Difaqane

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="st">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>stwiki</dbname>
    <base>https://st.wikipedia.org/wiki/Leqephe_la_pele</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Special</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talk</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">User</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">User talk</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talk</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">File</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">File talk</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talk</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Template talk</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Help talk</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Category</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Category talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Difaqane</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4303</id>
    <revision>
      <id>41299</id>
      <parentid>39836</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mafothola</username>
        <id>13236</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ke lokisitse phoso</comment>
      <origin>41299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14708" sha1="abmvmdgubs71bcutx197x0vy2x43k0t" xml:space="preserve">'''Difaqane''' ke nako eo ka yona ho bileng le dintwa tsa mebuso ya batho naheng ya [[Aforika Borwa]] ka bophara ho tloha ka selemo sa 1815, ha ka selemo sa 1840 tsamaiso ya batho e ile ya qala merusu ea kgethollo ya puo le ho leka ho hatella puo tsa batho ba bang ka tsela ya dikotlo-qobello, le ho leka ho tsamaisa [[Lesotho]] ka tsela eo.&lt;ref&gt;https://d.lib.msu.edu/etd/50825?__goaway_challenge=header-refresh&amp;__goaway_id=66cb75766f9781960d0aab8274835442&amp;__goaway_referer=https%3A%2F%2Fd.lib.msu.edu%2F&lt;/ref&gt;[[File:Departure of the Fingoes-1840.jpg|thumbnail|Setshwantshosa pele se bontshang  batho baBafengu [[Fengu people|Fengu]], ba ileng ba anngwa ke Difaqane]]

Dikgakanyo tse tlwaelehileng tsa palo ya batho ba shweleng di tloha ho dimilione tse 1 ho isa ho tse pedi leha ho le jwalo, dipalo tsena di phehisana kgang, mme ditsebi tse ling tsa morao-rao di hlahlobisisa palo ya batho ba shwang ho ya tlaase haholo mme dii bolela hore sesosa sa sesosa ke diphetoho tse rarahaneng tsa dipolotiki, moruo le tikoloho. Mfecane e bohlokwa ka hore e bone ho theoa ha dinaha tse ntjha, ditsi, le mabitso a merabe ka borwa-botjhabela ho Afrika.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190421164229/https://www.sahistory.org.za/article/1800s&lt;/ref&gt;

Nalane ya difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng di sebedisitswe ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo oa nalane.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057079308708360&lt;/ref&gt; Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakoang ke diketso tsa Morena Shaka, eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di felisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ea ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ea ka ea amoheloa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.

Nalane ya Difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng di sebedisitswe ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo wa nalane. Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakwang ke diketso tsa Morena [[Shaka]], eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di fedisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ya ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ya ka ya amohelwa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02533959108458518&lt;/ref&gt;

== Sesosa ==
Difaqane di bakilwe ke tshebedisano e rarahaneng ya mekgwa e neng e le teng pele ya ho kopanngwa ha dipolotiki le diphello tsa kgwebo ya matjhaba, ho se tsitse ha tikoloho, le dikolone tsa Yuropa. Sebopeho le katoloso ya naha di ne di se di ntse di matlafala ka Borwa-botjhabela ho Afrika bonyane ho elella bofelong ba dilemo tsa bo-1700, empa mekgwa ena e ile ya potlakiswa haholo ka mora hore kgwebo ya matjhaba ya manaka a tlou e bulwe.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0308569032000172969&lt;/ref&gt;  Kgwebo ena e ile ya dumella baeta-pele hore ba bokelle maruo a mangata ao ba neng ba e-so ka a ba le yona, wa jwale ba neng ba ka a sebedisa ho hodisa matla a maholo a dipolotiki. Leruo le matla di ile tsa matlafatsana, kaha leruo le ile la nolofalletsa baeta-pele ho hlahisa disebediswa tsa naha tsa ho laola le ho amoha thepa, tseo ba neng ba di sebedisa ho ntsha maruo a eketsehileng ka lekgetho le diketso tsa sesole. Ditholwana tsa potoloho ena e bile ho se tshwane ho ntseng ho eketseha ha dipolotiki le leruo ka hare le dipakeng tsa dipolotiki, haholo-holo mabapi le mobu o hlahisang ditholwana le mabenkele a dijo.&lt;ref&gt;https://www.jstor.org/stable/40233902&lt;/ref&gt;

Bohareng ba dipolotiki bo ile ba ba bothata mathwasong a lekgolo la 19th ha komello e tebileng (e mpefaditsweng ke sepakapaka sa ho foqoha ha seretse se tjhesang ka 1809 le 1815)  e otla Borwa-botjhabela ho Afrika.&lt;ref&gt;https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6443.1994.tb00164.x&lt;/ref&gt; Le hoja komello ya nakong e fetileng e ne e sa ka ya baka tlala e kgolo, ho se leka-lekane ha ditsha le mabenkele a dijo ho ile ha fokotsa matla a batho a tlwaelehileng a ho kgotsofatsa ditlhoko tsa bona. Le hoja ba ne ba sa hlaselwe ke tlala haholo, baeta-pele ba ile ba tobana le diqholotso matleng a bona ho tlhahiso ya temo le ho lefa lekgetho mme theko ya manaka a tlou ya haella ka lebaka la ho tsoma ka ho feteletseng.Ha ba tobane le mathata a ho lwantsha tlala le ho boloka maruo a phallang, baeta-pele ba ile ba susumelletseha hore ba fetohele ho hlasela le ho hapa. Tlholo e ile ea sireletsa batho ba hlolang tlala ea sekoboto ka ho fana ka phihlello hang-hang mabenkeleng a diphoofolo le dijo-thollo tsa batho ba hapilweng, mme qetellong, ka ho fumana masimo a lemang le batho (haholo-holo basadi) ho lema ka matla ho feta pele.Mona potoloho e nngwe ya ho ipha matla e ileng ya qala e le tlala le ntwa e ile ya kgothalletsa ho se sireletsehe le ntwa, e leng se ileng sa kgothalletsa dipolotiki le ntwa e eketsehileng ha baeta-pele ba matla ba ntse ba atolosa bolaodi ba bona ka ho fana ka mokgwa o hlokahalang wa ho baleha tlala ho balatedi ba tshepahalang.

Mokgahlelo wa bobedi wa moferefere ho tloha dilemong tsa bo-1820 ho isa dilemong tsa bo-1830 o ile wa kgannwa haholo ke makgoba le dikgomo tse futuhang ke Griqua, Basters, le dihlopha tse ding tsa Khoikhoi-European tse hlometseng le ho hlongwa ke bajaki ba Maeurope, ba ileng ba rua molemo ka ho rekisa thepa e hapuweng ya bona. Kgolo e ntseng e eketseha ya moruo ya kgwebo ya matjhaba ya makgoba le yona e ile ya hlohlelletsa dintwa tse kgolwanyane le pherekano dipakeng tsa dipolotiki tse haufi le dikou tsa matjhaba tse kang Delagoa Bay.

== Difaqane ka hare ho nana ==
Difaqane di qadile ka hare ho dibaka tsa Bohareng ba [[Afrika Borwa]] ho elella bofelong ba dilemo tsa 18th ka ho falla ha batho ba MaKhoikhoi le San (Bakgothu) ke bahlasedi ba makgoba le dikgomo ho tloha Dutch Cape Colony e ntseng e hola. Ha ba fihla dibakeng tse bohareng le tse ka tlaase ho noka ya [[Senqu]], ba ile ba hlodisana le Batswana ba moo, ba qala nako ya ho senyeha ha setjhaba le ho kopana hape. Ka ho matlafatswa ka palo ke makgoba a phonyohileng, dinokwane, le batho ba merabe eohle ba tswang Kolone ya [[Kapa]], ​​ba bang ba batho bana qetellong ba ne ba tla fetoha MaKorana. Matla a bona a ile a eketseha ha kgwebo le ditlhaselo tsa bo-radikolone di fana ka dithunya le dipere, mme ka bo-1780 ba qala ho futuhela leboya kgahlanong le dipolotiki tsa Batswana.

Ho tloha dilemong tsa bo-1780 ho isa qalong ya lekgolo la dilemo, marena a ka borwa a Ba[[Tswana]] a ile a arohana le ho kopanya ha ditlhaselo di ntse di ata. Borena bo matla ba Bahurutshe sebakeng se kaholimo ho noka ea Marico bo bile le taolo ea bona ea khoebo e ruisang le Kolone ea Kapa e sentsoeng ke Bangwaketse ka leboya-bophirima, Batlhaping ka boroa-bophirima, le Mmuso wa [[BaPedi]] o ntseng o hlaha ka botjhabela. Ba morabe, ba eteletswe pele ke morabe wa Maroteng, le bona ba ile ba qabana le dipolotiki tsa AmaNdzundza Ndebele, Masemola, Magakala, Bamphahlele le Balobedu. Ho sa le joalo, sebaka sa sejwale-jwale sa leboea le bohareng ba Free State se ne se ntse se tswela pele ho ba tlasa taolo ya Bataung.

Qetellong ya dilemo tsa bo-1790, katoloso ya Cape Colony ho ya karolong e ka tlaase ya Noka ya Senqu e ile ea falla batho ba merabe e tswakaneng ya Griqua ho ya kopana le Vaal le Orange River. Ha ba le moo, ba ile ba amohela baahisani ba bona ba San le Korana e le bareki. MaGriqua, jwalo ka merabe e meng, ba ne ba sa kopane dipolotiking mme ba fapane ka maano a bona a ho iphelisa, a neng a tloha ho hlasela ho ea ho temo ho ea ho laola khoebo pakeng tsa Batswana le Cape Colony.[40]Qetellong ea lekholo la lilemo, lihlopha tsa maXhosa le tsona di ile tsa qala ho fihla sebakeng se bohareng sa Orange River, li baleha ho se tsitse ho iphaphatha le moeli wa Eastern Cape Colony. Ha ba le moo ba ile ba amohela Korana, San, le ba bang mme ba kenella tlhaselong e kgolo haufi le Orange le noka e tlase ya Vaal. Sena se ile sa senya haholo mesebetsi ea khoebo ea bahlaseduwa ba bona ba Batlhaping.

Dilemong tsa bo-1810, katoloso ya Maburu e ile ya tlisa tsitsipano e ntseng e eketseha sebakeng se bohareng ba Orange River, haholo-holo ka hore e ile ya eketsa phallo ea lithunya. Phula ya [[Noka ya Mohakare]] e ne e se e ntse e tshehetsa ditlhaselo tsa mekya ya Maburu, Griqua, le Korana.Mathwasong a dilemo tsa bo-1820 ho hloka botsitso ho ile ha ata ka leboya ho Orange River.

Ka 1822 AmaHlubi tlasa taelo ya Mpangazita a tshela dithaba tsa Drakensberg mme a hlasela setjhaba sa Batlôkwa sa Mofumahadi [[Mmanthatisi|MmaNthatisi]]. Ha re ntse re baleha, balatedi ba MmaNthatisi ba ile ba pholoha ka dikgoka pele ba fallela ka bophirimela ho Noka ya Caledon ka 1824 ho ya ho Basia. Ka dinako tse ding mekgatlo ea Basotho sebakeng sena e ne e e-na le likamano tsa dikgohlano le matsoalloa ana a Batlôkwa, 'me a qala ho kopana ka 1824 tlasa boetapele ba Moshoeshoe.

Ka ho arohana, ba tobane le pefo le tlala, BaFokeng ba Morena [[Sebetwane]], MaPhuting wa Tsooane, le BaHlakwana ba Nkarahanye ba ile ba baleha mahaeng a bona. Boraro bona ba ile ba ikopanya ka 1823 ho hapa toropo ya BaThlaping ya Dithakong, eo metsi a yona a neng a e-na le dijo-thollo le dikgomo tse ngata ho sa tsotellehe komello ka kakaretso.  BaThlaping ba ile ba leleka tlhaselo eo ka la 24 Phuptjane ka thuso ya  lebotho le hlometseng la Griqua ka tlasa Mokaptene [[Barend Barends]], ba bolaya batho ba bangata le ho bolaya Tsooane le Nkarahanye.

Ka 1825, balatedi ba Mpangazita ba ile ba phatlalla ka mora hore a bolawe ntweng kgahlano le maNgwane a Matiwane. AmaNgwane a ile a tsoela pele ho laola boholo ba tikoloho ea Noka ea Caledon, a hlasela le ho leleka baahisani ba Sotho le Tswana.

Bohareng ba dilemo tsa bo-1820 Sebetwane e ile ya e ba yena ya  e busang sebaka se ka hodimo sa Molopo mme setjhaba sa Moletsane sa Bataung se ne se futuhela noka ya Vaal ka matla. Leha ho le jwalo, hare-hare e ka bochabela e ne e le tlasa puso ya Mmuso wa MaNdebele wa Mzilikazi. Mabotho a hae a ile a hlasela Mmuso wa Venda ka leboya, Maroteng, amaNdzundza, le Balodebu leboea-bochabela, Bangwaketse ho elella ka bophirimela, le sechaba sa Matiwane khohlong ea Caledon. Lichaba tsa Sebetwane le Moletsane li ile tsa baleha ka ho hlaka.

Pakeng tsa 1827 le 1828, maNgwane a Matiwane a ile a hlasela Moshoeshoe, mme, ka mora ho hlaseloa ke MaNdebele, a fallela sebakeng sa BabaThembu ka 1828, moo a ileng a timetsoa ke mabotho a British, Boer, amaGcaleka, amaMpondo le a Thembu.Leha Matiwane a ile a lelekoa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa mmuso wa hae haholo le ho o dumella ho bokella balateli ba bangata ho tswa ho baphaphathehi ba kgutlang.[48] Ka boroa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San di ile tsa iphedisa, ha tse ding di ile tsa ikopanya le makgotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, dihlopha tsa ma-San li ile tsa qapa mekhoa e metjha ya bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ya Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba borwa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ya bohareng ba 1828, e ileng ya bontsha katleho e itseng feela ha dihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ea bona ea dipolotiki hodima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaselwa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho fedisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ea MMuso wa [[Mazulu]] wa ho hlasela Matebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho. Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tshwana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.Leha Matiwane a ile a lelekwa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa 'muso oa hae haholo le ho o lumella ho bokella balatedi ba bangata ho tsoa ho baphaphathehi ba khutlang.  Ka borwa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San li ile tsa iphelisa, ha tse ling di ile tsa ikopanya le makhotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, lihlopha tsa ma-San di ile tsa qapa mekhoa e mecha ea bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ea Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba boroa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ea bohareng ba 1828, e ileng ea bontša katleho e itseng feela ha lihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ya bona ya lipolotiki holima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaseloa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho felisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ya Mmuso wa Mazulu oa ho hlasela MaNdebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho.  Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tšoana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.[[File:South Africa relief location map.svg|thumb|South Africa relief location map]]

== Ditlamorao bakeng sa mekgatlo ya Nguni ==


== Ditlamorao tsa batho ba sotho-tswana ==

[[Category:Histori ea Lesotho]]</text>
      <sha1>abmvmdgubs71bcutx197x0vy2x43k0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41301</id>
      <parentid>41299</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mafothola</username>
        <id>13236</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ke lokisitse phoso</comment>
      <origin>41301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14711" sha1="3xpoe6pvrmlad3tg8x4yu4pby1nivmt" xml:space="preserve">'''Difaqane''' ke nako eo ka yona ho bileng le dintwa tsa mebuso ya batho naheng ya [[Aforika Borwa]] ka bophara ho tloha ka selemo sa 1815, ha ka selemo sa 1840 tsamaiso ya batho e ile ya qala merusu ea kgethollo ya puo le ho leka ho hatella puo tsa batho ba bang ka tsela ya dikotlo-qobello, le ho leka ho tsamaisa [[Lesotho]] ka tsela eo.&lt;ref&gt;https://d.lib.msu.edu/etd/50825?__goaway_challenge=header-refresh&amp;__goaway_id=66cb75766f9781960d0aab8274835442&amp;__goaway_referer=https%3A%2F%2Fd.lib.msu.edu%2F&lt;/ref&gt;[[File:Departure of the Fingoes-1840.jpg|thumbnail|Setshwantshosa pele se bontshang  batho baBafengu [[Fengu people|Fengu]], ba ileng ba anngwa ke Difaqane]]

Dikgakanyo tse tlwaelehileng tsa palo ya batho ba shweleng di tloha ho dimilione tse 1 ho isa ho tse pedi leha ho le jwalo, dipalo tsena di phehisana kgang, mme ditsebi tse ling tsa morao-rao di hlahlobisisa palo ya batho ba shwang ho ya tlaase haholo mme dii bolela hore sesosa sa sesosa ke diphetoho tse rarahaneng tsa dipolotiki, moruo le tikoloho. Mfecane e bohlokwa ka hore e bone ho theoa ha dinaha tse ntjha, ditsi, le mabitso a merabe ka borwa-botjhabela ho Afrika.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190421164229/https://www.sahistory.org.za/article/1800s&lt;/ref&gt;

Nalane ya difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng di sebedisitswe ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo oa nalane.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057079308708360&lt;/ref&gt; Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakoang ke diketso tsa Morena Shaka, eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di felisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ea ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ea ka ya amohelwa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.

Nalane ya Difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng tse sebedisitsweng ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo wa nalane. Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakwang ke diketso tsa Morena [[Shaka]], eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di fedisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ya ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ya ka ya amohelwa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02533959108458518&lt;/ref&gt;

== Sesosa ==
Difaqane di bakilwe ke tshebedisano e rarahaneng ya mekgwa e neng e le teng pele ya ho kopanngwa ha dipolotiki le diphello tsa kgwebo ya matjhaba, ho se tsitse ha tikoloho, le dikolone tsa Yuropa. Sebopeho le katoloso ya naha di ne di se di ntse di matlafala ka Borwa-botjhabela ho Afrika bonyane ho elella bofelong ba dilemo tsa bo-1700, empa mekgwa ena e ile ya potlakiswa haholo ka mora hore kgwebo ya matjhaba ya manaka a tlou e bulwe.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0308569032000172969&lt;/ref&gt;  Kgwebo ena e ile ya dumella baeta-pele hore ba bokelle maruo a mangata ao ba neng ba e-so ka a ba le yona, wa jwale ba neng ba ka a sebedisa ho hodisa matla a maholo a dipolotiki. Leruo le matla di ile tsa matlafatsana, kaha leruo le ile la nolofalletsa baeta-pele ho hlahisa disebediswa tsa naha tsa ho laola le ho amoha thepa, tseo ba neng ba di sebedisa ho ntsha maruo a eketsehileng ka lekgetho le diketso tsa sesole. Ditholwana tsa potoloho ena e bile ho se tshwane ho ntseng ho eketseha ha dipolotiki le leruo ka hare le dipakeng tsa dipolotiki, haholo-holo mabapi le mobu o hlahisang ditholwana le mabenkele a dijo.&lt;ref&gt;https://www.jstor.org/stable/40233902&lt;/ref&gt;

Bohareng ba dipolotiki bo ile ba ba bothata mathwasong a lekgolo la 19th ha komello e tebileng (e mpefaditsweng ke sepakapaka sa ho foqoha ha seretse se tjhesang ka 1809 le 1815)  e otla Borwa-botjhabela ho Afrika.&lt;ref&gt;https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6443.1994.tb00164.x&lt;/ref&gt; Le hoja komello ya nakong e fetileng e ne e sa ka ya baka tlala e kgolo, ho se leka-lekane ha ditsha le mabenkele a dijo ho ile ha fokotsa matla a batho a tlwaelehileng a ho kgotsofatsa ditlhoko tsa bona. Le hoja ba ne ba sa hlaselwe ke tlala haholo, baeta-pele ba ile ba tobana le diqholotso matleng a bona ho tlhahiso ya temo le ho lefa lekgetho mme theko ya manaka a tlou ya haella ka lebaka la ho tsoma ka ho feteletseng.Ha ba tobane le mathata a ho lwantsha tlala le ho boloka maruo a phallang, baeta-pele ba ile ba susumelletseha hore ba fetohele ho hlasela le ho hapa. Tlholo e ile ea sireletsa batho ba hlolang tlala ea sekoboto ka ho fana ka phihlello hang-hang mabenkeleng a diphoofolo le dijo-thollo tsa batho ba hapilweng, mme qetellong, ka ho fumana masimo a lemang le batho (haholo-holo basadi) ho lema ka matla ho feta pele.Mona potoloho e nngwe ya ho ipha matla e ileng ya qala e le tlala le ntwa e ile ya kgothalletsa ho se sireletsehe le ntwa, e leng se ileng sa kgothalletsa dipolotiki le ntwa e eketsehileng ha baeta-pele ba matla ba ntse ba atolosa bolaodi ba bona ka ho fana ka mokgwa o hlokahalang wa ho baleha tlala ho balatedi ba tshepahalang.

Mokgahlelo wa bobedi wa moferefere ho tloha dilemong tsa bo-1820 ho isa dilemong tsa bo-1830 o ile wa kgannwa haholo ke makgoba le dikgomo tse futuhang ke Griqua, Basters, le dihlopha tse ding tsa Khoikhoi-European tse hlometseng le ho hlongwa ke bajaki ba Maeurope, ba ileng ba rua molemo ka ho rekisa thepa e hapuweng ya bona. Kgolo e ntseng e eketseha ya moruo ya kgwebo ya matjhaba ya makgoba le yona e ile ya hlohlelletsa dintwa tse kgolwanyane le pherekano dipakeng tsa dipolotiki tse haufi le dikou tsa matjhaba tse kang Delagoa Bay.

== Difaqane ka hare ho nana ==
Difaqane di qadile ka hare ho dibaka tsa Bohareng ba [[Afrika Borwa]] ho elella bofelong ba dilemo tsa 18th ka ho falla ha batho ba MaKhoikhoi le San (Bakgothu) ke bahlasedi ba makgoba le dikgomo ho tloha Dutch Cape Colony e ntseng e hola. Ha ba fihla dibakeng tse bohareng le tse ka tlaase ho noka ya [[Senqu]], ba ile ba hlodisana le Batswana ba moo, ba qala nako ya ho senyeha ha setjhaba le ho kopana hape. Ka ho matlafatswa ka palo ke makgoba a phonyohileng, dinokwane, le batho ba merabe eohle ba tswang Kolone ya [[Kapa]], ​​ba bang ba batho bana qetellong ba ne ba tla fetoha MaKorana. Matla a bona a ile a eketseha ha kgwebo le ditlhaselo tsa bo-radikolone di fana ka dithunya le dipere, mme ka bo-1780 ba qala ho futuhela leboya kgahlanong le dipolotiki tsa Batswana.

Ho tloha dilemong tsa bo-1780 ho isa qalong ya lekgolo la dilemo, marena a ka borwa a Ba[[Tswana]] a ile a arohana le ho kopanya ha ditlhaselo di ntse di ata. Borena bo matla ba Bahurutshe sebakeng se kaholimo ho noka ea Marico bo bile le taolo ea bona ea khoebo e ruisang le Kolone ea Kapa e sentsoeng ke Bangwaketse ka leboya-bophirima, Batlhaping ka boroa-bophirima, le Mmuso wa [[BaPedi]] o ntseng o hlaha ka botjhabela. Ba morabe, ba eteletswe pele ke morabe wa Maroteng, le bona ba ile ba qabana le dipolotiki tsa AmaNdzundza Ndebele, Masemola, Magakala, Bamphahlele le Balobedu. Ho sa le joalo, sebaka sa sejwale-jwale sa leboea le bohareng ba Free State se ne se ntse se tswela pele ho ba tlasa taolo ya Bataung.

Qetellong ya dilemo tsa bo-1790, katoloso ya Cape Colony ho ya karolong e ka tlaase ya Noka ya Senqu e ile ea falla batho ba merabe e tswakaneng ya Griqua ho ya kopana le Vaal le Orange River. Ha ba le moo, ba ile ba amohela baahisani ba bona ba San le Korana e le bareki. MaGriqua, jwalo ka merabe e meng, ba ne ba sa kopane dipolotiking mme ba fapane ka maano a bona a ho iphelisa, a neng a tloha ho hlasela ho ea ho temo ho ea ho laola khoebo pakeng tsa Batswana le Cape Colony.[40]Qetellong ea lekholo la lilemo, lihlopha tsa maXhosa le tsona di ile tsa qala ho fihla sebakeng se bohareng sa Orange River, li baleha ho se tsitse ho iphaphatha le moeli wa Eastern Cape Colony. Ha ba le moo ba ile ba amohela Korana, San, le ba bang mme ba kenella tlhaselong e kgolo haufi le Orange le noka e tlase ya Vaal. Sena se ile sa senya haholo mesebetsi ea khoebo ea bahlaseduwa ba bona ba Batlhaping.

Dilemong tsa bo-1810, katoloso ya Maburu e ile ya tlisa tsitsipano e ntseng e eketseha sebakeng se bohareng ba Orange River, haholo-holo ka hore e ile ya eketsa phallo ea lithunya. Phula ya [[Noka ya Mohakare]] e ne e se e ntse e tshehetsa ditlhaselo tsa mekya ya Maburu, Griqua, le Korana.Mathwasong a dilemo tsa bo-1820 ho hloka botsitso ho ile ha ata ka leboya ho Orange River.

Ka 1822 AmaHlubi tlasa taelo ya Mpangazita a tshela dithaba tsa Drakensberg mme a hlasela setjhaba sa Batlôkwa sa Mofumahadi [[Mmanthatisi|MmaNthatisi]]. Ha re ntse re baleha, balatedi ba MmaNthatisi ba ile ba pholoha ka dikgoka pele ba fallela ka bophirimela ho Noka ya Caledon ka 1824 ho ya ho Basia. Ka dinako tse ding mekgatlo ea Basotho sebakeng sena e ne e e-na le likamano tsa dikgohlano le matsoalloa ana a Batlôkwa, 'me a qala ho kopana ka 1824 tlasa boetapele ba Moshoeshoe.

Ka ho arohana, ba tobane le pefo le tlala, BaFokeng ba Morena [[Sebetwane]], MaPhuting wa Tsooane, le BaHlakwana ba Nkarahanye ba ile ba baleha mahaeng a bona. Boraro bona ba ile ba ikopanya ka 1823 ho hapa toropo ya BaThlaping ya Dithakong, eo metsi a yona a neng a e-na le dijo-thollo le dikgomo tse ngata ho sa tsotellehe komello ka kakaretso.  BaThlaping ba ile ba leleka tlhaselo eo ka la 24 Phuptjane ka thuso ya  lebotho le hlometseng la Griqua ka tlasa Mokaptene [[Barend Barends]], ba bolaya batho ba bangata le ho bolaya Tsooane le Nkarahanye.

Ka 1825, balatedi ba Mpangazita ba ile ba phatlalla ka mora hore a bolawe ntweng kgahlano le maNgwane a Matiwane. AmaNgwane a ile a tsoela pele ho laola boholo ba tikoloho ea Noka ea Caledon, a hlasela le ho leleka baahisani ba Sotho le Tswana.

Bohareng ba dilemo tsa bo-1820 Sebetwane e ile ya e ba yena ya  e busang sebaka se ka hodimo sa Molopo mme setjhaba sa Moletsane sa Bataung se ne se futuhela noka ya Vaal ka matla. Leha ho le jwalo, hare-hare e ka bochabela e ne e le tlasa puso ya Mmuso wa MaNdebele wa Mzilikazi. Mabotho a hae a ile a hlasela Mmuso wa Venda ka leboya, Maroteng, amaNdzundza, le Balodebu leboea-bochabela, Bangwaketse ho elella ka bophirimela, le sechaba sa Matiwane khohlong ea Caledon. Lichaba tsa Sebetwane le Moletsane li ile tsa baleha ka ho hlaka.

Pakeng tsa 1827 le 1828, maNgwane a Matiwane a ile a hlasela Moshoeshoe, mme, ka mora ho hlaseloa ke MaNdebele, a fallela sebakeng sa BabaThembu ka 1828, moo a ileng a timetsoa ke mabotho a British, Boer, amaGcaleka, amaMpondo le a Thembu.Leha Matiwane a ile a lelekoa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa mmuso wa hae haholo le ho o dumella ho bokella balateli ba bangata ho tswa ho baphaphathehi ba kgutlang.[48] Ka boroa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San di ile tsa iphedisa, ha tse ding di ile tsa ikopanya le makgotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, dihlopha tsa ma-San li ile tsa qapa mekhoa e metjha ya bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ya Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba borwa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ya bohareng ba 1828, e ileng ya bontsha katleho e itseng feela ha dihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ea bona ea dipolotiki hodima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaselwa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho fedisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ea MMuso wa [[Mazulu]] wa ho hlasela Matebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho. Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tshwana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.Leha Matiwane a ile a lelekwa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa 'muso oa hae haholo le ho o lumella ho bokella balatedi ba bangata ho tsoa ho baphaphathehi ba khutlang.  Ka borwa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San li ile tsa iphelisa, ha tse ling di ile tsa ikopanya le makhotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, lihlopha tsa ma-San di ile tsa qapa mekhoa e mecha ea bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ea Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba boroa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ea bohareng ba 1828, e ileng ea bontša katleho e itseng feela ha lihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ya bona ya lipolotiki holima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaseloa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho felisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ya Mmuso wa Mazulu oa ho hlasela MaNdebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho.  Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tšoana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.[[File:South Africa relief location map.svg|thumb|South Africa relief location map]]

== Ditlamorao bakeng sa mekgatlo ya Nguni ==


== Ditlamorao tsa batho ba sotho-tswana ==

[[Category:Histori ea Lesotho]]</text>
      <sha1>3xpoe6pvrmlad3tg8x4yu4pby1nivmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41302</id>
      <parentid>41301</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makempe</username>
        <id>13247</id>
      </contributor>
      <comment>/* Difaqane ka hare ho nana */ naha</comment>
      <origin>41302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14711" sha1="3t1wqlcpg8ongkghyvyacx8dc3xe34g" xml:space="preserve">'''Difaqane''' ke nako eo ka yona ho bileng le dintwa tsa mebuso ya batho naheng ya [[Aforika Borwa]] ka bophara ho tloha ka selemo sa 1815, ha ka selemo sa 1840 tsamaiso ya batho e ile ya qala merusu ea kgethollo ya puo le ho leka ho hatella puo tsa batho ba bang ka tsela ya dikotlo-qobello, le ho leka ho tsamaisa [[Lesotho]] ka tsela eo.&lt;ref&gt;https://d.lib.msu.edu/etd/50825?__goaway_challenge=header-refresh&amp;__goaway_id=66cb75766f9781960d0aab8274835442&amp;__goaway_referer=https%3A%2F%2Fd.lib.msu.edu%2F&lt;/ref&gt;[[File:Departure of the Fingoes-1840.jpg|thumbnail|Setshwantshosa pele se bontshang  batho baBafengu [[Fengu people|Fengu]], ba ileng ba anngwa ke Difaqane]]

Dikgakanyo tse tlwaelehileng tsa palo ya batho ba shweleng di tloha ho dimilione tse 1 ho isa ho tse pedi leha ho le jwalo, dipalo tsena di phehisana kgang, mme ditsebi tse ling tsa morao-rao di hlahlobisisa palo ya batho ba shwang ho ya tlaase haholo mme dii bolela hore sesosa sa sesosa ke diphetoho tse rarahaneng tsa dipolotiki, moruo le tikoloho. Mfecane e bohlokwa ka hore e bone ho theoa ha dinaha tse ntjha, ditsi, le mabitso a merabe ka borwa-botjhabela ho Afrika.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190421164229/https://www.sahistory.org.za/article/1800s&lt;/ref&gt;

Nalane ya difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng di sebedisitswe ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo oa nalane.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057079308708360&lt;/ref&gt; Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakoang ke diketso tsa Morena Shaka, eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di felisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ea ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ea ka ya amohelwa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.

Nalane ya Difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng tse sebedisitsweng ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo wa nalane. Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakwang ke diketso tsa Morena [[Shaka]], eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di fedisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ya ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ya ka ya amohelwa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02533959108458518&lt;/ref&gt;

== Sesosa ==
Difaqane di bakilwe ke tshebedisano e rarahaneng ya mekgwa e neng e le teng pele ya ho kopanngwa ha dipolotiki le diphello tsa kgwebo ya matjhaba, ho se tsitse ha tikoloho, le dikolone tsa Yuropa. Sebopeho le katoloso ya naha di ne di se di ntse di matlafala ka Borwa-botjhabela ho Afrika bonyane ho elella bofelong ba dilemo tsa bo-1700, empa mekgwa ena e ile ya potlakiswa haholo ka mora hore kgwebo ya matjhaba ya manaka a tlou e bulwe.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0308569032000172969&lt;/ref&gt;  Kgwebo ena e ile ya dumella baeta-pele hore ba bokelle maruo a mangata ao ba neng ba e-so ka a ba le yona, wa jwale ba neng ba ka a sebedisa ho hodisa matla a maholo a dipolotiki. Leruo le matla di ile tsa matlafatsana, kaha leruo le ile la nolofalletsa baeta-pele ho hlahisa disebediswa tsa naha tsa ho laola le ho amoha thepa, tseo ba neng ba di sebedisa ho ntsha maruo a eketsehileng ka lekgetho le diketso tsa sesole. Ditholwana tsa potoloho ena e bile ho se tshwane ho ntseng ho eketseha ha dipolotiki le leruo ka hare le dipakeng tsa dipolotiki, haholo-holo mabapi le mobu o hlahisang ditholwana le mabenkele a dijo.&lt;ref&gt;https://www.jstor.org/stable/40233902&lt;/ref&gt;

Bohareng ba dipolotiki bo ile ba ba bothata mathwasong a lekgolo la 19th ha komello e tebileng (e mpefaditsweng ke sepakapaka sa ho foqoha ha seretse se tjhesang ka 1809 le 1815)  e otla Borwa-botjhabela ho Afrika.&lt;ref&gt;https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6443.1994.tb00164.x&lt;/ref&gt; Le hoja komello ya nakong e fetileng e ne e sa ka ya baka tlala e kgolo, ho se leka-lekane ha ditsha le mabenkele a dijo ho ile ha fokotsa matla a batho a tlwaelehileng a ho kgotsofatsa ditlhoko tsa bona. Le hoja ba ne ba sa hlaselwe ke tlala haholo, baeta-pele ba ile ba tobana le diqholotso matleng a bona ho tlhahiso ya temo le ho lefa lekgetho mme theko ya manaka a tlou ya haella ka lebaka la ho tsoma ka ho feteletseng.Ha ba tobane le mathata a ho lwantsha tlala le ho boloka maruo a phallang, baeta-pele ba ile ba susumelletseha hore ba fetohele ho hlasela le ho hapa. Tlholo e ile ea sireletsa batho ba hlolang tlala ea sekoboto ka ho fana ka phihlello hang-hang mabenkeleng a diphoofolo le dijo-thollo tsa batho ba hapilweng, mme qetellong, ka ho fumana masimo a lemang le batho (haholo-holo basadi) ho lema ka matla ho feta pele.Mona potoloho e nngwe ya ho ipha matla e ileng ya qala e le tlala le ntwa e ile ya kgothalletsa ho se sireletsehe le ntwa, e leng se ileng sa kgothalletsa dipolotiki le ntwa e eketsehileng ha baeta-pele ba matla ba ntse ba atolosa bolaodi ba bona ka ho fana ka mokgwa o hlokahalang wa ho baleha tlala ho balatedi ba tshepahalang.

Mokgahlelo wa bobedi wa moferefere ho tloha dilemong tsa bo-1820 ho isa dilemong tsa bo-1830 o ile wa kgannwa haholo ke makgoba le dikgomo tse futuhang ke Griqua, Basters, le dihlopha tse ding tsa Khoikhoi-European tse hlometseng le ho hlongwa ke bajaki ba Maeurope, ba ileng ba rua molemo ka ho rekisa thepa e hapuweng ya bona. Kgolo e ntseng e eketseha ya moruo ya kgwebo ya matjhaba ya makgoba le yona e ile ya hlohlelletsa dintwa tse kgolwanyane le pherekano dipakeng tsa dipolotiki tse haufi le dikou tsa matjhaba tse kang Delagoa Bay.

== Difaqane ka hare ho naha ==
Difaqane di qadile ka hare ho dibaka tsa Bohareng ba [[Afrika Borwa]] ho elella bofelong ba dilemo tsa 18th ka ho falla ha batho ba MaKhoikhoi le San (Bakgothu) ke bahlasedi ba makgoba le dikgomo ho tloha Dutch Cape Colony e ntseng e hola. Ha ba fihla dibakeng tse bohareng le tse ka tlaase ho noka ya [[Senqu]], ba ile ba hlodisana le Batswana ba moo, ba qala nako ya ho senyeha ha setjhaba le ho kopana hape. Ka ho matlafatswa ka palo ke makgoba a phonyohileng, dinokwane, le batho ba merabe eohle ba tswang Kolone ya [[Kapa]], ​​ba bang ba batho bana qetellong ba ne ba tla fetoha MaKorana. Matla a bona a ile a eketseha ha kgwebo le ditlhaselo tsa bo-radikolone di fana ka dithunya le dipere, mme ka bo-1780 ba qala ho futuhela leboya kgahlanong le dipolotiki tsa Batswana.

Ho tloha dilemong tsa bo-1780 ho isa qalong ya lekgolo la dilemo, marena a ka borwa a Ba[[Tswana]] a ile a arohana le ho kopanya ha ditlhaselo di ntse di ata. Borena bo matla ba Bahurutshe sebakeng se kaholimo ho noka ea Marico bo bile le taolo ea bona ea khoebo e ruisang le Kolone ea Kapa e sentsoeng ke Bangwaketse ka leboya-bophirima, Batlhaping ka boroa-bophirima, le Mmuso wa [[BaPedi]] o ntseng o hlaha ka botjhabela. Ba morabe, ba eteletswe pele ke morabe wa Maroteng, le bona ba ile ba qabana le dipolotiki tsa AmaNdzundza Ndebele, Masemola, Magakala, Bamphahlele le Balobedu. Ho sa le joalo, sebaka sa sejwale-jwale sa leboea le bohareng ba Free State se ne se ntse se tswela pele ho ba tlasa taolo ya Bataung.

Qetellong ya dilemo tsa bo-1790, katoloso ya Cape Colony ho ya karolong e ka tlaase ya Noka ya Senqu e ile ea falla batho ba merabe e tswakaneng ya Griqua ho ya kopana le Vaal le Orange River. Ha ba le moo, ba ile ba amohela baahisani ba bona ba San le Korana e le bareki. MaGriqua, jwalo ka merabe e meng, ba ne ba sa kopane dipolotiking mme ba fapane ka maano a bona a ho iphelisa, a neng a tloha ho hlasela ho ea ho temo ho ea ho laola khoebo pakeng tsa Batswana le Cape Colony.[40]Qetellong ea lekholo la lilemo, lihlopha tsa maXhosa le tsona di ile tsa qala ho fihla sebakeng se bohareng sa Orange River, li baleha ho se tsitse ho iphaphatha le moeli wa Eastern Cape Colony. Ha ba le moo ba ile ba amohela Korana, San, le ba bang mme ba kenella tlhaselong e kgolo haufi le Orange le noka e tlase ya Vaal. Sena se ile sa senya haholo mesebetsi ea khoebo ea bahlaseduwa ba bona ba Batlhaping.

Dilemong tsa bo-1810, katoloso ya Maburu e ile ya tlisa tsitsipano e ntseng e eketseha sebakeng se bohareng ba Orange River, haholo-holo ka hore e ile ya eketsa phallo ea lithunya. Phula ya [[Noka ya Mohakare]] e ne e se e ntse e tshehetsa ditlhaselo tsa mekya ya Maburu, Griqua, le Korana.Mathwasong a dilemo tsa bo-1820 ho hloka botsitso ho ile ha ata ka leboya ho Orange River.

Ka 1822 AmaHlubi tlasa taelo ya Mpangazita a tshela dithaba tsa Drakensberg mme a hlasela setjhaba sa Batlôkwa sa Mofumahadi [[Mmanthatisi|MmaNthatisi]]. Ha re ntse re baleha, balatedi ba MmaNthatisi ba ile ba pholoha ka dikgoka pele ba fallela ka bophirimela ho Noka ya Caledon ka 1824 ho ya ho Basia. Ka dinako tse ding mekgatlo ea Basotho sebakeng sena e ne e e-na le likamano tsa dikgohlano le matsoalloa ana a Batlôkwa, 'me a qala ho kopana ka 1824 tlasa boetapele ba Moshoeshoe.

Ka ho arohana, ba tobane le pefo le tlala, BaFokeng ba Morena [[Sebetwane]], MaPhuting wa Tsooane, le BaHlakwana ba Nkarahanye ba ile ba baleha mahaeng a bona. Boraro bona ba ile ba ikopanya ka 1823 ho hapa toropo ya BaThlaping ya Dithakong, eo metsi a yona a neng a e-na le dijo-thollo le dikgomo tse ngata ho sa tsotellehe komello ka kakaretso.  BaThlaping ba ile ba leleka tlhaselo eo ka la 24 Phuptjane ka thuso ya  lebotho le hlometseng la Griqua ka tlasa Mokaptene [[Barend Barends]], ba bolaya batho ba bangata le ho bolaya Tsooane le Nkarahanye.

Ka 1825, balatedi ba Mpangazita ba ile ba phatlalla ka mora hore a bolawe ntweng kgahlano le maNgwane a Matiwane. AmaNgwane a ile a tsoela pele ho laola boholo ba tikoloho ea Noka ea Caledon, a hlasela le ho leleka baahisani ba Sotho le Tswana.

Bohareng ba dilemo tsa bo-1820 Sebetwane e ile ya e ba yena ya  e busang sebaka se ka hodimo sa Molopo mme setjhaba sa Moletsane sa Bataung se ne se futuhela noka ya Vaal ka matla. Leha ho le jwalo, hare-hare e ka bochabela e ne e le tlasa puso ya Mmuso wa MaNdebele wa Mzilikazi. Mabotho a hae a ile a hlasela Mmuso wa Venda ka leboya, Maroteng, amaNdzundza, le Balodebu leboea-bochabela, Bangwaketse ho elella ka bophirimela, le sechaba sa Matiwane khohlong ea Caledon. Lichaba tsa Sebetwane le Moletsane li ile tsa baleha ka ho hlaka.

Pakeng tsa 1827 le 1828, maNgwane a Matiwane a ile a hlasela Moshoeshoe, mme, ka mora ho hlaseloa ke MaNdebele, a fallela sebakeng sa BabaThembu ka 1828, moo a ileng a timetsoa ke mabotho a British, Boer, amaGcaleka, amaMpondo le a Thembu.Leha Matiwane a ile a lelekoa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa mmuso wa hae haholo le ho o dumella ho bokella balateli ba bangata ho tswa ho baphaphathehi ba kgutlang.[48] Ka boroa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San di ile tsa iphedisa, ha tse ding di ile tsa ikopanya le makgotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, dihlopha tsa ma-San li ile tsa qapa mekhoa e metjha ya bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ya Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba borwa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ya bohareng ba 1828, e ileng ya bontsha katleho e itseng feela ha dihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ea bona ea dipolotiki hodima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaselwa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho fedisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ea MMuso wa [[Mazulu]] wa ho hlasela Matebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho. Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tshwana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.Leha Matiwane a ile a lelekwa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa 'muso oa hae haholo le ho o lumella ho bokella balatedi ba bangata ho tsoa ho baphaphathehi ba khutlang.  Ka borwa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San li ile tsa iphelisa, ha tse ling di ile tsa ikopanya le makhotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, lihlopha tsa ma-San di ile tsa qapa mekhoa e mecha ea bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ea Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba boroa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ea bohareng ba 1828, e ileng ea bontša katleho e itseng feela ha lihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ya bona ya lipolotiki holima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaseloa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho felisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ya Mmuso wa Mazulu oa ho hlasela MaNdebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho.  Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tšoana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.[[File:South Africa relief location map.svg|thumb|South Africa relief location map]]

== Ditlamorao bakeng sa mekgatlo ya Nguni ==


== Ditlamorao tsa batho ba sotho-tswana ==

[[Category:Histori ea Lesotho]]</text>
      <sha1>3t1wqlcpg8ongkghyvyacx8dc3xe34g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41303</id>
      <parentid>41302</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makempe</username>
        <id>13247</id>
      </contributor>
      <comment>/* Difaqane ka hare ho naha */ phoso</comment>
      <origin>41303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14711" sha1="qiq5inbisq6f93rsqqfngz38ujd0o0a" xml:space="preserve">'''Difaqane''' ke nako eo ka yona ho bileng le dintwa tsa mebuso ya batho naheng ya [[Aforika Borwa]] ka bophara ho tloha ka selemo sa 1815, ha ka selemo sa 1840 tsamaiso ya batho e ile ya qala merusu ea kgethollo ya puo le ho leka ho hatella puo tsa batho ba bang ka tsela ya dikotlo-qobello, le ho leka ho tsamaisa [[Lesotho]] ka tsela eo.&lt;ref&gt;https://d.lib.msu.edu/etd/50825?__goaway_challenge=header-refresh&amp;__goaway_id=66cb75766f9781960d0aab8274835442&amp;__goaway_referer=https%3A%2F%2Fd.lib.msu.edu%2F&lt;/ref&gt;[[File:Departure of the Fingoes-1840.jpg|thumbnail|Setshwantshosa pele se bontshang  batho baBafengu [[Fengu people|Fengu]], ba ileng ba anngwa ke Difaqane]]

Dikgakanyo tse tlwaelehileng tsa palo ya batho ba shweleng di tloha ho dimilione tse 1 ho isa ho tse pedi leha ho le jwalo, dipalo tsena di phehisana kgang, mme ditsebi tse ling tsa morao-rao di hlahlobisisa palo ya batho ba shwang ho ya tlaase haholo mme dii bolela hore sesosa sa sesosa ke diphetoho tse rarahaneng tsa dipolotiki, moruo le tikoloho. Mfecane e bohlokwa ka hore e bone ho theoa ha dinaha tse ntjha, ditsi, le mabitso a merabe ka borwa-botjhabela ho Afrika.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190421164229/https://www.sahistory.org.za/article/1800s&lt;/ref&gt;

Nalane ya difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng di sebedisitswe ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo oa nalane.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057079308708360&lt;/ref&gt; Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakoang ke diketso tsa Morena Shaka, eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di felisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ea ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ea ka ya amohelwa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.

Nalane ya Difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng tse sebedisitsweng ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo wa nalane. Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakwang ke diketso tsa Morena [[Shaka]], eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di fedisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ya ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ya ka ya amohelwa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02533959108458518&lt;/ref&gt;

== Sesosa ==
Difaqane di bakilwe ke tshebedisano e rarahaneng ya mekgwa e neng e le teng pele ya ho kopanngwa ha dipolotiki le diphello tsa kgwebo ya matjhaba, ho se tsitse ha tikoloho, le dikolone tsa Yuropa. Sebopeho le katoloso ya naha di ne di se di ntse di matlafala ka Borwa-botjhabela ho Afrika bonyane ho elella bofelong ba dilemo tsa bo-1700, empa mekgwa ena e ile ya potlakiswa haholo ka mora hore kgwebo ya matjhaba ya manaka a tlou e bulwe.&lt;ref&gt;https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0308569032000172969&lt;/ref&gt;  Kgwebo ena e ile ya dumella baeta-pele hore ba bokelle maruo a mangata ao ba neng ba e-so ka a ba le yona, wa jwale ba neng ba ka a sebedisa ho hodisa matla a maholo a dipolotiki. Leruo le matla di ile tsa matlafatsana, kaha leruo le ile la nolofalletsa baeta-pele ho hlahisa disebediswa tsa naha tsa ho laola le ho amoha thepa, tseo ba neng ba di sebedisa ho ntsha maruo a eketsehileng ka lekgetho le diketso tsa sesole. Ditholwana tsa potoloho ena e bile ho se tshwane ho ntseng ho eketseha ha dipolotiki le leruo ka hare le dipakeng tsa dipolotiki, haholo-holo mabapi le mobu o hlahisang ditholwana le mabenkele a dijo.&lt;ref&gt;https://www.jstor.org/stable/40233902&lt;/ref&gt;

Bohareng ba dipolotiki bo ile ba ba bothata mathwasong a lekgolo la 19th ha komello e tebileng (e mpefaditsweng ke sepakapaka sa ho foqoha ha seretse se tjhesang ka 1809 le 1815)  e otla Borwa-botjhabela ho Afrika.&lt;ref&gt;https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6443.1994.tb00164.x&lt;/ref&gt; Le hoja komello ya nakong e fetileng e ne e sa ka ya baka tlala e kgolo, ho se leka-lekane ha ditsha le mabenkele a dijo ho ile ha fokotsa matla a batho a tlwaelehileng a ho kgotsofatsa ditlhoko tsa bona. Le hoja ba ne ba sa hlaselwe ke tlala haholo, baeta-pele ba ile ba tobana le diqholotso matleng a bona ho tlhahiso ya temo le ho lefa lekgetho mme theko ya manaka a tlou ya haella ka lebaka la ho tsoma ka ho feteletseng.Ha ba tobane le mathata a ho lwantsha tlala le ho boloka maruo a phallang, baeta-pele ba ile ba susumelletseha hore ba fetohele ho hlasela le ho hapa. Tlholo e ile ea sireletsa batho ba hlolang tlala ea sekoboto ka ho fana ka phihlello hang-hang mabenkeleng a diphoofolo le dijo-thollo tsa batho ba hapilweng, mme qetellong, ka ho fumana masimo a lemang le batho (haholo-holo basadi) ho lema ka matla ho feta pele.Mona potoloho e nngwe ya ho ipha matla e ileng ya qala e le tlala le ntwa e ile ya kgothalletsa ho se sireletsehe le ntwa, e leng se ileng sa kgothalletsa dipolotiki le ntwa e eketsehileng ha baeta-pele ba matla ba ntse ba atolosa bolaodi ba bona ka ho fana ka mokgwa o hlokahalang wa ho baleha tlala ho balatedi ba tshepahalang.

Mokgahlelo wa bobedi wa moferefere ho tloha dilemong tsa bo-1820 ho isa dilemong tsa bo-1830 o ile wa kgannwa haholo ke makgoba le dikgomo tse futuhang ke Griqua, Basters, le dihlopha tse ding tsa Khoikhoi-European tse hlometseng le ho hlongwa ke bajaki ba Maeurope, ba ileng ba rua molemo ka ho rekisa thepa e hapuweng ya bona. Kgolo e ntseng e eketseha ya moruo ya kgwebo ya matjhaba ya makgoba le yona e ile ya hlohlelletsa dintwa tse kgolwanyane le pherekano dipakeng tsa dipolotiki tse haufi le dikou tsa matjhaba tse kang Delagoa Bay.

== Difaqane ka hare ho naha ==
Difaqane di qadile ka hare ho dibaka tsa Bohareng ba [[Afrika Borwa]] ho elella bofelong ba dilemo tsa 18th ka ho falla ha batho ba MaKhoikhoi le San (Bakgothu) ke bahlasedi ba makgoba le dikgomo ho tloha Dutch Cape Colony e ntseng e hola. Ha ba fihla dibakeng tse bohareng le tse ka tlaase ho noka ya [[Senqu]], ba ile ba hlodisana le Batswana ba moo, ba qala nako ya ho senyeha ha setjhaba le ho kopana hape. Ka ho matlafatswa ka palo ke makgoba a phonyohileng, dinokwane, le batho ba merabe eohle ba tswang Kolone ya [[Kapa]], ​​ba bang ba batho bana qetellong ba ne ba tla fetoha MaKorana. Matla a bona a ile a eketseha ha kgwebo le ditlhaselo tsa bo-radikolone di fana ka dithunya le dipere, mme ka bo-1780 ba qala ho futuhela leboya kgahlanong le dipolotiki tsa Batswana.

Ho tloha dilemong tsa bo-1780 ho isa qalong ya lekgolo la dilemo, marena a ka borwa a Ba[[Tswana]] a ile a arohana le ho kopanya ha ditlhaselo di ntse di ata. Borena bo matla ba Bahurutshe sebakeng se kaholimo ho noka ea Marico bo bile le taolo ea bona ea khoebo e ruisang le Kolone ea Kapa e sentsoeng ke Bangwaketse ka leboya-bophirima, Batlhaping ka boroa-bophirima, le Mmuso wa [[BaPedi]] o ntseng o hlaha ka botjhabela. Ba borabe, ba eteletswe pele ke borabe wa Maroteng, le bona ba ile ba qabana le dipolotiki tsa AmaNdzundza Ndebele, Masemola, Magakala, Bamphahlele le Balobedu. Ho sa le joalo, sebaka sa sejwale-jwale sa leboea le bohareng ba Free State se ne se ntse se tswela pele ho ba tlasa taolo ya Bataung.

Qetellong ya dilemo tsa bo-1790, katoloso ya Cape Colony ho ya karolong e ka tlaase ya Noka ya Senqu e ile ea falla batho ba merabe e tswakaneng ya Griqua ho ya kopana le Vaal le Orange River. Ha ba le moo, ba ile ba amohela baahisani ba bona ba San le Korana e le bareki. MaGriqua, jwalo ka merabe e meng, ba ne ba sa kopane dipolotiking mme ba fapane ka maano a bona a ho iphelisa, a neng a tloha ho hlasela ho ea ho temo ho ea ho laola khoebo pakeng tsa Batswana le Cape Colony.[40]Qetellong ea lekholo la lilemo, lihlopha tsa maXhosa le tsona di ile tsa qala ho fihla sebakeng se bohareng sa Orange River, li baleha ho se tsitse ho iphaphatha le moeli wa Eastern Cape Colony. Ha ba le moo ba ile ba amohela Korana, San, le ba bang mme ba kenella tlhaselong e kgolo haufi le Orange le noka e tlase ya Vaal. Sena se ile sa senya haholo mesebetsi ea khoebo ea bahlaseduwa ba bona ba Batlhaping.

Dilemong tsa bo-1810, katoloso ya Maburu e ile ya tlisa tsitsipano e ntseng e eketseha sebakeng se bohareng ba Orange River, haholo-holo ka hore e ile ya eketsa phallo ea lithunya. Phula ya [[Noka ya Mohakare]] e ne e se e ntse e tshehetsa ditlhaselo tsa mekya ya Maburu, Griqua, le Korana.Mathwasong a dilemo tsa bo-1820 ho hloka botsitso ho ile ha ata ka leboya ho Orange River.

Ka 1822 AmaHlubi tlasa taelo ya Mpangazita a tshela dithaba tsa Drakensberg mme a hlasela setjhaba sa Batlôkwa sa Mofumahadi [[Mmanthatisi|MmaNthatisi]]. Ha re ntse re baleha, balatedi ba MmaNthatisi ba ile ba pholoha ka dikgoka pele ba fallela ka bophirimela ho Noka ya Caledon ka 1824 ho ya ho Basia. Ka dinako tse ding mekgatlo ea Basotho sebakeng sena e ne e e-na le likamano tsa dikgohlano le matsoalloa ana a Batlôkwa, 'me a qala ho kopana ka 1824 tlasa boetapele ba Moshoeshoe.

Ka ho arohana, ba tobane le pefo le tlala, BaFokeng ba Morena [[Sebetwane]], MaPhuting wa Tsooane, le BaHlakwana ba Nkarahanye ba ile ba baleha mahaeng a bona. Boraro bona ba ile ba ikopanya ka 1823 ho hapa toropo ya BaThlaping ya Dithakong, eo metsi a yona a neng a e-na le dijo-thollo le dikgomo tse ngata ho sa tsotellehe komello ka kakaretso.  BaThlaping ba ile ba leleka tlhaselo eo ka la 24 Phuptjane ka thuso ya  lebotho le hlometseng la Griqua ka tlasa Mokaptene [[Barend Barends]], ba bolaya batho ba bangata le ho bolaya Tsooane le Nkarahanye.

Ka 1825, balatedi ba Mpangazita ba ile ba phatlalla ka mora hore a bolawe ntweng kgahlano le maNgwane a Matiwane. AmaNgwane a ile a tsoela pele ho laola boholo ba tikoloho ea Noka ea Caledon, a hlasela le ho leleka baahisani ba Sotho le Tswana.

Bohareng ba dilemo tsa bo-1820 Sebetwane e ile ya e ba yena ya  e busang sebaka se ka hodimo sa Molopo mme setjhaba sa Moletsane sa Bataung se ne se futuhela noka ya Vaal ka matla. Leha ho le jwalo, hare-hare e ka bochabela e ne e le tlasa puso ya Mmuso wa MaNdebele wa Mzilikazi. Mabotho a hae a ile a hlasela Mmuso wa Venda ka leboya, Maroteng, amaNdzundza, le Balodebu leboea-bochabela, Bangwaketse ho elella ka bophirimela, le sechaba sa Matiwane khohlong ea Caledon. Lichaba tsa Sebetwane le Moletsane li ile tsa baleha ka ho hlaka.

Pakeng tsa 1827 le 1828, maNgwane a Matiwane a ile a hlasela Moshoeshoe, mme, ka mora ho hlaseloa ke MaNdebele, a fallela sebakeng sa BabaThembu ka 1828, moo a ileng a timetsoa ke mabotho a British, Boer, amaGcaleka, amaMpondo le a Thembu.Leha Matiwane a ile a lelekoa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa mmuso wa hae haholo le ho o dumella ho bokella balateli ba bangata ho tswa ho baphaphathehi ba kgutlang.[48] Ka boroa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San di ile tsa iphedisa, ha tse ding di ile tsa ikopanya le makgotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, dihlopha tsa ma-San li ile tsa qapa mekhoa e metjha ya bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ya Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba borwa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ya bohareng ba 1828, e ileng ya bontsha katleho e itseng feela ha dihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ea bona ea dipolotiki hodima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaselwa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho fedisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ea MMuso wa [[Mazulu]] wa ho hlasela Matebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho. Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tshwana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.Leha Matiwane a ile a lelekwa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa 'muso oa hae haholo le ho o lumella ho bokella balatedi ba bangata ho tsoa ho baphaphathehi ba khutlang.  Ka borwa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San li ile tsa iphelisa, ha tse ling di ile tsa ikopanya le makhotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, lihlopha tsa ma-San di ile tsa qapa mekhoa e mecha ea bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ea Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba boroa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ea bohareng ba 1828, e ileng ea bontša katleho e itseng feela ha lihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ya bona ya lipolotiki holima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaseloa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho felisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ya Mmuso wa Mazulu oa ho hlasela MaNdebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho.  Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tšoana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.[[File:South Africa relief location map.svg|thumb|South Africa relief location map]]

== Ditlamorao bakeng sa mekgatlo ya Nguni ==


== Ditlamorao tsa batho ba sotho-tswana ==

[[Category:Histori ea Lesotho]]</text>
      <sha1>qiq5inbisq6f93rsqqfngz38ujd0o0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Winnie Madikizela-Mandela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5160</id>
    <revision>
      <id>41305</id>
      <parentid>39746</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kameleon Neon</username>
        <id>13239</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3709" sha1="5zeypwn0xhbplwfq7nyc4dnpsxgqp8k" xml:space="preserve">
'''Winnie Madikizela-Mandela'''  (ya tswetsweng ele '''Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela'''; 26 September 1936 – 2 April 2018), hape a tsejwa ka  '''Winnie Mandela''', e ne ele molwanedi wa tokoloho wa Aforika Borwa ka nako ya Kgethollo ya Mmala, eleng [[apartheid]]. Ene ele mosadi wa moporesidente [[Nelson Mandela]]. O ile a sebetsa ele leloko la palamente ho tloha selemong sa 1994 ho fihla ka 2003.
[[File:Winnie_Mandela_2.jpg|thumb]]


and from 2009 until her death, and was a deputy minister of arts and culture from 1994 to 1996. A member of the African National Congress (ANC) political party, she served on the ANC's National Executive Committee and headed its Women's League. Madikizela-Mandela was known to her supporters as the &quot;Mother of the Nation&quot;.

O hlahetse lelapeng la borena la Xhosa Bizana, o ne a kwetlisitswe jwalo ka mosebeletsi wa setjhaba, o ile a nyalwa ke mohanyetsi ya khahlanong le khethollo ya merabe Nelson Mandela Johannesburg ka 1958; ba ile ba dula ba nyalane ka dilemo tse 38 mme ba ba le bana ba babedi hammoho. Ka 1963, ka mora hore Mandela a kengwe teronkong ka mora nywehwe ya Rivonia, o ile a fetoha sefahleho sa hae setjhabeng nakong ya dilemo tse 27 tseo a ileng a di qeta teronkong. Nakong eo, o ile a hlahella ka hara mokgatlo wa malapeng o kgahlanong le kgethillo ya merabe. Madikizela-Mandela o ile a tshwarwa ke ditshebeletso tsa tshireletso ya mmuso wa kgethollo ka makgetlo a fapaneng, o ile a hlokofatswa, a fuwa ditaelo tsa thibelo, mme a lelekwa toropong e mahaeng, mme a qeta dikgwedi tse mmalwa a le ka tlung ya bolokolohi.

Bohareng ba bo-1980, Madikizela-Mandela o ile a sebelisa &quot;borena ba tshabo&quot;, mme a &quot;ba bohareng ba pefo&quot; toropong ya Soweto, e i leng ya nyatsuwa ke mokgatlo o kgahlanong le kgethollo ya merabe Afrika Borwa,&lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt; le ho nyatsuwa ke ANC naheng ya paleho. Nakong ena, ntlo ya hae e ile ya tjheswa ke baahi ba Soweto.  Khomishene ya 'Nnete le Poelano (TRC) e thehiloeng ke mmuso wa Nelson Mandela ho fuputsa ditlolo tsa ditokelo tsa botho e fumane Madikizela-Mandela hore o ne a &quot;ikarabella lipolotiking le boitshwarong bakeng sa ditlolo tse tebileng tsa ditokelo tse entsoeng ke Mandela United Football Club&quot;. Madikizela-Mandela o ile a tshehetsa ho kwallwa ha dihlwela tsa maponesa le basebetsimmoho le mmuso wa kgethollo ya merabe, mme sehlopha sa hae sa tshireletso se ile sa kwetela, sa hlokofatsa, le ho bolaya, &lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt;   ka ho fetisisa polaho e sehloho ya Stompie Sepei ya dilemo di leshome le metso e mene (14) [1]   eo a ileng a ahlolelwa  ho kwetelwa ha hae .&lt;ref name=&quot;independentObitMotherMugger&quot; /&gt;

Madikizela-Mandela o ile a khutlela Soweto ho tloha Brandfort qetellong ea 1985, a sa mamele taelo ea thibelo.  Nakong ea ho lelekoa ha hae, United Democratic Front (UDF) le Congress of South African Trade Unions (CoSATU) li ne li thehile mokhatlo oa bongata o khahlanong le khethollo ea merabe.&lt;ref name=&quot;capturedByPopulistPoliticsduPreez&quot; /&gt; Mekhatlo e mecha e ne e itšetleha haholo ka mekhoa ea ho etsa liqeto ka kopanelo, ho e-na le ho itshetleha ka charisma ea motho ka mong.&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ile a nka mokhoa oa sesole, a qoba ho atamela 'mele e mecha,mme a qala ho apara diaparo tsa sesole le ho itšireletsa ka balebeli ba mmele: Mandela United Football Club (MUFC).&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; Ho lula lapeng la Madikizela-Mandela, &quot;sehlopha sa bolo ea maoto&quot; se neng se nahana hore se utlwa likhohlano tsa lelapa le ho fana ka &quot;dtlhahiso&quot; le &quot;ditekanyetso&quot;, mme qetellong se ile sa amahanngwa le ho keetela, tlhokofatso le polao. &lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ne a ameha ka bonyane lefu la 15 nakong ena ea nako.
==Mehlodi==</text>
      <sha1>5zeypwn0xhbplwfq7nyc4dnpsxgqp8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41310</id>
      <parentid>41305</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kameleon Neon</username>
        <id>13239</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3711" sha1="h7whq8dxe928bb2ks73lwbf9cpsay5f" xml:space="preserve">
'''Winnie Madikizela-Mandela'''  (ya tswetsweng ele '''Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela'''; 26 September 1936 – 2 April 2018), hape a tsejwa ka  '''Winnie Mandela''', e ne ele molwanedi wa tokoloho wa Aforika Borwa ka nako ya Kgethollo ya Mmala, eleng [[apartheid]]. Ene ele mosadi wa moporesidente [[Nelson Mandela]]. O ile a sebetsa ele leloko la palamente ho tloha selemong sa 1994 ho fihla ka 2003.
[[File:Winnie_Mandela_2.jpg|thumb]]


and from 2009 until her death, and was a deputy minister of arts and culture from 1994 to 1996. A member of the African National Congress (ANC) political party, she served on the ANC's National Executive Committee and headed its Women's League. Madikizela-Mandela was known to her supporters as the &quot;Mother of the Nation&quot;.

O hlahetse lelapeng la borena la Xhosa Bizana, o ne a kwetlisitswe jwalo ka mosebeletsi wa setjhaba, o ile a nyalwa ke mohanyetsi ya khahlanong le khethollo ya merabe Nelson Mandela Johannesburg ka 1958; ba ile ba dula ba nyalane ka dilemo tse 38 mme ba ba le bana ba babedi hammoho. Ka 1963, ka mora hore Mandela a kengwe teronkong ka mora nywehwe ya Rivonia, o ile a fetoha sefahleho sa hae setjhabeng nakong ya dilemo tse 27 tseo a ileng a di qeta teronkong. Nakong eo, o ile a hlahella ka hara mokgatlo wa malapeng o kgahlanong le kgethollong ya merabe. Madikizela-Mandela o ile a tshwarwa ke ditshebeletso tsa tshireletso ya mmuso wa kgethollo ka makgetlo a fapaneng, o ile a hlokofatswa, a fuwa ditaelo tsa thibelo, mme a lelekwa toropong e mahaeng, mme a qeta dikgwedi tse mmalwa a le ka tlung ya bolokolohi.

Bohareng ba bo-1980, Madikizela-Mandela o ile a sebelisa &quot;borena ba tshabo&quot;, mme a &quot;ba bohareng ba pefo&quot; toropong ya Soweto, e i leng ya nyatsuwa ke mokgatlo o kgahlanong le kgethollo ya merabe Afrika Borwa,&lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt; le ho nyatsuwa ke ANC naheng ya paleho. Nakong ena, ntlo ya hae e ile ya tjheswa ke baahi ba Soweto.  Khomishene ya 'Nnete le Poelano (TRC) e thehiloeng ke mmuso wa Nelson Mandela ho fuputsa ditlolo tsa ditokelo tsa botho e fumane Madikizela-Mandela hore o ne a &quot;ikarabella lipolotiking le boitshwarong bakeng sa ditlolo tse tebileng tsa ditokelo tse entsoeng ke Mandela United Football Club&quot;. Madikizela-Mandela o ile a tshehetsa ho kwallwa ha dihlwela tsa maponesa le basebetsimmoho le mmuso wa kgethollo ya merabe, mme sehlopha sa hae sa tshireletso se ile sa kwetela, sa hlokofatsa, le ho bolaya, &lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt;   ka ho fetisisa polaho e sehloho ya Stompie Sepei ya dilemo di leshome le metso e mene (14) [1]   eo a ileng a ahlolelwa  ho kwetelwa ha hae .&lt;ref name=&quot;independentObitMotherMugger&quot; /&gt;

Madikizela-Mandela o ile a khutlela Soweto ho tloha Brandfort qetellong ea 1985, a sa mamele taelo ea thibelo.  Nakong ea ho lelekoa ha hae, United Democratic Front (UDF) le Congress of South African Trade Unions (CoSATU) li ne li thehile mokhatlo oa bongata o khahlanong le khethollo ea merabe.&lt;ref name=&quot;capturedByPopulistPoliticsduPreez&quot; /&gt; Mekhatlo e mecha e ne e itšetleha haholo ka mekhoa ea ho etsa liqeto ka kopanelo, ho e-na le ho itshetleha ka charisma ea motho ka mong.&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ile a nka mokhoa oa sesole, a qoba ho atamela 'mele e mecha,mme a qala ho apara diaparo tsa sesole le ho itšireletsa ka balebeli ba mmele: Mandela United Football Club (MUFC).&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; Ho lula lapeng la Madikizela-Mandela, &quot;sehlopha sa bolo ea maoto&quot; se neng se nahana hore se utlwa likhohlano tsa lelapa le ho fana ka &quot;dtlhahiso&quot; le &quot;ditekanyetso&quot;, mme qetellong se ile sa amahanngwa le ho keetela, tlhokofatso le polao. &lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ne a ameha ka bonyane lefu la 15 nakong ena ea nako.
==Mehlodi==</text>
      <sha1>h7whq8dxe928bb2ks73lwbf9cpsay5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41313</id>
      <parentid>41310</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kameleon Neon</username>
        <id>13239</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3709" sha1="a5a9bb2xasnl9cut3xa72mmjobr7prp" xml:space="preserve">
'''Winnie Madikizela-Mandela'''  (ya tswetsweng ele '''Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela'''; 26 September 1936 – 2 April 2018), hape a tsejwa ka  '''Winnie Mandela''', e ne ele molwanedi wa tokoloho wa Aforika Borwa ka nako ya Kgethollo ya Mmala, eleng [[apartheid]]. Ene ele mosadi wa moporesidente [[Nelson Mandela]]. O ile a sebetsa ele leloko la palamente ho tloha selemong sa 1994 ho fihla ka 2003.
[[File:Winnie_Mandela_2.jpg|thumb]]


and from 2009 until her death, and was a deputy minister of arts and culture from 1994 to 1996. A member of the African National Congress (ANC) political party, she served on the ANC's National Executive Committee and headed its Women's League. Madikizela-Mandela was known to her supporters as the &quot;Mother of the Nation&quot;.

O hlahetse lelapeng la borena la Xhosa Bizana, o ne a kwetlisitswe jwalo ka mosebeletsi wa setjhaba, o ile a nyalwa ke mohanyetsi ya khahlanong le khethollo ya merabe Nelson Mandela Johannesburg ka 1958; ba ile ba dula ba nyalane ka dilemo tse 38 mme ba ba le bana ba babedi hammoho. Ka 1963, ka mora hore Mandela a kengwe teronkong ka mora nywehwe ya Rivonia, o ile a fetoha sefahleho sa hae setjhabeng nakong ya dilemo tse 27 tseo a ileng a di qeta teronkong. Nakong eo, o ile a hlahella ka hara mokgatlo wa malapeng o kgahlanong le kgethollo ya merabe. Madikizela-Mandela o ile a tshwarwa ke ditshebeletso tsa tshireletso ya mmuso wa kgethollo ka makgetlo a fapaneng, o ile a hlokofatswa, a fuwa ditaelo tsa thibelo, mme a lelekwa toropong e mahaeng, mme a qeta dikgwedi tse mmalwa a le ka tlung ya bolokolohi.

Bohareng ba bo-1980, Madikizela-Mandela o ile a sebelisa &quot;borena ba tshabo&quot;, mme a &quot;ba bohareng ba pefo&quot; toropong ya Soweto, e i leng ya nyatsuwa ke mokgatlo o kgahlanong le kgethollo ya merabe Afrika Borwa,&lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt; le ho nyatsuwa ke ANC naheng ya paleho. Nakong ena, ntlo ya hae e ile ya tjheswa ke baahi ba Soweto.  Khomishene ya 'Nnete le Poelano (TRC) e thehiloeng ke mmuso wa Nelson Mandela ho fuputsa ditlolo tsa ditokelo tsa botho e fumane Madikizela-Mandela hore o ne a &quot;ikarabella lipolotiking le boitshwarong bakeng sa ditlolo tse tebileng tsa ditokelo tse entsoeng ke Mandela United Football Club&quot;. Madikizela-Mandela o ile a tshehetsa ho kwallwa ha dihlwela tsa maponesa le basebetsimmoho le mmuso wa kgethollo ya merabe, mme sehlopha sa hae sa tshireletso se ile sa kwetela, sa hlokofatsa, le ho bolaya, &lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt;   ka ho fetisisa polaho e sehloho ya Stompie Sepei ya dilemo di leshome le metso e mene (14) [1]   eo a ileng a ahlolelwa  ho kwetelwa ha hae .&lt;ref name=&quot;independentObitMotherMugger&quot; /&gt;

Madikizela-Mandela o ile a khutlela Soweto ho tloha Brandfort qetellong ea 1985, a sa mamele taelo ea thibelo.  Nakong ea ho lelekoa ha hae, United Democratic Front (UDF) le Congress of South African Trade Unions (CoSATU) li ne li thehile mokhatlo oa bongata o khahlanong le khethollo ea merabe.&lt;ref name=&quot;capturedByPopulistPoliticsduPreez&quot; /&gt; Mekhatlo e mecha e ne e itšetleha haholo ka mekhoa ea ho etsa liqeto ka kopanelo, ho e-na le ho itshetleha ka charisma ea motho ka mong.&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ile a nka mokhoa oa sesole, a qoba ho atamela 'mele e mecha,mme a qala ho apara diaparo tsa sesole le ho itšireletsa ka balebeli ba mmele: Mandela United Football Club (MUFC).&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; Ho lula lapeng la Madikizela-Mandela, &quot;sehlopha sa bolo ea maoto&quot; se neng se nahana hore se utlwa likhohlano tsa lelapa le ho fana ka &quot;dtlhahiso&quot; le &quot;ditekanyetso&quot;, mme qetellong se ile sa amahanngwa le ho keetela, tlhokofatso le polao. &lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ne a ameha ka bonyane lefu la 15 nakong ena ea nako.
==Mehlodi==</text>
      <sha1>a5a9bb2xasnl9cut3xa72mmjobr7prp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41314</id>
      <parentid>41313</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kameleon Neon</username>
        <id>13239</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3712" sha1="0duwyazw8daytfy927kmqe014vrsd2f" xml:space="preserve">
'''Winnie Madikizela-Mandela'''  (ya tswetsweng ele '''Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela'''; 26 September 1936 – 2 April 2018), hape a tsejwa ka  '''Winnie Mandela''', e ne ele molwanedi wa tokoloho wa Aforika Borwa ka nako ya Kgethollo ya Mmala, eleng [[apartheid]]. Ene ele mosadi wa moporesidente [[Nelson Mandela]]. O ile a sebetsa ele leloko la palamente ho tloha selemong sa 1994 ho fihla ka 2003.
[[File:Winnie_Mandela_2.jpg|thumb]]


and from 2009 until her death, and was a deputy minister of arts and culture from 1994 to 1996. A member of the African National Congress (ANC) political party, she served on the ANC's National Executive Committee and headed its Women's League. Madikizela-Mandela was known to her supporters as the &quot;Mother of the Nation&quot;.

O hlahetse lelapeng la borena la Xhosa Bizana, o ne a kwetlisitswe jwalo ka mosebeletsi wa setjhaba, o ile a nyalwa ke mohanyetsi ya khahlanong le khethollo ya merabe Nelson Mandela Johannesburg ka 1958; ba ile ba dula ba nyalane ka dilemo tse 38 mme ba ba le bana ba babedi hammoho. Ka 1963, ka mora hore Mandela a kengwe teronkong ka mora nywehwe ya Rivonia, o ile a fetoha sefahleho sa hae setjhabeng nakong ya dilemo tse 27 tseo a ileng a di qeta teronkong. Nakong eo, o ile a hlahella ka hara mokgatlo wa malapeng o kgahlanong le kgethollong  ya merabe. Madikizela-Mandela o ile a tshwarwa ke ditshebeletso tsa tshireletso ya mmuso wa kgethollo ka makgetlo a fapaneng, o ile a hlokofatswa, a fuwa ditaelo tsa thibelo, mme a lelekwa toropong e mahaeng, mme a qeta dikgwedi tse mmalwa a le ka tlung ya bolokolohi.

Bohareng ba bo-1980, Madikizela-Mandela o ile a sebelisa &quot;borena ba tshabo&quot;, mme a &quot;ba bohareng ba pefo&quot; toropong ya Soweto, e i leng ya nyatsuwa ke mokgatlo o kgahlanong le kgethollo ya merabe Afrika Borwa,&lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt; le ho nyatsuwa ke ANC naheng ya paleho. Nakong ena, ntlo ya hae e ile ya tjheswa ke baahi ba Soweto.  Khomishene ya 'Nnete le Poelano (TRC) e thehiloeng ke mmuso wa Nelson Mandela ho fuputsa ditlolo tsa ditokelo tsa botho e fumane Madikizela-Mandela hore o ne a &quot;ikarabella lipolotiking le boitshwarong bakeng sa ditlolo tse tebileng tsa ditokelo tse entsoeng ke Mandela United Football Club&quot;. Madikizela-Mandela o ile a tshehetsa ho kwallwa ha dihlwela tsa maponesa le basebetsimmoho le mmuso wa kgethollo ya merabe, mme sehlopha sa hae sa tshireletso se ile sa kwetela, sa hlokofatsa, le ho bolaya, &lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt;   ka ho fetisisa polaho e sehloho ya Stompie Sepei ya dilemo di leshome le metso e mene (14) [1]   eo a ileng a ahlolelwa  ho kwetelwa ha hae .&lt;ref name=&quot;independentObitMotherMugger&quot; /&gt;

Madikizela-Mandela o ile a khutlela Soweto ho tloha Brandfort qetellong ea 1985, a sa mamele taelo ea thibelo.  Nakong ea ho lelekoa ha hae, United Democratic Front (UDF) le Congress of South African Trade Unions (CoSATU) li ne li thehile mokhatlo oa bongata o khahlanong le khethollo ea merabe.&lt;ref name=&quot;capturedByPopulistPoliticsduPreez&quot; /&gt; Mekhatlo e mecha e ne e itšetleha haholo ka mekhoa ea ho etsa liqeto ka kopanelo, ho e-na le ho itshetleha ka charisma ea motho ka mong.&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ile a nka mokhoa oa sesole, a qoba ho atamela 'mele e mecha,mme a qala ho apara diaparo tsa sesole le ho itšireletsa ka balebeli ba mmele: Mandela United Football Club (MUFC).&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; Ho lula lapeng la Madikizela-Mandela, &quot;sehlopha sa bolo ea maoto&quot; se neng se nahana hore se utlwa likhohlano tsa lelapa le ho fana ka &quot;dtlhahiso&quot; le &quot;ditekanyetso&quot;, mme qetellong se ile sa amahanngwa le ho keetela, tlhokofatso le polao. &lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ne a ameha ka bonyane lefu la 15 nakong ena ea nako.
==Mehlodi==</text>
      <sha1>0duwyazw8daytfy927kmqe014vrsd2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41319</id>
      <parentid>41314</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kameleon Neon</username>
        <id>13239</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3712" sha1="of98by6hlg6bpm4xeyrf8z0m6fnmm88" xml:space="preserve">
'''Winnie Madikizela-Mandela'''  (ya tswetsweng ele '''Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela'''; 26 September 1936 – 2 April 2018), hape a tsejwa ka  '''Winnie Mandela''', e ne ele molwanedi wa tokoloho wa Aforika Borwa ka nako ya Kgethollo ya Mmala, eleng [[apartheid]]. Ene ele mosadi wa moporesidente [[Nelson Mandela]]. O ile a sebetsa ele leloko la palamente ho tloha selemong sa 1994 ho fihla ka 2003.
[[File:Winnie_Mandela_2.jpg|thumb]]


and from 2009 until her death, and was a deputy minister of arts and culture from 1994 to 1996. A member of the African National Congress (ANC) political party, she served on the ANC's National Executive Committee and headed its Women's League. Madikizela-Mandela was known to her supporters as the &quot;Mother of the Nation&quot;.

O hlahetse lelapeng la borena la Xhosa Bizana, o ne a kwetlisitswe jwalo ka mosebeletsi wa setjhaba, o ile a nyalwa ke mohanyetsi ya khahlanong le khethollo ya merabe Nelson Mandela Johannesburg ka 1958; ba ile ba dula ba nyalane ka dilemo tse 38 mme ba ba le bana ba babedi hammoho. Ka 1963, ka mora hore Mandela a kengwe teronkong ka mora nywehwe ya Rivonia, o ile a fetoha sefahleho sa hae setjhabeng nakong ya dilemo tse 27 tseo a ileng a di qeta teronkong. Nakong eo, o ile a hlahella ka hara mokgatlo wa malapeng o kgahlanong le kgethollong  ya merabe. Madikizela-Mandela o ile a tshwarwa ke ditshebeletso tsa tshireletso ya mmuso wa kgethollo ka makgetlo a fapaneng, o ile a hlokofatswa, a fuwa ditaelo tsa thibelo, mme a lelekwa toropong e mahaeng, mme a qeta dikgwedi tse mmalwa a le ka tlung ya bolokolohi.

Bohareng ba bo-1980, Madikizela-Mandela o ile a sebelisa &quot;borena ba tshabo&quot;, mme a &quot;ba bohareng ba pefo&quot; toropong ya Soweto, e i leng ya nyatsuwa ke mokgatlo o kgahlanong le kgethollo ya merabe Afrika Borwa,&lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt; le ho nyatsuwa ke ANC naheng ya paleho. Nakong ena, ntlo ya hae e ile ya tjheswa ke baahi ba Soweto.  Khomishene ya 'Nnete le Poelano (TRC) e thehilweng ke mmuso wa Nelson Mandela ho fuputsa ditlolo tsa ditokelo tsa botho e fumane Madikizela-Mandela hore o ne a &quot;ikarabella lipolotiking le boitshwarong bakeng sa ditlolo tse tebileng tsa ditokelo tse entsoeng ke Mandela United Football Club&quot;. Madikizela-Mandela o ile a tshehetsa ho kwallwa ha dihlwela tsa maponesa le basebetsimmoho le mmuso wa kgethollo ya merabe, mme sehlopha sa hae sa tshireletso se ile sa kwetela, sa hlokofatsa, le ho bolaya, &lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt;   ka ho fetisisa polaho e sehloho ya Stompie Sepei ya dilemo di leshome le metso e mene (14) [1]   eo a ileng a ahlolelwa  ho kwetelwa ha hae .&lt;ref name=&quot;independentObitMotherMugger&quot; /&gt;

Madikizela-Mandela o ile a khutlela Soweto ho tloha Brandfort qetellong ea 1985, a sa mamele taelo ea thibelo.  Nakong ea ho lelekoa ha hae, United Democratic Front (UDF) le Congress of South African Trade Unions (CoSATU) li ne li thehile mokhatlo oa bongata o khahlanong le khethollo ea merabe.&lt;ref name=&quot;capturedByPopulistPoliticsduPreez&quot; /&gt; Mekhatlo e mecha e ne e itšetleha haholo ka mekhoa ea ho etsa liqeto ka kopanelo, ho e-na le ho itshetleha ka charisma ea motho ka mong.&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ile a nka mokhoa oa sesole, a qoba ho atamela 'mele e mecha,mme a qala ho apara diaparo tsa sesole le ho itšireletsa ka balebeli ba mmele: Mandela United Football Club (MUFC).&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; Ho lula lapeng la Madikizela-Mandela, &quot;sehlopha sa bolo ea maoto&quot; se neng se nahana hore se utlwa likhohlano tsa lelapa le ho fana ka &quot;dtlhahiso&quot; le &quot;ditekanyetso&quot;, mme qetellong se ile sa amahanngwa le ho keetela, tlhokofatso le polao. &lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ne a ameha ka bonyane lefu la 15 nakong ena ea nako.
==Mehlodi==</text>
      <sha1>of98by6hlg6bpm4xeyrf8z0m6fnmm88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41321</id>
      <parentid>41319</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kameleon Neon</username>
        <id>13239</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3712" sha1="h7sx9y3ay7d97rinjduja1iyyjtp5tf" xml:space="preserve">
'''Winnie Madikizela-Mandela'''  (ya tswetsweng ele '''Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela'''; 26 September 1936 – 2 April 2018), hape a tsejwa ka  '''Winnie Mandela''', e ne ele molwanedi wa tokoloho wa Aforika Borwa ka nako ya Kgethollo ya Mmala, eleng [[apartheid]]. Ene ele mosadi wa moporesidente [[Nelson Mandela]]. O ile a sebetsa ele leloko la palamente ho tloha selemong sa 1994 ho fihla ka 2003.
[[File:Winnie_Mandela_2.jpg|thumb]]


and from 2009 until her death, and was a deputy minister of arts and culture from 1994 to 1996. A member of the African National Congress (ANC) political party, she served on the ANC's National Executive Committee and headed its Women's League. Madikizela-Mandela was known to her supporters as the &quot;Mother of the Nation&quot;.

O hlahetse lelapeng la borena la Xhosa Bizana, o ne a kwetlisitswe jwalo ka mosebeletsi wa setjhaba, o ile a nyalwa ke mohanyetsi ya khahlanong le khethollo ya merabe Nelson Mandela Johannesburg ka 1958; ba ile ba dula ba nyalane ka dilemo tse 38 mme ba ba le bana ba babedi hammoho. Ka 1963, ka mora hore Mandela a kengwe teronkong ka mora nywehwe ya Rivonia, o ile a fetoha sefahleho sa hae setjhabeng nakong ya dilemo tse 27 tseo a ileng a di qeta teronkong. Nakong eo, o ile a hlahella ka hara mokgatlo wa malapeng o kgahlanong le kgethollong  ya merabe. Madikizela-Mandela o ile a tshwarwa ke ditshebeletso tsa tshireletso ya mmuso wa kgethollo ka makgetlo a fapaneng, o ile a hlokofatswa, a fuwa ditaelo tsa thibelo, mme a lelekwa toropong e mahaeng, mme a qeta dikgwedi tse mmalwa a le ka tlung ya bolokolohi.

Bohareng ba bo-1980, Madikizela-Mandela o ile a sebelisa &quot;borena ba tshabo&quot;, mme a &quot;ba bohareng ba pefo&quot; toropong ya Soweto, e i leng ya nyatsuwa ke mokgatlo o kgahlanong le kgethollo ya merabe Afrika Borwa,&lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt; le ho nyatsuwa ke ANC naheng ya paleho. Nakong ena, ntlo ya hae e ile ya tjheswa ke baahi ba Soweto.  Khomishene ya 'Nnete le Poelano (TRC) e thehilweng ke mmuso wa Nelson Mandela ho fuputsa ditlolo tsa ditokelo tsa botho e fumane Madikizela-Mandela hore o ne a &quot;ikarabella lipolotiking le boitshwarong bakeng sa ditlolo tse tebileng tsa ditokelo tse entsoeng ke Mandela United Football Club&quot;. Madikizela-Mandela o ile a tshehetsa ho kwallwa ha dihlwela tsa maponesa le basebetsimmoho le mmuso wa kgethollo ya merabe, mme sehlopha sa hae sa tshireletso se ile sa kwetela, sa hlokofatsa, le ho bolaya, &lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt;   ka ho fetisisa polaho e sehloho ya Stompie Sepei ya dilemo di leshome le metso e mene (14) [1]   eo a ileng a ahlolelwa  ho kwetelwa ha hae .&lt;ref name=&quot;independentObitMotherMugger&quot; /&gt;

Madikizela-Mandela o ile a khutlela Soweto ho tloha Brandfort qetellong ea 1985, a sa mamele taelo ea thibelo.  Nakong ea ho lelekoa ha hae, United Democratic Front (UDF) le Congress of South African Trade Unions (CoSATU) li ne li thehile mokhatlo oa bongata o khahlanong le khethollo ea merabe.&lt;ref name=&quot;capturedByPopulistPoliticsduPreez&quot; /&gt; Mekhatlo e mecha e ne e itšetleha haholo ka mekhoa ea ho etsa liqeto ka kopanelo, ho e-na le ho itshetleha ka charisma ea motho ka mong.&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ile a nka mokhoa oa sesole, a qoba ho atamela 'mele e mecha,mme a qala ho apara diaparo tsa sesole le ho itšireletsa ka balebeli ba mmele: Mandela United Football Club (MUFC).&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; Ho dula lapeng la Madikizela-Mandela, &quot;sehlopha sa bolo ea maoto&quot; se neng se nahana hore se utlwa likhohlano tsa lelapa le ho fana ka &quot;dtlhahiso&quot; le &quot;ditekanyetso&quot;, mme qetellong se ile sa amahanngwa le ho keetela, tlhokofatso le polao. &lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ne a ameha ka bonyane lefu la 15 nakong ena ea nako.
==Mehlodi==</text>
      <sha1>h7sx9y3ay7d97rinjduja1iyyjtp5tf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41322</id>
      <parentid>41321</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kameleon Neon</username>
        <id>13239</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3704" sha1="5va8u2pqcoiry1uuq3lrsfkvybuml9o" xml:space="preserve">
'''Winnie Madikizela-Mandela'''  (ya tswetsweng ele '''Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela'''; 26 September 1936 – 2 April 2018), hape a tsejwa ka  '''Winnie Mandela''', e ne ele molwanedi wa tokoloho wa Aforika Borwa ka nako ya Kgethollo ya Mmala, eleng [[apartheid]]. Ene ele mosadi wa moporesidente [[Nelson Mandela]]. O ile a sebetsa ele leloko la palamente ho tloha selemong sa 1994 ho fihla ka 2003.
[[File:Winnie_Mandela_2.jpg|thumb]]


and from 2009 until her death, and was a deputy minister of arts and culture from 1994 to 1996. A member of the African National Congress (ANC) political party, she served on the ANC's National Executive Committee and headed its Women's League. Madikizela-Mandela was known to her supporters as the &quot;Mother of the Nation&quot;.

O hlahetse lelapeng la borena la Xhosa Bizana, o ne a kwetlisitswe jwalo ka mosebeletsi wa setjhaba, o ile a nyalwa ke mohanyetsi ya khahlanong le khethollo ya merabe Nelson Mandela Johannesburg ka 1958; ba ile ba dula ba nyalane ka dilemo tse 38 mme ba ba le bana ba babedi hammoho. Ka 1963, ka mora hore Mandela a kengwe teronkong ka mora nywehwe ya Rivonia, o ile a fetoha sefahleho sa hae setjhabeng nakong ya dilemo tse 27 tseo a ileng a di qeta teronkong. Nakong eo, o ile a hlahella ka hara mokgatlo wa malapeng o kgahlanong le kgethollong  ya merabe. Madikizela-Mandela o ile a tshwarwa ke ditshebeletso tsa tshireletso ya mmuso wa kgethollo ka makgetlo a fapaneng, o ile a hlokofatswa, a fuwa ditaelo tsa thibelo, mme a lelekwa toropong e mahaeng, mme a qeta dikgwedi tse mmalwa a le ka tlung ya bolokolohi.

Bohareng ba bo-1980, Madikizela-Mandela o ile a sebelisa &quot;borena ba tshabo&quot;, mme a &quot;ba bohareng ba pefo&quot; toropong ya Soweto, e i leng ya nyatsuwa ke mokgatlo o kgahlanong le kgethollo ya merabe Afrika Borwa,&lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt; le ho nyatsuwa ke ANC naheng ya paleho. Nakong ena, ntlo ya hae e ile ya tjheswa ke baahi ba Soweto.  Khomishene ya 'Nnete le Poelano (TRC) e thehilweng ke mmuso wa Nelson Mandela ho fuputsa ditlolo tsa ditokelo tsa botho e fumane Madikizela-Mandela hore o ne a &quot;ikarabella lipolotiking le boitshwarong bakeng sa ditlolo tse tebileng tsa ditokelo tse entsoeng ke Mandela United Football Club&quot;. Madikizela-Mandela o ile a tshehetsa ho kwallwa ha dihlwela tsa maponesa le basebetsimmoho le mmuso wa kgethollo ya merabe, mme sehlopha sa hae sa tshireletso se ile sa kwetela, sa hlokofatsa, le ho bolaya, &lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt;   ka ho fetisisa polaho e sehloho ya Stompie Sepei ya dilemo di leshome le metso e mene (14) [1]   eo a ileng a ahlolelwa  ho kwetelwa ha hae .&lt;ref name=&quot;independentObitMotherMugger&quot; /&gt;

Madikizela-Mandela o ile a khutlela Soweto ho tloha Brandfort qetellong ea 1985, a sa mamele taelo ea thibelo.  Nakong ea ho lelekoa ha hae, United Democratic Front (UDF) le Congress of South African Trade Unions (CoSATU) li ne li thehile mokhatlo oa bongata o khahlanong le khethollo ea merabe.&lt;ref name=&quot;capturedByPopulistPoliticsduPreez&quot; /&gt; Mekhatlo e mecha e ne e itšetleha haholo ka mekhoa ea ho etsa liqeto ka kopanelo, ho e-na le ho itshetleha ka charisma ea motho ka mong.&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ile a nka mokhoa oa sesole, a qoba ho atamela 'mele e mecha,mme a qala ho apara diaparo tsa sesole le ho itšireletsa ka balebeli ba mmele: Mandela United Football Club (MUFC).&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; Ho dula lapeng la Madikizela-Mandela, &quot;sehlopha sa bolo ea maoto&quot; se neng se nahana hore se utlwa likhohlano tsa lelapa le ho fana ka &quot;dtlhahiso&quot; le &quot;ditekanyetso&quot;, mme qetellong se ile sa amahanngwa le ho keetela, tlhokofatso le polao. &lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ne a ameha ka bonyane lefu la 15 nakong ena 
==Mehlodi==</text>
      <sha1>5va8u2pqcoiry1uuq3lrsfkvybuml9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41324</id>
      <parentid>41322</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kameleon Neon</username>
        <id>13239</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3704" sha1="f98vg5r2gpll0aop2alb7fs0wuwg3rt" xml:space="preserve">
'''Winnie Madikizela-Mandela'''  (ya tswetsweng ele '''Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela'''; 26 September 1936 – 2 April 2018), hape a tsejwa ka  '''Winnie Mandela''', e ne ele molwanedi wa tokoloho wa Aforika Borwa ka nako ya Kgethollo ya Mmala, eleng [[apartheid]]. Ene ele mosadi wa moporesidente [[Nelson Mandela]]. O ile a sebetsa ele leloko la palamente ho tloha selemong sa 1994 ho fihla ka 2003.
[[File:Winnie_Mandela_2.jpg|thumb]]


and from 2009 until her death, and was a deputy minister of arts and culture from 1994 to 1996. A member of the African National Congress (ANC) political party, she served on the ANC's National Executive Committee and headed its Women's League. Madikizela-Mandela was known to her supporters as the &quot;Mother of the Nation&quot;.

O hlahetse lelapeng la borena la Xhosa Bizana, o ne a kwetlisitswe jwalo ka mosebeletsi wa setjhaba, o ile a nyalwa ke mohanyetsi ya khahlanong le khethollo ya merabe Nelson Mandela Johannesburg ka 1958; ba ile ba dula ba nyalane ka dilemo tse 38 mme ba ba le bana ba babedi hammoho. Ka 1963, ka mora hore Mandela a kengwe teronkong ka mora nywehwe ya Rivonia, o ile a fetoha sefahleho sa hae setjhabeng nakong ya dilemo tse 27 tseo a ileng a di qeta teronkong. Nakong eo, o ile a hlahella ka hara mokgatlo wa malapeng o kgahlanong le kgethollong  ya merabe. Madikizela-Mandela o ile a tshwarwa ke ditshebeletso tsa tshireletso ya mmuso wa kgethollo ka makgetlo a fapaneng, o ile a hlokofatswa, a fuwa ditaelo tsa thibelo, mme a lelekwa toropong e mahaeng, mme a qeta dikgwedi tse mmalwa a le ka tlung ya bolokolohi.

Bohareng ba bo-1980, Madikizela-Mandela o ile a sebelisa &quot;borena ba tshabo&quot;, mme a &quot;ba bohareng ba pefo&quot; toropong ya Soweto, e i leng ya nyatsuwa ke mokgatlo o kgahlanong le kgethollo ya merabe Afrika Borwa,&lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt; le ho nyatsuwa ke ANC naheng ya paleho. Nakong ena, ntlo ya hae e ile ya tjheswa ke baahi ba Soweto.  Khomishene ya 'Nnete le Poelano (TRC) e thehilweng ke mmuso wa Nelson Mandela ho fuputsa ditlolo tsa ditokelo tsa botho e fumane Madikizela-Mandela hore o ne a &quot;ikarabella lipolotiking le boitshwarong bakeng sa ditlolo tse tebileng tsa ditokelo tse entsoeng ke Mandela United Football Club&quot;. Madikizela-Mandela o ile a tshehetsa ho kwallwa ha dihlwela tsa maponesa le basebetsimmoho le mmuso wa kgethollo ya merabe, mme sehlopha sa hae sa tshireletso se ile sa kwetela, sa hlokofatsa, le ho bolaya, &lt;ref name=&quot;moruduBliveAccountability&quot; /&gt;   ka ho fetisisa polaho e sehloho ya Stompie Sepei ya dilemo di leshome le metso e mene (14) [1]   eo a ileng a ahlolelwa  ho kwetelwa ha hae .&lt;ref name=&quot;independentObitMotherMugger&quot; /&gt;

Madikizela-Mandela o ile a khutlela Soweto ho tloha Brandfort qetellong ya 1985, a sa mamele taelo ya thibelo.  Nakong ea ho lelekoa ha hae, United Democratic Front (UDF) le Congress of South African Trade Unions (CoSATU) li ne li thehile mokhatlo oa bongata o khahlanong le khethollo ea merabe.&lt;ref name=&quot;capturedByPopulistPoliticsduPreez&quot; /&gt; Mekhatlo e mecha e ne e itšetleha haholo ka mekhoa ea ho etsa liqeto ka kopanelo, ho e-na le ho itshetleha ka charisma ea motho ka mong.&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ile a nka mokhoa oa sesole, a qoba ho atamela 'mele e mecha,mme a qala ho apara diaparo tsa sesole le ho itšireletsa ka balebeli ba mmele: Mandela United Football Club (MUFC).&lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; Ho dula lapeng la Madikizela-Mandela, &quot;sehlopha sa bolo ea maoto&quot; se neng se nahana hore se utlwa likhohlano tsa lelapa le ho fana ka &quot;dtlhahiso&quot; le &quot;ditekanyetso&quot;, mme qetellong se ile sa amahanngwa le ho keetela, tlhokofatso le polao. &lt;ref name=&quot;mgJacobs2018&quot; /&gt; O ne a ameha ka bonyane lefu la 15 nakong ena 
==Mehlodi==</text>
      <sha1>f98vg5r2gpll0aop2alb7fs0wuwg3rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malome Vector</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9296</id>
    <revision>
      <id>41316</id>
      <parentid>32271</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naledzi</username>
        <id>13241</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3673" sha1="idg1kygh5gc52px3p0n40wz06d79apf" xml:space="preserve">'''Bokang Moleli''' (4 July 1992 - 24 July 2024), ya tsejwang ka  '''Malome Vector''', e ne e le sebini sa [[Lesotho]]. O hlahetse le ho holela Roma, Maseru, mosebetsi wa mmino wa Vector o qadile a le dilemo di le14 ka 2004 e le mokgethwa wa sehlopha sa sekolo se  qothisana lehlokwa le dipontsho tsa talente.&lt;ref name=&quot;redbull&quot; /&gt;  Vector e ne e le e mong wa dibini tsa batjha ba ileng ba bonta setso le puo ya bona mmino wa HipHop, kaha dipina tsa hae tse ngata o bina ka puo ya [[Sesotho]]. 

Malome o ile a fallela [[Afrika Borwa|Afrika Boroa]] mme a saena tumellano ya ho rekota le Ambitiouz Entertainment ka 2020.  Vector o ile a tsebahala ka ulbumo ya hae ya pele ebitswang &quot;Dumelang&quot; e lokollotsweng ka 2019 e ileng ya atleha kgwebong mme ya netefatswa e le platinamo e habeli Afrika Borwa. 

== Mosebetsi ==
Malome o hlahile ho &quot;Price To Pay&quot; e le pina e le nnwgwe ya DJ ya Afrika Borwa Miss Pru hammoho le duo Blaq Diamond e lokollotsweng ka la 8 Motsheanong 2020. 

O ile a kgethwa elea Artist e Ntle, le Duo kapa Group ya Afrika ho 2021 All Africa Music Awards . 

Album ya hae ya pele ya studio ''Karabo'', e ile ya lokollwa ka la 7 Pherekhong 2022.   ''Karabo'' e ile ya qala ho ba nomorong ya pele ma mananeng ho iTunes Afrika Borwa.   E ne e tshehetswa ke di-singles tse tharo &quot;Dumelang&quot;, &quot;No Body&quot;, le &quot;Lerato&quot;.

Kamora ho tloha ho Ambitious Records eeng label yahae ya pele, Malome o ile a theha khampani ya hae e bitswangThe Whole Entertainment mme a qala ho sebetsa papaling ea hae e atolositsoeng.  Ka Hlakola 2024, o ile a senola papali ea hae e atolositsoeng ea ''1964'', ka Instagram. &lt;ref name=&quot;same&quot; /&gt;

== Lefu la hae ==
Malome Vector o ile a hlokahala kotsing ya koloi ka la 24 Phupu 2024, N1 naheng ya Free State moo a neng a le leetong ho etela Lesotho. Vector o ne a le dilemo tsei 32 me a siya kgarebe ya hae le ngwana ya bitswang Karabo

== Batho ba seng lenyalong ==

=== Joaloka sebini se etellang pele ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Lethathamo la li-singles e le sebini se etellang pele, le nang le maemo a khethiloeng a chate le litokomane, le bonts'a selemo sa ho lokolloa le lebitso la albamo
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Title
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Selemo
! colspan=&quot;1&quot; scope=&quot;col&quot; |Libaka tse phahameng tsa chate
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:12em;&quot; |Litokomane
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Album
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:100%;&quot; |ZA&lt;br /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Dumelang&quot; (e nang le Blaq Diamond) 
|2019
| - Ke ne ke sa tsebe.
|2x Platinamo
|''Karabo''
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Latela&quot;
|2020
| - Ke ne ke sa tsebe.
||{{non-album single}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Ha ho 'Mele&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |2021
|
|
| rowspan=&quot;2&quot; |''Karabo''
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Lerato&quot;
| - Ke ne ke sa tsebe.
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Ha Hona Taba&quot; (Zinkz Dee, Malome Vector) 
| - Ke ne ke sa tsebe.
|| {{Non-album single}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Costa&quot; (e nang le Dee the General, Lizwi Wokuqala) 
| rowspan=&quot;5&quot; |2023
| - Ke ne ke sa tsebe.
|| {{Non-album single}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Mosali oa ka&quot; (Onesimus, Malome Vector e nang le Lizwi Wokuqala le Janta MW) 
| - Ke ne ke sa tsebe.
|| {{Non-album single}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Long Time&quot; (Malome Vector e nang le Lizwi Wokuqala, Ntate Stunna) 
| - Ke ne ke sa tsebe.
|| {{Non-album single}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Bophelo bo Fantastic&quot;
| - Ke ne ke sa tsebe.
|| {{Non-album single}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;Ke Uratile&quot;
| - Ke ne ke sa tsebe.
|| {{Non-album single}}
|-
! scope=&quot;row&quot; |&quot;X2&quot; (e nang le Chvna) 
|2024
| - Ke ne ke sa tsebe.
||{{non-album single}}
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; |&quot; - &quot; e bolela rekoto e sa kang ea hatisoa kapa ea lokolloa tšimong eo.
|}</text>
      <sha1>idg1kygh5gc52px3p0n40wz06d79apf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nelson Mandela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9318</id>
    <revision>
      <id>41311</id>
      <parentid>38018</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makempe</username>
        <id>13247</id>
      </contributor>
      <comment>Ke tlositse phoso</comment>
      <origin>41311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6124" sha1="rqeilnqys6m85lhf0lsjh8rk3fxylpl" xml:space="preserve">'''Nelson Rolihlahla Mandela''' ( 18 Phupu 1918 – 5 Tshitwe 2013 ) e ne e le radipolotiki [[Afrika Borwa|wa Afrika Borwa]] . E ne e le mopresidente wa Afrika Borwa ho tloha ka 1994 ho fihlela E bile motho wa pele wa motho e motsho ho kgethwa ho ba mopresidente ka mora boipuso. Mmuso wa hae o ile wa fedisa kgethollo e neng e tobane le batho ba batsho Afrika Borwa, ka ho lwantsha bofuma, kgethollo le ho kgothaletsa tekatekano. Dipolotiking e ne e le moetapele wa [[African National Congress]] (ANC) ho tloha ka 1991 ho isa 1997 hape e ne e le moetapele le sehahi sa mokgwa wa Democratic Socialist. Ka matjhabeng, Mandela e ne e le mongodikakaretso wa Mokgatlo o sa Ikamahanyeng le Naha ho tloha ka 1998 ho fihlela
[[File:Mandela_voting_in_1994.jpg|thumb|Nelson Mandela]]


O hlahetse lelapeng la borena la AbaThembu, Mandela o kene [[Yunivesithing ya Fort Hare]] le Yunivesithi ya Witwatersrand, moo a ithutileng molao. Nakong eo a neng a dula Johannesburg, o ile a nka karolo dipolotiking kgahlanong le mmuso wa kgethollo, a kenela ANC mme ya eba e mong wa bathehi ba ANC Youth League. Kamora hore mokgatlo wa Maburu o theho ile ka 1948, Mandela o ile a qala ho tsebahala ka 1952 kamora letsholo la ANC kgahlanong le kgethollo, O ile a kgethwa e le hlooho ya lefapha la Transvaal mme ya eba hloho ya Congress of the people in. Tshebetsong ya hae jwalo ka mmuelli wa molao o ile a ya ntlong e ntsho ka diqoso tsa ho ketola mmuso yena le baetapele ba ANC, ka bomadimabe ba ile ba ahlolelwa ho ketola mmuso ho tloha ka 1956 ho fihlela. A susumetswa ke Marxism o ile a kena ka sekhukhu South African Communist Party (SACP) mme a qetella e le e mong wa baetapele ba SACP. Qalong ba lwana ntle le ntwa, ka tshebedisano mmoho le Mokgwa wa Makomonisi wa Afrika Borwa ba thehile Sesole sa Naha (Umkhonto we Sizwe) ka 1961, ho diha puso ya apartheid. Ka 1962, o ile a tshwarwa ka diqoso tsa ho ketola mmuso mme a iswa teronkong bophelo bohle ba nyewe ya Rivonia.

Pele a khethwa moetapele wa Afrika Borwa, Nelson Mandela o ne a ile a sokola kgahlanong le puso ya apartheid ya [[Afrika Borwa|Afrika Borwa]] e le moetapele wa African National Congress. Nelson Mandela o qetile dilemo tse 27 teronkong, boholo ba bona [[Robben Island]] .

Nelson Mandela o ile a lokollwa teronkong ka 1990, moo a ileng a qala ho bolela tswarelo le ho qala dipuisano tsa ho fedisa kgethollo ya [[Afrika Borwa|Afrika Borwa]] . Nelson Mandela o hapile dikhau tse fetang 100 ho theosa le dilemo, ya bohlokeahadi e le [[Nobel Peace Prize|Moputso wa Nobel Peace]]

Bukeng ya bana ba mo hlalositse ka tsela e latelang:

“Lebitso la ka ke Nelson Mandela. Ke  hlahetse Afrika Borwa, naha e ntle e tlaase Afrika. Nna le wena re dula Afrika Borwa. Ke hlahetse motseng wa Mvezo ho la Kapa Botjhabela ka di 18, kahoo, ke monnamoholo kajeno. Ntate e ne e le morena. O ile a mpha lebitso la Rolihlahla, leo ka [[SeXhosa|isXhosa]] le bolelang “ramathaithai”. Ke ne ke sa le monyenyane, ke na le a le mong kapa ba babedi ha batswadi ba ka ba tloha [[Qunu]]. Matsatsi a ka Qunu a bile monate haholo. Ha ke ntse ke hōla ke ne ke disa dinku le dipōdi tsa batswadi ba ka.

Ke ne ke le masimong le metswalle ya ka. Re ile ra qhomela ka har’a dinōka ’me ra ja mahe a dinotši a dimmapa tseo re neng re di tjheka mekoting. Ke ne ke dula ke le hlokolosi hore ke se ke ka longwa ke dinotši. Ke kile ka leka ho palama tonki. Ntho e nngwe le e nngwe e ne e le hantle mme e ne e senyehile ha tonki e ne e teba sehlahleng sa meutlwa!

Ha ke le dilemo di supileng, Ntate o ile a nkisa sekolong sa kereke. Ke nna motho wa pele lelapeng la heso  wa ho kena sekolo. Ntate ha a ka a kena sekolo. Re ne re lokela ho apara diaparo tsa boitlhompho ha re ya sekolong, mme batswadi ba ka ba ne ba hlile ba hloka tsa bona e le hore ba ka reka junifomo ya sekolo. Ntate o ile a nka borikgwe ba hae ba kgale a bo seha mangweleng a re ke bo apare. Ke ne ke se na lebanta, kahoo Ntate o ile a nka lente mme a tlamella borikgwe ba ka ka lona dinōkeng. Leha ho le jwalo, ke ne ke thabile, ke thabetse ho apara borikgwe bona. Sekolong, titjhere e ile ya mpha lebitso la Nelson. Kake nahana feela ke fuwe lebitso le letjha mme ke se ke le dilemo di 7 Ke ne ke dula ke thabile ha ke le sekolong le ha ke le lapeng. Mme o ne a dula a mpolella dipale, mme ke ithutile dintho tse ngata  le dipaleng tsa hae. O nthutile ho ikokobetsa le ho hlompha batho ba bang. Ntate yena o nthutile ho ba sebete. Ke ne ke batla ho ba mabifi jwaloka yena. Ke ne ke batla ho tshwana le yena. Ke ne ke tlotsitse molora hlohong yaka hore moriri wa ka o be moputswa jwaloka wa hae. Ke ne ke rata Ntate.

Empa ha ke le dilemo di robong, bophelo ba ka bo ile ba fetoha hobane Ntate o ile a hlokahala. Ke ile ka tlameha ho phutha dintho tse seng kae ebe ke fallela ntlong e ntjha le ’Mè. Ho ne ho le bohloko ho nna ho tloha Qunu. Ke ile ka hetla, ka hetla morao ho bona lehae la hao le thabo eo ke neng ke e si ile morao. Ke ile ka tsamaya le Malome Jongi ra ya Mqhekezweni motseng o haufi. E ne e le motswalle ya moholo le Ntate. Ke ne ke hlolohetswe Qunu le ba lelapa lohle, empa bophelo ba ka le Malome Jongi bo ne bo le monate. Ke ile ka bapala le mora wa hae, Justice, mme re ratana haholo. Re ne re palama dipere, re swaswa merung, re bapala masimong a matala, mme re qhomela ka hara noka. Malome o ne a ntshwara jwaloka ngwana wa hae.

Ke ne ke kena sekolo, se haufi. Ha ke le dilemo di 16 Malome Jongi o ile a nthomella Sekolong sa Clarkebury Fela , malome o ne a dumela hore thuto e bohlokwa. Ka mor'a dilemo tse 16 ke ile ka ya Sekolong se Phahameng [[Healdtown|sa Healdtown]] Ke ne ke sebetsa ka thata, mme ke ipabola sekolong. Ke qetile sekolo mme ka ya kwa Yunivesithing ya Fort Hare. Ke ne ke le dilemo di 21 ka nako eo.

Ha ke le dilemo di 16, Malome Jongi o ile a nthomella Sekolong sa Clarkebury. 

Ho ’na moob seo ke neng ke se rata ka Alex ke hore batho ba moo ba ne ba e-tswa ditsong tse sa tshwaneng. Kaofela ba ne ba bua dipuo tse fapaneng. Ba bang ba ne ba bua [[Sezulu]], [[Sesotho]], Sepedi le [[Setsonga|Tsonga]] Le olejwang Alex a ne a tšwana haholo le Qunu, ke ne ke le ’na.</text>
      <sha1>rqeilnqys6m85lhf0lsjh8rk3fxylpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41317</id>
      <parentid>41311</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makempe</username>
        <id>13247</id>
      </contributor>
      <comment>Phoso</comment>
      <origin>41317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6121" sha1="ncir9uk2838p6sh2tkyi9qj49ubw28i" xml:space="preserve">'''Nelson Rolihlahla Mandela''' ( 18 Phupu 1918 – 5 Tshitwe 2013 ) e ne e le radipolotiki [[Afrika Borwa|wa Afrika Borwa]] . E ne e le mopresidente wa Afrika Borwa ho tloha ka 1994 ho fihlela E bile motho wa pele wa motho e motsho ho kgethwa ho ba mopresidente ka mora boipuso. Mmuso wa hae o ile wa fedisa kgethollo e neng e tobane le batho ba batsho Afrika Borwa, ka ho lwantsha bofuma, kgethollo le ho kgothaletsa tekatekano. Dipolotiking e ne e le moetapele wa [[African National Congress]] (ANC) ho tloha ka 1991 ho isa 1997 hape e ne e le moetapele le sehahi sa mokgwa wa Democratic Socialist. Ka matjhabeng, Mandela e ne e le mongodikakaretso wa Mokgatlo o sa Ikamahanyeng le Naha ho tloha ka 1998 ho fihlela
[[File:Mandela_voting_in_1994.jpg|thumb|Nelson Mandela]]


O hlahetse lelapeng la borena la AbaThembu, Mandela o kene [[Yunivesithing ya Fort Hare]] le Yunivesithi ya Witwatersrand, moo a ithutileng molao. Nakong eo a neng a dula Johannesburg, o ile a nka karolo dipolotiking kgahlanong le mmuso wa kgethollo, a kenela ANC mme ya eba e mong wa bathehi ba ANC Youth League. Kamora hore mokgatlo wa Maburu o theho ile ka 1948, Mandela o ile a qala ho tsebahala ka 1952 kamora letsholo la ANC kgahlanong le kgethollo, O ile a kgethwa e le hlooho ya lefapha la Transvaal mme ya eba hloho ya Congress of the people in. Tshebetsong ya hae jwalo ka mmuelli wa molao o ile a ya ntlong e ntsho ka diqoso tsa ho ketola mmuso yena le baetapele ba ANC, ka bomadimabe ba ile ba ahlolelwa ho ketola mmuso ho tloha ka 1956 ho fihlela. A susumetswa ke Marxism o ile a kena ka sekhukhu South African Communist Party (SACP) mme a qetella e le e mong wa baetapele ba SACP. Qalong ba lwana ntle le ntwa, ka tshebedisano mmoho le Mokgwa wa Makomonisi wa Afrika Borwa ba thehile Sesole sa Naha (Umkhonto we Sizwe) ka 1961, ho diha puso ya apartheid. Ka 1962, o ile a tshwarwa ka diqoso tsa ho ketola mmuso mme a iswa teronkong bophelo bohle ba nyewe ya Rivonia.

Pele a khethwa moetapele wa Afrika Borwa, Nelson Mandela o ne a ile a sokola kgahlanong le puso ya apartheid ya [[Afrika Borwa|Afrika Borwa]] e le moetapele wa African National Congress. Nelson Mandela o qetile dilemo tse 27 teronkong, boholo ba bona [[Robben Island]] .

Nelson Mandela o ile a lokollwa teronkong ka 1990, moo a ileng a qala ho bolela tswarelo le ho qala dipuisano tsa ho fedisa kgethollo ya [[Afrika Borwa|Afrika Borwa]] . Nelson Mandela o hapile dikhau tse fetang 100 ho theosa le dilemo, ya bohlokeahadi e le [[Nobel Peace Prize|Moputso wa Nobel Peace]]

Bukeng ya bana ba mo hlalositse ka tsela e latelang:

“Lebitso la ka ke Nelson Mandela. Ke  hlahetse Afrika Borwa, naha e ntle e tlaase Afrika. Nna le wena re dula Afrika Borwa. Ke hlahetse motseng wa Mvezo ho la Kapa Botjhabela ka di 18, kahoo, ke monnamoholo kajeno. Ntate e ne e le morena. O ile a mpha lebitso la Rolihlahla, leo ka [[SeXhosa|isXhosa]] le bolelang “ramathaithai”. Ke ne ke sa le monyenyane, ke na le a le mong kapa ba babedi ha batswadi ba ka ba tloha [[Qunu]]. Matsatsi a ka Qunu a bile monate haholo. Ha ke ntse ke hōla ke ne ke disa dinku le dipōdi tsa batswadi ba ka.

Ke ne ke le masimong le metswalle ya ka. Re ile ra qhomela ka har’a dinōka ’me ra ja mahe a dinotši a dimmapa tseo re neng re di tjheka mekoting. Ke ne ke dula ke le hlokolosi hore ke se ke ka longwa ke dinotši. Ke kile ka leka ho palama tonki. Ntho e nngwe le e nngwe e ne e le hantle mme e ne e senyehile ha tonki e ne e teba sehlahleng sa meutlwa!

Ha ke le dilemo di supileng, Ntate o ile a nkisa sekolong sa kereke. Ke nna motho wa pele lelapeng la heso  wa ho kena sekolo. Ntate ha a ka a kena sekolo. Re ne re lokela ho apara diaparo tsa boitlhompho ha re ya sekolong, mme batswadi ba ka ba ne ba hlile ba hloka tsa bona e le hore ba ka reka junifomo ya sekolo. Ntate o ile a nka borikgwe ba hae ba kgale a bo seha mangweleng a re ke bo apare. Ke ne ke se na lebanta, kahoo Ntate o ile a nka lente mme a tlamella borikgwe ba ka ka lona dinōkeng. Leha ho le jwalo, ke ne ke thabile, ke thabetse ho apara borikgwe bona. Sekolong, titjhere e ile ya mpha lebitso la Nelson. Kake nahana feela ke fuwe lebitso le letjha mme ke se ke le dilemo di 7 Ke ne ke dula ke thabile ha ke le sekolong le ha ke le lapeng. Mme o ne a dula a mpolella dipale, mme ke ithutile dintho tse ngata  le dipaleng tsa hae. O nthutile ho ikokobetsa le ho hlompha batho ba bang. Ntate yena o nthutile ho ba sebete. Ke ne ke batla ho ba mabifi jwaloka yena. Ke ne ke batla ho tshwana le yena. Ke ne ke tlotsitse molora hlohong yaka hore moriri wa ka o be moputswa jwaloka wa hae. Ke ne ke rata Ntate.

Empa ha ke le dilemo di robong, bophelo ba ka bo ile ba fetoha hobane Ntate o ile a hlokahala. Ke ile ka tlameha ho phutha dintho tse seng kae ebe ke fallela ntlong e ntjha le ’Mè. Ho ne ho le bohloko ho nna ho tloha Qunu. Ke ile ka hetla, ka hetla morao ho bona lehae la hao le thabo eo ke neng ke e si ile morao. Ke ile ka tsamaya le Malome Jongi ra ya Mqhekezweni motseng o haufi. E ne e le motswalle ya moholo le Ntate. Ke ne ke hlolohetswe Qunu le ba lelapa lohle, empa bophelo ba ka le Malome Jongi bo ne bo le monate. Ke ile ka bapala le mora wa hae, Justice, mme re ratana haholo. Re ne re palama dipere, re swaswa merung, re bapala masimong a matala, mme re qhomela ka hara noka. Malome o ne a ntshwara jwaloka ngwana wa hae.

Ke ne ke kena sekolo, se haufi. Ha ke le dilemo di 16 Malome Jongi o ile a nthomella Sekolong sa Clarkebury Fela , malome o ne a dumela hore thuto e bohlokwa. Ka mor'a dilemo tse 16 ke ile ka ya Sekolong se Phahameng [[Healdtown|sa Healdtown]] Ke ne ke sebetsa ka thata, mme ke ipabola sekolong. Ke qetile sekolo mme ka ya kwa Yunivesithing ya Fort Hare. Ke ne ke le dilemo di 21 ka nako eo.

Ha ke le dilemo di 16, Malome Jongi o ile a nthomella Sekolong sa Clarkebury. 

Ho ’na moob seo ke neng ke se rata ka Alex ke hore batho ba moo ba ne ba e-tswa ditsong tse sa tshwaneng. Kaofela ba ne ba bua dipuo tse fapaneng. Ba bang ba ne ba bua [[Sezulu]], [[Sesotho]], Sepedi le [[Setsonga|Tsonga]] Le olejwang Alex a ne a tswana haholo le Qunu, ke ne ke le ŉa.</text>
      <sha1>ncir9uk2838p6sh2tkyi9qj49ubw28i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41320</id>
      <parentid>41317</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makempe</username>
        <id>13247</id>
      </contributor>
      <comment>Ke lokisitse phoso</comment>
      <origin>41320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6120" sha1="17l3y4i0d0tu6ucye4tniw7mrynikoy" xml:space="preserve">'''Nelson Rolihlahla Mandela''' ( 18 Phupu 1918 – 5 Tshitwe 2013 ) e ne e le radipolotiki [[Afrika Borwa|wa Afrika Borwa]] . E ne e le mopresidente wa Afrika Borwa ho tloha ka 1994 ho fihlela E bile motho wa pele wa motho e motsho ho kgethwa ho ba mopresidente ka mora boipuso. Mmuso wa hae o ile wa fedisa kgethollo e neng e tobane le batho ba batsho Afrika Borwa, ka ho lwantsha bofuma, kgethollo le ho kgothaletsa tekatekano. Dipolotiking e ne e le moetapele wa [[African National Congress]] (ANC) ho tloha ka 1991 ho isa 1997 hape e ne e le moetapele le sehahi sa mokgwa wa Democratic Socialist. Ka matjhabeng, Mandela e ne e le mongodikakaretso wa Mokgatlo o sa Ikamahanyeng le Naha ho tloha ka 1998 ho fihlela
[[File:Mandela_voting_in_1994.jpg|thumb|Nelson Mandela]]


O hlahetse lelapeng la borena la AbaThembu, Mandela o kene [[Yunivesithing ya Fort Hare]] le Yunivesithi ya Witwatersrand, moo a ithutileng molao. Nakong eo a neng a dula Johannesburg, o ile a nka karolo dipolotiking kgahlanong le mmuso wa kgethollo, a kenela ANC mme ya eba e mong wa bathehi ba ANC Youth League. Kamora hore mokgatlo wa Maburu o theho ile ka 1948, Mandela o ile a qala ho tsebahala ka 1952 kamora letsholo la ANC kgahlanong le kgethollo, O ile a kgethwa e le hlooho ya lefapha la Transvaal mme ya eba hloho ya Congress of the people in. Tshebetsong ya hae jwalo ka mmuelli wa molao o ile a ya ntlong e ntsho ka diqoso tsa ho ketola mmuso yena le baetapele ba ANC, ka bomadimabe ba ile ba ahlolelwa ho ketola mmuso ho tloha ka 1956 ho fihlela. A susumetswa ke Marxism o ile a kena ka sekhukhu South African Communist Party (SACP) mme a qetella e le e mong wa baetapele ba SACP. Qalong ba lwana ntle le ntwa, ka tshebedisano mmoho le Mokgwa wa Makomonisi wa Afrika Borwa ba thehile Sesole sa Naha (Umkhonto we Sizwe) ka 1961, ho diha puso ya apartheid. Ka 1962, o ile a tshwarwa ka diqoso tsa ho ketola mmuso mme a iswa teronkong bophelo bohle ba nyewe ya Rivonia.

Pele a khethwa moetapele wa Afrika Borwa, Nelson Mandela o ne a ile a sokola kgahlanong le puso ya apartheid ya [[Afrika Borwa|Afrika Borwa]] e le moetapele wa African National Congress. Nelson Mandela o qetile dilemo tse 27 teronkong, boholo ba bona [[Robben Island]] .

Nelson Mandela o ile a lokollwa teronkong ka 1990, moo a ileng a qala ho bolela tswarelo le ho qala dipuisano tsa ho fedisa kgethollo ya [[Afrika Borwa|Afrika Borwa]] . Nelson Mandela o hapile dikhau tse fetang 100 ho theosa le dilemo, ya bohlokeahadi e le [[Nobel Peace Prize|Moputso wa Nobel Peace]]

Bukeng ya bana ba mo hlalositse ka tsela e latelang:

“Lebitso la ka ke Nelson Mandela. Ke  hlahetse Afrika Borwa, naha e ntle e tlaase Afrika. Nna le wena re dula Afrika Borwa. Ke hlahetse motseng wa Mvezo ho la Kapa Botjhabela ka di 18, kahoo, ke monnamoholo kajeno. Ntate e ne e le morena. O ile a mpha lebitso la Rolihlahla, leo ka [[SeXhosa|isXhosa]] le bolelang “ramathaithai”. Ke ne ke sa le monyenyane, ke na le a le mong kapa ba babedi ha batswadi ba ka ba tloha [[Qunu]]. Matsatsi a ka Qunu a bile monate haholo. Ha ke ntse ke hōla ke ne ke disa dinku le dipōdi tsa batswadi ba ka.

Ke ne ke le masimong le metswalle ya ka. Re ile ra qhomela ka har’a dinōka ’me ra ja mahe a dinotši a dimmapa tseo re neng re di tjheka mekoting. Ke ne ke dula ke le hlokolosi hore ke se ke ka longwa ke dinotši. Ke kile ka leka ho palama tonki. Ntho e nngwe le e nngwe e ne e le hantle mme e ne e senyehile ha tonki e ne e teba sehlahleng sa meutlwa!

Ha ke le dilemo di supileng, Ntate o ile a nkisa sekolong sa kereke. Ke nna motho wa pele lelapeng la heso  wa ho kena sekolo. Ntate ha a ka a kena sekolo. Re ne re lokela ho apara diaparo tsa boitlhompho ha re ya sekolong, mme batswadi ba ka ba ne ba hlile ba hloka tsa bona e le hore ba ka reka junifomo ya sekolo. Ntate o ile a nka borikgwe ba hae ba kgale a bo seha mangweleng a re ke bo apare. Ke ne ke se na lebanta, kahoo Ntate o ile a nka lente mme a tlamella borikgwe ba ka ka lona dinōkeng. Leha ho le jwalo, ke ne ke thabile, ke thabetse ho apara borikgwe bona. Sekolong, titjhere e ile ya mpha lebitso la Nelson. Kake nahana feela ke fuwe lebitso le letjha mme ke se ke le dilemo di 7 Ke ne ke dula ke thabile ha ke le sekolong le ha ke le lapeng. Mme o ne a dula a mpolella dipale, mme ke ithutile dintho tse ngata  le dipaleng tsa hae. O nthutile ho ikokobetsa le ho hlompha batho ba bang. Ntate yena o nthutile ho ba sebete. Ke ne ke batla ho ba mabifi jwaloka yena. Ke ne ke batla ho tshwana le yena. Ke ne ke tlotsitse molora hlohong yaka hore moriri wa ka o be moputswa jwaloka wa hae. Ke ne ke rata Ntate.

Empa ha ke le dilemo di robong, bophelo ba ka bo ile ba fetoha hobane Ntate o ile a hlokahala. Ke ile ka tlameha ho phutha dintho tse seng kae ebe ke fallela ntlong e ntjha le ’Mè. Ho ne ho le bohloko ho nna ho tloha Qunu. Ke ile ka hetla, ka hetla morao ho bona lehae la hao le thabo eo ke neng ke e si ile morao. Ke ile ka tsamaya le Malome Jongi ra ya Mqhekezweni motseng o haufi. E ne e le motswalle ya moholo le Ntate. Ke ne ke hlolohetswe Qunu le ba lelapa lohle, empa bophelo ba ka le Malome Jongi bo ne bo le monate. Ke ile ka bapala le mora wa hae, Justice, mme re ratana haholo. Re ne re palama dipere, re swaswa merung, re bapala masimong a matala, mme re qhomela ka hara noka. Malome o ne a ntshwara jwaloka ngwana wa hae.

Ke ne ke kena sekolo, se haufi. Ha ke le dilemo di 16 Malome Jongi o ile a nthomella Sekolong sa Clarkebury Fela , malome o ne a dumela hore thuto e bohlokwa. Ka mor'a dilemo tse 16 ke ile ka ya Sekolong se Phahameng [[Healdtown|sa Healdtown]] Ke ne ke sebetsa ka thata, mme ke ipabola sekolong. Ke qetile sekolo mme ka ya kwa Yunivesithing ya Fort Hare. Ke ne ke le dilemo di 21 ka nako eo.

Ha ke le dilemo di 16, Malome Jongi o ile a nthomella Sekolong sa Clarkebury. 

Ho ’na moob seo ke neng ke se rata ka Alex ke hore batho ba moo ba ne ba e-tswa ditsong tse sa tshwaneng. Kaofela ba ne ba bua dipuo tse fapaneng. Ba bang ba ne ba bua [[Sezulu]], [[Sesotho]], Sepedi le [[Setsonga|Tsonga]] Le olejwang Alex a ne a tswana haholo le Qunu, ke ne ke le na.</text>
      <sha1>17l3y4i0d0tu6ucye4tniw7mrynikoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barend Barends</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10247</id>
    <revision>
      <id>41300</id>
      <parentid>39788</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Youngkheleke</username>
        <id>13240</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bophelo ba bonyaneng */</comment>
      <origin>41300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="6rehqby6o79onweaczmhkb1tad9r72g" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;Morena le moetapele wa Griqua Afrika e ka boroa}}&lt;/nowiki&gt;

'''Barend Barends''' (hoo e ka bang dilemong tsa bo1777 - 1839) e ne e le morena le moetapele wa pele wa batho ba Griqua, e leng setjhaba sa MaKhoikhoi a tswang le tswakaneng le setjhaba se tswang Yuropa karolong e ka borwa ya Afrika.  O ne a na le tshusumetso mokgatlong wa dipolotiki wa Griqua wa pele le bodulong ba bona dibakeng tse ka leboya ho [[Senqu|Noka ya Orange]] .

== Bophelo ba bonyaneng ==
Barends o hlahile hoo e ka bang ka selemo sa 1777 Kolone ya Kapa lelapeng la batho ba tswakilweng ba Madatjhe le Khoikhoi.Lelapa la Barends, hammoho le malapa a amanang le bona a Kok, le ile la hlahella hara dihlopha tse ileng tsa tsejwa ha morao e le Griqua.

== Boetapele le sebaka ==
Qetellong ya lekgolo la bo18 le mathwasong a lekgolo la bo19 la dilemo, Barends e ile ya hlaha e le e mong wa baetapele ba ka sehloohong hara maBastere ba fallang, bao hamorao ba ileng ba bitswa Griquas. Dihlopha tsena di ile tsa dula ka leboya ho [[Senqu|Noka ya Orange]] tlasa tshusumetso ya baromuwa ba tswang Mokgatlong wa Baromuoa oa London, ba ileng ba kgothalletsa bodulo ba batho ba dulang ba kgutsitse le sebopeho se hlophisitsweng sa dipolotiki. 

Barends le batho ba mehleng ya hae ba kang Cornelius Kok le Adam Kok II ba ile ba kenya letsoho ho theheng dibaka tsa bodulo tse kang Klaarwater (eo hamorao e ileng ya rehwa Griquatown). O ne a sebetsa e le molaodi wa sesole (&quot;kapteyn&quot;) mme o ne a ameha dikamanong tsa sesole tse kopanetsweng le baetapele ba bang ba Griqua, ho kenyeletswa Ntwa ya Dithakong ya selemo sa 1823 kgahlanong le mabotho a sokelang metse ya lehae, eo e neng e le tlasa taolo ya Mofumahadi [[Mmanthatisi]] wa [[Batlokwa]] ka nako ya [[Difaqane]].

== Bophelo le mesebetsi ya morao ==
Kamora ho se dumellane ka hare ho boetapele ba Griqua, Barends o ile a fallela [[Danielskuil]] le balatedi ba hae, moo a ileng a tswela pele ho etella pele setjhaba sa habo le ho etsa mesebetsi ya bodisa le kgwebo. Boetapele ba hae bo kentse letsoho boteng ba moruo le kahisano ba batho ba Griqua sebakeng seo.

Barends o ile a nka karolo dikgohlanong tse pharaletseng tsa dibaka tsa mehleng eo, ho kenyeletsoa dikhohlano le dihlopha tsa boahelani tse kang tse neng li etelletswe pele ke Mzilikazi le [[Mmanthatisi]] leha ditšebelisano tsena ka linako tse ling di ne di fella ka tahlehelo e kgolo ea bophelo ho balateli ba hae.

== Lefu le lefa ==
Barend Barends o hlokahetse ka selemo sa 1839. Karolo ya hae e le e mong wa baetapele ba pele ba Griqua le ho kenella ha hae ho thehoeng ha metse ya Griqua e ikemetseng moeding wa bokolone li ananetswe dipatlisisong tsa nalane le lefa, leha lefa la hae le atisa ho se hatiswe haholo ha le bapiswa le dipalo tsa morao. Ka 2019 moqolotsi wa litaba wa Madache le mofuputsi, Baart de Graaff o ngotse buka: Barend Barends,Die Vegte Generaal.&lt;ref&gt;&quot;BAREND BARENDS DIE VERGETE KATEIN VAN DA - DEGRAAFF,B&quot;''. bobshop.co.za. Retrieved 19 January 2026.''&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;''Steyn-Bezuidenhout, Christa (13 November 2019).'' &quot;Bart de Graaff laat vergete Griekwa-kaptein herleef in nuwe boek&quot;''. Maroela Media (in Afrikaans). Retrieved 19 January 2026.''&lt;/ref&gt;

== Bona hape ==

* Batho ba Griqua

* [[Adam Kok I]]

* Griqualand Bophirima

* Danielskuil

== Mehlodi ==</text>
      <sha1>6rehqby6o79onweaczmhkb1tad9r72g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41304</id>
      <parentid>41300</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Youngkheleke</username>
        <id>13240</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Boetapele le sebaka */</comment>
      <origin>41304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="sz9w6dbjaiixj2i79p45v4a4vqsvfxi" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;Morena le moetapele wa Griqua Afrika e ka boroa}}&lt;/nowiki&gt;

'''Barend Barends''' (hoo e ka bang dilemong tsa bo1777 - 1839) e ne e le morena le moetapele wa pele wa batho ba Griqua, e leng setjhaba sa MaKhoikhoi a tswang le tswakaneng le setjhaba se tswang Yuropa karolong e ka borwa ya Afrika.  O ne a na le tshusumetso mokgatlong wa dipolotiki wa Griqua wa pele le bodulong ba bona dibakeng tse ka leboya ho [[Senqu|Noka ya Orange]] .

== Bophelo ba bonyaneng ==
Barends o hlahile hoo e ka bang ka selemo sa 1777 Kolone ya Kapa lelapeng la batho ba tswakilweng ba Madatjhe le Khoikhoi.Lelapa la Barends, hammoho le malapa a amanang le bona a Kok, le ile la hlahella hara dihlopha tse ileng tsa tsejwa ha morao e le Griqua.

== Boetapele le sebaka ==
Qetellong ya lekgolo la bo18 le mathwasong a lekgolo la bo19 la dilemo, Barends e ile ya hlaha e le e mong wa baetapele ba ka sehloohong hara maBastere ba fallang, bao hamorao ba ileng ba bitswa Griquas. Dihlopha tsena di ile tsa dula ka leboya ho [[Senqu|Noka ya Orange]] tlasa tshusumetso ya baromuwa ba tswang Mokgatlong wa Baromuwa ba London, ba ileng ba kgothalletsa bodulo ba batho ba dulang ba kgutsitse le sebopeho se hlophisitsweng sa dipolotiki. 

Barends le batho ba mehleng ya hae ba kang Cornelius Kok le Adam Kok II ba ile ba kenya letsoho ho theheng dibaka tsa bodulo tse kang Klaarwater (eo hamorao e ileng ya rehwa Griquatown). O ne a sebetsa e le molaodi wa sesole (&quot;kapteyn&quot;) mme o ne a ameha dikamanong tsa sesole tse kopanetsweng le baetapele ba bang ba Griqua, ho kenyeletswa Ntwa ya Dithakong ya selemo sa 1823 kgahlanong le mabotho a sokelang metse ya lehae, eo e neng e le tlasa taolo ya Mofumahadi [[Mmanthatisi]] wa [[Batlokwa]] ka nako ya [[Difaqane]].

== Bophelo le mesebetsi ya morao ==
Kamora ho se dumellane ka hare ho boetapele ba Griqua, Barends o ile a fallela [[Danielskuil]] le balatedi ba hae, moo a ileng a tswela pele ho etella pele setjhaba sa habo le ho etsa mesebetsi ya bodisa le kgwebo. Boetapele ba hae bo kentse letsoho boteng ba moruo le kahisano ba batho ba Griqua sebakeng seo.

Barends o ile a nka karolo dikgohlanong tse pharaletseng tsa dibaka tsa mehleng eo, ho kenyeletsoa dikhohlano le dihlopha tsa boahelani tse kang tse neng li etelletswe pele ke Mzilikazi le [[Mmanthatisi]] leha ditšebelisano tsena ka linako tse ling di ne di fella ka tahlehelo e kgolo ea bophelo ho balateli ba hae.

== Lefu le lefa ==
Barend Barends o hlokahetse ka selemo sa 1839. Karolo ya hae e le e mong wa baetapele ba pele ba Griqua le ho kenella ha hae ho thehoeng ha metse ya Griqua e ikemetseng moeding wa bokolone li ananetswe dipatlisisong tsa nalane le lefa, leha lefa la hae le atisa ho se hatiswe haholo ha le bapiswa le dipalo tsa morao. Ka 2019 moqolotsi wa litaba wa Madache le mofuputsi, Baart de Graaff o ngotse buka: Barend Barends,Die Vegte Generaal.&lt;ref&gt;&quot;BAREND BARENDS DIE VERGETE KATEIN VAN DA - DEGRAAFF,B&quot;''. bobshop.co.za. Retrieved 19 January 2026.''&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;''Steyn-Bezuidenhout, Christa (13 November 2019).'' &quot;Bart de Graaff laat vergete Griekwa-kaptein herleef in nuwe boek&quot;''. Maroela Media (in Afrikaans). Retrieved 19 January 2026.''&lt;/ref&gt;

== Bona hape ==

* Batho ba Griqua

* [[Adam Kok I]]

* Griqualand Bophirima

* Danielskuil

== Mehlodi ==</text>
      <sha1>sz9w6dbjaiixj2i79p45v4a4vqsvfxi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41309</id>
      <parentid>41304</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Youngkheleke</username>
        <id>13240</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bophelo le mesebetsi ya morao */</comment>
      <origin>41309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3276" sha1="swan3toh6vrszakfcpce5qg3y2ye0nz" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;Morena le moetapele wa Griqua Afrika e ka boroa}}&lt;/nowiki&gt;

'''Barend Barends''' (hoo e ka bang dilemong tsa bo1777 - 1839) e ne e le morena le moetapele wa pele wa batho ba Griqua, e leng setjhaba sa MaKhoikhoi a tswang le tswakaneng le setjhaba se tswang Yuropa karolong e ka borwa ya Afrika.  O ne a na le tshusumetso mokgatlong wa dipolotiki wa Griqua wa pele le bodulong ba bona dibakeng tse ka leboya ho [[Senqu|Noka ya Orange]] .

== Bophelo ba bonyaneng ==
Barends o hlahile hoo e ka bang ka selemo sa 1777 Kolone ya Kapa lelapeng la batho ba tswakilweng ba Madatjhe le Khoikhoi.Lelapa la Barends, hammoho le malapa a amanang le bona a Kok, le ile la hlahella hara dihlopha tse ileng tsa tsejwa ha morao e le Griqua.

== Boetapele le sebaka ==
Qetellong ya lekgolo la bo18 le mathwasong a lekgolo la bo19 la dilemo, Barends e ile ya hlaha e le e mong wa baetapele ba ka sehloohong hara maBastere ba fallang, bao hamorao ba ileng ba bitswa Griquas. Dihlopha tsena di ile tsa dula ka leboya ho [[Senqu|Noka ya Orange]] tlasa tshusumetso ya baromuwa ba tswang Mokgatlong wa Baromuwa ba London, ba ileng ba kgothalletsa bodulo ba batho ba dulang ba kgutsitse le sebopeho se hlophisitsweng sa dipolotiki. 

Barends le batho ba mehleng ya hae ba kang Cornelius Kok le Adam Kok II ba ile ba kenya letsoho ho theheng dibaka tsa bodulo tse kang Klaarwater (eo hamorao e ileng ya rehwa Griquatown). O ne a sebetsa e le molaodi wa sesole (&quot;kapteyn&quot;) mme o ne a ameha dikamanong tsa sesole tse kopanetsweng le baetapele ba bang ba Griqua, ho kenyeletswa Ntwa ya Dithakong ya selemo sa 1823 kgahlanong le mabotho a sokelang metse ya lehae, eo e neng e le tlasa taolo ya Mofumahadi [[Mmanthatisi]] wa [[Batlokwa]] ka nako ya [[Difaqane]].

== Bophelo le mesebetsi ya morao ==
Kamora ho se dumellane ka hare ho boetapele ba Griqua, Barends o ile a fallela [[Danielskuil]] le balatedi ba hae, moo a ileng a tswela pele ho etella pele setjhaba sa habo le ho etsa mesebetsi ya bodisa le kgwebo. Boetapele ba hae bo kentse letsoho boteng ba moruo le kahisano ba batho ba Griqua sebakeng seo.

Barends o ile a nka karolo dikgohlanong tse pharaletseng tsa dibaka tsa mehleng eo, ho kenyeletsoa dikhohlano le dihlopha tsa boahelani tse kang tse neng di etelletswe pele ke Mzilikazi le [[Mmanthatisi]] leha ditsebedisano tsena ka dinako tse ding di ne di fella ka tahlehelo e kgolo ya bophelo ho balateli ba hae.

== Lefu le lefa ==
Barend Barends o hlokahetse ka selemo sa 1839. Karolo ya hae e le e mong wa baetapele ba pele ba Griqua le ho kenella ha hae ho thehoeng ha metse ya Griqua e ikemetseng moeding wa bokolone li ananetswe dipatlisisong tsa nalane le lefa, leha lefa la hae le atisa ho se hatiswe haholo ha le bapiswa le dipalo tsa morao. Ka 2019 moqolotsi wa litaba wa Madache le mofuputsi, Baart de Graaff o ngotse buka: Barend Barends,Die Vegte Generaal.&lt;ref&gt;&quot;BAREND BARENDS DIE VERGETE KATEIN VAN DA - DEGRAAFF,B&quot;''. bobshop.co.za. Retrieved 19 January 2026.''&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;''Steyn-Bezuidenhout, Christa (13 November 2019).'' &quot;Bart de Graaff laat vergete Griekwa-kaptein herleef in nuwe boek&quot;''. Maroela Media (in Afrikaans). Retrieved 19 January 2026.''&lt;/ref&gt;

== Bona hape ==

* Batho ba Griqua

* [[Adam Kok I]]

* Griqualand Bophirima

* Danielskuil

== Mehlodi ==</text>
      <sha1>swan3toh6vrszakfcpce5qg3y2ye0nz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41315</id>
      <parentid>41309</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Youngkheleke</username>
        <id>13240</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Lefu le lefa */</comment>
      <origin>41315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3276" sha1="su7qqkefcyjyedvnvpnu990tj9lb040" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;Morena le moetapele wa Griqua Afrika e ka boroa}}&lt;/nowiki&gt;

'''Barend Barends''' (hoo e ka bang dilemong tsa bo1777 - 1839) e ne e le morena le moetapele wa pele wa batho ba Griqua, e leng setjhaba sa MaKhoikhoi a tswang le tswakaneng le setjhaba se tswang Yuropa karolong e ka borwa ya Afrika.  O ne a na le tshusumetso mokgatlong wa dipolotiki wa Griqua wa pele le bodulong ba bona dibakeng tse ka leboya ho [[Senqu|Noka ya Orange]] .

== Bophelo ba bonyaneng ==
Barends o hlahile hoo e ka bang ka selemo sa 1777 Kolone ya Kapa lelapeng la batho ba tswakilweng ba Madatjhe le Khoikhoi.Lelapa la Barends, hammoho le malapa a amanang le bona a Kok, le ile la hlahella hara dihlopha tse ileng tsa tsejwa ha morao e le Griqua.

== Boetapele le sebaka ==
Qetellong ya lekgolo la bo18 le mathwasong a lekgolo la bo19 la dilemo, Barends e ile ya hlaha e le e mong wa baetapele ba ka sehloohong hara maBastere ba fallang, bao hamorao ba ileng ba bitswa Griquas. Dihlopha tsena di ile tsa dula ka leboya ho [[Senqu|Noka ya Orange]] tlasa tshusumetso ya baromuwa ba tswang Mokgatlong wa Baromuwa ba London, ba ileng ba kgothalletsa bodulo ba batho ba dulang ba kgutsitse le sebopeho se hlophisitsweng sa dipolotiki. 

Barends le batho ba mehleng ya hae ba kang Cornelius Kok le Adam Kok II ba ile ba kenya letsoho ho theheng dibaka tsa bodulo tse kang Klaarwater (eo hamorao e ileng ya rehwa Griquatown). O ne a sebetsa e le molaodi wa sesole (&quot;kapteyn&quot;) mme o ne a ameha dikamanong tsa sesole tse kopanetsweng le baetapele ba bang ba Griqua, ho kenyeletswa Ntwa ya Dithakong ya selemo sa 1823 kgahlanong le mabotho a sokelang metse ya lehae, eo e neng e le tlasa taolo ya Mofumahadi [[Mmanthatisi]] wa [[Batlokwa]] ka nako ya [[Difaqane]].

== Bophelo le mesebetsi ya morao ==
Kamora ho se dumellane ka hare ho boetapele ba Griqua, Barends o ile a fallela [[Danielskuil]] le balatedi ba hae, moo a ileng a tswela pele ho etella pele setjhaba sa habo le ho etsa mesebetsi ya bodisa le kgwebo. Boetapele ba hae bo kentse letsoho boteng ba moruo le kahisano ba batho ba Griqua sebakeng seo.

Barends o ile a nka karolo dikgohlanong tse pharaletseng tsa dibaka tsa mehleng eo, ho kenyeletsoa dikhohlano le dihlopha tsa boahelani tse kang tse neng di etelletswe pele ke Mzilikazi le [[Mmanthatisi]] leha ditsebedisano tsena ka dinako tse ding di ne di fella ka tahlehelo e kgolo ya bophelo ho balateli ba hae.

== Lefu le lefa ==
Barend Barends o hlokahetse ka selemo sa 1839. Karolo ya hae e le e mong wa baetapele ba pele ba Griqua le ho kenella ha hae ho thehoeng ha metse ya Griqua e ikemetseng moeding wa bokolone di ananetswe dipatlisisong tsa nalane le lefa, leha lefa la hae le atisa ho se hatiswe haholo ha le bapiswa le dipalo tsa morao. Ka 2019 moqolotsi wa ditaba wa Madache le mofuputsi, Baart de Graaff o ngotse buka: Barend Barends,Die Vegte Generaal.&lt;ref&gt;&quot;BAREND BARENDS DIE VERGETE KATEIN VAN DA - DEGRAAFF,B&quot;''. bobshop.co.za. Retrieved 19 January 2026.''&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;''Steyn-Bezuidenhout, Christa (13 November 2019).'' &quot;Bart de Graaff laat vergete Griekwa-kaptein herleef in nuwe boek&quot;''. Maroela Media (in Afrikaans). Retrieved 19 January 2026.''&lt;/ref&gt;

== Bona hape ==

* Batho ba Griqua

* [[Adam Kok I]]

* Griqualand Bophirima

* Danielskuil

== Mehlodi ==</text>
      <sha1>su7qqkefcyjyedvnvpnu990tj9lb040</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mx Blouse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10521</id>
    <revision>
      <id>41307</id>
      <parentid>38688</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dirontsho</username>
        <id>13244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2604" sha1="4bygbotjixflwf8jmmvk9phn7mce1bc" xml:space="preserve">'''Sandiso Ngubane,''' ya tsebahalang ka lebitso la '''Mx Blouse''', ke sebini sa direkoto sa [[Afrika Borwa]], rapper, DJ, le moqolotsi oa litaba.&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Ba tsebahala ka mmino wa bona o nyelisang o kopanyang kwaito ya setso, hip hop le mmino oa tantši oa elektroniki o nang le dipina tsa thoriso tsa Afrika Borwa.  Pele a fetohela 'mino oa nako eohle, Ngubane o ile a theha mosebetsi o hlahelletseng e le moqolotsi wa ditaba wa feshene, mohlahlobi wa mekgwa le mokopitsi.&lt;ref name=&quot;Strikingly&quot; /&gt;

== Bophelo ba pele ==
Ngubane o hlahetse Melmoth, [[Kwazulu-Natala|KwaZulu-Natala]], mme a hodisetswa lekeisheneng la eSikhawini haufi le Richards Bay ke mme e monyane a se nang molekane.&lt;ref name=&quot;SameSame&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Nakong ya maeto a bongwana ho ntata bona Durban, Ngubane o ile a sibolla hip hop ya Amerika, a qotsa Lauryn Hill's ''The Miseducation's definitive music of Laur Nare. lebitso''  

Kamora ho qeta sekolo, Ngubane o ile a hahamalla boqolotsi ba litaba le lithuto tsa boralitaba, qalong a ne a bona bongoli e le tsela ya bona ya mantlha ya mosebetsi ka lebaka la mathata a dichelete.&lt;ref name=&quot;RedBull&quot; /&gt;

== Mosebetsi ==

=== Boqolotsi ba litaba le feshene ===
Ngubane o qalile mosebetsi oa boralitaba le feshene ka 2010. Hammoho le mosebeletsi Sarah Badat, ba thehile mme ba tsamaisa ''The Frock Report'' ho tloha ka 2010 ho isa 2012, blog e inehetseng ya ditaba tsa feshene le feshene e rometsoeng ke ''The Times''.&lt;ref name=&quot;Strikingly&quot; /&gt; Ka nako e tshwanang, Chat's-Trefre Ngubane o ne a sebetsa tlasa Frock Report ea Frock. l

morethetho le kwaito ya Afrika Borwa e nang le pina e qalang &quot;Is'phukuphuku&quot;.&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt;

Mx Blouse o lokolitse albamo ya bona ya pele ya studio, ''Elementality'', ka Phuptjane 2020.&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Albamo e ile ea tiisa molumo wa bona wa ho saena—motsoako oa kwaito, house, le mmino wa elektroniki—ha e ntse e hlahloba litaba tse tebileng tsa ho iphumanela, boitsebahatso, le pholiso.ho kenyeletsoa le lenane la lipina la Spotify la LGBTQIA+ le hlophisitsoeng &quot;GLOW&quot;.&lt;ref name=&quot;Josplay&quot; /&gt;

== Bophelo ba motho ==
Ngubane o iponahatsa e le batho ba sa kopaneleng le bong, ba amohela maemedi a bona phatlalatsa ka selemo sa 2018.&lt;ref name=&quot;TimesLive&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Ba bua pepenene mabapi le ho tsamaisa maemo a mmino wa Afrika Borwa e le sebini se ikemetseng, se makatsang, le phephetso ya bona ya mmino, ya setso, le phephetso ya mmino wa setso. mofuta.&lt;ref name=&quot;Gallo&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PowerFM&quot; /&gt; Ngubane o dula Johannesburg.&lt;ref name=&quot;SameSame&quot; /&gt;

== Mehlodi ==</text>
      <sha1>4bygbotjixflwf8jmmvk9phn7mce1bc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41308</id>
      <parentid>41307</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naledzi</username>
        <id>13241</id>
      </contributor>
      <comment>Phoso</comment>
      <origin>41308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2604" sha1="sbc3b7heo6jyw9gjwom8r87187bzhm3" xml:space="preserve">'''Sandiso Ngubane,''' ya tsebahalang ka lebitso la '''Mx Blouse''', ke sebini sa direkoto sa [[Afrika Borwa]], rapper, DJ, le moqolotsi ya litaba.&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Ba tsebahala ka mmino wa bona o nyelisang o kopanyang kwaito ya setso, hip hop le mmino wa tantshi oa elektroniki o nang le dipina tsa thoriso tsa Afrika Borwa.  Pele a fetohela 'mino oa nako eohle, Ngubane o ile a theha mosebetsi o hlahelletseng e le moqolotsi wa ditaba wa feshene, mohlahlobi wa mekgwa le mokopitsi.&lt;ref name=&quot;Strikingly&quot; /&gt;

== Bophelo ba pele ==
Ngubane o hlahetse Melmoth, [[Kwazulu-Natala|KwaZulu-Natala]], mme a hodisetswa lekeisheneng la eSikhawini haufi le Richards Bay ke mme e monyane a se nang molekane.&lt;ref name=&quot;SameSame&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Nakong ya maeto a bongwana ho ntata bona Durban, Ngubane o ile a sibolla hip hop ya Amerika, a qotsa Lauryn Hill's ''The Miseducation's definitive music of Laur Nare. lebitso''  

Kamora ho qeta sekolo, Ngubane o ile a hahamalla boqolotsi ba litaba le lithuto tsa boralitaba, qalong a ne a bona bongoli e le tsela ya bona ya mantlha ya mosebetsi ka lebaka la mathata a dichelete.&lt;ref name=&quot;RedBull&quot; /&gt;

== Mosebetsi ==

=== Boqolotsi ba litaba le feshene ===
Ngubane o qalile mosebetsi oa boralitaba le feshene ka 2010. Hammoho le mosebeletsi Sarah Badat, ba thehile mme ba tsamaisa ''The Frock Report'' ho tloha ka 2010 ho isa 2012, blog e inehetseng ya ditaba tsa feshene le feshene e rometsoeng ke ''The Times''.&lt;ref name=&quot;Strikingly&quot; /&gt; Ka nako e tshwanang, Chat's-Trefre Ngubane o ne a sebetsa tlasa Frock Report ea Frock. l

morethetho le kwaito ya Afrika Borwa e nang le pina e qalang &quot;Is'phukuphuku&quot;.&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt;

Mx Blouse o lokolitse albamo ya bona ya pele ya studio, ''Elementality'', ka Phuptjane 2020.&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Albamo e ile ea tiisa molumo wa bona wa ho saena—motsoako oa kwaito, house, le mmino wa elektroniki—ha e ntse e hlahloba litaba tse tebileng tsa ho iphumanela, boitsebahatso, le pholiso.ho kenyeletsoa le lenane la lipina la Spotify la LGBTQIA+ le hlophisitsoeng &quot;GLOW&quot;.&lt;ref name=&quot;Josplay&quot; /&gt;

== Bophelo ba motho ==
Ngubane o iponahatsa e le batho ba sa kopaneleng le bong, ba amohela maemedi a bona phatlalatsa ka selemo sa 2018.&lt;ref name=&quot;TimesLive&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Ba bua pepenene mabapi le ho tsamaisa maemo a mmino wa Afrika Borwa e le sebini se ikemetseng, se makatsang, le phephetso ya bona ya mmino, ya setso, le phephetso ya mmino wa setso. mofuta.&lt;ref name=&quot;Gallo&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PowerFM&quot; /&gt; Ngubane o dula Johannesburg.&lt;ref name=&quot;SameSame&quot; /&gt;

== Mehlodi ==</text>
      <sha1>sbc3b7heo6jyw9gjwom8r87187bzhm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41312</id>
      <parentid>41308</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dirontsho</username>
        <id>13244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ phoso</comment>
      <origin>41312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2604" sha1="qu0ejvnjs01blxm74qyqx1149d6ev49" xml:space="preserve">'''Sandiso Ngubane,''' ya tsebahalang ka lebitso la '''Mx Blouse''', ke sebini sa direkoto sa [[Afrika Borwa]], rapper, DJ, le moqolotsi ya litaba.&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Ba tsebahala ka mmino wa bona o nyelisang o kopanyang kwaito ya setso, hip hop le mmino wa tantshi oa elektroniki o nang le dipina tsa thoriso tsa Afrika Borwa.  Pele a fetohela 'mino oa nako eohle, Ngubane o ile a theha mosebetsi o hlahelletseng e le moqolotsi wa ditaba wa feshene, mohlahlobi wa mekgwa le mokopitsi.&lt;ref name=&quot;Strikingly&quot; /&gt;

== Bophelo ba pele ==
Ngubane o hlahetse Melmoth, [[Kwazulu-Natala|KwaZulu-Natala]], mme a hodisetswa lekeisheneng la eSikhawini haufi le Richards Bay ke mme e monyane a se nang molekane.&lt;ref name=&quot;SameSame&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Nakong ya maeto a bongwana ho ntata bona Durban, Ngubane o ile a sibolla hip hop ya Amerika, a qotsa Lauryn Hill's ''The Miseducation's definitive music of Laur Nare. lebitso''  

Kamora ho qeta sekolo, Ngubane o ile a hahamalla boqolotsi ba Ditaba le dithuto tsa boraditaba, qalong a ne a bona bongodi e le tsela ya bona ya mantlha ya mosebetsi ka lebaka la mathata a dichelete.&lt;ref name=&quot;RedBull&quot; /&gt;

== Mosebetsi ==

=== Boqolotsi ba litaba le feshene ===
Ngubane o qalile mosebetsi oa boralitaba le feshene ka 2010. Hammoho le mosebeletsi Sarah Badat, ba thehile mme ba tsamaisa ''The Frock Report'' ho tloha ka 2010 ho isa 2012, blog e inehetseng ya ditaba tsa feshene le feshene e rometsoeng ke ''The Times''.&lt;ref name=&quot;Strikingly&quot; /&gt; Ka nako e tshwanang, Chat's-Trefre Ngubane o ne a sebetsa tlasa Frock Report ea Frock. l

morethetho le kwaito ya Afrika Borwa e nang le pina e qalang &quot;Is'phukuphuku&quot;.&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt;

Mx Blouse o lokolitse albamo ya bona ya pele ya studio, ''Elementality'', ka Phuptjane 2020.&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Albamo e ile ea tiisa molumo wa bona wa ho saena—motsoako oa kwaito, house, le mmino wa elektroniki—ha e ntse e hlahloba litaba tse tebileng tsa ho iphumanela, boitsebahatso, le pholiso.ho kenyeletsoa le lenane la lipina la Spotify la LGBTQIA+ le hlophisitsoeng &quot;GLOW&quot;.&lt;ref name=&quot;Josplay&quot; /&gt;

== Bophelo ba motho ==
Ngubane o iponahatsa e le batho ba sa kopaneleng le bong, ba amohela maemedi a bona phatlalatsa ka selemo sa 2018.&lt;ref name=&quot;TimesLive&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NonbinaryWiki&quot; /&gt; Ba bua pepenene mabapi le ho tsamaisa maemo a mmino wa Afrika Borwa e le sebini se ikemetseng, se makatsang, le phephetso ya bona ya mmino, ya setso, le phephetso ya mmino wa setso. mofuta.&lt;ref name=&quot;Gallo&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PowerFM&quot; /&gt; Ngubane o dula Johannesburg.&lt;ref name=&quot;SameSame&quot; /&gt;

== Mehlodi ==</text>
      <sha1>qu0ejvnjs01blxm74qyqx1149d6ev49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sebetwane</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10560</id>
    <revision>
      <id>41306</id>
      <parentid>38870</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Molekone</username>
        <id>13235</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>41306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4699" sha1="241yi8c0hcm9ykce0kswyyynw4w6l2o" xml:space="preserve">
 

'''Sebetwane''' (pakeng tsa selemo sa1790 ho isa hosa1800 kala 7 Phupu, 1851) e ne e le hlooho ya lekala la Patsa ya leloko la Bafokeng . O thehile setjhaba se seholo se matla sa Makololo sebakeng seo hona jwale e se eleng Borwa-Bophirima ba [[Zambia]] kamora ho falla ka boima ba dikhilomitara tse fetang 1200 ho tloha naheng ya baholo-holo ba leloko leo ho Biddulphsberg, haufi le Senekal ya mehleng ena, profenseng ya [[Foreisetata|Free State]] ya [[Afrika Borwa]] .
[[File:Biddulphsberg._03.jpg|thumb|Thaba eo maburu ba e bitsangBiddulphsberg, jwalo ka ha e bonwa ho tloha tseleng ya N5 ho tloha Senekal ho ya Bethlehem.]]

== Mabitso ==
Mabitso a Morena le ona a ka ngolwa e le '''Sebitwane''' kapa '''Sibutuane''' . Ka Sezulu o bitswa sibidwane.

Mathwasong a dilemo tsa bo-1820 Sebetwane e ne e le Morena wa sehlotshwana sa [[Basotho]] se neng se tsejwa ka hore ke Bafokeng-ba-ha-Patsa. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2025)&quot;&gt;ho hlokahala qotso&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; Moena oa hae le moetapele wa hae o ile a bolawa ke tau.  :]Ha a tobane le ditlhaselo tse sa kgaotseng le ho lahlehelwa ke dikgomo tsohle tsa bona dilemong tsa pele tsa [[Difaqane|Mfecane]], Sebetwane o ile a kgothaletsa batho ba hae ho tloha naheng ya habo bona, sebaka seo hamorao Maburu a ileng a se bitsa Biddulphsberg, haufi le Senekal ya mehleng ena, profinseng ya [[Foreisetata|Free State]] ya Afrika Borwa.

&quot;Beng ba ka, le ya bona hore lefatshe le ya putlama. Re tla jewa ka bonngwe. Bo-ntata rona ba re rutile kgotso e bolela katleho, empa kajeno ha ho na kgotso, ha ho na katleho! A re tsamaeeng!&quot; &lt;ref&gt;J. Ramsay, B. Morton, and T. Mgadla. ''Building a Nation: A History of Botswana from 1800 to 1910''. Gaborone: Longmans, 1996, 66.&lt;/ref&gt;
[[File:1991_terrein_van_Biddulphsberg_in.jpg|thumb|Thaba ya Biddulphsberg ka selemo sa  1991.]]


Ka selemo sa 1823 ba ile ba fallela leboya haufi le seo hona jwale e leng meedi e ka borwa ya Botswana, ba hlasela ditjhaba tse ding tse mmalwa mme ba kenyelletsa ditho tsa bona tse nyane. Ditlhaselo tsena di ile tsa atleha haholo ka dilemo tse tharo, mme Kololo e ile ya eketsa baahi ba bona le leruo la dikgomo. Ba sutumelletswa leboya ke Ndebele e neng e ntse e tswela pele, Kololo e ile ya hlolwa hampe Dithubaruba ka 1826 ke kopanelo ea mabotho a neng a eteletsoe pele ke morena oa Ngwaketse Sebego I. Kamora ho hloloa hona ba ile ba fallela leboea-bochabela, empa ntoa e tsoelang pele moo qetellong e ile ya ba sutumelletsa ho ya Okavango Delta ka 1834.  Hang ha ba le sebakeng seo, mojalefa wa Sebetwane o ile a bolawa, leha ka 1835 Sebetwane a ile a hapa tlholo e kholo hodima Batawana mme a laola sebaka seo ka lilemo tse mmalwa pele a hlasela leboea hape hoo e ka bang ka 1840. &lt;ref&gt;Moanaphuti Segolodi, &quot;Ditso Tsa Batawana,&quot; 1940. https://www.academia.edu/12170767/Ditso_Tsa_Batawana_by_Moanaphuti_Segolodi_1940&lt;/ref&gt;

Ka mora ho dula haufi le Liphororo tsa Victoria ka nakoana, ka 1838 Sebetwane o ile a feta Noka ya Zambesi mme a hapa mmuso wa Lozi . Ka bobedi o ile a kgona ho boelanya Makololo le Lozi mme a leleka ditlhaselo tse pedi tse tlisitsweng kgahlanong le yena ke Mzilikazi, morena wa Ndebele . O hlokahetse ka la 7 Phupu, 1851, nakoana kamora ho kopana le mofuputsi wa moromuwa David Livingstone, motsemoholo wa hae, Linyati, eo a ileng a ba le setswalle se mofuthu le yena.

== Botho ==
Kaha Sebetwane o ne a tsebahala e le mohlabani le setsebi sa mmuso, o ile a kgona ho matlafatsa melemo ya hae ya sesole ka ho tshwara batho ba hapilweng ka seatla se bulehileng le ka toka. Esita le bao a neng a ba hapile mme qetellong ba baleha mmuso wa hae ba ile ba tsitlallela hore ke moetapele ya mofuthu haholo: Sebetwane &quot;o ne a rata batho haholo leha e ne e le bahlaseduwa ba hae.&quot; &lt;ref&gt;Moanaphuti Segolodi, &quot;Ditso Tsa Batawana,&quot; 1940. https://www.academia.edu/12170767/Ditso_Tsa_Batawana_by_Moanaphuti_Segolodi_1940&lt;/ref&gt;

== Lelapa ==
Sebetwane o ne a e-na le mosadi ya bitswang Setlutlu . Mora wa hae wa letsibolo, Kgwaanyane, e ne e le eena eo a mo ratang haholo mme a hlokomelwa. A tsamaisitswe ho potoloha Kalahari ka hara dithōle, o ile a sireletsow ntoeng empa qetellong a bolaoa ke Herero ka ho mo hlasela.  O ile a hlahlangwa ke moradi wa hae Mamochisane, ya ileng a itokolla mosebetsing kapele ho ya kgetha moena wa hae wa ntatae Sekeletu . O ne a boetse a e-na le mora ea bitswang Mpepe, eo e neng e le sera sa Sekeletu, le setloholo se bitsoang [[Litali]] .

Hamorao moena wa hae Mbololo e ile ya e-ba morena wa makololo

== Litšupiso ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}</text>
      <sha1>241yi8c0hcm9ykce0kswyyynw4w6l2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41318</id>
      <parentid>41306</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timuley</username>
        <id>13237</id>
      </contributor>
      <comment>Ke lokisitse bohlaswa</comment>
      <origin>41318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4696" sha1="b6ub5jenkqsud666rtm3hua97fvholb" xml:space="preserve">
 

'''Sebetwane''' (pakeng tsa selemo sa1790 ho isa hosa1800 kala 7 Phupu, 1851) e ne e le hlooho ya lekala la Patsa ya leloko la Bafokeng . O thehile setjhaba se seholo se matla sa Makololo sebakeng seo hona jwale e se eleng Borwa-Bophirima ba [[Zambia]] kamora ho falla ka boima ba dikhilomitara tse fetang 1200 ho tloha naheng ya baholo-holo ba leloko leo ho Biddulphsberg, haufi le Senekal ya mehleng ena, profenseng ya [[Foreisetata|Free State]] ya [[Afrika Borwa]] .
[[File:Biddulphsberg._03.jpg|thumb|Thaba eo maburu ba e bitsangBiddulphsberg, jwalo ka ha e bonwa ho tloha tseleng ya N5 ho tloha Senekal ho ya Bethlehem.]]

== Mabitso ==
Mabitso a Morena le ona a ka ngolwa e le '''Sebitwane''' kapa '''Sibutuane''' . Ka Sezulu o bitswa sibidwane.

Mathwasong a dilemo tsa bo-1820 Sebetwane e ne e le Morena wa sehlotshwana sa [[Basotho]] se neng se tsejwa ka hore ke Bafokeng-ba-ha-Patsa. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2025)&quot;&gt;ho hlokahala qotso&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; Moena oa hae le moetapele wa hae o ile a bolawa ke tau. Ha a tobane le ditlhaselo tse sa kgaotseng le ho lahlehelwa ke dikgomo tsohle tsa bona dilemong tsa pele tsa [[Difaqane|Mfecane]], Sebetwane o ile a kgothaletsa batho ba hae ho tloha naheng ya habo bona, sebaka seo hamorao Maburu a ileng a se bitsa Biddulphsberg, haufi le Senekal ya mehleng ena, profinseng ya [[Foreisetata|Free State]] ya Afrika Borwa.

&quot;Beng ba ka, le ya bona hore lefatshe le ya putlama. Re tla jewa ka bonngwe. Bo-ntata rona ba re rutile kgotso e bolela katleho, empa kajeno ha ho na kgotso, ha ho na katleho! A re tsamayeng!&quot; &lt;ref&gt;J. Ramsay, B. Morton, and T. Mgadla. ''Building a Nation: A History of Botswana from 1800 to 1910''. Gaborone: Longmans, 1996, 66.&lt;/ref&gt;
[[File:1991_terrein_van_Biddulphsberg_in.jpg|thumb|Thaba ya Biddulphsberg ka selemo sa  1991.]]


Ka selemo sa 1823 ba ile ba fallela leboya haufi le seo hona jwale e leng meedi e ka borwa ya Botswana, ba hlasela ditjhaba tse ding tse mmalwa mme ba kenyelletsa ditho tsa bona tse nyane. Ditlhaselo tsena di ile tsa atleha haholo ka dilemo tse tharo, mme Kololo e ile ya eketsa baahi ba bona le leruo la dikgomo. Ba sutumelletswa leboya ke Ndebele e neng e ntse e tswela pele, Kololo e ile ya hlolwa hampe Dithubaruba ka 1826 ke kopanelo ea mabotho a neng a eteletsoe pele ke morena oa Ngwaketse Sebego I. Kamora ho hloloa hona ba ile ba fallela leboea-bochabela, empa ntoa e tsoelang pele moo qetellong e ile ya ba sutumelletsa ho ya Okavango Delta ka 1834.  Hang ha ba le sebakeng seo, mojalefa wa Sebetwane o ile a bolawa, leha ka 1835 Sebetwane a ile a hapa tlholo e kholo hodima Batawana mme a laola sebaka seo ka lilemo tse mmalwa pele a hlasela leboea hape hoo e ka bang ka 1840. &lt;ref&gt;Moanaphuti Segolodi, &quot;Ditso Tsa Batawana,&quot; 1940. https://www.academia.edu/12170767/Ditso_Tsa_Batawana_by_Moanaphuti_Segolodi_1940&lt;/ref&gt;

Ka mora ho dula haufi le Liphororo tsa Victoria ka nakoana, ka 1838 Sebetwane o ile a feta Noka ya Zambesi mme a hapa mmuso wa Lozi . Ka bobedi o ile a kgona ho boelanya Makololo le Lozi mme a leleka ditlhaselo tse pedi tse tlisitsweng kgahlanong le yena ke Mzilikazi, morena wa Ndebele . O hlokahetse ka la 7 Phupu, 1851, nakoana kamora ho kopana le mofuputsi wa moromuwa David Livingstone, motsemoholo wa hae, Linyati, eo a ileng a ba le setswalle se mofuthu le yena.

== Botho ==
Kaha Sebetwane o ne a tsebahala e le mohlabani le setsebi sa mmuso, o ile a kgona ho matlafatsa melemo ya hae ya sesole ka ho tshwara batho ba hapilweng ka seatla se bulehileng le ka toka. Esita le bao a neng a ba hapile mme qetellong ba baleha mmuso wa hae ba ile ba tsitlallela hore ke moetapele ya mofuthu haholo: Sebetwane &quot;o ne a rata batho haholo leha e ne e le bahlaseduwa ba hae.&quot; &lt;ref&gt;Moanaphuti Segolodi, &quot;Ditso Tsa Batawana,&quot; 1940. https://www.academia.edu/12170767/Ditso_Tsa_Batawana_by_Moanaphuti_Segolodi_1940&lt;/ref&gt;

== Lelapa ==
Sebetwane o ne a e-na le mosadi ya bitswang Setlutlu . Mora wa hae wa letsibolo, Kgwaanyane, e ne e le eena eo a mo ratang haholo mme a hlokomelwa. A tsamaisitswe ho potoloha Kalahari ka hara dithōle, o ile a sireletsow ntoeng empa qetellong a bolaoa ke Herero ka ho mo hlasela.  O ile a hlahlangwa ke moradi wa hae Mamochisane, ya ileng a itokolla mosebetsing kapele ho ya kgetha moena wa hae wa ntatae Sekeletu . O ne a boetse a e-na le mora ea bitswang Mpepe, eo e neng e le sera sa Sekeletu, le setloholo se bitsoang [[Litali]] .

Hamorao moena wa hae Mbololo e ile ya e-ba morena wa makololo

== Litšupiso ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}</text>
      <sha1>b6ub5jenkqsud666rtm3hua97fvholb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>41323</id>
      <parentid>41318</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timuley</username>
        <id>13237</id>
      </contributor>
      <comment>Ke lokisitse bohlaswa</comment>
      <origin>41323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4696" sha1="617432gxl6l91fpgv0clo5pea43vdk9" xml:space="preserve">
 

'''Sebetwane''' (pakeng tsa selemo sa1790 ho isa hosa1800 kala 7 Phupu, 1851) e ne e le hlooho ya lekala la Patsa ya leloko la Bafokeng . O thehile setjhaba se seholo se matla sa Makololo sebakeng seo hona jwale e se eleng Borwa-Bophirima ba [[Zambia]] kamora ho falla ka boima ba dikhilomitara tse fetang 1200 ho tloha naheng ya baholoholo ba leloko leo ho Biddulphsberg, haufi le Senekal ya mehleng ena, profenseng ya [[Foreisetata|Free State]] ya [[Afrika Borwa]] .
[[File:Biddulphsberg._03.jpg|thumb|Thaba eo maburu ba e bitsangBiddulphsberg, jwalo ka ha e bonwa ho tloha tseleng ya N5 ho tloha Senekal ho ya Bethlehem.]]

== Mabitso ==
Mabitso a Morena le ona a ka ngolwa e le '''Sebitwane''' kapa '''Sibutwane''' . Ka IsiZulu o bitswa sibidwane.

Mathwasong a dilemo tsa bo-1820 Sebetwane e ne e le Morena wa sehlotshwana sa [[Basotho]] se neng se tsejwa ka hore ke Bafokeng-ba-ha-Patsa. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2025)&quot;&gt;ho hlokahala qotso&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; Moena oa hae le moetapele wa hae o ile a bolawa ke tau. Ha a tobane le ditlhaselo tse sa kgaotseng le ho lahlehelwa ke dikgomo tsohle tsa bona dilemong tsa pele tsa [[Difaqane|Mfecane]], Sebetwane o ile a kgothaletsa batho ba hae ho tloha naheng ya habo bona, sebaka seo hamorao Maburu a ileng a se bitsa Biddulphsberg, haufi le Senekal ya mehleng ena, profinseng ya [[Foreisetata|Free State]] ya Afrika Borwa.

&quot;Beng ba ka, le ya bona hore lefatshe le ya putlama. Re tla jewa ka bonngwe. Bo-ntata rona ba re rutile kgotso e bolela katleho, empa kajeno ha ho na kgotso, ha ho na katleho! A re tsamayeng!&quot; &lt;ref&gt;J. Ramsay, B. Morton, and T. Mgadla. ''Building a Nation: A History of Botswana from 1800 to 1910''. Gaborone: Longmans, 1996, 66.&lt;/ref&gt;
[[File:1991_terrein_van_Biddulphsberg_in.jpg|thumb|Thaba ya Biddulphsberg ka selemo sa  1991.]]


Ka selemo sa 1823 ba ile ba fallela leboya haufi le seo hona jwale e leng meedi e ka borwa ya Botswana, ba hlasela ditjhaba tse ding tse mmalwa mme ba kenyelletsa ditho tsa bona tse nyane. Ditlhaselo tsena di ile tsa atleha haholo ka dilemo tse tharo, mme Kololo e ile ya eketsa baahi ba bona le leruo la dikgomo. Ba sutumelletswa leboya ke Ndebele e neng e ntse e tswela pele, Kololo e ile ya hlolwa hampe Dithubaruba ka 1826 ke kopanelo ea mabotho a neng a eteletsoe pele ke morena oa Ngwaketse Sebego I. Kamora ho hloloa hona ba ile ba fallela leboea-bochabela, empa ntoa e tsoelang pele moo qetellong e ile ya ba sutumelletsa ho ya Okavango Delta ka 1834.  Hang ha ba le sebakeng seo, mojalefa wa Sebetwane o ile a bolawa, leha ka 1835 Sebetwane a ile a hapa tlholo e kholo hodima Batawana mme a laola sebaka seo ka lilemo tse mmalwa pele a hlasela leboea hape hoo e ka bang ka 1840. &lt;ref&gt;Moanaphuti Segolodi, &quot;Ditso Tsa Batawana,&quot; 1940. https://www.academia.edu/12170767/Ditso_Tsa_Batawana_by_Moanaphuti_Segolodi_1940&lt;/ref&gt;

Ka mora ho dula haufi le Liphororo tsa Victoria ka nakoana, ka 1838 Sebetwane o ile a feta Noka ya Zambesi mme a hapa mmuso wa Lozi . Ka bobedi o ile a kgona ho boelanya Makololo le Lozi mme a leleka ditlhaselo tse pedi tse tlisitsweng kgahlanong le yena ke Mzilikazi, morena wa Ndebele . O hlokahetse ka la 7 Phupu, 1851, nakoana kamora ho kopana le mofuputsi wa moromuwa David Livingstone, motsemoholo wa hae, Linyati, eo a ileng a ba le setswalle se mofuthu le yena.

== Botho ==
Kaha Sebetwane o ne a tsebahala e le mohlabani le setsebi sa mmuso, o ile a kgona ho matlafatsa melemo ya hae ya sesole ka ho tshwara batho ba hapilweng ka seatla se bulehileng le ka toka. Esita le bao a neng a ba hapile mme qetellong ba baleha mmuso wa hae ba ile ba tsitlallela hore ke moetapele ya mofuthu haholo: Sebetwane &quot;o ne a rata batho haholo leha e ne e le bahlaseduwa ba hae.&quot; &lt;ref&gt;Moanaphuti Segolodi, &quot;Ditso Tsa Batawana,&quot; 1940. https://www.academia.edu/12170767/Ditso_Tsa_Batawana_by_Moanaphuti_Segolodi_1940&lt;/ref&gt;

== Lelapa ==
Sebetwane o ne a e-na le mosadi ya bitswang Setlutlu . Mora wa hae wa letsibolo, Kgwaanyane, e ne e le eena eo a mo ratang haholo mme a hlokomelwa. A tsamaisitswe ho potoloha Kalahari ka hara dithōle, o ile a sireletsow ntoeng empa qetellong a bolaoa ke Herero ka ho mo hlasela.  O ile a hlahlangwa ke moradi wa hae Mamochisane, ya ileng a itokolla mosebetsing kapele ho ya kgetha moena wa hae wa ntatae Sekeletu . O ne a boetse a e-na le mora ea bitswang Mpepe, eo e neng e le sera sa Sekeletu, le setloholo se bitsoang [[Litali]] .

Hamorao moena wa hae Mbololo e ile ya e-ba morena wa makololo

== Litšupiso ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}</text>
      <sha1>617432gxl6l91fpgv0clo5pea43vdk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kenneth Mopeli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11012</id>
    <revision>
      <id>41325</id>
      <timestamp>2026-09-26T06:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SANKOMOTA</username>
        <id>11165</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1369147177|Kenneth Mopeli]]&quot;</comment>
      <origin>41325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1445" sha1="lds4fcxjendhuvq7yj5epf17l5rp6mk" xml:space="preserve">'''Tsiame Kenneth Mopeli''' (20 Loetse 1930 - 1 Mphalane 2014) e ne e le tona-kgolo ea mehleng ya Bantustan ya Afrika Boroa ya QwaQwa .

Mopeli, ya hlahetseng [[Masepala wa Mafube|Namahadi]], o fumane lengolo la Bachelor of Arts (Hons) Univesithing ea Afrika Borwa ka 1954 mme a sebetsa e le mosuwe le sebohodi sa seya-le-moya bakeng sa Mokgatlo wa Kgaso wa Afrika Borwa pele a kgethwa bakeng sa ho ba setho sa Bolaodi ba Sebaka sa QwaQwa. 

Mopedi o thehile le ho etella pele Mokha wa Dikwankwetla ho hlola dikgethong tsa QwaQwa tsa la 19 Motsheanong 1975 mme hamorao ya eba tona-kgolo ya QwaQwa. O qetile boholo ba nako ya hae e le tona-kgolo a tobana le mmuso wa Afrika Borwa ka ditaba tse fapaneng, haholo-holo ka ditlhoko tsa hore sebaka se eketsehileng se kopanngwe le QwaQwa, mme a ka ithorisa ka hore Afrika Borwa e amohela ditlhoko tsa hae, ka naha e nngwe e haufi (leha e le nyane) e ekeditswe ho bathostan.

Nakong ya hae e le tona-kgolo, Mopedi o ile a okamela motheo wa Univesithi wa Qwa Qwa, eo ka 2003 e ileng ea kenyelletswa e le khamphase ya Univesithi ya Free State ; lebala la bolo ya maoto la Charles Mopeli Stadium le Sepetlele sa Mofumahadi Manapo Mopedi di ile tsa hahuwa le ho bulwa nakong ya ha a ntse a le ofising. 

Ha Mopeli a hlalosoa e le &quot;ho pota-pota, avuncular le ho sa kgelohe&quot; ke moshebelli e mong, o ile a busa QwaQwa ho fihlela ka la 26 Mmesa 1994 ha sebaka sa bantustan se ne se kopanngwa hape Afrika Borwa.</text>
      <sha1>lds4fcxjendhuvq7yj5epf17l5rp6mk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>