Wikipedia stwiki https://st.wikipedia.org/wiki/Leqephe_la_pele MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5120 41358 40326 2026-09-27T13:17:06Z Ntsunong 13225 /* */ spelling 41358 wikitext text/x-wiki [[File:AfricanChoir1891-10.jpg|thumb|Charlotte Maxeke (1891)]] '''Nontsikelelo Albertina Sisulu''' (21 Mphalane 1918 - 2 Phuptjane 2011) e ne e le moetelli-pele wa kgethollo ya [[Afrika Borwa]]. Ka ho fumana lengolo la B.Sc. ho tswa Univesithing ya Wilberforce, Ohio, ka 1903, e bile mosadi wa pele wa motho e motsho Afrika Borwa ho fumana lengolo la univesithi hammoho le mosadi wa pele wa Moafrika ho fumana mangolo univesithing ya [[Amerika]]. == Bophelo ba bonyaneng == Charlotte Makgomo Mannya o hlahetse [[Ga-Ramokgopa]], [[Limpopo]],naheng ya Afrika Borwa, ka la 07 Mmesa 1871 mme o holetse Fort Beaufort, Kapa Botjhabela. E ne e le moradi wa John Kgope Mannya, mora wa ramotse Modidima Mannya wa setjhaba sa Batlokwa, tlasa Morena Mamafa Ramokgopa le Anna Manci, mosadi wa Moxhosa wa Fort Beaufort. Ntate oa Mannya e ne e le molebedi wa ditsela le moruti wa kereke ya Presbyterian, mme mme wa hae e le mosuwe. Ntate-moholo wa Mannya e ne e le moeletsi ya ka sehloohong wa morena wa Basotho.Nakwana ka mora hore a hlahe, lelapa labo Mannya le ile la fallela Fort Beaufort, moo ntatae a neng a fumane mosebetsi khamphaning ya kaho ya ditsela. Dintlha tse mabapi le banababo Mannya ha di hlake, leha ho le jwalo, o ne a e-na le ngwanabo ya tsejwang e le Katie, ya hlahetseng Fort Beaufort. Letsatsi la tswalo la Mannya le hanyetsanwa, le matsatsi a ka bang teng ho tloha 1871, 1872 ho isa 1874. Letona la mehleng la Merero ya Lehae la Afrika Borwa, [[Naledi Pandor]], o ile a thahasella ka ho kgetheha ntlha ena ya bophelo ba Charlotte Maxeke, leha ho le jwalo, ha ho ditlaleho tse ileng tsa fumanwa. Letsatsi la 1871 le lona le amoheloa hangata kaha ha le hanane le dilemo tsa kgaitsedi ea hae e monyane Katie, ya hlahileng ka 1873.<ref>https://www.ascleiden.nl/content/library-weekly/charlotte-maxeke</ref> Ha Charlotte Mannya a le dilemo di robedi, o ile a qala ditlelase tsa hae tsa sekolo sa mathomo sekolong sa baromuwa se rutwang ke Moruti Isaac Wauchope Uitenhage. O ne a ipabola ka Sedatjhe le Senyesemane, dipalo le mmino. O ne a qeta lihora tse ngata a ruta bana bao a kenang sekolo le bona ba neng ba se na tsebo e ngata, hangata a ba le katleho e kgolo. Moruti Wauchope o ile a mo babatsa ka katleho ya hae ya ho ruta haholo-holo mabapi le dipuo. Bokgoni ba hae ba mmino bo ne bo bonahala a sa le monyenyane. Ha a hlalosa sebini sa Charlotte Moruti Henry Reed Ngcayiya, moruti wa United Church ebile e le motswalle wa lelapa o ile a re: “O ne a e-na le lentswe la lengeloi leholimong.” Ho tloha Uitenhage, Charlotte o ile a fallela [[Port Elizabeth]] ho ea ithuta Sekolong sa Edward Memorial tlas'a Mosuoe-hlooho [[Paul Xiniwe]]. O ile a ipabola mme a qeta lithuto tsa hae tsa sekolo se mahareng ka nako e rekotilweng, a fumana dimaraka tse holimo ka ho fetisisa. Ka 1885, ka mora ho sibollwa ha ditaemane, Charlotte o ile a fallela [[Kimberley]], [[Northern Cape]], le lelapa la hae. == Maeto a kantle ho naha == Kamora ho fihla Kimberley ka 1885, Charlotte o ile a qala ho ruta metheo ya dipuo tsa matswallwa ho batho ba tswang kantle ho naha, le tsa Senyesemane sa mantlha ho diforomane tsa batho ba batsho ba Maafrika-bao ka nako eo ba neng ba tsejwa ka mokgwa o nyenyefatsang e le "bashanyana ba ka sehloohong". Charlotte le kgaitsedi ya hae Katie ba ile ba kenela khwaere ya African Jubilee ka 1891. Talenta ya hae e ile ya hohela tlhokomelo ya Mong. Katleho e hlasimollang ya Charlotte ka mora ho bina ha hae ka lekhetlo la pele a le mong Holong ya Toropo ya Kimberley hang-hang e ile ea fella ka hore a kgethelwe opereishene ya khwaere e eang Europe, e ileng ea nkeloa sebaka ke Bam ke Moeurope.<ref>https://www.theheritageportal.co.za/article/remarkable-life-charlotte-maxeke</ref> Sehlopha se ile sa tloha Kimberley mathwasong a 1896 mme sa binela bamamedi ba bangata metseng e meholo ya Europe. Laela ditshwantshiso tsa borena, ho kenyelletsa le e nngwe yaJubile ya Mofumahadi Victoria ya 1897 Royal Albert Hall ya London, di ekeditse botumo ba bona bo ntseng bo eketseha. Ho ya ka African Feminist Forum, basadi bana ba babedi ba ne ba tshwerwe jwaloka dintho tse ntjha, e leng se ileng sa etsa hore ba se ke ba phutholoha. Qetellong ya leeto la [[Europa]], khwaere e ile ya etela Amerika Leboya. Khwaere e ile ya kgona ho rekisa dibaka tsa boithabiso Canada le United States. Nakong ea leeto la k’hoaere United States, sehlopha sena se ile sa lahlwa kgerehlwa ke se felehelitseng Cleveland. Mobishopo Daniel A. Payne, wa Kereke ya Methodist ya Afrika (AME) e Ohio, eo e kileng ya e-ba moromuwa Kapa, ​​o ile a hlophisa batho ba kenang kereke hore ba fane ka monyetla wa ho tswela pele wa sehlopha se lahlilweng Amerika ho dula Amerika. Le hoja khwaere e ne e lakatsa ho ya Univesithing ya Howard, e ile ya fuwa monyetla wa ho fumana dithlapiso tsa kereke Univesithing ya Wilberforce, Univesithi ya AME e Xenia, Ohio. Mannya o ile a amohela kōpo eo. Kwa yunibesithing, o ne a rutiwa ka fa tlase ga W. E. B. Du Bois, Mo-Pan-Africanist yo mogolo.Ha a fumana lengolo la hae la BSc Univesithing ea Wilberforce ka 1903, e bile mosali oa pele oa motho e motšo oa Afrika Boroa ho fumana lengolo. E ne e le Wilberforce moo Mannya a ileng a kopana le monna wa hae wa ka moso, Ngaka Marshall Maxeke, Moxhosa ya hlahileng ka la 1 Pudungwana 1874 Middledrift. Banyalani bao ba ile ba lahlehelwa ke ngwana pele ho lenyalo la bona, mme ha baa ka ba ba le bana ka mora moo. Banyalani bao ba nyalane ka 1903. == Tshebetso ya dipolotiki le bophelo ba morao-rao == Charlotte Maxeke o ile a ba mafolofolo dipolotiking ha a ntse a le Kerekeng ya Episcopal ya Methodist ya Afrika, moo a bileng le seabo ho tlisa Aforika Borwa. Ha a ntse a le Kerekeng wa AME, o ne a ikakgetse ka setotswana ho ruteng le ho boleleng Kosepele le ho buella thuto bakeng sa Maafrika Borwa. Hamorao kereke e ile wa kgetha mopresidente wa yona wa Mokgatlo wa Baromuwa wa Basadi. Nakoana ka mora hore a kgutlele [[Afrika Borwa]] ka 1902, Maxeke o ile a qala ho kenya letsoho dipolotiking tse kgahlanong le bokolone. Yena, hammoho le batho ba bang ba babedi ba Transvaal, ba ile ba ya kopanong ya pele ya Afrika Borwa ya Native National Congress, mme e ne e le e mong wa basadi ba seng bakae ba neng ba le teng.<ref>https://www.zubeidajaffer.co.za/motherofblackfreedom/</ref> E ne e le mosebeletsi oa Sechaba oa pele oa Afrika Boroa, ea ileng a khethoa e le Ofisiri ea Boiketlo Lekgotleng la Maseterata la [[Johannesburg]] mme a ameha mosebetsing wa bana. Maxeke o bile teng ho thakgolwa semmuso ha South African Native National Congress ho la Bloemfontein ka 1912. Maxeke le yena o ile a ba mafolofolo mekgatlong e kgahlanong le melao ya dipasa ka mesebetsi ya hae ya dipolotiki. Ka nako ya letsholo la Bloemfontein kgahlanong le dipasa, Maxeke o sebeditse e le hlohlelletso ya boipelaetso bo qetellang ka ho hlophisa basadi kgahlanong le melao ya dipasa.<ref>https://dirco.gov.za/celebrating-the-spirit-of-charlotte-maxeke-pioneer-activist-artist-intellectual-internationalist-and-visionary-daily-maverick-by-naledi-pandor-23-august-2021/</ref> Matšoenyeho a mangata a Maxeke a ne a amana le ditaba tsa setjhaba hammoho le tse neng di ama Kereke. Ho Umteteli wa Bantu, koranta ya Johannesburg ya dipuo tse ngata ya beke le beke, o ngotse ka Sexhosa ka ditaba tsa basadi. Ka 1918, Maxeke o ile a theha Bantu Women's League (BWL), eo hamorao e ileng ya fetoha karolo ya [[African National Congress]] Women's League. Qeto ena e bakiloe ke ho kenya letsoho ha hae dipontshong tsa molao tse kgahlanong le dipasa. BWL tlasa Maxeke e ne e le mokgatlo o ka sehloohong o neng o sebetsa e le koloi ya ho araba ditletlebo ho tswa ho batho ba bangata ba futsanehileng le ba mahaeng. BWL ya Maxeke e boetse e batla maemo a betere a tshebetso bakeng sa basebetsi ba mapolasi ba basadi. Leha ho le jwalo, boholo ba ba boholong ba makhooa ba ne ba iphapanyetsa ditaba tse jwalo. Ho feta moo, Maxeke o ile a etella pele moifo ho ya bona Louis Botha, eo ka nako eo e neng e le tonakgolo ya Afrika Borwa, ho buisana ka taba ya dipasa tsa basali. Dipuisano tsena di ile tsa etsa hore ho be le boipelaetso selemong se latelang, e leng se neng se le kgahlanong le ho pasa ha basali. Maxeke le lebotho la basadi ba 700 ba ile ba ea Lekhotleng la Toropo ya Bloemfontein, moo ba ileng ba tjhesa dipasa tsa bona. Maxeke o buile le mokgatlo wa ditokelo tsa ho vouta tsa basadi — Women’s Reform Club e Pretoria, mme a boela a ikopanya le Council of Europeans and Bantus[hlakisa]. O ile a khethoa e le mopresidente oa mokgatlo wa boromuwa wa Basadi. Maxeke o ile a nka karolo ka boipelaetso bo amanang le meputso e tlase ya Witwatersrand mme qetellong a kena mokgatlong wa Industrial and Commercial Workers Union ka 1920. Bokgoni ba hae ba boetapele bo ile ba etsa hore Lekala la Thuto la Aforika Borwa le mo bitse ho tla mo bitsa ho tla fana ka bopaki ka pela dikhomishene tse mmalwa tsa mmuso Johannesburg mabapi le ditaba tse mabapi le thuto ya Aforika. Ena e bile lekhetlo la pele bakeng sa Moafrika ofe kapa ofe oa bong bofe kapa bofe.Maxeke o ile a tswelapele ho ba le seabo dihlopheng tse ngata tsa merabe e mengata tse lwantshanang le tsamaiso ya Apartheid le ditokelo tsa basadi. Monna wa hae, Marshall Maxeke, o hlokahetse ka 1928. Selemong sona seo Charlotte Maxeke o ile a theha setsi sa mosebetsi bakeng sa MaAforika Johannesburg mme a qala mosebetsi e le ofisiri ya parole ya bana. Maxeke o ile a dula a le mafolofolo dipolotiking tsa Afrika Borwa ho fihlela lefung la hae, a sebeletsa e le moetapele wa ANC dilemong tsa bo-1930. O bile le seabo hape motheong wa Lekgotla la Naha la Basadi ba Afrika, le ileng la sebetsa e le mokhoa oa ho sireletsa boiketlo ba Maafrika ka hare ho Afrika Boroa. Maxeke o hlokahetse ka la 16 Mphalane 1939 Johannesburg, a le dilemo di 68. == Lefa == Maxeke hangata o hlomphuwa jwalo ka "Mme wa Tokoloho ya Batho ba Batsho Afrika Borwa". Seemahale sa hae se eme Serapeng sa Sehopotso sa Pretoria.<ref>https://www.parliament.gov.za/storage/app/media/ProjectsAndEvents/Inaugural_Memory_Lecture_the_Life_and_Legacy_of_Charlotte_Mannya_Maxeke/docs/programme_email2.pdf</ref> Mekhatlo e mengata Afrika Borwa e reha lebitso la hae. Charlotte Maxeke Johannesburg Academic Hospital, eo pele e neng e le Johannesburg General Hospital, e sebakeng sa toropo ya Parktown. Ho na le sekolo sa bana ba ANC se reheletsweng ka Charlotte Maxeke. Ketsahalong ya 2015 e neng e reretswe Letsatsi la Matjhabeng la Basadi ho Walter Sisulu Square Kliptown, MEC ea Gauteng Infrastructure Development e rerile ho fetola lehae la Maxeke hore e be setsi sa pokello ea nalane le botoloki.Dikepe tse tharo tsa sehlopha sa Heroine tse sebetsang le Lebotho la Metsing la Afrika Borwa di ile tsa rehellwa e nngwe le e nngwe ka basadi ba matla ba Afrika Boroa: S101 e rehilwe SAS [[Mmanthatisi|Manthatisi]], ka morena wa batho ba Tlôkwa, S102 ke SAS Charlotte Maxeke, 'me S103 ke SAS Mofumahadi Modjadji, ya reheletsweng ka Mofumahali ya Pula wa batho ba Lobedu. ANC e boetse e tshwara Thuto ya Sehopotso ya Charlotte Maxeke ya selemo le selemo. Seterata sa Beatrice se Durban se fetotsoe ho Seterata sa Charlotte Maxeke e le tlotla ya hae. Jwaloka mosadi ya ileng a kenya letsoho le ho tlisa Kereke ya African Methodist Episcopal Church (AME) Afrika Borwa mme a kgethwa e le mopresidente, lefa la hae hona jwale Afrika Borwa ke liki ya basadi e bitsoang "Charlotte Maxeke ladies fellowship". Ka 2012, Seterata sa Maitland se Bloemfontein se ile sa rehwa lebitso la Charlotte Maxeke Street ho tlotla tlatsetso ya hae Afrika Borwa. Ka 1905 Maxeke le monna wa hae ba thehile Wilberforce Institute e Evaton, Vaal Triangle. Koletjhe e ntse e sebetsa. == Mehlodi == {{reflist}} gfo1hkiycr8gj35oscmerqss5e40p9t 41359 41358 2026-09-27T13:30:21Z Ntsunong 13225 /* Bophelo ba bonyaneng */ editing, translating 41359 wikitext text/x-wiki [[File:AfricanChoir1891-10.jpg|thumb|Charlotte Maxeke (1891)]] '''Nontsikelelo Albertina Sisulu''' (21 Mphalane 1918 - 2 Phuptjane 2011) e ne e le moetelli-pele wa kgethollo ya [[Afrika Borwa]]. Ka ho fumana lengolo la B.Sc. ho tswa Univesithing ya Wilberforce, Ohio, ka 1903, e bile mosadi wa pele wa motho e motsho Afrika Borwa ho fumana lengolo la univesithi hammoho le mosadi wa pele wa Moafrika ho fumana mangolo univesithing ya [[Amerika]]. == Bophelo ba bonyaneng == Charlotte Makgomo Mannya o hlahetse [[Ga-Ramokgopa]], [[Limpopo]],naheng ya Afrika Borwa, ka la 07 Mmesa 1871 mme o holetse Fort Beaufort, Kapa Botjhabela. E ne e le moradi wa John Kgope Mannya, mora wa ramotse Modidima Mannya wa setjhaba sa Batlokwa, tlasa Morena Mamafa Ramokgopa le Anna Manci, mosadi wa Moxhosa wa Fort Beaufort. Ntate oa Mannya e ne e le molebedi wa ditsela le moruti wa kereke ya Presbyterian, mme mme wa hae e le mosuwe. Ntate-moholo wa Mannya e ne e le moeletsi ya ka sehloohong wa morena wa Basotho.Nakwana ka mora hore a hlahe, lelapa labo Mannya le ile la fallela Fort Beaufort, moo ntatae a neng a fumane mosebetsi khamphaning ya kaho ya ditsela. Dintlha tse mabapi le banababo Mannya ha di hlake, leha ho le jwalo, o ne a e-na le ngwanabo ya tsejwang e le Katie, ya hlahetseng Fort Beaufort. Letsatsi la tswalo la Mannya le hanyetsanwa, le matsatsi a ka bang teng ho tloha 1871, 1872 ho isa 1874. Letona la mehleng la Merero ya Lehae la Afrika Borwa, [[Naledi Pandor]], o ile a thahasella ka ho kgetheha ntlha ena ya bophelo ba Charlotte Maxeke, leha ho le jwalo, ha ho ditlaleho tse ileng tsa fumanwa. Letsatsi la 1871 le lona le amoheloa hangata kaha ha le hanane le dilemo tsa kgaitsedi ea hae e monyane Katie, ya hlahileng ka 1873.<ref>https://www.ascleiden.nl/content/library-weekly/charlotte-maxeke</ref> Ha Charlotte Mannya a le dilemo di robedi, o ile a qala ditlelase tsa hae tsa sekolo sa mathomo sekolong sa baromuwa se rutwang ke Moruti Isaac Wauchope Uitenhage. O ne a ipabola ka Sedatjhe le Senyesemane, dipalo le mmino. O ne a qeta lihora tse ngata a ruta bana bao a kenang sekolo le bona ba neng ba se na tsebo e ngata, hangata a ba le katleho e kgolo. Moruti Wauchope o ile a mo babatsa ka katleho ya hae ya ho ruta haholo-holo mabapi le dipuo. Bokgoni ba hae ba mmino bo ne bo bonahala a sa le monyenyane. Ha a hlalosa sebini sa Charlotte Moruti Henry Reed Ngcayiya, moruti wa United Church ebile e le motswalle wa lelapa o ile a re: “O ne a e-na le lentswe la lengeloi leholimong.” Ho tloha Uitenhage, Charlotte o ile a fallela [[Port Elizabeth]] ho ya ithuta Sekolong sa Edward Memorial tlasa Mosuwe-hlooho [[Paul Xiniwe]]. O ile a ipabola mme a qeta dithuto tsa hae tsa sekolo se mahareng ka nako e rekotilweng, a fumana dimaraka tse hodimo ka ho fetisisa. Ka 1885, ka mora ho sibollwa ha ditaemane, Charlotte o ile a fallela [[Kimberley]], [[Northern Cape]], le lelapa la hae. == Maeto a kantle ho naha == Kamora ho fihla Kimberley ka 1885, Charlotte o ile a qala ho ruta metheo ya dipuo tsa matswallwa ho batho ba tswang kantle ho naha, le tsa Senyesemane sa mantlha ho diforomane tsa batho ba batsho ba Maafrika-bao ka nako eo ba neng ba tsejwa ka mokgwa o nyenyefatsang e le "bashanyana ba ka sehloohong". Charlotte le kgaitsedi ya hae Katie ba ile ba kenela khwaere ya African Jubilee ka 1891. Talenta ya hae e ile ya hohela tlhokomelo ya Mong. Katleho e hlasimollang ya Charlotte ka mora ho bina ha hae ka lekhetlo la pele a le mong Holong ya Toropo ya Kimberley hang-hang e ile ea fella ka hore a kgethelwe opereishene ya khwaere e eang Europe, e ileng ea nkeloa sebaka ke Bam ke Moeurope.<ref>https://www.theheritageportal.co.za/article/remarkable-life-charlotte-maxeke</ref> Sehlopha se ile sa tloha Kimberley mathwasong a 1896 mme sa binela bamamedi ba bangata metseng e meholo ya Europe. Laela ditshwantshiso tsa borena, ho kenyelletsa le e nngwe yaJubile ya Mofumahadi Victoria ya 1897 Royal Albert Hall ya London, di ekeditse botumo ba bona bo ntseng bo eketseha. Ho ya ka African Feminist Forum, basadi bana ba babedi ba ne ba tshwerwe jwaloka dintho tse ntjha, e leng se ileng sa etsa hore ba se ke ba phutholoha. Qetellong ya leeto la [[Europa]], khwaere e ile ya etela Amerika Leboya. Khwaere e ile ya kgona ho rekisa dibaka tsa boithabiso Canada le United States. Nakong ea leeto la k’hoaere United States, sehlopha sena se ile sa lahlwa kgerehlwa ke se felehelitseng Cleveland. Mobishopo Daniel A. Payne, wa Kereke ya Methodist ya Afrika (AME) e Ohio, eo e kileng ya e-ba moromuwa Kapa, ​​o ile a hlophisa batho ba kenang kereke hore ba fane ka monyetla wa ho tswela pele wa sehlopha se lahlilweng Amerika ho dula Amerika. Le hoja khwaere e ne e lakatsa ho ya Univesithing ya Howard, e ile ya fuwa monyetla wa ho fumana dithlapiso tsa kereke Univesithing ya Wilberforce, Univesithi ya AME e Xenia, Ohio. Mannya o ile a amohela kōpo eo. Kwa yunibesithing, o ne a rutiwa ka fa tlase ga W. E. B. Du Bois, Mo-Pan-Africanist yo mogolo.Ha a fumana lengolo la hae la BSc Univesithing ea Wilberforce ka 1903, e bile mosali oa pele oa motho e motšo oa Afrika Boroa ho fumana lengolo. E ne e le Wilberforce moo Mannya a ileng a kopana le monna wa hae wa ka moso, Ngaka Marshall Maxeke, Moxhosa ya hlahileng ka la 1 Pudungwana 1874 Middledrift. Banyalani bao ba ile ba lahlehelwa ke ngwana pele ho lenyalo la bona, mme ha baa ka ba ba le bana ka mora moo. Banyalani bao ba nyalane ka 1903. == Tshebetso ya dipolotiki le bophelo ba morao-rao == Charlotte Maxeke o ile a ba mafolofolo dipolotiking ha a ntse a le Kerekeng ya Episcopal ya Methodist ya Afrika, moo a bileng le seabo ho tlisa Aforika Borwa. Ha a ntse a le Kerekeng wa AME, o ne a ikakgetse ka setotswana ho ruteng le ho boleleng Kosepele le ho buella thuto bakeng sa Maafrika Borwa. Hamorao kereke e ile wa kgetha mopresidente wa yona wa Mokgatlo wa Baromuwa wa Basadi. Nakoana ka mora hore a kgutlele [[Afrika Borwa]] ka 1902, Maxeke o ile a qala ho kenya letsoho dipolotiking tse kgahlanong le bokolone. Yena, hammoho le batho ba bang ba babedi ba Transvaal, ba ile ba ya kopanong ya pele ya Afrika Borwa ya Native National Congress, mme e ne e le e mong wa basadi ba seng bakae ba neng ba le teng.<ref>https://www.zubeidajaffer.co.za/motherofblackfreedom/</ref> E ne e le mosebeletsi oa Sechaba oa pele oa Afrika Boroa, ea ileng a khethoa e le Ofisiri ea Boiketlo Lekgotleng la Maseterata la [[Johannesburg]] mme a ameha mosebetsing wa bana. Maxeke o bile teng ho thakgolwa semmuso ha South African Native National Congress ho la Bloemfontein ka 1912. Maxeke le yena o ile a ba mafolofolo mekgatlong e kgahlanong le melao ya dipasa ka mesebetsi ya hae ya dipolotiki. Ka nako ya letsholo la Bloemfontein kgahlanong le dipasa, Maxeke o sebeditse e le hlohlelletso ya boipelaetso bo qetellang ka ho hlophisa basadi kgahlanong le melao ya dipasa.<ref>https://dirco.gov.za/celebrating-the-spirit-of-charlotte-maxeke-pioneer-activist-artist-intellectual-internationalist-and-visionary-daily-maverick-by-naledi-pandor-23-august-2021/</ref> Matšoenyeho a mangata a Maxeke a ne a amana le ditaba tsa setjhaba hammoho le tse neng di ama Kereke. Ho Umteteli wa Bantu, koranta ya Johannesburg ya dipuo tse ngata ya beke le beke, o ngotse ka Sexhosa ka ditaba tsa basadi. Ka 1918, Maxeke o ile a theha Bantu Women's League (BWL), eo hamorao e ileng ya fetoha karolo ya [[African National Congress]] Women's League. Qeto ena e bakiloe ke ho kenya letsoho ha hae dipontshong tsa molao tse kgahlanong le dipasa. BWL tlasa Maxeke e ne e le mokgatlo o ka sehloohong o neng o sebetsa e le koloi ya ho araba ditletlebo ho tswa ho batho ba bangata ba futsanehileng le ba mahaeng. BWL ya Maxeke e boetse e batla maemo a betere a tshebetso bakeng sa basebetsi ba mapolasi ba basadi. Leha ho le jwalo, boholo ba ba boholong ba makhooa ba ne ba iphapanyetsa ditaba tse jwalo. Ho feta moo, Maxeke o ile a etella pele moifo ho ya bona Louis Botha, eo ka nako eo e neng e le tonakgolo ya Afrika Borwa, ho buisana ka taba ya dipasa tsa basali. Dipuisano tsena di ile tsa etsa hore ho be le boipelaetso selemong se latelang, e leng se neng se le kgahlanong le ho pasa ha basali. Maxeke le lebotho la basadi ba 700 ba ile ba ea Lekhotleng la Toropo ya Bloemfontein, moo ba ileng ba tjhesa dipasa tsa bona. Maxeke o buile le mokgatlo wa ditokelo tsa ho vouta tsa basadi — Women’s Reform Club e Pretoria, mme a boela a ikopanya le Council of Europeans and Bantus[hlakisa]. O ile a khethoa e le mopresidente oa mokgatlo wa boromuwa wa Basadi. Maxeke o ile a nka karolo ka boipelaetso bo amanang le meputso e tlase ya Witwatersrand mme qetellong a kena mokgatlong wa Industrial and Commercial Workers Union ka 1920. Bokgoni ba hae ba boetapele bo ile ba etsa hore Lekala la Thuto la Aforika Borwa le mo bitse ho tla mo bitsa ho tla fana ka bopaki ka pela dikhomishene tse mmalwa tsa mmuso Johannesburg mabapi le ditaba tse mabapi le thuto ya Aforika. Ena e bile lekhetlo la pele bakeng sa Moafrika ofe kapa ofe oa bong bofe kapa bofe.Maxeke o ile a tswelapele ho ba le seabo dihlopheng tse ngata tsa merabe e mengata tse lwantshanang le tsamaiso ya Apartheid le ditokelo tsa basadi. Monna wa hae, Marshall Maxeke, o hlokahetse ka 1928. Selemong sona seo Charlotte Maxeke o ile a theha setsi sa mosebetsi bakeng sa MaAforika Johannesburg mme a qala mosebetsi e le ofisiri ya parole ya bana. Maxeke o ile a dula a le mafolofolo dipolotiking tsa Afrika Borwa ho fihlela lefung la hae, a sebeletsa e le moetapele wa ANC dilemong tsa bo-1930. O bile le seabo hape motheong wa Lekgotla la Naha la Basadi ba Afrika, le ileng la sebetsa e le mokhoa oa ho sireletsa boiketlo ba Maafrika ka hare ho Afrika Boroa. Maxeke o hlokahetse ka la 16 Mphalane 1939 Johannesburg, a le dilemo di 68. == Lefa == Maxeke hangata o hlomphuwa jwalo ka "Mme wa Tokoloho ya Batho ba Batsho Afrika Borwa". Seemahale sa hae se eme Serapeng sa Sehopotso sa Pretoria.<ref>https://www.parliament.gov.za/storage/app/media/ProjectsAndEvents/Inaugural_Memory_Lecture_the_Life_and_Legacy_of_Charlotte_Mannya_Maxeke/docs/programme_email2.pdf</ref> Mekhatlo e mengata Afrika Borwa e reha lebitso la hae. Charlotte Maxeke Johannesburg Academic Hospital, eo pele e neng e le Johannesburg General Hospital, e sebakeng sa toropo ya Parktown. Ho na le sekolo sa bana ba ANC se reheletsweng ka Charlotte Maxeke. Ketsahalong ya 2015 e neng e reretswe Letsatsi la Matjhabeng la Basadi ho Walter Sisulu Square Kliptown, MEC ea Gauteng Infrastructure Development e rerile ho fetola lehae la Maxeke hore e be setsi sa pokello ea nalane le botoloki.Dikepe tse tharo tsa sehlopha sa Heroine tse sebetsang le Lebotho la Metsing la Afrika Borwa di ile tsa rehellwa e nngwe le e nngwe ka basadi ba matla ba Afrika Boroa: S101 e rehilwe SAS [[Mmanthatisi|Manthatisi]], ka morena wa batho ba Tlôkwa, S102 ke SAS Charlotte Maxeke, 'me S103 ke SAS Mofumahadi Modjadji, ya reheletsweng ka Mofumahali ya Pula wa batho ba Lobedu. ANC e boetse e tshwara Thuto ya Sehopotso ya Charlotte Maxeke ya selemo le selemo. Seterata sa Beatrice se Durban se fetotsoe ho Seterata sa Charlotte Maxeke e le tlotla ya hae. Jwaloka mosadi ya ileng a kenya letsoho le ho tlisa Kereke ya African Methodist Episcopal Church (AME) Afrika Borwa mme a kgethwa e le mopresidente, lefa la hae hona jwale Afrika Borwa ke liki ya basadi e bitsoang "Charlotte Maxeke ladies fellowship". Ka 2012, Seterata sa Maitland se Bloemfontein se ile sa rehwa lebitso la Charlotte Maxeke Street ho tlotla tlatsetso ya hae Afrika Borwa. Ka 1905 Maxeke le monna wa hae ba thehile Wilberforce Institute e Evaton, Vaal Triangle. Koletjhe e ntse e sebetsa. == Mehlodi == {{reflist}} h5vsozswbkp176g7g6kqjpjd9oulxxs 0 6261 41371 39490 2026-09-27T16:32:42Z Ntsunong 13225 /* */ diphoso 41371 wikitext text/x-wiki [[File:Wedding_rings.jpg|right|thumb|Dipalamenwana]] [[File:Nepalese_marriage.jpg|right|thumb|Lenyalo la Hindu (Nepal)]] '''Lenyalo''' ke mokete o kopanyang batho ba babedi lenyalong. Nalane le tsamaiso ya lenyalo e fapana ka meetlo, morabe, tumelo, mafatshe le dihl [[File:Marriage law.svg|thumb|center|upright=2|Molao wa manyalo a setjhaba le a bodumedi (ka naha)]] [[File:World marriage-equality laws.svg|thumb|center|upright=2|Molao oa manyalo a batho ba bong bo tšoanang (ka naha) {{legend|#025|Same-sex marriage}}]] 4o8zhr3treub9nieshgkxmx3abs5m7q 0 8879 41353 41352 2026-09-27T12:04:01Z Ntsunong 13225 /* Editing, translating 41353 wikitext text/x-wiki '''Manthatisi''' (hape e ngolwa ka '''Mmanthatisi''' ; c. 1784 - 1847) e ne e le moetapele wa Batlokwa nakong ya bonyenyane ba mora wa hae ho tloha ka 1813 ho fihlela 1824. O qadile ho busa e le Mofumahadi setulong sa mora wa hae , Sekonyela, ka morao ha lefu la monna wa hae, Morena Mokotjo. Manthatisi o ne a tsejwa e le moetapele ya bohlale, ya matla, ya sebete le ya nang le bokgoni, ka nako ya kgotso le dintwa. Balatedi ba hae ba ne ba mo bitsa '''Mosanyane''' (e mosesane) ka lebaka la mmele wa hae o mosesanyane. Le hoja morabe wa habo o ne o tsejwa e le Balefe, nakong ya puso ya hae, ba ile ba bitswa bo-Mmanthatisi _{Manthatee Horde} ke manyesemane. Ka hara dintwa tsa Mfecane/Difaqane - nako ya ho falla ha batho ba bangata, Mmanthatisi o ile a sebedisa matla a hae, boinehelo, sebete le botho ba hae bo tiileng ho boloka batho ba habo ba le mmoho, ho sa tsotellehe ditlhaselo tsa kgafetsa tsa sehlopha sa Manguni. == Bophelo ba bonyaneng == Lebitso la Mmanthatisi ha a hlaha e ne e le Monyaduwe. E ne e le moradi wa Morena Mothaha, morena wa morabe wa Basia,mme o hlahetse sebakeng seo hona jwale se bitswang Harrismith, profinseng ya [[Freistata|Foreistata]] naheng ya [[Afrika Borwa]]. Kaha o ne a hlaloswa e le ngwanana ya kgahlehang, e molelele le ya kganyang ka mmala, e motle, ho ne ho thwe o ne a e na le mekgwa e metle mme a ratwa ka lebaka la bohlale ba hae. Mmanthatisi o holetse haufi le Ntswanatsatsi, e leng lehae la tshomo la moloko wa batho. Basia, batho ba katse e hlaha, ba ne ba tsejwa e le batho ba se nang botswalle ho hang, ba rata ntwa ka ho fetisisa. Dipineng tsa thoriso tsa batho bana ba Katse e hlaha, ho ne ho thwe “Ke batho ba ho ntsha dithebe tsa bona di ile tsa omella ka ntle lebaleng, eseng ka matlong a bona, hobane di ne di dula di le metsi ke madi a ntwa." Batlokwa (Ma-Ana Nkwe) ke lekala le ikarotseng la leloko la Bakgatla la merabe ya Basotho le Batswana e buang [[Sesotho]] le Setswana e simolohileng Matsheng a Maholo le Bohareng ba Afrika. Ka nako ya Morena Mokotjo (monna wa Mmanthatisi), Batlokwa ba ne ba dula sebakeng se bitswang Nkwe mme ha morao ba fetela sebakeng se bitswang Sefate. Lebitso la motse-moholo wa Batlokwa le ne le bonahatsa phohofolo ya seboko sa bona, e leng lengau.[[:en:Tlôkwa people]] Sebaka sena sa Nkwe/Sefate se Verkykerskop haufi le [[:en:Harrismith]] se neng se hapilwe ke Batlokwa, se phatlaladitswe e le setsha sa lefa la profinse ya Foreistata ka 2016. ==Mmanthatisi e ba Motlokwa== A sa le monyenyane, o ile a nyalwa ke motswala, Mokotjo, eo e neng e le morena wa Batlokwa. Ba le babedi ba ne ba nyalane ka selekane se tlwaelehileng. Ngwana wa bona wa letsibolo, moradi, o hlahile dilemong tsa bo-1800 mme a bitswa Nthatisi. Ho tlwaelehile moetlong wa Basotho hore mosadi a nke lebitso le letjha lenyalong la hae ka sehlongwapele "Mma" e bolelang mme, e latelwe ke lebitso la ngwana wa hae . Ke ka hoo Monyaduwe a ileng a ba MmaNthatisi (kapa Mmanthatisi) ka hobane ngwana wa hae wa letsibolo o ne a bitswa Nthatisi. Ngwana wa bobedi, mora ya bitswang Sekonyela, o hlahile ka 1804 mme ya eba mojalefa boreneng, mme mora wa bobedi, Mota, a hlaha hamorao. ==Tsa Puso== Mokotjo o hlokahetse ka 1813, a le dilemo di 27, mme Mmanthatisi ya eba moemedi wa Sekonyela, ya neng a le monyenyane haholo ho ka busa. Mokotjo o hlokahetse ho latela ho kula ha a ne a le thomong ya ho tseka sebaka se pota-potileng Hohobeng ho morena wa mohanyetsi wa Batlokwa – Lebaka. O ile a kgaoletswa k Sehalahahlokahalao e leng moena Mokotjo o ile a hanyetsa boetapele ba Mmanthatisi a ikutlwa e le moditjhaba (kaha a tswetswe e le Mosia) mme setjhaba se ne se batla ho buswa ke Motlokwa ya “hlwekileng”. Ba bang ba ne ba sa rate ho tataiswa ke mosadi. Leha ho le jwalo, Mmanthatisi o ile a dula a tiile a bile a le hlooho e thata ha a etdlla Batlokwa pele. Eitse ha Sekonyela ao e a leekane ho bolotsa, Mmanthatisi a mo romela ho batho ba habo Basia, a mo tlosa ka motsotsohlokahalao qetela moketeng wa BaTlokwa oo a neng a mo hanetse hokena ho oona qalong. Sekonyela o ne a feleheditswe ke kgaitsedi ya Mmanthatisi, Letlala, ho netefatsa hore o bolokehile. Pele ho lefu la hae, Mokotjo o ne a ile a lemosa Mmanthatisi hore a hlokomele bara ba baholo ba mosadi wa bobedi wa ntatae - Moepi le Sehalahala - ble kgahlano le ba sokela bophelo ba hae ha e sa le ngwana. Mokotjo o ne a dumela hore e ne e le tsgokelo e khglo bophelong ba mojalefa wa hae. Batlokwa ba ne ba etsa lenyalo la morabe, mme ka mora hore Manthatisi e be mohlolohadi o ile a nyalwa hape ke moholwane wa hae, Sehalahala, eo a ileng a ba le mora e mong le yena. Ka lebaka la ho phahama ha Mmuso wa Mazulu [[:en:Zulu people]] wa sesole, Mmanthatisi o ile a etsa qeto ya ho fallisetsa morabe wa habo bophirimela. Ka 1817, bahlabani ba hae ba ile ba etella pele tlhaselo ya ma[[:en:Ndwandwe]], ba hapa dikgomo tsa bona tse ngata. Tlholo ena le tse ding di ile tsa lebisa selekaneng le setjhaba sa [[:en:Hlubi people]], le tlhaselo sebakeng sa Moshoeshoe [[Moshoeshoe I]] (eo hamorao e neng e tla ba morena wa pele wa sehlooho wa lefatshe la Basotho [[Basutoland]]). Ho hakanngwa hore Mmanthatisi o ne a etelletse pele dipakeng tsa 35 000 le 40 000 ha sehlopha se atolositsweng sa Batlokwa se ne se le seholo ka ho fetisisa. [[:en:Tlôkwa people]] ==Litlholo== [[File:SasManthatisi28June2023.jpg|thumb|Sekepe sa ka tlase ho lewatle sa Aforika Borwa se rehelletsweng ka Mofumahadi Manthatisi]] Ka 1822, nakong ya Dintwa tsa Mfecane/Difaqane [[:en:Mfecane]], AmaHlubi [[:en:Hlubi people]](e etelletswe pele ke Mpangazitha) le AmaNgwane [[:en:Ngwane V]] (e etelletsweng pele ke Matiwane) ba ile ba hlasela Mmanthatisi le lehae la hae. Hothwe ba ne ba hlasela Mmanthatisi le balatedi ba hae mesong ho ba fihlela ba ntse ba robetse. Le hoja ba ne ba sa itokisetsa, bahlabani ba hae ba sebete ba ile ba lwana le Mpangazitha le mabotho a hae. Leha ho le jwalo sena e bile hl Ditlhaselo tsa bona di ne di tuka ke bohale hoo Mmanthatisi le balatedi ba hae ba ileng ba tlameha ho lahla thepa yohle ya bona ba baleha. Ba ile ba kopana le batho ba neng ba dula dibakeng tse haufi le Noka e ka hodimo ya Vaal mme ba ba leleka naheng ya bona. Merabe e menyenyane e mmalwa e ile ya ikopanya le Mmanthatisi tlasa boetapele ba hae ho batla tshireletso. Morabe o ile wa hola, mme hang-hang wa qala ho baka moferefere merabeng ya Basotho ba neng ba dula haufi le noka ya Caledon [[:en:Caledon River]]. Mmanthatisi o ile a ba le matla hoo a i ng a sebedisa lebitso la hae le bahlaseduwa ho hlalosa bahlasedi ba bona. [[:en:Basuto War]] E le hore morabe wa habo o hole, o ile a qobella dira tse hapuweng hore e be karolo ya letshwele la hae. Batho ba bangata ba ile ba bolawa mme meloko e ka bang 28 ya timetswa. ==Botumo== Nakong ya puso ya hae, Mmanthatisi o ne a busa batho ba fetang 40 000, a etsa mosebetsi wa morena, a buisana le baholo bakeng sa boeletsi, a ntshetsa pele matla a hae a sesole le dipolotiki le ho ahlola dikgohlano. Ha nako e ntse e ya, bafo ba hae ba ile ba qala ho ipitsa Bo-Manthatisi, ho latela tlhompho ya hae e tlwaelehileng e fuwang marena a matla. [[:en:Heroine-class submarine]] Ho ile ha etswa menyenyetsi ya hore o na le leihlo le le leng phatleng le hore o fepa balatedi ba hae ka lebese la hae la letswele. Merabe e neng e tseba ka sena, e ile ya mo tshaba mme ha ya ka ya leka ho kopana le ho hanana le yona.O ne a tumme ka bohlale ba hae, ka nako e nngwe ha masole a hae a ne a le siyo, Mmanthatisi o ile a thibela tlhaselo ka ho bokella basadi bohle mme a ba etsa dihlopha ka pela diahelo. A beha banna ba neng ba setse diahelong ka pela bona. Banna bana ba ne ba betsa meseme le mehoma eo basadi ba neng ba ntse ba e jere. Ha e tadingwa hole, e ile ya fana ka ponahalo ya lebotho le matla la bahlabani, le ileng la emisa Mpangazitha – mora wa Morena wa AmaHlubi, Bhungane.[[:en:Mpangazitha (Pakalita)]] Mpangazitha o ne a tshepile ho fumana kampo e se na tshireletso, leha ho le jwalo tshibollo ena e ntjha e ile ya etsa hore a emise mosebetsi oo le ho etsa leano le letjha. Puso ya hae ya tlholo ya sesole e ile ya atoloha ho ya fihla bohareng ba kajeno ba Botswana. Ha e fihla sehlohlolong sa matla a yona a sesole le a dipolotiki, lebotho la hae le ne le hakanngwa hore le na le bahlabani ba ka bang dikete tse mashome a mane. Esale a tloha Nkwe, Mmanthatisi o atlehile ho hlola bohanyetsi bohle dibakeng tseo a neng a kopana le tsona. Tlholo ya hae e ne e tla fella Ntweng ya Dithakong [[:en:Dithakong]], ka la 23 Phuptjane 1823, a hlotswe haholo haufi le [[:en:Kuruman]] ya kajeno. Robert Moffat o bua ka sena bukeng ya hae ya ditaba. Peter Becker [[:en:Peter Baker (British politician)]] o hlalosa tswelopele ho e ngwe ya mesebetsi ya hae ha a re: "Ho sa le jwalo, Mmanthatisi o ne a ntse a atamela ka banna, basadi le bana ba dikete tse mashome a mane; e ne e le Pherekgong 1823, nako ya selemo dijalo di butswitse mme dijo di ne di atisa ho ba ngata. Empa Manthatisi o ne a tlameha ho phela ka mokgwa o baballang, hobane moferefere o ne o tlisitswe ke Difaqane [[:en:Mfecane]] ka kakaretso le ho tlatlapa ha Mmatiwane le merabe yohle ya Mmanthatsi le ho tlatlapuwa ha Mmanthatsi. Ha e le hantle, Sehlabeng se Bohareng se ne se tletse batho ba lapileng le mekga e menyenyane ya dinokwane, ntle le metso, diwakgwe le monokotswai, ho ne ho e-na le dijo tse fokolang tse ka fumanwang naheng, ka sebele di ne di sa lekana ho fepa letshwele le leholo jwalo ka la Manthatisi." ==Ntwa ya Dithakong 23 June 1823== Ntwa ya [[:en:Dithakong]] e ne e lwanwa pakeng tsa makgotla a Manthatisi le morabe wa Batlhaping [[:en:Batlhaping tribe]] ka thuso ya maGriqua. [[:en:Griqua people]] Ntwa e nkileng dihora tse ka bang supa, e ngotswe ke Robert Moffat ka la 23 Phuptjane 1823 moo Bathlaping ba ileng ba iphumana ba tshoswa ke dikete-kete tsa Batlokwa/Basotho ba Mmanthatisi - BaPhuting le BaHlakwana. Merabe e ile ya lwana bakeng sa phepelo e ne ntse e fokotseha ya dikgomo le poone. Ba ne ba hlometse, ba lapile mme ba ikemiseditse ho futuhela dikgomo tsa Batlhaping. Mollo ona o ne o leba bophirima - ka tsela ya Kuruman. Moruti Moffat o ile a potlakela ho tloha Kuruman ho ya Griquatown ho ya kgodisa MaGriqua ho thusa BaTlhaping. Moruti Waterboer wa Griquatown, a thuswa ke baetapele ba bang ba maGriqua (Barend Barends hotswa Danielskuil [[:en:Daniëlskuil]] le Adam Kok II hotswa Campbell) ba ile ba leba leboya le banna ba ka bang 200. Ba ne ba feleheditswe ke bahlabani ba BaTlhaping. [[:en:Batlhaping tribe]]<nowiki/>Bapalami ba dipere ba Griqua ba ka bang 200 ba etelletsweng pele ke Barend Barends, ba hlometseng ka dithunya, ba ile ba tobana le matshwele a Basotho ba hlometseng ka marumo le dithebe tsa letlalo la kgomo. Mekgatlo ya BaTlhaping e ile ya tshwarwa ha Griqua e qala tlhaselo ya bona. Basotho ba ile ba hlahelwa ke dikotsi tse tshabehang ba ile ba tlameha ho baleha, e le tahlehelo ya pele ho Mmanthatisi ka mora ho timetsa merabe e ka bang 29 ho tloha ha ba tloha Harrismith [[:en:Harrismith]] qalong ya Difaqane. Leha ho le jwalo, marena a Batswana [[:en:Tswana people]] a atlehileng haholo, Makaba a Bangwaketsi, a etsa qeto ya ho lwantsha Manthatisi ka hlooho. Peter Becker o ile a ngola: "Ho sa le jwalo, Morena wa kgale o ne a nkile qeto ya hore a se ke a inehela ho Mmanthatisi ntle le ntwa, a bitsa mohlabani e mong le e mong ya neng a le teng, a thiba bese e nngwe le e nngwe e isang motse-moholo wa hae, mme ka bolotsana boo a neng a tumme ka bona, a loha maraba ao a neng a rerile ho etella pele bahanyetsi ba hae. Ho ile ha qhoma ntwa mme bahlasedi ba makgolo ba ile ba bolawa ka sehloho. Yaba Mmanthatisi o etsa qeto ya ho kgelosa sesole sa hae mme a ikgula le matshwele a hae a leba botjhabela. Sena se ile sa etsa hore Makaba e be morena wa pele wa Batswana ho leleka lebotho le tshosang la Mmanthatisi." O ile a emiswa ho kena Kholoni ya Kapa ke Mabotho a Brithani haufi le Aliwal North. Leetong la hae la ho kgutlela Freistata ya kajeno, Mmanthatisi o ile a qobella Bataung le Bafokeng ho tshela Noka ya Lekwa (Vaal). Ka nako ena, o ne a batla sebaka sa phomolo kaha setjhaba sa habo se ne se kgathetse ke ntwa. Ba atamela Butha-Buthe [[:en:Butha-Buthe District]], moo e neng e le Moshoeshoe[[:en:Moshoeshoe I]] le setjhaba sa habo, ba ba qobella ho tloha. Ke ha Moshoeshoe a balehela Thaba-Bosiu[[:en:Thaba Bosiu]], a baleha Mmanthatisi. Le hoja a ne a hlaloswa e le mosadi ya kgopo ke makgowa a mehleng ena, Mmanthatisi e ne e le moetapele ya matla, ya tummeng ebile ana le bok ==Mehelana ka marapo aha mmoho puso== Yaba ha Batlokwa ba haha mabapa le mateano a noka ya Senqu le Mahlakeng. Mmanthatisi o ile a haha qhobosheaneng ya thaba ya Marabeng, ha mora wa hae leojalefa bona ba dula qhobosheaneng e nngwe e haufi le Jwala-Boholo. Jwala-Boholo ( Majestic Mountain) e fumanehang Botjhabela ba [[:en:Ficksburg]] ho Freistata e ile ya qala ho hapiwa ke lekala la morabe wa Bakoena, le neng le tsebahala ka Marabe. Morabe ona wa Bakoena/Bakwena hamorao ba ile ba lwana le Batlokwa tlasa taolo ya Mmanthatisi. Qhobosheane ena ya tlhaho e ile ya sebeletsa e le motse-moholo wa yona ka dilemo tse ngata. Ke hona mona moo ho neng ho rerilwe tlholo e ngata. Morena Mmanthatisi o ile a bolokwa ho Jwala-Boholo ka 1847. E ne e le e mong wa baetapele ba basadi ba sesole le ba dipolotiki ba neng ba tsejwa, le ba neng ba tshabeha ka ho fetisisa qalong ya lekgolo la bo19 la dilemo. == Mehlodi == 7jtah6wbv152yyvq7kg6dtjtu9lg5qx 0 9245 41364 39487 2026-09-27T15:37:07Z Ntsunong 13225 /* */ editing 41364 wikitext text/x-wiki [[File:Basotho_female_initiates_(bale).jpg|thumb|250x250px|Basadi ba Basotho ba lebollong ba bitswang ''Bale'']] '''<span lang="st" dir="ltr">Lebollo</span> la banana''' ke mosebetsi wa setso wa Basotho ho fetola banana ho ba basadi. Mosebetsi ona o ntse o etswa diporofenseng tsa Aforika Borwa tse kang [[Free State]], [[Mpumalanga]], [[Eastern Cape]] le [[Kwazulu-Natala|KwaZulu Natal]]. Mosebetsi wa phetolo wa Basotho, ho fapana le mekgwa e meng ya [[Afrika|Aforika]], ha o kenyelletse mekgwa e tlosang dikarolo tsa ditho tsa botshehadi tsa basadi. Le ha ho le jwalo, malwebe a ka hare a atoloswa ho ba malelele ka ho sarollwa e le hore mosadi a natefelwe ke thobalano. Dibakeng tseo ho tsona ho bolla ho ntseng ho nkuwa ho le bohlokwa, batho ba [[setjhaba]] ba soma banana ba sa bollang.<ref>https://www.academia.edu/70031839/Female_initiation_becoming_a_woman_among_the_Basotho</ref> Bana ba Aforika Borwa ba qobellwa ke [[molaotheo]] wa naha hore ba kene [[sekolo]]. Ke ka lebaka lena dikolo tsa ho bolla tsa banana di bulwa habedi ka selemo, ka [[Phuptjane|Phupjane]] le ka [[Tshitwe]], e le hore ba kgonang ho ya ka Phupjane ba ye mme ba sa kgoneng ka lebaka la sekolo kapa mabaka a mang ba ye ka Tshitwe ho thusa ho boloka [[Sesotho|setso]] se tswelle.<ref>https://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> [[File:Lesotho mountain village (5285775857).jpg|thumb|Motsana wa naheng ya Lesotho o dithabeng.]] == Sebaka == '''Ho bolla''' hangata ho etsahala dibakeng tsa '''mahaeng''' moo Basotho ba ntseng ba latela [[setso]]. Ho etsahala '''mapolasing''' le '''metsaneng e menyane''' moo disebediswa le tikoloho di thusang ho theha maemo a ho bolla. Dibaka tseo ho tsona banana ba ntseng ba bolla ka bongata di kenyelletsa <nowiki><b>Ficksburg</b></nowiki> le <nowiki><b>Clocolan</b></nowiki> porovenseng ya [[Free State]] hammoho le [[Butha-Buthe]] le '''Mphosong''' naheng ya [[Lesotho]]. Ho sarollwa ha malwebe ha ho etswe dipetlele kapa ditliliniking kaha ha ho hlokehe tsebo ya bongaka. <ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> == Nako ya ho bolla == '''Dikolo tsa Basotho tsa ho bolla ha basadi''' di reretswe ho tsamaisana le ho hlaha ha <nowiki><b>kgwedi e felletseng</b></nowiki>. Kgwedi e felletseng ho Basotho e bontsha kgahleho ya [[thobalano]] ho batho ba bomme le bokgoni ba ho beleha bana. Ho boetse ho nahanwa ka [[dihla tsa selemo]] le maemo a loketseng. Dikolo tse ding di nka karolo ka kgwedi ya '''Mphalane''', le ha ho le jwalo, tse ngata di nka karolo ka kgwedi ya '''Tshitwe''' hobane sena se dumella bana ho ya nakong ya matsatsi a bona a phomolo a dikolo tsa [[thuto]]. == Dilemo == '''Bonyane ba dilemo''' tseo [[ngwanana]] a ka yang [[lebollong]] ka tsona ke dilemo tse 12 . Dilemo tsa ho ya lebollong di tloha ho dilemo tse 12 ho ya ho tse 20, le ha ho le jwalo, dilemo tse kgothalletswang haholo ke tse pakeng tsa dilemo tse 15 le tse 18. Ketsahalo ya ho qala ya ho ya matsatsing ha ngwanana, eo ka Senyesemane e bitswang ''''''menarche''''',' e nkwa e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong. Le hoja ho fihla [[dilemong tsa botjha]] e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong, empa ha se tlhokahalo e ka sehloohong. == Mesebetsi/Dikarolo == '''Ho hlokahala''' [[ngaka ya setso]] ya [[mosadi]] bakeng sa ho bolla. '''Ngaka ya setso''' e batlwa ha ho ntse ho lokisetswa lebollo. Ho dumelwa hore ngaka ena e na le kutlwisiso e hlakileng ya matla a tlhaho le kamoo a sebetsang ka teng lefatsheng. Mesebetsi e qala hang ha ngaka e fihla. Ka dinako tse ding, dingaka tse ding tsa setso tsa moo di koptjwa ho ba teng tshebetsong ena, leha ho le jwalo, ho ba teng ha tsona ha ho hlokahale. [[Monga wa mophato]] o kgothalletsa lebollo ke ka hona e leng 'monga' sekolo. Hangata beng ba mephato ba nehela maphelo a bona ohle ho thusa dikolo tsa ho bolla mme ba batla ho tseba ho feta ka moo ba tsebang ka teng, ba na le dilemo tse ngata tsa phihlello. '''Monga wa mophato''' o ikarabella ho ho fana ka dijo ho ba bollang le [[mesuwe]], sena se kenyelletsa ho hlaba diphoofolo bakeng sa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]]. Hape ke boikarabelo ba monga wa mophato ho fumana '''ngaka''' '''ya setso''' e hlomphehang. Beng ba mephato ba tsebahala ka mesebetsi ya bona mme hangata ba koptjwa hore ba bule mabollo. Ba fumana '''moputso''' ka mokgwa wa '''nama''' le '''[[tjhelete]]'''. Mosuwe o ikarabella ho ho hlokomela le ho kwetlisa ba bollang nakong ena ya ho bolla. Ba boetse ba ikarabella ho ho ruta ba bollang '''boitshwaro'''.<ref>Betty J. Harris (1990) Ethnicity and Gender in the Global Periphery: A Comparison of Basotho and Navajo Women. American Indian Culture and Research Journal: 1990, Vol. 14, No. 4, pp. 15-38.</ref> == Molao == '''Molao wa Dikolo tsa ho Bolla wa Bophelo bo Botle''' porofenseng ya Free State wa selemo sa 2004 (molao wa 1 wa 2004) o bolela [[ditekanyetso le melawana]] e hlokahalang bakeng sa ho tsamaisa dikolo tsa ho bolla. E nngwe ya ditlhokahalo e kenyelletsa tumello e hlakileng e ngotsweng ya ho tsamaisa sekolo sa ho bolla le hore ba bollang ba hlokomelwe ke [[Ofisiri ya Bongaka]] ya Setereke seo lebollo le leng ho sona. Ditlhoko tse ding di kenyelletsa tumello e ngotsweng ya ba fetang dilemo tse 18 le tumello ya batswadi bakeng sa ba ka tlaase ho dilemo tse 18, tlaleho e hlwekileng ya bophelo bo botle e entsweng ke [[mooki]] wa tlhokomelo ya [[Bophelo bo botle|bophelo]] [[Bophelo bo botle|bo botle]] bo phahameng kapa setsebi sa bongaka. Ofisiri ya Tikoloho ya setereke, e kgethilweng ke '''Setho sa Komiti e Kgolo''' ([[MEC]]), e hlahloba dikolo tsa ho bolla ho netefatsa hore ho na le phepelo e lekaneng ya [[metsi]], ho bona hore [[dijo]] di lokiswa sebakeng se hlwekileng hammoho le ho bona hore ho na le disebediswa tse lekaneng (haeba ho tloswa ha letlalo la botona kapa botshehadi bo etswa ka letsoho). Sekolo sa ho bolla ha se tshwarwe nako e fetang dikgwedi tse 2 mme ba bollang ha ba lokela ho hlekefetswa.<ref>http://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> == Ho bolla == '''Ho bolla''' ho kenyelletsa [[meetlo]] kapa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]] e thusang motho hore a be boemong bo itseng setjhabeng. Merero ya mekete ena ke ho phatlalatsa hore ditho tsa [[botshehadi]] di se di hodile hammoho le phetoho ya boemo setjhabeng bo fetohelang ho ho ba ''''mosadi'''<nowiki/>'. Hangata ho bolla ha banana ho amana le ho kena '''dilemong tsa botjha''' ho tsamaellanang le ho qala ha ngwanana ho ya matsatsing. '''Batswadi''' ba bapala karolo ya bohlokwa tshebetsong ya ho bolla ya ngwanana ka ho mo ruta ho itshwara jwalo ka mosadi le ditsela tsa ho ntlafatsa phihlello ya thobalano [[lenyalong]]. Ho bolla ha [[banana ba Basotho]] ho etsahala haholo setjhabeng seo ho sona ho nyalwang [[sethepu]], kahoo, batswadi ba kenyelletsa malapa a fapaneng a thusang ho theha bonngwe pakeng tsa basadi bohle ba lelapa. Le ha ho le jwalo, ho bolla ha basali ho ka boela ha etsahala moo ho busang motho wa mme kapa bomme, kapa moo banyalani ba batjha ba phelang haufi le batswadi. Metseng eo basadi ba nang le tshusumetso e kgolo ho boiphediso ba setjhaba ba tlwaetse ho ba le '''mekete''' '''ya ho bolla''' e le hore ba rute banana hammoho le setjhaba hore banana bana ba ka kgona ho phethahatsa dintho tse ba tlammeng. Ho tlatselletse moo, '''mekete''' ena e hatella bohlokwa ba karolo eo basadi ba e bapalang setjhabeng. Malapa a kgothalletsa ho qala ho bolla ho tloha dilemong tse tlaase, hape banana ba banyane hangata ba bona ditho tsa lelapa le banana ba tswang metseng e meng ba ya mabollong. '''Tshebetso ya ho bolla''' e kenyelletsa banana ba [[Basotho]] ba fetohang mekgahlelong e fapaneng."'''Phepa'''" ke [[mobu]] o mosweu o sebediswang ke banana mmeleng ya bona mme "'''Pilo'''" ke mobu o motsho o sebediswa ho tshasa sefahleho ho kgetholla meloko e fapaneng. '''Meloko''' ena e kenyelletsa [[Bataung]], [[Bahlakwana]], [[Bakwena]], [[Bafokeng]], [[Basiya]] le [[Baphuthing]]. Ba bollang ba tseba hore na ke mofuta o feng wa mobu o sebediswang melokong e fapaneng.<ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> === Ho sarollwa ha malwebe === '''Banana''' ba rutwa ho itsharolla malwebe. Malwebe a atolloswa ka ho '''sidilwa''' le ho '''sarollwa''' ho tloha hodimo ho ya tlaase ho sebediswa dipento tsa menwana le monwana wa bone. [[Ditlama]] tse fapaneng di a dilwa ebe di fetolwa setlolo e le hore di fokotse bohloko. Ho dumelwa hore ditlama tsena di '''nolofatsa''' le ho '''tlotsa''' malwebe ho fokotsa '''ho ruruha ha letlalo'''. Ho sarollwa ha malebe ho basadi ba Basotho ha ho tlole [[ditokelo]] tsa basadi kaha ha ho na [[tlhekefetso]] e etsahalang, ntle le haeba mosadi a sa jwetse se etswang lebollong. '''Banana ba Basotho''' ba bollang ba thusana ho sarolla malwebe mme ka hona ba kgona ho '''hlodisana''' ka hore na ke mang ya nang le malwebe a malelele ka ho fetisisa. Banana bana ba bolellwa hore ho sarolla malwebe ho eketsa hore banna ba bona ba nako e tlang ba natefelwe ke thobalano le hore ho sarolla malwebe ho eketsa menyetla ya mosadi ya ho kena lenyalong. Ka dinako tse ding ba bollang ba bolela hore ho bohloko empa ba bang ba natefelwa ke tshebetso ena. Banana ba bangata ba boetse ba dumela hore haeba ba sa sarolle malwebe a bona, ba ka ba le mathata a ho beleha. Ka lebaka la hore ka dinako tse ding ho ba le ho hlodisana ha ho sarolla malwebe, banana ba bang ba nka mehato e kotsi ya ho sarolla malwebe. Banana ba bang ba tlama mohala malwebeng a bona mme ba kenye lejwe le lenyane ho ba thusa ho hula malwebe a bona, ha ba bang ba sebedisa ditlama tse fosahetseng tse bakang [[Lekgopo|'''lekgopo''']]. Mekgwa ena e meng e mengata e etswa ntle le tlhokomelo ya dingaka tsa setso. Banana ba bang le mathata ba iswa dipetlele/ditliliniking. Mathata a ka nnang a hlaha a kenyelletsa ho hlohlona, ho ruruha, meokgo e menyane le bohloko. <ref>Cult Health Sex. 2017 May; 19(5): 616–629.Published online 2016 Dec 6. doi: 10.1080/13691058.2016.1257739 Accessed 9 April 2018</ref> Basadii ba Basotho ba ileng ba eketswa bo tshehadi ba bona ha ba kgone ho tiisa hore ho eketswa hona ho thusitse tshebetsong ya ho beleha bana kaha ba bangata ba ikutlwa ba na le phihlello e tshwanang le ya basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi ba bona. Basadi ba na ba tlaleha ka banna ba bona ba nang le dikamano tsa thobalano le basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi mme ka hona ha ba na bonnete ba hore ho eketswa botshehadi ho natefisa thobalano. <ref>Guillermo Martínez Pérez, Mwenya Mubanga, Concepción Tomás Aznar, Brigitte Bagnol. (2015) Zambian Women in South Africa: Insights Into Health Experiences of Labia Elongation. The Journal of Sex Research 52:8, pages 857-867.Accessed 9 April 2018</ref><ref>Khau, Mathabo. (2012). Female sexual pleasure and autonomy: What has inner labia elongation got to do with it?. Sexualities. 15. 763-777. 10.1177/1363460712454068.Accessed 9 April 2018</ref> [[File:Mosadi Wa Mosotho.jpg|thumb|Mosadi wa Mosotho ka moaparo wa Basotho.]] == Moaparo wa ho bolla == Diaparo tse aparwang ha ho bollwa di hloka tlhokomelo e ngata. Nako ya ho lokisetsa banana ba Basotho naheng ya Lesotho e ka ba telele empa, porofenseng ya Free State, ho lokisetsa ho ka etswa ka letsatsi le le leng. Ngwanana o fuwa kobo ya letlalo la nku ke malome kapa moemedi e mong wa ntate ho tswa ka lehlakoreng la leloko la mme wa hae. Ka letsatsi la pele, banana ba tlwaetse ho apara mese ya kgale le kobo ya kgale e lerootho. Nakwana ka morao ho moo, diaparo tseo di a lahlwa ebe ba apeswa seaparo sa letlalo la kgomo kapa la nku. Ngwanana o boetse o fuwa lesira hammoho le jwang kapa lehlaka le holang mabopong a noka le bitswang 'dikgolokwane' hore a le apare lethekeng. Banana bana ba boetse ba rwala difaha tsa letsopa tse entsweng ka matsoho. Ngwanana ha a qeta lebollong o tsamaya a apere seaparo se setle sa letlalo la kgomo, difaha, mekgabiso, dikobo tse ntjha, dithaole tse mebalabala mme ba itshasitse ka letsopa le mmala o mo kgubedu. [[File:Basotho female initiates (bale).jpg|thumb|238x238px|Banana ba Basotho ba lebollong.]] == Ba bollang == '''Banana ba bollang''' ba hlophiswa ho ya ka boemo bo phahameng ho ya ho bo tlaase. Boemo bo ka sehloohong bo bitswa ''''Molobe'''<nowiki/>' bo latelwe ke '<nowiki/>'''Molobenyana'''<nowiki/>' kapa '<nowiki/>'''Lelate'''<nowiki/>' mme boemo bo ka tlaase bo bitswa ''''Senkoyhi'''<nowiki/>', Le ha ho le jwalo, tsamaiso ena ya maemo ha e sebediswe ka mehla mme tshebediso ya yona e itshetlehile ka sebaka sa ho bolla. Ngwanana ya bollang a ka ya lebollong le e mong wa banana ba [[leloko]] la ha bo ho kenyelletsa '''dikgaitsedi''', '''dikgaitsedi tsa ntate tse nyane ho yena''', '''dikgaitsedi tsa mme tse nyane ho yena''' kapa '''batjhana'''. A ka se ye lebollong ka nako e tshwanang le ya '''mme wa hae''', '''kgaitsedi ya moholo wa mme wa hae''' kapa '''nkgono wa hae'''. Haeba ba leloko ba le sekolong se le seng sa ho bolla, ke [[molao]] ho beha [[molamu]] terateng moo ho ke nwang le teng. Ba leloko ba tshwanela ho kena le ho tswa ka mahlakore a fapaneng a molamu. <ref>Legassic, M 1969. The Sotho-Tswana people before 1800. In Thompson, L. (ed) African Societies in Southern africa. London: Heinemann.</ref> == Mehlodi == [[Category:Freistata]] gqcdjeej3k6my3uem1b3l4xlf93v1bp 41365 41364 2026-09-27T15:39:34Z Ntsunong 13225 /* Sebaka */ editing 41365 wikitext text/x-wiki [[File:Basotho_female_initiates_(bale).jpg|thumb|250x250px|Basadi ba Basotho ba lebollong ba bitswang ''Bale'']] '''<span lang="st" dir="ltr">Lebollo</span> la banana''' ke mosebetsi wa setso wa Basotho ho fetola banana ho ba basadi. Mosebetsi ona o ntse o etswa diporofenseng tsa Aforika Borwa tse kang [[Free State]], [[Mpumalanga]], [[Eastern Cape]] le [[Kwazulu-Natala|KwaZulu Natal]]. Mosebetsi wa phetolo wa Basotho, ho fapana le mekgwa e meng ya [[Afrika|Aforika]], ha o kenyelletse mekgwa e tlosang dikarolo tsa ditho tsa botshehadi tsa basadi. Le ha ho le jwalo, malwebe a ka hare a atoloswa ho ba malelele ka ho sarollwa e le hore mosadi a natefelwe ke thobalano. Dibakeng tseo ho tsona ho bolla ho ntseng ho nkuwa ho le bohlokwa, batho ba [[setjhaba]] ba soma banana ba sa bollang.<ref>https://www.academia.edu/70031839/Female_initiation_becoming_a_woman_among_the_Basotho</ref> Bana ba Aforika Borwa ba qobellwa ke [[molaotheo]] wa naha hore ba kene [[sekolo]]. Ke ka lebaka lena dikolo tsa ho bolla tsa banana di bulwa habedi ka selemo, ka [[Phuptjane|Phupjane]] le ka [[Tshitwe]], e le hore ba kgonang ho ya ka Phupjane ba ye mme ba sa kgoneng ka lebaka la sekolo kapa mabaka a mang ba ye ka Tshitwe ho thusa ho boloka [[Sesotho|setso]] se tswelle.<ref>https://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> [[File:Lesotho mountain village (5285775857).jpg|thumb|Motsana wa naheng ya Lesotho o dithabeng.]] == Sebaka == '''Ho bolla''' hangata ho etsahala dibakeng tsa '''mahaeng''' moo Basotho ba ntseng ba latela [[setso]]. Ho etsahala '''mapolasing''' le '''metsaneng e menyane''' moo disebediswa le tikoloho di thusang ho theha maemo a ho bolla. Dibaka tseo ho tsona banana ba ntseng ba bolla ka bongata di kenyelletsa, Ficksburg le Clocolan porofenseng ya [[Free State]] hammoho le [[Butha-Buthe]] le '''Mphosong''' naheng ya [[Lesotho]]. Ho sarollwa ha malwebe ha ho etswe dipetlele kapa ditliliniking kaha ha ho hlokehe tsebo ya bongaka. <ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> == Nako ya ho bolla == '''Dikolo tsa Basotho tsa ho bolla ha basadi''' di reretswe ho tsamaisana le ho hlaha ha <nowiki><b>kgwedi e felletseng</b></nowiki>. Kgwedi e felletseng ho Basotho e bontsha kgahleho ya [[thobalano]] ho batho ba bomme le bokgoni ba ho beleha bana. Ho boetse ho nahanwa ka [[dihla tsa selemo]] le maemo a loketseng. Dikolo tse ding di nka karolo ka kgwedi ya '''Mphalane''', le ha ho le jwalo, tse ngata di nka karolo ka kgwedi ya '''Tshitwe''' hobane sena se dumella bana ho ya nakong ya matsatsi a bona a phomolo a dikolo tsa [[thuto]]. == Dilemo == '''Bonyane ba dilemo''' tseo [[ngwanana]] a ka yang [[lebollong]] ka tsona ke dilemo tse 12 . Dilemo tsa ho ya lebollong di tloha ho dilemo tse 12 ho ya ho tse 20, le ha ho le jwalo, dilemo tse kgothalletswang haholo ke tse pakeng tsa dilemo tse 15 le tse 18. Ketsahalo ya ho qala ya ho ya matsatsing ha ngwanana, eo ka Senyesemane e bitswang ''''''menarche''''',' e nkwa e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong. Le hoja ho fihla [[dilemong tsa botjha]] e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong, empa ha se tlhokahalo e ka sehloohong. == Mesebetsi/Dikarolo == '''Ho hlokahala''' [[ngaka ya setso]] ya [[mosadi]] bakeng sa ho bolla. '''Ngaka ya setso''' e batlwa ha ho ntse ho lokisetswa lebollo. Ho dumelwa hore ngaka ena e na le kutlwisiso e hlakileng ya matla a tlhaho le kamoo a sebetsang ka teng lefatsheng. Mesebetsi e qala hang ha ngaka e fihla. Ka dinako tse ding, dingaka tse ding tsa setso tsa moo di koptjwa ho ba teng tshebetsong ena, leha ho le jwalo, ho ba teng ha tsona ha ho hlokahale. [[Monga wa mophato]] o kgothalletsa lebollo ke ka hona e leng 'monga' sekolo. Hangata beng ba mephato ba nehela maphelo a bona ohle ho thusa dikolo tsa ho bolla mme ba batla ho tseba ho feta ka moo ba tsebang ka teng, ba na le dilemo tse ngata tsa phihlello. '''Monga wa mophato''' o ikarabella ho ho fana ka dijo ho ba bollang le [[mesuwe]], sena se kenyelletsa ho hlaba diphoofolo bakeng sa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]]. Hape ke boikarabelo ba monga wa mophato ho fumana '''ngaka''' '''ya setso''' e hlomphehang. Beng ba mephato ba tsebahala ka mesebetsi ya bona mme hangata ba koptjwa hore ba bule mabollo. Ba fumana '''moputso''' ka mokgwa wa '''nama''' le '''[[tjhelete]]'''. Mosuwe o ikarabella ho ho hlokomela le ho kwetlisa ba bollang nakong ena ya ho bolla. Ba boetse ba ikarabella ho ho ruta ba bollang '''boitshwaro'''.<ref>Betty J. Harris (1990) Ethnicity and Gender in the Global Periphery: A Comparison of Basotho and Navajo Women. American Indian Culture and Research Journal: 1990, Vol. 14, No. 4, pp. 15-38.</ref> == Molao == '''Molao wa Dikolo tsa ho Bolla wa Bophelo bo Botle''' porofenseng ya Free State wa selemo sa 2004 (molao wa 1 wa 2004) o bolela [[ditekanyetso le melawana]] e hlokahalang bakeng sa ho tsamaisa dikolo tsa ho bolla. E nngwe ya ditlhokahalo e kenyelletsa tumello e hlakileng e ngotsweng ya ho tsamaisa sekolo sa ho bolla le hore ba bollang ba hlokomelwe ke [[Ofisiri ya Bongaka]] ya Setereke seo lebollo le leng ho sona. Ditlhoko tse ding di kenyelletsa tumello e ngotsweng ya ba fetang dilemo tse 18 le tumello ya batswadi bakeng sa ba ka tlaase ho dilemo tse 18, tlaleho e hlwekileng ya bophelo bo botle e entsweng ke [[mooki]] wa tlhokomelo ya [[Bophelo bo botle|bophelo]] [[Bophelo bo botle|bo botle]] bo phahameng kapa setsebi sa bongaka. Ofisiri ya Tikoloho ya setereke, e kgethilweng ke '''Setho sa Komiti e Kgolo''' ([[MEC]]), e hlahloba dikolo tsa ho bolla ho netefatsa hore ho na le phepelo e lekaneng ya [[metsi]], ho bona hore [[dijo]] di lokiswa sebakeng se hlwekileng hammoho le ho bona hore ho na le disebediswa tse lekaneng (haeba ho tloswa ha letlalo la botona kapa botshehadi bo etswa ka letsoho). Sekolo sa ho bolla ha se tshwarwe nako e fetang dikgwedi tse 2 mme ba bollang ha ba lokela ho hlekefetswa.<ref>http://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> == Ho bolla == '''Ho bolla''' ho kenyelletsa [[meetlo]] kapa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]] e thusang motho hore a be boemong bo itseng setjhabeng. Merero ya mekete ena ke ho phatlalatsa hore ditho tsa [[botshehadi]] di se di hodile hammoho le phetoho ya boemo setjhabeng bo fetohelang ho ho ba ''''mosadi'''<nowiki/>'. Hangata ho bolla ha banana ho amana le ho kena '''dilemong tsa botjha''' ho tsamaellanang le ho qala ha ngwanana ho ya matsatsing. '''Batswadi''' ba bapala karolo ya bohlokwa tshebetsong ya ho bolla ya ngwanana ka ho mo ruta ho itshwara jwalo ka mosadi le ditsela tsa ho ntlafatsa phihlello ya thobalano [[lenyalong]]. Ho bolla ha [[banana ba Basotho]] ho etsahala haholo setjhabeng seo ho sona ho nyalwang [[sethepu]], kahoo, batswadi ba kenyelletsa malapa a fapaneng a thusang ho theha bonngwe pakeng tsa basadi bohle ba lelapa. Le ha ho le jwalo, ho bolla ha basali ho ka boela ha etsahala moo ho busang motho wa mme kapa bomme, kapa moo banyalani ba batjha ba phelang haufi le batswadi. Metseng eo basadi ba nang le tshusumetso e kgolo ho boiphediso ba setjhaba ba tlwaetse ho ba le '''mekete''' '''ya ho bolla''' e le hore ba rute banana hammoho le setjhaba hore banana bana ba ka kgona ho phethahatsa dintho tse ba tlammeng. Ho tlatselletse moo, '''mekete''' ena e hatella bohlokwa ba karolo eo basadi ba e bapalang setjhabeng. Malapa a kgothalletsa ho qala ho bolla ho tloha dilemong tse tlaase, hape banana ba banyane hangata ba bona ditho tsa lelapa le banana ba tswang metseng e meng ba ya mabollong. '''Tshebetso ya ho bolla''' e kenyelletsa banana ba [[Basotho]] ba fetohang mekgahlelong e fapaneng."'''Phepa'''" ke [[mobu]] o mosweu o sebediswang ke banana mmeleng ya bona mme "'''Pilo'''" ke mobu o motsho o sebediswa ho tshasa sefahleho ho kgetholla meloko e fapaneng. '''Meloko''' ena e kenyelletsa [[Bataung]], [[Bahlakwana]], [[Bakwena]], [[Bafokeng]], [[Basiya]] le [[Baphuthing]]. Ba bollang ba tseba hore na ke mofuta o feng wa mobu o sebediswang melokong e fapaneng.<ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> === Ho sarollwa ha malwebe === '''Banana''' ba rutwa ho itsharolla malwebe. Malwebe a atolloswa ka ho '''sidilwa''' le ho '''sarollwa''' ho tloha hodimo ho ya tlaase ho sebediswa dipento tsa menwana le monwana wa bone. [[Ditlama]] tse fapaneng di a dilwa ebe di fetolwa setlolo e le hore di fokotse bohloko. Ho dumelwa hore ditlama tsena di '''nolofatsa''' le ho '''tlotsa''' malwebe ho fokotsa '''ho ruruha ha letlalo'''. Ho sarollwa ha malebe ho basadi ba Basotho ha ho tlole [[ditokelo]] tsa basadi kaha ha ho na [[tlhekefetso]] e etsahalang, ntle le haeba mosadi a sa jwetse se etswang lebollong. '''Banana ba Basotho''' ba bollang ba thusana ho sarolla malwebe mme ka hona ba kgona ho '''hlodisana''' ka hore na ke mang ya nang le malwebe a malelele ka ho fetisisa. Banana bana ba bolellwa hore ho sarolla malwebe ho eketsa hore banna ba bona ba nako e tlang ba natefelwe ke thobalano le hore ho sarolla malwebe ho eketsa menyetla ya mosadi ya ho kena lenyalong. Ka dinako tse ding ba bollang ba bolela hore ho bohloko empa ba bang ba natefelwa ke tshebetso ena. Banana ba bangata ba boetse ba dumela hore haeba ba sa sarolle malwebe a bona, ba ka ba le mathata a ho beleha. Ka lebaka la hore ka dinako tse ding ho ba le ho hlodisana ha ho sarolla malwebe, banana ba bang ba nka mehato e kotsi ya ho sarolla malwebe. Banana ba bang ba tlama mohala malwebeng a bona mme ba kenye lejwe le lenyane ho ba thusa ho hula malwebe a bona, ha ba bang ba sebedisa ditlama tse fosahetseng tse bakang [[Lekgopo|'''lekgopo''']]. Mekgwa ena e meng e mengata e etswa ntle le tlhokomelo ya dingaka tsa setso. Banana ba bang le mathata ba iswa dipetlele/ditliliniking. Mathata a ka nnang a hlaha a kenyelletsa ho hlohlona, ho ruruha, meokgo e menyane le bohloko. <ref>Cult Health Sex. 2017 May; 19(5): 616–629.Published online 2016 Dec 6. doi: 10.1080/13691058.2016.1257739 Accessed 9 April 2018</ref> Basadii ba Basotho ba ileng ba eketswa bo tshehadi ba bona ha ba kgone ho tiisa hore ho eketswa hona ho thusitse tshebetsong ya ho beleha bana kaha ba bangata ba ikutlwa ba na le phihlello e tshwanang le ya basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi ba bona. Basadi ba na ba tlaleha ka banna ba bona ba nang le dikamano tsa thobalano le basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi mme ka hona ha ba na bonnete ba hore ho eketswa botshehadi ho natefisa thobalano. <ref>Guillermo Martínez Pérez, Mwenya Mubanga, Concepción Tomás Aznar, Brigitte Bagnol. (2015) Zambian Women in South Africa: Insights Into Health Experiences of Labia Elongation. The Journal of Sex Research 52:8, pages 857-867.Accessed 9 April 2018</ref><ref>Khau, Mathabo. (2012). Female sexual pleasure and autonomy: What has inner labia elongation got to do with it?. Sexualities. 15. 763-777. 10.1177/1363460712454068.Accessed 9 April 2018</ref> [[File:Mosadi Wa Mosotho.jpg|thumb|Mosadi wa Mosotho ka moaparo wa Basotho.]] == Moaparo wa ho bolla == Diaparo tse aparwang ha ho bollwa di hloka tlhokomelo e ngata. Nako ya ho lokisetsa banana ba Basotho naheng ya Lesotho e ka ba telele empa, porofenseng ya Free State, ho lokisetsa ho ka etswa ka letsatsi le le leng. Ngwanana o fuwa kobo ya letlalo la nku ke malome kapa moemedi e mong wa ntate ho tswa ka lehlakoreng la leloko la mme wa hae. Ka letsatsi la pele, banana ba tlwaetse ho apara mese ya kgale le kobo ya kgale e lerootho. Nakwana ka morao ho moo, diaparo tseo di a lahlwa ebe ba apeswa seaparo sa letlalo la kgomo kapa la nku. Ngwanana o boetse o fuwa lesira hammoho le jwang kapa lehlaka le holang mabopong a noka le bitswang 'dikgolokwane' hore a le apare lethekeng. Banana bana ba boetse ba rwala difaha tsa letsopa tse entsweng ka matsoho. Ngwanana ha a qeta lebollong o tsamaya a apere seaparo se setle sa letlalo la kgomo, difaha, mekgabiso, dikobo tse ntjha, dithaole tse mebalabala mme ba itshasitse ka letsopa le mmala o mo kgubedu. [[File:Basotho female initiates (bale).jpg|thumb|238x238px|Banana ba Basotho ba lebollong.]] == Ba bollang == '''Banana ba bollang''' ba hlophiswa ho ya ka boemo bo phahameng ho ya ho bo tlaase. Boemo bo ka sehloohong bo bitswa ''''Molobe'''<nowiki/>' bo latelwe ke '<nowiki/>'''Molobenyana'''<nowiki/>' kapa '<nowiki/>'''Lelate'''<nowiki/>' mme boemo bo ka tlaase bo bitswa ''''Senkoyhi'''<nowiki/>', Le ha ho le jwalo, tsamaiso ena ya maemo ha e sebediswe ka mehla mme tshebediso ya yona e itshetlehile ka sebaka sa ho bolla. Ngwanana ya bollang a ka ya lebollong le e mong wa banana ba [[leloko]] la ha bo ho kenyelletsa '''dikgaitsedi''', '''dikgaitsedi tsa ntate tse nyane ho yena''', '''dikgaitsedi tsa mme tse nyane ho yena''' kapa '''batjhana'''. A ka se ye lebollong ka nako e tshwanang le ya '''mme wa hae''', '''kgaitsedi ya moholo wa mme wa hae''' kapa '''nkgono wa hae'''. Haeba ba leloko ba le sekolong se le seng sa ho bolla, ke [[molao]] ho beha [[molamu]] terateng moo ho ke nwang le teng. Ba leloko ba tshwanela ho kena le ho tswa ka mahlakore a fapaneng a molamu. <ref>Legassic, M 1969. The Sotho-Tswana people before 1800. In Thompson, L. (ed) African Societies in Southern africa. London: Heinemann.</ref> == Mehlodi == [[Category:Freistata]] hlgdqmu6ffhhbw00ctxqewvmh2bl74v 41366 41365 2026-09-27T15:42:07Z Ntsunong 13225 Editing 41366 wikitext text/x-wiki [[File:Basotho_female_initiates_(bale).jpg|thumb|250x250px|Basadi ba Basotho ba lebollong ba bitswang ''Bale'']] '''<span lang="st" dir="ltr">Lebollo</span> la banana''' ke mosebetsi wa setso wa Basotho ho fetola banana ho ba basadi. Mosebetsi ona o ntse o etswa diporofenseng tsa Aforika Borwa tse kang [[Free State]], [[Mpumalanga]], [[Eastern Cape]] le [[Kwazulu-Natala|KwaZulu Natal]]. Mosebetsi wa phetolo wa Basotho, ho fapana le mekgwa e meng ya [[Afrika|Aforika]], ha o kenyelletse mekgwa e tlosang dikarolo tsa ditho tsa botshehadi tsa basadi. Le ha ho le jwalo, malwebe a ka hare a atoloswa ho ba malelele ka ho sarollwa e le hore mosadi a natefelwe ke thobalano. Dibakeng tseo ho tsona ho bolla ho ntseng ho nkuwa ho le bohlokwa, batho ba [[setjhaba]] ba soma banana ba sa bollang.<ref>https://www.academia.edu/70031839/Female_initiation_becoming_a_woman_among_the_Basotho</ref> Bana ba Aforika Borwa ba qobellwa ke [[molaotheo]] wa naha hore ba kene [[sekolo]]. Ke ka lebaka lena dikolo tsa ho bolla tsa banana di bulwa habedi ka selemo, ka [[Phuptjane|Phupjane]] le ka [[Tshitwe]], e le hore ba kgonang ho ya ka Phupjane ba ye mme ba sa kgoneng ka lebaka la sekolo kapa mabaka a mang ba ye ka Tshitwe ho thusa ho boloka [[Sesotho|setso]] se tswelle.<ref>https://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> [[File:Lesotho mountain village (5285775857).jpg|thumb|Motsana wa naheng ya Lesotho o dithabeng.]] == Sebaka == '''Ho bolla''' hangata ho etsahala dibakeng tsa '''mahaeng''' moo Basotho ba ntseng ba latela [[setso]]. Ho etsahala '''mapolasing''' le '''metsaneng e menyane''' moo disebediswa le tikoloho di thusang ho theha maemo a ho bolla. Dibaka tseo ho tsona banana ba ntseng ba bolla ka bongata di kenyelletsa, Ficksburg le Clocolan porofenseng ya [[Free State]] hammoho le [[Butha-Buthe]] le '''Mphosong''' naheng ya [[Lesotho]]. Ho sarollwa ha malwebe ha ho etswe dipetlele kapa ditliliniking kaha ha ho hlokehe tsebo ya bongaka. <ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> == Nako ya ho bolla == '''Dikolo tsa Basotho tsa ho bolla ha basadi''' di reretswe ho tsamaisana le ho hlaha ha kgwedi e felletseng. Kgwedi e felletseng ho Basotho e bontsha kgahleho ya [[thobalano]] ho batho ba boMme le bokgoni ba ho beleha bana. Ho boetse ho nahanwa ka [[dihla tsa selemo]] le maemo a loketseng. Dikolo tse ding di nka karolo ka kgwedi ya '''Mphalane''', le ha ho le jwalo, tse ngata di nka karolo ka kgwedi ya '''Tshitwe''' hobane sena se dumella bana ho ya nakong ya matsatsi a bona a phomolo a dikolo tsa [[thuto]]. == Dilemo == '''Bonyane ba dilemo''' tseo [[ngwanana]] a ka yang [[lebollong]] ka tsona ke dilemo tse 12 . Dilemo tsa ho ya lebollong di tloha ho dilemo tse 12 ho ya ho tse 20, le ha ho le jwalo, dilemo tse kgothalletswang haholo ke tse pakeng tsa dilemo tse 15 le tse 18. Ketsahalo ya ho qala ya ho ya matsatsing ha ngwanana, eo ka Senyesemane e bitswang ''''''menarche''''',' e nkwa e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong. Le hoja ho fihla [[dilemong tsa botjha]] e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong, empa ha se tlhokahalo e ka sehloohong. == Mesebetsi/Dikarolo == '''Ho hlokahala''' [[ngaka ya setso]] ya [[mosadi]] bakeng sa ho bolla. '''Ngaka ya setso''' e batlwa ha ho ntse ho lokisetswa lebollo. Ho dumelwa hore ngaka ena e na le kutlwisiso e hlakileng ya matla a tlhaho le kamoo a sebetsang ka teng lefatsheng. Mesebetsi e qala hang ha ngaka e fihla. Ka dinako tse ding, dingaka tse ding tsa setso tsa moo di koptjwa ho ba teng tshebetsong ena, leha ho le jwalo, ho ba teng ha tsona ha ho hlokahale. [[Monga wa mophato]] o kgothalletsa lebollo ke ka hona e leng 'monga' sekolo. Hangata beng ba mephato ba nehela maphelo a bona ohle ho thusa dikolo tsa ho bolla mme ba batla ho tseba ho feta ka moo ba tsebang ka teng, ba na le dilemo tse ngata tsa phihlello. '''Monga wa mophato''' o ikarabella ho ho fana ka dijo ho ba bollang le [[mesuwe]], sena se kenyelletsa ho hlaba diphoofolo bakeng sa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]]. Hape ke boikarabelo ba monga wa mophato ho fumana '''ngaka''' '''ya setso''' e hlomphehang. Beng ba mephato ba tsebahala ka mesebetsi ya bona mme hangata ba koptjwa hore ba bule mabollo. Ba fumana '''moputso''' ka mokgwa wa '''nama''' le '''[[tjhelete]]'''. Mosuwe o ikarabella ho ho hlokomela le ho kwetlisa ba bollang nakong ena ya ho bolla. Ba boetse ba ikarabella ho ho ruta ba bollang '''boitshwaro'''.<ref>Betty J. Harris (1990) Ethnicity and Gender in the Global Periphery: A Comparison of Basotho and Navajo Women. American Indian Culture and Research Journal: 1990, Vol. 14, No. 4, pp. 15-38.</ref> == Molao == '''Molao wa Dikolo tsa ho Bolla wa Bophelo bo Botle''' porofenseng ya Free State wa selemo sa 2004 (molao wa 1 wa 2004) o bolela [[ditekanyetso le melawana]] e hlokahalang bakeng sa ho tsamaisa dikolo tsa ho bolla. E nngwe ya ditlhokahalo e kenyelletsa tumello e hlakileng e ngotsweng ya ho tsamaisa sekolo sa ho bolla le hore ba bollang ba hlokomelwe ke [[Ofisiri ya Bongaka]] ya Setereke seo lebollo le leng ho sona. Ditlhoko tse ding di kenyelletsa tumello e ngotsweng ya ba fetang dilemo tse 18 le tumello ya batswadi bakeng sa ba ka tlaase ho dilemo tse 18, tlaleho e hlwekileng ya bophelo bo botle e entsweng ke [[mooki]] wa tlhokomelo ya [[Bophelo bo botle|bophelo]] [[Bophelo bo botle|bo botle]] bo phahameng kapa setsebi sa bongaka. Ofisiri ya Tikoloho ya setereke, e kgethilweng ke '''Setho sa Komiti e Kgolo''' ([[MEC]]), e hlahloba dikolo tsa ho bolla ho netefatsa hore ho na le phepelo e lekaneng ya [[metsi]], ho bona hore [[dijo]] di lokiswa sebakeng se hlwekileng hammoho le ho bona hore ho na le disebediswa tse lekaneng (haeba ho tloswa ha letlalo la botona kapa botshehadi bo etswa ka letsoho). Sekolo sa ho bolla ha se tshwarwe nako e fetang dikgwedi tse 2 mme ba bollang ha ba lokela ho hlekefetswa.<ref>http://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> == Ho bolla == '''Ho bolla''' ho kenyelletsa [[meetlo]] kapa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]] e thusang motho hore a be boemong bo itseng setjhabeng. Merero ya mekete ena ke ho phatlalatsa hore ditho tsa [[botshehadi]] di se di hodile hammoho le phetoho ya boemo setjhabeng bo fetohelang ho ho ba ''''mosadi'''<nowiki/>'. Hangata ho bolla ha banana ho amana le ho kena '''dilemong tsa botjha''' ho tsamaellanang le ho qala ha ngwanana ho ya matsatsing. '''Batswadi''' ba bapala karolo ya bohlokwa tshebetsong ya ho bolla ya ngwanana ka ho mo ruta ho itshwara jwalo ka mosadi le ditsela tsa ho ntlafatsa phihlello ya thobalano [[lenyalong]]. Ho bolla ha [[banana ba Basotho]] ho etsahala haholo setjhabeng seo ho sona ho nyalwang [[sethepu]], kahoo, batswadi ba kenyelletsa malapa a fapaneng a thusang ho theha bonngwe pakeng tsa basadi bohle ba lelapa. Le ha ho le jwalo, ho bolla ha basali ho ka boela ha etsahala moo ho busang motho wa mme kapa bomme, kapa moo banyalani ba batjha ba phelang haufi le batswadi. Metseng eo basadi ba nang le tshusumetso e kgolo ho boiphediso ba setjhaba ba tlwaetse ho ba le '''mekete''' '''ya ho bolla''' e le hore ba rute banana hammoho le setjhaba hore banana bana ba ka kgona ho phethahatsa dintho tse ba tlammeng. Ho tlatselletse moo, '''mekete''' ena e hatella bohlokwa ba karolo eo basadi ba e bapalang setjhabeng. Malapa a kgothalletsa ho qala ho bolla ho tloha dilemong tse tlaase, hape banana ba banyane hangata ba bona ditho tsa lelapa le banana ba tswang metseng e meng ba ya mabollong. '''Tshebetso ya ho bolla''' e kenyelletsa banana ba [[Basotho]] ba fetohang mekgahlelong e fapaneng."'''Phepa'''" ke [[mobu]] o mosweu o sebediswang ke banana mmeleng ya bona mme "'''Pilo'''" ke mobu o motsho o sebediswa ho tshasa sefahleho ho kgetholla meloko e fapaneng. '''Meloko''' ena e kenyelletsa [[Bataung]], [[Bahlakwana]], [[Bakwena]], [[Bafokeng]], [[Basiya]] le [[Baphuthing]]. Ba bollang ba tseba hore na ke mofuta o feng wa mobu o sebediswang melokong e fapaneng.<ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> === Ho sarollwa ha malwebe === '''Banana''' ba rutwa ho itsharolla malwebe. Malwebe a atolloswa ka ho '''sidilwa''' le ho '''sarollwa''' ho tloha hodimo ho ya tlaase ho sebediswa dipento tsa menwana le monwana wa bone. [[Ditlama]] tse fapaneng di a dilwa ebe di fetolwa setlolo e le hore di fokotse bohloko. Ho dumelwa hore ditlama tsena di '''nolofatsa''' le ho '''tlotsa''' malwebe ho fokotsa '''ho ruruha ha letlalo'''. Ho sarollwa ha malebe ho basadi ba Basotho ha ho tlole [[ditokelo]] tsa basadi kaha ha ho na [[tlhekefetso]] e etsahalang, ntle le haeba mosadi a sa jwetse se etswang lebollong. '''Banana ba Basotho''' ba bollang ba thusana ho sarolla malwebe mme ka hona ba kgona ho '''hlodisana''' ka hore na ke mang ya nang le malwebe a malelele ka ho fetisisa. Banana bana ba bolellwa hore ho sarolla malwebe ho eketsa hore banna ba bona ba nako e tlang ba natefelwe ke thobalano le hore ho sarolla malwebe ho eketsa menyetla ya mosadi ya ho kena lenyalong. Ka dinako tse ding ba bollang ba bolela hore ho bohloko empa ba bang ba natefelwa ke tshebetso ena. Banana ba bangata ba boetse ba dumela hore haeba ba sa sarolle malwebe a bona, ba ka ba le mathata a ho beleha. Ka lebaka la hore ka dinako tse ding ho ba le ho hlodisana ha ho sarolla malwebe, banana ba bang ba nka mehato e kotsi ya ho sarolla malwebe. Banana ba bang ba tlama mohala malwebeng a bona mme ba kenye lejwe le lenyane ho ba thusa ho hula malwebe a bona, ha ba bang ba sebedisa ditlama tse fosahetseng tse bakang [[Lekgopo|'''lekgopo''']]. Mekgwa ena e meng e mengata e etswa ntle le tlhokomelo ya dingaka tsa setso. Banana ba bang le mathata ba iswa dipetlele/ditliliniking. Mathata a ka nnang a hlaha a kenyelletsa ho hlohlona, ho ruruha, meokgo e menyane le bohloko. <ref>Cult Health Sex. 2017 May; 19(5): 616–629.Published online 2016 Dec 6. doi: 10.1080/13691058.2016.1257739 Accessed 9 April 2018</ref> Basadii ba Basotho ba ileng ba eketswa bo tshehadi ba bona ha ba kgone ho tiisa hore ho eketswa hona ho thusitse tshebetsong ya ho beleha bana kaha ba bangata ba ikutlwa ba na le phihlello e tshwanang le ya basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi ba bona. Basadi ba na ba tlaleha ka banna ba bona ba nang le dikamano tsa thobalano le basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi mme ka hona ha ba na bonnete ba hore ho eketswa botshehadi ho natefisa thobalano. <ref>Guillermo Martínez Pérez, Mwenya Mubanga, Concepción Tomás Aznar, Brigitte Bagnol. (2015) Zambian Women in South Africa: Insights Into Health Experiences of Labia Elongation. The Journal of Sex Research 52:8, pages 857-867.Accessed 9 April 2018</ref><ref>Khau, Mathabo. (2012). Female sexual pleasure and autonomy: What has inner labia elongation got to do with it?. Sexualities. 15. 763-777. 10.1177/1363460712454068.Accessed 9 April 2018</ref> [[File:Mosadi Wa Mosotho.jpg|thumb|Mosadi wa Mosotho ka moaparo wa Basotho.]] == Moaparo wa ho bolla == Diaparo tse aparwang ha ho bollwa di hloka tlhokomelo e ngata. Nako ya ho lokisetsa banana ba Basotho naheng ya Lesotho e ka ba telele empa, porofenseng ya Free State, ho lokisetsa ho ka etswa ka letsatsi le le leng. Ngwanana o fuwa kobo ya letlalo la nku ke malome kapa moemedi e mong wa ntate ho tswa ka lehlakoreng la leloko la mme wa hae. Ka letsatsi la pele, banana ba tlwaetse ho apara mese ya kgale le kobo ya kgale e lerootho. Nakwana ka morao ho moo, diaparo tseo di a lahlwa ebe ba apeswa seaparo sa letlalo la kgomo kapa la nku. Ngwanana o boetse o fuwa lesira hammoho le jwang kapa lehlaka le holang mabopong a noka le bitswang 'dikgolokwane' hore a le apare lethekeng. Banana bana ba boetse ba rwala difaha tsa letsopa tse entsweng ka matsoho. Ngwanana ha a qeta lebollong o tsamaya a apere seaparo se setle sa letlalo la kgomo, difaha, mekgabiso, dikobo tse ntjha, dithaole tse mebalabala mme ba itshasitse ka letsopa le mmala o mo kgubedu. [[File:Basotho female initiates (bale).jpg|thumb|238x238px|Banana ba Basotho ba lebollong.]] == Ba bollang == '''Banana ba bollang''' ba hlophiswa ho ya ka boemo bo phahameng ho ya ho bo tlaase. Boemo bo ka sehloohong bo bitswa ''''Molobe'''<nowiki/>' bo latelwe ke '<nowiki/>'''Molobenyana'''<nowiki/>' kapa '<nowiki/>'''Lelate'''<nowiki/>' mme boemo bo ka tlaase bo bitswa ''''Senkoyhi'''<nowiki/>', Le ha ho le jwalo, tsamaiso ena ya maemo ha e sebediswe ka mehla mme tshebediso ya yona e itshetlehile ka sebaka sa ho bolla. Ngwanana ya bollang a ka ya lebollong le e mong wa banana ba [[leloko]] la ha bo ho kenyelletsa '''dikgaitsedi''', '''dikgaitsedi tsa ntate tse nyane ho yena''', '''dikgaitsedi tsa mme tse nyane ho yena''' kapa '''batjhana'''. A ka se ye lebollong ka nako e tshwanang le ya '''mme wa hae''', '''kgaitsedi ya moholo wa mme wa hae''' kapa '''nkgono wa hae'''. Haeba ba leloko ba le sekolong se le seng sa ho bolla, ke [[molao]] ho beha [[molamu]] terateng moo ho ke nwang le teng. Ba leloko ba tshwanela ho kena le ho tswa ka mahlakore a fapaneng a molamu. <ref>Legassic, M 1969. The Sotho-Tswana people before 1800. In Thompson, L. (ed) African Societies in Southern africa. London: Heinemann.</ref> == Mehlodi == [[Category:Freistata]] r450nmkvpolkjbs0ano0qp0h4dxsgr4 41367 41366 2026-09-27T15:46:33Z Ntsunong 13225 Editing 41367 wikitext text/x-wiki [[File:Basotho_female_initiates_(bale).jpg|thumb|250x250px|Basadi ba Basotho ba lebollong ba bitswang ''Bale'']] '''<span lang="st" dir="ltr">Lebollo</span> la banana''' ke mosebetsi wa setso wa Basotho ho fetola banana ho ba basadi. Mosebetsi ona o ntse o etswa diporofenseng tsa Aforika Borwa tse kang [[Free State]], [[Mpumalanga]], [[Eastern Cape]] le [[Kwazulu-Natala|KwaZulu Natal]]. Mosebetsi wa phetolo wa Basotho, ho fapana le mekgwa e meng ya [[Afrika|Aforika]], ha o kenyelletse mekgwa e tlosang dikarolo tsa ditho tsa botshehadi tsa basadi. Le ha ho le jwalo, malwebe a ka hare a atoloswa ho ba malelele ka ho sarollwa e le hore mosadi a natefelwe ke thobalano. Dibakeng tseo ho tsona ho bolla ho ntseng ho nkuwa ho le bohlokwa, batho ba [[setjhaba]] ba soma banana ba sa bollang.<ref>https://www.academia.edu/70031839/Female_initiation_becoming_a_woman_among_the_Basotho</ref> Bana ba Aforika Borwa ba qobellwa ke [[molaotheo]] wa naha hore ba kene [[sekolo]]. Ke ka lebaka lena dikolo tsa ho bolla tsa banana di bulwa habedi ka selemo, ka [[Phuptjane|Phupjane]] le ka [[Tshitwe]], e le hore ba kgonang ho ya ka Phupjane ba ye mme ba sa kgoneng ka lebaka la sekolo kapa mabaka a mang ba ye ka Tshitwe ho thusa ho boloka [[Sesotho|setso]] se tswelle.<ref>https://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> [[File:Lesotho mountain village (5285775857).jpg|thumb|Motsana wa naheng ya Lesotho o dithabeng.]] == Sebaka == '''Ho bolla''' hangata ho etsahala dibakeng tsa '''mahaeng''' moo Basotho ba ntseng ba latela [[setso]]. Ho etsahala '''mapolasing''' le '''metsaneng e menyane''' moo disebediswa le tikoloho di thusang ho theha maemo a ho bolla. Dibaka tseo ho tsona banana ba ntseng ba bolla ka bongata di kenyelletsa, Ficksburg le Clocolan porofenseng ya [[Free State]] hammoho le [[Butha-Buthe]] le '''Mphosong''' naheng ya [[Lesotho]]. Ho sarollwa ha malwebe ha ho etswe dipetlele kapa ditliliniking kaha ha ho hlokehe tsebo ya bongaka. <ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> == Nako ya ho bolla == '''Dikolo tsa Basotho tsa ho bolla ha basadi''' di reretswe ho tsamaisana le ho hlaha ha kgwedi e felletseng. Kgwedi e felletseng ho Basotho e bontsha kgahleho ya [[thobalano]] ho batho ba boMme le bokgoni ba ho beleha bana. Ho boetse ho nahanwa ka [[dihla tsa selemo]] le maemo a loketseng. Dikolo tse ding di nka karolo ka kgwedi ya '''Mphalane''', le ha ho le jwalo, tse ngata di nka karolo ka kgwedi ya '''Tshitwe''' hobane sena se dumella bana ho ya nakong ya matsatsi a bona a phomolo a dikolo tsa [[thuto]]. == Dilemo == '''Bonyane ba dilemo''' tseo [[ngwanana]] a ka yang [[lebollong]] ka tsona ke dilemo tse 12 . Dilemo tsa ho ya lebollong di tloha ho dilemo tse 12 ho ya ho tse 20, le ha ho le jwalo, dilemo tse kgothalletswang haholo ke tse pakeng tsa dilemo tse 15 le tse 18. Ketsahalo ya ho qala ya ho ya matsatsing ha ngwanana, eo ka Senyesemane e bitswang ''''''menarche''''',' e nkwa e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong. Le hoja ho fihla [[dilemong tsa botjha]] e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong, empa ha se tlhokahalo e ka sehloohong. == Mesebetsi/Dikarolo == '''Ho hlokahala''' [[ngaka ya setso]] ya [[mosadi]] bakeng sa ho bolla. '''Ngaka ya setso''' e batlwa ha ho ntse ho lokisetswa lebollo. Ho dumelwa hore ngaka ena e na le kutlwisiso e hlakileng ya matla a tlhaho le kamoo a sebetsang ka teng lefatsheng. Mesebetsi e qala hang ha ngaka e fihla. Ka dinako tse ding, dingaka tse ding tsa setso tsa moo di koptjwa ho ba teng tshebetsong ena, leha ho le jwalo, ho ba teng ha tsona ha ho hlokahale. [[Monga wa mophato]] o kgothalletsa lebollo ke ka hona e leng 'monga' sekolo. Hangata beng ba mephato ba nehela maphelo a bona ohle ho thusa dikolo tsa ho bolla mme ba batla ho tseba ho feta ka moo ba tsebang ka teng, ba na le dilemo tse ngata tsa phihlello. '''Monga wa mophato''' o ikarabella ka ho fana ka dijo ho ba bollang le [[mesuwe]], sena se kenyelletsa ho hlaba diphoofolo bakeng sa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]]. Hape ke boikarabelo ba monga wa mophato ho fumana '''ngaka''' '''ya setso''' e hlomphehang. Beng ba mephato ba tsebahala ka mesebetsi ya bona mme hangata ba koptjwa hore ba bule mabollo. Ba fumana '''moputso''' ka mokgwa wa '''nama''' le '''[[tjhelete]]'''. Mosuwe o ikarabella ka ho hlokomela le ho kwetlisa ba bollang nakong ena ya ho bolla. Ba boetse ba ikarabella ka ho ruta ba bollang '''boitshwaro'''.<ref>Betty J. Harris (1990) Ethnicity and Gender in the Global Periphery: A Comparison of Basotho and Navajo Women. American Indian Culture and Research Journal: 1990, Vol. 14, No. 4, pp. 15-38.</ref> == Molao == '''Molao wa Dikolo tsa ho Bolla wa Bophelo bo Botle''' porofenseng ya Free State wa selemo sa 2004 (molao wa 1 wa 2004) o bolela [[ditekanyetso le melawana]] e hlokahalang bakeng sa ho tsamaisa dikolo tsa ho bolla. E nngwe ya ditlhokahalo e kenyelletsa tumello e hlakileng e ngotsweng ya ho tsamaisa sekolo sa ho bolla le hore ba bollang ba hlokomelwe ke [[Ofisiri ya Bongaka]] ya Setereke seo lebollo le leng ho sona. Ditlhoko tse ding di kenyelletsa tumello e ngotsweng ya ba fetang dilemo tse 18 le tumello ya batswadi bakeng sa ba ka tlaase ho dilemo tse 18, tlaleho e hlwekileng ya bophelo bo botle e entsweng ke [[mooki]] wa tlhokomelo ya [[Bophelo bo botle|bophelo]] [[Bophelo bo botle|bo botle]] bo phahameng kapa setsebi sa bongaka. Ofisiri ya Tikoloho ya setereke, e kgethilweng ke '''Setho sa Komiti e Kgolo''' ([[MEC]]), e hlahloba dikolo tsa ho bolla ho netefatsa hore ho na le phepelo e lekaneng ya [[metsi]], ho bona hore [[dijo]] di lokiswa sebakeng se hlwekileng hammoho le ho bona hore ho na le disebediswa tse lekaneng (haeba ho tloswa ha letlalo la botona kapa botshehadi bo etswa ka letsoho). Sekolo sa ho bolla ha se tshwarwe nako e fetang dikgwedi tse 2 mme ba bollang ha ba lokela ho hlekefetswa.<ref>http://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> == Ho bolla == '''Ho bolla''' ho kenyelletsa [[meetlo]] kapa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]] e thusang motho hore a be boemong bo itseng setjhabeng. Merero ya mekete ena ke ho phatlalatsa hore ditho tsa [[botshehadi]] di se di hodile hammoho le phetoho ya boemo setjhabeng bo fetohelang ho ho ba ''''mosadi'''<nowiki/>'. Hangata ho bolla ha banana ho amana le ho kena '''dilemong tsa botjha''' ho tsamaellanang le ho qala ha ngwanana ho ya matsatsing. '''Batswadi''' ba bapala karolo ya bohlokwa tshebetsong ya ho bolla ya ngwanana ka ho mo ruta ho itshwara jwalo ka mosadi le ditsela tsa ho ntlafatsa phihlello ya thobalano [[lenyalong]]. Ho bolla ha [[banana ba Basotho]] ho etsahala haholo setjhabeng seo ho sona ho nyalwang [[sethepu]], kahoo, batswadi ba kenyelletsa malapa a fapaneng a thusang ho theha bonngwe pakeng tsa basadi bohle ba lelapa. Le ha ho le jwalo, ho bolla ha basali ho ka boela ha etsahala moo ho busang motho wa mme kapa bomme, kapa moo banyalani ba batjha ba phelang haufi le batswadi. Metseng eo basadi ba nang le tshusumetso e kgolo ho boiphediso ba setjhaba ba tlwaetse ho ba le '''mekete''' '''ya ho bolla''' e le hore ba rute banana hammoho le setjhaba hore banana bana ba ka kgona ho phethahatsa dintho tse ba tlammeng. Ho tlatselletse moo, '''mekete''' ena e hatella bohlokwa ba karolo eo basadi ba e bapalang setjhabeng. Malapa a kgothalletsa ho qala ho bolla ho tloha dilemong tse tlaase, hape banana ba banyane hangata ba bona ditho tsa lelapa le banana ba tswang metseng e meng ba ya mabollong. '''Tshebetso ya ho bolla''' e kenyelletsa banana ba [[Basotho]] ba fetohang mekgahlelong e fapaneng."'''Phepa'''" ke [[mobu]] o mosweu o sebediswang ke banana mmeleng ya bona mme "'''Pilo'''" ke mobu o motsho o sebediswa ho tshasa sefahleho ho kgetholla meloko e fapaneng. '''Meloko''' ena e kenyelletsa [[Bataung]], [[Bahlakwana]], [[Bakwena]], [[Bafokeng]], [[Basiya]] le [[Baphuthing]]. Ba bollang ba tseba hore na ke mofuta o feng wa mobu o sebediswang melokong e fapaneng.<ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> === Ho sarollwa ha malwebe === '''Banana''' ba rutwa ho itsharolla malwebe. Malwebe a atolloswa ka ho '''sidilwa''' le ho '''sarollwa''' ho tloha hodimo ho ya tlaase ho sebediswa dipento tsa menwana le monwana wa bone. [[Ditlama]] tse fapaneng di a dilwa ebe di fetolwa setlolo e le hore di fokotse bohloko. Ho dumelwa hore ditlama tsena di '''nolofatsa''' le ho '''tlotsa''' malwebe ho fokotsa '''ho ruruha ha letlalo'''. Ho sarollwa ha malebe ho basadi ba Basotho ha ho tlole [[ditokelo]] tsa basadi kaha ha ho na [[tlhekefetso]] e etsahalang, ntle le haeba mosadi a sa jwetse se etswang lebollong. '''Banana ba Basotho''' ba bollang ba thusana ho sarolla malwebe mme ka hona ba kgona ho '''hlodisana''' ka hore na ke mang ya nang le malwebe a malelele ka ho fetisisa. Banana bana ba bolellwa hore ho sarolla malwebe ho eketsa hore banna ba bona ba nako e tlang ba natefelwe ke thobalano le hore ho sarolla malwebe ho eketsa menyetla ya mosadi ya ho kena lenyalong. Ka dinako tse ding ba bollang ba bolela hore ho bohloko empa ba bang ba natefelwa ke tshebetso ena. Banana ba bangata ba boetse ba dumela hore haeba ba sa sarolle malwebe a bona, ba ka ba le mathata a ho beleha. Ka lebaka la hore ka dinako tse ding ho ba le ho hlodisana ha ho sarolla malwebe, banana ba bang ba nka mehato e kotsi ya ho sarolla malwebe. Banana ba bang ba tlama mohala malwebeng a bona mme ba kenye lejwe le lenyane ho ba thusa ho hula malwebe a bona, ha ba bang ba sebedisa ditlama tse fosahetseng tse bakang [[Lekgopo|'''lekgopo''']]. Mekgwa ena e meng e mengata e etswa ntle le tlhokomelo ya dingaka tsa setso. Banana ba bang le mathata ba iswa dipetlele/ditliliniking. Mathata a ka nnang a hlaha a kenyelletsa ho hlohlona, ho ruruha, meokgo e menyane le bohloko. <ref>Cult Health Sex. 2017 May; 19(5): 616–629.Published online 2016 Dec 6. doi: 10.1080/13691058.2016.1257739 Accessed 9 April 2018</ref> Basadii ba Basotho ba ileng ba eketswa bo tshehadi ba bona ha ba kgone ho tiisa hore ho eketswa hona ho thusitse tshebetsong ya ho beleha bana kaha ba bangata ba ikutlwa ba na le phihlello e tshwanang le ya basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi ba bona. Basadi ba na ba tlaleha ka banna ba bona ba nang le dikamano tsa thobalano le basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi mme ka hona ha ba na bonnete ba hore ho eketswa botshehadi ho natefisa thobalano. <ref>Guillermo Martínez Pérez, Mwenya Mubanga, Concepción Tomás Aznar, Brigitte Bagnol. (2015) Zambian Women in South Africa: Insights Into Health Experiences of Labia Elongation. The Journal of Sex Research 52:8, pages 857-867.Accessed 9 April 2018</ref><ref>Khau, Mathabo. (2012). Female sexual pleasure and autonomy: What has inner labia elongation got to do with it?. Sexualities. 15. 763-777. 10.1177/1363460712454068.Accessed 9 April 2018</ref> [[File:Mosadi Wa Mosotho.jpg|thumb|Mosadi wa Mosotho ka moaparo wa Basotho.]] == Moaparo wa ho bolla == Diaparo tse aparwang ha ho bollwa di hloka tlhokomelo e ngata. Nako ya ho lokisetsa banana ba Basotho naheng ya Lesotho e ka ba telele empa, porofenseng ya Free State, ho lokisetsa ho ka etswa ka letsatsi le le leng. Ngwanana o fuwa kobo ya letlalo la nku ke malome kapa moemedi e mong wa ntate ho tswa ka lehlakoreng la leloko la mme wa hae. Ka letsatsi la pele, banana ba tlwaetse ho apara mese ya kgale le kobo ya kgale e lerootho. Nakwana ka morao ho moo, diaparo tseo di a lahlwa ebe ba apeswa seaparo sa letlalo la kgomo kapa la nku. Ngwanana o boetse o fuwa lesira hammoho le jwang kapa lehlaka le holang mabopong a noka le bitswang 'dikgolokwane' hore a le apare lethekeng. Banana bana ba boetse ba rwala difaha tsa letsopa tse entsweng ka matsoho. Ngwanana ha a qeta lebollong o tsamaya a apere seaparo se setle sa letlalo la kgomo, difaha, mekgabiso, dikobo tse ntjha, dithaole tse mebalabala mme ba itshasitse ka letsopa le mmala o mo kgubedu. [[File:Basotho female initiates (bale).jpg|thumb|238x238px|Banana ba Basotho ba lebollong.]] == Ba bollang == '''Banana ba bollang''' ba hlophiswa ho ya ka boemo bo phahameng ho ya ho bo tlaase. Boemo bo ka sehloohong bo bitswa ''''Molobe'''<nowiki/>' bo latelwe ke '<nowiki/>'''Molobenyana'''<nowiki/>' kapa '<nowiki/>'''Lelate'''<nowiki/>' mme boemo bo ka tlaase bo bitswa ''''Senkoyhi'''<nowiki/>', Le ha ho le jwalo, tsamaiso ena ya maemo ha e sebediswe ka mehla mme tshebediso ya yona e itshetlehile ka sebaka sa ho bolla. Ngwanana ya bollang a ka ya lebollong le e mong wa banana ba [[leloko]] la ha bo ho kenyelletsa '''dikgaitsedi''', '''dikgaitsedi tsa ntate tse nyane ho yena''', '''dikgaitsedi tsa mme tse nyane ho yena''' kapa '''batjhana'''. A ka se ye lebollong ka nako e tshwanang le ya '''mme wa hae''', '''kgaitsedi ya moholo wa mme wa hae''' kapa '''nkgono wa hae'''. Haeba ba leloko ba le sekolong se le seng sa ho bolla, ke [[molao]] ho beha [[molamu]] terateng moo ho ke nwang le teng. Ba leloko ba tshwanela ho kena le ho tswa ka mahlakore a fapaneng a molamu. <ref>Legassic, M 1969. The Sotho-Tswana people before 1800. In Thompson, L. (ed) African Societies in Southern africa. London: Heinemann.</ref> == Mehlodi == [[Category:Freistata]] nu6km3pylwuifshvjr3lkpor8wxy754 41368 41367 2026-09-27T16:03:26Z Ntsunong 13225 Editing 41368 wikitext text/x-wiki [[File:Basotho_female_initiates_(bale).jpg|thumb|250x250px|Basadi ba Basotho ba lebollong ba bitswang ''Bale'']] '''<span lang="st" dir="ltr">Lebollo</span> la banana''' ke mosebetsi wa setso wa Basotho ho fetola banana ho ba basadi. Mosebetsi ona o ntse o etswa diporofenseng tsa Aforika Borwa tse kang [[Free State]], [[Mpumalanga]], [[Eastern Cape]] le [[Kwazulu-Natala|KwaZulu Natal]]. Mosebetsi wa phetolo wa Basotho, ho fapana le mekgwa e meng ya [[Afrika|Aforika]], ha o kenyelletse mekgwa e tlosang dikarolo tsa ditho tsa botshehadi tsa basadi. Le ha ho le jwalo, malwebe a ka hare a atoloswa ho ba malelele ka ho sarollwa e le hore mosadi a natefelwe ke thobalano. Dibakeng tseo ho tsona ho bolla ho ntseng ho nkuwa ho le bohlokwa, batho ba [[setjhaba]] ba soma banana ba sa bollang.<ref>https://www.academia.edu/70031839/Female_initiation_becoming_a_woman_among_the_Basotho</ref> Bana ba Aforika Borwa ba qobellwa ke [[molaotheo]] wa naha hore ba kene [[sekolo]]. Ke ka lebaka lena dikolo tsa ho bolla tsa banana di bulwa habedi ka selemo, ka [[Phuptjane|Phupjane]] le ka [[Tshitwe]], e le hore ba kgonang ho ya ka Phupjane ba ye mme ba sa kgoneng ka lebaka la sekolo kapa mabaka a mang ba ye ka Tshitwe ho thusa ho boloka [[Sesotho|setso]] se tswelle.<ref>https://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> [[File:Lesotho mountain village (5285775857).jpg|thumb|Motsana wa naheng ya Lesotho o dithabeng.]] == Sebaka == '''Ho bolla''' hangata ho etsahala dibakeng tsa '''mahaeng''' moo Basotho ba ntseng ba latela [[setso]]. Ho etsahala '''mapolasing''' le '''metsaneng e menyane''' moo disebediswa le tikoloho di thusang ho theha maemo a ho bolla. Dibaka tseo ho tsona banana ba ntseng ba bolla ka bongata di kenyelletsa, Ficksburg le Clocolan porofenseng ya [[Free State]] hammoho le [[Butha-Buthe]] le '''Mphosong''' naheng ya [[Lesotho]]. Ho sarollwa ha malwebe ha ho etswe dipetlele kapa ditliliniking kaha ha ho hlokehe tsebo ya bongaka. <ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> == Nako ya ho bolla == '''Dikolo tsa Basotho tsa ho bolla ha basadi''' di reretswe ho tsamaisana le ho hlaha ha kgwedi e felletseng. Kgwedi e felletseng ho Basotho e bontsha kgahleho ya [[thobalano]] ho batho ba boMme le bokgoni ba ho beleha bana. Ho boetse ho nahanwa ka [[dihla tsa selemo]] le maemo a loketseng. Dikolo tse ding di nka karolo ka kgwedi ya '''Mphalane''', le ha ho le jwalo, tse ngata di nka karolo ka kgwedi ya '''Tshitwe''' hobane sena se dumella bana ho ya nakong ya matsatsi a bona a phomolo a dikolo tsa [[thuto]]. == Dilemo == '''Bonyane ba dilemo''' tseo [[ngwanana]] a ka yang [[lebollong]] ka tsona ke dilemo tse 12 . Dilemo tsa ho ya lebollong di tloha ho dilemo tse 12 ho ya ho tse 20, le ha ho le jwalo, dilemo tse kgothalletswang haholo ke tse pakeng tsa dilemo tse 15 le tse 18. Ketsahalo ya ho qala ya ho ya matsatsing ha ngwanana, eo ka Senyesemane e bitswang ''''''menarche''''',' e nkwa e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong. Le hoja ho fihla [[dilemong tsa botjha]] e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong, empa ha se tlhokahalo e ka sehloohong. == Mesebetsi/Dikarolo == '''Ho hlokahala''' [[ngaka ya setso]] ya [[mosadi]] bakeng sa ho bolla. '''Ngaka ya setso''' e batlwa ha ho ntse ho lokisetswa lebollo. Ho dumelwa hore ngaka ena e na le kutlwisiso e hlakileng ya matla a tlhaho le kamoo a sebetsang ka teng lefatsheng. Mesebetsi e qala hang ha ngaka e fihla. Ka dinako tse ding, dingaka tse ding tsa setso tsa moo di koptjwa ho ba teng tshebetsong ena, leha ho le jwalo, ho ba teng ha tsona ha ho hlokahale. [[Monga wa mophato]] o kgothalletsa lebollo ke ka hona e leng 'monga' sekolo. Hangata beng ba mephato ba nehela maphelo a bona ohle ho thusa dikolo tsa ho bolla mme ba batla ho tseba ho feta ka moo ba tsebang ka teng, ba na le dilemo tse ngata tsa phihlello. '''Monga wa mophato''' o ikarabella ka ho fana ka dijo ho ba bollang le [[mesuwe]], sena se kenyelletsa ho hlaba diphoofolo bakeng sa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]]. Hape ke boikarabelo ba monga wa mophato ho fumana '''ngaka''' '''ya setso''' e hlomphehang. Beng ba mephato ba tsebahala ka mesebetsi ya bona mme hangata ba koptjwa hore ba bule mabollo. Ba fumana '''moputso''' ka mokgwa wa '''nama''' le '''[[tjhelete]]'''. Mosuwe o ikarabella ka ho hlokomela le ho kwetlisa ba bollang nakong ena ya ho bolla. Ba boetse ba ikarabella ka ho ruta ba bollang '''boitshwaro'''.<ref>Betty J. Harris (1990) Ethnicity and Gender in the Global Periphery: A Comparison of Basotho and Navajo Women. American Indian Culture and Research Journal: 1990, Vol. 14, No. 4, pp. 15-38.</ref> == Molao == '''Molao wa Dikolo tsa ho Bolla wa Bophelo bo Botle''' porofenseng ya Free State wa selemo sa 2004 (molao wa 1 wa 2004) o bolela [[ditekanyetso le melawana]] e hlokahalang bakeng sa ho tsamaisa dikolo tsa ho bolla. E nngwe ya ditlhokahalo e kenyelletsa tumello e hlakileng e ngotsweng ya ho tsamaisa sekolo sa ho bolla le hore ba bollang ba hlokomelwe ke [[Ofisiri ya Bongaka]] ya Setereke seo lebollo le leng ho sona. Ditlhoko tse ding di kenyelletsa tumello e ngotsweng ya ba fetang dilemo tse 18 le tumello ya batswadi bakeng sa ba ka tlaase ho dilemo tse 18, tlaleho e hlwekileng ya bophelo bo botle e entsweng ke [[mooki]] wa tlhokomelo ya [[Bophelo bo botle|bophelo]] [[Bophelo bo botle|bo botle]] bo phahameng kapa setsebi sa bongaka. Ofisiri ya Tikoloho ya setereke, e kgethilweng ke '''Setho sa Komiti e Kgolo''' ([[MEC]]), e hlahloba dikolo tsa ho bolla ho netefatsa hore ho na le phepelo e lekaneng ya [[metsi]], ho bona hore [[dijo]] di lokiswa sebakeng se hlwekileng hammoho le ho bona hore ho na le disebediswa tse lekaneng (haeba ho tloswa ha letlalo la botona kapa botshehadi bo etswa ka letsoho). Sekolo sa ho bolla ha se tshwarwe nako e fetang dikgwedi tse 2 mme ba bollang ha ba lokela ho hlekefetswa.<ref>http://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> == Ho bolla == '''Ho bolla''' ho kenyelletsa [[meetlo]] kapa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]] e thusang motho hore a be boemong bo itseng setjhabeng. Merero ya mekete ena ke ho phatlalatsa hore ditho tsa [[botshehadi]] di se di hodile hammoho le phetoho ya boemo setjhabeng bo fetohelang ho ba '''mosadi'''. Hangata ho bolla ha banana ho amana le ho kena '''dilemong tsa botjha''' ho tsamaellanang le ho qala ha ngwanana ho ya matsatsing. '''Batswadi''' ba bapala karolo ya bohlokwa tshebetsong ya ho bolla ha ngwanana ka ho mo ruta ho itshwara jwalo ka mosadi le ditsela tsa ho ntlafatsa phihlello ya thobalano [[lenyalong]]. Ho bolla ha [[banana ba Basotho]] ho etsahala haholo setjhabeng seo ho sona ho nyalwang [[sethepu]], kahoo, batswadi ba kenyelletsa malapa a fapaneng a thusang ho theha bonngwe pakeng tsa basadi bohle ba lelapa. Le ha ho le jwalo, ho bolla ha basali ho ka boela ha etsahala moo ho busang motho wa mme kapa bomme, kapa moo banyalani ba batjha ba phelang haufi le batswadi. Metseng eo basadi ba nang le tshusumetso e kgolo ho boiphediso ba setjhaba ba tlwaetse ho ba le '''mekete''' '''ya ho bolla''' e le hore ba rute banana hammoho le setjhaba hore banana bana ba ka kgona ho phethahatsa dintho tse ba tlammeng. Ho tlatselletse moo, '''mekete''' ena e hatella bohlokwa ba karolo eo basadi ba e bapalang setjhabeng. Malapa a kgothalletsa ho qala ho bolla ho tloha dilemong tse tlaase, hape banana ba banyane hangata ba bona ditho tsa lelapa le banana ba tswang metseng e meng ba ya mabollong. '''Tshebetso ya ho bolla''' e kenyelletsa banana ba [[Basotho]] ba fetohang mekgahlelong e fapaneng."'''Phepa'''" ke [[mobu]] o mosweu o sebediswang ke banana mmeleng ya bona mme "'''Pilo'''" ke mobu o motsho o sebediswa ho tshasa sefahleho ho kgetholla meloko e fapaneng. '''Meloko''' ena e kenyelletsa [[Bataung]], [[Bahlakwana]], [[Bakwena]], [[Bafokeng]], [[Basiya]] le [[Baphuthing]]. Ba bollang ba tseba hore na ke mofuta o feng wa mobu o sebediswang melokong e fapaneng.<ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> === Ho sarollwa ha malwebe === '''Banana''' ba rutwa ho itsharolla malwebe. Malwebe a atolloswa ka ho '''sidilwa''' le ho '''sarollwa''' ho tloha hodimo ho ya tlaase ho sebediswa dipento tsa menwana le monwana wa bone. [[Ditlama]] tse fapaneng di a dilwa ebe di fetolwa setlolo e le hore di fokotse bohloko. Ho dumelwa hore ditlama tsena di '''nolofatsa''' le ho '''tlotsa''' malwebe ho fokotsa '''ho ruruha ha letlalo'''. Ho sarollwa ha malebe ho basadi ba Basotho ha ho tlole [[ditokelo]] tsa basadi kaha ha ho na [[tlhekefetso]] e etsahalang, ntle le haeba mosadi a sa jwetse se etswang lebollong. '''Banana ba Basotho''' ba bollang ba thusana ho sarolla malwebe mme ka hona ba kgona ho '''hlodisana''' ka hore na ke mang ya nang le malwebe a malelele ka ho fetisisa. Banana bana ba bolellwa hore ho sarolla malwebe ho eketsa hore banna ba bona ba nako e tlang ba natefelwe ke thobalano le hore ho sarolla malwebe ho eketsa menyetla ya mosadi ya ho kena lenyalong. Ka dinako tse ding ba bollang ba bolela hore ho bohloko empa ba bang ba natefelwa ke tshebetso ena. Banana ba bangata ba boetse ba dumela hore haeba ba sa sarolle malwebe a bona, ba ka ba le mathata a ho beleha. Ka lebaka la hore ka dinako tse ding ho ba le ho hlodisana ha ho sarolla malwebe, banana ba bang ba nka mehato e kotsi ya ho sarolla malwebe. Banana ba bang ba tlama mohala malwebeng a bona mme ba kenye lejwe le lenyane ho ba thusa ho hula malwebe a bona, ha ba bang ba sebedisa ditlama tse fosahetseng tse bakang [[Lekgopo|'''lekgopo''']]. Mekgwa ena e meng e mengata e etswa ntle le tlhokomelo ya dingaka tsa setso. Banana ba bang le mathata ba iswa dipetlele/ditliliniking. Mathata a ka nnang a hlaha a kenyelletsa ho hlohlona, ho ruruha, meokgo e menyane le bohloko. <ref>Cult Health Sex. 2017 May; 19(5): 616–629.Published online 2016 Dec 6. doi: 10.1080/13691058.2016.1257739 Accessed 9 April 2018</ref> Basadii ba Basotho ba ileng ba eketswa bo tshehadi ba bona ha ba kgone ho tiisa hore ho eketswa hona ho thusitse tshebetsong ya ho beleha bana kaha ba bangata ba ikutlwa ba na le phihlello e tshwanang le ya basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi ba bona. Basadi ba na ba tlaleha ka banna ba bona ba nang le dikamano tsa thobalano le basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi mme ka hona ha ba na bonnete ba hore ho eketswa botshehadi ho natefisa thobalano. <ref>Guillermo Martínez Pérez, Mwenya Mubanga, Concepción Tomás Aznar, Brigitte Bagnol. (2015) Zambian Women in South Africa: Insights Into Health Experiences of Labia Elongation. The Journal of Sex Research 52:8, pages 857-867.Accessed 9 April 2018</ref><ref>Khau, Mathabo. (2012). Female sexual pleasure and autonomy: What has inner labia elongation got to do with it?. Sexualities. 15. 763-777. 10.1177/1363460712454068.Accessed 9 April 2018</ref> [[File:Mosadi Wa Mosotho.jpg|thumb|Mosadi wa Mosotho ka moaparo wa Basotho.]] == Moaparo wa ho bolla == Diaparo tse aparwang ha ho bollwa di hloka tlhokomelo e ngata. Nako ya ho lokisetsa banana ba Basotho naheng ya Lesotho e ka ba telele empa, porofenseng ya Free State, ho lokisetsa ho ka etswa ka letsatsi le le leng. Ngwanana o fuwa kobo ya letlalo la nku ke malome kapa moemedi e mong wa ntate ho tswa ka lehlakoreng la leloko la mme wa hae. Ka letsatsi la pele, banana ba tlwaetse ho apara mese ya kgale le kobo ya kgale e lerootho. Nakwana ka morao ho moo, diaparo tseo di a lahlwa ebe ba apeswa seaparo sa letlalo la kgomo kapa la nku. Ngwanana o boetse o fuwa lesira hammoho le jwang kapa lehlaka le holang mabopong a noka le bitswang 'dikgolokwane' hore a le apare lethekeng. Banana bana ba boetse ba rwala difaha tsa letsopa tse entsweng ka matsoho. Ngwanana ha a qeta lebollong o tsamaya a apere seaparo se setle sa letlalo la kgomo, difaha, mekgabiso, dikobo tse ntjha, dithaole tse mebalabala mme ba itshasitse ka letsopa le mmala o mo kgubedu. [[File:Basotho female initiates (bale).jpg|thumb|238x238px|Banana ba Basotho ba lebollong.]] == Ba bollang == '''Banana ba bollang''' ba hlophiswa ho ya ka boemo bo phahameng ho ya ho bo tlaase. Boemo bo ka sehloohong bo bitswa ''''Molobe'''<nowiki/>' bo latelwe ke '<nowiki/>'''Molobenyana'''<nowiki/>' kapa '<nowiki/>'''Lelate'''<nowiki/>' mme boemo bo ka tlaase bo bitswa ''''Senkoyhi'''<nowiki/>', Le ha ho le jwalo, tsamaiso ena ya maemo ha e sebediswe ka mehla mme tshebediso ya yona e itshetlehile ka sebaka sa ho bolla. Ngwanana ya bollang a ka ya lebollong le e mong wa banana ba [[leloko]] la ha bo ho kenyelletsa '''dikgaitsedi''', '''dikgaitsedi tsa ntate tse nyane ho yena''', '''dikgaitsedi tsa mme tse nyane ho yena''' kapa '''batjhana'''. A ka se ye lebollong ka nako e tshwanang le ya '''mme wa hae''', '''kgaitsedi ya moholo wa mme wa hae''' kapa '''nkgono wa hae'''. Haeba ba leloko ba le sekolong se le seng sa ho bolla, ke [[molao]] ho beha [[molamu]] terateng moo ho ke nwang le teng. Ba leloko ba tshwanela ho kena le ho tswa ka mahlakore a fapaneng a molamu. <ref>Legassic, M 1969. The Sotho-Tswana people before 1800. In Thompson, L. (ed) African Societies in Southern africa. London: Heinemann.</ref> == Mehlodi == [[Category:Freistata]] 0np86qs8oraqueb2g2hnqyju8rt0j9u 41369 41368 2026-09-27T16:12:29Z Ntsunong 13225 Editing 41369 wikitext text/x-wiki [[File:Basotho_female_initiates_(bale).jpg|thumb|250x250px|Basadi ba Basotho ba lebollong ba bitswang ''Bale'']] '''<span lang="st" dir="ltr">Lebollo</span> la banana''' ke mosebetsi wa setso wa Basotho ho fetola banana ho ba basadi. Mosebetsi ona o ntse o etswa diporofenseng tsa Aforika Borwa tse kang [[Free State]], [[Mpumalanga]], [[Eastern Cape]] le [[Kwazulu-Natala|KwaZulu Natal]]. Mosebetsi wa phetolo wa Basotho, ho fapana le mekgwa e meng ya [[Afrika|Aforika]], ha o kenyelletse mekgwa e tlosang dikarolo tsa ditho tsa botshehadi tsa basadi. Le ha ho le jwalo, malwebe a ka hare a atoloswa ho ba malelele ka ho sarollwa e le hore mosadi a natefelwe ke thobalano. Dibakeng tseo ho tsona ho bolla ho ntseng ho nkuwa ho le bohlokwa, batho ba [[setjhaba]] ba soma banana ba sa bollang.<ref>https://www.academia.edu/70031839/Female_initiation_becoming_a_woman_among_the_Basotho</ref> Bana ba Aforika Borwa ba qobellwa ke [[molaotheo]] wa naha hore ba kene [[sekolo]]. Ke ka lebaka lena dikolo tsa ho bolla tsa banana di bulwa habedi ka selemo, ka [[Phuptjane|Phupjane]] le ka [[Tshitwe]], e le hore ba kgonang ho ya ka Phupjane ba ye mme ba sa kgoneng ka lebaka la sekolo kapa mabaka a mang ba ye ka Tshitwe ho thusa ho boloka [[Sesotho|setso]] se tswelle.<ref>https://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> [[File:Lesotho mountain village (5285775857).jpg|thumb|Motsana wa naheng ya Lesotho o dithabeng.]] == Sebaka == '''Ho bolla''' hangata ho etsahala dibakeng tsa '''mahaeng''' moo Basotho ba ntseng ba latela [[setso]]. Ho etsahala '''mapolasing''' le '''metsaneng e menyane''' moo disebediswa le tikoloho di thusang ho theha maemo a ho bolla. Dibaka tseo ho tsona banana ba ntseng ba bolla ka bongata di kenyelletsa, Ficksburg le Clocolan porofenseng ya [[Free State]] hammoho le [[Butha-Buthe]] le '''Mphosong''' naheng ya [[Lesotho]]. Ho sarollwa ha malwebe ha ho etswe dipetlele kapa ditliliniking kaha ha ho hlokehe tsebo ya bongaka. <ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> == Nako ya ho bolla == '''Dikolo tsa Basotho tsa ho bolla ha basadi''' di reretswe ho tsamaisana le ho hlaha ha kgwedi e felletseng. Kgwedi e felletseng ho Basotho e bontsha kgahleho ya [[thobalano]] ho batho ba boMme le bokgoni ba ho beleha bana. Ho boetse ho nahanwa ka [[dihla tsa selemo]] le maemo a loketseng. Dikolo tse ding di nka karolo ka kgwedi ya '''Mphalane''', le ha ho le jwalo, tse ngata di nka karolo ka kgwedi ya '''Tshitwe''' hobane sena se dumella bana ho ya nakong ya matsatsi a bona a phomolo a dikolo tsa [[thuto]]. == Dilemo == '''Bonyane ba dilemo''' tseo [[ngwanana]] a ka yang [[lebollong]] ka tsona ke dilemo tse 12 . Dilemo tsa ho ya lebollong di tloha ho dilemo tse 12 ho ya ho tse 20, le ha ho le jwalo, dilemo tse kgothalletswang haholo ke tse pakeng tsa dilemo tse 15 le tse 18. Ketsahalo ya ho qala ya ho ya matsatsing ha ngwanana, eo ka Senyesemane e bitswang ''''''menarche''''',' e nkwa e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong. Le hoja ho fihla [[dilemong tsa botjha]] e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong, empa ha se tlhokahalo e ka sehloohong. == Mesebetsi/Dikarolo == '''Ho hlokahala''' [[ngaka ya setso]] ya [[mosadi]] bakeng sa ho bolla. '''Ngaka ya setso''' e batlwa ha ho ntse ho lokisetswa lebollo. Ho dumelwa hore ngaka ena e na le kutlwisiso e hlakileng ya matla a tlhaho le kamoo a sebetsang ka teng lefatsheng. Mesebetsi e qala hang ha ngaka e fihla. Ka dinako tse ding, dingaka tse ding tsa setso tsa moo di koptjwa ho ba teng tshebetsong ena, leha ho le jwalo, ho ba teng ha tsona ha ho hlokahale. [[Monga wa mophato]] o kgothalletsa lebollo ke ka hona e leng 'monga' sekolo. Hangata beng ba mephato ba nehela maphelo a bona ohle ho thusa dikolo tsa ho bolla mme ba batla ho tseba ho feta ka moo ba tsebang ka teng, ba na le dilemo tse ngata tsa phihlello. '''Monga wa mophato''' o ikarabella ka ho fana ka dijo ho ba bollang le [[mesuwe]], sena se kenyelletsa ho hlaba diphoofolo bakeng sa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]]. Hape ke boikarabelo ba monga wa mophato ho fumana '''ngaka''' '''ya setso''' e hlomphehang. Beng ba mephato ba tsebahala ka mesebetsi ya bona mme hangata ba koptjwa hore ba bule mabollo. Ba fumana '''moputso''' ka mokgwa wa '''nama''' le '''[[tjhelete]]'''. Mosuwe o ikarabella ka ho hlokomela le ho kwetlisa ba bollang nakong ena ya ho bolla. Ba boetse ba ikarabella ka ho ruta ba bollang '''boitshwaro'''.<ref>Betty J. Harris (1990) Ethnicity and Gender in the Global Periphery: A Comparison of Basotho and Navajo Women. American Indian Culture and Research Journal: 1990, Vol. 14, No. 4, pp. 15-38.</ref> == Molao == '''Molao wa Dikolo tsa ho Bolla wa Bophelo bo Botle''' porofenseng ya Free State wa selemo sa 2004 (molao wa 1 wa 2004) o bolela [[ditekanyetso le melawana]] e hlokahalang bakeng sa ho tsamaisa dikolo tsa ho bolla. E nngwe ya ditlhokahalo e kenyelletsa tumello e hlakileng e ngotsweng ya ho tsamaisa sekolo sa ho bolla le hore ba bollang ba hlokomelwe ke [[Ofisiri ya Bongaka]] ya Setereke seo lebollo le leng ho sona. Ditlhoko tse ding di kenyelletsa tumello e ngotsweng ya ba fetang dilemo tse 18 le tumello ya batswadi bakeng sa ba ka tlaase ho dilemo tse 18, tlaleho e hlwekileng ya bophelo bo botle e entsweng ke [[mooki]] wa tlhokomelo ya [[Bophelo bo botle|bophelo]] [[Bophelo bo botle|bo botle]] bo phahameng kapa setsebi sa bongaka. Ofisiri ya Tikoloho ya setereke, e kgethilweng ke '''Setho sa Komiti e Kgolo''' ([[MEC]]), e hlahloba dikolo tsa ho bolla ho netefatsa hore ho na le phepelo e lekaneng ya [[metsi]], ho bona hore [[dijo]] di lokiswa sebakeng se hlwekileng hammoho le ho bona hore ho na le disebediswa tse lekaneng (haeba ho tloswa ha letlalo la botona kapa botshehadi bo etswa ka letsoho). Sekolo sa ho bolla ha se tshwarwe nako e fetang dikgwedi tse 2 mme ba bollang ha ba lokela ho hlekefetswa.<ref>http://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> == Ho bolla == '''Ho bolla''' ho kenyelletsa [[meetlo]] kapa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]] e thusang motho hore a be boemong bo itseng setjhabeng. Merero ya mekete ena ke ho phatlalatsa hore ditho tsa [[botshehadi]] di se di hodile hammoho le phetoho ya boemo setjhabeng bo fetohelang ho ba '''mosadi'''. Hangata ho bolla ha banana ho amana le ho kena '''dilemong tsa botjha''' ho tsamaellanang le ho qala ha ngwanana ho ya matsatsing. '''Batswadi''' ba bapala karolo ya bohlokwa tshebetsong ya ho bolla ha ngwanana ka ho mo ruta ho itshwara jwalo ka mosadi le ditsela tsa ho ntlafatsa phihlello ya thobalano [[lenyalong]]. Ho bolla ha [[banana ba Basotho]] ho etsahala haholo setjhabeng seo ho sona ho nyalwang [[sethepu]], kahoo, batswadi ba kenyelletsa malapa a fapaneng a thusang ho theha bonngwe pakeng tsa basadi bohle ba lelapa. Le ha ho le jwalo, ho bolla ha basali ho ka boela ha etsahala moo ho busang motho wa mme kapa bomme, kapa moo banyalani ba batjha ba phelang haufi le batswadi. Metseng eo basadi ba nang le tshusumetso e kgolo ho boiphediso ba setjhaba ba tlwaetse ho ba le '''mekete''' '''ya ho bolla''' e le hore ba rute banana hammoho le setjhaba hore banana bana ba ka kgona ho phethahatsa dintho tse ba tlammeng. Ho tlatselletse moo, '''mekete''' ena e hatella bohlokwa ba karolo eo basadi ba e bapalang setjhabeng. Malapa a kgothalletsa ho qala ho bolla ho tloha dilemong tse tlaase, hape banana ba banyane hangata ba bona ditho tsa lelapa le banana ba tswang metseng e meng ba ya mabollong. '''Tshebetso ya ho bolla''' e kenyelletsa banana ba [[Basotho]] ba fetohang mekgahlelong e fapaneng."'''Phepa'''" ke [[mobu]] o mosweu o sebediswang ke banana mmeleng ya bona mme "'''Pilo'''" ke mobu o motsho o sebediswa ho tshasa sefahleho ho kgetholla meloko e fapaneng. '''Meloko''' ena e kenyelletsa [[Bataung]], [[Bahlakwana]], [[Bakwena]], [[Bafokeng]], [[Basiya]] le [[Baphuthing]]. Ba bollang ba tseba hore na ke mofuta o feng wa mobu o sebediswang melokong e fapaneng.<ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> === Ho sarollwa ha malwebe === '''Banana''' ba rutwa ho itsharolla malwebe. Malwebe a atolloswa ka ho '''sidilwa''' le ho '''sarollwa''' ho tloha hodimo ho ya tlaase ho sebediswa dipento tsa menwana le monwana wa bone. [[Ditlama]] tse fapaneng di a dilwa ebe di fetolwa setlolo e le hore di fokotse bohloko. Ho dumelwa hore ditlama tsena di '''nolofatsa''' le ho '''tlotsa''' malwebe ho fokotsa '''ho ruruha ha letlalo'''. Ho sarollwa ha malebe ho basadi ba Basotho ha ho tlole [[ditokelo]] tsa basadi kaha ha ho na [[tlhekefetso]] e etsahalang, ntle le haeba mosadi a sa jwetse se etswang lebollong. '''Banana ba Basotho''' ba bollang ba thusana ho sarolla malwebe mme ka hona ba kgona ho '''hlodisana''' ka hore na ke mang ya nang le malwebe a malelele ka ho fetisisa. Banana bana ba bolellwa hore ho sarolla malwebe ho eketsa hore banna ba bona ba nako e tlang ba natefelwe ke thobalano le hore ho sarolla malwebe ho eketsa menyetla ya mosadi ya ho kena lenyalong. Ka dinako tse ding ba bollang ba bolela hore ho bohloko empa ba bang ba natefelwa ke tshebetso ena. Banana ba bangata ba boetse ba dumela hore haeba ba sa sarolle malwebe a bona, ba ka ba le mathata a ho beleha. Ka lebaka la hore ka dinako tse ding ho ba le ho hlodisana ha ho sarolla malwebe, banana ba bang ba nka mehato e kotsi ya ho sarolla malwebe. Banana ba bang ba tlama mohala malwebeng a bona mme ba kenye lejwe le lenyane ho ba thusa ho hula malwebe a bona, ha ba bang ba sebedisa ditlama tse fosahetseng tse bakang [[Lekgopo|'''lekgopo''']]. Mekgwa ena e meng e mengata e etswa ntle le tlhokomelo ya dingaka tsa setso. Banana ba bang le mathata ba iswa dipetlele/ditliliniking. Mathata a ka nnang a hlaha a kenyelletsa ho hlohlona, ho ruruha, meokgo e menyane le bohloko. <ref>Cult Health Sex. 2017 May; 19(5): 616–629.Published online 2016 Dec 6. doi: 10.1080/13691058.2016.1257739 Accessed 9 April 2018</ref> Basadii ba Basotho ba ileng ba eketswa bo tshehadi ba bona ha ba kgone ho tiisa hore ho eketswa hona ho thusitse tshebetsong ya ho beleha bana kaha ba bangata ba ikutlwa ba na le phihlello e tshwanang le ya basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi ba bona. Basadi ba na ba tlaleha ka banna ba bona ba nang le dikamano tsa thobalano le basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi mme ka hona ha ba na bonnete ba hore ho eketswa botshehadi ho natefisa thobalano. <ref>Guillermo Martínez Pérez, Mwenya Mubanga, Concepción Tomás Aznar, Brigitte Bagnol. (2015) Zambian Women in South Africa: Insights Into Health Experiences of Labia Elongation. The Journal of Sex Research 52:8, pages 857-867.Accessed 9 April 2018</ref><ref>Khau, Mathabo. (2012). Female sexual pleasure and autonomy: What has inner labia elongation got to do with it?. Sexualities. 15. 763-777. 10.1177/1363460712454068.Accessed 9 April 2018</ref> [[File:Mosadi Wa Mosotho.jpg|thumb|Mosadi wa Mosotho ka moaparo wa Basotho.]] == Moaparo wa ho bolla == Diaparo tse aparwang ha ho bollwa di hloka tlhokomelo e ngata. Nako ya ho lokisetsa banana ba Basotho naheng ya Lesotho e ka ba telele empa, porofenseng ya Free State, ho lokisetsa ho ka etswa ka letsatsi le le leng. Ngwanana o fuwa kobo ya letlalo la nku ke malome kapa moemedi e mong wa ntate ho tswa ka lehlakoreng la leloko la Mme wa hae. Ka letsatsi la pele, banana ba tlwaetse ho apara mese ya kgale le kobo ya kgale e lerootho. Nakwana ka morao ho moo, diaparo tseo di a lahlwa ebe ba apeswa seaparo sa letlalo la kgomo kapa la nku. Ngwanana o boetse o fuwa lesira hammoho le jwang kapa lehlaka le holang mabopong a noka le bitswang 'dikgolokwane' hore a le apare lethekeng. Banana bana ba boetse ba rwala difaha tsa letsopa tse entsweng ka matsoho. Ngwanana ha a qeta lebollong o tsamaya a apere seaparo se setle sa letlalo la kgomo, difaha, mekgabiso, dikobo tse ntjha, dithaole tse mebalabala mme ba itshasitse ka letsopa le mmala o mo kgubedu. [[File:Basotho female initiates (bale).jpg|thumb|238x238px|Banana ba Basotho ba lebollong.]] == Ba bollang == '''Banana ba bollang''' ba hlophiswa ho ya ka boemo bo phahameng ho ya ho bo tlaase. Boemo bo ka sehloohong bo bitswa ''''Molobe'''<nowiki/>' bo latelwe ke '<nowiki/>'''Molobenyana'''<nowiki/>' kapa '<nowiki/>'''Lelate'''<nowiki/>' mme boemo bo ka tlaase bo bitswa ''''Senkoyhi'''<nowiki/>', Le ha ho le jwalo, tsamaiso ena ya maemo ha e sebediswe ka mehla mme tshebediso ya yona e itshetlehile ka sebaka sa ho bolla. Ngwanana ya bollang a ka ya lebollong le e mong wa banana ba [[leloko]] la ha bo ho kenyelletsa '''dikgaitsedi''', '''dikgaitsedi tsa ntate tse nyane ho yena''', '''dikgaitsedi tsa mme tse nyane ho yena''' kapa '''batjhana'''. A ka se ye lebollong ka nako e tshwanang le ya '''mme wa hae''', '''kgaitsedi ya moholo wa mme wa hae''' kapa '''nkgono wa hae'''. Haeba ba leloko ba le sekolong se le seng sa ho bolla, ke [[molao]] ho beha [[molamu]] terateng moo ho ke nwang le teng. Ba leloko ba tshwanela ho kena le ho tswa ka mahlakore a fapaneng a molamu. <ref>Legassic, M 1969. The Sotho-Tswana people before 1800. In Thompson, L. (ed) African Societies in Southern africa. London: Heinemann.</ref> == Mehlodi == [[Category:Freistata]] kd3qm5bapfr7rb6hm4w1gqw8ekgb25o 41370 41369 2026-09-27T16:16:33Z Ntsunong 13225 Editing 41370 wikitext text/x-wiki [[File:Basotho_female_initiates_(bale).jpg|thumb|250x250px|Basadi ba Basotho ba lebollong ba bitswang ''Bale'']] '''<span lang="st" dir="ltr">Lebollo</span> la banana''' ke mosebetsi wa setso wa Basotho ho fetola banana ho ba basadi. Mosebetsi ona o ntse o etswa diporofenseng tsa Aforika Borwa tse kang [[Free State]], [[Mpumalanga]], [[Eastern Cape]] le [[Kwazulu-Natala|KwaZulu Natal]]. Mosebetsi wa phetolo wa Basotho, ho fapana le mekgwa e meng ya [[Afrika|Aforika]], ha o kenyelletse mekgwa e tlosang dikarolo tsa ditho tsa botshehadi tsa basadi. Le ha ho le jwalo, malwebe a ka hare a atoloswa ho ba malelele ka ho sarollwa e le hore mosadi a natefelwe ke thobalano. Dibakeng tseo ho tsona ho bolla ho ntseng ho nkuwa ho le bohlokwa, batho ba [[setjhaba]] ba soma banana ba sa bollang.<ref>https://www.academia.edu/70031839/Female_initiation_becoming_a_woman_among_the_Basotho</ref> Bana ba Aforika Borwa ba qobellwa ke [[molaotheo]] wa naha hore ba kene [[sekolo]]. Ke ka lebaka lena dikolo tsa ho bolla tsa banana di bulwa habedi ka selemo, ka [[Phuptjane|Phupjane]] le ka [[Tshitwe]], e le hore ba kgonang ho ya ka Phupjane ba ye mme ba sa kgoneng ka lebaka la sekolo kapa mabaka a mang ba ye ka Tshitwe ho thusa ho boloka [[Sesotho|setso]] se tswelle.<ref>https://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> [[File:Lesotho mountain village (5285775857).jpg|thumb|Motsana wa naheng ya Lesotho o dithabeng.]] == Sebaka == '''Ho bolla''' hangata ho etsahala dibakeng tsa '''mahaeng''' moo Basotho ba ntseng ba latela [[setso]]. Ho etsahala '''mapolasing''' le '''metsaneng e menyane''' moo disebediswa le tikoloho di thusang ho theha maemo a ho bolla. Dibaka tseo ho tsona banana ba ntseng ba bolla ka bongata di kenyelletsa, Ficksburg le Clocolan porofenseng ya [[Free State]] hammoho le [[Butha-Buthe]] le '''Mphosong''' naheng ya [[Lesotho]]. Ho sarollwa ha malwebe ha ho etswe dipetlele kapa ditliliniking kaha ha ho hlokehe tsebo ya bongaka. <ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> == Nako ya ho bolla == '''Dikolo tsa Basotho tsa ho bolla ha basadi''' di reretswe ho tsamaisana le ho hlaha ha kgwedi e felletseng. Kgwedi e felletseng ho Basotho e bontsha kgahleho ya [[thobalano]] ho batho ba boMme le bokgoni ba ho beleha bana. Ho boetse ho nahanwa ka [[dihla tsa selemo]] le maemo a loketseng. Dikolo tse ding di nka karolo ka kgwedi ya '''Mphalane''', le ha ho le jwalo, tse ngata di nka karolo ka kgwedi ya '''Tshitwe''' hobane sena se dumella bana ho ya nakong ya matsatsi a bona a phomolo a dikolo tsa [[thuto]]. == Dilemo == '''Bonyane ba dilemo''' tseo [[ngwanana]] a ka yang [[lebollong]] ka tsona ke dilemo tse 12 . Dilemo tsa ho ya lebollong di tloha ho dilemo tse 12 ho ya ho tse 20, le ha ho le jwalo, dilemo tse kgothalletswang haholo ke tse pakeng tsa dilemo tse 15 le tse 18. Ketsahalo ya ho qala ya ho ya matsatsing ha ngwanana, eo ka Senyesemane e bitswang ''''''menarche''''',' e nkwa e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong. Le hoja ho fihla [[dilemong tsa botjha]] e le pontsho e ntle ya hore jwale ke nako ya hore ngwanana a ye lebollong, empa ha se tlhokahalo e ka sehloohong. == Mesebetsi/Dikarolo == '''Ho hlokahala''' [[ngaka ya setso]] ya [[mosadi]] bakeng sa ho bolla. '''Ngaka ya setso''' e batlwa ha ho ntse ho lokisetswa lebollo. Ho dumelwa hore ngaka ena e na le kutlwisiso e hlakileng ya matla a tlhaho le kamoo a sebetsang ka teng lefatsheng. Mesebetsi e qala hang ha ngaka e fihla. Ka dinako tse ding, dingaka tse ding tsa setso tsa moo di koptjwa ho ba teng tshebetsong ena, leha ho le jwalo, ho ba teng ha tsona ha ho hlokahale. [[Monga wa mophato]] o kgothalletsa lebollo ke ka hona e leng 'monga' sekolo. Hangata beng ba mephato ba nehela maphelo a bona ohle ho thusa dikolo tsa ho bolla mme ba batla ho tseba ho feta ka moo ba tsebang ka teng, ba na le dilemo tse ngata tsa phihlello. '''Monga wa mophato''' o ikarabella ka ho fana ka dijo ho ba bollang le [[mesuwe]], sena se kenyelletsa ho hlaba diphoofolo bakeng sa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]]. Hape ke boikarabelo ba monga wa mophato ho fumana '''ngaka''' '''ya setso''' e hlomphehang. Beng ba mephato ba tsebahala ka mesebetsi ya bona mme hangata ba koptjwa hore ba bule mabollo. Ba fumana '''moputso''' ka mokgwa wa '''nama''' le '''[[tjhelete]]'''. Mosuwe o ikarabella ka ho hlokomela le ho kwetlisa ba bollang nakong ena ya ho bolla. Ba boetse ba ikarabella ka ho ruta ba bollang '''boitshwaro'''.<ref>Betty J. Harris (1990) Ethnicity and Gender in the Global Periphery: A Comparison of Basotho and Navajo Women. American Indian Culture and Research Journal: 1990, Vol. 14, No. 4, pp. 15-38.</ref> == Molao == '''Molao wa Dikolo tsa ho Bolla wa Bophelo bo Botle''' porofenseng ya Free State wa selemo sa 2004 (molao wa 1 wa 2004) o bolela [[ditekanyetso le melawana]] e hlokahalang bakeng sa ho tsamaisa dikolo tsa ho bolla. E nngwe ya ditlhokahalo e kenyelletsa tumello e hlakileng e ngotsweng ya ho tsamaisa sekolo sa ho bolla le hore ba bollang ba hlokomelwe ke [[Ofisiri ya Bongaka]] ya Setereke seo lebollo le leng ho sona. Ditlhoko tse ding di kenyelletsa tumello e ngotsweng ya ba fetang dilemo tse 18 le tumello ya batswadi bakeng sa ba ka tlaase ho dilemo tse 18, tlaleho e hlwekileng ya bophelo bo botle e entsweng ke [[mooki]] wa tlhokomelo ya [[Bophelo bo botle|bophelo]] [[Bophelo bo botle|bo botle]] bo phahameng kapa setsebi sa bongaka. Ofisiri ya Tikoloho ya setereke, e kgethilweng ke '''Setho sa Komiti e Kgolo''' ([[MEC]]), e hlahloba dikolo tsa ho bolla ho netefatsa hore ho na le phepelo e lekaneng ya [[metsi]], ho bona hore [[dijo]] di lokiswa sebakeng se hlwekileng hammoho le ho bona hore ho na le disebediswa tse lekaneng (haeba ho tloswa ha letlalo la botona kapa botshehadi bo etswa ka letsoho). Sekolo sa ho bolla ha se tshwarwe nako e fetang dikgwedi tse 2 mme ba bollang ha ba lokela ho hlekefetswa.<ref>http://www.cogta.gov.za/cgta_2016/wp-content/uploads/2016/06/DTA-GG-38814-INITIATION-POLICY-FOR-COMMENTS.pdf</ref> == Ho bolla == '''Ho bolla''' ho kenyelletsa [[meetlo]] kapa [[Mokete wa Dikapeso wa Sejwajwale|mekete]] e thusang motho hore a be boemong bo itseng setjhabeng. Merero ya mekete ena ke ho phatlalatsa hore ditho tsa [[botshehadi]] di se di hodile hammoho le phetoho ya boemo setjhabeng bo fetohelang ho ba '''mosadi'''. Hangata ho bolla ha banana ho amana le ho kena '''dilemong tsa botjha''' ho tsamaellanang le ho qala ha ngwanana ho ya matsatsing. '''Batswadi''' ba bapala karolo ya bohlokwa tshebetsong ya ho bolla ha ngwanana ka ho mo ruta ho itshwara jwalo ka mosadi le ditsela tsa ho ntlafatsa phihlello ya thobalano [[lenyalong]]. Ho bolla ha [[banana ba Basotho]] ho etsahala haholo setjhabeng seo ho sona ho nyalwang [[sethepu]], kahoo, batswadi ba kenyelletsa malapa a fapaneng a thusang ho theha bonngwe pakeng tsa basadi bohle ba lelapa. Le ha ho le jwalo, ho bolla ha basali ho ka boela ha etsahala moo ho busang motho wa mme kapa bomme, kapa moo banyalani ba batjha ba phelang haufi le batswadi. Metseng eo basadi ba nang le tshusumetso e kgolo ho boiphediso ba setjhaba ba tlwaetse ho ba le '''mekete''' '''ya ho bolla''' e le hore ba rute banana hammoho le setjhaba hore banana bana ba ka kgona ho phethahatsa dintho tse ba tlammeng. Ho tlatselletse moo, '''mekete''' ena e hatella bohlokwa ba karolo eo basadi ba e bapalang setjhabeng. Malapa a kgothalletsa ho qala ho bolla ho tloha dilemong tse tlaase, hape banana ba banyane hangata ba bona ditho tsa lelapa le banana ba tswang metseng e meng ba ya mabollong. '''Tshebetso ya ho bolla''' e kenyelletsa banana ba [[Basotho]] ba fetohang mekgahlelong e fapaneng."'''Phepa'''" ke [[mobu]] o mosweu o sebediswang ke banana mmeleng ya bona mme "'''Pilo'''" ke mobu o motsho o sebediswa ho tshasa sefahleho ho kgetholla meloko e fapaneng. '''Meloko''' ena e kenyelletsa [[Bataung]], [[Bahlakwana]], [[Bakwena]], [[Bafokeng]], [[Basiya]] le [[Baphuthing]]. Ba bollang ba tseba hore na ke mofuta o feng wa mobu o sebediswang melokong e fapaneng.<ref name="auto">S du Ploy. Female initiation: Becoming a woman among the Basotho. Masters Dissertation. University of Free State. May 2006.</ref> === Ho sarollwa ha malwebe === '''Banana''' ba rutwa ho itsharolla malwebe. Malwebe a atolloswa ka ho '''sidilwa''' le ho '''sarollwa''' ho tloha hodimo ho ya tlaase ho sebediswa dipento tsa menwana le monwana wa bone. [[Ditlama]] tse fapaneng di a dilwa ebe di fetolwa setlolo e le hore di fokotse bohloko. Ho dumelwa hore ditlama tsena di '''nolofatsa''' le ho '''tlotsa''' malwebe ho fokotsa '''ho ruruha ha letlalo'''. Ho sarollwa ha malebe ho basadi ba Basotho ha ho tlole [[ditokelo]] tsa basadi kaha ha ho na [[tlhekefetso]] e etsahalang, ntle le haeba mosadi a sa jwetse se etswang lebollong. '''Banana ba Basotho''' ba bollang ba thusana ho sarolla malwebe mme ka hona ba kgona ho '''hlodisana''' ka hore na ke mang ya nang le malwebe a malelele ka ho fetisisa. Banana bana ba bolellwa hore ho sarolla malwebe ho eketsa hore banna ba bona ba nako e tlang ba natefelwe ke thobalano le hore ho sarolla malwebe ho eketsa menyetla ya mosadi ya ho kena lenyalong. Ka dinako tse ding ba bollang ba bolela hore ho bohloko empa ba bang ba natefelwa ke tshebetso ena. Banana ba bangata ba boetse ba dumela hore haeba ba sa sarolle malwebe a bona, ba ka ba le mathata a ho beleha. Ka lebaka la hore ka dinako tse ding ho ba le ho hlodisana ha ho sarolla malwebe, banana ba bang ba nka mehato e kotsi ya ho sarolla malwebe. Banana ba bang ba tlama mohala malwebeng a bona mme ba kenye lejwe le lenyane ho ba thusa ho hula malwebe a bona, ha ba bang ba sebedisa ditlama tse fosahetseng tse bakang [[Lekgopo|'''lekgopo''']]. Mekgwa ena e meng e mengata e etswa ntle le tlhokomelo ya dingaka tsa setso. Banana ba bang le mathata ba iswa dipetlele/ditliliniking. Mathata a ka nnang a hlaha a kenyelletsa ho hlohlona, ho ruruha, meokgo e menyane le bohloko. <ref>Cult Health Sex. 2017 May; 19(5): 616–629.Published online 2016 Dec 6. doi: 10.1080/13691058.2016.1257739 Accessed 9 April 2018</ref> Basadii ba Basotho ba ileng ba eketswa bo tshehadi ba bona ha ba kgone ho tiisa hore ho eketswa hona ho thusitse tshebetsong ya ho beleha bana kaha ba bangata ba ikutlwa ba na le phihlello e tshwanang le ya basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi ba bona. Basadi ba na ba tlaleha ka banna ba bona ba nang le dikamano tsa thobalano le basadi ba sa kang ba eketswa botshehadi mme ka hona ha ba na bonnete ba hore ho eketswa botshehadi ho natefisa thobalano. <ref>Guillermo Martínez Pérez, Mwenya Mubanga, Concepción Tomás Aznar, Brigitte Bagnol. (2015) Zambian Women in South Africa: Insights Into Health Experiences of Labia Elongation. The Journal of Sex Research 52:8, pages 857-867.Accessed 9 April 2018</ref><ref>Khau, Mathabo. (2012). Female sexual pleasure and autonomy: What has inner labia elongation got to do with it?. Sexualities. 15. 763-777. 10.1177/1363460712454068.Accessed 9 April 2018</ref> [[File:Mosadi Wa Mosotho.jpg|thumb|Mosadi wa Mosotho ka moaparo wa Basotho.]] == Moaparo wa ho bolla == Diaparo tse aparwang ha ho bollwa di hloka tlhokomelo e ngata. Nako ya ho lokisetsa banana ba Basotho naheng ya Lesotho e ka ba telele empa, porofenseng ya Free State, ho lokisetsa ho ka etswa ka letsatsi le le leng. Ngwanana o fuwa kobo ya letlalo la nku ke malome kapa moemedi e mong wa ntate ho tswa ka lehlakoreng la leloko la Mme wa hae. Ka letsatsi la pele, banana ba tlwaetse ho apara mese ya kgale le kobo ya kgale e lerootho. Nakwana ka morao ho moo, diaparo tseo di a lahlwa ebe ba apeswa seaparo sa letlalo la kgomo kapa la nku. Ngwanana o boetse o fuwa lesira hammoho le jwang kapa lehlaka le holang mabopong a noka le bitswang 'dikgolokwane' hore a le apare lethekeng. Banana bana ba boetse ba rwala difaha tsa letsopa tse entsweng ka matsoho. Ngwanana ha a qeta lebollong o tsamaya a apere seaparo se setle sa letlalo la kgomo, difaha, mekgabiso, dikobo tse ntjha, dithaole tse mebalabala mme ba itshasitse ka letsopa le mmala o mo kgubedu. [[File:Basotho female initiates (bale).jpg|thumb|238x238px|Banana ba Basotho ba lebollong.]] == Ba bollang == '''Banana ba bollang''' ba hlophiswa ho ya ka boemo bo phahameng ho ya ho bo tlaase. Boemo bo ka sehloohong bo bitswa ''''Molobe'''<nowiki/>' bo latelwe ke '<nowiki/>'''Molobenyana'''<nowiki/>' kapa '<nowiki/>'''Lelate'''<nowiki/>' mme boemo bo ka tlaase bo bitswa ''''Senkothi'''<nowiki/>', Le ha ho le jwalo, tsamaiso ena ya maemo ha e sebediswe ka mehla mme tshebediso ya yona e itshetlehile ka sebaka sa ho bolla. Ngwanana ya bollang a ka ya lebollong le e mong wa banana ba [[leloko]] la ha bo ho kenyelletsa '''dikgaitsedi''', '''dikgaitsedi tsa Ntate tse nyane ho yena''', '''dikgaitsedi tsa Mme tse nyane ho yena''' kapa '''batjhana'''. A ka se ye lebollong ka nako e tshwanang le ya Mme '''wa hae''', '''kgaitsedi ya moholo wa Mme wa hae''' kapa N'''kgono wa hae'''. Haeba ba leloko ba le sekolong se le seng sa ho bolla, ke [[molao]] ho beha [[molamu]] terateng moo ho ke == Mehlodi == [[Category:Freistata]] nkuamvv0i3zru5dcpp8571gcyoca1da 0 9312 41373 35640 2026-09-27T17:55:07Z Ntsunong 13225 Diphoso 41373 wikitext text/x-wiki '''Phuthaditjhaba''' (eo pele e neng e le '''Witsieshoek'''), ke toropo profenseng ya Foreistata [[Afrika Borwa]]. E sebakeng sa karolo ya dithaba tsa Drakensberg (Maloti ka Sesotho). E na le moedi le profense ya [[Kwazulu-Natala|KwaZulu-Natal]] ka borwa-botjhabela le naha e ikemetseng ya [[Lesotho]] ka borwa - bophirima. Toropo ena e ne e le motse-moholo wa ''bantustan'', kapa naha ya habo QwaQwa. Ha kgethollo ya merabe e meng e fediswa, toropo eo e ile ya eba karolo ya profense ya Foreistata.<ref>http://census2011.adrianfrith.com/place/472008</ref> == Tse fitileng == Lehlwa le neng le atisa ho ba teng ditlhorong tsa dithaba tsa Drakensberg tse pota-potileng motse oo, le ile la etsa hore Ma-San a bitse sebaka seo QwaQwa ('' (e tshweu ho feta e tshweu) ''). Ma Aforikannere ba ile ba reha toropo eo lebitso la ''Witsieshoek'' ho hlompha Wetsi (eo hape a neng a ngotswe Witsie le Wetsi), hlooho ya Makholokoe ya neng a dula moo ho tloha ka 1839 ho isa ka 1856. <ref>https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames</ref> Lebitso Phuthaditjhaba ke lebitso la [[Sesotho]] le bolelang sebaka sa ho kopana ha merabe. E fumaneha mabopong a Noka ya Elands.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.routes.co.za/fs/phuthaditjhaba/index.html |access-date=2024-11-04 |archive-date=2012-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419170747/http://routes.co.za/fs/phuthaditjhaba/index.html |dead-url=yes }}</ref> Ka histori sebaka sena se ne se dula ke merabe ya Bantu ya batho Borwa, e leng Makholokoe, Bataung, Bakoena le Batlokoa.Mmuso wa Orange Free State o ile wa dula moo ka bo-1870 ka mora hore o fihlelwe tumellano ya kgotso le baeta-pele ba wona. Ka 1926 mmuso wa Orange Free State o ile wa beha Batlokoa tlasa bolaodi ba Bakoena empa o ile wa fa sehlopha ka seng bolaodi ba sona ba tikoloho ka 1930. Ka 1969 di ile tsa kopanngwa hore e be puso e le nngwe Ka 1eng seo74eoe ile yya e-ba motse-moholo wa ''bantustan'' (kapa "ntlo") ya QwaQwa. Ha tsamaiso ya kgethollo ya merabe e meng e fedisa Afrika Borwa ka 1994, e ile ya eba karolo ya profense ya Free State. Toropo ena ke tsela ya ho kena QwaQwa ya mahaeng. Ho fana ka ditshebeletso sebakeng seo ho thata, naha ke dithaba mme matlo a dibakeng tse ka thoko ha a fumane ditshebeletso tsa motheo. Ke sebaka se futsanehileng ka ho fetisisa Profenseng ya Free State. Sepetlele sa Mofumahadi Manapo Mopeli Regional se teng mona. [[File:The_view_of_Manapo_Hospital_from_Setsing.jpg|left|thumb|280x280px|Pono ya Sepetlele sa Mofumahadi Manapo Mopeli]] == Dipapadi == Toropo ena ke sebaka sa tswalo sa sehlopha sa bolo se ileng sa bapala ho Premier Soccer League sa Free State Stars. Le hoja sehlopha sena se sa fallela Bohlokong Bethlehem, se ntse se bapala dipapadi tsa sona tsa bohlokwa setsing se seholo sa Charles Mopedi. Toropo e na le dihlopha tse ding tse pedi tsa bolo elya maoto tsa ditsebi, e leng Maluti FET College FC le African Warriors FC tse sebelisang lebaleng la Charles Mopedi e le setsi sa bona sa bodulo. Dihlopha ka bobedi di nka karolo ho (National First Division) eleng ba bapalang boemong bo fatshe pele baya ho tse hodimo, mme Maluti FET College FC e qala ho bapala sehlopheng sena. == Sheba le tse latelang == * http://census2011.adrianfrith.com/place/472032 * [[Witzieshoek revolt|Bofetohelo ba Witzieshoek]] * [[Makwane]] * [[QwaQwa]] * [[Tseki]] * [[Tshiame]] * [[Harrismith|Intabazwe]] == Tse pakang == 6e90l1d8a8r27f9gc57vq13nzu49pbq 41374 41373 2026-09-27T17:59:00Z Ntsunong 13225 Diphoso 41374 wikitext text/x-wiki '''Phuthaditjhaba''' (eo pele e neng e le '''Witsieshoek'''), ke toropo profenseng ya Foreistata [[Afrika Borwa]]. E sebakeng sa karolo ya dithaba tsa Drakensberg (Maloti ka Sesotho). E na le moedi le profense ya [[Kwazulu-Natala|KwaZulu-Natal]] ka borwa-botjhabela le naha e ikemetseng ya [[Lesotho]] ka borwa - bophirima. Toropo ena e ne e le motse-moholo wa ''bantustan'', kapa naha ya habo QwaQwa. Ha kgethollo ya merabe e meng e fediswa, toropo eo e ile ya eba karolo ya profense ya Foreistata.<ref>http://census2011.adrianfrith.com/place/472008</ref> == Tse fitileng == Lehlwa le neng le atisa ho ba teng ditlhorong tsa dithaba tsa Drakensberg tse pota-potileng motse oo, le ile la etsa hore Ma-San a bitse sebaka seo QwaQwa ('' (e tshweu ho feta e tshweu) ''). Ma Aforikannere ba ile ba reha toropo eo lebitso la ''Witsieshoek'' ho hlompha Wetsi (eo hape a neng a ngotswe Witsie le Wetsi), hlooho ya Makholokoe ya neng a dula moo ho tloha ka 1839 ho isa ka 1856. <ref>https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames</ref> Lebitso Phuthaditjhaba ke lebitso la [[Sesotho]] le bolelang sebaka sa ho kopana ha merabe. E fumaneha mabopong a Noka ya Elands.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.routes.co.za/fs/phuthaditjhaba/index.html |access-date=2024-11-04 |archive-date=2012-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419170747/http://routes.co.za/fs/phuthaditjhaba/index.html |dead-url=yes }}</ref> Ka histori sebaka sena se ne se dula ke merabe ya Bantu ya batho Borwa, e leng Makholokoe, Bataung, Bakoena le Batlokoa.Mmuso wa Orange Free State o ile wa dula moo ka bo-1870 ka mora hore o fihlelwe tumellano ya kgotso le baeta-pele ba wona. Ka 1926 mmuso wa Orange Free State o ile wa beha Batlokoa tlasa bolaodi ba Bakoena empa o ile wa fa sehlopha ka seng bolaodi ba sona ba tikoloho ka 1930. Ka 1969 di ile tsa kopanngwa hore e be puso e le nngwe Ka 1eng seo74eoe ile yya e-ba motse-moholo wa ''bantustan'' (kapa "ntlo") ya QwaQwa. Ha tsamaiso ya kgethollo ya merabe e meng e fedisa Afrika Borwa ka 1994, e ile ya eba karolo ya profense ya Free State. Toropo ena ke tsela ya ho kena QwaQwa ya mahaeng. Ho fana ka ditshebeletso sebakeng seo ho thata, naha ke dithaba mme matlo a dibakeng tse ka thoko ha a fumane ditshebeletso tsa motheo. Ke sebaka se futsanehileng ka ho fetisisa Profenseng ya Free State. Sepetlele sa Mofumahadi Manapo Mopeli Regional se teng mona. [[File:The_view_of_Manapo_Hospital_from_Setsing.jpg|left|thumb|280x280px|Pono ya Sepetlele sa Mofumahadi Manapo Mopeli]] == Dipapadi == Toropo ena ke sebaka sa tswalo sa sehlopha sa bolo se ileng sa bapala ho Premier Soccer League sa Free State Stars. Le hoja sehlopha sena se ile sa fallela Bohlokong Bethlehem, se nentse se bapala dipapadi tsa sona tsa bohlokwa setsing se seholo sa Charles Mopeli. Toropo e na le dihlopha tse ding tse pedi tsa bolo ya maoto tsa ditsebi, e leng Maluti FET College FC le African Warriors FC tse sebedisang lebala la Charles Mopedi e le setsi sa bona sa bodulo. Dihlopha ka bobedi di nka karolo ho (National First Division) eleng ba bapalang boemong bo fatshe pele baya ho tse hodimo, mme Maluti FET College FC e qala ho bapala sehlopheng sena. == Sheba le tse latelang == * http://census2011.adrianfrith.com/place/472032 * [[Witzieshoek revolt|Bofetohelo ba Witzieshoek]] * [[Makwane]] * [[QwaQwa]] * [[Tseki]] * [[Tshiame]] * [[Harrismith|Intabazwe]] == Tse pakang == fg6ta4qen7148m94skmd06nq8dxr0i6 41375 41374 2026-09-27T18:02:26Z Ntsunong 13225 Diphoso 41375 wikitext text/x-wiki '''Phuthaditjhaba''' (eo pele e neng e le '''Witsieshoek'''), ke toropo profenseng ya Foreistata [[Afrika Borwa]]. E sebakeng sa karolo ya dithaba tsa Drakensberg (Maloti ka Sesotho). E na le moedi le profense ya [[Kwazulu-Natala|KwaZulu-Natal]] ka borwa-botjhabela le naha e ikemetseng ya [[Lesotho]] ka borwa - bophirima. Toropo ena e ne e le motse-moholo wa ''bantustan'', kapa naha ya habo QwaQwa. Ha kgethollo ya merabe e meng e fediswa, toropo eo e ile ya eba karolo ya profense ya Foreistata.<ref>http://census2011.adrianfrith.com/place/472008</ref> == Tse fitileng == Lehlwa le neng le atisa ho ba teng ditlhorong tsa dithaba tsa Drakensberg tse pota-potileng motse oo, lehlwa leo le ile la etsa hore Ma-San a bitse sebaka seo QwaQwa ''(e tshweu ho feta e tshweu)''. Ma Aforikannere ba ile ba reha toropo eo lebitso la ''Witsieshoek'' ho hlompha Wetsi (eo hape a neng a ngotswe Witsie), hlooho ya Makholokoe ya neng a dula moo ho tloha ka 1839 ho isa ka 1856. <ref>https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames</ref> Lebitso Phuthaditjhaba ke lebitso la [[Sesotho]] le bolelang sebaka sa ho kopana ha merabe. E fumaneha mabopong a Noka ya Elands.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.routes.co.za/fs/phuthaditjhaba/index.html |access-date=2024-11-04 |archive-date=2012-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419170747/http://routes.co.za/fs/phuthaditjhaba/index.html |dead-url=yes }}</ref> Ka histori sebaka sena se ne se dula ke merabe ya Bantu ya batho Borwa, e leng Makholokoe, Bataung, Bakoena le Batlokoa.Mmuso wa Orange Free State o ile wa dula moo ka bo-1870 ka mora hore o fihlelwe tumellano ya kgotso le baeta-pele ba wona. Ka 1926 mmuso wa Orange Free State o ile wa beha Batlokoa tlasa bolaodi ba Bakoena empa o ile wa fa sehlopha ka seng bolaodi ba sona ba tikoloho ka 1930. Ka 1969 di ile tsa kopanngwa hore e be puso e le nngwe Ka 1eng seo74eoe ile yya e-ba motse-moholo wa ''bantustan'' (kapa "ntlo") ya QwaQwa. Ha tsamaiso ya kgethollo ya merabe e meng e fedisa Afrika Borwa ka 1994, e ile ya eba karolo ya profense ya Free State. Toropo ena ke tsela ya ho kena QwaQwa ya mahaeng. Ho fana ka ditshebeletso sebakeng seo ho thata, naha ke dithaba mme matlo a dibakeng tse ka thoko ha a fumane ditshebeletso tsa motheo. Ke sebaka se futsanehileng ka ho fetisisa Profenseng ya Free State. Sepetlele sa Mofumahadi Manapo Mopeli Regional se teng mona. [[File:The_view_of_Manapo_Hospital_from_Setsing.jpg|left|thumb|280x280px|Pono ya Sepetlele sa Mofumahadi Manapo Mopeli]] == Dipapadi == Toropo ena ke sebaka sa tswalo sa sehlopha sa bolo se ileng sa bapala ho Premier Soccer League sa Free State Stars. Le hoja sehlopha sena se ile sa fallela Bohlokong Bethlehem, se nentse se bapala dipapadi tsa sona tsa bohlokwa setsing se seholo sa Charles Mopeli. Toropo e na le dihlopha tse ding tse pedi tsa bolo ya maoto tsa ditsebi, e leng Maluti FET College FC le African Warriors FC tse sebedisang lebala la Charles Mopedi e le setsi sa bona sa bodulo. Dihlopha ka bobedi di nka karolo ho (National First Division) eleng ba bapalang boemong bo fatshe pele baya ho tse hodimo, mme Maluti FET College FC e qala ho bapala sehlopheng sena. == Sheba le tse latelang == * http://census2011.adrianfrith.com/place/472032 * [[Witzieshoek revolt|Bofetohelo ba Witzieshoek]] * [[Makwane]] * [[QwaQwa]] * [[Tseki]] * [[Tshiame]] * [[Harrismith|Intabazwe]] == Tse pakang == 70ep2s6gaijr8ze38cxtji6xy9wwvba 0 10030 41372 37831 2026-09-27T16:45:38Z Ntsunong 13225 /* */ diphoso 41372 wikitext text/x-wiki '''Vusamazulu Credo Mutwa''' /ˈkreɪdoʊ ˈmʊtwə/ (21 Phupu 1921 - 25 Tlhakubele 2020) e ne e le lethuela morabeng wa Ma-Zulu (mofodisi wa setso) a tswang [[Afrika Borwa]]. O ne a tsebahala e le mongodi wa dibuka tse neng di sebedisa [[Ditumelo tse tlwaelehileng tsa Maafrika|ditshomo tsa Maafrika]], setso sa Mazulu, ho kopana le batho ba tswang botjhabeng ho kopana le ena. Mosebetsi wa hae wa ho qetela e ne e le buka e hlakileng e bitswang Tree of Life Trilogy e ipapisitse le dingodilweng tsa hae tsa buka ya hae e tummeng ka ho fetisisa, Indaba My Children. Ka 2018 o ile a fuwa moputso wa USIBA o fanweng ke Lefapha la Bonono le Setso la Afrika Borwa, ka lebaka la mosebetsi wa hae bohlale ba matswallwa.<ref>https://iol.co.za/the-star/news/2018-06-05-creatives-honoured-at-inaugural-usiba-awards/</ref>[[File:Credo_mutwa.jpg|thumb|Credo Mutwa]] Credo e ne e le ''sanusi'' (ho ngollwa ka tsela e tlwaelehileng isanuse) e leng mofuta wa moprofeta wa Mazulu kapa sangoma. Lentswe lena le tswa nakong ya nalane mme ha le sebedisuwe haholo kajeno, leha e le maemong a setso.<ref>https://books.google.co.za/books?id=GNpVU0fllzgC&dq=isanuse&pg=PA55&redir_esc=y#v=onepage&q=isanuse&f=false</ref> Credo o ne a dula le mosadi wa hae Virginia [[Kuruman]], Northern Cape, moo ba neng ba tsamaisa tleliniki ya hospice.<ref>https://books.google.co.za/books?id=GNpVU0fllzgC&dq=isanuse&pg=PA55&redir_esc=y#v=onepage&q=isanuse&f=false</ref> Ntate wa hae e ne e le mohlolohadi a neng a na le bana ba bararo ba neng ba ntse ba phela ha a kopana le Mme wa hae. Ntate wa hae e ne e le mohahi le Mokreste mme Mme wa hae e le ngwanana e motjha wa Mazulu. Kaha o ne a tshwerwe pakeng tsa baromuwa ba Ma'hatholike ka lehlakoreng le leng, le mohlabani a bohale wa Zulu, ntate-moholo wa Credo Mutwa ka lehlakoreng la Mme, batswadi ba hae ba ne ba se na boikgethelo haese ho arohana. Credo o hlahile kantle ho lenyalo, e leng se ileng sa baka botlokotsebe bo boholo motseng mme ntate wa hae a leleka Mme w == Ditsupiso == [[Category:Dibini tsa Afrika Borwa]] 1vlxkavpazfxfn0r3pti54naoy6b51x 0 10302 41376 40726 2026-09-28T00:18:38Z InternetArchiveBot 8513 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 41376 wikitext text/x-wiki [[File:James Peace at home in Wiesbaden.jpg|thumb|452x452px|James Peace hae Wiesbaden]] '''Kenneth James Peace''' o hlahetse Paisley, ka la 28 Lwetse, 1963.. Ke moqapi wa dipina wa Scotland, sebapadi sa piano sa dikonsarete le setaki sa ditshwantsho. == Pale ya Bophelo == James Peace o hlahetse Paisley, naheng ya Scotland, ka la 28 Lwetse, 1963. Nakong ya bongwana ba hae o qetile boholo ba nako Helensburgh, e leng sebaka sa phomolo se lebopong la lewatle ka bophirima ho Scotland.<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20110527164145/http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/10206548.htm Birgitta Lamparth. "Keine ‘stacheligen’ Klänge", Wiesbadener Tagblatt (koranta ea Sejeremane), La 10 Hlakola 2012] </ref><ref name=":1">Julia Anderton. "Tango wie eine süß-saure Geschichte". Wiesbadener Kurier (koranta ea Sejeremane), La 24 Mmesa, 2012</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Soledad Carrizo-Araya. "Una entrevista al compositor James Peace". Hoja de Ruta Digital. Tšitoe 2022 |url=https://hojaderutadigital.mx/una-entrevista-al-compositor-james-peace/ |access-date=2026-02-18 |archive-date=2024-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523121450/https://hojaderutadigital.mx/una-entrevista-al-compositor-james-peace/ |dead-url=yes }}</ref> Lelapa la hae le ne le kenyelletsa bataki ba bangata (mohlala, John McGhie), mme o boetse o amana le Felix Burns, moqapi ya tummeng wa mmino wa tantshi karolong ya^Lekgolo La bo 20 la dilemo.<ref name=":0" /><ref name=":3">Sabine Klein. "Meine Musik ist wie ich - sehr romantisch". Frankfurter Rundschau (koranta ea Sejeremane), 1992, khatiso 254, leqephe 2</ref> O ithutile ho bapala piano ho tloha ha a le dilemo di robedi mme a qala ho bapala phatlalatsa ha a le dilemo di leshome le metso e mene, a bapala mmino wa Scott Joplin.<ref name=":2" /> Ha a le dilemo di leshome le metso e tsheletseng o ile a amohelwa Royal Scottish Academy of Music and Drama (eo hona jwale e bitswang: Royal Conservatoire of Scotland) e le seithuti se senyenyane ka ho fetisisa sa nako e tletseng.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">G. Müller. "Die Seele des Klaviers tanzt Tango". Kulturspiegel Wetterau (makasine oa Sejeremane).La 17 Mmesa, 2001, leqephe 5</ref> Ka 1983 o ile a fumana lengolo la B.A. degree ya ho ruta piano  Yunivesithing ya Glasgow. Selemong se latelang o ile a fumana lengolo la diploma la ho bapala mmino ka mora ho bapala Piano Concerto No.1 ya Mendelssohnle sehlopha sa mmino wa diletsa sa RSAMD.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Kamora ho tlohela thuto ya semmuso, o ne a batlwa haholo e le sebapadi sa piano mme o ile a dula Edinburgh ho tloha ka 1988-1991.<ref name=":0" /><ref name=":5">"James Peace". ''FRIZZ'' (makasine oa Sejeremane).Pherekhong 2001, leqephe​​ 5</ref> James Peace o ile a dula Bad Nauheim, [[Jeremane]] ho tloha ka 1991-2009.<ref>Manfred Merz. "Virtuose, gefühlsbetonte Welt der Romantik", Wetterauer Zeitung (koranta ea Sejeremane),La 12 Tšitoe 1992, leqephe 19</ref><ref>"James Peace". The Tango Times (Makasine e New York). Nomoro: 2002/2003 (39). leqephe 1 - 5</ref> Ho tloha ka 1998 o ile a ithutela tango, mme a hlahisa CD ya ''Scottish Tango'' ya dipina tsa hae tsa piano tse susumeditsweng ke tango, mme ka 2002 e ile ya e ba setho se hlomphehang sa Victoria College of Music.<ref name=":3" /><ref name=":6">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?docid=44NLS_ALMA21615957400004341&context=L&vid=44NLS_VU1&lang=en_US&search_scope=SCOPE1&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,Tango%20escoc%C3%A9s&mode=basic National Library of Scotland. ''Tango escocés'']</ref><ref name=":7">{{Cite web |title=Philharmonie de Paris. ''Tango escocés'' |url=https://pad.philharmoniedeparis.fr/pad/doc/ALOES/0795887/tango-escoces-scottish-tango-k-james-peace-comp-piano |access-date=2026-02-18 |archive-date=2025-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928140339/https://pad.philharmoniedeparis.fr/pad/doc/ALOES/0795887/tango-escoces-scottish-tango-k-james-peace-comp-piano |dead-url=yes }}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=de bibliotheek. ''Tango escocés'' |url=https://www.muziekweb.nl/Link/KHX3103/Tango-escoc%C3%A9s |access-date=2026-02-18 |archive-date=2025-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928195355/https://www.muziekweb.nl/Link/KHX3103/Tango-escoc%C3%A9s |dead-url=yes}}</ref><ref name=":9">"James Peace". La Cadena (Makasine oa Sedache).Tšitoe 2002, leq. 26</ref> Selemong sona seo o ile a ya maetong a konsarete a le mong karolong e ka leboya ya Jeremane ka Lwetse/Mphalane le Botjhabela bo Hole ka Pudungwana, mme a bapala ka lekgetlo la pele mmino wa hae wa ''Tango XVII,'' [[Hong Kong]].<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" /><ref>[https://web.archive.org/web/20040806204941/http://www.tangotang.com/discus/messages/13/266.html?1034001060 ''TangoTang'', Hong Kong (香港). Koranta, la 8 Tšitoe, 2002] </ref><ref>[https://www.scmp.com/article/393890/james-peace "James Peace". 南華早報 (Koranta ea Hong Kong). La 9 Tšitoe, 2002] </ref> Dilemong tse latelang, o ne a bapala haholo [[Uropa]]. O entse di-tango tsa hae metseng e meholo e latelang: [[Amsterdam]], Athens,<ref>Bukana ea konsarete ''{Για σένα Αγγελική}''. Athens, La 27 Mmesa, 2016</ref> [[Berlin]],<ref>Tangodanza (makasine oa Sejeremane). Nomoro:: 1/2002 - 9</ref> Brussels, [[Helsinki]],<ref>Poster ea konsarete (leeto la konsarete Finland ka 2014)</ref> [[Lisbon]],<ref name=":2" /><ref>Poster ea konsarete (leeto la konsarete Portugal ka 2016)</ref> [[London]], [[Madrid]],<ref name=":2" /><ref>Poster ea konsarete (leeto la konsarete Spain:''¡Feliz Cincuenta Cumpleaños - 2013!'')</ref> Oslo,<ref>[https://web.archive.org/web/20241208042729/https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt Listen.no. James Peace (flygel). Munch Museet. Oslo, La 16 Tšitoe 2004]</ref> [[Reykjavík]]<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/823608/ Ríkarður Ö. Pálsson. "Skozkir Slaghörputangoár". Morgunblaðið (koranta ea Iceland). La 14 Tšitoe 2004]</ref> le [[Vienna]].<ref>Bukana ea konsarete (Vienna). La 23 Pherekhong 2005</ref> Ka 2008 e ile ya eba setho se hlomphehang sa London College of Music ho bontsha kananelo ya ditshebeletso tsa hae ho tango.<ref name=":10">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?vid=44NLS_VU1&tab=default_tab&docid=44NLS_ALMA21438757900004341&lang=en_US&context=L&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,K.%20James%20Peace&mode=basic National Library of Scotland. ''K. James Peace in Wiesbaden'']</ref><ref name=":11">[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D1022200380 Deutsche Nationalbibliothek. ''K. James Peace in Wiesbaden'']</ref><ref name=":12">[https://whittakerlive.blogspot.com/2012/05/new-dvd-interview-with-wiesbaden.html Whittaker Live. "Wiesbadener Highlander K. James Peace - New DVD"]</ref> [[File:James Peace - Idylls Op.4b.webm|thumb|360x360px|James Peace - Idylls Op.4b]] Kamora nako e kgutshwane Edinburgh o ile a kgutlela Jeremane ka Hlakola 2010 ho ya dula Wiesbaden.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Sena se ile sa etsa hore a be le tjantjello e ntjha ya boqapi mme a etsa difilimi tse kgutshwane ka tse ding tsa dipina tsa hae. Filimi ya ''K.James Peace in Wiesbaden'' ke e nngwe ya mesebetsi ya hae karolong ena.<ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /> == Meputso le Dikgau == ●     Moputso wa Pele, Agnes Millar Prize. Glasgow, 1983<ref name=":4" /> ●     Moputso wa Pele, Dunbartonshire EIS Prize. Glasgow, 1984<ref name=":4" /> ●     Moputso wa Pele, Sibelius Essay Prize. Glasgow, 1985<ref name=":4" /> ●     Diploma ya Tlhompho, TIM International Composition Competition. [[Roma]], 2000<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":5" /> ●     Diploma ya Tlhompho, IBLA Foundation. [[New York City|New York]], 2002<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":5" /> ●     Kgau ya Sehopotso, International Piano Duo Association. Tokyo, 2002<ref>{{Cite web |title=International Piano Duo Association (東京), Tokyo. Lethathamo la bahlōli ba 2002 |url=http://ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |access-date=2026-02-18 |archive-date=2020-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527164059/http://www.ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |dead-url=yes }}</ref> ●     Kgau ya Kgauta, Académie Internationale de Lutèce. [[Paris]], 2008<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[File:Tango Milonga op. 26.wav|center|thumb|Tango Milonga op. 26]] [[File:Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano).wav|center|thumb|Tango XVIII ka James Peace (James Peace, piano)]] == Boqapi bo ka Sehloohong == [[File:Cover page, Eternal Song Op.32 by James Peace (study score).png|thumb|312x312px|Leqephe la sekoahelo, Eternal Song Op.32 ka James Peace (lintlha tsa thuto)]] [[File:Eternal Song Op.32 by James Peace (bars 602 - 606).pdf|thumb|280x280px|Eternal Song Op.32 ka James Peace (libara 602 - 606)]] ●     Phororo (The Waterfall)<ref>Hessisches Staatstheater. Incwajana yekhonsathi 12 no-19 kuNobayeni, 2021</ref> ●     Idylls ●     Pina ya Hoseng (Aubade) ●     Meokgo e Kgutsitseng (Lento Lacrimoso) ●     Makgasi a Lebetsweng (Forgotten Leaves) ●     Oboe Sonata ●     Ballade ●     Mokete wa Hlakubele wa nomoro ya 1 (Ceremonial March no.1) ●     Mokete wa Hlakubele wa nomoro ya 2 (Ceremonial March no.2) ●     Kgauta ya Hwetla (Autumn Gold)<ref>"Violine schwebt über das Orchester". Schwäbische Post (Moqolotsi oa litaba oa Jeremane). La 4 Mphalane, 1998</ref> ●     Pina ya Bosafeleng (Eternal Song)<ref name=":0" /><ref>[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9935400923804341&context=L&vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&lang=en&search_scope=MainCatalogue&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,James%20peace&mode=basic National Library of Scotland. ''Eternal Song Op.32, Peace, K. James'']</ref> ●     "Bakeng sa Georgia" (puo ya Segeorgia: საქართველოსთვის) ●     Di-Tango tse 24<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /><ref>[https://www.britishviolasociety.co.uk/wp-content/uploads/2024/01/Latest-news-from-the-British-Viola-Society.-August-2023-compressed.pdf British Viola Society Newsletter, Phato, 2023] </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240522135254/https://hojaderutadigital.mx/una-corta-historia-del-tango/ Hoja de Ruta Digital, México. "Una corta historia del tango", La 22 Mmesa, 2024]</ref><ref>[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9941547953804341&context=L&vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&lang=en&search_scope=MainCatalogue&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,James%20peace&mode=basic National Library of Scotland. ''Tangos op.33, Peace, K. James'']</ref> == Dihokelo tsa Kantle == [https://www.youtube.com/watch?v=sSX1c8EUukg&list=RDsSX1c8EUukg&start_radio=1 Souvenir de Buenos Aires - ''youtube''] [https://www.youtube.com/watch?v=ZcMRNnwNJhk&list=RDZcMRNnwNJhk&start_radio=1 Lento Lacrimoso - ''youtube''] [https://www.youtube.com/watch?v=_VKxG2dmQn4&list=RD_VKxG2dmQn4&start_radio=1 Autumn Gold - ''youtube''] == Ditshupiso == <references /> [[Category:Mmino]] 7bss8tvs63153odcq6nctaxhg1ywxql 0 10534 41360 39376 2026-09-27T15:25:44Z Ntsunong 13225 /* */ editing, translating 41360 wikitext text/x-wiki '''[https://www.researchgate.net/profile/Fezekile-Futhwa/publication/312296339_Nalane_ya_Mosotho/links/5878d07108aebf17d3be256c/Nalane-ya-Mosotho.pdf Nalane ya Basotho]''' e qala ka ho boptjwa ha lefatshe le tsohle tse ho lona ke Mmopi. Ha Mmopi a qeta ho bopa batho, o ile a ikgethela hore hobe le motho ya bitswang Mantilatilane. [https://books.google.co.za/books/about/Mantilatilane.html?id=LOQJAQAAMAAJ&redir_esc=y Mantilantilane] enwa Mmopi a iponahatsa ho yena ho batho, hore a tle a tsebe ho ba bollella hore Mmopi ke mang mme o entse eng?<ref>https://www.researchgate.net/profile/Fezekile-Futhwa/publication/312296339_Nalane_ya_Mosotho/links/5878d07108aebf17d3be256c/Nalane-ya-Mosotho.pdf</ref> Jwale ka nako eo ha Mmantilatilane lefatsheng o tlaba le bana, mme wa etsahala hore hobe le koduwa eo e ileng yaba kobo-anela, eo moraorao e ileng ya bitswa [https://www.sanparks.org/parks/golden-gate-highlands/what-to-do/activities/kgodumodumo-dinosaur-interpretation-centre Kgodumodumo]''',''' mme koduwa ena e ile yaba bobe bo aparelang lefatshe lohle. Jwale hone hona le moshanyana ya bitswang Sankatane ho tloha mothapong wa Mmantilatilane, ke yena ya tlileng hotla sebedisetswa ho hlaba Kgodumodumo, eo e ileng ya kometsa setjhaba ha mmoho le diphoofolo, hoba a e hlabe lehlakoreng hwa lla Kgomo mme qetellong o ile a e bolaya mme setjhaba sa pholoha!.<ref name=":0">Ntsane Nosi, Lebotho la Khotso</ref> Ka morao ho [https://www.sanparks.org/parks/golden-gate-highlands/what-to-do/activities/kgodumodumo-dinosaur-interpretation-centre Kgodumodumo], Mantilantilane o ile a eba le bana ba babedi, eleng Rantsho le Tsweo, jwale ke hona mona ka batho bana re fumanang setjhaba sa moloko o motsho le o mosweu. Hare theoha ka Rantsho, yena o ile a ba le mora ya bitswang Masilonyane, mme Masilonyane a ba le bara ba bararo eleng Tlotla, Tsitsanyane le Tsitsa. Jwale ke ha ditjhaba tsa moloko o mosweu di qala ho ata ka mefuta ya tsona<ref name=":0" /> Motho ya bitswang Tlotla a tswala [https://www.witspress.co.za/page/detail/Senkatana/?k=9781776145454 Moshanyana Sankatane], eo a ileng a hlaba Kgodumodumo. Mme moshayana Sankatane o bile le bana ba bararo, eleng Molora, Ramorwa wa pele, le Selemela. Selemela ke yena ya tswetseng mothapo wa [https://bafokengarchives.co.za/community/bafokeng Bafokeng] le Batloung, Batloung ba Sekgwane!. Jwale motho enwa ya bitswang Selemela, mora wa hae ya moholo ke ya bitswang Napo, eleng Napo wa pele, mme Napo o bile le bara ba babedi, ya moholo eleng Ramorwa wa Bobedi le Setsete, Setsete a tswala Mmutla, Mmutla a tswala Phamole, eleng mothapo wa Bafokeng! wa ntlo ya bobedi wa motho ya bitswang Napo.<ref name=":0" /><ref>https://www.witspress.co.za/page/detail/Senkatana/?k=9781776145454</ref> Napo ntlo ya hae e kgolo, ho tswa ho mora wa hae eleng Ramora wa Bobedi, o ile a tswala Sekete wa pele, Sekete wa pele a tswala Phokeng wa pele, Phokeng a tswala Ramorwa wa boraro, Ramorwa wa boraro ke yena eo a ileng a tsamaya a tlala le lefatshe lena la lebatama la lehoratsatsi, ke moo ho ileng ha tsebahala hore Bafokeng ke batho batswang ''Ekgepeta/Kemit. Ramorwa wa boraro yaba o tswala Sekete wa bobedi, Sekete wa bobedi yena a tswala Sitli, Phokeng wa bobedi le Tlopo. Tlopo yena a tswala bara eleng Mari le Mmallane, yaba Mari o tswala bara ba bane, eleng Komane, Ntsikwe, Mangoje le Mangojane. Mme Tjhaba sa Bafokeng ke sona se tswalwang ke batho bana!''<ref name=":0" /> Ho kgutlela ho Ramorwa wa pele, ke yena setjhaba sena sa Barwa se tswang ho yena. Mme ho lekola ho Athe enwa wa bobedi ya bitswany Mokgatla, ola tswala bayho bana, Makooo, Makoro a tswala Mohanwe, Mohanwe a tswala Mangole, Mangole a tswala Mohalele Tabane, Tabane o ihae a nyala moradi wa Bafokeng ya bitswang Mmathulare, ba ileng ba tswala ditjhaba tsa diboko tse ngata ka ho fitisisa paleng ya tjhaba sena sa moloko o Motsho. Mora wa bona ya moholo ke ya bitswang Mokolokolo/Sisotho eo yena a tswalang '''Bapedi'''. Wa bobedi ya hlahlamang Mokolokolo/Diale ke Kgetsi, Kg etsi o tswala '''Makgolokwe,''' wa boraro ke Matsibo'''y'''o wena o tswala '''Maphuthing''' ba fapanang le '''B'''h'''phuti.'''<ref name=":0" /> Baphuti ba hlaha ka bokone, mme bona ba tlile ba tsamaya le Moorosi a ba etetse pele, ba ileng ba bitswa hore ke maphetlamapolane, hobane ba phetlile tsela ya ho sheba bophirima ha bahlaha ka bokone, ba fihlileng pele ho ditjhaba tsa bo bona tse bitswang masisi (hore masisi ke ho bolela ditjhaba tsa bokone babo tjhabela tsene di baleha lerumo la [[Shaka]]). Moena wa motho ya bitswang Kgetsi, eleng Matsiboho ya tswetseng Maphuthing ke ya bitswang Kwadi, Kwadi o tswala '''Batlokwa,''' ka morao ha tla Mosia le Motlaisana ba tswalang <u>'''Basia''' ba anang Nkwe.</u><ref name=":0" /> Kwana mora wa Malope, mohlahlami wa Mohurutsi, o ile a tswala Kgwabo, Kgabo a tswala Masilo wa bobedi, Mosito, Ngato le Ngaketsi, Mme bobedi bona Ngato le Ngaketsi, ke bona ba tswalang tjhaba tsa '''Batswana,''' moo teng ho hlahang '''Banareng''' le '''Bahlaping.''' Mosito eleng mora wa Kwena, o tswetse Motjhudi le Napo, Napo yena o tswala bara ba bane, eleng Motebang, Seema, Disema le Molapo. Mme Disema ke yena ya tswalang '''Bahlakwana,''' athe Molapo o tswala '''Makgwakgwa.''' Motebang yena o tswala Molemo, Molemo o tswala mafahla eleng Tsholwane le Tsholo ( mafahla ka Sesotho, lefahla le fihlang pele, le rewa lebitso la le fihlang morao). Jwale ya eba Tsholo le Tsholwane, jwale Tsholo a tswala Modibedi, Modibedi a tswala Tsotelo, mme ho Tsholo ho hlaha Bakwena ba ha Modibedi. Empa lapeng la Tsholo, ho ile ha etsahala hore mohatsae Mmakgiba ebe ha ab Mme motho ya bitswang Tsholwane yena o tswetse Kadi/Monaheng, mme Kadi o tswala Bakwena ba monahelg,ywenu o bile le malapa a mane, ntlung ya hae e kgulo o tswetse Ntsane, Ntsane a tswahla Kgojane le Mokgaudi. Ntlung ya bobedi o tswetse Mokgeseng le Monyane, Mokgeseng yena o bile le malapa a mabedi, mme lapeng le leholo o tswetse Ratladi le Mabitle. Lapeng la Bobedi yaba o tswala Lebeko ya hlahlamang ke Ntai, mme Moena wa Mokgeseng eleng Monyane le yena o ne a nale malapa a mabedi, ho le leholo o tswetse Nkopane le Mohlomi, lapeng la bobedi o tswetse Makgetha, Makgetha a tswala Ramakgetheng, Ramakgetheng a tswala Lengotsana/ [https://en.wikipedia.org/wiki/%27Mantsopa?wprov=sfla1 'Mantsopa.] Jwale Monyane ntlong ya hae e kgolo o tswetse Mohlomi.<ref name=":0" /> Lapeng la boraro kela Monaheng, mme re fumana motho ya bitswang Motlohelwa, mme ho Motlohelwa o bile le malapa a mabedi, ho le leholo, o tswetse Maile le Mailane, yaba ntlong ya bobedi a tswala Sekake, Sekake ya tswalang Mpiti. Ntlong ya lapa la bone e bile bara ba bararo, e moholo ke Motlwang, ebe Mokotedi ya hlahlamang ke moena wa bona Modibedi. Motho ya bitswang Monyane, eleng mora wa Monaheng ya tswetseng Nkopane le Mohlomi, Mohlomi yena o bile le malapa a mangata, empa o qadile ka a mabedi, yena one a phela sebakeng sa Kalle le Ngodille, mme lapa la hae le leholo ke la Mmakgojane ya bileng le bana le yena le Mmadiepollo. Ka mora hore a be le malapa ana a mabedi, ke moo hothweng thomo ya lehodimong e ile ya motlela, moo hothweng o ile a nkwa ke nonyana e kgolo ya ntsu, ho moisa lehodimong, hona moo lehodimong ke moo a ileng a fumana batho ba ileng bare ho yena sebaka seo a leng ho sona ke sebaka sa badimo, bare ka letsatsi le leng o tlaba morena e moholo lefatsheng, mme o tla theha setjhaba, seo a tla tlamehang ho se busa ka toka, mme ke moo a filweng melao ya hore o tlatla a kena leetong, mme a pote lefatshe la moloko o motsho, mme otla tswala bana, mme sebokong se seng le se seng a nyale mohatsa mono, a tswale bana, mme bana bao a seke a batlosa se bakeng moo ba tswaletsweng teng, ba tle ba tsebe ho hola le meetlo ya dibaka tseo, mme tjhaba seo setla tloha se eba ngatananngwe! sa moloko o motsho, mme Mohlomi hothwe o pethile seo ka mokgabane.<ref name=":0" /> Empa ha Mohlomi ha ase a menehana le mehlala, a kgutlela Kalle/ngodilwe, ke moo ho ileng hathwe ho yena a pote Bokone-Botjhabela teng ha a feta moo ngwana ya motswetseng lapeng moo a nyetseng motho ya bitswang Hlonamo ngwana wa Bekontlo, a eketse kgomo tseo a nyetseng ka tsona, ke moo Mohlomi a ileng a nka mora wa hae ya bitswang Lepoqo yaba otla ka ena, mme ha fihla le yena [https://en.wikipedia.org/wiki/Menkhoaneng?wprov=sfla1 Menkhoaneng], ho ngwana wa rangwane wa hae Mokhachane a sena thari, fela a enale mohatsae Kgodu moradi wa Ntsukungane, ke moo a ileng a re ho Mokhachane a mohodisetse ngwana eo, yaba Mokhachane a dumela empa ha a fihla ho mohatsae, ke ha a mmolella hore a keke a hodisa ngwana eo eseng wa hae, a sena thari, ke ha morena Mohlomi, a tla re ho bona, ha ka a hodisa ngwana enwena, o tlatla a ba le thari, ke moo ba ileng ba hodisa [[Moshoeshoe I|Lopoqo]], mme ka nako e seng kae Kgodu ke moo taba tsa hae di ileng tsa loka, mme a eba le mora wa hae wa pele ya bitswang Makgabane, a latela Phushudi, ya eba Mohale, Lelosa jwalo jwalo.<ref name=":0" /> == Mehlodi == <references /> o1hq9f5ixtiiaqa1qboksk8p8a3ee2u 41361 41360 2026-09-27T15:27:38Z Ntsunong 13225 /* */ editing 41361 wikitext text/x-wiki '''[https://www.researchgate.net/profile/Fezekile-Futhwa/publication/312296339_Nalane_ya_Mosotho/links/5878d07108aebf17d3be256c/Nalane-ya-Mosotho.pdf Nalane ya Basotho]''' e qala ka ho boptjwa ha lefatshe le tsohle tse ho lona ke Mmopi. Ha Mmopi a qeta ho bopa batho, o ile a ikgethela hore hobe le motho ya bitswang Mantilatilane. [https://books.google.co.za/books/about/Mantilatilane.html?id=LOQJAQAAMAAJ&redir_esc=y Mantilantilane] enwa Mmopi a iponahatsa ho yena ho batho, hore a tle a tsebe ho ba bollella hore Mmopi ke mang mme o entse eng?<ref>https://www.researchgate.net/profile/Fezekile-Futhwa/publication/312296339_Nalane_ya_Mosotho/links/5878d07108aebf17d3be256c/Nalane-ya-Mosotho.pdf</ref> Jwale ka nako eo ha Mmantilatilane lefatsheng o tlaba le bana, mme wa etsahala hore hobe le koduwa eo e ileng yaba kobo-anela, eo moraorao e ileng ya bitswa [https://www.sanparks.org/parks/golden-gate-highlands/what-to-do/activities/kgodumodumo-dinosaur-interpretation-centre Kgodumodumo]''',''' mme koduwa ena e ile yaba bobe bo aparelang lefatshe lohle. Jwale hone hona le moshanyana ya bitswang Sankatane ho tloha mothapong wa Mmantilatilane, ke yena ya tlileng hotla sebedisetswa ho hlaba Kgodumodumo, eo e ileng ya kometsa setjhaba ha mmoho le diphoofolo, hoba a e hlabe lehlakoreng hwa lla Kgomo mme qetellong o ile a e bolaya mme setjhaba sa pholoha!.<ref name=":0">Ntsane Nosi, Lebotho la Khotso</ref> Ka morao ho [https://www.sanparks.org/parks/golden-gate-highlands/what-to-do/activities/kgodumodumo-dinosaur-interpretation-centre Kgodumodumo], Mantilantilane o ile a eba le bana ba babedi, eleng Rantsho le Tsweo, jwale ke hona mona ka batho bana re fumanang setjhaba sa moloko o motsho le o mosweu. Hare theoha ka Rantsho, yena o ile a ba le mora ya bitswang Masilonyane, mme Masilonyane a ba le bara ba bararo eleng Tlotla, Tsitsanyane le Tsitsa. Jwale ke ha ditjhaba tsa moloko o mosweu di qala ho ata ka mefuta ya tsona<ref name=":0" /> Motho ya bitswang Tlotla a tswala [https://www.witspress.co.za/page/detail/Senkatana/?k=9781776145454 Moshanyana Sankatane], eo a ileng a hlaba Kgodumodumo. Mme moshayana Sankatane o bile le bana ba bararo, eleng Molora, Ramorwa wa pele, le Selemela. Selemela ke yena ya tswetseng mothapo wa [https://bafokengarchives.co.za/community/bafokeng Bafokeng] le Batloung, Batloung ba Sekgwane!. Jwale motho enwa ya bitswang Selemela, mora wa hae ya moholo ke ya bitswang Napo, eleng Napo wa pele, mme Napo o bile le bara ba babedi, ya moholo eleng Ramorwa wa Bobedi le Setsete, Setsete a tswala Mmutla, Mmutla a tswala Phamole, eleng mothapo wa Bafokeng! wa ntlo ya bobedi wa motho ya bitswang Napo.<ref name=":0" /><ref>https://www.witspress.co.za/page/detail/Senkatana/?k=9781776145454</ref> Napo ntlo ya hae e kgolo, ho tswa ho mora wa hae eleng Ramora wa Bobedi, o ile a tswala Sekete wa pele, Sekete wa pele a tswala Phokeng wa pele, Phokeng a tswala Ramorwa wa boraro, Ramorwa wa boraro ke yena eo a ileng a tsamaya a tlala le lefatshe lena la lebatama la lehoratsatsi, ke moo ho ileng ha tsebahala hore Bafokeng ke batho batswang ''Ekgepeta/Kemit. Ramorwa wa boraro yaba o tswala Sekete wa bobedi, Sekete wa bobedi yena a tswala Sitli, Phokeng wa bobedi le Tlopo. Tlopo yena a tswala bara eleng Mari le Mmallane, yaba Mari o tswala bara ba bane, eleng Komane, Ntsikwe, Mangoje le Mangojane. Mme Tjhaba sa Bafokeng ke sona se tswalwang ke batho bana!''<ref name=":0" /> Ho kgutlela ho Ramorwa wa pele, ke yena setjhaba sena sa Barwa se tswang ho yena. Mme ho lekola ho Athe enwa wa bobedi ya bitswany Mokgatla, ola tswala bayho bana, Makooo, Makoro a tswala Mohanwe, Mohanwe a tswala Mangole, Mangole a tswala Mohalele Tabane, Tabane o ihae a nyala moradi wa Bafokeng ya bitswang Mmathulare, ba ileng ba tswala ditjhaba tsa diboko tse ngata ka ho fitisisa paleng ya tjhaba sena sa moloko o Motsho. Mora wa bona ya moholo ke ya bitswang Mokolokolo/Sisotho eo yena a tswalang '''Bapedi'''. Wa bobedi ya hlahlamang Mokolokolo/Diale ke Kgetsi, Kg etsi o tswala '''Makgolokwe,''' wa boraro ke Matsibo'''y'''o wena o tswala '''Maphuthing''' ba fapanang le '''B'''a'''phuti.'''<ref name=":0" /> Baphuti ba hlaha ka bokone, mme bona ba tlile ba tsamaya le Moorosi a ba etetse pele, ba ileng ba bitswa hore ke maphetlamapolane, hobane ba phetlile tsela ya ho sheba bophirima ha bahlaha ka bokone, ba fihlileng pele ho ditjhaba tsa bo bona tse bitswang masisi (hore masisi ke ho bolela ditjhaba tsa bokone babo tjhabela tsene di baleha lerumo la [[Shaka]]). Moena wa motho ya bitswang Kgetsi, eleng Matsiboho ya tswetseng Maphuthing ke ya bitswang Kwadi, Kwadi o tswala '''Batlokwa,''' ka morao ha tla Mosia le Motlaisana ba tswalang <u>'''Basia''' ba anang Nkwe.</u><ref name=":0" /> Kwana mora wa Malope, mohlahlami wa Mohurutsi, o ile a tswala Kgwabo, Kgabo a tswala Masilo wa bobedi, Mosito, Ngato le Ngaketsi, Mme bobedi bona Ngato le Ngaketsi, ke bona ba tswalang tjhaba tsa '''Batswana,''' moo teng ho hlahang '''Banareng''' le '''Bahlaping.''' Mosito eleng mora wa Kwena, o tswetse Motjhudi le Napo, Napo yena o tswala bara ba bane, eleng Motebang, Seema, Disema le Molapo. Mme Disema ke yena ya tswalang '''Bahlakwana,''' athe Molapo o tswala '''Makgwakgwa.''' Motebang yena o tswala Molemo, Molemo o tswala mafahla eleng Tsholwane le Tsholo ( mafahla ka Sesotho, lefahla le fihlang pele, le rewa lebitso la le fihlang morao). Jwale ya eba Tsholo le Tsholwane, jwale Tsholo a tswala Modibedi, Modibedi a tswala Tsotelo, mme ho Tsholo ho hlaha Bakwena ba ha Modibedi. Empa lapeng la Tsholo, ho ile ha etsahala hore mohatsae Mmakgiba ebe ha ab Mme motho ya bitswang Tsholwane yena o tswetse Kadi/Monaheng, mme Kadi o tswala Bakwena ba monahelg,ywenu o bile le malapa a mane, ntlung ya hae e kgulo o tswetse Ntsane, Ntsane a tswahla Kgojane le Mokgaudi. Ntlung ya bobedi o tswetse Mokgeseng le Monyane, Mokgeseng yena o bile le malapa a mabedi, mme lapeng le leholo o tswetse Ratladi le Mabitle. Lapeng la Bobedi yaba o tswala Lebeko ya hlahlamang ke Ntai, mme Moena wa Mokgeseng eleng Monyane le yena o ne a nale malapa a mabedi, ho le leholo o tswetse Nkopane le Mohlomi, lapeng la bobedi o tswetse Makgetha, Makgetha a tswala Ramakgetheng, Ramakgetheng a tswala Lengotsana/ [https://en.wikipedia.org/wiki/%27Mantsopa?wprov=sfla1 'Mantsopa.] Jwale Monyane ntlong ya hae e kgolo o tswetse Mohlomi.<ref name=":0" /> Lapeng la boraro kela Monaheng, mme re fumana motho ya bitswang Motlohelwa, mme ho Motlohelwa o bile le malapa a mabedi, ho le leholo, o tswetse Maile le Mailane, yaba ntlong ya bobedi a tswala Sekake, Sekake ya tswalang Mpiti. Ntlong ya lapa la bone e bile bara ba bararo, e moholo ke Motlwang, ebe Mokotedi ya hlahlamang ke moena wa bona Modibedi. Motho ya bitswang Monyane, eleng mora wa Monaheng ya tswetseng Nkopane le Mohlomi, Mohlomi yena o bile le malapa a mangata, empa o qadile ka a mabedi, yena one a phela sebakeng sa Kalle le Ngodille, mme lapa la hae le leholo ke la Mmakgojane ya bileng le bana le yena le Mmadiepollo. Ka mora hore a be le malapa ana a mabedi, ke moo hothweng thomo ya lehodimong e ile ya motlela, moo hothweng o ile a nkwa ke nonyana e kgolo ya ntsu, ho moisa lehodimong, hona moo lehodimong ke moo a ileng a fumana batho ba ileng bare ho yena sebaka seo a leng ho sona ke sebaka sa badimo, bare ka letsatsi le leng o tlaba morena e moholo lefatsheng, mme o tla theha setjhaba, seo a tla tlamehang ho se busa ka toka, mme ke moo a filweng melao ya hore o tlatla a kena leetong, mme a pote lefatshe la moloko o motsho, mme otla tswala bana, mme sebokong se seng le se seng a nyale mohatsa mono, a tswale bana, mme bana bao a seke a batlosa se bakeng moo ba tswaletsweng teng, ba tle ba tsebe ho hola le meetlo ya dibaka tseo, mme tjhaba seo setla tloha se eba ngatananngwe! sa moloko o motsho, mme Mohlomi hothwe o pethile seo ka mokgabane.<ref name=":0" /> Empa ha Mohlomi ha ase a menehana le mehlala, a kgutlela Kalle/ngodilwe, ke moo ho ileng hathwe ho yena a pote Bokone-Botjhabela teng ha a feta moo ngwana ya motswetseng lapeng moo a nyetseng motho ya bitswang Hlonamo ngwana wa Bekontlo, a eketse kgomo tseo a nyetseng ka tsona, ke moo Mohlomi a ileng a nka mora wa hae ya bitswang Lepoqo yaba otla ka ena, mme ha fihla le yena [https://en.wikipedia.org/wiki/Menkhoaneng?wprov=sfla1 Menkhoaneng], ho ngwana wa rangwane wa hae Mokhachane a sena thari, fela a enale mohatsae Kgodu moradi wa Ntsukungane, ke moo a ileng a re ho Mokhachane a mohodisetse ngwana eo, yaba Mokhachane a dumela empa ha a fihla ho mohatsae, ke ha a mmolella hore a keke a hodisa ngwana eo eseng wa hae, a sena thari, ke ha morena Mohlomi, a tla re ho bona, ha ka a hodisa ngwana enwena, o tlatla a ba le thari, ke moo ba ileng ba hodisa [[Moshoeshoe I|Lopoqo]], mme ka nako e seng kae Kgodu ke moo taba tsa hae di ileng tsa loka, mme a eba le mora wa hae wa pele ya bitswang Makgabane, a latela Phushudi, ya eba Mohale, Lelosa jwalo jwalo.<ref name=":0" /> == Mehlodi == <references /> o76pes4swe58pjj08sxgh5jbs4rurq7 0 10819 41362 40598 2026-09-27T15:29:24Z Ntsunong 13225 /* */ editing 41362 wikitext text/x-wiki '''Basotho''' ba na le meetlo e mengata e amanang le bophelo ba bona. Meetlo ena e tsamaya e sa tshwane mona le mane ho ya ka hore o wa leloko lefe ka ha meloko e bopileng setjhaba sa [[Basotho]] e le mengata. O mong wa meetlo ena ke moetlo o etswang [[:en:Childbirth|ha lesea le belehwa]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://seelesotho.com/infant-child/ |access-date=2026-07-29 |archive-date=2026-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521111331/http://seelesotho.com/infant-child/ |dead-url=yes }}</ref> == Tlhaho ya ngwana == Ha ngwana a hlahile, ba bang ba [[:en:Midwife|babelehisi]] ba tla ya ho ntate wa hae ba mo tshele ka mohope wa metsi ha lesea e le ngwanana athe ha e le moshenyana ba tla mo hobela ka thupa. Ha ba kgutla moo ba tla hloma mahlaka jareteng. Mahlaka ana a hlomelwa ho thibela batho hore ba se ke ba kena motswetseng. Ha ngwana e le ngwanana ho hlongwa makala a mabedi, le le leng ka pele ho jarete, le le leng ka morao ha jarete. Ha e le moshenyana ho hlongwa a mabedi ka pele ho jarete mme a mararo ka morao ha jarete. Ha bana e le [[:en:Twin|mafahla]], ho ntse ho etswa moetlo o tshwanang hobane a nkwa e le motho a le mong. Ka mora matsatsi a leshome, motswetse o tla tswela ka ntle mme ha a se a tswetse ka ntle ho tla hlajwa phahlo e kgutshwaneya ho ananela ngwana, mme phahlo eo e bitswa [[Nalane ya Basotho|thari]]. Phahlo ena hape e se e ntse e le teboho ya babelehisi. Ho tloha moo ngwana o tla rehwa lebitso ke batswadi ba hae. == Tlhaho ya ngwana matsatsing a jwale == Matsatsing a jwale Basotho ba bangata ha ba sa o phetha moetlo ona ka ha dinako di se di fetohile. == Mehlodi == [[Category:Meetlo ya Basotho]] [[Category:Tlhaho ya lesea]] [[Category:Motswetse]] mjrkt6j7deizm4fjdvkwwbyh0b4imje 41363 41362 2026-09-27T15:33:16Z Ntsunong 13225 Editing 41363 wikitext text/x-wiki '''Basotho''' ba na le meetlo e mengata e amanang le bophelo ba bona. Meetlo ena e tsamaya e sa tshwane mona le mane ho ya ka hore o wa leloko lefe ka ha meloko e bopileng setjhaba sa [[Basotho]] e le mengata. O mong wa meetlo ena ke moetlo o etswang [[:en:Childbirth|ha lesea le belehwa]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://seelesotho.com/infant-child/ |access-date=2026-07-29 |archive-date=2026-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521111331/http://seelesotho.com/infant-child/ |dead-url=yes }}</ref> == Tlhaho ya ngwana == Ha ngwana a hlahile, ba bang ba [[:en:Midwife|babelehisi]] ba tla ya ho ntate wa hae ba mo tshele ka mohope wa metsi ha lesea e le ngwanana athe ha e le moshenyana ba tla mo hobela ka thupa. Ha ba kgutla moo ba tla hloma mahlaka jareteng. Mahlaka ana a hlomelwa ho thibela batho hore ba se ke ba kena motswetseng. Ha ngwana e le ngwanana ho hlongwa makala a mabedi, le le leng ka pele ho jarete, le le leng ka morao ha jarete. Ha e le moshenyana ho hlongwa a mabedi ka pele ho jarete mme a mararo ka morao ho jarete. Ha bana e le [[:en:Twin|mafahla]], ho ntse ho etswa moetlo o tshwanang hobane a nkwa e le motho a le mong. Ka mora matsatsi a leshome, motswetse o tla tswela ka ntle mme ha a se a tswetse ka ntle ho tla hlajwa phahlo e kgutshwane ya ho ananela ngwana, mme phahlo eo e bitswa [[Nalane ya Basotho|thari]]. Phahlo ena hape e se e ntse e le teboho ya babelehisi. Ho tloha moo ngwana o tla rehwa lebitso ke batswadi ba hae. == Tlhaho ya ngwana matsatsing a jwale == Matsatsing a jwale Basotho ba bangata ha ba sa o phetha moetlo ona ka ha dinako di se di fetohile. == Mehlodi == [[Category:Meetlo ya Basotho]] [[Category:Tlhaho ya lesea]] [[Category:Motswetse]] 7fxes3k2sqpw3ww9mifwxidf47oa6ud 0 11013 41354 41327 2026-09-27T12:27:47Z Ntsunong 13225 /* */ editing 41354 wikitext text/x-wiki '''Stephen Pule Phohlela''' (ya hlahileng ka la 20 Mphalane 1944) ke radipolotiki wa Afrika Borwa. Pele e ne e le radipolotiki [[QwaQwa|Qwaqwa]] le mothehi wa '''Thebe-e-Ntsho''', o ile a emela [[African National Congress]] (ANC) Sebokeng sa Naha ka dinako tse pedi ho tloha ka selemo sa 1994 ho fihlella ka selemo 2004. == Thebe-e-Ntsho == Nakong ya [[Kgethollo ya merabe|apartheid]], Phohlela e ne e le radipolotiki ya nang le tshusumetso Qwaqwa, e leng Bantustan e neng e etseditswe batho ba buang [[Sesotho]] . E ne e le setho sa Mokga o busang wa Dikwankwetla ho fihlela ka 1987, ha Tonakgolo [[Kenneth Mopeli]] a mo leleka mmusong. <ref name=":0">{{Cite journal|pages=75–98}}</ref> Selemong se latelang, Phohlela o ile a theha mokga wa kganyetso, Thebe-e-Ntsho, o neng o eme haholo-holo sethaleng sa ho hanyetsa bomorabe ba mmuso wa Mopeli. Sena se ile sa fetela le morerong oa bohanyetsi oa Mopeli oa ho kenyelletsa mekhukhu ya [[Botshabelo, Free State|Botshabelo]] ka Qwaqwa, eo e neng e re e tla lebisa pusong ea baahi ba bang ke leloko la Bakwena (Motheo oa Dikwankwetla). <ref name=":0" /> Phohlela, eo ka boyena a tswang lelokong la Bataung, o itse ka 1989:<blockquote>Ha ho na dihlopha tsa meloko tse ka tlase ho mashome a mabedi a motso o mong hara Basotho, empa ke tse pedi feela tsa tsena tse emelwang ke Bakwena Qwaqwa, Bakwena le Batlokwa . Ho thweng ka batho ba bang kaofela, ba kang Bataung, Bakgolokhwe, Baphuthing, Basia, le ba bang ba bangata? Na ha ba arolwe e le basotho ba Borwa? Na ha ba na tokelo ya ho emelwa ka hare ho Qwaqwa? Na ba ke ke ba ba le naha ya bona, lentsoe la bona, le balaodi ba bona ba merabe? Sepheo sa Thebe-e-Ntsho ke ho emela batho bana [[Basotho|ba Basotho]] ba lebetsweng, bahanyetsi ba [[Kgethollo ya merabe|Apartheid]] . <ref name=":0" /></blockquote>Hoo e ka bang ka 1989, <ref name=":0" /> Thebe-e-Ntsho – eo pele e neng e le mokga wa mahaeng haholo – e ile ya hlophisa kganyetso ya yona ka ho eketsehileng ka tshebedisano mmoho le batjha, baithuti le dihlopha tsa basebetsi, tse ding tsa tsona di dumellana le Congress . E boetse e qadile ditlhaselo kgahlanong le bobodu le tsamaiso e mpe ea mmuso wa Mokga wa Dikwankwetla. Sena se ile sa fella ka diteraeke tse sa kang tsa bonwa pele le boipelaetso Qwaqwa kamora Hlakola 1990. <ref name=":0" /> Leha ho le jwalo, Thebe-e-Ntsho e ile ya qhalwa hoo e ka bang ka 1993, <ref name=":0" /> mme Phohlela a kenela ANC. <ref name=":1">{{Cite journal|pages=78–100}}</ref> == Palamente == Phohlela o ile a kgethwa setulong sa ANC Sebokeng sa Naha dikgethong tse akaretsang tsa 1994 mme a kgethwa hape ka 1999. O sebeleditse lebatowa la [[Foreisetata|Free State]] <ref name=":02" /> mme e ne e le setho sa Komiti ya Ditaba tsa Metsi nakong ya hae ya bobedi. == Ditshupiso == 0nw4lmdbwzmmu6vx1q8bfesmmrluxun 41355 41354 2026-09-27T12:28:23Z Ntsunong 13225 /* */ editing 41355 wikitext text/x-wiki '''Stephen Pule Phohlela''' (ya hlahileng ka la 20 Mphalane 1944) ke radipolotiki wa Afrika Borwa. Pele e ne e le radipolotiki [[QwaQwa|Qwaqwa]] le mothehi wa '''Thebe-e-Ntsho''', o ile a emela [[African National Congress]] (ANC) Sebokeng sa Naha ka dinako tse pedi ho tloha ka selemo sa 1994 ho fihlella ka selemo sa 2004. == Thebe-e-Ntsho == Nakong ya [[Kgethollo ya merabe|apartheid]], Phohlela e ne e le radipolotiki ya nang le tshusumetso Qwaqwa, e leng Bantustan e neng e etseditswe batho ba buang [[Sesotho]] . E ne e le setho sa Mokga o busang wa Dikwankwetla ho fihlela ka 1987, ha Tonakgolo [[Kenneth Mopeli]] a mo leleka mmusong. <ref name=":0">{{Cite journal|pages=75–98}}</ref> Selemong se latelang, Phohlela o ile a theha mokga wa kganyetso, Thebe-e-Ntsho, o neng o eme haholo-holo sethaleng sa ho hanyetsa bomorabe ba mmuso wa Mopeli. Sena se ile sa fetela le morerong oa bohanyetsi oa Mopeli oa ho kenyelletsa mekhukhu ya [[Botshabelo, Free State|Botshabelo]] ka Qwaqwa, eo e neng e re e tla lebisa pusong ea baahi ba bang ke leloko la Bakwena (Motheo oa Dikwankwetla). <ref name=":0" /> Phohlela, eo ka boyena a tswang lelokong la Bataung, o itse ka 1989:<blockquote>Ha ho na dihlopha tsa meloko tse ka tlase ho mashome a mabedi a motso o mong hara Basotho, empa ke tse pedi feela tsa tsena tse emelwang ke Bakwena Qwaqwa, Bakwena le Batlokwa . Ho thweng ka batho ba bang kaofela, ba kang Bataung, Bakgolokhwe, Baphuthing, Basia, le ba bang ba bangata? Na ha ba arolwe e le basotho ba Borwa? Na ha ba na tokelo ya ho emelwa ka hare ho Qwaqwa? Na ba ke ke ba ba le naha ya bona, lentsoe la bona, le balaodi ba bona ba merabe? Sepheo sa Thebe-e-Ntsho ke ho emela batho bana [[Basotho|ba Basotho]] ba lebetsweng, bahanyetsi ba [[Kgethollo ya merabe|Apartheid]] . <ref name=":0" /></blockquote>Hoo e ka bang ka 1989, <ref name=":0" /> Thebe-e-Ntsho – eo pele e neng e le mokga wa mahaeng haholo – e ile ya hlophisa kganyetso ya yona ka ho eketsehileng ka tshebedisano mmoho le batjha, baithuti le dihlopha tsa basebetsi, tse ding tsa tsona di dumellana le Congress . E boetse e qadile ditlhaselo kgahlanong le bobodu le tsamaiso e mpe ea mmuso wa Mokga wa Dikwankwetla. Sena se ile sa fella ka diteraeke tse sa kang tsa bonwa pele le boipelaetso Qwaqwa kamora Hlakola 1990. <ref name=":0" /> Leha ho le jwalo, Thebe-e-Ntsho e ile ya qhalwa hoo e ka bang ka 1993, <ref name=":0" /> mme Phohlela a kenela ANC. <ref name=":1">{{Cite journal|pages=78–100}}</ref> == Palamente == Phohlela o ile a kgethwa setulong sa ANC Sebokeng sa Naha dikgethong tse akaretsang tsa 1994 mme a kgethwa hape ka 1999. O sebeleditse lebatowa la [[Foreisetata|Free State]] <ref name=":02" /> mme e ne e le setho sa Komiti ya Ditaba tsa Metsi nakong ya hae ya bobedi. == Ditshupiso == 1ktak2f9h8e1vidwyd97xr5susgwwjg 41356 41355 2026-09-27T12:41:15Z Ntsunong 13225 /* Editing, translating 41356 wikitext text/x-wiki '''Stephen Pule Phohlela''' (ya hlahileng ka la 20 Mphalane 1944) ke radipolotiki wa Afrika Borwa. Pele e ne e le radipolotiki [[QwaQwa|Qwaqwa]] le mothehi wa '''Thebe-e-Ntsho''', o ile a emela [[African National Congress]] (ANC) Sebokeng sa Naha ka dinako tse pedi ho tloha ka selemo sa 1994 ho fihlella ka selemo sa 2004. == Thebe-e-Ntsho == Nakong ya Mmuso wa kgethollo[[Kgethollo ya merabe|(Apartheid)]], Phohlela e ne e le radipolotiki ya nang le tshusumetso Qwaqwa, e leng Bantustan e neng e etseditswe batho ba buang [[Sesotho]]. E ne e le setho sa Mokga o busang wa Dikwankwetla ho fihlela ka 1987, ha Tonakgolo [[Kenneth Mopeli]] a mo leleka mmusong. <ref name=":0">{{Cite journal|pages=75–98}}</ref> Selemong se latelang, Phohlela o ile a theha mokga wa kganyetso, Thebe-e-Ntsho, o neng o eme haholo-holo sethaleng sa ho hanyetsa bomorabe ba mmuso wa Mopeli. Sena se ile sa fetela le morerong wa bohanyetsi wa Mopeli wa ho kenyelletsa mashatara a [[Botshabelo, Free State|Botshabelo]] ka Qwaqwa, eo e neng e re e tla lebisa pusong ya baahi ba bang ke leloko la Bakwena (Motheo wa Dikwankwetla). <ref name=":0" /> Phohlela, eo ka boyena a tswang lelokong la Bataung, o itse ka 1989:<blockquote>Ha ho na dihlopha tsa meloko tse ka tlase ho mashome a mabedi a motso o mong hara Basotho, empa ke tse pedi feela tsa tsena tse emelwang ke Bakwena Qwaqwa, Bakwena le Batlokwa . Ho thweng ka batho ba bang kaofela, ba kang Bataung, Makgolokwe</blockquote>Hoo e ka bang ka 1989, <ref name=":0" /> Thebe-e-Ntsho – eo pele e neng e le mBkga wa mahaeng haholo – e ile ya hlophisa kganyetso ya yona ka ho eketsehileng ka tshebedisano mmoho le batjwa, baithuti le dihlopha tsa basebetsi, tse ding tsa tsona di dumellana le Congress. E boetse e qadile ditlhaselo kgahlanong le Mmuso wa kgethollo (boboduy l)e tsamaiso e mpe ea mmuso wa Mokga wa Dikwankwetla. Sena se ile sa fella ka mehwanto e == Palameye == Phohlela o ile a kgethwa setulong sa ANC Sebokeng sa Naha dikgethong tse akaretsang tsa 1994 mme a kgethwa hape ka 1999. O sebeleditse lebatowa la [[Foreisetata|Free State]] <ref name=":02" /> mme e ne e le setho sa Komiti ya Ditaba tsa Metsi nakong ya hae ya bobedi. == Ditshupiso == ogpixyh1rub77lg3ksspw1tl16wcu7j 41357 41356 2026-09-27T12:43:49Z Ntsunong 13225 /* editing and translating 41357 wikitext text/x-wiki '''Stephen Pule Phohlela''' (ya hlahileng ka la 20 Mphalane 1944) ke radipolotiki wa Afrika Borwa. Pele e ne e le radipolotiki [[QwaQwa|Qwaqwa]] le mothehi wa '''Thebe-e-Ntsho''', o ile a emela [[African National Congress]] (ANC) Sebokeng sa Naha ka dinako tse pedi ho tloha ka selemo sa 1994 ho fihlella ka selemo sa 2004. == Thebe-e-Ntsho == Nakong ya Mmuso wa kgethollo[[Kgethollo ya merabe|(Apartheid)]], Phohlela e ne e le radipolotiki ya nang le tshusumetso Qwaqwa, e leng Bantustan e neng e etseditswe batho ba buang [[Sesotho]]. E ne e le setho sa Mokga o busang wa Dikwankwetla ho fihlela ka 1987, ha Tonakgolo [[Kenneth Mopeli]] a mo leleka mmusong. <ref name=":0">{{Cite journal|pages=75–98}}</ref> Selemong se latelang, Phohlela o ile a theha mokga wa kganyetso, Thebe-e-Ntsho, o neng o eme haholo-holo sethaleng sa ho hanyetsa bomorabe ba mmuso wa Mopeli. Sena se ile sa fetela le morerong wa bohanyetsi wa Mopeli wa ho kenyelletsa mashatara a [[Botshabelo, Free State|Botshabelo]] ka Qwaqwa, eo e neng e re e tla lebisa pusong ya baahi ba bang ke leloko la Bakwena (Motheo wa Dikwankwetla). <ref name=":0" /> Phohlela, eo ka boyena a tswang lelokong la Bataung, o itse ka 1989:<blockquote>Ha ho na dihlopha tsa meloko tse ka tlase ho mashome a mabedi a motso o mong hara Basotho, empa ke tse pedi feela tsa tsena tse emelwang ke Bakwena Qwaqwa, Bakwena le Batlokwa . Ho thweng ka batho ba bang kaofela, ba kang Bataung, Makgolokwe</blockquote>Hoo e ka bang ka 1989, <ref name=":0" /> Thebe-e-Ntsho – eo pele e neng e le mBkga wa mahaeng haholo – e ile ya hlophisa kganyetso ya yona ka ho eketsehileng ka tshebedisano mmoho le batjwa, baithuti le dihlopha tsa basebetsi, tse ding tsa tsona di dumellana le Congress. E boetse e qadile ditlhaselo kgahlanong le Mmuso wa kgethollo (boboduy l)e tsamaiso e mpe ea mmuso wa Mokga wa Dikwankwetla. Sena se ile sa fella ka mehwanto e == Palameye == Phohlela o ile a kgethwa setulong sa ANC sebokeng sa naha dikgethong tse akaretsang tsa 1994, mme a kgethwa hape ka 1999. O sebeleditse lebatowa la [[Foreisetata|Free State]] <ref name=":02" /> mme e ne e le setho sa komiti ya ditaba tsa metsi nakong ya hae ya bobedi. == Ditshupiso == 23v2hqtkk6ntzsdqek82km4khn0qze8 0 11014 41377 2026-09-28T06:55:27Z Nakengtsapoho 11385 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1306160534|QwaQwa National Park]]" 41377 wikitext text/x-wiki &nbsp;Serapa sa Sechaba sa QwaQwa ke karolo ea Serapa sa Sechaba sa Golden Gate Highlands le Serapa sa Maloti-Drakensberg, 'me se akaretsa sebaka seo pele e neng e le 'homeland' (kapa Bantustan) ea QwaQwa. Se bohōle ba lik'hilomithara tse ka bang 60 ho tloha Harrismith tseleng ea Golden Gate (R712), 'me e ne e le karolo ea bohlokoa ea tsela ea bohahlauli ea Highlands Treasure Route. == Histori == Sebaka sa Phaka ea Sechaba ea QwaQwa ke lehae la nalane la batho ba Bakoena le Batlokoa.[1] QwaQwa e ile ea thehoa e le phaka ka 1992 nakong ea phetoho ea Afrika Boroa ho ea pusong ea demokrasi. Sepheo sa ho theha phaka ena e ne e le ho kenya letsoho ha sechaba sa sebaka seo mererong ea naha. Phaka ena e ile ea khutlisetsoa profinseng ea Free State ka 1994. Mokhatlo oa South African Development Trust (SADT) o ne o se o rekile mobu o mong hape ka leboea le ka leboea-bophirima ho QwaQwa ka 1984 ho fokotsa ho teteana ha batho sebakeng seo. Mobu o mong oa Lihoai tsa QwaQwa (QwaQwa Farms) o ile oa hirisetsoa lihoai tse ntšo kapa oa nkuoa ke mokhatlo oa nts'etsopele ea temo oa QwaQwa. Tlas'a Lenaneo la Puso ea Afrika Boroa la Phetoho ea Tsamaiso ea Mobu, sebaka sa QwaQwa Bantustan se ile sa qhaloa. Mobu o neng o setse oa SADT o ile oa phatlalatsoa e le Phaka ea Sechaba ea QwaQwa ka Pherekhong 1992 ho latela karolo ea 18(1) ea Molao oa Paballo ea Tlhaho oa QwaQwa (Nomoro ea 5) oa 1976. Serapa sena sa liphoofolo se nang le sebaka sa lihekthere tse 22 000 se ne se kile sa ba le terata e se pota-potileng, empa ea tlosoa e le hore liphoofolo tse hlaha tse ka bang 3 000 li tsebe ho tsamaea ka bolokolohi. Qalong, Serapa sa Sechaba sa QwaQwa se ne se laoloa ke Highlands Development Corporation (HDC), e leng mokhatlo oa khoebo oa 'muso. HDC e ne e etelletse pele Morero oa Rand Water, o neng o kenyelletsa litlhahiso tse fapaneng tsa nts'etsopele ea moruo sebakeng sa QwaQwa hammoho le karolong e ka bochabela ea Free State. Agrico, e leng k'hamphani e 'ngoe e laoloang ke 'muso, e ile ea nka taolo ea Phaka ea Sechaba ea QwaQwa ka 1995. Kaha sebaka seo sa polasi se ne se le sebakeng seo pele e neng e le Bantustan, basebetsi ba temo ba ile ba sala moo ha phaka e thehoa. Baahi ba ile ba hanyetsa boiteko ba batsamaisi ba phaka ba ho fokotsa palo ea liphoofolo tsa bona le ho ba fallisetsa libakeng tse ka ntle ho meeli ea phaka. Bongata ba baahi ba QwaQwa e ne e le litloholo tsa basebetsi ba lipolasi tse neng li le matsohong a batho ba basoeu pele naha eo e rekoa ke SADT. Qabang pakeng tsa batsamaisi ba Phaka le baahi e ile ea hlaha ha ho ne ho sa ananeloe ka molao bohlokoa ba setso le moruo ba naha eo baahi ba neng ba lula ho eona. Ho hanyetsa ha bona ho ne ho boetse ho amana le libaka tse fapaneng tsa mabitla a baholo-holo ao baahi ba neng ba hana ho a fallisa. Qetellong, ha palo ea liphoofolo tsa hlaha e ntse e eketseha, batsamaisi ba Phaka ba ile ba atleha ho fokotsa palo ea liphoofolo tsa lapeng ho isa ho tse 15 (tse kang likhomo) ka lelapa e le mokhoa oa ho laola khoholeho ea mobu le mathata a mang a tikoloho. Baahi ba ile ba boela ba kopuoa ho fokotsa tšebeliso ea metsi le ho kha limela tsa meriana tsa sebaka seo. Kaha phaka e ne e boetse e le sebaka sa projeke ea Rand Water e neng e hira baahi ba bangata, baahi ba ile ba ba le likhohlano le batsamaisi ba Phaka ea QwaQwa. Qetellong, baahi ba bang ba ile ba etsa qeto ea ho isa likhomo tsa bona ho ea fula naheng ea batho ba batšo ba ileng ba fuoa mobu tlas'a lenaneo la phetoho ea kabo ea mobu. Leha ho le joalo, baahi ba bangata ba ntse ba tsoela pele ho alosa likhomo tsa bona ka hare ho Phaka.<ref>https://web.archive.org/web/20180216030619/http://faculty.bemidjistate.edu/mlawrence/Slater.pdf</ref> == Boemo ba leholimo == Sebaka sena se sebakeng se nang le pula ea lehlabula se nang le lipula le sefefo sa lehalima pakeng tsa November le April. Lehlabula le futhumetse 'me mocheso oa lona o ka ba ka karolelano ho 26 °C. &nbsp;Mariha, ho tloha ka May ho ea ho October, a omme ebile a bata, 'me mocheso oa oona o theohela ho 13 °C (55 °F). &nbsp;&nbsp;Lehloa le leholo le atile sebakeng sena likhoeling tsa mariha, 'me lehloa le ka etsahala bohareng ba mariha ka lebaka la bophahamo. == Limela == . Serapa sena se sebakeng sa Highveld, ha dithaba tse phahameng tsa Lesotho di le ka borwa.<ref>https://web.archive.org/web/20181003210338/http://wiki.sabirding.co.za/Print.aspx?Page=Qwa-Qwa&AspxAutoDetectCookieSupport=1</ref> Dimela tsa sona ke tsa mofuta o fumanehang dibakeng tsa makhulo a maholo (grassland biome). <ref>https://pza.sanbi.org/vegetation/grassland-biome</ref>Mefuta e mengata ya dimela tse fumanehang dibakeng tsena ke ya moo Afrika Borwa feela. Sebaka sena se tletse ka mefuta e fapaneng ya dimela tse hlahang haholo nakong ya selemo le hoetla. Mafuledi a maholo a sebaka sena a tletse ka dimela tsa lehae tse kang *watsonia*, *gladioli*, *arum lilies* le *scilla*.<gallery> File:Celtis_africana,_Phalandingwe.jpg|Sefate sa Modutu File:Wild-Olive-leaves.gif|Wild Olive leaves File:Giant_Henkels_Yellowwood_tree_-_South_Africa.JPG|Mophosho </gallery> == Liphoofolo tse hlaha == Ho na le mefuta e mengata ea liphoofolo tse nyalisang liphoofolo tse fumanoang sebakeng sena sa polokelo, e leng, Springbok, Burchell's zebra, Eland, Black Wildebeest, Blesbok le Red Hartebeest. Bophelo ba linonyana bo fapane ka ho lekana, 'me serapa sena ke sebaka sa ho ikatisa sa Cape Vulture e kotsing ea ho fela. Ho phaella moo, ho na le mefuta e mengata ea likokoanyana le likokoanyana. === Tse nyantshwang === Tse antshang tse sebakeng seo li kenyelletsa:<gallery> File:Springbok_(3691769258).jpg|Springbok File:Blesbok.jpg|Blesbuck File:2012-red-hartebeest.jpg|Red Hartebees File:Black-wildebeest-aka-gnu.jpg|Nare e Ntsho </gallery> === Dinonyana === <gallery> File:Cape_Vulture,_Gyps_coprotheres_at_Kruger_National_Park_(13911811003).jpg|Letlaka la Kapa File:Martial_Eagle_(Polemaetus_bellicosus)_juvenile_(17328130702).jpg|Phakwe File:Secretary_Bird_(Sagittarius_serpentarius).jpg|Mmamolangwana File:Ostrich_(Common_Ostrich),_Struthio_camelus_at_Marakele_National_Park,_South_Africa_(14158279025).jpg|Ntjhwe </gallery> == Mesebetsi == Serapa sena se fana ka ho shebella linonyana, maeto a ho bapala, ho palama lipere ka tataiso le tsela ea ho hloa thaba ea matsatsi a mabeli e bolelele ba lik'hilomithara tse 27. Ho boetse ho na le leeto la ho etela Motse oa Setso sa Basotho. === Basotho Cultural Village === Motse wa Setso wa Basotho o fa baeti monyetla wa ho bona le ho utlwisisa setso le nalane ya Basotho ba Borwa, ho kenyeletswa le tsela eo malapa a neng a hlophisitswe ka yona hammoho le moelelo wa diaparo tsa setso. Matlo a setso a mehleng ya dilemo tsa bo-1700 a se a hahilwe hape mme a fumaneha sebakeng sena. == Bona hape == * [[Basotho|Batho ba Basotho]] * [[Phetoho ya naha Afrika Borwa|Phetoho ea naha Afrika Boroa]] * Letamo la Sterkfontein * [[Clarens, Afrika Borwa|Clarens, Naha e Lokolohileng]] * [[Bethlehema, Afrika Borwa|Bethlehema]] == Litokomane == Serapa sena se tla kenngoa Serapeng sa Khotso sa Maloti-Drakensberg Transfrontier Conservation Area. <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|28|29|20|S|28|44|37|E|display=title}} == Lihokela tsa kantle == * http://www.saexplorer.co.za/south-africa/map/Olifantshoek_map.asp * http://www.sahra.org.za/sites/default/files/website/articledocs/NC%20palaeotechnical%20report.pdf == Bona hape == Lefapha la Nts'etsopele ea Moruo, Bohahlauli le Litaba tsa Tikoloho, Province Free State. [http://www.detea.fs.gov.za/qwa-qwa.htm webpage] Archived 2011-10-09 at the Wayback Machine == Ditlhaloso == 40z3nb53p56hvkt8au0wmyto3zi2rm1 0 11015 41378 2026-09-28T07:44:09Z Nakengtsapoho 11385 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1373007647|Bantustan]]" 41378 wikitext text/x-wiki [[File:South_Africa_&_South_West_Africa_Bantustans_Map.svg|right|thumb|350x350px|'Mapa oa Afrika Boroa le Afrika Boroa-bophirimela (eo hona joale e leng Namibia). 'Mapa ona o bontša batho ba bantustan ba neng ba le libakeng tseo ka bobeli. <br />'''Libaka tse sa keneng ka hara naha ea Bantustan'''<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#AEAEAE|South West Africa}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#8B8B8B|South Africa}}'''Libaka tsa Bantustan (Afrika Boroa-bophirimela) '''<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FD4756|[[Kaokoland]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#609979|[[Ovamboland]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#4E4B0D|[[Damaraland]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#901B35|[[Kavangoland]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#09A7B4|[[East Caprivi]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#43D99A|[[Bushmanland (South West Africa)|Bushmanland]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#E4BC20|[[Hereroland]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#222560|[[Rehoboth (homeland)|Rehoboth]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#9B37F9|[[Tswanaland]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#8F6F68|[[Namaland]]}}'''Libaka tsa Bantustan (Aforika Boroa) '''<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FB8072|[[KwaNdebele]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#B3DE69|[[Lebowa]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FE951F|[[Gazankulu]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FCCDE5|[[KaNgwane]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#80B1D3|[[KwaZulu]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#CCEBC5|[[QwaQwa]]}}'''Bantustans ea boemo ba lipopi'''<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#BC80BD|[[Bophuthatswana]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FE85CE|[[Venda (Bantustan)|Venda]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#8AFE9D|[[Transkei]]}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FED121|[[Ciskei]]}}]]   Bantustan (e neng e boetse e tsejoa e le lehae la batho ba batšo kapa naha ea batho ba batšo) e ne e le sebaka seo puso ea National Party ea Union of South Africa (1910–1961) le hamorao Republic of South Africa (1961–1994) e ileng ea se behela ka thoko bakeng sa baahi ba batšo ba Afrika Boroa le South West Africa (eo hona joale e leng Namibia), e le karolo ea leano la eona la khethollo ea morabe (apartheid). Lereo lena, le ileng la qala ho sebelisoa mafelong a lilemo tsa bo-1940,[1] le entsoe ka ho kopanya lentsoe "Bantu" (le bolelang "batho" ka lipuo tse ling tsa Se-Bantu) le "-stan" (e leng karolo ea lentsoe e bolelang "naha" ka Se-Persian le lipuong tse ling tse susumetsoeng ke Se-Persian). Hamorao, le ile la nkoa e le lentsoe le nyelisang ke bahlahlobisisi ba bang ba mehopolo ea 'muso oa nako ea khethollo ea morabe (apartheid) mabapi le libaka tse bitsoang "homelands" (libaka tsa bolulo ba merabe e itseng). 'Muso oa Pretoria o ile oa theha libaka tse leshome tsa "Bantustan" Afrika Boroa, le tse ling tse leshome naheng ea haufi ea South West Africa (e neng e laoloa ke Afrika Boroa ka nako eo); sepheo e ne e le ho bokella litho tsa lihlopha tse itseng tsa merabe sebakeng se le seng, e le hore sebaka ka seng se be le batho ba morabe o le mong feela, e leng motheo oa ho theha linaha tse ikemetseng bakeng sa lihlopha tse fapaneng tsa batho ba batšo ba Afrika Boroa. Tlas'a Molao oa Boahi ba Libaka tsa Bolulo tsa Bantu (Bantu Homelands Citizenship Act) oa 1970, 'muso o ile oa hlakola boahi ba Afrika Boroa ba batho ba batšo, oa ba amoha litokelo tse fokolang tsa lipolotiki le tsa sechaba tseo ba neng ba ntse ba e-na le tsona Afrika Boroa, 'me oa ba phatlalatsa e le baahi ba libaka tsena tsa bolulo.[2] Mmuso oa Afrika Boroa o phatlalalitse hore li-bantustans tse 'nè tsa Afrika Boroa li ne li ikemetse - Transkei, Bophuthatswana, Venda le Li-Ciskei (tse bitsoang "Linaha tsa TBVC"), empa phatlalatso ena ha ea ka ea e-ba ea ananeloa ke mabotho a khahlanong le khethollo ea merabe Afrika Boroa kapa ke mmuso ofe kapa ofe oa machaba. Ba bang ba Bantustans (joalo ka KwaZulu, Lebowa le [[QwaQwa]]) ba ile ba fuoa "boipuso" empa ha ho mohla ba ileng ba fuoa "tokoloho". Afrika Boroa-bophirimela, Ovamboland, Kavangoland le East Caprivi li ile tsa phatlalatsoa e le libaka tse ikemetseng, 'me linaha tse ling tse seng kae tse bonahalang e le tsa habo tsona ha lia ka tsa fuoa boipuso. Molao-motheo oa nakoana o ile oa felisa Bantustans ka ho feletseng ka ho felisoa ha khethollo ea merabe Afrika Boroa ka 1994. == Pōpo == [[File:South_Africa_racial_map,_1979.gif|right|thumb|350x350px|MMapa wa Afrika Boroa wa merabe le baahi o phatlalalitsoeng ke CIA ka selemo sa 1979 o nang le dintlha tse tsoang ho palo ea batho ea Afrika Boroa ea 1970]] Ho tloha ka selemo sa 1913, mebuso e latellanang ea Afrika Boroa e neng e busoa ke batho ba basoeu ba fokolang palo, e ile ea theha libaka tse khethehileng (tseo ho thoeng ke "reserves") bakeng sa batho ba batšo e le ho ba arola ka morabe ho batho ba basoeu; sena se ne se tšoana le ho theoa ha libaka tse khethehileng tsa Matsoalloa a Amerika (Indian reservations) naheng ea United States. Molao oa Naha oa Matsoalloa (Natives Land Act) oa 1913 o ile oa lekanyetsa batho ba batšo ho ba le karolo ea 7 lekholong feela ea naha. Ka 1936, 'muso o ile oa rera ho eketsa karolo ena ho fihla ho 13.6 lekholong ea naha, empa ts'ebetso ea ho reka mobu e ile ea lieha 'me morero ona ha oa ka oa phethahatsoa ka botlalo. Ha [[Mokga wa dipolotiki (Aforika Borwa)|Mokha oa Sechaba]] o fihla pusong ka 1948, Letona la Litaba tsa Baahi (le hamorao Letona-Kholo la Afrika Boroa) Hendrik Frensch Verwoerd o ile a haha ho tsoa ho sena, a hlahisa letoto la mehato ea "ho khetholla batho ho tloha ho merabe e meng" joalo ka Group Areas Acts le Natives Resettlement Act, 1954 e ileng ea fetola sechaba sa Afrika Boroa hore ba basoeu e be bongata ba baahi. Ho thehoa ha linaha tsa habo kapa li-bantustans e ne e le karolo ea bohlokoa ea leano lena, kaha sepheo sa nako e telele e ne e tla ba ho etsa hore li-bantustan li ikemele. Ka lebaka leo, batho ba batšo ba ne ba tla lahleheloa ke boahi ba bona ba Afrika Boroa le tokelo ea ho vouta, e leng se neng se tla lumella basoeu hore ba lule ba laola Afrika Boroa. Lipampiri tsa litaba li rehile morero oa Mokha oa Nationalist lebitso la "Bantustans". Lentsoe lena le kopaneng le fosahetse haholo ka litsela tse ngata. Le amana le karohano ea India—kamora hore Borithane ba tsamaee ka ho hloka boikemisetso, 'me e le e 'ngoe ea maemo a ts'ebetso eo—likarolong tse peli tse ikemetseng: Hindustan le Pakistan. Ha ho na papiso ea 'nete le litlhahiso tsa Mokha oa Nationalist, hobane (a) India le Pakistan ke linaha tse peli tse arohaneng ka botlalo le tse ikemetseng lipolotiking, (b) Mamosleme a na le litokelo tse lekanang India; Mahindu a na le litokelo tse lekanang Pakistan, (c) Karohano e ile ea hlahisoa le ho amoheloa ke mahlakore ka bobeli, kapa bonyane ke lihlopha tse kholo le tse nang le tšusumetso ho e 'ngoe le e 'ngoe ea tsona. Merero ea 'Muso ha e rerelle ho arola naha ena likarolong tse ikemetseng le tse ipusang. Ha e rerelle ho fana ka litokelo tse lekanang, kapa litokelo tsa mofuta ofe kapa ofe, ho batho ba batšo ba lulang ka ntle ho libaka tse khethiloeng (li-reserve). Karohano ha ea ka ea amoheloa le ka mohla ke batho ba batšo, 'me e ke ke ea amoheloa le ka mohla. Ebile, ha ea ka ea hlahisoa kapa ea amoheloa ka botlalo ke batho ba basoeu. Ka hona, lentsoe "Bantustan" ke lebitso le fosahetseng ka botlalo, 'me le mpa le thusa feela Mokha oa Nationalist ho phethahatsa bolotsana.[1] : Likoranta li ile tsa re morero oa Ba-Nationalist ke "Bantustans". Ka litsela tse ngata lentsoe leo le khelosa haholo. E amana le ho aroloa ha India, ka mor'a ho tloha ha Brithani ka ho se tsotelle, le e le boemo ba eona, ho ba linaha tse peli tse arohaneng, Hindustan le Pakistan. Ha ho na ho tšoana ha sebele le litlhahiso tsa Machaba, kaha (a) India le Pakistan ke linaha tse peli tse ikemetseng ka ho feletseng le tse ikemetseng lipolotiking, (b) Mamosleme a thabela litokelo tse lekanang India; Mahindu a thabela litšoaneleho tse lekanang Pakistan, (c) Karohano e ile ea fanoa le ho amoheloa ke mekha ka bobeli, kapa bonyane likarolo tse ngata tse nang le tšusumetso ho e 'ngoe le e 'ngoe. Merero ea 'Muso ha e nahane ka ho arola naha ena ka linaha tse ikemetseng. Ha li na litokelo tse lekanang, kapa litokelo leha e le life, bakeng sa Maafrika a ka ntle ho libaka tsa polokelo. Ho arohana ha naha ha ho mohla ho kileng ha amoheloa ke Maafrika ebile ho ke ke ha e-ba joalo. Tabeng eo ha ho mohla e kileng ea fetisetsoa kapa ea amoheloa ke ba basoeu. Ka hona, lentsoe "Bantustan" ke lebitso le fosahetseng ka ho felletseng, mme le tloaetse feela ho thusa ba Bosetšhaba ho etsa bolotsana. <ref name="Mandela1973">{{Cite book|pages=68}}</ref> Verwoerd o ile a pheha khang ea hore Mabantustans e ne e le "malapeng a pele" a batho ba batšo ba Afrika Boroa. Ka 1951, 'muso oa Daniel François Malan o ile oa hlahisa Molao oa Batho ba Banthu ho theha "machaba" a abetsoeng merabe e ntšo ea naha eo. Tsena li ne li lekana le 13% ea naha ea naha, 'me tse ling kaofela li ne li boloketsoe batho ba basoeu. Machaba a ne a busoa ke baeta-pele ba meloko ba sebelisanang, ha baeta-pe ba sa sebelisaneng ba ne ba tlosoa ka matla. Ha nako e ntse e ea, ho ile ha hlaha sehlopha se busang sa batho ba batšo se neng se thahasella ho sireletsa naha ea habo sona. Le hoja sena se ile sa thusa ho tsitsisa lipolotiki tsa linaha tsa habo bona ka tekanyo e itseng, boemo ba bona bo ne bo ntse bo itšetlehile ka ho feletseng ka tšehetso ea Afrika Boroa. Karolo ea libaka tsa batho ba batšo (tseo ho thoeng ke *homelands*) e ile ea atolosoa ka 1959 ka ho fetisoa ha Molao oa Puso ea Boipuso ba Batho ba Batšo (*Bantu Self-Government Act*), o ileng oa theha moralo o bitsoang "Ntlafatso e Arohaneng" (*Separate Development*). Sena se ile sa nolofalletsa libaka tsena ho itlhahisa ha nako e ntse e ea e le libaka tse ipusang, 'me qetellong e le linaha tse nkiloeng e le tse "ikemetseng" ka botlalo. Ts'ebetso ena e ne e lokela ho finyelloa ka mehato e mene e meholo bakeng sa naha ka 'ngoe: * Ho kopanya dibaka tsa polokelo tse behilweng ka thoko bakeng sa "ditso" tse sa tshwaneng (tse bitswang "ditjhaba" ka molao ho tloha ka selemo sa 1959) tlasa "Bolaodi bo le bong ba Teritoriale" * Ho thehwa ha lekghotla la molao bakeng sa naha e 'ngoe le e 'ngoe ea habo e nang le matla a fokolang a ho ipusa * Ho thehoa ha naha ya habo e le "sebaka se ikemetseng" * Ho fana ka boipuso bo feletseng ba lebitso la naha ea habo Ka kakaretso, ha ho mohla ho neng ho lateloa moralo ona ka tsela e hlakileng, empa hangata ho ne ho etswa mehato e mengata e bohareng le e fetang e le nngwwe. Naha ya habo Transkei e ile ea sebetsa ka ditsela tse ngata e le "sebaka sa teko" bakeng sa maano a khethollo ea merabe; nts'etsopele ea eona ea mekhatlo e qalile pele ho molao wa selemo sa 1959, mme ka hona ho fihlella ha eona boipuso le boipuso ho ile ha kenngoa tshebetsong pele ho linaha tse ding tsa habo. Morero ona o ile oa matlafatsoa tlas'a mohlahlami oa Verwoerd e le tonakholo, John Vorster, e le karolo ea mokhoa oa hae oa "ho hlasimoloha" oa khethollo ea morabe. Leha ho le joalo, sepheo sa 'nete sa leano lena e ne e le ho phethahatsa morero oa pele oa Verwoerd oa ho etsa hore batho ba batšo ba Afrika Boroa e be baahi ba linaha tsa habo bona ho fapana le ba Afrika Boroa - ka hona ho tlosa litokelo tse fokolang tseo ba neng ba ntse ba e-na le tsona e le baahi. Linaha tsa habo bona li ile tsa khothalletsoa ho khetha boipuso, kaha sena se ne se tla fokotsa palo ea baahi ba batšo ba Afrika Boroa haholo. Ts'ebetso ea ho theha moralo oa molao oa morero ona e phethiloe ke Molao oa Boahi ba Linaha tsa Batho ba Batšo oa 1970, o ileng oa khetha Maafrika Boroa ohle a batšo e le baahi ba linaha tsa habo bona, leha ba ne ba lula "Afrika Boroa e tšoeu", 'me oa hlakola boahi ba bona ba Afrika Boroa, le Molao oa Molao oa Motheo oa Linaha tsa Batho oa 1971, o faneng ka moralo o akaretsang oa mekhahlelo ea nts'etsopele ea molao oa motheo oa linaha tsohle tsa habo bona (ntle le Transkei) ho tloha ho thehoeng ha Bolaoli ba Libaka ho fihlela boipusong bo felletseng. Ka selemo sa 1984, dinaha tsohle tse leshome tsa Afrika Boroa di ne di se li ikemetse mme tse mnè tsa tsona (Transkei, Boputhatswana, Venda le Li-Ciskei) li ne li phatlalalitsoe ka botlalo pakeng tsa selemo sa 1976 le 1981. Tafole e latelang e bontsha nako ya tswelo-pele ea litsi le ea molao ea Bantustans tse leshome tsa Afrika Boroa ho latela mehato e mene e ka hodimo e boletsweng: {| class="wikitable sortable" |+ !Naha ea habo !Setjhaba/Sechaba !Bolaoli ba tšimo<br /> !Seboka sa Molao<br /> !Boipuso<br /> !Ho se ikarabelle ka lebitso<br /> !Litokomane |- |Transkei |Sesotho |1956 |1963 |1963<ref name=":3" /> |1976 |A forerunner of the Territorial Authority and the Legislative Assembly existed since 1931 under the name "United Transkeian Territories General Council".[12] |- |Bophuthatswana |Tswana |1961 |1971 |1972 |1977 |The Territorial Authority established in 1961 was reorganised in 1968.[17] |- |Venda |Venda |1962 |1971 |1973 |1979 |The Territorial Authority established in 1962 was reorganised in 1969.[22] |- |Li-Ciskei |Sesotho |1961 |1971 |1972 |1981 |A forerunner of the Territorial Authority and the Legislative Assembly previously existed from 1934[27] to 1955[28] under the name "Ciskeian General Council".The Territorial Authority established in 1961 was reorganised in 1968.[29] |- |Lebowa |Northern Sotho (Pedi) |1962 |1971 |1972 | - Ke ne ke sa tsebe. |The Territorial Authority established in 1962 was reorganised in 1969.[33] |- |Gazankulu |Tsonga (Shangane) |1962 |1971 |1973 | - Ke ne ke sa tsebe. |The Territorial Authority established in 1962 was reorganised in 1969.[38] |- |QwaQwa |[[Basotho|Sotho e ka Boroa]] |1969 |1971 |1974 | - Ke ne ke sa tsebe. | |- |KwaZulu |[[Mazulu|MaZulu]] |1970 |1972 |1977 | - Ke ne ke sa tsebe. | |- |KwaNdebele |Ndebele |1977 |1979 |1981 | - Ke ne ke sa tsebe. | |- |KaNgwane |Seswazi |1976 |1977 |1984 | - Ke ne ke sa tsebe. |The homeland status was temporarily suspended between June and December 1982.[52] |} IKa nako e tšoanang le ho theoa ha libaka tsa batho ba batšo (tseo ho thoeng ke *homelands* kapa *Bantustans*), baahi ba batšo ba Afrika Boroa ba ile ba qobelloa ho kenya letsoho lenaneong le leholo la ho fallisoa ka likhoka. Ho hakanngoa hore batho ba limilione tse 3.5 ba ile ba qobelloa ho tloha mahaeng a bona pakeng tsa lilemo tsa bo-1960 le bo-1980, 'me ba bangata ba bona ba ile ba isoa libakeng tsa *Bantustans*. mMuso o ile wa hlakisa hore sepheo sa oona sa ho qetela e ne e le ho tlosa batho ba batsho Afrika Boroa ka ho feletseng. Connie Mulder, Letona la Dikamano le Ntsshetsopele ya Batho ba Bangata, o ile a bolella Ntlo ea Kopano ka la 7 Hlakola 1978:   Empa morero ona ha oa ka oa finyelloa. Ke karolo e nyane feela (e ka bang 39% ka 1986 ) ea baahi ba batšo ba Afrika Boroa e neng e lula Bantustans; ba setseng ba ne ba lula Afrika Boroa ka boeona, ba bangata ba lula litoropo, litoropong tsa mahaeng le libakeng tse tlase tse ka ntle ho metse ea Afrika Boroa. == Ho amoheloa ha machabeng == Libaka tsa Bantustan tse ka hare ho meeli ea Afrika Boroa li ne li khetholloa e le tse "ipusang" kapa tse "ikemetseng". Ka khopolo, libaka tsa Bantustan tse ipusang li ne li e-na le taolo holim'a likarolo tse ngata tsa ts'ebetso ea tsona ea ka hare, empa li ne li e-so be lichaba tse ikemetseng ka botlalo. Libaka tsa Bantustan tse ikemetseng (e leng Transkei, Bophuthatswana, Venda le Ciskei; tse tsejoang hape e le linaha tsa TBVC) li ne li reretsoe ho ba tse ikemetseng ka botlalo. Leha ho le joalo, libaka tsena li ne li sa hlokomeloa haholo ke mebuso ea bokolone hammoho le mebuso ea hamorao ea Afrika Boroa, 'me li ne li ntse li sa tsoela pele ho hang. Boemo bona bo ile ba fokotsa haholo bokhoni ba linaha tsena ba ho ipusa, 'me ba etsa hore li itšetlehe haholo ka 'muso oa Afrika Boroa. Ho pholletsa le boteng ba Ma-Bantustan a ikemetseng, Afrika Boroa e ile ea lula e le eona feela naha e ananelang boipuso ba bona. 'Muso oa Afrika Boroa o ile oa etsa boipiletso ba hore ba ananeloe. Ka 1976, ho isa qetong ea Ntlo ea Baemeli ea United States e khothalletsang Mopresidente hore a se ke a ananela Transkei, 'muso oa Afrika Boroa o ile oa etsa boipiletso bo matla ho baetsi ba molao ho hanyetsa molao ona.[1] Matšoao a mohala oa seea-le-moea a sa amoheloeng a ile a etsoa bakeng sa linaha tse ikemetseng 'me likarete tsa QSL li ile tsa romelloa ke basebetsi ba li sebelisang, empa Mokhatlo oa Machaba oa Lipuisano ha oa ka oa amohela liteishene tsena e le tse molaong.[2] Naha ka 'ngoe ea TBVC e ile ea atolosa kananelo ho Ma-Bantustan a mang a ikemetseng ha Afrika Boroa e bontša boitlamo ba eona khopolong ea boipuso ba TBVC ka ho haha ​​​​maemeli metseng e meholo ea TBVC. == Bophelo ba Bantustans == Ka kakaretso, libaka tsa Bantustan li ne li futanehile 'me li e-na le menyetla e fokolang ea mesebetsi ea sebakeng seo.[1] Leha ho le joalo, ho ne ho e-na le menyetla e meng ea tsoelo-pele bakeng sa batho ba batšo, hape ho ile ha e-ba le tsoelo-pele thutong le meralong ea motheo.[2] Libaka tse 'nè tsa Bantustan tse ileng tsa fumana boipuso ba lebitso feela (Transkei, Bophuthatswana, Venda le Ciskei) li ile tsa hlakola melao eohle ea khethollo ea morabe (apartheid).[3] Melao yaa Bantustans e ne e fapane le ya Afrika Boroa. Sehlopha sa Afrika Boroa se ne se atisa ho sebelisa meeli ena hampe, mohlala ka ho haha di-casino tse kholo, joalo ka Sun City naheng ea habo Bophuthatswana. <ref name="Brownwell 2021 Sun City">{{Cite book|pages=259–283}}</ref> yaBophuthatswana e ne e boetse e na le di-depositi tsa platinamo le lisebelisoa tse ling tsa tlhaho, tse ileng tsa e etsa morui ka ho fetisisa ho Bantustans. == Lintho tse ileng tsa etsahala hamorao == Ka Pherekhong 1985, Mopresidente oa Naha P. W. Botha o ile a phatlalatsa hore batho ba batšo ba lulang ka hare ho naha ea Afrika Boroa ba ke ke ba hlola ba amohuoa boahi ba Afrika Boroa molemong oa boahi ba li-Bantustan, le hore baahi ba batšo ba lulang li-Bantustan tse ikemetseng ba ka etsa kopo hape ea ho fumana boahi ba Afrika Boroa; nakong ea likhetho tsa naha tsa 1987, F. W. de Klerk o ile a bua lebitsong la National Party a re: "Boiteko bo bong le bo bong ba ho thibela phallo [ea basebetsi ba batšo] ba kenang libakeng tsa litoropo bo hlolehile. Ha ho na thuso ho iphetisa ka taba ena. Moruo o hloka hore bongata ba batho ba batšo bo lule ka ho sa feleng libakeng tsa litoropo... Ba ke ke ba lula Afrika Boroa selemo le selemo ba se na boemeli ba lipolotiki."[1] Ka Hlakubele 1990, de Klerk—ea ileng a hlahlama Botha joaloka Mopresidente oa Naha ka 1989—o ile a phatlalatsa hore mmuso oa hae o ke ke oa fana ka boipuso ho li-Bantustan tse ding hape. Leha ho le jwalo, dipolelo tsena ha lia ka tsa bolelwa e le ho hana tsamaiso ea Bantustan ka kakaretso: sepheo sa puso ya kgethollo ea merabe nakong ea halofo ea bobeli ea bo-1980 e ne e le ho "matlafatsa" moralo oa mokhatlo wa khethollo ea morabe ha o ntse o siea melao-motheo ea oona ea motheo, ho kenyeletsoa le linaha tsa habo bona, e sa fetohe. Mmuso o ile oa qobelloa ho amohela boteng bo sa feleng ba batho ba batšo libakeng tsa litoropo, hammoho le ho hlokomela hore mekhoa e neng e le matla haholo ea pele ea ho laola phallo ea batho (eo joale e ileng ea nkeloa sebaka ke mekhoa e bonolo haholoanyane) e ne e ke ke ea sebetsa; ho sa buuoa le ka taba ea hore ho ne ho ke ke ha khoneha ho falla le ho isa batho bohle ba batšo libakeng tse khethiloeng tsa merabe ea bona (li-"homelands"), esita le nakong e telele e tlang. Mmuso o ne o tšepile ho khutsisa baahi ba batšo ba litoropong ka ho rala meralo e fapaneng ea ho ba fa litokelo tse lekanyelitsoeng maemong a lehae (empa e seng maemong a holimo a puso). Ho feta moo, libaka tsa bolulo litoropong (le mahaeng) li ile tsa lula li arohantsoe ho latela morabe, ho ea ka Molao oa Libaka tsa Merabe (Group Areas Act). Molao-motheo oa "ntlafatso e arohaneng" o ile oa tsoela pele ho sebetsa, 'me puso ea khethollo ea morabe (apartheid) ea tsoela pele ho itšetleha ka libaka tsa batho ba batšo (Bantustans) e le e 'ngoe ea litšiea tsa mantlha tsa leano la eona la ho sebetsana le baahi ba batšo. Ho fihlela ka 1990, ho ile ha tsoelo-pele ho etsoa boiteko ba ho khothaletsa libaka tsena tse ipusang hore li nke qeto ea ho fumana boipuso (mohlala, Lebowa, Gazankulu le KwaZulu), 'me ka linako tse ling, mebuso ea libaka tsena tse ipusang (mohlala, KwaNdebele) ka boyona e ile ea bontša thahasello ea ho fumana boipuso nakong e tlang. Ho ile ha boela ha nahanoa ka hara mekgatlo ea [[Mokga wa dipolotiki (Aforika Borwa)|Mokga wa Setjhaba]] o busang ho theha mekhatlo e eketsehileng e ikemetseng ea lebitso libakeng tsa litoropo ka mokhoa oa "metse-motse" e ikemetseng e ntsho. Molao-motheo oa "ntlafatso e arohaneng" o ile oa tsoela pele ho sebetsa, 'me puso ea khethollo ea morabe (apartheid) ea tsoela pele ho itšetleha ka libaka tsa batho ba batsho (Bantustans) e le e 'ngoe ea litšiea tsa mantlha tsa leano la eona la ho sebetsana le baahi ba batšo. Ho fihlela ka 1990, ho ile ha tsoelo-pele ho etsoa boiteko ba ho khothaletsa libaka tsena tse ipusang hore li nke qeto ea ho fumana boipuso (mohlala, Lebowa, Gazankulu le KwaZulu), 'me ka linako tse ling, mebuso ea libaka tsena tse ipusang (mohlala, KwaNdebele) ka boyona e ile ea bontša thahasello ea ho fumana boipuso nakong e tlang. Ho tloha ka 1990 ho isa ho 1994, mehopolo ena ea "mokhatlo oa linaha tse ikemetseng" (confederation) e ne e ntse e tšehetsoa ka molao-motheo ke likarolo tse kholo tsa National Party (hammoho le mekha e meng le lihlopha tsa bahanyetsi ba basoeu ba nang le maikutlo a tokoloho), empa motheo oa eona o neng o thehiloe pepenene khethollong ea morabe o ile oa qala ho fela butle-butle nakong ea lipuisano tsa ho felisa apartheid, 'me tlhokomelo ea fetoha ho sireletseng "litokelo tsa lihlopha tse nyane" (haholo-holo baahi ba basoeu) ka mor'a hore ho lebelletsoe ho fetisetsoa ha matla ho bongata ba batho ba batšo. Merero ea tsamaiso ea federal (federalist plans) e ile ea boela ea fumana tšehetso ho mebuso le mekha e meng ea libaka tsa batho ba batšo (li-homeland), haholo-holo Inkatha Freedom Party, e neng e le mokha o busang KwaZulu. Empa kaha haholo-holo African National Congress e ile ea hlakisa hore melao-motheo ea " motho a le mong - voutu e le 'ngoe" le ea naha e kopaneng (unitary state) e ne e sa buisanoe ka eona, qetellong merero ea mofuta oa confederation e ile ea lahloa. Ka lebaka la sena, Inkatha Freedom Party e ile ea sokela ho hana ho nka karolo likhethong tsa naha tsa Mmesa 1994 tse ileng tsa felisa apartheid, 'me ea etsa qeto ea ho nka karolo motsotsong oa ho qetela feela ka mor'a hore ho etsoe litumellano tse ba khotsofatsang, hammoho le ho National Party e neng e ntse e busa le lihlopha tse 'maloa tsa bahanyetsi ba basoeu.[1] Nakong e lebisitseng dikeethong tsa 1994, baetapele ba mmaloa linaheng tse ikemetseng le tse ikemetseng (mohlala Boputhatswana), ba neng ba sa batle ho tela matla a bona, ba ile ba hanyetsa ka matla ho qhaqhoa ha Bantustans mme, ka ho etsa joalo, ba fumana tšehetso ho tsoa mekhatlong e tšoeu ea ho loka, likarolo tsa sesole sa naha sa apartheid le lihlopha tse matla tsa pro-apartheid tse kang Afrikaner Weerstands movement. == Ho qhibiliha == Ka ho oa ha puso ea khethollo ea morabe (apartheid) Afrika Boroa ka 1994, libaka tsohle tsa Bantustan (e leng tse neng li nkuoa li ikemetse le tse neng li ipusa) li ile tsa qhaloa 'me libaka tsa tsona tsa khutlisetsoa ka hare ho Rephabliki ea Afrika Boroa ho qala ka la 27 Mmesa 1994 (e leng letsatsi leo ka lona Molao-motheo oa Nako ea Phetoho, o ileng oa felisa khethollo ea morabe ka molao, o ileng oa qala ho sebetsa le moo likhetho tsa pele tsa demokrasi li ileng tsa qala teng) ho latela karolo ea 1(2) le Lenane la 1 la Molao-motheo oa Rephabliki ea Afrika Boroa, 1993 ("Molao-motheo oa Nako ea Phetoho").[1] Bohato ba ho finyella sena bo ile ba etelletsoa pele ke [[African National Congress]] (ANC) e le karolo ea bohlokoa ea lenaneo la eona la liphetoho. Ho kenngoa hape ho ile ha finyelloa ka tsela e nang le khotso, le hoja ho ne ho e-na le khanyetso e itseng ho tsoa ho lihlopha tsa batho ba moo, ba ileng ba lahleheloa ke menyetla ea leruo le matla a lipolotiki a fanoang ke linaha tsa habo bona. Ho qhaqhoa ha linaha tsa Bophuthatswana le Ciskei ho ne ho le thata haholo. Ciskei, mabotho a tšireletso a Afrika Boroa a ile a tlameha ho kenella ka March 1994 ho felisa koluoa ea dipolotiki. Ho tloha ka selemo sa 1994, likarolo tse ngata tsa naha li ile tsa aroloa bocha ka molao-motheo [[Diporofensi tsa Afrika Borwa|liprofinse]] tse ncha. Leha ho le joalo, baetapele ba bangata ba libaka tseo ho thoeng ke 'Bantustans' kapa 'Homelands' (libaka tse neng li behiloe ka thoko bakeng sa batho ba batšo nakong ea khethollo ea morabe) ba bile le karolo lipolotiking tsa Afrika Boroa ho tloha ha libaka tseo li qhaloa. Ba bang ba ile ba kenya mekhatlo ea bona likhethong tsa pele tse neng li sa khetholle ka morabe, ha ba bang ba ile ba ikopanya le mokhatlo oa ANC. Mangosuthu Buthelezi e ne e le Tonakholo ea sebaka sa habo sa KwaZulu ho tloha ka 1976 ho isa ho 1994. Afrika Boroa ea kamora nako ea khethollo ea morabe, o sebelitse e le mopresidente oa mokhatlo oa Inkatha Freedom Party le Letona la Litaba tsa Lehae. Bantubonke Holomisa, eo e neng e le general sebakeng sa Transkei ho tloha ka 1987, o sebelitse e le mopresidente oa mokhatlo oa United Democratic Movement ho tloha ka 1997. General Constand Viljoen, e leng Mo-Afrikaner ea neng a sebeletsa e le molaoli oa Sesole sa Afrika Boroa (South African Defence Force), o ile a romela masole a hae a ka bang 1,500 ho ea sireletsa Lucas Mangope le ho hanyetsa ho felisoa ha Bophuthatswana e le sebaka se ikemetseng ka 1994. O ile a theha mokhatlo oa Freedom Front ka 1994. Lucas Mangope, eo e neng e le moetapele oa morabe oa Motsweda Ba hurutshe-Boo-Manyane oa batho ba Tswana le hlooho ea Bophuthatswana, ke mopresidente oa mokhatlo oa United Christian Democratic Party, e leng mokhatlo o nkoang e le tsoelo-pele ea mokhatlo o neng o busa sebaka seo sa habo. Oupa Gqozo, e leng moetapele oa ho qetela oa Ciskei, o ile a kenya mokhatlo oa hae oa African Democratic Movement likhethong tsa 1994 empa a sa atleha. Mokhatlo oa Dikwankwetla, o neng o busa Qwaqwa, o ntse o e-na le tšusumetso khanseleng ea Maluti a Phofung moo e leng mokhatlo o moholo ka ho fetisisa oa bohanyetsi. Mokhatlo oa Ximoko, o neng o busa Gazankulu, o na le boteng pusong ea lehae ea Giyani. Ka mokhoa o ts'oanang, eo e neng e le Tonakholo ea KwaNdebele, George Mahlangu, le ba bang ba ile ba theha mokhatlo oa Sindawonye Progressive Party, e leng o mong oa mekhatlo e meholo ea bohanyetsi ho la Thembisile Hani Local Municipality le Dr JS Moroka Local Municipality (dibaka tse akaretsang sebaka seo e neng e le 'homeland' pele). == Lethathamo la Bantustans == === Ba-bantustane Afrika Borwa === [[File:Bantustans_in_South_Africa.svg|right|thumb|300x300px|mMapa wa dibaka tsa bodulo tsa batho ba batšo Afrika Boroa qetellong ea khethollo ea merabe ka 1994]] Dinaha tsa habo tsona di thathamisitsoe ka tlase le sehlopha sa merabe seo naha e 'ngoe le e 'ngoe ea habo eona e khethiloeng ho sona. Tse 'nè li ne li ikemetse ka lebitso (tse bitswang linaha tsa TBVC tsa Transkei, Bophuthatswana, Venda le Li-Ciskei). Tse ding tse tsheletseng di ne di e-na le boipuso bo fokolang: ==== Litaba tsa lipopi ==== {| class="wikitable sortable" !Bantustan !Motse-moholo !Sehlopha sa batho !Lilemo tsa boipuso<br /> !Lilemo tsa boipuso tse boletsoeng<br /> |- |Transkei |Umtata |Sesotho |1963[1]–1976 |1976 |- |Bophuthatswana |<templatestyles src="Plainlist/styles.css" />{{plainlist|*[[Mmabatho]] {{small|(1977–1994)}} *[[Mafikeng|Mafeking]] {{small|(provisionally, until 1977)}}}} |Tswana |1972[4]–1977 |1977<ref name=":17" /> |- |Venda |<templatestyles src="Plainlist/styles.css" />{{plainlist|*[[Thohoyandou]] {{small|(1979–1994)}} *[[Sibasa]] {{small|(provisionally, until 1979)}}}} |Venda |1973[6]–1979 |1979<ref name=":17" /> |- |Li-Ciskei |<templatestyles src="Plainlist/styles.css" />{{plainlist|*[[Bhisho|Bisho]] {{small|(1981–1994)}} *[[Zwelitsha]] {{small|(provisionally, until 1981)}}}} |Sesotho |1972[8]–1981 |1981<ref name=":17" /> |} ==== Mekgatlo e ikemetseng ==== {| class="wikitable sortable" !Bantustan !Motse-moholo !Setjhaba !Lilemo |- |Lebowa |[[Lebowakgomo]] (1974-1994) Sesego (ka nakoana, ho fihlela 1974) <br />(provisionally, until 1974) |Northern Sotho (Pedi) |1972 |- |Gazankulu |[[Giyani]] |Tsonga (Shangane) |1973<ref name=":17" /> |- |QwaQwa |[[Phuthaditjhaba]] (ho fihlela ka 1974 e ne e bitsoa Witsieshoek) (until 1974 called Witsieshoek) |[[Basotho|Sotho e ka Boroa]] |1974<ref name=":17" /> |- |KwaZulu |Ulundi (1980-1994) Nongoma (ka nakoana, ho fihlela 1980) <br />(provisionally, until 1980) |[[Mazulu|MaZulu]] |1977<ref name=":17" /> |- |KwaNdebele |KwaMhlanga (1986-1994) Siyabuswa (ka nakoana, ho fihlela 1986) <br />(provisionally, until 1986) |Ndebele |1981<ref name=":17" /> |- |KaNgwane |Louieville Schoemansdal (ka nakoana, ho fihlela bohareng ba bo-1980) <br />(provisionally, until the mid-1980s) |Seswazi |1984<ref name=":17" /> |} Bantustan ea pele e ne e le Transkei, e etelletsweng pele ke Moemphera e Moholo Daliwonga Matanzima Profinseng ea Cape bakeng sa setjhaba sa Xhosa. KwaZulu, e leng sechaba sa MaZulu se Profinse ea Natal, se ne se etelletswe pele ke setho sa Lelapa la borena la Mazulu hlooho Mangosuthu ("Gatsha") Buthelezi ka lebitso la morena wa MaZulu. [[Lesotho]] le [[Eswatini]] (eo pele e neng e tsejwa e le Swaziland) e ne e se batho ba Bantustans; e ne e le dinaha tse ikemetseng le tse neng di le mebuso ea Brithani. Dinaha tsena di pota-potilwe haholo-holo kapa ka ho feletseng ke naha ya Afrika Borwa mme di itshetlehile ka ho feletseng ka Afrika Borwa. Ha ho mohla ba kileng ba itshetleha ka dipolotiki ka tsela ea molao ka Afrika Borwa mme ba ile ba amohelwa e le linaha tse ikemetseng ke sechaba sa matjhaba ho tloha ha ba fuwa boipuso ba bona ke UK ka bo-1960. === Ba-Bantustane Afrika BorWa-bophirimela === ==== Matjhaba ====   [[File:Namibia_homelands_78.jpeg|thumb|'Mmapa wa dibaka tsa bodulo tsa batho ba batsho tsa [[Namibia]] ho tloha ka 1978]] Lilemong tsa bo-1960, Afrika Borwa—e neng e laola South West Africa tlas’a taelo ea Mokhatlo oa Lichaba (League of Nations)—e ile ea tobana le khatello e ntseng e eketseha ea machaba mabapi le puso ea eona ea batho ba basoeu (ba neng ba le mmalonyana) holim’a bongata ba batho ba batšo. Tharollo eo Afrika Borwa e neng e e rerile—e leng Moralo oa Odendaal—e ne e le ho arola batho ba basoeu le bao e seng basoeu, ho fa libaka tsa batho ba batšo tse arohaneng boipuso, e le hore ka tsela eo, batho ba basoeu e be bona ba bangata karolong e kholo e setseng ea naha. Ho feta moo, ho ne ho nahanoa hore ka ho arola lihlopha tsa merabe le ho qobella batho ka molao hore ba lule libakeng tse khethiloeng bakeng sa bona, khethollo ea morabe e ne e tla nyamela ka boeona.[1] Moralo oa Odendaal o ile oa bululeloa, karolong e 'ngoe, ke litsebi tsa thuto ea batho (anthropologists) tsa Afrika Borwa.[2] Dibaka tse neng li khethiloe li ne li bitsoa ''li-bantustans'', 'me karolo e setseng ea naha e ne e bitsoa Police Zone. Ka mor'a moo, batho bohle bao e seng ba basoeu ba neng ba sebetsa sebakeng sa mapolesa ba ile ba fetoha ''basebetsi ba bajaki'', 'me ho ile ha thehoa melao ea ho fetisetsa mokhatlo oa mapolesa ho ea le ho tsoa bantustans. <ref name="Proposals">https://api.semanticscholar.org/CorpusID:154050355</ref> Sebaka se kopaneng sa batho bohle ba bantustan se ne se lekana le sebaka sa mapolesa. Leha ho le jwalo, batho bohle ba bantustans ba ne ba le mahaeng haholo mme ba sa kenyeletswe metseng e meholo. Dikou tsohle, boholo ba marang-rang a terene le meralo ea ditsela e nang le tarred, boema-fofane bohle bo boholo, libaka tse ruisang haholo tsa taemane le dirapeng tsa boikgathollo tsa naha di ne di le sebakeng sa Sepolesa.<ref name="Proposals" /> Ho qala ka selemo sa 1968,[1][2] ho latela likhothaletso tsa 1964 tse tsoang ho khomishene e neng e etelletsoe pele ke Fox Odendaal, ho ile ha theooa libaka tse leshome tsa bolulo ba merabe (tse tsejoang e le *homelands*) tse tšoanang le tse neng li le Afrika Boroa, sebakeng sa South West Africa (eo kajeno e leng Namibia). Lentswe "Bantustan" ha le nepahale hantle tabeng ena, kaha a mang a merabe e amehang e ne e le ea batho ba Khoisan, e seng ba Bantu, mme boemo ba batho ba Rehoboth Basters bo ne bo rarahane. Hara dibaka tsena tse leshome tsa bodulo ba merabe tsa South West Africa, ke tse tharo feela tse ileng tsa fuoa boipuso (bo tshwanang le ba li-Bantustan tsa Afrika Borwa) pakeng tsa 1973 le 1976.[[6].<ref name=":0">{{Cite book|pages=384}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|pages=392}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|pages=466}}</ref> ==== Mekhatlo e Ts'oanang ==== Ka Phupu 1980,[1] tsamaiso e ile ea fetoloa ho ba ea mebuso e arohaneng ("makala a emelang batho") e sebetsang joalo ka likarolo tsa tsamaiso tsa boemo ba bobeli (tse ikarabellang litabeng tse kang kabo ea mobu, temo, thuto ho fihlela boemong ba koetliso ea matichere a likolo tsa mathomo, litšebeletso tsa bophelo bo botle, hammoho le litšebeletso tsa boiketlo ba sechaba le penshene) ho latela morabe feela, eseng libaka tse hlalositsoeng ka meeli ea sebaka. Ho latela meaho ea tsamaiso e neng e se e ntse e le teng ho tloha ka 1925 le 1962, ho ile ha theoa makala a emelang batho bakeng sa lihlopha tsa batho ba basoeu[2] le ba Coloured[3]. Ha ho na makala a joalo a emelang batho a ileng a theoa bakeng sa batho ba merabe ea Himba le San (ba lulang haholo libakeng tseo e neng e le mahae a bona a khale a Kaokoland le Bushmanland).[4] Mebuso ena ea boemo ba bobeli e thehiloeng merabeng e ile ea emisoa tšebetsong ka Mots'eanong 1989, qalong ea nako ea phetoho e lebisang boipusong, 'me ea hlakoloa ka molao ka la 21 Hlakubele 1990 (letsatsi leo Namibia e ileng ea fumana boipuso ka lona) ho latela Lenane la 8 la Molao-motheo oa Namibia.[1] Ba-Baster ba ile ba leka ka matla empa ba hlōleha ho boloka boemo ba boipuso ba Rehoboth—e leng sebaka se neng se e-na le boipuso nakong ea puso ea Jeremane—hammoho le Basterland. Sebakeng seo pele e neng e le Bantustan ea East Caprivi, batho ba tšehetsang boipuso ba sechaba sa Lozi ba ile ba qala boiteko bo sa atlehang ba ho loantša 'muso ka 1999, ba batla ho ikarola ho Namibia le ho fumana boipuso. Naha e libakeng tsa Bantustan e ile ea oela mmusong oa Namibia, 'me kajeno e bitsoa "Lifapha tsa Sechaba".<ref>{{Cite journal|pages=153–173}}</ref> ==== Matjhaba (ho fihlela 1980) / Baemeli ba 'Muso (1980-1989/1990) ==== {| class="wikitable sortable" !Bantustan !Motse-moholo !Boholo ba moloko o emeloang !Lekhotla la Molao le thehiloe !Boipuso !Lilemo tsa Bolaoli bo Ikemetseng |- |Linaha tsa Ovamboland |Likhomo tsa limela |Ovambo |1968<ref>{{Cite book|pages=309–310}}</ref> |1973<ref name=":0" /> |1980 (1990) |- |Kavangoland |Rundu |Kavango |1970<ref>{{Cite book|pages=285}}</ref> |1973<ref name=":1" /> |1980 (1990)<ref name=":18" /> |- |Bochabela ba Caprivi<ref>Renamed "Lozi" in 1975. {{Cite book|pages=419}}</ref> |Katima Mulilo |Lozi |1972<ref>{{Cite book|pages=[https://archive.org/details/surveyofracerela00horr/page/446 446]}}</ref> |1976<ref name=":2" /> |1980 (1990)<ref name=":18" /> |- |[[Namaland|Naha ea Namaland]] |Keetmanshoop |Nama |1976<ref>{{Cite book|pages=465}}</ref> | - Ke ne ke sa tsebe. |1980 (1990)<ref name=":18" /> |- |Rehoboth |Rehoboth |Baster<ref>An elected Advisory Council for the Rehoboth Basters had already existed since 1928: {{Cite book|pages=463}}</ref> |1977<ref>{{Cite book|pages=463–465}}, {{Cite book|pages=601–602}}</ref> |— |1980 (1990)<ref name=":18" /> |- |Damaraland |Li-Welwitschia |Damara |1977<ref>An Advisory Council had been in existence since 1970: {{Cite book|pages=286}}</ref><ref>The Damara council established in 1977 was the first institution to receive the title "Representative Authority", already before this designation was introduced in 1980 under the new ethnic second-tier government system also for the other population groups: {{Cite book|pages=602}}</ref> | - Ke ne ke sa tsebe. |1980 (1990)<ref name=":18" /> |- |[[Hereroland]] |Okakarara |Herero |—<ref>Because of internal strife among different Herero groups, no unified institutions were established for the Herero people before 1980. Two districts of Hereroland (West and East) were formed in 1970. The chief of Hereroland West, Clemens Kapuuo, claimed to be the paramount chief of all Hereros since 1970, but this claim was not recognized by the other Herero groups: {{Cite book|pages=[https://archive.org/details/surveyofracerela00horr/page/449 449]}}, {{Cite book|pages=340}}</ref> | - Ke ne ke sa tsebe. |1980 (1990)<ref name=":18" /> |- |[[Tswanaland]] |Li-aminois |Tswana | - Ke ne ke sa tsebe. | - Ke ne ke sa tsebe. |1980 (1990)<ref name=":18" /> |- |[[Bushmanland (South West Africa)|Naha ea Bushman]] |Tsumkwe |San | - Ke ne ke sa tsebe. | - Ke ne ke sa tsebe. |—<ref>"The Bushmen were excluded because they had evinced no interest in having a governing authority." {{Cite book|pages=648}}</ref> |- |Kaokoland |Ohopoho |Himba | - Ke ne ke sa tsebe. | - Ke ne ke sa tsebe. |— |} == Tshebediso maemong a seng Afrika Borwa == hLentsoe "bantustan" le fetohile lentsoe le akaretsang ho supa ka kutloisiso e nyatsang sebaka sefe kapa sefe moo batho ba qobelloang ho phela ntle le litokelo tse felletseng tsa sechaba le lipolotiki. === Li-enclaves tsa Palestina === Botjhabela bo Hare, libaka tsa Mapalestina tse ka hare ho West Bank le Gaza Strip hangata li hlalosoa e le "bantustans" ke ba nyatsang maano a Iseraele libakeng tsa Mapalestina.[1] Lentsoe lena le sebelisoa ho bolela libaka tse reriloeng West Bank bakeng sa Mapalestina tlas'a litlhahiso tse fapaneng tse etelletsoeng pele ke U.S. le Iseraele ho rarolla khohlano lipakeng tsa Iseraele le Palestina, kapa ho bolela "lihlekehleke" tse 165 tse seng li ntse li le teng—tse ileng tsa hlaha ka molao e le Libaka tsa A le B tlas'a Tumellano ea Oslo II ea 1995. Merero ea khotso ea Iseraele le U.S.—ho kenyeletsoa Morero oa Allon, morero oa Drobles oa Mokhatlo oa Lefatše oa Zionist, morero oa Menachem Begin, morero oa Benjamin Netanyahu oa "Allon Plus", Seboka sa Camp David sa 2000, le pono ea Sharon ea naha ea Palestina—li ile tsa sisinya hore ho be le libaka tse arohaneng (tse kang li-enclave),[108][109] joalo ka ha morero oa khotso oa Trump oa 2020 le oona o entse. Sena se ile sa nyatsoa e le "khetho ea Bantustan". Sebakeng sa subcontinent ea India, mmuso oa Sinhalese oa Sri Lanka o qositsoe ka ho fetola libaka tsa batho ba merabe ea Tamil hore e be "li-bantustan".[1] Lentsoe lena le boetse le sebelisitsoe ho hlalosa maemo a bophelo ba batho ba sehlopha sa Dalit naheng ea India. [[Nigeria]], mobishopo wa K'hatholike Matthew Hassan Kukah o bua ka boroa ba Kaduna State e le "Bantustan e lenngwe e kgolo ea tlhokomeliso ea mmuso". [[Canada]] le [[United States|Dinaheng tse Kppaneng tsa Amerikas]], dibaka tsa polokelo ea Maindia le libaka tsa poloko ea Maindie hangata li bapisoa le Bantustans ka lebaka la kamano e arolelanoeng lipakeng tsa ditsheebetso tsa khethollo ea merabe ya linaha tseo. <ref>{{Cite journal|pages=19–34}}</ref> == Bona hape == * Letsoai * Lihlekehleke tsa Palestina, tseo hangata li bitsoang bantustans * Libaka Tsa Bohloeki * Likhetho tsa Maori * [[Kgethollo ya merabe|Boemo ba khethollo ea merabe]] * Molao oa Boahi oa Mabatooa a Bantu, 1970 * Ho arohana ka morabe * Volkstaat * Passport ea ka hare * Ho hloekisa merabe * Bolaoli ba ho fallisetsa linaheng tse ling * Litumellano tsa Oslo * Hamastan == Ditlhaloso == [[Category:Pages with unreviewed translations]] 7hs9351r901yek5fdhk6nesuts2lsc4