-Fräislound in n Mäitstäf 1:87 uutstoald. Buuten dät Miniatuurlound is n Tuun baud wuueden dät uk ap n Park liekt. 

In dät Stääddeel Logabirumerfeld rakt et groote Waalheckengebiete, in dät Stääddeel Logabirum rakt et uk Wooldflächen.

=== Museen ===
In Lier rakt et dät Heimatmuseum, dät Teemuseum fon ju Bünting-Gruppe, dät Böke-Museum mäd Wierke fon dän Kunstler Karl-Ludwig Böke, dät ''Haus Samson'' (n Museum foar Woonkultuur in dät 18./19. Jierhunnert) un dän Museumhoawen mäd historiske Skippe. N uur Steede weer me Kunst fiende kon is dät Kunstsäntrum Coldam.

=== Feranstaltengen ===
Alle Jiere wäd in n Häärst dät ''Gallimarkt'' heelden weerfon ju Geschichte wieruumegungt ätter dät Jier 1508. Dät is dät grootste Jiermäärked in dät Noudwääste fon Düütsklound. N Deel fon dät Jiermäärked is dät Fäimäärked, wäkke in ju Ostfrieslandhalle heelden wäd. Alle two Jiere wäd ju ''Ostfrieslandschau'', ne Messe foar Bedrieuwe un Fereende uut ju Region, heelden.

Die Ossiloop is ne Loopferanstaltenge un wäd alle Jiere organisiert. Disse Loopferanstaltenge begint in dät Julianenpark un eendet in Bensersiel. Ne uur Feranstaltenge is n  ''Citylauf Leer'' mäd uungefeer 2.000 Deelniemere. Ju Feranstaltenge wuude 1991 eerstmoals organisiert un wäd nu uk alle Jiere in September heelden.

Älk Jier wäd in Juli ju Feranstaltenge ''Leer Maritim'', n internationoal Tourenskipperträffen, heelden.&lt;ref&gt;[http://www.leer.de/index.phtml?NavID=1778.199&amp;La=1 Webside leer.de oer Leer Maritim]&lt;/ref&gt; Die sportelke Hööchtepunkt deerbie is ne Droakebootregatta. In älk uungeroade Jier wäd tou glieke Tied mäd Leer Maritim n Stäädsfäst organisiert. Juust so wäd älk Jier in ju lääste Wiek fon August of ju eerste Wiek fon September ju traditioneele ''Leeraner Ruderregatta'' (DRV Regatta) heelden. Besunnere Hööchtepunkt deerbie is die buundeswied eenmoalige ''Nachtsprint''.&lt;ref&gt;[http://www.oz-online.de/-news/artikel/19597 ''Nachtsprint: Bundesliga hellauf begeistert''], Ostfriesen-Zeitung fon 31. August 2009.&lt;/ref&gt;

In dät ''Kulturzentrum Zollhaus'' wäide räägelmäitich Konsärte anbeeden. Deer wäide uk Kabaretferanstaltengen, Uutstaalengen un Bäidentjooter heelden. In dät ''Jugendzendtrum'' un dän ''Kulturspeicher'' wäide uk Konsärte heelden.

== Bekoande Ienwoonere ==
* [[Focko Ukena]] (1370-1436), aastfräiske Hauding
* [[Ubbo Emmius]] (1547-1625), Theologe un Historiker, Gruunder fon ju [[Universität Groningen]]
* [[Johann Ludwig Hinrichs]] (1818-1901), waas aan fon do gruundere fon do düütske Baptiste
* [[Bernhard Bavink]] (1879-1947), Natuurwietenskupper un [[Philosoph]]
* [[Wilhelmine Siefkes]] (1890-1984), Skrieuwerske 
* [[Friedel Grützmacher]] (*1942), Politiker bie [[Bündnis 90/Die Grünen]]
* [[Marron Curtis Fort]] (*1938), Germanist un Spezialist foar ju Seelter un ju Läichdüütske Sproake
* [[Karl Dall]] (*1941), Sjunger un Komiker
* [[Hans Peter Geerdes]] (*1966) is mäd sien unner sien alternativen Noome H.P. Baxxter bekoand as Frontmon fon dän Techno-Band Scooter
* [[Garrelt Duin]] (*1968), Politiker

== Ferbiendenge ätter buuten ==
{{CommonsLittik|Leer (Ostfriesland)|Lier}}
* [https://web.archive.org/web/20110202123225/http://www.stadt-leer.de/ Ju Stääd Lier in Internet]
* [https://web.archive.org/web/20120308204818/http://www.genealogie-forum.de/ostfrld/kirchen/regionen/leer/leer.htm Lier ap Genealogie-Forum]
* [https://web.archive.org/web/20130617184032/http://www.leer-360grad.de/ Lier - 360°-Panorama-Fideo]

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Loundkring Lier}}

[[Kategorie:Stääd in Läichsaksen]]
[[Kategorie:Loundkring Lier]]</text>
      <sha1>7rkmd1k101vhxonpckqsxw234k1cuyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Israel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2912</id>
    <revision>
      <id>124842</id>
      <parentid>124817</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Tounichte moakede Beoarbaidengen fon [[Special:Contributions/Murma174|Murma174]] ([[User talk:Murma174|Talk]]) tou ju lääste Version fon [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]</comment>
      <origin>124765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49656" sha1="db4au3s939jphzxht0va6oj8olwmhue" xml:space="preserve">{{Lântabelmädkoarte|
eigennamme = מדינת ישראל&lt;br /&gt;دولة اسرائيل&lt;br /&gt;Medinat Yisrael|
namme = Israel |
flagge = Flag of Israel.svg |
wapen = Coat_of_arms_of_Israel.svg |
lokaasje = Israel in its region (pre 1967 territory).svg |
motto = |
folksliet = Hatikwa |
taal = [[Arabisk]], [[Hebräisk]] |
haadstêd = Jerusalem |
steatsfoarm = Parlemäntariske Republik |
oerflak = 20.770 |
pctwetter = 2,00 |
ynwenners = 9.791.840 &lt;small&gt;(Skättenge)&lt;/small&gt;| 
teljier = 2023 |
munt = Sjekel | muntkoade = ISL |
tiidsone = +2 |
feestdei = 14. Moai |
lânkoade = ISR |
ynternet = .il |
tillefoan = 972 |
BIELDE-LOAGE = Israel.png
}}

'''Israel''' (Hebräisk: מדינת ישראל &quot;Medinat Jisra'el&quot;, Arabisk: دولة إسرائيل &quot;Daulat Isrā'īl&quot;) is n Lound in dät Midde-Aaste. 

Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont&lt;ref&gt;[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=363&amp;year=2007&amp;country=7199 Map of Freedom in the World] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;, uungefeer 7,1 Millione fon do 9.791.840 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid.

Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do [[Fereende Natione]]. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate.

== Noome ==
Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert.

Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd.

Die Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen.

== Geografie ==
[[Bielde:Israel topo de.jpg|thumb|left|''Reliefkoarte''|251x251px]]
Israel wäd begränsed fon [[Libanon]] in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät [[Middelmeer]] in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete. 

Israel kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste.

Fon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel. 

Ju Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju ''Emek haChula'' un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/4/FOCUS%20on%20Israel-%20The%20Living%20Dead%20Sea The Living Dead Sea] publikation israeliske Uutloundsministerium 1999 (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is.

Do tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt [[Tel Aviv]], [[Haifa]] un [[Jerusalem]]. 

=== Klima ===
Ju Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagram fon Be'er Scheva
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagram fon Eilat
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagram fon Haifa
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagram fon Tel Aviv
&lt;/gallery&gt;

== Geskichte ==
[[Bielde:Theodor Herzl.jpg|thumb|left|150px|''Theodor Herzl publizierte 1896 dät Bouk „Der Judenstaat“.'']]
Ätter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do [[Roomske Riek|Roomer]], 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät [[Middelmeer]] tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina.

Ätter dän Unnergong fon dät [[Osmaniske Riek]] koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert.&lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp The Palestine Mandate] The Avalon Project at Yale Law School (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen.
{|style=&quot;float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9&quot;
|-
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|400x300px|''Juudske Woongebiete in 1947.'']]
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|400x300px|''Deelengsplan fon 1947.'']]
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;middle&quot; | &lt;small&gt;Juudske Woongebiete (links) un Deelengsplan (gjuchts) fon 1947&lt;/small&gt;
|}
Twiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd.

Foar dän [[Twäide Waareldkriech]] wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do  [[Fereende Natione]] skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do [[Fereende Stoaten]] un ju [[Sowjetunion]] anärkanne Israel glieks.&lt;ref&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/1948_War.html The 1948 War] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

Deerap foulgede noch in ju Gründengsnacht do Kriechsferklooringen fon Ägypten, Saudi-Arabien, Jordanien, Libanon, Irak un Syrien. In dän 1. Arabisk-Israeliske Kriech (Moai 1948 bit tou Juli 1949) wuude Israel fon fieuw arabiske Lounde Israel oungriepen. Die Kriech waas n Ärfoulch foar Israel un die israeliske Stoat wuude gratter.&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html The Mideast: A Century of Conflict] ''Part 3: Partition, War and Independence'' (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; 1949 wuude mäd do fieuw arabiske Lounde n Woapenstilstound teekend. Irak look him sunner n Ferdraach wieruume uut dät Wäästjordaanlound. Ätter ju Nationoalisierenge fon dät Sueskanoal in 1956 ferkloorden [[Frankriek]], [[Grootbritannien]] un Israel dän Kriech an [[Ägypten]].&lt;ref&gt;Damien Cash &quot;Suez crisis&quot;  ''The Oxford Companion to Australian History''. Ed. Graeme Davison, John Hirst and Stuart Macintyre. Oxford University Press, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roger Owen &quot;Suez Crisis&quot;   ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.&lt;/ref&gt; Israel ärobert ju Sinai fon Ägypten. Juli 1956 looken do israeliske Truppen sik tourääch.
[[Bielde:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|left|''David Ben Gurion proklamiert ap n 14. Moai 1948 dän Stoat Israel'']]
1967 begon Israel mäd die präventive Säksdeegekriech juun Ägypten, Syrien un Jordanien. Ätter dän Kriech kontrollierde Israel dän Gaza-Striepe un dät Sinai-Hoolichailound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Ätter dän Säksdeegekriech wäide do Ferhooldengen in dät Midden-Aasten nit beeter. Israel begint mäd dät bauen fon juudske Täärpe un do besätte Gebiete un do Palestinänser wäide aggressiver mäd hiere Terroroungriepe in un buuten Israel. Dät rakt räägelmäitich Truumult in dät Gränsgebiet, foarallen mäd Syrien. In 1973 an Jom Kippur Dai, dän juudske Skieregaidsdai, foulgede wier n Kriech, wierbie Syrien un Ägypten Israel oungriepen. Do Oungriepere hieden toacht dät an dissen Dai do israeliske Ljuude hieren Fierdai fierden, wiertruch do Oungriepere beetere Muugelkaide foar n Ärfoulch hieden. Do Israelis hieden tjo Deege nöödich tou mobilisierjen.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-219432/Israel Encyclopedia Britannica] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;  Daach won Israel dissen Kriech.
[[Bielde:Israelic Flag.JPG|thumb|''Israeliske Flaage in ju Negev-Wüüste'']]
In 1979 koom Ägypten mäd ne Free-Initiative. Ätter ju Initiative skuul Israel ju Sinai touräächreeke an Ägypten un Ägypten ärkoande Israel an as Lound. Israel annektierde deerätter Aast-Jerusalem un ju Golanhööchte. In n Juni 1981 greep Israel in dän irakisk-iranisken Konflikt ien: Israeliske Luftfoartjuuge bombardierden dän Atomreaktor Osirak ap e Naite fon Bagdad un fernäilden dän (Operation Opera). Gruund foar Israel waas ju Betruuenge fon Israel mäd Atoomwaffene fon dän Irak. Ju eerste Intifada (palästinensisken Apstand) waas 1987 un duurde bit tou 1991. Ätter do Oslo-Freeprosesse in 1993 un 1995 foulgede 2000 ne twäide Intifada.&lt;ref&gt;[http://www.n-tv.de/politik/Israel-und-der-Nahostkonflikt-article11658.html Kriege und VerhandlungenIsrael und der Nahostkonflikt] ap ju Websiede fon N-TV (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In n Februoar 2005 waas ju twäide Intifada offiziel be-eended. 2002 baude Israel ne Muure twiske do israeliske un palästensiske Gebiete ap do Gränsen fon dät Wäästjordaanlound un Gaza.&lt;ref&gt;[http://www.fr-online.de/in_und_ausland/kultur_und_medien/themen/1912954_Israel-Mauer.-Ein-Monolog.html Mauer. Ein Monolog] ap Frankfurter Rundschau online (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Ministerpresidänt Ariel Sharon kwad dät ju Muure ju Sicherhaid ferhaagerje skuul. Ätter do Statistike hiede Sharon gjucht, do Terror-Ansleeke sunt sietdäm minner wuuden. In 2004 look Israel do israeliske Siedelengen tourääch uut ju Gaza-Striepe. 

Ätter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen.&lt;ref&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm SECURITY COUNCIL CALLS FOR END TO HOSTILITIES BETWEEN HIZBOLLAH, ISRAEL] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009.

== Politik ==
[[Bielde:Knesset building.jpg|thumb|''Ju Knesset, dät Parlamänt fon Israel.'']]
[[Bielde:F-15I Ra'am.jpg|thumb|''Israeliske F-15I Ra'am.'']]
Israel is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.&lt;ref&gt;[http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod.htm Basic Laws - Introduction] ap ju Websiede fon dän Knesset (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Militäär ===
Do Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht.  Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]] hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke [[Satellit]]e lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,688066,00.html Atommacht Israel: Eindeutig zweideutig] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Buutenloundske Politik ===
Foar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete.

Ieuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht.

Do Kontakte mäd dän [[Europäiske Union|europäisken Union]], un forallem do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]], sunt gjucht goud. 

=== Siedelengspolitik ===
Ätter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an [[Ägypten]]. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound,&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=IDF: More than 300,000 settlers live in West Bank |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} ap haaretz.com&lt;/ref&gt; wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8379868.stm Palestinians shun Israeli settlement restriction plan] ap bbc.co.uk&lt;/ref&gt; Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout.

=== Ferwaltengsstruktuur ===
Et rakt säks (Haud-)Besirke, in Hebräisk wuuden do ''mechozot'' (מחוזות; Sg. ''machoz'') naamd, un 15 Unnerbesirke, bekoand as ''nafot'' (נפות; Sg. ''nafa''). Do Unnerbesirke wäide in touhoope 50 natüürelke Regione apdeeld.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse&quot;
|- bgcolor=#CCCCFF
!Nuumer
!Distrikt
!Haudstääd
!Provintse
!Ienwoonertaal
|-
|align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |'''Noud'''
| align=&quot;center&quot; |Nazareth
| Kinneret, Safed, Akkon, Golan, Jezreel Ieuwene
| align=&quot;center&quot; |1.242.100
|-
|align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |'''Haifa'''
| align=&quot;center&quot; |Haifa
| align=&quot;center&quot; |Haifa, Hadera
| align=&quot;center&quot; |880.000
|-
|align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |'''Säntroal Distrikt'''
| align=&quot;center&quot; |Ramla
| align=&quot;center&quot; |Rishon Lezion, Sharon (Netanya), Petah Tikva, Ramla, Rehovot
| align=&quot;center&quot; |1.770.200
|-
|align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |'''Tel Aviv'''
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |1.227.000
|-
|align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |'''Jerusalem'''
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |910.300
|-
|align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |'''Suud'''
| align=&quot;center&quot; |Beersheba
| align=&quot;center&quot; |Ashkelon, Beersheba
| align=&quot;center&quot; |1.053.600
|-
|align=&quot;center&quot; |B
| align=&quot;center&quot; |'''Judäa un Samarien'''
| align=&quot;center&quot; |Modi'in Illit (grootste Stääd)
| align=&quot;center&quot; |---
| align=&quot;center&quot; |304.569‏‏&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 More than 300.000 settlers live in west bank] {{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=More than 300.000 settlers live in west bank |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;

Judäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound.

== Befoulkenge ==
{{UureSiede|Befoulkenge fon Israel}}
[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|''Die Tempelbierich mäd dän Fälsendoom in Jerusalem.'']]
In Israel woonje 9.571.580 Moanskene (2022). Moor as 90 % deerfon woont in do Stääde.

=== Befoulkengsgruppen ===
Do grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (73,5%) un do Araber (21%). Do uur 5,5% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere.

Truch dät &quot;Gesäts fon Wieruumekuumen&quot; konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere [[Sowjetunion]]. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen. 

Siet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje,&lt;ref&gt;Irinnews.org: [http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators Israel: Crackdown on illegal migrants and visa violators.] 14. Juli 2009&lt;/ref&gt; man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.&lt;ref&gt;Adriana Kemp, &quot;Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel&quot;, ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004&lt;/ref&gt;

=== Ienwooner-Äntwikkelenge ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:1000 height:300
PlotArea = width:950 height:275 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1949 from:start till:11 text:1.173.900
 bar:1950 from:start till:14 text:1.370.100
 bar:1955 from:start till:18 text:1.789.100
 bar:1960 from:start till:22 text:2.150.400
 bar:1965 from:start till:26 text:2.598.400
 bar:1970 from:start till:30 text:3.022.100
 bar:1975 from:start till:35 text:3.493.200
 bar:1980 from:start till:39 text:3.921.700
 bar:1985 from:start till:43 text:4.266.200
 bar:1990 from:start till:48 text:4.821.700
 bar:1995 from:start till:56 text:5.612.300
 bar:2000 from:start till:63 text:6.369.300
 bar:2005 from:start till:70 text:6.990.700
 bar:2010 from:start till:77 text:7.695.100
 bar:2013 from:start till:80 text:7.981.200
 bar:2016 from:start till:91 text:9.136.000
 bar:2023 from:start till:98 text:9.791.840

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel
&lt;/timeline&gt;

=== Sproaken ===
[[Bielde:Shave Ziyyon (Shavei Tzion) sign.jpg|thumb|''Ferkiersskild ap Hebräisk, Arabisk un Ängelsk.'']]
Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald. 

Truch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen [[Russisk]] baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume. 

N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät [[Ängelsk]]e. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/israel-s-shameful-attack-on-arabic-must-be-stopped-1.395617 |wayback=20140411021029 |text=Israel's shameful attack on Arabic must be stopped |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} ap ju Näissiede haaretz.com&lt;/ref&gt;

Dät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet.

=== Religion ===
[[Bielde:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|thumb|left|''Bahai-Tuun in Haifa.'']]
Ju Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.&lt;ref&gt;[http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen.] Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund, 11. Juli 2012, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 66 kB).&lt;/ref&gt;

Moor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).&lt;ref&gt;''[http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009.]'' Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation, 28. Januoar 2012, Siede 30, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 529 kB, ängelsk).&lt;/ref&gt;

Ju Moorhaid fon do israeliske Araber sunt sunnitiske Muslime. In dät Jier 2001 roate dät 1.004.600, uungefeer 17 % fon ju Befoulkenge. Die Haram asch-Scharif in Jerusalem is, mäd sien Fälsendom un ju Al-Aqsa-Moschee, dät träädwichtichste Hillichdum fon dän Islam ätter do islamiske Hillichdume in Mekka un Medina. Dät kristelke Befoulkengsdeel waas uungefeer 2,1 %, deerfon roate et 113.100 arabiske Kristene un 25.400 nit-arabiske Kristene. Do maasten sunt Anhongere fon ju griechisk-orthodoxe Säärke, fon do sowät 138.500 Kristene sunt 75.000 [[Katoolske Säärke|katoolsk]]. Foar do Kristene is Israel dät hilge Lound weer Jesus appe Waareld keem un stuurwen as. Ätter dät Kristendum is Jesus deer uk wierapstuude. Truch ju Grääbessäärke is Jerusalem een fon do hillichste Steede fon dät Kristendum.

In Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers  disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.&lt;ref&gt;''[http://whc.unesco.org/en/list/1220 Bahá’i Holy Places in Haifa and the Western Galilee]'' ap ju UNESCO Websiede, blouked ap n 12. Dezember 2013&lt;/ref&gt;

=== Stääde ===
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
! align=center style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; colspan=&quot;7&quot;| Grootste Stääde fon Israel
|- 
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|border|150px|Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Bielde:Tel Aviv Skyline (night) - 2.jpg|border|150px|Tel Aviv]]&lt;br /&gt;[[Tel Aviv]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ploats
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Stääd
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Distrikt
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ienwoonertaal
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Haifa Shrine and Port.jpg|border|150px|Haifa]]&lt;br /&gt;[[Haifa]]&lt;br /&gt;[[Bielde:PikiWiki Israel 8057 The lake in Rishon-Lezion Israel.jpg|border|150px|Rishon LeZion]]&lt;br /&gt;[[Rishon LeZion]]
|- 
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Jerusalem]]''' || Jerusalem || 796.200
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Tel Aviv]]''' || Tel Aviv || 404.500
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''Haifa''' || Haifa || 269.300
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''Rishon LeZion''' || Säntroal || 231.700
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | ''' Ashdod''' || Suud || 211.400 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''Petah Tikva''' || Säntroal || 210.800
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''Beersheba''' || Suud || 195.800 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''Netanya''' || Säntroal || 188.200 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''Holon''' || Tel Aviv || 182.000
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''Bnei Brak''' || Tel Aviv || 161.100
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=left style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |&lt;center&gt;''Wälle: Israelisk Säntroal Büro foar Statistiek 2012&lt;ref&gt;[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_11x&amp;CYear=2012 CBS, Statistical Abstract of Israel 2012] fon&lt;/ref&gt;''&lt;/center&gt;
|}&lt;noinclude&gt;

== Wirtskaft un Infrastruktuur ==
[[Bielde:Bursa05.jpg|thumb|''N groot Honnelsdistrikt in Ramat Gan bie Tel Avid. Deer kon me uk dät Diamantmäärked fiende.'']]
Israel häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt.

Trots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske  Uutrustenge fon Import ouhongich.

Wichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte. 

Die Sundai is ju eerste dän eersten Dai fon ju Oarbaidswiek. Unner ju Sabbat, ju an n Fräindai ättermiddeeges begint un bit tou Snäiwendäiwends  duuret, sunt do maaste Winkele nit eepen.

Dät [[Bruttoinloundsprodukt]] fon Israel in [[2006]] waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank. 

=== Technologie ===
Israel häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]]) un buute [[Noudamerikoa]] häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ.&lt;ref&gt;[http://www.nasdaq.com/newsroom/news/pr2005/ne_section05_019.stm NASDAQ Appoints Asaf Homossany as New Director for Israel] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070310182650/http://www.thehindubusinessline.com/businessline/2001/01/11/stories/151139ue.htm Israel keen on IT tie-ups] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Intel&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929212346/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1171894528658&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Intel to expand Jerusalem R&amp;D] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; un Microsoft&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070708084346/http://www.microsoft.com/Israel/RnD/about/team.html Israel R&amp;D Center: Leadership Team] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend.

Ju Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie.&lt;ref&gt;Linda Gradstein (22. Oktober 2007).[http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=15503716 Israel Pushes Solar Energy Technology (ängelsk).] National Public Radio.&lt;/ref&gt; Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie. 

=== Medien ===
Do wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk [[Fiersjoon]] foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Tel Aviv, Ben Gurion Airport, Departure Hall.jpg|thumb|''Duty-free inkoopje ap Ben Gurion Airport.'']]
Do Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways.

Die internationoale Säntroallufthoawen is Ben Gurion bie Tel Aviv.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Uur Lufthoawen sunt: Lufthoawen Atarot in Jerusaläm, Lufthoawen Sde-Dow in in ju Stääd Tel Aviv, Lufthoawen Haifa, Lufthoawen Eilat, Lufthoawen Owda 40 km fon Eilat wai, Lufthoawen Machanajim bie Rosch Pina. Ju grootste Fluchsälskup is El Al, ju touhuus is ap Lufthoawen Ben Gurion, un wäkke ätter 44 ferskeedene Lufthoawen fljucht. Die Luftferkier wäd altied goud kontroliert, deer ju terroristiske Truuenge maastens relativ groot is.

Haifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut.

=== Tourismus ===
Israel hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pope-confirms-holy-land-pilgrimage-1.271706 |wayback=20101202110619 |text=Pope confirms Holy Land pilgrimage |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929222428/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1186557443251&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Tourist visits above pre-war level] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

== Kultuur ==
Do Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge.

=== Literatuur ===
N groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk.

Ju Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat.

In 1966 deelde Shmuel Yosef Agnon dän Nobelpries foar Literatuur mäd de düütsk-juudiske skrieuwer Nelly Sachs.

=== Waareldäärwgoud ===
[[Bielde:DeadSea01 ST 04.jpg|450px|thumb|Ju Doode See]]
* Do Tell uut de [[Biebel]]: (Tel Beër Sjeva, Tel Hazor un Tel Megiddo)
* Do bahá'í Bauwierke in Haifa un Wääst-Galilea
* Massada
* Dät oolde Sentrum un ju Stäädmuure fon Jerusalem 
* Ju Ooldstääd fon Akkon
* Ju Wiete Stääd in Tel-Aviv
* Röökerwierk-Wüüstestääde in ju Negev-Wüüste

=== Kunst un Museen ===
Dät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120711025748/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html The Israel Museum, Jerusalem]&lt;/ref&gt; wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt,&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html The Israel Museum, Jerusalem] Shrine of the Book&lt;/ref&gt; touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän [[Holocaust]]. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.bh.org.il/information/BethHatefutsoth.asp |wayback=20021219031031 |text=— |archiv-bot=2025-12-12 00:18:06 InternetArchiveBot }} Beth Hatefutsoth] Museumsinformation&lt;/ref&gt; Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse.

=== Sport ===
In Israel sunt [[Foutbal]] un [[Basketbal]] gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele.

Ju Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup.

=== Ieten ===
Ju israeliske Köäkene häd hiere oaine regionoal Spezioalitäite, man et rakt foarallen uk Ieten dät mädbroacht is fon Juden, do fon uur Lounde wieruumekeemen ätter Israel wäi. Siet ju Apgjuchtenge fon n Stoat Israel in 1948, un foarallen siet do leete 1970er Jiere, häd sik in Israel ne bunte Köäkene äntwikkelje kuud. Ju bestound foarallen uut ju Ietensjoodkunst fon de Mizrachim, de Sefardim un de Asjkenasim. Ju israeliske Köäkene häd uk gjucht fuul Ienfloude uut ju orientaliske Köäkene un kulinariske Elemänte uut do Lounde uum dät Middelmeer. Do maaste Ietensprodukte uut de Middelmeerregion, un dan foarallen fuul ferskeedene Fruchte un Gräinieten, Molkprodukte un Fisk, hääbe hiere Ienfloud in ju israeliske Köäkene häiwed. Uk do Räägele fon do judiske Ietensgesätse, do sik ap dät kloormoakjen un kombinierjen fon ferskielende Ietensprodukte basierje, wäide fuul bruukt un ferweendet. Juust so wäide do judiske Ietensgesätse ferweendet am Sabbat un bie ferskielende judiske Fierdeege.

== Ferbiendengen ==
{{CommonsLittik|Israel}}
{{WikiatlasLittik|Israel}}
* [https://web.archive.org/web/20150714035817/http://www.gov.il/firstgov/english Offizielle Websiede fon ju Regierenge] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.mfa.gov.il/MFA Websiede fon dät Uutloundsministerium] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod1.htm Lieste fon Gruundgesätse fon ju Knesset] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20100816062151/http://www.goisrael.com/Tourism_Ger/ Ministerium foar Tourismus] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Loundkoarten fon Israel] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israeliske Weedertjoonst] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Literatuurlieste|Angoawe=
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;small&gt;
{{citation|title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=0714655767|publisher=Routledge|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Jewish Knowledge|last=Ausubel|first=Natan|publisher=Crown Publishers|location=New York, New York|publisher=Crown Publishers|year=1964|isbn=051709746X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Original Story: God, Israel and the World|last=Barton|first=John|last2=Bowden|first2=Julie |John Barton (theologian)|isbn=0802829007|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=International History of the Twentieth Century|last=Best|first=Anthony|isbn=0415207398|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=0333676319|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|Ahron Bregman}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=World Music: The Rough Guide|last=Broughton|first=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=1858286352|publisher=Rough Guides|year=1999}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|last=Cole|first=Tim|isbn=0415929687|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Enemy Within: A History of Espionage|last=Crowdy|first=Terry|isbn=1841769339|publisher=Osprey Publishing|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Patterns of Political Leadership: Egypt, Israel, Lebanon|last=Dekmejian|first=R. Hrair|publisher=State University of New York Press|year=1975|isbn=087395291X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=To Rule Jerusalem|last=Friedland|first=Roger|last2=Hecht|first2=Richard|publisher=University of California Press|year=2000|isbn=0520220927}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0521852897}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict|last=Gilbert|first=Martin|isbn=0415359007|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=030647445X|year=2003|publisher=Springer}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Genesis|last=Hamilton|first=Victor P.|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|edition=2nd revised|isbn=0802823092}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Warfare and the Third World|last=Harkavy|first=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0312240120}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=1574885502}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Jewish State|last=Herzl|first=Theodor|Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=0486258491}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1988|isbn=1858282489}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=0791412954}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=0253332036|publisher=Indiana University Press|year=1993}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Britain's Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948|last=Liebreich|first=Fritz|isbn=0714656372|year=2005|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=0876090366|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=0739114859}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Handbook of Decision Making|last=Morçöl|first=Göktuğ|isbn=1574445480|publisher=CRC Press|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Triumph of the Image: The Media's War in the Persian Gulf — A Global Perspective|last=Mowlana|first=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=0813316103}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=|last=Romano|first=Amy|title=A Historical Atlas of Israel|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=0823939782}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Flashpoints in the War on Terrorism|last=Reveron|first=Derek S.|last2=Murer|first2=Jeffrey Stevenson|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0415954908}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Economic Consequences of Zionism|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=T Brill Academic Publishers|isbn=9004091475}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|R. J. Rummel|isbn=0765805235}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=0881255459|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|last=Shindler|first=Colin |isbn=186064774X|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=0028659287|publisher=Macmillian|year=2007|volume=9|edition=2nd}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=0521864658|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=0275971414}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=1898723230|year=1997|publisher=Sussex Academic Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last=Stone|first=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=0791419592|publisher=SUNY Press|year=1994}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Culture and Customs of Israel|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=0313320918|year=2004|publisher=Greenwood Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Word Biblical Commentary|last=Wenham|first=Gordon J.|isbn=0849902010|volume=2 (Genesis 16-50)|year=1994}}
&lt;/div&gt;
}}

[[Kategorie:Israel| ]]</text>
      <sha1>db4au3s939jphzxht0va6oj8olwmhue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124843</id>
      <parentid>124842</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Siedelengspolitik */</comment>
      <origin>124843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49604" sha1="omf27ibtcexfrt5qq5m9wq0bqf13jo6" xml:space="preserve">{{Lântabelmädkoarte|
eigennamme = מדינת ישראל&lt;br /&gt;دولة اسرائيل&lt;br /&gt;Medinat Yisrael|
namme = Israel |
flagge = Flag of Israel.svg |
wapen = Coat_of_arms_of_Israel.svg |
lokaasje = Israel in its region (pre 1967 territory).svg |
motto = |
folksliet = Hatikwa |
taal = [[Arabisk]], [[Hebräisk]] |
haadstêd = Jerusalem |
steatsfoarm = Parlemäntariske Republik |
oerflak = 20.770 |
pctwetter = 2,00 |
ynwenners = 9.791.840 &lt;small&gt;(Skättenge)&lt;/small&gt;| 
teljier = 2023 |
munt = Sjekel | muntkoade = ISL |
tiidsone = +2 |
feestdei = 14. Moai |
lânkoade = ISR |
ynternet = .il |
tillefoan = 972 |
BIELDE-LOAGE = Israel.png
}}

'''Israel''' (Hebräisk: מדינת ישראל &quot;Medinat Jisra'el&quot;, Arabisk: دولة إسرائيل &quot;Daulat Isrā'īl&quot;) is n Lound in dät Midde-Aaste. 

Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont&lt;ref&gt;[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=363&amp;year=2007&amp;country=7199 Map of Freedom in the World] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;, uungefeer 7,1 Millione fon do 9.791.840 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid.

Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do [[Fereende Natione]]. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate.

== Noome ==
Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert.

Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd.

Die Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen.

== Geografie ==
[[Bielde:Israel topo de.jpg|thumb|left|''Reliefkoarte''|251x251px]]
Israel wäd begränsed fon [[Libanon]] in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät [[Middelmeer]] in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete. 

Israel kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste.

Fon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel. 

Ju Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju ''Emek haChula'' un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/4/FOCUS%20on%20Israel-%20The%20Living%20Dead%20Sea The Living Dead Sea] publikation israeliske Uutloundsministerium 1999 (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is.

Do tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt [[Tel Aviv]], [[Haifa]] un [[Jerusalem]]. 

=== Klima ===
Ju Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagram fon Be'er Scheva
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagram fon Eilat
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagram fon Haifa
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagram fon Tel Aviv
&lt;/gallery&gt;

== Geskichte ==
[[Bielde:Theodor Herzl.jpg|thumb|left|150px|''Theodor Herzl publizierte 1896 dät Bouk „Der Judenstaat“.'']]
Ätter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do [[Roomske Riek|Roomer]], 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät [[Middelmeer]] tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina.

Ätter dän Unnergong fon dät [[Osmaniske Riek]] koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert.&lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp The Palestine Mandate] The Avalon Project at Yale Law School (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen.
{|style=&quot;float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9&quot;
|-
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|400x300px|''Juudske Woongebiete in 1947.'']]
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|400x300px|''Deelengsplan fon 1947.'']]
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;middle&quot; | &lt;small&gt;Juudske Woongebiete (links) un Deelengsplan (gjuchts) fon 1947&lt;/small&gt;
|}
Twiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd.

Foar dän [[Twäide Waareldkriech]] wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do  [[Fereende Natione]] skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do [[Fereende Stoaten]] un ju [[Sowjetunion]] anärkanne Israel glieks.&lt;ref&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/1948_War.html The 1948 War] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

Deerap foulgede noch in ju Gründengsnacht do Kriechsferklooringen fon Ägypten, Saudi-Arabien, Jordanien, Libanon, Irak un Syrien. In dän 1. Arabisk-Israeliske Kriech (Moai 1948 bit tou Juli 1949) wuude Israel fon fieuw arabiske Lounde Israel oungriepen. Die Kriech waas n Ärfoulch foar Israel un die israeliske Stoat wuude gratter.&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html The Mideast: A Century of Conflict] ''Part 3: Partition, War and Independence'' (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; 1949 wuude mäd do fieuw arabiske Lounde n Woapenstilstound teekend. Irak look him sunner n Ferdraach wieruume uut dät Wäästjordaanlound. Ätter ju Nationoalisierenge fon dät Sueskanoal in 1956 ferkloorden [[Frankriek]], [[Grootbritannien]] un Israel dän Kriech an [[Ägypten]].&lt;ref&gt;Damien Cash &quot;Suez crisis&quot;  ''The Oxford Companion to Australian History''. Ed. Graeme Davison, John Hirst and Stuart Macintyre. Oxford University Press, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roger Owen &quot;Suez Crisis&quot;   ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.&lt;/ref&gt; Israel ärobert ju Sinai fon Ägypten. Juli 1956 looken do israeliske Truppen sik tourääch.
[[Bielde:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|left|''David Ben Gurion proklamiert ap n 14. Moai 1948 dän Stoat Israel'']]
1967 begon Israel mäd die präventive Säksdeegekriech juun Ägypten, Syrien un Jordanien. Ätter dän Kriech kontrollierde Israel dän Gaza-Striepe un dät Sinai-Hoolichailound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Ätter dän Säksdeegekriech wäide do Ferhooldengen in dät Midden-Aasten nit beeter. Israel begint mäd dät bauen fon juudske Täärpe un do besätte Gebiete un do Palestinänser wäide aggressiver mäd hiere Terroroungriepe in un buuten Israel. Dät rakt räägelmäitich Truumult in dät Gränsgebiet, foarallen mäd Syrien. In 1973 an Jom Kippur Dai, dän juudske Skieregaidsdai, foulgede wier n Kriech, wierbie Syrien un Ägypten Israel oungriepen. Do Oungriepere hieden toacht dät an dissen Dai do israeliske Ljuude hieren Fierdai fierden, wiertruch do Oungriepere beetere Muugelkaide foar n Ärfoulch hieden. Do Israelis hieden tjo Deege nöödich tou mobilisierjen.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-219432/Israel Encyclopedia Britannica] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;  Daach won Israel dissen Kriech.
[[Bielde:Israelic Flag.JPG|thumb|''Israeliske Flaage in ju Negev-Wüüste'']]
In 1979 koom Ägypten mäd ne Free-Initiative. Ätter ju Initiative skuul Israel ju Sinai touräächreeke an Ägypten un Ägypten ärkoande Israel an as Lound. Israel annektierde deerätter Aast-Jerusalem un ju Golanhööchte. In n Juni 1981 greep Israel in dän irakisk-iranisken Konflikt ien: Israeliske Luftfoartjuuge bombardierden dän Atomreaktor Osirak ap e Naite fon Bagdad un fernäilden dän (Operation Opera). Gruund foar Israel waas ju Betruuenge fon Israel mäd Atoomwaffene fon dän Irak. Ju eerste Intifada (palästinensisken Apstand) waas 1987 un duurde bit tou 1991. Ätter do Oslo-Freeprosesse in 1993 un 1995 foulgede 2000 ne twäide Intifada.&lt;ref&gt;[http://www.n-tv.de/politik/Israel-und-der-Nahostkonflikt-article11658.html Kriege und VerhandlungenIsrael und der Nahostkonflikt] ap ju Websiede fon N-TV (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In n Februoar 2005 waas ju twäide Intifada offiziel be-eended. 2002 baude Israel ne Muure twiske do israeliske un palästensiske Gebiete ap do Gränsen fon dät Wäästjordaanlound un Gaza.&lt;ref&gt;[http://www.fr-online.de/in_und_ausland/kultur_und_medien/themen/1912954_Israel-Mauer.-Ein-Monolog.html Mauer. Ein Monolog] ap Frankfurter Rundschau online (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Ministerpresidänt Ariel Sharon kwad dät ju Muure ju Sicherhaid ferhaagerje skuul. Ätter do Statistike hiede Sharon gjucht, do Terror-Ansleeke sunt sietdäm minner wuuden. In 2004 look Israel do israeliske Siedelengen tourääch uut ju Gaza-Striepe. 

Ätter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen.&lt;ref&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm SECURITY COUNCIL CALLS FOR END TO HOSTILITIES BETWEEN HIZBOLLAH, ISRAEL] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009.

== Politik ==
[[Bielde:Knesset building.jpg|thumb|''Ju Knesset, dät Parlamänt fon Israel.'']]
[[Bielde:F-15I Ra'am.jpg|thumb|''Israeliske F-15I Ra'am.'']]
Israel is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.&lt;ref&gt;[http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod.htm Basic Laws - Introduction] ap ju Websiede fon dän Knesset (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Militäär ===
Do Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht.  Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]] hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke [[Satellit]]e lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,688066,00.html Atommacht Israel: Eindeutig zweideutig] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Buutenloundske Politik ===
Foar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete.

Ieuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht.

Do Kontakte mäd dän [[Europäiske Union|europäisken Union]], un forallem do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]], sunt gjucht goud. 

=== Siedelengspolitik ===
Ätter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an [[Ägypten]]. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound,&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=IDF: More than 300,000 settlers live in West Bank}} ap haaretz.com&lt;/ref&gt; wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8379868.stm Palestinians shun Israeli settlement restriction plan] ap bbc.co.uk&lt;/ref&gt; Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout.

=== Ferwaltengsstruktuur ===
Et rakt säks (Haud-)Besirke, in Hebräisk wuuden do ''mechozot'' (מחוזות; Sg. ''machoz'') naamd, un 15 Unnerbesirke, bekoand as ''nafot'' (נפות; Sg. ''nafa''). Do Unnerbesirke wäide in touhoope 50 natüürelke Regione apdeeld.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse&quot;
|- bgcolor=#CCCCFF
!Nuumer
!Distrikt
!Haudstääd
!Provintse
!Ienwoonertaal
|-
|align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |'''Noud'''
| align=&quot;center&quot; |Nazareth
| Kinneret, Safed, Akkon, Golan, Jezreel Ieuwene
| align=&quot;center&quot; |1.242.100
|-
|align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |'''Haifa'''
| align=&quot;center&quot; |Haifa
| align=&quot;center&quot; |Haifa, Hadera
| align=&quot;center&quot; |880.000
|-
|align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |'''Säntroal Distrikt'''
| align=&quot;center&quot; |Ramla
| align=&quot;center&quot; |Rishon Lezion, Sharon (Netanya), Petah Tikva, Ramla, Rehovot
| align=&quot;center&quot; |1.770.200
|-
|align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |'''Tel Aviv'''
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |1.227.000
|-
|align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |'''Jerusalem'''
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |910.300
|-
|align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |'''Suud'''
| align=&quot;center&quot; |Beersheba
| align=&quot;center&quot; |Ashkelon, Beersheba
| align=&quot;center&quot; |1.053.600
|-
|align=&quot;center&quot; |B
| align=&quot;center&quot; |'''Judäa un Samarien'''
| align=&quot;center&quot; |Modi'in Illit (grootste Stääd)
| align=&quot;center&quot; |---
| align=&quot;center&quot; |304.569‏‏&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 More than 300.000 settlers live in west bank] {{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=More than 300.000 settlers live in west bank |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;

Judäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound.

== Befoulkenge ==
{{UureSiede|Befoulkenge fon Israel}}
[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|''Die Tempelbierich mäd dän Fälsendoom in Jerusalem.'']]
In Israel woonje 9.571.580 Moanskene (2022). Moor as 90 % deerfon woont in do Stääde.

=== Befoulkengsgruppen ===
Do grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (73,5%) un do Araber (21%). Do uur 5,5% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere.

Truch dät &quot;Gesäts fon Wieruumekuumen&quot; konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere [[Sowjetunion]]. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen. 

Siet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje,&lt;ref&gt;Irinnews.org: [http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators Israel: Crackdown on illegal migrants and visa violators.] 14. Juli 2009&lt;/ref&gt; man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.&lt;ref&gt;Adriana Kemp, &quot;Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel&quot;, ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004&lt;/ref&gt;

=== Ienwooner-Äntwikkelenge ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:1000 height:300
PlotArea = width:950 height:275 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1949 from:start till:11 text:1.173.900
 bar:1950 from:start till:14 text:1.370.100
 bar:1955 from:start till:18 text:1.789.100
 bar:1960 from:start till:22 text:2.150.400
 bar:1965 from:start till:26 text:2.598.400
 bar:1970 from:start till:30 text:3.022.100
 bar:1975 from:start till:35 text:3.493.200
 bar:1980 from:start till:39 text:3.921.700
 bar:1985 from:start till:43 text:4.266.200
 bar:1990 from:start till:48 text:4.821.700
 bar:1995 from:start till:56 text:5.612.300
 bar:2000 from:start till:63 text:6.369.300
 bar:2005 from:start till:70 text:6.990.700
 bar:2010 from:start till:77 text:7.695.100
 bar:2013 from:start till:80 text:7.981.200
 bar:2016 from:start till:91 text:9.136.000
 bar:2023 from:start till:98 text:9.791.840

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel
&lt;/timeline&gt;

=== Sproaken ===
[[Bielde:Shave Ziyyon (Shavei Tzion) sign.jpg|thumb|''Ferkiersskild ap Hebräisk, Arabisk un Ängelsk.'']]
Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald. 

Truch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen [[Russisk]] baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume. 

N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät [[Ängelsk]]e. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/israel-s-shameful-attack-on-arabic-must-be-stopped-1.395617 |wayback=20140411021029 |text=Israel's shameful attack on Arabic must be stopped |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} ap ju Näissiede haaretz.com&lt;/ref&gt;

Dät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet.

=== Religion ===
[[Bielde:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|thumb|left|''Bahai-Tuun in Haifa.'']]
Ju Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.&lt;ref&gt;[http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen.] Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund, 11. Juli 2012, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 66 kB).&lt;/ref&gt;

Moor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).&lt;ref&gt;''[http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009.]'' Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation, 28. Januoar 2012, Siede 30, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 529 kB, ängelsk).&lt;/ref&gt;

Ju Moorhaid fon do israeliske Araber sunt sunnitiske Muslime. In dät Jier 2001 roate dät 1.004.600, uungefeer 17 % fon ju Befoulkenge. Die Haram asch-Scharif in Jerusalem is, mäd sien Fälsendom un ju Al-Aqsa-Moschee, dät träädwichtichste Hillichdum fon dän Islam ätter do islamiske Hillichdume in Mekka un Medina. Dät kristelke Befoulkengsdeel waas uungefeer 2,1 %, deerfon roate et 113.100 arabiske Kristene un 25.400 nit-arabiske Kristene. Do maasten sunt Anhongere fon ju griechisk-orthodoxe Säärke, fon do sowät 138.500 Kristene sunt 75.000 [[Katoolske Säärke|katoolsk]]. Foar do Kristene is Israel dät hilge Lound weer Jesus appe Waareld keem un stuurwen as. Ätter dät Kristendum is Jesus deer uk wierapstuude. Truch ju Grääbessäärke is Jerusalem een fon do hillichste Steede fon dät Kristendum.

In Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers  disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.&lt;ref&gt;''[http://whc.unesco.org/en/list/1220 Bahá’i Holy Places in Haifa and the Western Galilee]'' ap ju UNESCO Websiede, blouked ap n 12. Dezember 2013&lt;/ref&gt;

=== Stääde ===
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
! align=center style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; colspan=&quot;7&quot;| Grootste Stääde fon Israel
|- 
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|border|150px|Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Bielde:Tel Aviv Skyline (night) - 2.jpg|border|150px|Tel Aviv]]&lt;br /&gt;[[Tel Aviv]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ploats
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Stääd
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Distrikt
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ienwoonertaal
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Haifa Shrine and Port.jpg|border|150px|Haifa]]&lt;br /&gt;[[Haifa]]&lt;br /&gt;[[Bielde:PikiWiki Israel 8057 The lake in Rishon-Lezion Israel.jpg|border|150px|Rishon LeZion]]&lt;br /&gt;[[Rishon LeZion]]
|- 
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Jerusalem]]''' || Jerusalem || 796.200
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Tel Aviv]]''' || Tel Aviv || 404.500
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''Haifa''' || Haifa || 269.300
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''Rishon LeZion''' || Säntroal || 231.700
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | ''' Ashdod''' || Suud || 211.400 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''Petah Tikva''' || Säntroal || 210.800
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''Beersheba''' || Suud || 195.800 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''Netanya''' || Säntroal || 188.200 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''Holon''' || Tel Aviv || 182.000
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''Bnei Brak''' || Tel Aviv || 161.100
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=left style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |&lt;center&gt;''Wälle: Israelisk Säntroal Büro foar Statistiek 2012&lt;ref&gt;[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_11x&amp;CYear=2012 CBS, Statistical Abstract of Israel 2012] fon&lt;/ref&gt;''&lt;/center&gt;
|}&lt;noinclude&gt;

== Wirtskaft un Infrastruktuur ==
[[Bielde:Bursa05.jpg|thumb|''N groot Honnelsdistrikt in Ramat Gan bie Tel Avid. Deer kon me uk dät Diamantmäärked fiende.'']]
Israel häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt.

Trots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske  Uutrustenge fon Import ouhongich.

Wichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte. 

Die Sundai is ju eerste dän eersten Dai fon ju Oarbaidswiek. Unner ju Sabbat, ju an n Fräindai ättermiddeeges begint un bit tou Snäiwendäiwends  duuret, sunt do maaste Winkele nit eepen.

Dät [[Bruttoinloundsprodukt]] fon Israel in [[2006]] waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank. 

=== Technologie ===
Israel häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]]) un buute [[Noudamerikoa]] häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ.&lt;ref&gt;[http://www.nasdaq.com/newsroom/news/pr2005/ne_section05_019.stm NASDAQ Appoints Asaf Homossany as New Director for Israel] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070310182650/http://www.thehindubusinessline.com/businessline/2001/01/11/stories/151139ue.htm Israel keen on IT tie-ups] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Intel&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929212346/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1171894528658&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Intel to expand Jerusalem R&amp;D] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; un Microsoft&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070708084346/http://www.microsoft.com/Israel/RnD/about/team.html Israel R&amp;D Center: Leadership Team] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend.

Ju Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie.&lt;ref&gt;Linda Gradstein (22. Oktober 2007).[http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=15503716 Israel Pushes Solar Energy Technology (ängelsk).] National Public Radio.&lt;/ref&gt; Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie. 

=== Medien ===
Do wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk [[Fiersjoon]] foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Tel Aviv, Ben Gurion Airport, Departure Hall.jpg|thumb|''Duty-free inkoopje ap Ben Gurion Airport.'']]
Do Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways.

Die internationoale Säntroallufthoawen is Ben Gurion bie Tel Aviv.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Uur Lufthoawen sunt: Lufthoawen Atarot in Jerusaläm, Lufthoawen Sde-Dow in in ju Stääd Tel Aviv, Lufthoawen Haifa, Lufthoawen Eilat, Lufthoawen Owda 40 km fon Eilat wai, Lufthoawen Machanajim bie Rosch Pina. Ju grootste Fluchsälskup is El Al, ju touhuus is ap Lufthoawen Ben Gurion, un wäkke ätter 44 ferskeedene Lufthoawen fljucht. Die Luftferkier wäd altied goud kontroliert, deer ju terroristiske Truuenge maastens relativ groot is.

Haifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut.

=== Tourismus ===
Israel hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pope-confirms-holy-land-pilgrimage-1.271706 |wayback=20101202110619 |text=Pope confirms Holy Land pilgrimage |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929222428/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1186557443251&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Tourist visits above pre-war level] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

== Kultuur ==
Do Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge.

=== Literatuur ===
N groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk.

Ju Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat.

In 1966 deelde Shmuel Yosef Agnon dän Nobelpries foar Literatuur mäd de düütsk-juudiske skrieuwer Nelly Sachs.

=== Waareldäärwgoud ===
[[Bielde:DeadSea01 ST 04.jpg|450px|thumb|Ju Doode See]]
* Do Tell uut de [[Biebel]]: (Tel Beër Sjeva, Tel Hazor un Tel Megiddo)
* Do bahá'í Bauwierke in Haifa un Wääst-Galilea
* Massada
* Dät oolde Sentrum un ju Stäädmuure fon Jerusalem 
* Ju Ooldstääd fon Akkon
* Ju Wiete Stääd in Tel-Aviv
* Röökerwierk-Wüüstestääde in ju Negev-Wüüste

=== Kunst un Museen ===
Dät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120711025748/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html The Israel Museum, Jerusalem]&lt;/ref&gt; wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt,&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html The Israel Museum, Jerusalem] Shrine of the Book&lt;/ref&gt; touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän [[Holocaust]]. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.bh.org.il/information/BethHatefutsoth.asp |wayback=20021219031031 |text=— |archiv-bot=2025-12-12 00:18:06 InternetArchiveBot }} Beth Hatefutsoth] Museumsinformation&lt;/ref&gt; Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse.

=== Sport ===
In Israel sunt [[Foutbal]] un [[Basketbal]] gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele.

Ju Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup.

=== Ieten ===
Ju israeliske Köäkene häd hiere oaine regionoal Spezioalitäite, man et rakt foarallen uk Ieten dät mädbroacht is fon Juden, do fon uur Lounde wieruumekeemen ätter Israel wäi. Siet ju Apgjuchtenge fon n Stoat Israel in 1948, un foarallen siet do leete 1970er Jiere, häd sik in Israel ne bunte Köäkene äntwikkelje kuud. Ju bestound foarallen uut ju Ietensjoodkunst fon de Mizrachim, de Sefardim un de Asjkenasim. Ju israeliske Köäkene häd uk gjucht fuul Ienfloude uut ju orientaliske Köäkene un kulinariske Elemänte uut do Lounde uum dät Middelmeer. Do maaste Ietensprodukte uut de Middelmeerregion, un dan foarallen fuul ferskeedene Fruchte un Gräinieten, Molkprodukte un Fisk, hääbe hiere Ienfloud in ju israeliske Köäkene häiwed. Uk do Räägele fon do judiske Ietensgesätse, do sik ap dät kloormoakjen un kombinierjen fon ferskielende Ietensprodukte basierje, wäide fuul bruukt un ferweendet. Juust so wäide do judiske Ietensgesätse ferweendet am Sabbat un bie ferskielende judiske Fierdeege.

== Ferbiendengen ==
{{CommonsLittik|Israel}}
{{WikiatlasLittik|Israel}}
* [https://web.archive.org/web/20150714035817/http://www.gov.il/firstgov/english Offizielle Websiede fon ju Regierenge] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.mfa.gov.il/MFA Websiede fon dät Uutloundsministerium] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod1.htm Lieste fon Gruundgesätse fon ju Knesset] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20100816062151/http://www.goisrael.com/Tourism_Ger/ Ministerium foar Tourismus] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Loundkoarten fon Israel] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israeliske Weedertjoonst] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Literatuurlieste|Angoawe=
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;small&gt;
{{citation|title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=0714655767|publisher=Routledge|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Jewish Knowledge|last=Ausubel|first=Natan|publisher=Crown Publishers|location=New York, New York|publisher=Crown Publishers|year=1964|isbn=051709746X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Original Story: God, Israel and the World|last=Barton|first=John|last2=Bowden|first2=Julie |John Barton (theologian)|isbn=0802829007|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=International History of the Twentieth Century|last=Best|first=Anthony|isbn=0415207398|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=0333676319|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|Ahron Bregman}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=World Music: The Rough Guide|last=Broughton|first=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=1858286352|publisher=Rough Guides|year=1999}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|last=Cole|first=Tim|isbn=0415929687|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Enemy Within: A History of Espionage|last=Crowdy|first=Terry|isbn=1841769339|publisher=Osprey Publishing|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Patterns of Political Leadership: Egypt, Israel, Lebanon|last=Dekmejian|first=R. Hrair|publisher=State University of New York Press|year=1975|isbn=087395291X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=To Rule Jerusalem|last=Friedland|first=Roger|last2=Hecht|first2=Richard|publisher=University of California Press|year=2000|isbn=0520220927}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0521852897}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict|last=Gilbert|first=Martin|isbn=0415359007|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=030647445X|year=2003|publisher=Springer}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Genesis|last=Hamilton|first=Victor P.|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|edition=2nd revised|isbn=0802823092}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Warfare and the Third World|last=Harkavy|first=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0312240120}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=1574885502}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Jewish State|last=Herzl|first=Theodor|Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=0486258491}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1988|isbn=1858282489}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=0791412954}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=0253332036|publisher=Indiana University Press|year=1993}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Britain's Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948|last=Liebreich|first=Fritz|isbn=0714656372|year=2005|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=0876090366|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=0739114859}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Handbook of Decision Making|last=Morçöl|first=Göktuğ|isbn=1574445480|publisher=CRC Press|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Triumph of the Image: The Media's War in the Persian Gulf — A Global Perspective|last=Mowlana|first=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=0813316103}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=|last=Romano|first=Amy|title=A Historical Atlas of Israel|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=0823939782}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Flashpoints in the War on Terrorism|last=Reveron|first=Derek S.|last2=Murer|first2=Jeffrey Stevenson|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0415954908}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Economic Consequences of Zionism|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=T Brill Academic Publishers|isbn=9004091475}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|R. J. Rummel|isbn=0765805235}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=0881255459|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|last=Shindler|first=Colin |isbn=186064774X|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=0028659287|publisher=Macmillian|year=2007|volume=9|edition=2nd}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=0521864658|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=0275971414}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=1898723230|year=1997|publisher=Sussex Academic Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last=Stone|first=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=0791419592|publisher=SUNY Press|year=1994}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Culture and Customs of Israel|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=0313320918|year=2004|publisher=Greenwood Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Word Biblical Commentary|last=Wenham|first=Gordon J.|isbn=0849902010|volume=2 (Genesis 16-50)|year=1994}}
&lt;/div&gt;
}}

[[Kategorie:Israel| ]]</text>
      <sha1>omf27ibtcexfrt5qq5m9wq0bqf13jo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124844</id>
      <parentid>124843</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ferwaltengsstruktuur */</comment>
      <origin>124844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49405" sha1="f26tvzj17rlavqgewnw061vfi4kb0h7" xml:space="preserve">{{Lântabelmädkoarte|
eigennamme = מדינת ישראל&lt;br /&gt;دولة اسرائيل&lt;br /&gt;Medinat Yisrael|
namme = Israel |
flagge = Flag of Israel.svg |
wapen = Coat_of_arms_of_Israel.svg |
lokaasje = Israel in its region (pre 1967 territory).svg |
motto = |
folksliet = Hatikwa |
taal = [[Arabisk]], [[Hebräisk]] |
haadstêd = Jerusalem |
steatsfoarm = Parlemäntariske Republik |
oerflak = 20.770 |
pctwetter = 2,00 |
ynwenners = 9.791.840 &lt;small&gt;(Skättenge)&lt;/small&gt;| 
teljier = 2023 |
munt = Sjekel | muntkoade = ISL |
tiidsone = +2 |
feestdei = 14. Moai |
lânkoade = ISR |
ynternet = .il |
tillefoan = 972 |
BIELDE-LOAGE = Israel.png
}}

'''Israel''' (Hebräisk: מדינת ישראל &quot;Medinat Jisra'el&quot;, Arabisk: دولة إسرائيل &quot;Daulat Isrā'īl&quot;) is n Lound in dät Midde-Aaste. 

Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont&lt;ref&gt;[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=363&amp;year=2007&amp;country=7199 Map of Freedom in the World] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;, uungefeer 7,1 Millione fon do 9.791.840 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid.

Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do [[Fereende Natione]]. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate.

== Noome ==
Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert.

Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd.

Die Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen.

== Geografie ==
[[Bielde:Israel topo de.jpg|thumb|left|''Reliefkoarte''|251x251px]]
Israel wäd begränsed fon [[Libanon]] in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät [[Middelmeer]] in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete. 

Israel kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste.

Fon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel. 

Ju Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju ''Emek haChula'' un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/4/FOCUS%20on%20Israel-%20The%20Living%20Dead%20Sea The Living Dead Sea] publikation israeliske Uutloundsministerium 1999 (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is.

Do tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt [[Tel Aviv]], [[Haifa]] un [[Jerusalem]]. 

=== Klima ===
Ju Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagram fon Be'er Scheva
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagram fon Eilat
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagram fon Haifa
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagram fon Tel Aviv
&lt;/gallery&gt;

== Geskichte ==
[[Bielde:Theodor Herzl.jpg|thumb|left|150px|''Theodor Herzl publizierte 1896 dät Bouk „Der Judenstaat“.'']]
Ätter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do [[Roomske Riek|Roomer]], 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät [[Middelmeer]] tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina.

Ätter dän Unnergong fon dät [[Osmaniske Riek]] koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert.&lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp The Palestine Mandate] The Avalon Project at Yale Law School (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen.
{|style=&quot;float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9&quot;
|-
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|400x300px|''Juudske Woongebiete in 1947.'']]
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|400x300px|''Deelengsplan fon 1947.'']]
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;middle&quot; | &lt;small&gt;Juudske Woongebiete (links) un Deelengsplan (gjuchts) fon 1947&lt;/small&gt;
|}
Twiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd.

Foar dän [[Twäide Waareldkriech]] wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do  [[Fereende Natione]] skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do [[Fereende Stoaten]] un ju [[Sowjetunion]] anärkanne Israel glieks.&lt;ref&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/1948_War.html The 1948 War] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

Deerap foulgede noch in ju Gründengsnacht do Kriechsferklooringen fon Ägypten, Saudi-Arabien, Jordanien, Libanon, Irak un Syrien. In dän 1. Arabisk-Israeliske Kriech (Moai 1948 bit tou Juli 1949) wuude Israel fon fieuw arabiske Lounde Israel oungriepen. Die Kriech waas n Ärfoulch foar Israel un die israeliske Stoat wuude gratter.&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html The Mideast: A Century of Conflict] ''Part 3: Partition, War and Independence'' (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; 1949 wuude mäd do fieuw arabiske Lounde n Woapenstilstound teekend. Irak look him sunner n Ferdraach wieruume uut dät Wäästjordaanlound. Ätter ju Nationoalisierenge fon dät Sueskanoal in 1956 ferkloorden [[Frankriek]], [[Grootbritannien]] un Israel dän Kriech an [[Ägypten]].&lt;ref&gt;Damien Cash &quot;Suez crisis&quot;  ''The Oxford Companion to Australian History''. Ed. Graeme Davison, John Hirst and Stuart Macintyre. Oxford University Press, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roger Owen &quot;Suez Crisis&quot;   ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.&lt;/ref&gt; Israel ärobert ju Sinai fon Ägypten. Juli 1956 looken do israeliske Truppen sik tourääch.
[[Bielde:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|left|''David Ben Gurion proklamiert ap n 14. Moai 1948 dän Stoat Israel'']]
1967 begon Israel mäd die präventive Säksdeegekriech juun Ägypten, Syrien un Jordanien. Ätter dän Kriech kontrollierde Israel dän Gaza-Striepe un dät Sinai-Hoolichailound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Ätter dän Säksdeegekriech wäide do Ferhooldengen in dät Midden-Aasten nit beeter. Israel begint mäd dät bauen fon juudske Täärpe un do besätte Gebiete un do Palestinänser wäide aggressiver mäd hiere Terroroungriepe in un buuten Israel. Dät rakt räägelmäitich Truumult in dät Gränsgebiet, foarallen mäd Syrien. In 1973 an Jom Kippur Dai, dän juudske Skieregaidsdai, foulgede wier n Kriech, wierbie Syrien un Ägypten Israel oungriepen. Do Oungriepere hieden toacht dät an dissen Dai do israeliske Ljuude hieren Fierdai fierden, wiertruch do Oungriepere beetere Muugelkaide foar n Ärfoulch hieden. Do Israelis hieden tjo Deege nöödich tou mobilisierjen.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-219432/Israel Encyclopedia Britannica] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;  Daach won Israel dissen Kriech.
[[Bielde:Israelic Flag.JPG|thumb|''Israeliske Flaage in ju Negev-Wüüste'']]
In 1979 koom Ägypten mäd ne Free-Initiative. Ätter ju Initiative skuul Israel ju Sinai touräächreeke an Ägypten un Ägypten ärkoande Israel an as Lound. Israel annektierde deerätter Aast-Jerusalem un ju Golanhööchte. In n Juni 1981 greep Israel in dän irakisk-iranisken Konflikt ien: Israeliske Luftfoartjuuge bombardierden dän Atomreaktor Osirak ap e Naite fon Bagdad un fernäilden dän (Operation Opera). Gruund foar Israel waas ju Betruuenge fon Israel mäd Atoomwaffene fon dän Irak. Ju eerste Intifada (palästinensisken Apstand) waas 1987 un duurde bit tou 1991. Ätter do Oslo-Freeprosesse in 1993 un 1995 foulgede 2000 ne twäide Intifada.&lt;ref&gt;[http://www.n-tv.de/politik/Israel-und-der-Nahostkonflikt-article11658.html Kriege und VerhandlungenIsrael und der Nahostkonflikt] ap ju Websiede fon N-TV (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In n Februoar 2005 waas ju twäide Intifada offiziel be-eended. 2002 baude Israel ne Muure twiske do israeliske un palästensiske Gebiete ap do Gränsen fon dät Wäästjordaanlound un Gaza.&lt;ref&gt;[http://www.fr-online.de/in_und_ausland/kultur_und_medien/themen/1912954_Israel-Mauer.-Ein-Monolog.html Mauer. Ein Monolog] ap Frankfurter Rundschau online (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Ministerpresidänt Ariel Sharon kwad dät ju Muure ju Sicherhaid ferhaagerje skuul. Ätter do Statistike hiede Sharon gjucht, do Terror-Ansleeke sunt sietdäm minner wuuden. In 2004 look Israel do israeliske Siedelengen tourääch uut ju Gaza-Striepe. 

Ätter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen.&lt;ref&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm SECURITY COUNCIL CALLS FOR END TO HOSTILITIES BETWEEN HIZBOLLAH, ISRAEL] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009.

== Politik ==
[[Bielde:Knesset building.jpg|thumb|''Ju Knesset, dät Parlamänt fon Israel.'']]
[[Bielde:F-15I Ra'am.jpg|thumb|''Israeliske F-15I Ra'am.'']]
Israel is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.&lt;ref&gt;[http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod.htm Basic Laws - Introduction] ap ju Websiede fon dän Knesset (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Militäär ===
Do Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht.  Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]] hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke [[Satellit]]e lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,688066,00.html Atommacht Israel: Eindeutig zweideutig] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Buutenloundske Politik ===
Foar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete.

Ieuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht.

Do Kontakte mäd dän [[Europäiske Union|europäisken Union]], un forallem do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]], sunt gjucht goud. 

=== Siedelengspolitik ===
Ätter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an [[Ägypten]]. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound,&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=IDF: More than 300,000 settlers live in West Bank}} ap haaretz.com&lt;/ref&gt; wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8379868.stm Palestinians shun Israeli settlement restriction plan] ap bbc.co.uk&lt;/ref&gt; Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout.

=== Ferwaltengsstruktuur ===
Et rakt säks (Haud-)Besirke, in Hebräisk wuuden do ''mechozot'' (מחוזות; Sg. ''machoz'') naamd, un 15 Unnerbesirke, bekoand as ''nafot'' (נפות; Sg. ''nafa''). Do Unnerbesirke wäide in touhoope 50 natüürelke Regione apdeeld.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse&quot;
|- bgcolor=#CCCCFF
!Nuumer
!Distrikt
!Haudstääd
!Provintse
!Ienwoonertaal
|-
|align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |'''Noud'''
| align=&quot;center&quot; |Nazareth
| Kinneret, Safed, Akkon, Golan, Jezreel Ieuwene
| align=&quot;center&quot; |1.242.100
|-
|align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |'''Haifa'''
| align=&quot;center&quot; |Haifa
| align=&quot;center&quot; |Haifa, Hadera
| align=&quot;center&quot; |880.000
|-
|align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |'''Säntroal Distrikt'''
| align=&quot;center&quot; |Ramla
| align=&quot;center&quot; |Rishon Lezion, Sharon (Netanya), Petah Tikva, Ramla, Rehovot
| align=&quot;center&quot; |1.770.200
|-
|align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |'''Tel Aviv'''
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |1.227.000
|-
|align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |'''Jerusalem'''
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |910.300
|-
|align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |'''Suud'''
| align=&quot;center&quot; |Beersheba
| align=&quot;center&quot; |Ashkelon, Beersheba
| align=&quot;center&quot; |1.053.600
|-
|align=&quot;center&quot; |B
| align=&quot;center&quot; |'''Judäa un Samarien'''
| align=&quot;center&quot; |Modi'in Illit (grootste Stääd)
| align=&quot;center&quot; |---
| align=&quot;center&quot; |304.569‏‏&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=More than 300.000 settlers live in west bank}}&lt;/ref&gt;
|}
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;

Judäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound.

== Befoulkenge ==
{{UureSiede|Befoulkenge fon Israel}}
[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|''Die Tempelbierich mäd dän Fälsendoom in Jerusalem.'']]
In Israel woonje 9.571.580 Moanskene (2022). Moor as 90 % deerfon woont in do Stääde.

=== Befoulkengsgruppen ===
Do grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (73,5%) un do Araber (21%). Do uur 5,5% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere.

Truch dät &quot;Gesäts fon Wieruumekuumen&quot; konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere [[Sowjetunion]]. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen. 

Siet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje,&lt;ref&gt;Irinnews.org: [http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators Israel: Crackdown on illegal migrants and visa violators.] 14. Juli 2009&lt;/ref&gt; man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.&lt;ref&gt;Adriana Kemp, &quot;Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel&quot;, ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004&lt;/ref&gt;

=== Ienwooner-Äntwikkelenge ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:1000 height:300
PlotArea = width:950 height:275 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1949 from:start till:11 text:1.173.900
 bar:1950 from:start till:14 text:1.370.100
 bar:1955 from:start till:18 text:1.789.100
 bar:1960 from:start till:22 text:2.150.400
 bar:1965 from:start till:26 text:2.598.400
 bar:1970 from:start till:30 text:3.022.100
 bar:1975 from:start till:35 text:3.493.200
 bar:1980 from:start till:39 text:3.921.700
 bar:1985 from:start till:43 text:4.266.200
 bar:1990 from:start till:48 text:4.821.700
 bar:1995 from:start till:56 text:5.612.300
 bar:2000 from:start till:63 text:6.369.300
 bar:2005 from:start till:70 text:6.990.700
 bar:2010 from:start till:77 text:7.695.100
 bar:2013 from:start till:80 text:7.981.200
 bar:2016 from:start till:91 text:9.136.000
 bar:2023 from:start till:98 text:9.791.840

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel
&lt;/timeline&gt;

=== Sproaken ===
[[Bielde:Shave Ziyyon (Shavei Tzion) sign.jpg|thumb|''Ferkiersskild ap Hebräisk, Arabisk un Ängelsk.'']]
Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald. 

Truch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen [[Russisk]] baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume. 

N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät [[Ängelsk]]e. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/israel-s-shameful-attack-on-arabic-must-be-stopped-1.395617 |wayback=20140411021029 |text=Israel's shameful attack on Arabic must be stopped |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} ap ju Näissiede haaretz.com&lt;/ref&gt;

Dät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet.

=== Religion ===
[[Bielde:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|thumb|left|''Bahai-Tuun in Haifa.'']]
Ju Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.&lt;ref&gt;[http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen.] Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund, 11. Juli 2012, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 66 kB).&lt;/ref&gt;

Moor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).&lt;ref&gt;''[http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009.]'' Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation, 28. Januoar 2012, Siede 30, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 529 kB, ängelsk).&lt;/ref&gt;

Ju Moorhaid fon do israeliske Araber sunt sunnitiske Muslime. In dät Jier 2001 roate dät 1.004.600, uungefeer 17 % fon ju Befoulkenge. Die Haram asch-Scharif in Jerusalem is, mäd sien Fälsendom un ju Al-Aqsa-Moschee, dät träädwichtichste Hillichdum fon dän Islam ätter do islamiske Hillichdume in Mekka un Medina. Dät kristelke Befoulkengsdeel waas uungefeer 2,1 %, deerfon roate et 113.100 arabiske Kristene un 25.400 nit-arabiske Kristene. Do maasten sunt Anhongere fon ju griechisk-orthodoxe Säärke, fon do sowät 138.500 Kristene sunt 75.000 [[Katoolske Säärke|katoolsk]]. Foar do Kristene is Israel dät hilge Lound weer Jesus appe Waareld keem un stuurwen as. Ätter dät Kristendum is Jesus deer uk wierapstuude. Truch ju Grääbessäärke is Jerusalem een fon do hillichste Steede fon dät Kristendum.

In Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers  disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.&lt;ref&gt;''[http://whc.unesco.org/en/list/1220 Bahá’i Holy Places in Haifa and the Western Galilee]'' ap ju UNESCO Websiede, blouked ap n 12. Dezember 2013&lt;/ref&gt;

=== Stääde ===
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
! align=center style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; colspan=&quot;7&quot;| Grootste Stääde fon Israel
|- 
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|border|150px|Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Bielde:Tel Aviv Skyline (night) - 2.jpg|border|150px|Tel Aviv]]&lt;br /&gt;[[Tel Aviv]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ploats
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Stääd
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Distrikt
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ienwoonertaal
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Haifa Shrine and Port.jpg|border|150px|Haifa]]&lt;br /&gt;[[Haifa]]&lt;br /&gt;[[Bielde:PikiWiki Israel 8057 The lake in Rishon-Lezion Israel.jpg|border|150px|Rishon LeZion]]&lt;br /&gt;[[Rishon LeZion]]
|- 
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Jerusalem]]''' || Jerusalem || 796.200
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Tel Aviv]]''' || Tel Aviv || 404.500
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''Haifa''' || Haifa || 269.300
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''Rishon LeZion''' || Säntroal || 231.700
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | ''' Ashdod''' || Suud || 211.400 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''Petah Tikva''' || Säntroal || 210.800
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''Beersheba''' || Suud || 195.800 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''Netanya''' || Säntroal || 188.200 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''Holon''' || Tel Aviv || 182.000
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''Bnei Brak''' || Tel Aviv || 161.100
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=left style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |&lt;center&gt;''Wälle: Israelisk Säntroal Büro foar Statistiek 2012&lt;ref&gt;[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_11x&amp;CYear=2012 CBS, Statistical Abstract of Israel 2012] fon&lt;/ref&gt;''&lt;/center&gt;
|}&lt;noinclude&gt;

== Wirtskaft un Infrastruktuur ==
[[Bielde:Bursa05.jpg|thumb|''N groot Honnelsdistrikt in Ramat Gan bie Tel Avid. Deer kon me uk dät Diamantmäärked fiende.'']]
Israel häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt.

Trots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske  Uutrustenge fon Import ouhongich.

Wichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte. 

Die Sundai is ju eerste dän eersten Dai fon ju Oarbaidswiek. Unner ju Sabbat, ju an n Fräindai ättermiddeeges begint un bit tou Snäiwendäiwends  duuret, sunt do maaste Winkele nit eepen.

Dät [[Bruttoinloundsprodukt]] fon Israel in [[2006]] waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank. 

=== Technologie ===
Israel häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]]) un buute [[Noudamerikoa]] häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ.&lt;ref&gt;[http://www.nasdaq.com/newsroom/news/pr2005/ne_section05_019.stm NASDAQ Appoints Asaf Homossany as New Director for Israel] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070310182650/http://www.thehindubusinessline.com/businessline/2001/01/11/stories/151139ue.htm Israel keen on IT tie-ups] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Intel&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929212346/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1171894528658&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Intel to expand Jerusalem R&amp;D] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; un Microsoft&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070708084346/http://www.microsoft.com/Israel/RnD/about/team.html Israel R&amp;D Center: Leadership Team] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend.

Ju Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie.&lt;ref&gt;Linda Gradstein (22. Oktober 2007).[http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=15503716 Israel Pushes Solar Energy Technology (ängelsk).] National Public Radio.&lt;/ref&gt; Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie. 

=== Medien ===
Do wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk [[Fiersjoon]] foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Tel Aviv, Ben Gurion Airport, Departure Hall.jpg|thumb|''Duty-free inkoopje ap Ben Gurion Airport.'']]
Do Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways.

Die internationoale Säntroallufthoawen is Ben Gurion bie Tel Aviv.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Uur Lufthoawen sunt: Lufthoawen Atarot in Jerusaläm, Lufthoawen Sde-Dow in in ju Stääd Tel Aviv, Lufthoawen Haifa, Lufthoawen Eilat, Lufthoawen Owda 40 km fon Eilat wai, Lufthoawen Machanajim bie Rosch Pina. Ju grootste Fluchsälskup is El Al, ju touhuus is ap Lufthoawen Ben Gurion, un wäkke ätter 44 ferskeedene Lufthoawen fljucht. Die Luftferkier wäd altied goud kontroliert, deer ju terroristiske Truuenge maastens relativ groot is.

Haifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut.

=== Tourismus ===
Israel hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pope-confirms-holy-land-pilgrimage-1.271706 |wayback=20101202110619 |text=Pope confirms Holy Land pilgrimage |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929222428/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1186557443251&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Tourist visits above pre-war level] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

== Kultuur ==
Do Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge.

=== Literatuur ===
N groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk.

Ju Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat.

In 1966 deelde Shmuel Yosef Agnon dän Nobelpries foar Literatuur mäd de düütsk-juudiske skrieuwer Nelly Sachs.

=== Waareldäärwgoud ===
[[Bielde:DeadSea01 ST 04.jpg|450px|thumb|Ju Doode See]]
* Do Tell uut de [[Biebel]]: (Tel Beër Sjeva, Tel Hazor un Tel Megiddo)
* Do bahá'í Bauwierke in Haifa un Wääst-Galilea
* Massada
* Dät oolde Sentrum un ju Stäädmuure fon Jerusalem 
* Ju Ooldstääd fon Akkon
* Ju Wiete Stääd in Tel-Aviv
* Röökerwierk-Wüüstestääde in ju Negev-Wüüste

=== Kunst un Museen ===
Dät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120711025748/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html The Israel Museum, Jerusalem]&lt;/ref&gt; wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt,&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html The Israel Museum, Jerusalem] Shrine of the Book&lt;/ref&gt; touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän [[Holocaust]]. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.bh.org.il/information/BethHatefutsoth.asp |wayback=20021219031031 |text=— |archiv-bot=2025-12-12 00:18:06 InternetArchiveBot }} Beth Hatefutsoth] Museumsinformation&lt;/ref&gt; Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse.

=== Sport ===
In Israel sunt [[Foutbal]] un [[Basketbal]] gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele.

Ju Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup.

=== Ieten ===
Ju israeliske Köäkene häd hiere oaine regionoal Spezioalitäite, man et rakt foarallen uk Ieten dät mädbroacht is fon Juden, do fon uur Lounde wieruumekeemen ätter Israel wäi. Siet ju Apgjuchtenge fon n Stoat Israel in 1948, un foarallen siet do leete 1970er Jiere, häd sik in Israel ne bunte Köäkene äntwikkelje kuud. Ju bestound foarallen uut ju Ietensjoodkunst fon de Mizrachim, de Sefardim un de Asjkenasim. Ju israeliske Köäkene häd uk gjucht fuul Ienfloude uut ju orientaliske Köäkene un kulinariske Elemänte uut do Lounde uum dät Middelmeer. Do maaste Ietensprodukte uut de Middelmeerregion, un dan foarallen fuul ferskeedene Fruchte un Gräinieten, Molkprodukte un Fisk, hääbe hiere Ienfloud in ju israeliske Köäkene häiwed. Uk do Räägele fon do judiske Ietensgesätse, do sik ap dät kloormoakjen un kombinierjen fon ferskielende Ietensprodukte basierje, wäide fuul bruukt un ferweendet. Juust so wäide do judiske Ietensgesätse ferweendet am Sabbat un bie ferskielende judiske Fierdeege.

== Ferbiendengen ==
{{CommonsLittik|Israel}}
{{WikiatlasLittik|Israel}}
* [https://web.archive.org/web/20150714035817/http://www.gov.il/firstgov/english Offizielle Websiede fon ju Regierenge] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.mfa.gov.il/MFA Websiede fon dät Uutloundsministerium] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod1.htm Lieste fon Gruundgesätse fon ju Knesset] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20100816062151/http://www.goisrael.com/Tourism_Ger/ Ministerium foar Tourismus] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Loundkoarten fon Israel] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israeliske Weedertjoonst] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Literatuurlieste|Angoawe=
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;small&gt;
{{citation|title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=0714655767|publisher=Routledge|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Jewish Knowledge|last=Ausubel|first=Natan|publisher=Crown Publishers|location=New York, New York|publisher=Crown Publishers|year=1964|isbn=051709746X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Original Story: God, Israel and the World|last=Barton|first=John|last2=Bowden|first2=Julie |John Barton (theologian)|isbn=0802829007|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=International History of the Twentieth Century|last=Best|first=Anthony|isbn=0415207398|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=0333676319|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|Ahron Bregman}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=World Music: The Rough Guide|last=Broughton|first=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=1858286352|publisher=Rough Guides|year=1999}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|last=Cole|first=Tim|isbn=0415929687|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Enemy Within: A History of Espionage|last=Crowdy|first=Terry|isbn=1841769339|publisher=Osprey Publishing|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Patterns of Political Leadership: Egypt, Israel, Lebanon|last=Dekmejian|first=R. Hrair|publisher=State University of New York Press|year=1975|isbn=087395291X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=To Rule Jerusalem|last=Friedland|first=Roger|last2=Hecht|first2=Richard|publisher=University of California Press|year=2000|isbn=0520220927}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0521852897}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict|last=Gilbert|first=Martin|isbn=0415359007|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=030647445X|year=2003|publisher=Springer}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Genesis|last=Hamilton|first=Victor P.|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|edition=2nd revised|isbn=0802823092}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Warfare and the Third World|last=Harkavy|first=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0312240120}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=1574885502}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Jewish State|last=Herzl|first=Theodor|Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=0486258491}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1988|isbn=1858282489}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=0791412954}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=0253332036|publisher=Indiana University Press|year=1993}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Britain's Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948|last=Liebreich|first=Fritz|isbn=0714656372|year=2005|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=0876090366|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=0739114859}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Handbook of Decision Making|last=Morçöl|first=Göktuğ|isbn=1574445480|publisher=CRC Press|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Triumph of the Image: The Media's War in the Persian Gulf — A Global Perspective|last=Mowlana|first=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=0813316103}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=|last=Romano|first=Amy|title=A Historical Atlas of Israel|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=0823939782}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Flashpoints in the War on Terrorism|last=Reveron|first=Derek S.|last2=Murer|first2=Jeffrey Stevenson|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0415954908}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Economic Consequences of Zionism|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=T Brill Academic Publishers|isbn=9004091475}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|R. J. Rummel|isbn=0765805235}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=0881255459|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|last=Shindler|first=Colin |isbn=186064774X|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=0028659287|publisher=Macmillian|year=2007|volume=9|edition=2nd}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=0521864658|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=0275971414}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=1898723230|year=1997|publisher=Sussex Academic Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last=Stone|first=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=0791419592|publisher=SUNY Press|year=1994}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Culture and Customs of Israel|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=0313320918|year=2004|publisher=Greenwood Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Word Biblical Commentary|last=Wenham|first=Gordon J.|isbn=0849902010|volume=2 (Genesis 16-50)|year=1994}}
&lt;/div&gt;
}}

[[Kategorie:Israel| ]]</text>
      <sha1>f26tvzj17rlavqgewnw061vfi4kb0h7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124845</id>
      <parentid>124844</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Sproaken */</comment>
      <origin>124845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49353" sha1="o6ci871y40woaw5am3gq0mielph372h" xml:space="preserve">{{Lântabelmädkoarte|
eigennamme = מדינת ישראל&lt;br /&gt;دولة اسرائيل&lt;br /&gt;Medinat Yisrael|
namme = Israel |
flagge = Flag of Israel.svg |
wapen = Coat_of_arms_of_Israel.svg |
lokaasje = Israel in its region (pre 1967 territory).svg |
motto = |
folksliet = Hatikwa |
taal = [[Arabisk]], [[Hebräisk]] |
haadstêd = Jerusalem |
steatsfoarm = Parlemäntariske Republik |
oerflak = 20.770 |
pctwetter = 2,00 |
ynwenners = 9.791.840 &lt;small&gt;(Skättenge)&lt;/small&gt;| 
teljier = 2023 |
munt = Sjekel | muntkoade = ISL |
tiidsone = +2 |
feestdei = 14. Moai |
lânkoade = ISR |
ynternet = .il |
tillefoan = 972 |
BIELDE-LOAGE = Israel.png
}}

'''Israel''' (Hebräisk: מדינת ישראל &quot;Medinat Jisra'el&quot;, Arabisk: دولة إسرائيل &quot;Daulat Isrā'īl&quot;) is n Lound in dät Midde-Aaste. 

Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont&lt;ref&gt;[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=363&amp;year=2007&amp;country=7199 Map of Freedom in the World] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;, uungefeer 7,1 Millione fon do 9.791.840 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid.

Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do [[Fereende Natione]]. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate.

== Noome ==
Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert.

Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd.

Die Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen.

== Geografie ==
[[Bielde:Israel topo de.jpg|thumb|left|''Reliefkoarte''|251x251px]]
Israel wäd begränsed fon [[Libanon]] in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät [[Middelmeer]] in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete. 

Israel kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste.

Fon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel. 

Ju Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju ''Emek haChula'' un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/4/FOCUS%20on%20Israel-%20The%20Living%20Dead%20Sea The Living Dead Sea] publikation israeliske Uutloundsministerium 1999 (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is.

Do tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt [[Tel Aviv]], [[Haifa]] un [[Jerusalem]]. 

=== Klima ===
Ju Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagram fon Be'er Scheva
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagram fon Eilat
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagram fon Haifa
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagram fon Tel Aviv
&lt;/gallery&gt;

== Geskichte ==
[[Bielde:Theodor Herzl.jpg|thumb|left|150px|''Theodor Herzl publizierte 1896 dät Bouk „Der Judenstaat“.'']]
Ätter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do [[Roomske Riek|Roomer]], 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät [[Middelmeer]] tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina.

Ätter dän Unnergong fon dät [[Osmaniske Riek]] koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert.&lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp The Palestine Mandate] The Avalon Project at Yale Law School (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen.
{|style=&quot;float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9&quot;
|-
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|400x300px|''Juudske Woongebiete in 1947.'']]
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|400x300px|''Deelengsplan fon 1947.'']]
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;middle&quot; | &lt;small&gt;Juudske Woongebiete (links) un Deelengsplan (gjuchts) fon 1947&lt;/small&gt;
|}
Twiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd.

Foar dän [[Twäide Waareldkriech]] wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do  [[Fereende Natione]] skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do [[Fereende Stoaten]] un ju [[Sowjetunion]] anärkanne Israel glieks.&lt;ref&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/1948_War.html The 1948 War] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

Deerap foulgede noch in ju Gründengsnacht do Kriechsferklooringen fon Ägypten, Saudi-Arabien, Jordanien, Libanon, Irak un Syrien. In dän 1. Arabisk-Israeliske Kriech (Moai 1948 bit tou Juli 1949) wuude Israel fon fieuw arabiske Lounde Israel oungriepen. Die Kriech waas n Ärfoulch foar Israel un die israeliske Stoat wuude gratter.&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html The Mideast: A Century of Conflict] ''Part 3: Partition, War and Independence'' (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; 1949 wuude mäd do fieuw arabiske Lounde n Woapenstilstound teekend. Irak look him sunner n Ferdraach wieruume uut dät Wäästjordaanlound. Ätter ju Nationoalisierenge fon dät Sueskanoal in 1956 ferkloorden [[Frankriek]], [[Grootbritannien]] un Israel dän Kriech an [[Ägypten]].&lt;ref&gt;Damien Cash &quot;Suez crisis&quot;  ''The Oxford Companion to Australian History''. Ed. Graeme Davison, John Hirst and Stuart Macintyre. Oxford University Press, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roger Owen &quot;Suez Crisis&quot;   ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.&lt;/ref&gt; Israel ärobert ju Sinai fon Ägypten. Juli 1956 looken do israeliske Truppen sik tourääch.
[[Bielde:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|left|''David Ben Gurion proklamiert ap n 14. Moai 1948 dän Stoat Israel'']]
1967 begon Israel mäd die präventive Säksdeegekriech juun Ägypten, Syrien un Jordanien. Ätter dän Kriech kontrollierde Israel dän Gaza-Striepe un dät Sinai-Hoolichailound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Ätter dän Säksdeegekriech wäide do Ferhooldengen in dät Midden-Aasten nit beeter. Israel begint mäd dät bauen fon juudske Täärpe un do besätte Gebiete un do Palestinänser wäide aggressiver mäd hiere Terroroungriepe in un buuten Israel. Dät rakt räägelmäitich Truumult in dät Gränsgebiet, foarallen mäd Syrien. In 1973 an Jom Kippur Dai, dän juudske Skieregaidsdai, foulgede wier n Kriech, wierbie Syrien un Ägypten Israel oungriepen. Do Oungriepere hieden toacht dät an dissen Dai do israeliske Ljuude hieren Fierdai fierden, wiertruch do Oungriepere beetere Muugelkaide foar n Ärfoulch hieden. Do Israelis hieden tjo Deege nöödich tou mobilisierjen.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-219432/Israel Encyclopedia Britannica] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;  Daach won Israel dissen Kriech.
[[Bielde:Israelic Flag.JPG|thumb|''Israeliske Flaage in ju Negev-Wüüste'']]
In 1979 koom Ägypten mäd ne Free-Initiative. Ätter ju Initiative skuul Israel ju Sinai touräächreeke an Ägypten un Ägypten ärkoande Israel an as Lound. Israel annektierde deerätter Aast-Jerusalem un ju Golanhööchte. In n Juni 1981 greep Israel in dän irakisk-iranisken Konflikt ien: Israeliske Luftfoartjuuge bombardierden dän Atomreaktor Osirak ap e Naite fon Bagdad un fernäilden dän (Operation Opera). Gruund foar Israel waas ju Betruuenge fon Israel mäd Atoomwaffene fon dän Irak. Ju eerste Intifada (palästinensisken Apstand) waas 1987 un duurde bit tou 1991. Ätter do Oslo-Freeprosesse in 1993 un 1995 foulgede 2000 ne twäide Intifada.&lt;ref&gt;[http://www.n-tv.de/politik/Israel-und-der-Nahostkonflikt-article11658.html Kriege und VerhandlungenIsrael und der Nahostkonflikt] ap ju Websiede fon N-TV (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In n Februoar 2005 waas ju twäide Intifada offiziel be-eended. 2002 baude Israel ne Muure twiske do israeliske un palästensiske Gebiete ap do Gränsen fon dät Wäästjordaanlound un Gaza.&lt;ref&gt;[http://www.fr-online.de/in_und_ausland/kultur_und_medien/themen/1912954_Israel-Mauer.-Ein-Monolog.html Mauer. Ein Monolog] ap Frankfurter Rundschau online (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Ministerpresidänt Ariel Sharon kwad dät ju Muure ju Sicherhaid ferhaagerje skuul. Ätter do Statistike hiede Sharon gjucht, do Terror-Ansleeke sunt sietdäm minner wuuden. In 2004 look Israel do israeliske Siedelengen tourääch uut ju Gaza-Striepe. 

Ätter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen.&lt;ref&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm SECURITY COUNCIL CALLS FOR END TO HOSTILITIES BETWEEN HIZBOLLAH, ISRAEL] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009.

== Politik ==
[[Bielde:Knesset building.jpg|thumb|''Ju Knesset, dät Parlamänt fon Israel.'']]
[[Bielde:F-15I Ra'am.jpg|thumb|''Israeliske F-15I Ra'am.'']]
Israel is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.&lt;ref&gt;[http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod.htm Basic Laws - Introduction] ap ju Websiede fon dän Knesset (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Militäär ===
Do Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht.  Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]] hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke [[Satellit]]e lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,688066,00.html Atommacht Israel: Eindeutig zweideutig] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Buutenloundske Politik ===
Foar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete.

Ieuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht.

Do Kontakte mäd dän [[Europäiske Union|europäisken Union]], un forallem do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]], sunt gjucht goud. 

=== Siedelengspolitik ===
Ätter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an [[Ägypten]]. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound,&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=IDF: More than 300,000 settlers live in West Bank}} ap haaretz.com&lt;/ref&gt; wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8379868.stm Palestinians shun Israeli settlement restriction plan] ap bbc.co.uk&lt;/ref&gt; Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout.

=== Ferwaltengsstruktuur ===
Et rakt säks (Haud-)Besirke, in Hebräisk wuuden do ''mechozot'' (מחוזות; Sg. ''machoz'') naamd, un 15 Unnerbesirke, bekoand as ''nafot'' (נפות; Sg. ''nafa''). Do Unnerbesirke wäide in touhoope 50 natüürelke Regione apdeeld.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse&quot;
|- bgcolor=#CCCCFF
!Nuumer
!Distrikt
!Haudstääd
!Provintse
!Ienwoonertaal
|-
|align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |'''Noud'''
| align=&quot;center&quot; |Nazareth
| Kinneret, Safed, Akkon, Golan, Jezreel Ieuwene
| align=&quot;center&quot; |1.242.100
|-
|align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |'''Haifa'''
| align=&quot;center&quot; |Haifa
| align=&quot;center&quot; |Haifa, Hadera
| align=&quot;center&quot; |880.000
|-
|align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |'''Säntroal Distrikt'''
| align=&quot;center&quot; |Ramla
| align=&quot;center&quot; |Rishon Lezion, Sharon (Netanya), Petah Tikva, Ramla, Rehovot
| align=&quot;center&quot; |1.770.200
|-
|align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |'''Tel Aviv'''
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |1.227.000
|-
|align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |'''Jerusalem'''
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |910.300
|-
|align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |'''Suud'''
| align=&quot;center&quot; |Beersheba
| align=&quot;center&quot; |Ashkelon, Beersheba
| align=&quot;center&quot; |1.053.600
|-
|align=&quot;center&quot; |B
| align=&quot;center&quot; |'''Judäa un Samarien'''
| align=&quot;center&quot; |Modi'in Illit (grootste Stääd)
| align=&quot;center&quot; |---
| align=&quot;center&quot; |304.569‏‏&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=More than 300.000 settlers live in west bank}}&lt;/ref&gt;
|}
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;

Judäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound.

== Befoulkenge ==
{{UureSiede|Befoulkenge fon Israel}}
[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|''Die Tempelbierich mäd dän Fälsendoom in Jerusalem.'']]
In Israel woonje 9.571.580 Moanskene (2022). Moor as 90 % deerfon woont in do Stääde.

=== Befoulkengsgruppen ===
Do grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (73,5%) un do Araber (21%). Do uur 5,5% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere.

Truch dät &quot;Gesäts fon Wieruumekuumen&quot; konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere [[Sowjetunion]]. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen. 

Siet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje,&lt;ref&gt;Irinnews.org: [http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators Israel: Crackdown on illegal migrants and visa violators.] 14. Juli 2009&lt;/ref&gt; man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.&lt;ref&gt;Adriana Kemp, &quot;Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel&quot;, ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004&lt;/ref&gt;

=== Ienwooner-Äntwikkelenge ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:1000 height:300
PlotArea = width:950 height:275 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1949 from:start till:11 text:1.173.900
 bar:1950 from:start till:14 text:1.370.100
 bar:1955 from:start till:18 text:1.789.100
 bar:1960 from:start till:22 text:2.150.400
 bar:1965 from:start till:26 text:2.598.400
 bar:1970 from:start till:30 text:3.022.100
 bar:1975 from:start till:35 text:3.493.200
 bar:1980 from:start till:39 text:3.921.700
 bar:1985 from:start till:43 text:4.266.200
 bar:1990 from:start till:48 text:4.821.700
 bar:1995 from:start till:56 text:5.612.300
 bar:2000 from:start till:63 text:6.369.300
 bar:2005 from:start till:70 text:6.990.700
 bar:2010 from:start till:77 text:7.695.100
 bar:2013 from:start till:80 text:7.981.200
 bar:2016 from:start till:91 text:9.136.000
 bar:2023 from:start till:98 text:9.791.840

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel
&lt;/timeline&gt;

=== Sproaken ===
[[Bielde:Shave Ziyyon (Shavei Tzion) sign.jpg|thumb|''Ferkiersskild ap Hebräisk, Arabisk un Ängelsk.'']]
Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald. 

Truch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen [[Russisk]] baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume. 

N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät [[Ängelsk]]e. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/israel-s-shameful-attack-on-arabic-must-be-stopped-1.395617 |wayback=20140411021029 |text=Israel's shameful attack on Arabic must be stopped}} ap ju Näissiede haaretz.com&lt;/ref&gt;

Dät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet.

=== Religion ===
[[Bielde:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|thumb|left|''Bahai-Tuun in Haifa.'']]
Ju Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.&lt;ref&gt;[http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen.] Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund, 11. Juli 2012, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 66 kB).&lt;/ref&gt;

Moor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).&lt;ref&gt;''[http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009.]'' Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation, 28. Januoar 2012, Siede 30, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 529 kB, ängelsk).&lt;/ref&gt;

Ju Moorhaid fon do israeliske Araber sunt sunnitiske Muslime. In dät Jier 2001 roate dät 1.004.600, uungefeer 17 % fon ju Befoulkenge. Die Haram asch-Scharif in Jerusalem is, mäd sien Fälsendom un ju Al-Aqsa-Moschee, dät träädwichtichste Hillichdum fon dän Islam ätter do islamiske Hillichdume in Mekka un Medina. Dät kristelke Befoulkengsdeel waas uungefeer 2,1 %, deerfon roate et 113.100 arabiske Kristene un 25.400 nit-arabiske Kristene. Do maasten sunt Anhongere fon ju griechisk-orthodoxe Säärke, fon do sowät 138.500 Kristene sunt 75.000 [[Katoolske Säärke|katoolsk]]. Foar do Kristene is Israel dät hilge Lound weer Jesus appe Waareld keem un stuurwen as. Ätter dät Kristendum is Jesus deer uk wierapstuude. Truch ju Grääbessäärke is Jerusalem een fon do hillichste Steede fon dät Kristendum.

In Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers  disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.&lt;ref&gt;''[http://whc.unesco.org/en/list/1220 Bahá’i Holy Places in Haifa and the Western Galilee]'' ap ju UNESCO Websiede, blouked ap n 12. Dezember 2013&lt;/ref&gt;

=== Stääde ===
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
! align=center style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; colspan=&quot;7&quot;| Grootste Stääde fon Israel
|- 
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|border|150px|Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Bielde:Tel Aviv Skyline (night) - 2.jpg|border|150px|Tel Aviv]]&lt;br /&gt;[[Tel Aviv]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ploats
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Stääd
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Distrikt
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ienwoonertaal
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Haifa Shrine and Port.jpg|border|150px|Haifa]]&lt;br /&gt;[[Haifa]]&lt;br /&gt;[[Bielde:PikiWiki Israel 8057 The lake in Rishon-Lezion Israel.jpg|border|150px|Rishon LeZion]]&lt;br /&gt;[[Rishon LeZion]]
|- 
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Jerusalem]]''' || Jerusalem || 796.200
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Tel Aviv]]''' || Tel Aviv || 404.500
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''Haifa''' || Haifa || 269.300
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''Rishon LeZion''' || Säntroal || 231.700
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | ''' Ashdod''' || Suud || 211.400 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''Petah Tikva''' || Säntroal || 210.800
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''Beersheba''' || Suud || 195.800 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''Netanya''' || Säntroal || 188.200 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''Holon''' || Tel Aviv || 182.000
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''Bnei Brak''' || Tel Aviv || 161.100
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=left style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |&lt;center&gt;''Wälle: Israelisk Säntroal Büro foar Statistiek 2012&lt;ref&gt;[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_11x&amp;CYear=2012 CBS, Statistical Abstract of Israel 2012] fon&lt;/ref&gt;''&lt;/center&gt;
|}&lt;noinclude&gt;

== Wirtskaft un Infrastruktuur ==
[[Bielde:Bursa05.jpg|thumb|''N groot Honnelsdistrikt in Ramat Gan bie Tel Avid. Deer kon me uk dät Diamantmäärked fiende.'']]
Israel häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt.

Trots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske  Uutrustenge fon Import ouhongich.

Wichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte. 

Die Sundai is ju eerste dän eersten Dai fon ju Oarbaidswiek. Unner ju Sabbat, ju an n Fräindai ättermiddeeges begint un bit tou Snäiwendäiwends  duuret, sunt do maaste Winkele nit eepen.

Dät [[Bruttoinloundsprodukt]] fon Israel in [[2006]] waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank. 

=== Technologie ===
Israel häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]]) un buute [[Noudamerikoa]] häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ.&lt;ref&gt;[http://www.nasdaq.com/newsroom/news/pr2005/ne_section05_019.stm NASDAQ Appoints Asaf Homossany as New Director for Israel] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070310182650/http://www.thehindubusinessline.com/businessline/2001/01/11/stories/151139ue.htm Israel keen on IT tie-ups] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Intel&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929212346/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1171894528658&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Intel to expand Jerusalem R&amp;D] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; un Microsoft&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070708084346/http://www.microsoft.com/Israel/RnD/about/team.html Israel R&amp;D Center: Leadership Team] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend.

Ju Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie.&lt;ref&gt;Linda Gradstein (22. Oktober 2007).[http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=15503716 Israel Pushes Solar Energy Technology (ängelsk).] National Public Radio.&lt;/ref&gt; Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie. 

=== Medien ===
Do wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk [[Fiersjoon]] foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Tel Aviv, Ben Gurion Airport, Departure Hall.jpg|thumb|''Duty-free inkoopje ap Ben Gurion Airport.'']]
Do Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways.

Die internationoale Säntroallufthoawen is Ben Gurion bie Tel Aviv.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Uur Lufthoawen sunt: Lufthoawen Atarot in Jerusaläm, Lufthoawen Sde-Dow in in ju Stääd Tel Aviv, Lufthoawen Haifa, Lufthoawen Eilat, Lufthoawen Owda 40 km fon Eilat wai, Lufthoawen Machanajim bie Rosch Pina. Ju grootste Fluchsälskup is El Al, ju touhuus is ap Lufthoawen Ben Gurion, un wäkke ätter 44 ferskeedene Lufthoawen fljucht. Die Luftferkier wäd altied goud kontroliert, deer ju terroristiske Truuenge maastens relativ groot is.

Haifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut.

=== Tourismus ===
Israel hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pope-confirms-holy-land-pilgrimage-1.271706 |wayback=20101202110619 |text=Pope confirms Holy Land pilgrimage |archiv-bot=2026-06-03 00:11:44 InternetArchiveBot }} (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929222428/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1186557443251&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Tourist visits above pre-war level] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

== Kultuur ==
Do Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge.

=== Literatuur ===
N groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk.

Ju Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat.

In 1966 deelde Shmuel Yosef Agnon dän Nobelpries foar Literatuur mäd de düütsk-juudiske skrieuwer Nelly Sachs.

=== Waareldäärwgoud ===
[[Bielde:DeadSea01 ST 04.jpg|450px|thumb|Ju Doode See]]
* Do Tell uut de [[Biebel]]: (Tel Beër Sjeva, Tel Hazor un Tel Megiddo)
* Do bahá'í Bauwierke in Haifa un Wääst-Galilea
* Massada
* Dät oolde Sentrum un ju Stäädmuure fon Jerusalem 
* Ju Ooldstääd fon Akkon
* Ju Wiete Stääd in Tel-Aviv
* Röökerwierk-Wüüstestääde in ju Negev-Wüüste

=== Kunst un Museen ===
Dät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120711025748/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html The Israel Museum, Jerusalem]&lt;/ref&gt; wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt,&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html The Israel Museum, Jerusalem] Shrine of the Book&lt;/ref&gt; touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän [[Holocaust]]. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.bh.org.il/information/BethHatefutsoth.asp |wayback=20021219031031 |text=— |archiv-bot=2025-12-12 00:18:06 InternetArchiveBot }} Beth Hatefutsoth] Museumsinformation&lt;/ref&gt; Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse.

=== Sport ===
In Israel sunt [[Foutbal]] un [[Basketbal]] gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele.

Ju Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup.

=== Ieten ===
Ju israeliske Köäkene häd hiere oaine regionoal Spezioalitäite, man et rakt foarallen uk Ieten dät mädbroacht is fon Juden, do fon uur Lounde wieruumekeemen ätter Israel wäi. Siet ju Apgjuchtenge fon n Stoat Israel in 1948, un foarallen siet do leete 1970er Jiere, häd sik in Israel ne bunte Köäkene äntwikkelje kuud. Ju bestound foarallen uut ju Ietensjoodkunst fon de Mizrachim, de Sefardim un de Asjkenasim. Ju israeliske Köäkene häd uk gjucht fuul Ienfloude uut ju orientaliske Köäkene un kulinariske Elemänte uut do Lounde uum dät Middelmeer. Do maaste Ietensprodukte uut de Middelmeerregion, un dan foarallen fuul ferskeedene Fruchte un Gräinieten, Molkprodukte un Fisk, hääbe hiere Ienfloud in ju israeliske Köäkene häiwed. Uk do Räägele fon do judiske Ietensgesätse, do sik ap dät kloormoakjen un kombinierjen fon ferskielende Ietensprodukte basierje, wäide fuul bruukt un ferweendet. Juust so wäide do judiske Ietensgesätse ferweendet am Sabbat un bie ferskielende judiske Fierdeege.

== Ferbiendengen ==
{{CommonsLittik|Israel}}
{{WikiatlasLittik|Israel}}
* [https://web.archive.org/web/20150714035817/http://www.gov.il/firstgov/english Offizielle Websiede fon ju Regierenge] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.mfa.gov.il/MFA Websiede fon dät Uutloundsministerium] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod1.htm Lieste fon Gruundgesätse fon ju Knesset] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20100816062151/http://www.goisrael.com/Tourism_Ger/ Ministerium foar Tourismus] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Loundkoarten fon Israel] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israeliske Weedertjoonst] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Literatuurlieste|Angoawe=
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;small&gt;
{{citation|title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=0714655767|publisher=Routledge|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Jewish Knowledge|last=Ausubel|first=Natan|publisher=Crown Publishers|location=New York, New York|publisher=Crown Publishers|year=1964|isbn=051709746X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Original Story: God, Israel and the World|last=Barton|first=John|last2=Bowden|first2=Julie |John Barton (theologian)|isbn=0802829007|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=International History of the Twentieth Century|last=Best|first=Anthony|isbn=0415207398|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=0333676319|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|Ahron Bregman}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=World Music: The Rough Guide|last=Broughton|first=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=1858286352|publisher=Rough Guides|year=1999}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|last=Cole|first=Tim|isbn=0415929687|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Enemy Within: A History of Espionage|last=Crowdy|first=Terry|isbn=1841769339|publisher=Osprey Publishing|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Patterns of Political Leadership: Egypt, Israel, Lebanon|last=Dekmejian|first=R. Hrair|publisher=State University of New York Press|year=1975|isbn=087395291X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=To Rule Jerusalem|last=Friedland|first=Roger|last2=Hecht|first2=Richard|publisher=University of California Press|year=2000|isbn=0520220927}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0521852897}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict|last=Gilbert|first=Martin|isbn=0415359007|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=030647445X|year=2003|publisher=Springer}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Genesis|last=Hamilton|first=Victor P.|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|edition=2nd revised|isbn=0802823092}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Warfare and the Third World|last=Harkavy|first=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0312240120}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=1574885502}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Jewish State|last=Herzl|first=Theodor|Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=0486258491}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1988|isbn=1858282489}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=0791412954}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=0253332036|publisher=Indiana University Press|year=1993}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Britain's Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948|last=Liebreich|first=Fritz|isbn=0714656372|year=2005|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=0876090366|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=0739114859}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Handbook of Decision Making|last=Morçöl|first=Göktuğ|isbn=1574445480|publisher=CRC Press|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Triumph of the Image: The Media's War in the Persian Gulf — A Global Perspective|last=Mowlana|first=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=0813316103}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=|last=Romano|first=Amy|title=A Historical Atlas of Israel|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=0823939782}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Flashpoints in the War on Terrorism|last=Reveron|first=Derek S.|last2=Murer|first2=Jeffrey Stevenson|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0415954908}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Economic Consequences of Zionism|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=T Brill Academic Publishers|isbn=9004091475}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|R. J. Rummel|isbn=0765805235}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=0881255459|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|last=Shindler|first=Colin |isbn=186064774X|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=0028659287|publisher=Macmillian|year=2007|volume=9|edition=2nd}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=0521864658|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=0275971414}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=1898723230|year=1997|publisher=Sussex Academic Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last=Stone|first=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=0791419592|publisher=SUNY Press|year=1994}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Culture and Customs of Israel|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=0313320918|year=2004|publisher=Greenwood Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Word Biblical Commentary|last=Wenham|first=Gordon J.|isbn=0849902010|volume=2 (Genesis 16-50)|year=1994}}
&lt;/div&gt;
}}

[[Kategorie:Israel| ]]</text>
      <sha1>o6ci871y40woaw5am3gq0mielph372h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124846</id>
      <parentid>124845</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tourismus */</comment>
      <origin>124846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49301" sha1="oq6kfnqwua22yxt31161usrsnlu3uqe" xml:space="preserve">{{Lântabelmädkoarte|
eigennamme = מדינת ישראל&lt;br /&gt;دولة اسرائيل&lt;br /&gt;Medinat Yisrael|
namme = Israel |
flagge = Flag of Israel.svg |
wapen = Coat_of_arms_of_Israel.svg |
lokaasje = Israel in its region (pre 1967 territory).svg |
motto = |
folksliet = Hatikwa |
taal = [[Arabisk]], [[Hebräisk]] |
haadstêd = Jerusalem |
steatsfoarm = Parlemäntariske Republik |
oerflak = 20.770 |
pctwetter = 2,00 |
ynwenners = 9.791.840 &lt;small&gt;(Skättenge)&lt;/small&gt;| 
teljier = 2023 |
munt = Sjekel | muntkoade = ISL |
tiidsone = +2 |
feestdei = 14. Moai |
lânkoade = ISR |
ynternet = .il |
tillefoan = 972 |
BIELDE-LOAGE = Israel.png
}}

'''Israel''' (Hebräisk: מדינת ישראל &quot;Medinat Jisra'el&quot;, Arabisk: دولة إسرائيل &quot;Daulat Isrā'īl&quot;) is n Lound in dät Midde-Aaste. 

Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont&lt;ref&gt;[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=363&amp;year=2007&amp;country=7199 Map of Freedom in the World] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;, uungefeer 7,1 Millione fon do 9.791.840 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid.

Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do [[Fereende Natione]]. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate.

== Noome ==
Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert.

Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd.

Die Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen.

== Geografie ==
[[Bielde:Israel topo de.jpg|thumb|left|''Reliefkoarte''|251x251px]]
Israel wäd begränsed fon [[Libanon]] in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät [[Middelmeer]] in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete. 

Israel kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste.

Fon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel. 

Ju Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju ''Emek haChula'' un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/4/FOCUS%20on%20Israel-%20The%20Living%20Dead%20Sea The Living Dead Sea] publikation israeliske Uutloundsministerium 1999 (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is.

Do tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt [[Tel Aviv]], [[Haifa]] un [[Jerusalem]]. 

=== Klima ===
Ju Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagram fon Be'er Scheva
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagram fon Eilat
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagram fon Haifa
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagram fon Tel Aviv
&lt;/gallery&gt;

== Geskichte ==
[[Bielde:Theodor Herzl.jpg|thumb|left|150px|''Theodor Herzl publizierte 1896 dät Bouk „Der Judenstaat“.'']]
Ätter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do [[Roomske Riek|Roomer]], 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät [[Middelmeer]] tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina.

Ätter dän Unnergong fon dät [[Osmaniske Riek]] koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert.&lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp The Palestine Mandate] The Avalon Project at Yale Law School (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen.
{|style=&quot;float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9&quot;
|-
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|400x300px|''Juudske Woongebiete in 1947.'']]
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|400x300px|''Deelengsplan fon 1947.'']]
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;middle&quot; | &lt;small&gt;Juudske Woongebiete (links) un Deelengsplan (gjuchts) fon 1947&lt;/small&gt;
|}
Twiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd.

Foar dän [[Twäide Waareldkriech]] wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do  [[Fereende Natione]] skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do [[Fereende Stoaten]] un ju [[Sowjetunion]] anärkanne Israel glieks.&lt;ref&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/1948_War.html The 1948 War] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

Deerap foulgede noch in ju Gründengsnacht do Kriechsferklooringen fon Ägypten, Saudi-Arabien, Jordanien, Libanon, Irak un Syrien. In dän 1. Arabisk-Israeliske Kriech (Moai 1948 bit tou Juli 1949) wuude Israel fon fieuw arabiske Lounde Israel oungriepen. Die Kriech waas n Ärfoulch foar Israel un die israeliske Stoat wuude gratter.&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html The Mideast: A Century of Conflict] ''Part 3: Partition, War and Independence'' (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; 1949 wuude mäd do fieuw arabiske Lounde n Woapenstilstound teekend. Irak look him sunner n Ferdraach wieruume uut dät Wäästjordaanlound. Ätter ju Nationoalisierenge fon dät Sueskanoal in 1956 ferkloorden [[Frankriek]], [[Grootbritannien]] un Israel dän Kriech an [[Ägypten]].&lt;ref&gt;Damien Cash &quot;Suez crisis&quot;  ''The Oxford Companion to Australian History''. Ed. Graeme Davison, John Hirst and Stuart Macintyre. Oxford University Press, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roger Owen &quot;Suez Crisis&quot;   ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.&lt;/ref&gt; Israel ärobert ju Sinai fon Ägypten. Juli 1956 looken do israeliske Truppen sik tourääch.
[[Bielde:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|left|''David Ben Gurion proklamiert ap n 14. Moai 1948 dän Stoat Israel'']]
1967 begon Israel mäd die präventive Säksdeegekriech juun Ägypten, Syrien un Jordanien. Ätter dän Kriech kontrollierde Israel dän Gaza-Striepe un dät Sinai-Hoolichailound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Ätter dän Säksdeegekriech wäide do Ferhooldengen in dät Midden-Aasten nit beeter. Israel begint mäd dät bauen fon juudske Täärpe un do besätte Gebiete un do Palestinänser wäide aggressiver mäd hiere Terroroungriepe in un buuten Israel. Dät rakt räägelmäitich Truumult in dät Gränsgebiet, foarallen mäd Syrien. In 1973 an Jom Kippur Dai, dän juudske Skieregaidsdai, foulgede wier n Kriech, wierbie Syrien un Ägypten Israel oungriepen. Do Oungriepere hieden toacht dät an dissen Dai do israeliske Ljuude hieren Fierdai fierden, wiertruch do Oungriepere beetere Muugelkaide foar n Ärfoulch hieden. Do Israelis hieden tjo Deege nöödich tou mobilisierjen.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-219432/Israel Encyclopedia Britannica] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;  Daach won Israel dissen Kriech.
[[Bielde:Israelic Flag.JPG|thumb|''Israeliske Flaage in ju Negev-Wüüste'']]
In 1979 koom Ägypten mäd ne Free-Initiative. Ätter ju Initiative skuul Israel ju Sinai touräächreeke an Ägypten un Ägypten ärkoande Israel an as Lound. Israel annektierde deerätter Aast-Jerusalem un ju Golanhööchte. In n Juni 1981 greep Israel in dän irakisk-iranisken Konflikt ien: Israeliske Luftfoartjuuge bombardierden dän Atomreaktor Osirak ap e Naite fon Bagdad un fernäilden dän (Operation Opera). Gruund foar Israel waas ju Betruuenge fon Israel mäd Atoomwaffene fon dän Irak. Ju eerste Intifada (palästinensisken Apstand) waas 1987 un duurde bit tou 1991. Ätter do Oslo-Freeprosesse in 1993 un 1995 foulgede 2000 ne twäide Intifada.&lt;ref&gt;[http://www.n-tv.de/politik/Israel-und-der-Nahostkonflikt-article11658.html Kriege und VerhandlungenIsrael und der Nahostkonflikt] ap ju Websiede fon N-TV (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In n Februoar 2005 waas ju twäide Intifada offiziel be-eended. 2002 baude Israel ne Muure twiske do israeliske un palästensiske Gebiete ap do Gränsen fon dät Wäästjordaanlound un Gaza.&lt;ref&gt;[http://www.fr-online.de/in_und_ausland/kultur_und_medien/themen/1912954_Israel-Mauer.-Ein-Monolog.html Mauer. Ein Monolog] ap Frankfurter Rundschau online (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Ministerpresidänt Ariel Sharon kwad dät ju Muure ju Sicherhaid ferhaagerje skuul. Ätter do Statistike hiede Sharon gjucht, do Terror-Ansleeke sunt sietdäm minner wuuden. In 2004 look Israel do israeliske Siedelengen tourääch uut ju Gaza-Striepe. 

Ätter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen.&lt;ref&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm SECURITY COUNCIL CALLS FOR END TO HOSTILITIES BETWEEN HIZBOLLAH, ISRAEL] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009.

== Politik ==
[[Bielde:Knesset building.jpg|thumb|''Ju Knesset, dät Parlamänt fon Israel.'']]
[[Bielde:F-15I Ra'am.jpg|thumb|''Israeliske F-15I Ra'am.'']]
Israel is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.&lt;ref&gt;[http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod.htm Basic Laws - Introduction] ap ju Websiede fon dän Knesset (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Militäär ===
Do Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht.  Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]] hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke [[Satellit]]e lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,688066,00.html Atommacht Israel: Eindeutig zweideutig] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Buutenloundske Politik ===
Foar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete.

Ieuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht.

Do Kontakte mäd dän [[Europäiske Union|europäisken Union]], un forallem do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]], sunt gjucht goud. 

=== Siedelengspolitik ===
Ätter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an [[Ägypten]]. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound,&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=IDF: More than 300,000 settlers live in West Bank}} ap haaretz.com&lt;/ref&gt; wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8379868.stm Palestinians shun Israeli settlement restriction plan] ap bbc.co.uk&lt;/ref&gt; Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout.

=== Ferwaltengsstruktuur ===
Et rakt säks (Haud-)Besirke, in Hebräisk wuuden do ''mechozot'' (מחוזות; Sg. ''machoz'') naamd, un 15 Unnerbesirke, bekoand as ''nafot'' (נפות; Sg. ''nafa''). Do Unnerbesirke wäide in touhoope 50 natüürelke Regione apdeeld.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse&quot;
|- bgcolor=#CCCCFF
!Nuumer
!Distrikt
!Haudstääd
!Provintse
!Ienwoonertaal
|-
|align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |'''Noud'''
| align=&quot;center&quot; |Nazareth
| Kinneret, Safed, Akkon, Golan, Jezreel Ieuwene
| align=&quot;center&quot; |1.242.100
|-
|align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |'''Haifa'''
| align=&quot;center&quot; |Haifa
| align=&quot;center&quot; |Haifa, Hadera
| align=&quot;center&quot; |880.000
|-
|align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |'''Säntroal Distrikt'''
| align=&quot;center&quot; |Ramla
| align=&quot;center&quot; |Rishon Lezion, Sharon (Netanya), Petah Tikva, Ramla, Rehovot
| align=&quot;center&quot; |1.770.200
|-
|align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |'''Tel Aviv'''
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |1.227.000
|-
|align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |'''Jerusalem'''
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |910.300
|-
|align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |'''Suud'''
| align=&quot;center&quot; |Beersheba
| align=&quot;center&quot; |Ashkelon, Beersheba
| align=&quot;center&quot; |1.053.600
|-
|align=&quot;center&quot; |B
| align=&quot;center&quot; |'''Judäa un Samarien'''
| align=&quot;center&quot; |Modi'in Illit (grootste Stääd)
| align=&quot;center&quot; |---
| align=&quot;center&quot; |304.569‏‏&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=More than 300.000 settlers live in west bank}}&lt;/ref&gt;
|}
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;

Judäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound.

== Befoulkenge ==
{{UureSiede|Befoulkenge fon Israel}}
[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|''Die Tempelbierich mäd dän Fälsendoom in Jerusalem.'']]
In Israel woonje 9.571.580 Moanskene (2022). Moor as 90 % deerfon woont in do Stääde.

=== Befoulkengsgruppen ===
Do grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (73,5%) un do Araber (21%). Do uur 5,5% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere.

Truch dät &quot;Gesäts fon Wieruumekuumen&quot; konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere [[Sowjetunion]]. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen. 

Siet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje,&lt;ref&gt;Irinnews.org: [http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators Israel: Crackdown on illegal migrants and visa violators.] 14. Juli 2009&lt;/ref&gt; man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.&lt;ref&gt;Adriana Kemp, &quot;Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel&quot;, ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004&lt;/ref&gt;

=== Ienwooner-Äntwikkelenge ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:1000 height:300
PlotArea = width:950 height:275 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1949 from:start till:11 text:1.173.900
 bar:1950 from:start till:14 text:1.370.100
 bar:1955 from:start till:18 text:1.789.100
 bar:1960 from:start till:22 text:2.150.400
 bar:1965 from:start till:26 text:2.598.400
 bar:1970 from:start till:30 text:3.022.100
 bar:1975 from:start till:35 text:3.493.200
 bar:1980 from:start till:39 text:3.921.700
 bar:1985 from:start till:43 text:4.266.200
 bar:1990 from:start till:48 text:4.821.700
 bar:1995 from:start till:56 text:5.612.300
 bar:2000 from:start till:63 text:6.369.300
 bar:2005 from:start till:70 text:6.990.700
 bar:2010 from:start till:77 text:7.695.100
 bar:2013 from:start till:80 text:7.981.200
 bar:2016 from:start till:91 text:9.136.000
 bar:2023 from:start till:98 text:9.791.840

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel
&lt;/timeline&gt;

=== Sproaken ===
[[Bielde:Shave Ziyyon (Shavei Tzion) sign.jpg|thumb|''Ferkiersskild ap Hebräisk, Arabisk un Ängelsk.'']]
Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald. 

Truch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen [[Russisk]] baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume. 

N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät [[Ängelsk]]e. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/israel-s-shameful-attack-on-arabic-must-be-stopped-1.395617 |wayback=20140411021029 |text=Israel's shameful attack on Arabic must be stopped}} ap ju Näissiede haaretz.com&lt;/ref&gt;

Dät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet.

=== Religion ===
[[Bielde:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|thumb|left|''Bahai-Tuun in Haifa.'']]
Ju Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.&lt;ref&gt;[http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen.] Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund, 11. Juli 2012, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 66 kB).&lt;/ref&gt;

Moor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).&lt;ref&gt;''[http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009.]'' Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation, 28. Januoar 2012, Siede 30, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 529 kB, ängelsk).&lt;/ref&gt;

Ju Moorhaid fon do israeliske Araber sunt sunnitiske Muslime. In dät Jier 2001 roate dät 1.004.600, uungefeer 17 % fon ju Befoulkenge. Die Haram asch-Scharif in Jerusalem is, mäd sien Fälsendom un ju Al-Aqsa-Moschee, dät träädwichtichste Hillichdum fon dän Islam ätter do islamiske Hillichdume in Mekka un Medina. Dät kristelke Befoulkengsdeel waas uungefeer 2,1 %, deerfon roate et 113.100 arabiske Kristene un 25.400 nit-arabiske Kristene. Do maasten sunt Anhongere fon ju griechisk-orthodoxe Säärke, fon do sowät 138.500 Kristene sunt 75.000 [[Katoolske Säärke|katoolsk]]. Foar do Kristene is Israel dät hilge Lound weer Jesus appe Waareld keem un stuurwen as. Ätter dät Kristendum is Jesus deer uk wierapstuude. Truch ju Grääbessäärke is Jerusalem een fon do hillichste Steede fon dät Kristendum.

In Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers  disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.&lt;ref&gt;''[http://whc.unesco.org/en/list/1220 Bahá’i Holy Places in Haifa and the Western Galilee]'' ap ju UNESCO Websiede, blouked ap n 12. Dezember 2013&lt;/ref&gt;

=== Stääde ===
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
! align=center style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; colspan=&quot;7&quot;| Grootste Stääde fon Israel
|- 
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|border|150px|Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Bielde:Tel Aviv Skyline (night) - 2.jpg|border|150px|Tel Aviv]]&lt;br /&gt;[[Tel Aviv]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ploats
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Stääd
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Distrikt
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ienwoonertaal
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Haifa Shrine and Port.jpg|border|150px|Haifa]]&lt;br /&gt;[[Haifa]]&lt;br /&gt;[[Bielde:PikiWiki Israel 8057 The lake in Rishon-Lezion Israel.jpg|border|150px|Rishon LeZion]]&lt;br /&gt;[[Rishon LeZion]]
|- 
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Jerusalem]]''' || Jerusalem || 796.200
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Tel Aviv]]''' || Tel Aviv || 404.500
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''Haifa''' || Haifa || 269.300
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''Rishon LeZion''' || Säntroal || 231.700
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | ''' Ashdod''' || Suud || 211.400 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''Petah Tikva''' || Säntroal || 210.800
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''Beersheba''' || Suud || 195.800 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''Netanya''' || Säntroal || 188.200 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''Holon''' || Tel Aviv || 182.000
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''Bnei Brak''' || Tel Aviv || 161.100
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=left style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |&lt;center&gt;''Wälle: Israelisk Säntroal Büro foar Statistiek 2012&lt;ref&gt;[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_11x&amp;CYear=2012 CBS, Statistical Abstract of Israel 2012] fon&lt;/ref&gt;''&lt;/center&gt;
|}&lt;noinclude&gt;

== Wirtskaft un Infrastruktuur ==
[[Bielde:Bursa05.jpg|thumb|''N groot Honnelsdistrikt in Ramat Gan bie Tel Avid. Deer kon me uk dät Diamantmäärked fiende.'']]
Israel häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt.

Trots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske  Uutrustenge fon Import ouhongich.

Wichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte. 

Die Sundai is ju eerste dän eersten Dai fon ju Oarbaidswiek. Unner ju Sabbat, ju an n Fräindai ättermiddeeges begint un bit tou Snäiwendäiwends  duuret, sunt do maaste Winkele nit eepen.

Dät [[Bruttoinloundsprodukt]] fon Israel in [[2006]] waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank. 

=== Technologie ===
Israel häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]]) un buute [[Noudamerikoa]] häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ.&lt;ref&gt;[http://www.nasdaq.com/newsroom/news/pr2005/ne_section05_019.stm NASDAQ Appoints Asaf Homossany as New Director for Israel] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070310182650/http://www.thehindubusinessline.com/businessline/2001/01/11/stories/151139ue.htm Israel keen on IT tie-ups] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Intel&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929212346/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1171894528658&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Intel to expand Jerusalem R&amp;D] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; un Microsoft&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070708084346/http://www.microsoft.com/Israel/RnD/about/team.html Israel R&amp;D Center: Leadership Team] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend.

Ju Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie.&lt;ref&gt;Linda Gradstein (22. Oktober 2007).[http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=15503716 Israel Pushes Solar Energy Technology (ängelsk).] National Public Radio.&lt;/ref&gt; Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie. 

=== Medien ===
Do wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk [[Fiersjoon]] foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Tel Aviv, Ben Gurion Airport, Departure Hall.jpg|thumb|''Duty-free inkoopje ap Ben Gurion Airport.'']]
Do Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways.

Die internationoale Säntroallufthoawen is Ben Gurion bie Tel Aviv.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Uur Lufthoawen sunt: Lufthoawen Atarot in Jerusaläm, Lufthoawen Sde-Dow in in ju Stääd Tel Aviv, Lufthoawen Haifa, Lufthoawen Eilat, Lufthoawen Owda 40 km fon Eilat wai, Lufthoawen Machanajim bie Rosch Pina. Ju grootste Fluchsälskup is El Al, ju touhuus is ap Lufthoawen Ben Gurion, un wäkke ätter 44 ferskeedene Lufthoawen fljucht. Die Luftferkier wäd altied goud kontroliert, deer ju terroristiske Truuenge maastens relativ groot is.

Haifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut.

=== Tourismus ===
Israel hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pope-confirms-holy-land-pilgrimage-1.271706 |wayback=20101202110619 |text=Pope confirms Holy Land pilgrimage}} (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929222428/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1186557443251&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Tourist visits above pre-war level] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

== Kultuur ==
Do Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge.

=== Literatuur ===
N groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk.

Ju Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat.

In 1966 deelde Shmuel Yosef Agnon dän Nobelpries foar Literatuur mäd de düütsk-juudiske skrieuwer Nelly Sachs.

=== Waareldäärwgoud ===
[[Bielde:DeadSea01 ST 04.jpg|450px|thumb|Ju Doode See]]
* Do Tell uut de [[Biebel]]: (Tel Beër Sjeva, Tel Hazor un Tel Megiddo)
* Do bahá'í Bauwierke in Haifa un Wääst-Galilea
* Massada
* Dät oolde Sentrum un ju Stäädmuure fon Jerusalem 
* Ju Ooldstääd fon Akkon
* Ju Wiete Stääd in Tel-Aviv
* Röökerwierk-Wüüstestääde in ju Negev-Wüüste

=== Kunst un Museen ===
Dät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120711025748/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html The Israel Museum, Jerusalem]&lt;/ref&gt; wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt,&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html The Israel Museum, Jerusalem] Shrine of the Book&lt;/ref&gt; touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän [[Holocaust]]. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.bh.org.il/information/BethHatefutsoth.asp |wayback=20021219031031 |text=— |archiv-bot=2025-12-12 00:18:06 InternetArchiveBot }} Beth Hatefutsoth] Museumsinformation&lt;/ref&gt; Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse.

=== Sport ===
In Israel sunt [[Foutbal]] un [[Basketbal]] gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele.

Ju Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup.

=== Ieten ===
Ju israeliske Köäkene häd hiere oaine regionoal Spezioalitäite, man et rakt foarallen uk Ieten dät mädbroacht is fon Juden, do fon uur Lounde wieruumekeemen ätter Israel wäi. Siet ju Apgjuchtenge fon n Stoat Israel in 1948, un foarallen siet do leete 1970er Jiere, häd sik in Israel ne bunte Köäkene äntwikkelje kuud. Ju bestound foarallen uut ju Ietensjoodkunst fon de Mizrachim, de Sefardim un de Asjkenasim. Ju israeliske Köäkene häd uk gjucht fuul Ienfloude uut ju orientaliske Köäkene un kulinariske Elemänte uut do Lounde uum dät Middelmeer. Do maaste Ietensprodukte uut de Middelmeerregion, un dan foarallen fuul ferskeedene Fruchte un Gräinieten, Molkprodukte un Fisk, hääbe hiere Ienfloud in ju israeliske Köäkene häiwed. Uk do Räägele fon do judiske Ietensgesätse, do sik ap dät kloormoakjen un kombinierjen fon ferskielende Ietensprodukte basierje, wäide fuul bruukt un ferweendet. Juust so wäide do judiske Ietensgesätse ferweendet am Sabbat un bie ferskielende judiske Fierdeege.

== Ferbiendengen ==
{{CommonsLittik|Israel}}
{{WikiatlasLittik|Israel}}
* [https://web.archive.org/web/20150714035817/http://www.gov.il/firstgov/english Offizielle Websiede fon ju Regierenge] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.mfa.gov.il/MFA Websiede fon dät Uutloundsministerium] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod1.htm Lieste fon Gruundgesätse fon ju Knesset] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20100816062151/http://www.goisrael.com/Tourism_Ger/ Ministerium foar Tourismus] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Loundkoarten fon Israel] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israeliske Weedertjoonst] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Literatuurlieste|Angoawe=
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;small&gt;
{{citation|title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=0714655767|publisher=Routledge|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Jewish Knowledge|last=Ausubel|first=Natan|publisher=Crown Publishers|location=New York, New York|publisher=Crown Publishers|year=1964|isbn=051709746X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Original Story: God, Israel and the World|last=Barton|first=John|last2=Bowden|first2=Julie |John Barton (theologian)|isbn=0802829007|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=International History of the Twentieth Century|last=Best|first=Anthony|isbn=0415207398|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=0333676319|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|Ahron Bregman}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=World Music: The Rough Guide|last=Broughton|first=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=1858286352|publisher=Rough Guides|year=1999}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|last=Cole|first=Tim|isbn=0415929687|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Enemy Within: A History of Espionage|last=Crowdy|first=Terry|isbn=1841769339|publisher=Osprey Publishing|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Patterns of Political Leadership: Egypt, Israel, Lebanon|last=Dekmejian|first=R. Hrair|publisher=State University of New York Press|year=1975|isbn=087395291X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=To Rule Jerusalem|last=Friedland|first=Roger|last2=Hecht|first2=Richard|publisher=University of California Press|year=2000|isbn=0520220927}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0521852897}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict|last=Gilbert|first=Martin|isbn=0415359007|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=030647445X|year=2003|publisher=Springer}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Genesis|last=Hamilton|first=Victor P.|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|edition=2nd revised|isbn=0802823092}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Warfare and the Third World|last=Harkavy|first=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0312240120}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=1574885502}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Jewish State|last=Herzl|first=Theodor|Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=0486258491}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1988|isbn=1858282489}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=0791412954}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=0253332036|publisher=Indiana University Press|year=1993}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Britain's Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948|last=Liebreich|first=Fritz|isbn=0714656372|year=2005|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=0876090366|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=0739114859}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Handbook of Decision Making|last=Morçöl|first=Göktuğ|isbn=1574445480|publisher=CRC Press|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Triumph of the Image: The Media's War in the Persian Gulf — A Global Perspective|last=Mowlana|first=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=0813316103}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=|last=Romano|first=Amy|title=A Historical Atlas of Israel|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=0823939782}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Flashpoints in the War on Terrorism|last=Reveron|first=Derek S.|last2=Murer|first2=Jeffrey Stevenson|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0415954908}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Economic Consequences of Zionism|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=T Brill Academic Publishers|isbn=9004091475}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|R. J. Rummel|isbn=0765805235}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=0881255459|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|last=Shindler|first=Colin |isbn=186064774X|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=0028659287|publisher=Macmillian|year=2007|volume=9|edition=2nd}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=0521864658|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=0275971414}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=1898723230|year=1997|publisher=Sussex Academic Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last=Stone|first=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=0791419592|publisher=SUNY Press|year=1994}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Culture and Customs of Israel|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=0313320918|year=2004|publisher=Greenwood Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Word Biblical Commentary|last=Wenham|first=Gordon J.|isbn=0849902010|volume=2 (Genesis 16-50)|year=1994}}
&lt;/div&gt;
}}

[[Kategorie:Israel| ]]</text>
      <sha1>oq6kfnqwua22yxt31161usrsnlu3uqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124847</id>
      <parentid>124846</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kunst un Museen */</comment>
      <origin>124847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49246" sha1="d6adygsji7ugb4wvnwzpmu9zb6hbv8v" xml:space="preserve">{{Lântabelmädkoarte|
eigennamme = מדינת ישראל&lt;br /&gt;دولة اسرائيل&lt;br /&gt;Medinat Yisrael|
namme = Israel |
flagge = Flag of Israel.svg |
wapen = Coat_of_arms_of_Israel.svg |
lokaasje = Israel in its region (pre 1967 territory).svg |
motto = |
folksliet = Hatikwa |
taal = [[Arabisk]], [[Hebräisk]] |
haadstêd = Jerusalem |
steatsfoarm = Parlemäntariske Republik |
oerflak = 20.770 |
pctwetter = 2,00 |
ynwenners = 9.791.840 &lt;small&gt;(Skättenge)&lt;/small&gt;| 
teljier = 2023 |
munt = Sjekel | muntkoade = ISL |
tiidsone = +2 |
feestdei = 14. Moai |
lânkoade = ISR |
ynternet = .il |
tillefoan = 972 |
BIELDE-LOAGE = Israel.png
}}

'''Israel''' (Hebräisk: מדינת ישראל &quot;Medinat Jisra'el&quot;, Arabisk: دولة إسرائيل &quot;Daulat Isrā'īl&quot;) is n Lound in dät Midde-Aaste. 

Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont&lt;ref&gt;[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=363&amp;year=2007&amp;country=7199 Map of Freedom in the World] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;, uungefeer 7,1 Millione fon do 9.791.840 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid.

Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do [[Fereende Natione]]. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate.

== Noome ==
Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert.

Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd.

Die Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen.

== Geografie ==
[[Bielde:Israel topo de.jpg|thumb|left|''Reliefkoarte''|251x251px]]
Israel wäd begränsed fon [[Libanon]] in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät [[Middelmeer]] in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete. 

Israel kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste.

Fon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel. 

Ju Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju ''Emek haChula'' un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/4/FOCUS%20on%20Israel-%20The%20Living%20Dead%20Sea The Living Dead Sea] publikation israeliske Uutloundsministerium 1999 (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is.

Do tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt [[Tel Aviv]], [[Haifa]] un [[Jerusalem]]. 

=== Klima ===
Ju Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagram fon Be'er Scheva
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagram fon Eilat
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagram fon Haifa
Bielde:Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagram fon Tel Aviv
&lt;/gallery&gt;

== Geskichte ==
[[Bielde:Theodor Herzl.jpg|thumb|left|150px|''Theodor Herzl publizierte 1896 dät Bouk „Der Judenstaat“.'']]
Ätter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do [[Roomske Riek|Roomer]], 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät [[Middelmeer]] tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina.

Ätter dän Unnergong fon dät [[Osmaniske Riek]] koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert.&lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp The Palestine Mandate] The Avalon Project at Yale Law School (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen.
{|style=&quot;float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9&quot;
|-
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|400x300px|''Juudske Woongebiete in 1947.'']]
|align=&quot;middle&quot; | [[Bielde:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|400x300px|''Deelengsplan fon 1947.'']]
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;middle&quot; | &lt;small&gt;Juudske Woongebiete (links) un Deelengsplan (gjuchts) fon 1947&lt;/small&gt;
|}
Twiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd.

Foar dän [[Twäide Waareldkriech]] wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do  [[Fereende Natione]] skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do [[Fereende Stoaten]] un ju [[Sowjetunion]] anärkanne Israel glieks.&lt;ref&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/1948_War.html The 1948 War] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

Deerap foulgede noch in ju Gründengsnacht do Kriechsferklooringen fon Ägypten, Saudi-Arabien, Jordanien, Libanon, Irak un Syrien. In dän 1. Arabisk-Israeliske Kriech (Moai 1948 bit tou Juli 1949) wuude Israel fon fieuw arabiske Lounde Israel oungriepen. Die Kriech waas n Ärfoulch foar Israel un die israeliske Stoat wuude gratter.&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html The Mideast: A Century of Conflict] ''Part 3: Partition, War and Independence'' (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; 1949 wuude mäd do fieuw arabiske Lounde n Woapenstilstound teekend. Irak look him sunner n Ferdraach wieruume uut dät Wäästjordaanlound. Ätter ju Nationoalisierenge fon dät Sueskanoal in 1956 ferkloorden [[Frankriek]], [[Grootbritannien]] un Israel dän Kriech an [[Ägypten]].&lt;ref&gt;Damien Cash &quot;Suez crisis&quot;  ''The Oxford Companion to Australian History''. Ed. Graeme Davison, John Hirst and Stuart Macintyre. Oxford University Press, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roger Owen &quot;Suez Crisis&quot;   ''The Oxford Companion to the Politics of the World'', Second edition. Joel Krieger, ed. Oxford University Press Inc. 2001.&lt;/ref&gt; Israel ärobert ju Sinai fon Ägypten. Juli 1956 looken do israeliske Truppen sik tourääch.
[[Bielde:Declaration of State of Israel 1948.jpg|thumb|left|''David Ben Gurion proklamiert ap n 14. Moai 1948 dän Stoat Israel'']]
1967 begon Israel mäd die präventive Säksdeegekriech juun Ägypten, Syrien un Jordanien. Ätter dän Kriech kontrollierde Israel dän Gaza-Striepe un dät Sinai-Hoolichailound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Ätter dän Säksdeegekriech wäide do Ferhooldengen in dät Midden-Aasten nit beeter. Israel begint mäd dät bauen fon juudske Täärpe un do besätte Gebiete un do Palestinänser wäide aggressiver mäd hiere Terroroungriepe in un buuten Israel. Dät rakt räägelmäitich Truumult in dät Gränsgebiet, foarallen mäd Syrien. In 1973 an Jom Kippur Dai, dän juudske Skieregaidsdai, foulgede wier n Kriech, wierbie Syrien un Ägypten Israel oungriepen. Do Oungriepere hieden toacht dät an dissen Dai do israeliske Ljuude hieren Fierdai fierden, wiertruch do Oungriepere beetere Muugelkaide foar n Ärfoulch hieden. Do Israelis hieden tjo Deege nöödich tou mobilisierjen.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-219432/Israel Encyclopedia Britannica] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;  Daach won Israel dissen Kriech.
[[Bielde:Israelic Flag.JPG|thumb|''Israeliske Flaage in ju Negev-Wüüste'']]
In 1979 koom Ägypten mäd ne Free-Initiative. Ätter ju Initiative skuul Israel ju Sinai touräächreeke an Ägypten un Ägypten ärkoande Israel an as Lound. Israel annektierde deerätter Aast-Jerusalem un ju Golanhööchte. In n Juni 1981 greep Israel in dän irakisk-iranisken Konflikt ien: Israeliske Luftfoartjuuge bombardierden dän Atomreaktor Osirak ap e Naite fon Bagdad un fernäilden dän (Operation Opera). Gruund foar Israel waas ju Betruuenge fon Israel mäd Atoomwaffene fon dän Irak. Ju eerste Intifada (palästinensisken Apstand) waas 1987 un duurde bit tou 1991. Ätter do Oslo-Freeprosesse in 1993 un 1995 foulgede 2000 ne twäide Intifada.&lt;ref&gt;[http://www.n-tv.de/politik/Israel-und-der-Nahostkonflikt-article11658.html Kriege und VerhandlungenIsrael und der Nahostkonflikt] ap ju Websiede fon N-TV (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; In n Februoar 2005 waas ju twäide Intifada offiziel be-eended. 2002 baude Israel ne Muure twiske do israeliske un palästensiske Gebiete ap do Gränsen fon dät Wäästjordaanlound un Gaza.&lt;ref&gt;[http://www.fr-online.de/in_und_ausland/kultur_und_medien/themen/1912954_Israel-Mauer.-Ein-Monolog.html Mauer. Ein Monolog] ap Frankfurter Rundschau online (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Ministerpresidänt Ariel Sharon kwad dät ju Muure ju Sicherhaid ferhaagerje skuul. Ätter do Statistike hiede Sharon gjucht, do Terror-Ansleeke sunt sietdäm minner wuuden. In 2004 look Israel do israeliske Siedelengen tourääch uut ju Gaza-Striepe. 

Ätter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen.&lt;ref&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htm SECURITY COUNCIL CALLS FOR END TO HOSTILITIES BETWEEN HIZBOLLAH, ISRAEL] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009.

== Politik ==
[[Bielde:Knesset building.jpg|thumb|''Ju Knesset, dät Parlamänt fon Israel.'']]
[[Bielde:F-15I Ra'am.jpg|thumb|''Israeliske F-15I Ra'am.'']]
Israel is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.&lt;ref&gt;[http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod.htm Basic Laws - Introduction] ap ju Websiede fon dän Knesset (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Militäär ===
Do Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht.  Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]] hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke [[Satellit]]e lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,688066,00.html Atommacht Israel: Eindeutig zweideutig] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

=== Buutenloundske Politik ===
Foar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete.

Ieuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht.

Do Kontakte mäd dän [[Europäiske Union|europäisken Union]], un forallem do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa]], sunt gjucht goud. 

=== Siedelengspolitik ===
Ätter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an [[Ägypten]]. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound,&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=IDF: More than 300,000 settlers live in West Bank}} ap haaretz.com&lt;/ref&gt; wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8379868.stm Palestinians shun Israeli settlement restriction plan] ap bbc.co.uk&lt;/ref&gt; Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout.

=== Ferwaltengsstruktuur ===
Et rakt säks (Haud-)Besirke, in Hebräisk wuuden do ''mechozot'' (מחוזות; Sg. ''machoz'') naamd, un 15 Unnerbesirke, bekoand as ''nafot'' (נפות; Sg. ''nafa''). Do Unnerbesirke wäide in touhoope 50 natüürelke Regione apdeeld.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse&quot;
|- bgcolor=#CCCCFF
!Nuumer
!Distrikt
!Haudstääd
!Provintse
!Ienwoonertaal
|-
|align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |'''Noud'''
| align=&quot;center&quot; |Nazareth
| Kinneret, Safed, Akkon, Golan, Jezreel Ieuwene
| align=&quot;center&quot; |1.242.100
|-
|align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |'''Haifa'''
| align=&quot;center&quot; |Haifa
| align=&quot;center&quot; |Haifa, Hadera
| align=&quot;center&quot; |880.000
|-
|align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |'''Säntroal Distrikt'''
| align=&quot;center&quot; |Ramla
| align=&quot;center&quot; |Rishon Lezion, Sharon (Netanya), Petah Tikva, Ramla, Rehovot
| align=&quot;center&quot; |1.770.200
|-
|align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |'''Tel Aviv'''
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |Tel Aviv
| align=&quot;center&quot; |1.227.000
|-
|align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |'''Jerusalem'''
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |Jerusalem
| align=&quot;center&quot; |910.300
|-
|align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |'''Suud'''
| align=&quot;center&quot; |Beersheba
| align=&quot;center&quot; |Ashkelon, Beersheba
| align=&quot;center&quot; |1.053.600
|-
|align=&quot;center&quot; |B
| align=&quot;center&quot; |'''Judäa un Samarien'''
| align=&quot;center&quot; |Modi'in Illit (grootste Stääd)
| align=&quot;center&quot; |---
| align=&quot;center&quot; |304.569‏‏&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/idf-more-than-300-000-settlers-live-in-west-bank-1.280778 |wayback=20100703021353 |text=More than 300.000 settlers live in west bank}}&lt;/ref&gt;
|}
&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;

Judäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound.

== Befoulkenge ==
{{UureSiede|Befoulkenge fon Israel}}
[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|''Die Tempelbierich mäd dän Fälsendoom in Jerusalem.'']]
In Israel woonje 9.571.580 Moanskene (2022). Moor as 90 % deerfon woont in do Stääde.

=== Befoulkengsgruppen ===
Do grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (73,5%) un do Araber (21%). Do uur 5,5% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere.

Truch dät &quot;Gesäts fon Wieruumekuumen&quot; konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere [[Sowjetunion]]. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen. 

Siet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje,&lt;ref&gt;Irinnews.org: [http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators Israel: Crackdown on illegal migrants and visa violators.] 14. Juli 2009&lt;/ref&gt; man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.&lt;ref&gt;Adriana Kemp, &quot;Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel&quot;, ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004&lt;/ref&gt;

=== Ienwooner-Äntwikkelenge ===
Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:1000 height:300
PlotArea = width:950 height:275 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1949 from:start till:11 text:1.173.900
 bar:1950 from:start till:14 text:1.370.100
 bar:1955 from:start till:18 text:1.789.100
 bar:1960 from:start till:22 text:2.150.400
 bar:1965 from:start till:26 text:2.598.400
 bar:1970 from:start till:30 text:3.022.100
 bar:1975 from:start till:35 text:3.493.200
 bar:1980 from:start till:39 text:3.921.700
 bar:1985 from:start till:43 text:4.266.200
 bar:1990 from:start till:48 text:4.821.700
 bar:1995 from:start till:56 text:5.612.300
 bar:2000 from:start till:63 text:6.369.300
 bar:2005 from:start till:70 text:6.990.700
 bar:2010 from:start till:77 text:7.695.100
 bar:2013 from:start till:80 text:7.981.200
 bar:2016 from:start till:91 text:9.136.000
 bar:2023 from:start till:98 text:9.791.840

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel
&lt;/timeline&gt;

=== Sproaken ===
[[Bielde:Shave Ziyyon (Shavei Tzion) sign.jpg|thumb|''Ferkiersskild ap Hebräisk, Arabisk un Ängelsk.'']]
Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald. 

Truch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen [[Russisk]] baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume. 

N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät [[Ängelsk]]e. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/israel-s-shameful-attack-on-arabic-must-be-stopped-1.395617 |wayback=20140411021029 |text=Israel's shameful attack on Arabic must be stopped}} ap ju Näissiede haaretz.com&lt;/ref&gt;

Dät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet.

=== Religion ===
[[Bielde:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|thumb|left|''Bahai-Tuun in Haifa.'']]
Ju Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.&lt;ref&gt;[http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen.] Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund, 11. Juli 2012, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 66 kB).&lt;/ref&gt;

Moor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).&lt;ref&gt;''[http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009.]'' Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation, 28. Januoar 2012, Siede 30, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 529 kB, ängelsk).&lt;/ref&gt;

Ju Moorhaid fon do israeliske Araber sunt sunnitiske Muslime. In dät Jier 2001 roate dät 1.004.600, uungefeer 17 % fon ju Befoulkenge. Die Haram asch-Scharif in Jerusalem is, mäd sien Fälsendom un ju Al-Aqsa-Moschee, dät träädwichtichste Hillichdum fon dän Islam ätter do islamiske Hillichdume in Mekka un Medina. Dät kristelke Befoulkengsdeel waas uungefeer 2,1 %, deerfon roate et 113.100 arabiske Kristene un 25.400 nit-arabiske Kristene. Do maasten sunt Anhongere fon ju griechisk-orthodoxe Säärke, fon do sowät 138.500 Kristene sunt 75.000 [[Katoolske Säärke|katoolsk]]. Foar do Kristene is Israel dät hilge Lound weer Jesus appe Waareld keem un stuurwen as. Ätter dät Kristendum is Jesus deer uk wierapstuude. Truch ju Grääbessäärke is Jerusalem een fon do hillichste Steede fon dät Kristendum.

In Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers  disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.&lt;ref&gt;''[http://whc.unesco.org/en/list/1220 Bahá’i Holy Places in Haifa and the Western Galilee]'' ap ju UNESCO Websiede, blouked ap n 12. Dezember 2013&lt;/ref&gt;

=== Stääde ===
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
! align=center style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; colspan=&quot;7&quot;| Grootste Stääde fon Israel
|- 
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|border|150px|Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Jerusalem]]&lt;br /&gt;[[Bielde:Tel Aviv Skyline (night) - 2.jpg|border|150px|Tel Aviv]]&lt;br /&gt;[[Tel Aviv]]
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ploats
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Stääd
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Distrikt
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Ienwoonertaal
! rowspan=11 | &lt;br /&gt;[[Bielde:Haifa Shrine and Port.jpg|border|150px|Haifa]]&lt;br /&gt;[[Haifa]]&lt;br /&gt;[[Bielde:PikiWiki Israel 8057 The lake in Rishon-Lezion Israel.jpg|border|150px|Rishon LeZion]]&lt;br /&gt;[[Rishon LeZion]]
|- 
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Jerusalem]]''' || Jerusalem || 796.200
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Tel Aviv]]''' || Tel Aviv || 404.500
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''Haifa''' || Haifa || 269.300
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''Rishon LeZion''' || Säntroal || 231.700
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | ''' Ashdod''' || Suud || 211.400 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''Petah Tikva''' || Säntroal || 210.800
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''Beersheba''' || Suud || 195.800 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''Netanya''' || Säntroal || 188.200 
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''Holon''' || Tel Aviv || 182.000
|-
| align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''Bnei Brak''' || Tel Aviv || 161.100
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=left style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |&lt;center&gt;''Wälle: Israelisk Säntroal Büro foar Statistiek 2012&lt;ref&gt;[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_11x&amp;CYear=2012 CBS, Statistical Abstract of Israel 2012] fon&lt;/ref&gt;''&lt;/center&gt;
|}&lt;noinclude&gt;

== Wirtskaft un Infrastruktuur ==
[[Bielde:Bursa05.jpg|thumb|''N groot Honnelsdistrikt in Ramat Gan bie Tel Avid. Deer kon me uk dät Diamantmäärked fiende.'']]
Israel häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt.

Trots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske  Uutrustenge fon Import ouhongich.

Wichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte. 

Die Sundai is ju eerste dän eersten Dai fon ju Oarbaidswiek. Unner ju Sabbat, ju an n Fräindai ättermiddeeges begint un bit tou Snäiwendäiwends  duuret, sunt do maaste Winkele nit eepen.

Dät [[Bruttoinloundsprodukt]] fon Israel in [[2006]] waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank. 

=== Technologie ===
Israel häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|Fereende Stoate]]) un buute [[Noudamerikoa]] häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ.&lt;ref&gt;[http://www.nasdaq.com/newsroom/news/pr2005/ne_section05_019.stm NASDAQ Appoints Asaf Homossany as New Director for Israel] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070310182650/http://www.thehindubusinessline.com/businessline/2001/01/11/stories/151139ue.htm Israel keen on IT tie-ups] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Intel&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929212346/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1171894528658&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Intel to expand Jerusalem R&amp;D] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; un Microsoft&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070708084346/http://www.microsoft.com/Israel/RnD/about/team.html Israel R&amp;D Center: Leadership Team] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend.

Ju Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie.&lt;ref&gt;Linda Gradstein (22. Oktober 2007).[http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=15503716 Israel Pushes Solar Energy Technology (ängelsk).] National Public Radio.&lt;/ref&gt; Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie. 

=== Medien ===
Do wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk [[Fiersjoon]] foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10.

=== Ferkier ===
[[Bielde:Tel Aviv, Ben Gurion Airport, Departure Hall.jpg|thumb|''Duty-free inkoopje ap Ben Gurion Airport.'']]
Do Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways.

Die internationoale Säntroallufthoawen is Ben Gurion bie Tel Aviv.&lt;ref&gt;Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008&lt;/ref&gt; Uur Lufthoawen sunt: Lufthoawen Atarot in Jerusaläm, Lufthoawen Sde-Dow in in ju Stääd Tel Aviv, Lufthoawen Haifa, Lufthoawen Eilat, Lufthoawen Owda 40 km fon Eilat wai, Lufthoawen Machanajim bie Rosch Pina. Ju grootste Fluchsälskup is El Al, ju touhuus is ap Lufthoawen Ben Gurion, un wäkke ätter 44 ferskeedene Lufthoawen fljucht. Die Luftferkier wäd altied goud kontroliert, deer ju terroristiske Truuenge maastens relativ groot is.

Haifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut.

=== Tourismus ===
Israel hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pope-confirms-holy-land-pilgrimage-1.271706 |wayback=20101202110619 |text=Pope confirms Holy Land pilgrimage}} (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt; Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070929222428/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1186557443251&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Tourist visits above pre-war level] (blouked Juni 2010)&lt;/ref&gt;

== Kultuur ==
Do Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge.

=== Literatuur ===
N groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk.

Ju Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat.

In 1966 deelde Shmuel Yosef Agnon dän Nobelpries foar Literatuur mäd de düütsk-juudiske skrieuwer Nelly Sachs.

=== Waareldäärwgoud ===
[[Bielde:DeadSea01 ST 04.jpg|450px|thumb|Ju Doode See]]
* Do Tell uut de [[Biebel]]: (Tel Beër Sjeva, Tel Hazor un Tel Megiddo)
* Do bahá'í Bauwierke in Haifa un Wääst-Galilea
* Massada
* Dät oolde Sentrum un ju Stäädmuure fon Jerusalem 
* Ju Ooldstääd fon Akkon
* Ju Wiete Stääd in Tel-Aviv
* Röökerwierk-Wüüstestääde in ju Negev-Wüüste

=== Kunst un Museen ===
Dät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120711025748/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html The Israel Museum, Jerusalem]&lt;/ref&gt; wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html The Israel Museum, Jerusalem] Shrine of the Book&lt;/ref&gt; touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän [[Holocaust]]. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.bh.org.il/information/BethHatefutsoth.asp |wayback=20021219031031 |text=Beth Hatefutsoth}}  Museumsinformation&lt;/ref&gt; Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse.

=== Sport ===
In Israel sunt [[Foutbal]] un [[Basketbal]] gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele.

Ju Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup.

=== Ieten ===
Ju israeliske Köäkene häd hiere oaine regionoal Spezioalitäite, man et rakt foarallen uk Ieten dät mädbroacht is fon Juden, do fon uur Lounde wieruumekeemen ätter Israel wäi. Siet ju Apgjuchtenge fon n Stoat Israel in 1948, un foarallen siet do leete 1970er Jiere, häd sik in Israel ne bunte Köäkene äntwikkelje kuud. Ju bestound foarallen uut ju Ietensjoodkunst fon de Mizrachim, de Sefardim un de Asjkenasim. Ju israeliske Köäkene häd uk gjucht fuul Ienfloude uut ju orientaliske Köäkene un kulinariske Elemänte uut do Lounde uum dät Middelmeer. Do maaste Ietensprodukte uut de Middelmeerregion, un dan foarallen fuul ferskeedene Fruchte un Gräinieten, Molkprodukte un Fisk, hääbe hiere Ienfloud in ju israeliske Köäkene häiwed. Uk do Räägele fon do judiske Ietensgesätse, do sik ap dät kloormoakjen un kombinierjen fon ferskielende Ietensprodukte basierje, wäide fuul bruukt un ferweendet. Juust so wäide do judiske Ietensgesätse ferweendet am Sabbat un bie ferskielende judiske Fierdeege.

== Ferbiendengen ==
{{CommonsLittik|Israel}}
{{WikiatlasLittik|Israel}}
* [https://web.archive.org/web/20150714035817/http://www.gov.il/firstgov/english Offizielle Websiede fon ju Regierenge] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.mfa.gov.il/MFA Websiede fon dät Uutloundsministerium] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_yesod1.htm Lieste fon Gruundgesätse fon ju Knesset] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20100816062151/http://www.goisrael.com/Tourism_Ger/ Ministerium foar Tourismus] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Loundkoarten fon Israel] &lt;small&gt;''Düütsk''&lt;/small&gt;
* [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israeliske Weedertjoonst] &lt;small&gt;''Ängelsk''&lt;/small&gt;

{{Wälle|Angoawe=
{{reflist|2}}
}}

{{Literatuurlieste|Angoawe=
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;small&gt;
{{citation|title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=0714655767|publisher=Routledge|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Jewish Knowledge|last=Ausubel|first=Natan|publisher=Crown Publishers|location=New York, New York|publisher=Crown Publishers|year=1964|isbn=051709746X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Original Story: God, Israel and the World|last=Barton|first=John|last2=Bowden|first2=Julie |John Barton (theologian)|isbn=0802829007|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=International History of the Twentieth Century|last=Best|first=Anthony|isbn=0415207398|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=0333676319|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|Ahron Bregman}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=World Music: The Rough Guide|last=Broughton|first=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=1858286352|publisher=Rough Guides|year=1999}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|last=Cole|first=Tim|isbn=0415929687|year=2003|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Enemy Within: A History of Espionage|last=Crowdy|first=Terry|isbn=1841769339|publisher=Osprey Publishing|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Patterns of Political Leadership: Egypt, Israel, Lebanon|last=Dekmejian|first=R. Hrair|publisher=State University of New York Press|year=1975|isbn=087395291X}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=To Rule Jerusalem|last=Friedland|first=Roger|last2=Hecht|first2=Richard|publisher=University of California Press|year=2000|isbn=0520220927}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0521852897}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict|last=Gilbert|first=Martin|isbn=0415359007|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=030647445X|year=2003|publisher=Springer}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Book of Genesis|last=Hamilton|first=Victor P.|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|edition=2nd revised|isbn=0802823092}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Warfare and the Third World|last=Harkavy|first=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0312240120}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=1574885502}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Jewish State|last=Herzl|first=Theodor|Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=0486258491}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1988|isbn=1858282489}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=0791412954}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=0253332036|publisher=Indiana University Press|year=1993}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Britain's Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948|last=Liebreich|first=Fritz|isbn=0714656372|year=2005|publisher=Routledge}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=0876090366|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=0739114859}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Handbook of Decision Making|last=Morçöl|first=Göktuğ|isbn=1574445480|publisher=CRC Press|year=2006}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Triumph of the Image: The Media's War in the Persian Gulf — A Global Perspective|last=Mowlana|first=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=0813316103}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=|last=Romano|first=Amy|title=A Historical Atlas of Israel|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=0823939782}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Flashpoints in the War on Terrorism|last=Reveron|first=Derek S.|last2=Murer|first2=Jeffrey Stevenson|publisher=Routledge|year=2006|isbn=0415954908}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Economic Consequences of Zionism|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=T Brill Academic Publishers|isbn=9004091475}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|R. J. Rummel|isbn=0765805235}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=0881255459|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|last=Shindler|first=Colin |isbn=186064774X|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=0028659287|publisher=Macmillian|year=2007|volume=9|edition=2nd}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=0521864658|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=0275971414}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=1898723230|year=1997|publisher=Sussex Academic Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last=Stone|first=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=0791419592|publisher=SUNY Press|year=1994}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Culture and Customs of Israel|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=0313320918|year=2004|publisher=Greenwood Press}}&lt;br /&gt;
{{citation|title=Word Biblical Commentary|last=Wenham|first=Gordon J.|isbn=0849902010|volume=2 (Genesis 16-50)|year=1994}}
&lt;/div&gt;
}}

[[Kategorie:Israel| ]]</text>
      <sha1>d6adygsji7ugb4wvnwzpmu9zb6hbv8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aastfräislound</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4735</id>
    <revision>
      <id>124821</id>
      <parentid>119630</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T14:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <origin>124821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2046" sha1="okq3ubv2z3zbypbym6pykt939b5keno" xml:space="preserve">'''Aastfräislound''' is dän Deel fon [[Aast-Fräislound]], die der fröier unner ju Heerskup fon do [[Cirksena]]'s stuud.

== Geschichte ==
&lt;timeline&gt;
ImageSize  = width:1000 height:80
PlotArea   = width:900 height:50 left:50 bottom:25

DateFormat = yyyy
Period     = from:700 till:2050
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:700

Define $dx = 25 # shift text to right side of bar

PlotData=
  bar:Leadors color:red width:15 mark: (line,white) align:left fontsize:S

  color:green from:700 till:789 shift:(-40,15) text:Fräiske Riek
  color:red from:789 till:1100 shift:(-40,15) text:Frankenriek, HRR, Wikinger
  color:green from:1100 till:1464 shift:(-40,15) text:Fräiske Fraiegaid
  color:red from:1464 till:1744 shift:(-40,15) text:Gr./Fd. Aastfräislound
  color:green from:1744 till:1806 shift:(-12,15) text:Prs.
  color:red from:1806 till:1815 shift:(-12,15) text:Fr.
  color:green from:1815 till:1866 shift:(-12,15) text:Hann.
  color:red from:1866 till:1946 shift:(-10,15) text:Prs.
  color:green from:1946 till:end shift:(-30,15) text:Lsk./Düütsklound
  &lt;/timeline&gt;

*&lt;small&gt;HRR = Hillige Roomske Riek, Gr./Fd. = Groafskup/Furstendum, Prs. = Prüüsen, Fr. = Frantsööske Tied, Hann. = Hannover, Lsk. = Läichsaksen&lt;/small&gt;

== Iendeelenge ==
Aastfräislound uumfoatet däälich do naiste Kringe:
*[[Loundkring Aurk|Aurk]]
**[[Auerk]]
**[[Norden]]
**[[Norderney]]
**[[Wiesmoor]]
**[[Baltrum]]
**[[Dornum]]
**[[Großefehn]] (Grootefoan)
**[[Hinte]]
**[[Ihlow]]
**[[Juist]]
**[[Krummhörn]]
**[[Leezdorf]]
**[[Marienhafe]]
**[[Moorweg]]
**[[Rechtsupweg]]
**[[Suudbrookmerlound]]
**[[Upgant-Schott]]
**[[Wirdum]]
*[[Loundkring Lier|Lier]]
**[[Borkum]]
**[[Bunde]]
**[[Hesel]]
**[[Jemgum]]
**[[Jümme]]
**[[Lier]]
**[[Moormerlound]]
**[[Ostrhauderfehn]]
**[[Rhauderfehn]]
**[[Uplengen]]
**[[Weener]]
**[[Westoverledingen]]
*Stad [[Oamde]]
*[[Loundkring Wittmund|Wittmund]]
**[[Esens]]
**[[Friedeburg]]
**[[Holtriem]]
**[[Langeoog]]
**[[Spiekeroog]]
**[[Wittmund]]

[[Kategorie:Aast-Fräislound]]</text>
      <sha1>okq3ubv2z3zbypbym6pykt939b5keno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Museumstäärp Kloppenbuurich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4926</id>
    <revision>
      <id>124849</id>
      <parentid>124812</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Die „Genius loci“ */</comment>
      <origin>124849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13316" sha1="0zxgu3wa40c1xu09gd4atoh699yq3xz" xml:space="preserve">Dät '''Museumstäärp Kloppenbuurich – Läichsaksisk Fräiluchtmuseum''' in ju läichsaksiske Kringstääd [[Kloppenbuurich]] is een fon do ooldste Fräiluchtmuseen Düütsklounds. Dät Museum häd ju Apgoawe, do loundelke Bautoankmoale fon dät Buundeslound [[Läichsaksen]] tou ärfoarskjen un in Biespiele originoalgetjou tou dokumentierjen. 

Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum is ne Non-Profit-Organisation. Owwol et ju Iengjuchtenge nit deeruum gungt, muugelkst fuul Besäikere antoulokjen, hied dät Museumstäärp Kloppenbuurich 2009 moor Besäikere as älk uur Museum in Läichsaksen (250.000).&lt;ref name=&quot;Kaiser14&quot;&gt;Heinrich Kaiser: ''250.000 Gäste im Museum''. „''Oldenburgische Volkszeitung“''. 30. Dezember 2009. S. 14&lt;/ref&gt; 2004 wieren unner do Besäikere ca. 60.000 Bäidene un Jungfoulk, do in dän Roome fon dän Skoulunnergjucht do Anboode fon dät Museum bekiekeden.
[[Bielde:Cloppplan250411073.jpg|thumb|270px|Uursichtskoarte fon dät Museumstäärp]]

== Geskichte ==
Dät Museumstäärp wuud 1934 fon dän Kloppenbuurger Studienräid Heinrich Ottenjann anlaid. Fierelk eepend wuud dät an n Heemelfoartsdai 1936. An n 13. April 1945 wuuden säks Huuse fon dät Museumstäärp truch Artilleriefjuur fernäild, deerunner uk die Quatmannshoaf. Die Hoaf wuud bit 1962 detailgetjou rekonstruierd. Ätterfoulger fon Heinrich Ottenjann as Museumsdirektor wuud sin Suun [[Helmut Ottenjann]] - fon 1961 bit 1996. Siet 1996 is Uwe Meiners Direktor fon dät Fräiluchtmuseum.

== Apgoawe ==
Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum fungiert däälich as Foarskengs- un Bildengsiengjuchtenge tou ju Kultuur- un Buuräigeskichte. Do museumspädagogiske Anboode sunt altied hondlengs- un produktorientierd.

Dät Museumstäärp is uk ne Foarskengsiengjuchtenge. Sweerpunkte fon ju Foarskengsoarbaid sunt deerbie Foulkskunde, Regionoalgeskichte un Huusfoarskenge. N Team fon träi Wietenskuppere, ounhooldend unnerstöänd truch Volontäre un Projektpartnere, foarsket t.B. an historiske Wällen, beglat dän Apbau fon näie Huuse, ploant Uutstaalengen etc. Dokumentierd wäd disse Oarbaid nit bloot in wietenskuppelke Tiedskrifte un Beende, dät Museumsdorf publiziert uk oaine Bouke un Skrifte. Unnerstutsed wäd dät wietenskuppelke Personoal truch Hondwierkere, do dät Museumstäärp instandhoolde un do Besäikere traditionelle Oarbaidswiesen demonstrierje.

Foar Ärhooldengsmäitnoamen an Bauwierke kricht dät Museumsdorf siet 2009 fon ju Carola-Wüstefeld-Stiftenge 50.000 Euro jierelk.&lt;ref name=&quot;Kaiser14&quot;/&gt;

== Anboode ==
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Fachwerkkirche.JPG|miniatur|Fäkwierksäärke uut Klein-Escherde]]
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Moorpflug.JPG|miniatur|Foanplouch ieuwenske dän Museumstäärp-Parkploats]]
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Wehlburg.JPG|miniatur|Wehlburg ([[Artlound (Londskup)|Artlounder]] Buurenhoaf)]]
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Zimmerer.JPG|miniatur|Glap uut ju Skrainerwierksteede]]
 
Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum wiest ap n Areoal fon uumtränt 20 ha ju Geskichte fon dän londelke Ruum fon Läichsaksen fon dät 16. Jierhunnert bit tou däälich. In uur 50 historiske Bauwierke mäd do touheerige Buurentuune un ap uur Nutsflächen fon de Buuräi wäd die Wondel in dät Ferhooldnis Moanske-Uumwaareld thematisierd.

Ounfangs wuud ju Foarm fon dän Wierapbau wääld, ju do Huuse as Prototype in dän Uur-Bautoustand wiesde. Weesentelke Bautype fon dät läichdüütske [[Hallenhuus]] un fon dät [[Aastfräislound|aastfräiske]] [[Gulfhuus]] wäide so präsentierd. Siet do 1970er Jiere wäide Huuse unner Bewoarenge fon do Spuuren fon hiere Geskichte un beleeken tou do Biographien fon hiere Bewoonere wier häärstoald. 

Ieuwenske Bauwierke, do ju Buuräi un dät Hondwierk tjoonden, un Woonhuuse fon do Loundoarbaidere befiende sik ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich uk ne Fäkwierksäärke uut Klein-Escherde (1698 apbaud) un ne Buurskupsskoule uut Renslage (apbaud 1751).

Buute ju eegentelke Museumstäärpsgruunde is noudelk fon ju Höltinghauser Sträite n grooten Foanplouch apstoald.

Wiedere Informatione uur do eenpelde Objekte sunt in n interaktiven Loageplan tou fienden.

In dät Jier 2011 skäl mäd dän Bau fon ne näie Iengongshalle mäd integrierd kultuurhistorisk Sentrum ounfangd wäide. Ju Finanzierenge skällen sik dät Lound Läichsaksen, die Loundkring un ju Stääd Kloppenbuurich deele. In dätsälge Jier skäl dät Woonhuus fon ne Woainmoakeräi uut dät Jier 1564 kloormoaked weese. Dit Bauwierk skäl dan dät ooldste ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp weese.&lt;ref name=&quot;Kaiser14&quot;/&gt;

=== Buuräi un Hondwierk – Woon- un Wirtskaftshuuse ===
Fon aal do Bauwierke, do ju Buuräi tjoonden, sunt besunners die Quatmannshoaf (uut Elsten, apbaud 1805) un ju Wehlbuurich (uut Wehdel, apbaud 1750) töu ärwäänen.

Unner do Bauwierke fiende sik ieuwenske Buuren-, Hiere- un Loundoarbaiderhuuse moonige Biespiele fon dät loundelke Hondwierk: Traaleräi, [[Tin]]jooteräi, Houf- un Woainsmitte, Koopersmitte, Leederskoumoakeräi, Hoskemoakeräi, Skraineräi, Timmermonswierksteede, Bjouhuus, Kuuperäi, Blaufaaweräi, Soadeleräi, Potteboakeräi, Gould- un Säälwersmitte as uk techniske Kultuurtoankmoale as [[Wiendmäälne|Määlne]]n un Kraftmaskienen. 

In dät Museumstäärp Kloppenbuurich wäd fersoacht, ne muugelkst fulboodige Riege fon do ferskeedene Oarde fon dät oolde Hondwierk un ju Technik deerfon in dän loundelke Ruum in dän Oarbaidsouloop deertoustaalen.

==== Määlnen ====
Siet 2008 is dät Museumstäärp ne Station an ju Läichsaksiske Määlnensträite. Do Raisende ap disse Feriensträite kon dät bjoode:
* ne [[Wiendmäälne#Bokwiendmäälne|Bokwiendmäälne]] uut Essern (Loundkring Nienburg), uk Stonnermäälne naamd, wäil uum 1638 apgjucht.
* ne [[Wiendmäälne#Hollounderwiendmäälne|Kappenwiendmäälne]] uut Bokel (Loundkring Kloppenbuurich) uut dät Jier 1764, n Galeriehollounder, uk Oachtekaantwiendmäälne of kuut „Hollounder“ naamd.
* ne [[Wiendmäälne#Kokerwiendmäälne|Kokerwiendmäälne]] uut Edewecht (Loundkring Ammerlound) uut dät Jier 1879, uursproangelk as Woaterskäpmäälne konzipierd.
* n [[Göäpel]] uut [[Mimmelage]] (Loundkring Ossenbrääch); ne holtene Määlne, uk Hoangstegöäpel of Rosmäälne, tou dät Määlnjen fon dät Koarel, uum 1850 bit 1890 apbaud. Mäd Hälpe fon Hoangste wuud Koarel määlnd. Ju in dät Täärsk- un Koarelskäin fon dän Hoaf Wehlbuurich befiendelke Rosmäälne uut dät Jier 1868 is ju lääste noch ärheeldene Rosmäälne in Läichsaksen.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Museumsdorf Cloppenburg Bockwindmühle.JPG|Bokwiendmäälne (Stonnermäälne)
Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Kappenwindmühle.JPG|Kappenwiendmäälne
Bielde:Cloppenburg-museum.jpg|Kokerwiendmäälne
Bielde:Museumsdorf Cloppenburg Pferdegöpel.JPG|Hoangstegöäpel in dät Skäin fon dän Hoaf Wehlbuurich
&lt;/gallery&gt;

=== Seelterlound ===
Uut [[Seelterlound]] stounde dät [[Aastfräisk Huus|Auks Huus]] uut [[Skäddel]] un dät [[Eepen Huus]] uut ju Tied uum 1800 fon Deddens uut [[Hollenerfoan]] in dät Musseumstärp.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Aukshuus.jpg|Auks Huus uut Skäddel ferträt dän Foarmarsk fon dät [[Aastfräisk Huus|Fräiske Huus]] ätter dät Suude.
Bielde:Aukshuus2.jpg| Woondeel fon dät Aukshuus
Bielde:Aukshuus3.jpg| Köäkene in dät Aukshuus
Bielde:Saterhaus.jpg| Eepen Huus in dät Museumstäärp
&lt;/gallery&gt;

=== Sammelengen un Uutstaalengen ===
[[Bielde:Cloppenburg Muenchhausen-Scheune.jpg|miniatur|upright|Uutstaalengshalle „Münchhausen-Skäin“]]
In do Sammelengen fon dät Museum befint sik uk die berüümde Meteorit Ooldenbuurich (Fragment 'Bissel', 4,84 kg) die der 1930 in do Täärpe Bissel (Meente Großenkneten) un Beverbruch (Meente [[Garrel]]) fon n Heemel faalen is. Dät Exemploar is oawers nit eepentelk uutstoald.

Do Resultoate fon ju uumfangrieke Museumsoarbaid wäide dät Publikum anhound fon uutwäälde Biespiele in ounhooldend wikseljende Sunneruutstaalengen in ju ''Buurich Arkenstede'' un dät ''Münchhausenskäin'' museumsdidaktisk apberat präsentierd.

=== Loundpaatie ===
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Quatmannshof.JPG|miniatur|upright|Quatmannshoaf unner ju Tuunpaatie 2006]]
Siet 2002 rakt dät älke Jier twiske Christi Heemelfoart un dän Sundai foar Pingster ne „Tuunpaatie“ ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich.

== Die „Genius loci“ ==
Dät Gruundengsjier 1934 rakt Anlas tou ju Froage, of ju Gruundenge fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich Uutdruk fon ju nationalsozialistiske Bloud un Boudem-Mythologie weese skuul. Uunbeapsichtiged wäd disse Ounnoame truch ju „Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet“ holpen, deertruch dät ju Geskichtskoastere dät Museumstäärp as „Museumsdorf Cloppenburg (NS)“ foarstoalt, wierbie oawers „NS“ foar „Niedersachsen“ (Läichsaksen) stoant.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.zum.de/Faecher/G/BW/Landeskunde/rhein/kultur/museen/museen.htm |wayback=20100828063858 |text=ZUM: ''Museen im Land'' (Liste von Museen, die als außerschulische Lernorte geeignet sind)}}&lt;/ref&gt;

[[Bielde:Pferdeköpfe Giebel.jpg|miniatur|Hoangstekoppe an ju Faandersiede fon dän Göäwel fon n Hallenhuus]]
Innerdoat is ju Gruundenge fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich in ju Kontext fon ju Geskichte fon ju Heematbewäägenge tou betrachtjen: Ju äntstuud al uum 1880 as Reflex fon ju Ferstääderenge fon Düütsklound un fon dät Interesse fon fuul Stääde an ne Ärinnernge an hiere Buurenwuttele. Uut ju Bewäägenge hääruut wieren in dät [[Ooldenbuurich (Lound)|Lound Ooldenbuurich]] 1910 al dät [[Ammerlounder Buurenhuus]] in [[Bad Twiskoan]] un 1912 ju Rookkate in Neuenburg as sinnelk belieuwboare Ärinnerengssteeden äntsteen. In Kloppenbuurich sälwen wuud 1922 n Heimatmuseum gruunded.

Uut disse Bewäägenge hääruut äntwikkelde Heinrich Ottenjann dät Konzept fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich, dät dan 1934 fuleended wuud.
Do Nationalsozialiste befoarwoudeden ju Idee fon ju Foarderenge fon ju Heematpleege un instrumentalisierden un ideologisierden ju in dät Äntstounden begriepene foulkskundelk-agroarhistoriske Anloage, ju oawers sieläärge nit in dän Sin tou ne NS-Kultsteede wuud as sowät dät ieuwenso fon Gaulaiter Carl Röver unnerstutsede Projekt Stedingseere in Bookholzberg.

Däälich reagiert me in dät Museumstäärp Kloppenbuurich eer raitsed ap ju Unnerstaalenge, dät skuul ne Naite reeke twiske Heeimatferbuundenhaid un nationalsozialistiske Ideologie: In dät Museumstäärp rakt et nit bloot räägelmäitich Feranstaltengen, do der uur nationalsozialistisken Uungäist apkloorje skällen,&lt;ref&gt;Carola Lipp u. a. (Hg.): ''Volkskunde in Niedersachsen. Referate der Tagung vom 28. Februar bis 2. März 2001 im Museumsdorf Cloppenburg – Niedersächsisches Freilichtmuseum'', insbesondere das Fachreferat von Heidi Rosenbaum, Oliver Doetzer und Sigrid Anna Friedreich „Zum Stellenwert biographischer Forschung in der Sozialgeschichte von Familie und Kindheit – am Beispiel des Projekts ‚Kinderalltag im Nationalsozialismus‘“. ([http://www.gbv.de/dms/goettingen/349094322.pdf Inhaltsverzeichnis])&lt;/ref&gt; man Betjoonstede fon dät Museumstäärp gunge uk ap Anfroage apkloorerisk tougong: Biespielswiese kommentierje jo ju These, do Hoangstekoppe ap läichsaksiske Buurenhuuse (Fäkbegriep: Hallenhuuse) skällen ursproangelk Uurblieuwsele fon Hoangste-Offere weesen hääbe, deermäd, dät dät n fon do Nationalsozialiste ferbratten Mythos weese skäl, ju der kritisken wietenskuppelken Wröich nit standhoolde kon.&lt;ref&gt;[http://www.tagesspiegel.de/zeitung/warum-haben-die-niedersachsen-pferdekoepfe-am-dach/697080.html Kirsten Reinhardt: „Warum haben die Niedersachsen Pferdeköpfe am Dach?“], in: ''Der Tagesspiegel'', 27. März 2006.&lt;/ref&gt;

== Sjuch uk ==
* [[:de:Liste europäischer Freilichtmuseen|Lieste fon europäiske Fräiluchtmuseen]] ap ju düütske Wikipedia
* [[Helmut Ottenjann]]

== Literatuur ==
* Hermann Kaiser, Helmut Ottenjann: ''Museumsführer Museumsdorf Cloppenburg - Niedersächsisches Freilichtmuseum'', Stiftung Museumsdorf Cloppenburg (1995) - ISBN 3-923675-14-3
* Hermann Kaiser: ''Ein Haus und eine Familie in schweren Zeiten: Der Wiederaufbau der Hofanlage Wübbe M. Meyer aus Firrel, Ostfriesland im Museumsdorf Cloppenburg '', Stiftung Museumsdorf Cloppenburg (2003) - ISBN 3-923675-92-5
			
== Weblinks ==
{{CommonsLittik|Museumsdorf Cloppenburg|Museumstäärp Kloppenbuurich}}
* [http://www.museumsdorf.de Offizielle Homepage]
* [https://web.archive.org/web/20100921074955/http://www.museumsdorf.de/start_media.htm Fideos uut dät Museumstäärp]
* [http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Cloppenburg/Cloppenburg/Artikel/2543432/Ambitionen-gegen-Nazis-verteidigt.html  Ambitionen gegen Nazis verteidigt] (NWZ)
* [http://www.zum.de/Faecher/G/BW/Landeskunde/w2/nsachsen/museen/cloppenburg/liste.htm Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet (zum): ''Freilichtmuseum Cloppenburg'']

[[Bielde:Museumsdorf-Cloppenburg.jpg|thumb|780px|center|Museumstäärp Kloppenbuurich]]

{{Wälle|Angoawe=
&lt;references/&gt;
}}
{{Museum}}

{{Koördinaten|52_50_56_N_08_03_04_E_type:city_zoom:12_region:DE|52° 50' NB, 8° 3' AL&lt;/small&gt;}}

[[Kategorie:Loundkring Kloppenbuurich]]
[[Kategorie:Ooldenbuurger Munsterlound]]</text>
      <sha1>0zxgu3wa40c1xu09gd4atoh699yq3xz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124850</id>
      <parentid>124849</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Apgoawe */</comment>
      <origin>124850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13452" sha1="5x0eby5uxk3a89397z9hfn93aey1q3u" xml:space="preserve">Dät '''Museumstäärp Kloppenbuurich – Läichsaksisk Fräiluchtmuseum''' in ju läichsaksiske Kringstääd [[Kloppenbuurich]] is een fon do ooldste Fräiluchtmuseen Düütsklounds. Dät Museum häd ju Apgoawe, do loundelke Bautoankmoale fon dät Buundeslound [[Läichsaksen]] tou ärfoarskjen un in Biespiele originoalgetjou tou dokumentierjen. 

Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum is ne Non-Profit-Organisation. Owwol et ju Iengjuchtenge nit deeruum gungt, muugelkst fuul Besäikere antoulokjen, hied dät Museumstäärp Kloppenbuurich 2009 moor Besäikere as älk uur Museum in Läichsaksen (250.000).&lt;ref name=&quot;Kaiser14&quot;&gt;Heinrich Kaiser: ''250.000 Gäste im Museum''. „''Oldenburgische Volkszeitung“''. 30. Dezember 2009. S. 14&lt;/ref&gt; 2004 wieren unner do Besäikere ca. 60.000 Bäidene un Jungfoulk, do in dän Roome fon dän Skoulunnergjucht do Anboode fon dät Museum bekiekeden.
[[Bielde:Cloppplan250411073.jpg|thumb|270px|Uursichtskoarte fon dät Museumstäärp]]

== Geskichte ==
Dät Museumstäärp wuud 1934 fon dän Kloppenbuurger Studienräid Heinrich Ottenjann anlaid. Fierelk eepend wuud dät an n Heemelfoartsdai 1936. An n 13. April 1945 wuuden säks Huuse fon dät Museumstäärp truch Artilleriefjuur fernäild, deerunner uk die Quatmannshoaf. Die Hoaf wuud bit 1962 detailgetjou rekonstruierd. Ätterfoulger fon Heinrich Ottenjann as Museumsdirektor wuud sin Suun [[Helmut Ottenjann]] - fon 1961 bit 1996. Siet 1996 is Uwe Meiners Direktor fon dät Fräiluchtmuseum.

== Apgoawe ==
Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum fungiert däälich as Foarskengs- un Bildengsiengjuchtenge tou ju Kultuur- un Buuräigeskichte. Do museumspädagogiske Anboode sunt altied hondlengs- un produktorientierd.

Dät Museumstäärp is uk ne Foarskengsiengjuchtenge. Sweerpunkte fon ju Foarskengsoarbaid sunt deerbie Foulkskunde, Regionoalgeskichte un Huusfoarskenge. N Team fon träi Wietenskuppere, ounhooldend unnerstöänd truch Volontäre un Projektpartnere, foarsket t.B. an historiske Wällen, beglat dän Apbau fon näie Huuse, ploant Uutstaalengen etc. Dokumentierd wäd disse Oarbaid nit bloot in wietenskuppelke Tiedskrifte un Beende, dät Museumsdorf publiziert uk oaine Bouke un Skrifte&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.museumsdorf.de/ |wayback=20100921074955 |text=Homepage des Museumsdorfs. Abschnitt ''Forschung''}}&lt;/ref&gt;. Unnerstutsed wäd dät wietenskuppelke Personoal truch Hondwierkere, do dät Museumstäärp instandhoolde un do Besäikere traditionelle Oarbaidswiesen demonstrierje.

Foar Ärhooldengsmäitnoamen an Bauwierke kricht dät Museumsdorf siet 2009 fon ju Carola-Wüstefeld-Stiftenge 50.000 Euro jierelk.&lt;ref name=&quot;Kaiser14&quot;/&gt;

== Anboode ==
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Fachwerkkirche.JPG|miniatur|Fäkwierksäärke uut Klein-Escherde]]
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Moorpflug.JPG|miniatur|Foanplouch ieuwenske dän Museumstäärp-Parkploats]]
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Wehlburg.JPG|miniatur|Wehlburg ([[Artlound (Londskup)|Artlounder]] Buurenhoaf)]]
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Zimmerer.JPG|miniatur|Glap uut ju Skrainerwierksteede]]
 
Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum wiest ap n Areoal fon uumtränt 20 ha ju Geskichte fon dän londelke Ruum fon Läichsaksen fon dät 16. Jierhunnert bit tou däälich. In uur 50 historiske Bauwierke mäd do touheerige Buurentuune un ap uur Nutsflächen fon de Buuräi wäd die Wondel in dät Ferhooldnis Moanske-Uumwaareld thematisierd.

Ounfangs wuud ju Foarm fon dän Wierapbau wääld, ju do Huuse as Prototype in dän Uur-Bautoustand wiesde. Weesentelke Bautype fon dät läichdüütske [[Hallenhuus]] un fon dät [[Aastfräislound|aastfräiske]] [[Gulfhuus]] wäide so präsentierd. Siet do 1970er Jiere wäide Huuse unner Bewoarenge fon do Spuuren fon hiere Geskichte un beleeken tou do Biographien fon hiere Bewoonere wier häärstoald. 

Ieuwenske Bauwierke, do ju Buuräi un dät Hondwierk tjoonden, un Woonhuuse fon do Loundoarbaidere befiende sik ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich uk ne Fäkwierksäärke uut Klein-Escherde (1698 apbaud) un ne Buurskupsskoule uut Renslage (apbaud 1751).

Buute ju eegentelke Museumstäärpsgruunde is noudelk fon ju Höltinghauser Sträite n grooten Foanplouch apstoald.

Wiedere Informatione uur do eenpelde Objekte sunt in n interaktiven Loageplan tou fienden.

In dät Jier 2011 skäl mäd dän Bau fon ne näie Iengongshalle mäd integrierd kultuurhistorisk Sentrum ounfangd wäide. Ju Finanzierenge skällen sik dät Lound Läichsaksen, die Loundkring un ju Stääd Kloppenbuurich deele. In dätsälge Jier skäl dät Woonhuus fon ne Woainmoakeräi uut dät Jier 1564 kloormoaked weese. Dit Bauwierk skäl dan dät ooldste ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp weese.&lt;ref name=&quot;Kaiser14&quot;/&gt;

=== Buuräi un Hondwierk – Woon- un Wirtskaftshuuse ===
Fon aal do Bauwierke, do ju Buuräi tjoonden, sunt besunners die Quatmannshoaf (uut Elsten, apbaud 1805) un ju Wehlbuurich (uut Wehdel, apbaud 1750) töu ärwäänen.

Unner do Bauwierke fiende sik ieuwenske Buuren-, Hiere- un Loundoarbaiderhuuse moonige Biespiele fon dät loundelke Hondwierk: Traaleräi, [[Tin]]jooteräi, Houf- un Woainsmitte, Koopersmitte, Leederskoumoakeräi, Hoskemoakeräi, Skraineräi, Timmermonswierksteede, Bjouhuus, Kuuperäi, Blaufaaweräi, Soadeleräi, Potteboakeräi, Gould- un Säälwersmitte as uk techniske Kultuurtoankmoale as [[Wiendmäälne|Määlne]]n un Kraftmaskienen. 

In dät Museumstäärp Kloppenbuurich wäd fersoacht, ne muugelkst fulboodige Riege fon do ferskeedene Oarde fon dät oolde Hondwierk un ju Technik deerfon in dän loundelke Ruum in dän Oarbaidsouloop deertoustaalen.

==== Määlnen ====
Siet 2008 is dät Museumstäärp ne Station an ju Läichsaksiske Määlnensträite. Do Raisende ap disse Feriensträite kon dät bjoode:
* ne [[Wiendmäälne#Bokwiendmäälne|Bokwiendmäälne]] uut Essern (Loundkring Nienburg), uk Stonnermäälne naamd, wäil uum 1638 apgjucht.
* ne [[Wiendmäälne#Hollounderwiendmäälne|Kappenwiendmäälne]] uut Bokel (Loundkring Kloppenbuurich) uut dät Jier 1764, n Galeriehollounder, uk Oachtekaantwiendmäälne of kuut „Hollounder“ naamd.
* ne [[Wiendmäälne#Kokerwiendmäälne|Kokerwiendmäälne]] uut Edewecht (Loundkring Ammerlound) uut dät Jier 1879, uursproangelk as Woaterskäpmäälne konzipierd.
* n [[Göäpel]] uut [[Mimmelage]] (Loundkring Ossenbrääch); ne holtene Määlne, uk Hoangstegöäpel of Rosmäälne, tou dät Määlnjen fon dät Koarel, uum 1850 bit 1890 apbaud. Mäd Hälpe fon Hoangste wuud Koarel määlnd. Ju in dät Täärsk- un Koarelskäin fon dän Hoaf Wehlbuurich befiendelke Rosmäälne uut dät Jier 1868 is ju lääste noch ärheeldene Rosmäälne in Läichsaksen.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Museumsdorf Cloppenburg Bockwindmühle.JPG|Bokwiendmäälne (Stonnermäälne)
Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Kappenwindmühle.JPG|Kappenwiendmäälne
Bielde:Cloppenburg-museum.jpg|Kokerwiendmäälne
Bielde:Museumsdorf Cloppenburg Pferdegöpel.JPG|Hoangstegöäpel in dät Skäin fon dän Hoaf Wehlbuurich
&lt;/gallery&gt;

=== Seelterlound ===
Uut [[Seelterlound]] stounde dät [[Aastfräisk Huus|Auks Huus]] uut [[Skäddel]] un dät [[Eepen Huus]] uut ju Tied uum 1800 fon Deddens uut [[Hollenerfoan]] in dät Musseumstärp.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Aukshuus.jpg|Auks Huus uut Skäddel ferträt dän Foarmarsk fon dät [[Aastfräisk Huus|Fräiske Huus]] ätter dät Suude.
Bielde:Aukshuus2.jpg| Woondeel fon dät Aukshuus
Bielde:Aukshuus3.jpg| Köäkene in dät Aukshuus
Bielde:Saterhaus.jpg| Eepen Huus in dät Museumstäärp
&lt;/gallery&gt;

=== Sammelengen un Uutstaalengen ===
[[Bielde:Cloppenburg Muenchhausen-Scheune.jpg|miniatur|upright|Uutstaalengshalle „Münchhausen-Skäin“]]
In do Sammelengen fon dät Museum befint sik uk die berüümde Meteorit Ooldenbuurich (Fragment 'Bissel', 4,84 kg) die der 1930 in do Täärpe Bissel (Meente Großenkneten) un Beverbruch (Meente [[Garrel]]) fon n Heemel faalen is. Dät Exemploar is oawers nit eepentelk uutstoald.

Do Resultoate fon ju uumfangrieke Museumsoarbaid wäide dät Publikum anhound fon uutwäälde Biespiele in ounhooldend wikseljende Sunneruutstaalengen in ju ''Buurich Arkenstede'' un dät ''Münchhausenskäin'' museumsdidaktisk apberat präsentierd.

=== Loundpaatie ===
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Quatmannshof.JPG|miniatur|upright|Quatmannshoaf unner ju Tuunpaatie 2006]]
Siet 2002 rakt dät älke Jier twiske Christi Heemelfoart un dän Sundai foar Pingster ne „Tuunpaatie“ ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich.

== Die „Genius loci“ ==
Dät Gruundengsjier 1934 rakt Anlas tou ju Froage, of ju Gruundenge fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich Uutdruk fon ju nationalsozialistiske Bloud un Boudem-Mythologie weese skuul. Uunbeapsichtiged wäd disse Ounnoame truch ju „Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet“ holpen, deertruch dät ju Geskichtskoastere dät Museumstäärp as „Museumsdorf Cloppenburg (NS)“ foarstoalt, wierbie oawers „NS“ foar „Niedersachsen“ (Läichsaksen) stoant.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.zum.de/Faecher/G/BW/Landeskunde/rhein/kultur/museen/museen.htm |wayback=20100828063858 |text=ZUM: ''Museen im Land'' (Liste von Museen, die als außerschulische Lernorte geeignet sind)}}&lt;/ref&gt;

[[Bielde:Pferdeköpfe Giebel.jpg|miniatur|Hoangstekoppe an ju Faandersiede fon dän Göäwel fon n Hallenhuus]]
Innerdoat is ju Gruundenge fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich in ju Kontext fon ju Geskichte fon ju Heematbewäägenge tou betrachtjen: Ju äntstuud al uum 1880 as Reflex fon ju Ferstääderenge fon Düütsklound un fon dät Interesse fon fuul Stääde an ne Ärinnernge an hiere Buurenwuttele. Uut ju Bewäägenge hääruut wieren in dät [[Ooldenbuurich (Lound)|Lound Ooldenbuurich]] 1910 al dät [[Ammerlounder Buurenhuus]] in [[Bad Twiskoan]] un 1912 ju Rookkate in Neuenburg as sinnelk belieuwboare Ärinnerengssteeden äntsteen. In Kloppenbuurich sälwen wuud 1922 n Heimatmuseum gruunded.

Uut disse Bewäägenge hääruut äntwikkelde Heinrich Ottenjann dät Konzept fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich, dät dan 1934 fuleended wuud.
Do Nationalsozialiste befoarwoudeden ju Idee fon ju Foarderenge fon ju Heematpleege un instrumentalisierden un ideologisierden ju in dät Äntstounden begriepene foulkskundelk-agroarhistoriske Anloage, ju oawers sieläärge nit in dän Sin tou ne NS-Kultsteede wuud as sowät dät ieuwenso fon Gaulaiter Carl Röver unnerstutsede Projekt Stedingseere in Bookholzberg.

Däälich reagiert me in dät Museumstäärp Kloppenbuurich eer raitsed ap ju Unnerstaalenge, dät skuul ne Naite reeke twiske Heeimatferbuundenhaid un nationalsozialistiske Ideologie: In dät Museumstäärp rakt et nit bloot räägelmäitich Feranstaltengen, do der uur nationalsozialistisken Uungäist apkloorje skällen,&lt;ref&gt;Carola Lipp u. a. (Hg.): ''Volkskunde in Niedersachsen. Referate der Tagung vom 28. Februar bis 2. März 2001 im Museumsdorf Cloppenburg – Niedersächsisches Freilichtmuseum'', insbesondere das Fachreferat von Heidi Rosenbaum, Oliver Doetzer und Sigrid Anna Friedreich „Zum Stellenwert biographischer Forschung in der Sozialgeschichte von Familie und Kindheit – am Beispiel des Projekts ‚Kinderalltag im Nationalsozialismus‘“. ([http://www.gbv.de/dms/goettingen/349094322.pdf Inhaltsverzeichnis])&lt;/ref&gt; man Betjoonstede fon dät Museumstäärp gunge uk ap Anfroage apkloorerisk tougong: Biespielswiese kommentierje jo ju These, do Hoangstekoppe ap läichsaksiske Buurenhuuse (Fäkbegriep: Hallenhuuse) skällen ursproangelk Uurblieuwsele fon Hoangste-Offere weesen hääbe, deermäd, dät dät n fon do Nationalsozialiste ferbratten Mythos weese skäl, ju der kritisken wietenskuppelken Wröich nit standhoolde kon.&lt;ref&gt;[http://www.tagesspiegel.de/zeitung/warum-haben-die-niedersachsen-pferdekoepfe-am-dach/697080.html Kirsten Reinhardt: „Warum haben die Niedersachsen Pferdeköpfe am Dach?“], in: ''Der Tagesspiegel'', 27. März 2006.&lt;/ref&gt;

== Sjuch uk ==
* [[:de:Liste europäischer Freilichtmuseen|Lieste fon europäiske Fräiluchtmuseen]] ap ju düütske Wikipedia
* [[Helmut Ottenjann]]

== Literatuur ==
* Hermann Kaiser, Helmut Ottenjann: ''Museumsführer Museumsdorf Cloppenburg - Niedersächsisches Freilichtmuseum'', Stiftung Museumsdorf Cloppenburg (1995) - ISBN 3-923675-14-3
* Hermann Kaiser: ''Ein Haus und eine Familie in schweren Zeiten: Der Wiederaufbau der Hofanlage Wübbe M. Meyer aus Firrel, Ostfriesland im Museumsdorf Cloppenburg '', Stiftung Museumsdorf Cloppenburg (2003) - ISBN 3-923675-92-5
			
== Weblinks ==
{{CommonsLittik|Museumsdorf Cloppenburg|Museumstäärp Kloppenbuurich}}
* [http://www.museumsdorf.de Offizielle Homepage]
* [https://web.archive.org/web/20100921074955/http://www.museumsdorf.de/start_media.htm Fideos uut dät Museumstäärp]
* [http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Cloppenburg/Cloppenburg/Artikel/2543432/Ambitionen-gegen-Nazis-verteidigt.html  Ambitionen gegen Nazis verteidigt] (NWZ)
* [http://www.zum.de/Faecher/G/BW/Landeskunde/w2/nsachsen/museen/cloppenburg/liste.htm Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet (zum): ''Freilichtmuseum Cloppenburg'']

[[Bielde:Museumsdorf-Cloppenburg.jpg|thumb|780px|center|Museumstäärp Kloppenbuurich]]

{{Wälle|Angoawe=
&lt;references/&gt;
}}
{{Museum}}

{{Koördinaten|52_50_56_N_08_03_04_E_type:city_zoom:12_region:DE|52° 50' NB, 8° 3' AL&lt;/small&gt;}}

[[Kategorie:Loundkring Kloppenbuurich]]
[[Kategorie:Ooldenbuurger Munsterlound]]</text>
      <sha1>5x0eby5uxk3a89397z9hfn93aey1q3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124851</id>
      <parentid>124850</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Apgoawe */</comment>
      <origin>124851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13630" sha1="86g8tihcidr5o4eobg24av7txwau3bt" xml:space="preserve">Dät '''Museumstäärp Kloppenbuurich – Läichsaksisk Fräiluchtmuseum''' in ju läichsaksiske Kringstääd [[Kloppenbuurich]] is een fon do ooldste Fräiluchtmuseen Düütsklounds. Dät Museum häd ju Apgoawe, do loundelke Bautoankmoale fon dät Buundeslound [[Läichsaksen]] tou ärfoarskjen un in Biespiele originoalgetjou tou dokumentierjen. 

Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum is ne Non-Profit-Organisation. Owwol et ju Iengjuchtenge nit deeruum gungt, muugelkst fuul Besäikere antoulokjen, hied dät Museumstäärp Kloppenbuurich 2009 moor Besäikere as älk uur Museum in Läichsaksen (250.000).&lt;ref name=&quot;Kaiser14&quot;&gt;Heinrich Kaiser: ''250.000 Gäste im Museum''. „''Oldenburgische Volkszeitung“''. 30. Dezember 2009. S. 14&lt;/ref&gt; 2004 wieren unner do Besäikere ca. 60.000 Bäidene un Jungfoulk, do in dän Roome fon dän Skoulunnergjucht do Anboode fon dät Museum bekiekeden.
[[Bielde:Cloppplan250411073.jpg|thumb|270px|Uursichtskoarte fon dät Museumstäärp]]

== Geskichte ==
Dät Museumstäärp wuud 1934 fon dän Kloppenbuurger Studienräid Heinrich Ottenjann anlaid. Fierelk eepend wuud dät an n Heemelfoartsdai 1936. An n 13. April 1945 wuuden säks Huuse fon dät Museumstäärp truch Artilleriefjuur fernäild, deerunner uk die Quatmannshoaf. Die Hoaf wuud bit 1962 detailgetjou rekonstruierd. Ätterfoulger fon Heinrich Ottenjann as Museumsdirektor wuud sin Suun [[Helmut Ottenjann]] - fon 1961 bit 1996. Siet 1996 is Uwe Meiners Direktor fon dät Fräiluchtmuseum.

== Apgoawe ==
Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum fungiert däälich as Foarskengs- un Bildengsiengjuchtenge tou ju Kultuur- un Buuräigeskichte. Do museumspädagogiske Anboode sunt altied hondlengs- un produktorientierd.

Dät Museumstäärp is uk ne Foarskengsiengjuchtenge. Sweerpunkte fon ju Foarskengsoarbaid sunt deerbie Foulkskunde, Regionoalgeskichte un Huusfoarskenge. N Team fon träi Wietenskuppere, ounhooldend unnerstöänd truch Volontäre un Projektpartnere, foarsket t.B. an historiske Wällen, beglat dän Apbau fon näie Huuse, ploant Uutstaalengen etc. Dokumentierd wäd disse Oarbaid nit bloot in wietenskuppelke Tiedskrifte un Beende, dät Museumsdorf publiziert uk oaine Bouke un Skrifte&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.museumsdorf.de/ |wayback=20100921074955 |text=Homepage des Museumsdorfs. Abschnitt ''Forschung''}}&lt;/ref&gt;. Unnerstutsed wäd dät wietenskuppelke Personoal truch Hondwierkere, do dät Museumstäärp instandhoolde un do Besäikere traditionelle Oarbaidswiesen demonstrierje.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.museumsdorf.de/ |wayback=20100921074955 |text=Homepage des Museumsdorfs. Abschnitt ''Zimmern, Hobeln, Malen - Die Handwerker des Museums''}}&lt;/ref&gt;

Foar Ärhooldengsmäitnoamen an Bauwierke kricht dät Museumsdorf siet 2009 fon ju Carola-Wüstefeld-Stiftenge 50.000 Euro jierelk.&lt;ref name=&quot;Kaiser14&quot;/&gt;

== Anboode ==
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Fachwerkkirche.JPG|miniatur|Fäkwierksäärke uut Klein-Escherde]]
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Moorpflug.JPG|miniatur|Foanplouch ieuwenske dän Museumstäärp-Parkploats]]
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Wehlburg.JPG|miniatur|Wehlburg ([[Artlound (Londskup)|Artlounder]] Buurenhoaf)]]
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Zimmerer.JPG|miniatur|Glap uut ju Skrainerwierksteede]]
 
Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum wiest ap n Areoal fon uumtränt 20 ha ju Geskichte fon dän londelke Ruum fon Läichsaksen fon dät 16. Jierhunnert bit tou däälich. In uur 50 historiske Bauwierke mäd do touheerige Buurentuune un ap uur Nutsflächen fon de Buuräi wäd die Wondel in dät Ferhooldnis Moanske-Uumwaareld thematisierd.

Ounfangs wuud ju Foarm fon dän Wierapbau wääld, ju do Huuse as Prototype in dän Uur-Bautoustand wiesde. Weesentelke Bautype fon dät läichdüütske [[Hallenhuus]] un fon dät [[Aastfräislound|aastfräiske]] [[Gulfhuus]] wäide so präsentierd. Siet do 1970er Jiere wäide Huuse unner Bewoarenge fon do Spuuren fon hiere Geskichte un beleeken tou do Biographien fon hiere Bewoonere wier häärstoald. 

Ieuwenske Bauwierke, do ju Buuräi un dät Hondwierk tjoonden, un Woonhuuse fon do Loundoarbaidere befiende sik ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich uk ne Fäkwierksäärke uut Klein-Escherde (1698 apbaud) un ne Buurskupsskoule uut Renslage (apbaud 1751).

Buute ju eegentelke Museumstäärpsgruunde is noudelk fon ju Höltinghauser Sträite n grooten Foanplouch apstoald.

Wiedere Informatione uur do eenpelde Objekte sunt in n interaktiven Loageplan tou fienden.

In dät Jier 2011 skäl mäd dän Bau fon ne näie Iengongshalle mäd integrierd kultuurhistorisk Sentrum ounfangd wäide. Ju Finanzierenge skällen sik dät Lound Läichsaksen, die Loundkring un ju Stääd Kloppenbuurich deele. In dätsälge Jier skäl dät Woonhuus fon ne Woainmoakeräi uut dät Jier 1564 kloormoaked weese. Dit Bauwierk skäl dan dät ooldste ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp weese.&lt;ref name=&quot;Kaiser14&quot;/&gt;

=== Buuräi un Hondwierk – Woon- un Wirtskaftshuuse ===
Fon aal do Bauwierke, do ju Buuräi tjoonden, sunt besunners die Quatmannshoaf (uut Elsten, apbaud 1805) un ju Wehlbuurich (uut Wehdel, apbaud 1750) töu ärwäänen.

Unner do Bauwierke fiende sik ieuwenske Buuren-, Hiere- un Loundoarbaiderhuuse moonige Biespiele fon dät loundelke Hondwierk: Traaleräi, [[Tin]]jooteräi, Houf- un Woainsmitte, Koopersmitte, Leederskoumoakeräi, Hoskemoakeräi, Skraineräi, Timmermonswierksteede, Bjouhuus, Kuuperäi, Blaufaaweräi, Soadeleräi, Potteboakeräi, Gould- un Säälwersmitte as uk techniske Kultuurtoankmoale as [[Wiendmäälne|Määlne]]n un Kraftmaskienen. 

In dät Museumstäärp Kloppenbuurich wäd fersoacht, ne muugelkst fulboodige Riege fon do ferskeedene Oarde fon dät oolde Hondwierk un ju Technik deerfon in dän loundelke Ruum in dän Oarbaidsouloop deertoustaalen.

==== Määlnen ====
Siet 2008 is dät Museumstäärp ne Station an ju Läichsaksiske Määlnensträite. Do Raisende ap disse Feriensträite kon dät bjoode:
* ne [[Wiendmäälne#Bokwiendmäälne|Bokwiendmäälne]] uut Essern (Loundkring Nienburg), uk Stonnermäälne naamd, wäil uum 1638 apgjucht.
* ne [[Wiendmäälne#Hollounderwiendmäälne|Kappenwiendmäälne]] uut Bokel (Loundkring Kloppenbuurich) uut dät Jier 1764, n Galeriehollounder, uk Oachtekaantwiendmäälne of kuut „Hollounder“ naamd.
* ne [[Wiendmäälne#Kokerwiendmäälne|Kokerwiendmäälne]] uut Edewecht (Loundkring Ammerlound) uut dät Jier 1879, uursproangelk as Woaterskäpmäälne konzipierd.
* n [[Göäpel]] uut [[Mimmelage]] (Loundkring Ossenbrääch); ne holtene Määlne, uk Hoangstegöäpel of Rosmäälne, tou dät Määlnjen fon dät Koarel, uum 1850 bit 1890 apbaud. Mäd Hälpe fon Hoangste wuud Koarel määlnd. Ju in dät Täärsk- un Koarelskäin fon dän Hoaf Wehlbuurich befiendelke Rosmäälne uut dät Jier 1868 is ju lääste noch ärheeldene Rosmäälne in Läichsaksen.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Museumsdorf Cloppenburg Bockwindmühle.JPG|Bokwiendmäälne (Stonnermäälne)
Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Kappenwindmühle.JPG|Kappenwiendmäälne
Bielde:Cloppenburg-museum.jpg|Kokerwiendmäälne
Bielde:Museumsdorf Cloppenburg Pferdegöpel.JPG|Hoangstegöäpel in dät Skäin fon dän Hoaf Wehlbuurich
&lt;/gallery&gt;

=== Seelterlound ===
Uut [[Seelterlound]] stounde dät [[Aastfräisk Huus|Auks Huus]] uut [[Skäddel]] un dät [[Eepen Huus]] uut ju Tied uum 1800 fon Deddens uut [[Hollenerfoan]] in dät Musseumstärp.

&lt;gallery&gt;
Bielde:Aukshuus.jpg|Auks Huus uut Skäddel ferträt dän Foarmarsk fon dät [[Aastfräisk Huus|Fräiske Huus]] ätter dät Suude.
Bielde:Aukshuus2.jpg| Woondeel fon dät Aukshuus
Bielde:Aukshuus3.jpg| Köäkene in dät Aukshuus
Bielde:Saterhaus.jpg| Eepen Huus in dät Museumstäärp
&lt;/gallery&gt;

=== Sammelengen un Uutstaalengen ===
[[Bielde:Cloppenburg Muenchhausen-Scheune.jpg|miniatur|upright|Uutstaalengshalle „Münchhausen-Skäin“]]
In do Sammelengen fon dät Museum befint sik uk die berüümde Meteorit Ooldenbuurich (Fragment 'Bissel', 4,84 kg) die der 1930 in do Täärpe Bissel (Meente Großenkneten) un Beverbruch (Meente [[Garrel]]) fon n Heemel faalen is. Dät Exemploar is oawers nit eepentelk uutstoald.

Do Resultoate fon ju uumfangrieke Museumsoarbaid wäide dät Publikum anhound fon uutwäälde Biespiele in ounhooldend wikseljende Sunneruutstaalengen in ju ''Buurich Arkenstede'' un dät ''Münchhausenskäin'' museumsdidaktisk apberat präsentierd.

=== Loundpaatie ===
[[Bielde:Cloppenburg Museumsdorf Quatmannshof.JPG|miniatur|upright|Quatmannshoaf unner ju Tuunpaatie 2006]]
Siet 2002 rakt dät älke Jier twiske Christi Heemelfoart un dän Sundai foar Pingster ne „Tuunpaatie“ ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich.

== Die „Genius loci“ ==
Dät Gruundengsjier 1934 rakt Anlas tou ju Froage, of ju Gruundenge fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich Uutdruk fon ju nationalsozialistiske Bloud un Boudem-Mythologie weese skuul. Uunbeapsichtiged wäd disse Ounnoame truch ju „Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet“ holpen, deertruch dät ju Geskichtskoastere dät Museumstäärp as „Museumsdorf Cloppenburg (NS)“ foarstoalt, wierbie oawers „NS“ foar „Niedersachsen“ (Läichsaksen) stoant.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.zum.de/Faecher/G/BW/Landeskunde/rhein/kultur/museen/museen.htm |wayback=20100828063858 |text=ZUM: ''Museen im Land'' (Liste von Museen, die als außerschulische Lernorte geeignet sind)}}&lt;/ref&gt;

[[Bielde:Pferdeköpfe Giebel.jpg|miniatur|Hoangstekoppe an ju Faandersiede fon dän Göäwel fon n Hallenhuus]]
Innerdoat is ju Gruundenge fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich in ju Kontext fon ju Geskichte fon ju Heematbewäägenge tou betrachtjen: Ju äntstuud al uum 1880 as Reflex fon ju Ferstääderenge fon Düütsklound un fon dät Interesse fon fuul Stääde an ne Ärinnernge an hiere Buurenwuttele. Uut ju Bewäägenge hääruut wieren in dät [[Ooldenbuurich (Lound)|Lound Ooldenbuurich]] 1910 al dät [[Ammerlounder Buurenhuus]] in [[Bad Twiskoan]] un 1912 ju Rookkate in Neuenburg as sinnelk belieuwboare Ärinnerengssteeden äntsteen. In Kloppenbuurich sälwen wuud 1922 n Heimatmuseum gruunded.

Uut disse Bewäägenge hääruut äntwikkelde Heinrich Ottenjann dät Konzept fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich, dät dan 1934 fuleended wuud.
Do Nationalsozialiste befoarwoudeden ju Idee fon ju Foarderenge fon ju Heematpleege un instrumentalisierden un ideologisierden ju in dät Äntstounden begriepene foulkskundelk-agroarhistoriske Anloage, ju oawers sieläärge nit in dän Sin tou ne NS-Kultsteede wuud as sowät dät ieuwenso fon Gaulaiter Carl Röver unnerstutsede Projekt Stedingseere in Bookholzberg.

Däälich reagiert me in dät Museumstäärp Kloppenbuurich eer raitsed ap ju Unnerstaalenge, dät skuul ne Naite reeke twiske Heeimatferbuundenhaid un nationalsozialistiske Ideologie: In dät Museumstäärp rakt et nit bloot räägelmäitich Feranstaltengen, do der uur nationalsozialistisken Uungäist apkloorje skällen,&lt;ref&gt;Carola Lipp u. a. (Hg.): ''Volkskunde in Niedersachsen. Referate der Tagung vom 28. Februar bis 2. März 2001 im Museumsdorf Cloppenburg – Niedersächsisches Freilichtmuseum'', insbesondere das Fachreferat von Heidi Rosenbaum, Oliver Doetzer und Sigrid Anna Friedreich „Zum Stellenwert biographischer Forschung in der Sozialgeschichte von Familie und Kindheit – am Beispiel des Projekts ‚Kinderalltag im Nationalsozialismus‘“. ([http://www.gbv.de/dms/goettingen/349094322.pdf Inhaltsverzeichnis])&lt;/ref&gt; man Betjoonstede fon dät Museumstäärp gunge uk ap Anfroage apkloorerisk tougong: Biespielswiese kommentierje jo ju These, do Hoangstekoppe ap läichsaksiske Buurenhuuse (Fäkbegriep: Hallenhuuse) skällen ursproangelk Uurblieuwsele fon Hoangste-Offere weesen hääbe, deermäd, dät dät n fon do Nationalsozialiste ferbratten Mythos weese skäl, ju der kritisken wietenskuppelken Wröich nit standhoolde kon.&lt;ref&gt;[http://www.tagesspiegel.de/zeitung/warum-haben-die-niedersachsen-pferdekoepfe-am-dach/697080.html Kirsten Reinhardt: „Warum haben die Niedersachsen Pferdeköpfe am Dach?“], in: ''Der Tagesspiegel'', 27. März 2006.&lt;/ref&gt;

== Sjuch uk ==
* [[:de:Liste europäischer Freilichtmuseen|Lieste fon europäiske Fräiluchtmuseen]] ap ju düütske Wikipedia
* [[Helmut Ottenjann]]

== Literatuur ==
* Hermann Kaiser, Helmut Ottenjann: ''Museumsführer Museumsdorf Cloppenburg - Niedersächsisches Freilichtmuseum'', Stiftung Museumsdorf Cloppenburg (1995) - ISBN 3-923675-14-3
* Hermann Kaiser: ''Ein Haus und eine Familie in schweren Zeiten: Der Wiederaufbau der Hofanlage Wübbe M. Meyer aus Firrel, Ostfriesland im Museumsdorf Cloppenburg '', Stiftung Museumsdorf Cloppenburg (2003) - ISBN 3-923675-92-5
			
== Weblinks ==
{{CommonsLittik|Museumsdorf Cloppenburg|Museumstäärp Kloppenbuurich}}
* [http://www.museumsdorf.de Offizielle Homepage]
* [https://web.archive.org/web/20100921074955/http://www.museumsdorf.de/start_media.htm Fideos uut dät Museumstäärp]
* [http://www.nwzonline.de/Region/Kreis/Cloppenburg/Cloppenburg/Artikel/2543432/Ambitionen-gegen-Nazis-verteidigt.html  Ambitionen gegen Nazis verteidigt] (NWZ)
* [http://www.zum.de/Faecher/G/BW/Landeskunde/w2/nsachsen/museen/cloppenburg/liste.htm Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet (zum): ''Freilichtmuseum Cloppenburg'']

[[Bielde:Museumsdorf-Cloppenburg.jpg|thumb|780px|center|Museumstäärp Kloppenbuurich]]

{{Wälle|Angoawe=
&lt;references/&gt;
}}
{{Museum}}

{{Koördinaten|52_50_56_N_08_03_04_E_type:city_zoom:12_region:DE|52° 50' NB, 8° 3' AL&lt;/small&gt;}}

[[Kategorie:Loundkring Kloppenbuurich]]
[[Kategorie:Ooldenbuurger Munsterlound]]</text>
      <sha1>86g8tihcidr5o4eobg24av7txwau3bt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aurk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5580</id>
    <revision>
      <id>124840</id>
      <parentid>124601</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T18:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <origin>124840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6141" sha1="5t8oroms3ykwnfdaicong5veiizz82g" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Aurk
| ôfbylding                   = Aurichrefkirche.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 42.612 &lt;small&gt;(2024)
| oerflak                     = 197,21 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 206 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 4 M. buppe N.N.
| lân                         = [[Düütsklound]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Buundeslound
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Läichsaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Loundkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Loundkring Aurk|Aurk]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 26603–26607
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = 
| webside                     = [http://www.aurich.de/ www.aurich.de]
}}

'''Aurk''' is ju Kringstääd fon dän [[Loundkring Aurk]] in [[Aast-Fräislound]]. Aurk is mäd 42.612 Ienwoonere (2024) ne oainständige Meente un ju twäidgrootste Stääd fon [[Aastfräislound]]. 

Aurk waas in do lääste Jierhunnerte ju Residenz fon do aastfräiske Fürste, un ju Ferwaltengsstääd fon Aastfräislound unner prüüsiske un hannoverske Heerskup. Ätter dän [[Twäiden Waareldkriech]] waas Aurk ju Haudstääd fon dän ''Regierungsbezirk Aurich'' bit tou ju Aplöösenge in dän Besirk Weser-Oamse in 1978. Die Regierungsbezirk Weser-Ems wuude 2004 aplööset. Truch sien historisken Funktion as Haudstääd fon Aastfräislound wäd Aurk däälich noch altied ju ''heimliche Hauptstadt Ostfrieslands'' naamd. Ju [[Ostfriesische Landschaft]], dät ''Kultuurparlamänt'' fon Aastfräislound, befiendet sik deer.

== Geografie ==
[[Aurk]] lait in ju Midde fon't [[Aastfräislound|aastfräiske]] Hoolich-Ailound in dät noudwäästelke Deel fon [[Läichsaksen]]. Ju Stääd is dät geografiske un historiske Zentrum fon dän [[Loundkring Aurk]]. Et rakt neen uur Stääd in Aastfräislound, ju der so säntroal in ju Region lait.

Ju Loundskups-Bielde uum Aurk tou bestoant uut [[Geest]]lound, fruchtboare [[Marsk]] un historiske druuchloaine [[Foan|Foane]]. N groot Deel fon ju Flakte wäd bit däälich loundwirtskaftelk nutsed. 

Truch ju Stääd lapt die [[Oams-Jade-Kanoal]], die der ju Äi [[Oamse]] in [[Oamde]] mäd dän Jadebousem bi [[Wülmshoawen]] ferbint. Disse Kanoal häd ne groote betjuudenge foar ju Äntwoaterenge fon dät binneloundske Aastfräislound. Bietou rakt et in dän Stääddeel Tannenhausen n Meer , aan bekoanden Baggermeer uut ju Sound-Winnenge. Noudelk fon ju Stääd fint sik buppedäm dät Natuurskutsgebiet ''Ewiges Meer'', dät Meer sälwen lait in ne Noabermeente.

== Geskichte ==
Ju Geskichte fon Aurk gungt wäil bit in dät 13. Jierhunnert tourääch. Dät eerste Moal wuud ju Siedelenge uum dät Jier 1276 as &quot;Aurechove&quot; in dän Brokmerbräif, ju fräisiske Gjuchtswälle fon dät [[Brokmerlound]], naamd. Ju Siedelenge äntstuude an n wichtigen Honnelswai, ju &quot;Fräisiske Heerträite&quot;, ju fon´t [[Harlingerlound]] ätter [[Oamde]] wai fierde. Dät waas ne goude Steede foar dän Honnel.

N gjucht wichtigen Stap in ju Auerker Geskichte waas dät Jier 1561. Do look ju aastfräisiske Groawe-Familie Cirksena heel un aal fon Oamde wäch un moakede Aurk tou hiere Residenzstääd. Oamde waas dän Graaf do tou mächtich un uunouhongelk wuuden. Truch disse Stap wuude Aurk ju Haudstääd fon [[Aastfräislound]]. In disse Tied wuude dät Aurker Sloot baud un ju Stääd woaks un kriech moor Betjuudenge in kulturelle un politiske Seeken. Aurk bleeuw bit tou dän Dood fon dän läästen Cirksena-Loundhere, Carl Edzard, in dät Jier 1744 ju fääste Residenz fon do aastfräisiske Heerskere.

Do Carl Edzard 1744 sunner Bäidene stoorf, faal Aastfräislound truch de [[Emder Konvention]] an dät Köönichriek [[Prüüske Köönichriek|Prüüsen]] unner dän Köönich Freerk dän Groote. Aurk ferloos sin Status as fürstelke Residenz, bleeuw oawers ju wichtichste Ferwaltengsstääd fon ju Region. Do Prüüsen broachten näie Ferwaltengsstrukturen un hääben uk fersoacht, ju Wirtskup tou foarderjen. In disse Tied begon me deeruk mäd ju Foankultivierenge uum ju Stääd tou.

In dät äddere 19. Jierhunnert, as [[Napoleon]] uur Europa heerskede, koom dät tou n grooten Uumbreek. Prüüsen moaste Aastfräislound oureeke. Aurk koom in 1806 eerste an dät [[Köönichriek Hollound]] un leeter, in 1810, direkt an dät [[Frantsööske Kaiserriek]]. Aurk waas in disse Tied ju Haudstääd fon dät frantsööske Département &quot;Ems-Oriental&quot; (Aast-Oamse).

Ätter dän Fal fon Napoleon koom Aastfräislound 1815 truch dän Wiener Kongress an dät Köönichriek Hannover. Aurk bleeuw wieruk dät Säntrum fon de regionoale Ferwaltenge as Sit fon ju so-naamde Landdrostei (sowät as n Regierungsbezirk).

Do Hannover 1866 fon Prüüsen annekteerd wuud, koom uk Aurk wier unner prüüske Heerskup. Ju Stääd wuud Sit fon dän näien &quot;Regierungsbezirk Aurich&quot;. Disse Funktion as Behöördenstääd teekende Aurk foar Jiertjaande uut. In dän Twäide Waareldkriech hääbe do Bumbenfljoogere Aurk nit so läip in dän Gruund smieten as toun Biespil Oamde, man daach roate et uk hier Skoaden an wäkke do Bauwierke un doode Ljuude.

Ätter dän Kriech noom Aurk fuul Fluchtlenge un Ferdrieuwene ap, wät ju Ienwoonertaal stäärk stiegen liet. Ju Stääd woaks in de Flakte un deer wuuden näie Woonrebäite baud. Bit 1978 bleeuw Aurk ju Haudstääd fon dän ''Regierungsbezirk'' Aastfräislound, bit disse Bezirk mäd dän Bezirk Osnabrück touhoope laid wuud. Däälich is ju Stääd – as Kringstääd fon dän [[Loundkring Aurk]] – uk sunner dän Regierungsbezirk noch n stäärk Säntrum foar Ferwaltenge, Wirtskup un Kultuur in de Midde fon Aastfräislound.

== Ferbiende ätter buuten ==
{{CommonsLittik|Aurich|Aurk}}
* [http://www.aurich.de/ Homepage fon ju Stääd Aurk]

[[Kategorie:Aast-Fräislound]]
[[Kategorie:Loundkring Aurk]]

{{Wälle|Angoawe=
&lt;references/&gt;
}}</text>
      <sha1>5t8oroms3ykwnfdaicong5veiizz82g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124841</id>
      <parentid>124840</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T18:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografie */</comment>
      <origin>124841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6137" sha1="6uglitgtu0jhp0d1uijloevj8977xew" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Aurk
| ôfbylding                   = Aurichrefkirche.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 42.612 &lt;small&gt;(2024)
| oerflak                     = 197,21 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 206 km&amp;sup2;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 4 M. buppe N.N.
| lân                         = [[Düütsklound]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Buundeslound
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Läichsaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Loundkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Loundkring Aurk|Aurk]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 26603–26607
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = 
| webside                     = [http://www.aurich.de/ www.aurich.de]
}}

'''Aurk''' is ju Kringstääd fon dän [[Loundkring Aurk]] in [[Aast-Fräislound]]. Aurk is mäd 42.612 Ienwoonere (2024) ne oainständige Meente un ju twäidgrootste Stääd fon [[Aastfräislound]]. 

Aurk waas in do lääste Jierhunnerte ju Residenz fon do aastfräiske Fürste, un ju Ferwaltengsstääd fon Aastfräislound unner prüüsiske un hannoverske Heerskup. Ätter dän [[Twäiden Waareldkriech]] waas Aurk ju Haudstääd fon dän ''Regierungsbezirk Aurich'' bit tou ju Aplöösenge in dän Besirk Weser-Oamse in 1978. Die Regierungsbezirk Weser-Ems wuude 2004 aplööset. Truch sien historisken Funktion as Haudstääd fon Aastfräislound wäd Aurk däälich noch altied ju ''heimliche Hauptstadt Ostfrieslands'' naamd. Ju [[Ostfriesische Landschaft]], dät ''Kultuurparlamänt'' fon Aastfräislound, befiendet sik deer.

== Geografie ==
Aurk lait in ju Midde fon't [[Aastfräislound|aastfräiske]] Hoolich-Ailound in dät noudwäästelke Deel fon [[Läichsaksen]]. Ju Stääd is dät geografiske un historiske Zentrum fon dän [[Loundkring Aurk]]. Et rakt neen uur Stääd in Aastfräislound, ju der so säntroal in ju Region lait.

Ju Loundskups-Bielde uum Aurk tou bestoant uut [[Geest]]lound, fruchtboare [[Marsk]] un historiske druuchloaine [[Foan|Foane]]. N groot Deel fon ju Flakte wäd bit däälich loundwirtskaftelk nutsed. 

Truch ju Stääd lapt die [[Oams-Jade-Kanoal]], die der ju Äi [[Oamse]] in [[Oamde]] mäd dän Jadebousem bi [[Wülmshoawen]] ferbint. Disse Kanoal häd ne groote betjuudenge foar ju Äntwoaterenge fon dät binneloundske Aastfräislound. Bietou rakt et in dän Stääddeel Tannenhausen n Meer , aan bekoanden Baggermeer uut ju Sound-Winnenge. Noudelk fon ju Stääd fint sik buppedäm dät Natuurskutsgebiet ''Ewiges Meer'', dät Meer sälwen lait in ne Noabermeente.

== Geskichte ==
Ju Geskichte fon Aurk gungt wäil bit in dät 13. Jierhunnert tourääch. Dät eerste Moal wuud ju Siedelenge uum dät Jier 1276 as &quot;Aurechove&quot; in dän Brokmerbräif, ju fräisiske Gjuchtswälle fon dät [[Brokmerlound]], naamd. Ju Siedelenge äntstuude an n wichtigen Honnelswai, ju &quot;Fräisiske Heerträite&quot;, ju fon´t [[Harlingerlound]] ätter [[Oamde]] wai fierde. Dät waas ne goude Steede foar dän Honnel.

N gjucht wichtigen Stap in ju Auerker Geskichte waas dät Jier 1561. Do look ju aastfräisiske Groawe-Familie Cirksena heel un aal fon Oamde wäch un moakede Aurk tou hiere Residenzstääd. Oamde waas dän Graaf do tou mächtich un uunouhongelk wuuden. Truch disse Stap wuude Aurk ju Haudstääd fon [[Aastfräislound]]. In disse Tied wuude dät Aurker Sloot baud un ju Stääd woaks un kriech moor Betjuudenge in kulturelle un politiske Seeken. Aurk bleeuw bit tou dän Dood fon dän läästen Cirksena-Loundhere, Carl Edzard, in dät Jier 1744 ju fääste Residenz fon do aastfräisiske Heerskere.

Do Carl Edzard 1744 sunner Bäidene stoorf, faal Aastfräislound truch de [[Emder Konvention]] an dät Köönichriek [[Prüüske Köönichriek|Prüüsen]] unner dän Köönich Freerk dän Groote. Aurk ferloos sin Status as fürstelke Residenz, bleeuw oawers ju wichtichste Ferwaltengsstääd fon ju Region. Do Prüüsen broachten näie Ferwaltengsstrukturen un hääben uk fersoacht, ju Wirtskup tou foarderjen. In disse Tied begon me deeruk mäd ju Foankultivierenge uum ju Stääd tou.

In dät äddere 19. Jierhunnert, as [[Napoleon]] uur Europa heerskede, koom dät tou n grooten Uumbreek. Prüüsen moaste Aastfräislound oureeke. Aurk koom in 1806 eerste an dät [[Köönichriek Hollound]] un leeter, in 1810, direkt an dät [[Frantsööske Kaiserriek]]. Aurk waas in disse Tied ju Haudstääd fon dät frantsööske Département &quot;Ems-Oriental&quot; (Aast-Oamse).

Ätter dän Fal fon Napoleon koom Aastfräislound 1815 truch dän Wiener Kongress an dät Köönichriek Hannover. Aurk bleeuw wieruk dät Säntrum fon de regionoale Ferwaltenge as Sit fon ju so-naamde Landdrostei (sowät as n Regierungsbezirk).

Do Hannover 1866 fon Prüüsen annekteerd wuud, koom uk Aurk wier unner prüüske Heerskup. Ju Stääd wuud Sit fon dän näien &quot;Regierungsbezirk Aurich&quot;. Disse Funktion as Behöördenstääd teekende Aurk foar Jiertjaande uut. In dän Twäide Waareldkriech hääbe do Bumbenfljoogere Aurk nit so läip in dän Gruund smieten as toun Biespil Oamde, man daach roate et uk hier Skoaden an wäkke do Bauwierke un doode Ljuude.

Ätter dän Kriech noom Aurk fuul Fluchtlenge un Ferdrieuwene ap, wät ju Ienwoonertaal stäärk stiegen liet. Ju Stääd woaks in de Flakte un deer wuuden näie Woonrebäite baud. Bit 1978 bleeuw Aurk ju Haudstääd fon dän ''Regierungsbezirk'' Aastfräislound, bit disse Bezirk mäd dän Bezirk Osnabrück touhoope laid wuud. Däälich is ju Stääd – as Kringstääd fon dän [[Loundkring Aurk]] – uk sunner dän Regierungsbezirk noch n stäärk Säntrum foar Ferwaltenge, Wirtskup un Kultuur in de Midde fon Aastfräislound.

== Ferbiende ätter buuten ==
{{CommonsLittik|Aurich|Aurk}}
* [http://www.aurich.de/ Homepage fon ju Stääd Aurk]

[[Kategorie:Aast-Fräislound]]
[[Kategorie:Loundkring Aurk]]

{{Wälle|Angoawe=
&lt;references/&gt;
}}</text>
      <sha1>6uglitgtu0jhp0d1uijloevj8977xew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Runen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11279</id>
    <revision>
      <id>124852</id>
      <parentid>124810</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Murma174</username>
        <id>1663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Runen in Fräislound */</comment>
      <origin>124852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3617" sha1="o1p6djpwhi0kvsuc62hi547y38lxj49" xml:space="preserve">Dät '''Runenskrift''', of do '''Runen''', sunt dät ooldst bekoande Skrift fon do [[Germoanen|germoanske Foulke]] fon Noud-[[Europa]]. Do Runen wuuden fon’t twäide Jierhunnert bit dät soogentiende Jierhunnert bruukt. Ju Runologie is Deel fon de germoanske Sproakwietenskup un deerbie wäiden Runen wietenskuppelk unnersoacht un beskreeuwen.

== Do Runenriegen ==
=== Dät Futhark: Do ooldste Runen ===
Do eerste Runen uut dät twäide Jierhunnert wuuden fuunen in Jütlound, Släswiek-Holsteen un Sweden. Ja kuume aal uut’t twäide Deel fon’t twäide Jierhunnert. Et rakt uk Skriftteekene uut Noud-Europa, do gratter sunt, man weerfon me nit seeker kweede kon of dät Runen sunt.

Dät ‘Oolde Futhark’ hiede 24 Runenteekene. Ap’t Kylversteen uut [[Gotlound]] ([[Sweden]]) sunt foar dät eerste Moal aal do 24 Runenteekene fuunen. Dit Oolde Futhark wuude bit tou dät oachte Jierhunnert bruukt.

=== Dät Futhork: Do Anglofräiske Runen ===
Dät Anglo-Fräiske Futhorc (oafte uk Anglo-Saksisk naamd) bestuude in’t Begin uut 29 Teekene, leeter uut 33. Uum dät Jier 500 tou wuude et Runenalfabet äntwikkeld. Et rakt moor Theorien uur dit Runenalphabet. Muugelk is et in [[Fräislound]] äntwikkeld un do ätter [[Änglound]] wai broacht. Een uur Muugelkaid is dät do Runen fon [[Skandinavien]] uutwonnerd wieren ätter Ängelound, wier dät Futhorc annerd wuude, un deerwai ätter Fräislound wai broacht wuude. 

=== Dät juungere Futhark ===
Uk in Skandinavien annere sik dät Futhark. Fon’t 7. bit tou et [[8. Jierhunnert]] wuude et ap 16 Runenteekene redutsiert. Deerbie wuuden een poor Runen foar ferskeedene Luude bruukt: So wuude ju u-Rune foar do Luude ''u, y, o, ö'' und ''w''. Uum daach do Luude in do Runen leese tou konnen, wuude dät punktierte Runenalfabet moaked. So äntstuude in’t hooge [[Middeloaler]] een punktierte Runenriege, weerbie älke [[Latiensk Alphabet|latienske Boukstäf]] uk een Runeteeken häd.

In do uur germoanske Gebiete wieren do Runen aal in’t [[7. Jierhunnert]], deels in dät 11. Jierhunnert ferdreeuwen. In [[Skandinavien]] wuuden se noch loanger bruukt, muugelk uumdät do Moanskene ju foarkristelke [[Mythologie]] un Uurlaawerenge (so as ju [[Edda]]) as Deel fon hiere Traditsjoon behoolde wüülden. Disse Runen bleeuwen bit in’t 15. Jierhunnert in Skandinavien in Gebruuk.

=== Dalarna Runen ===
In ju sweedske Region [[Dalarna]] wuude in dät 16. Jierhunnert een Runenskrift moaked, wäkke een Moangelse waas fon latienske Bouksteeuwe un Runen. Disse Runen wuuden bit tou dä Begin fon’t [[20. Jierhunnert]] bruukt. Do Dalarna Runen wuuden foarallen bruukt foar ju [[elfdoalske Toal]].

== Runen in Fräislound ==
Et rakt 21 Runen uut de fräiske Lounde. Do eerste sunt uut dät 5. Jierhunnert en do lääste fon’t 9. Jierhunnert, uut’t 6. un 7. Jierhunnert wuuden 12 Runen uurlaawerd. Bie do Anglofräiske Runen kon me nit licht kweede, dät do [[Fräisk]] of [[Ängelsk]] sunt. Daach rakt et moor Ienfloude fon’t latienske Skrift ap do ängelske as ap do fräiske Runen&lt;ref&gt;Nijdam, J.A. ''Een raadselachtige Friese rune. Nieuw licht op de totstandkoming van het Anglo-Friese Futhork'' in 'Tijdschrift voor Scandinavistiek 17.2' (1996). Sieden 21-34. &lt;/ref&gt;. Ap ju Rune fon Westeremden B sunt besunnere Runen tou sjo, do silläärge nit ap uur Objekten fuunen sunt.&lt;ref&gt;Johannes Beers: {{Webarchiv|url=http://www.johannesbeers.nl/the-corpus-of-frisian-runic-inscriptions.html |wayback=20190821014939 |text=The corpus of Frisian runic inscriptions}}&lt;/ref&gt;

{{Wälle|Angoawe=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategorie:Alphabet]]
[[Kategorie:Runen| ]]</text>
      <sha1>o1p6djpwhi0kvsuc62hi547y38lxj49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Friedeburg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12178</id>
    <revision>
      <id>124834</id>
      <parentid>124589</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T15:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <origin>124834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1064" sha1="p4ymi3i39wtkwblu5o622u8n97tqke1" xml:space="preserve">'''Friedeburg''' is ne Meente in dän [[Loundkring Wittmund]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. 

== Geografie ==
Ju Meente läit in dät suudelke Deel fon dän Loundkring Wittmund an ju Gränse tou dän [[Loundkring Auerk]] un ju [[Kringfoarste Stääd Wülmshoawen|Stääd Wülmshoawen]]. 

== Geskichte ==
Die Noome &quot;Friedeburg&quot; kumt fon een mächtige Buurich. Ju wuude in't 14. Jierhunnert (uume 1359) baud. Ju Buurich skuul dän Free in ju Region bewoarje un waas as Skeedfäästenge toacht, uum dät aastfräiske Lound juun Fäinde uut dät Suude un Aaste tou skutsjen.

Ju Freedebuurich waas een fon do grootste un stäärkste Buurige in gans Aastfräislound. Truch do Jierhunnerte roate dät oafte Stried uum ju Anloage. Ferskeedene aastfräiske Haudlinge, do Greeuwen fon Aastfräislound un uk do Oldenbuurgere wüülen ju Kontrolle uur disse wichtige Buurich hääbe.

== Ferbiendengen ätter buuten ==
* [https://www.friedeburg.de/ Websiede fon ju Meente]

[[Kategorie:Loundkring Wittmund]]

[[Kategorie:Aastfräislound]]</text>
      <sha1>p4ymi3i39wtkwblu5o622u8n97tqke1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124835</id>
      <parentid>124834</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T15:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <origin>124835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1455" sha1="lq1azn70yn5vqkv0tjmk6bazbzge3ud" xml:space="preserve">'''Friedeburg''' is ne Meente in dän [[Loundkring Wittmund]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]]. 

== Geografie ==
Ju Meente läit in dät suudelke Deel fon dän Loundkring Wittmund an ju Gränse tou dän [[Loundkring Auerk]] un ju [[Kringfoarste Stääd Wülmshoawen|Stääd Wülmshoawen]]. 

== Geskichte ==
Die Noome &quot;Friedeburg&quot; kumt fon een mächtige Buurich. Ju wuude in't 14. Jierhunnert (uume 1359) baud. Ju Buurich skuul dän Free in ju Region bewoarje un waas as Skeedfäästenge toacht, uum dät aastfräiske Lound juun Fäinde uut dät Suude un Aaste tou skutsjen.

Ju Freedebuurich waas een fon do grootste un stäärkste Buurige in gans Aastfräislound. Truch do Jierhunnerte roate dät oafte Stried uum ju Anloage. Ferskeedene aastfräiske Haudlinge, do Greeuwen fon Aastfräislound un uk do Oldenbuurgere wüülen ju Kontrolle uur disse wichtige Buurich hääbe.

1744 koom Aastfräislound tou [[Prüüsen]]. In't Jier 1763 hät die prüüske Köönich Freerk die Grote befoolen, ju Buurich tou fernäilen un outoubrieken, uumdät ju foar dät Militär neen Wäid moor hiede. Däälich is fon ju mächtige Buurich in dät Loundskups-Bielde nit moor fuul tou sjoon. Et rakt noch dän Buurichhöäwel un me kon sik een Model fon ju oolde Anloage ankiekje.

== Ferbiendengen ätter buuten ==
* [https://www.friedeburg.de/ Websiede fon ju Meente]

[[Kategorie:Loundkring Wittmund]]

[[Kategorie:Aastfräislound]]</text>
      <sha1>lq1azn70yn5vqkv0tjmk6bazbzge3ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leezdorf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12222</id>
    <revision>
      <id>124822</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Leezdorf''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 1821 Ienwoonere.  [[Kategorie:Loundkring Auerk]]“</comment>
      <origin>124822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="tpzfr5039hvpmycggo0a6b505f3bkdu" xml:space="preserve">'''Leezdorf''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 1821 Ienwoonere.

[[Kategorie:Loundkring Auerk]]</text>
      <sha1>tpzfr5039hvpmycggo0a6b505f3bkdu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124823</id>
      <parentid>124822</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T14:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <origin>124823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="9xu6mg2hp175po431b3n1258mokczg8" xml:space="preserve">'''Leezdorf''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 1821 Ienwoonere.

[[Kategorie:Loundkring Aurk]]</text>
      <sha1>9xu6mg2hp175po431b3n1258mokczg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marienhafe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12223</id>
    <revision>
      <id>124824</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Marienhafe''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 2456 Ienwoonere.  [[Kategorie:Loundkring Aurk]]“</comment>
      <origin>124824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="b0ri9q56sjpvzlycx4kbi4f6m835qgy" xml:space="preserve">'''Marienhafe''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 2456 Ienwoonere.

[[Kategorie:Loundkring Aurk]]</text>
      <sha1>b0ri9q56sjpvzlycx4kbi4f6m835qgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Moorweg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12224</id>
    <revision>
      <id>124825</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Moorweg''' is een Mäinte in'n Loundkring Wiitmuund in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 874 Ienwoonere.  [[Kategorie:Loundkring Aurk]]“</comment>
      <origin>124825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="3x4eq2fy276xm9opvnuyv7c5qeteh7i" xml:space="preserve">'''Moorweg''' is een Mäinte in'n Loundkring Wiitmuund in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 874 Ienwoonere.

[[Kategorie:Loundkring Aurk]]</text>
      <sha1>3x4eq2fy276xm9opvnuyv7c5qeteh7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rechtsupweg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12225</id>
    <revision>
      <id>124826</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Rechtsupweg''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 2116 Ienwoonere.  [[Kategorie Auerk]]“</comment>
      <origin>124826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188" sha1="kvv12kzjmksiibk4m3465libtizd33d" xml:space="preserve">'''Rechtsupweg''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 2116 Ienwoonere.

[[Kategorie Auerk]]</text>
      <sha1>kvv12kzjmksiibk4m3465libtizd33d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>124827</id>
      <parentid>124826</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T14:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <origin>124827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="rynzrdu6hyj153xdrzxvl0759j81s3u" xml:space="preserve">'''Rechtsupweg''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 2116 Ienwoonere.

[[Kategorie:Loundkring Aurk]]</text>
      <sha1>rynzrdu6hyj153xdrzxvl0759j81s3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Suudbrookmerlound</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12226</id>
    <revision>
      <id>124828</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Suudbrookmerlound''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 18523 Ienwoonere.  [[Kategorie:Loundkring Aurk]]“</comment>
      <origin>124828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="dgghtl08wmz0yd5uey05rcbqvuds2i7" xml:space="preserve">'''Suudbrookmerlound''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 18523 Ienwoonere.

[[Kategorie:Loundkring Aurk]]</text>
      <sha1>dgghtl08wmz0yd5uey05rcbqvuds2i7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Upgant-Schott</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12227</id>
    <revision>
      <id>124829</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Upgant-Schott''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 3809 Ienwoonere.  [[Kategorie:Loundkring Aurk]]“</comment>
      <origin>124829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200" sha1="41su3ibzg03hmam6nn83a6podmjkk2v" xml:space="preserve">'''Upgant-Schott''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 3809 Ienwoonere.

[[Kategorie:Loundkring Aurk]]</text>
      <sha1>41su3ibzg03hmam6nn83a6podmjkk2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wirdum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12228</id>
    <revision>
      <id>124830</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Ju Siede wuud näi anlaid: „'''Wirdum''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 1032 Ienwoonere.  [[Kategorie:Loundkring Aurk]]“</comment>
      <origin>124830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="6d8s5yif7rs4mi379hogyanr5vp3cqz" xml:space="preserve">'''Wirdum''' is een Mäinte in'n Loundkring Aurk in't düütske Buundeslound [[Läichsaksen]]. Dät lait in ju Region [[Aastfräislound]] un häd 1032 Ienwoonere.

[[Kategorie:Loundkring Aurk]]</text>
      <sha1>6d8s5yif7rs4mi379hogyanr5vp3cqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hesel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12229</id>
    <redirect title="Samtmeente Hesel" />
    <revision>
      <id>124831</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Fäärelaited ätter [[Samtmeente Hesel]]</comment>
      <origin>124831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="t446kl6ts9yukkqghwsbpyhiyva27wm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Samtmeente Hesel]]</text>
      <sha1>t446kl6ts9yukkqghwsbpyhiyva27wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ostrhauderfehn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12230</id>
    <redirect title="Aastrauderfeen" />
    <revision>
      <id>124832</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Fäärelaited ätter [[Aastrauderfeen]]</comment>
      <origin>124832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="f4nqw29m669w310621zg4kxdiki4b44" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Aastrauderfeen]]</text>
      <sha1>f4nqw29m669w310621zg4kxdiki4b44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rhauderfehn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12231</id>
    <redirect title="Rauderfeen" />
    <revision>
      <id>124833</id>
      <timestamp>2026-07-29T14:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>23</id>
      </contributor>
      <comment>Fäärelaited ätter [[Rauderfeen]]</comment>
      <origin>124833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="8f3kr1bhxjn60o3q2wfgnxlbq1hodv4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Rauderfeen]]</text>
      <sha1>8f3kr1bhxjn60o3q2wfgnxlbq1hodv4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>