Wikipedia suwiki https://su.wikipedia.org/wiki/Tepas MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Média Husus Obrolan Pamaké Obrolan pamaké Wikipedia Obrolan Wikipedia Gambar Obrolan gambar MédiaWiki Obrolan MédiaWiki Citakan Obrolan citakan Pitulung Obrolan pitulung Kategori Obrolan kategori Portal Obrolan portal TimedText TimedText talk Modul Pembicaraan Modul Acara Pembicaraan Acara 0 1573 709588 659363 2026-05-20T16:25:05Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709588 wikitext text/x-wiki [[Program komputer]] '''SPSS''' (Ing. '''''S'''tatistical '''P'''ackage for the '''S'''ocial '''S'''ciences'') munggaran vérsi kahiji diwanohkeun dina taun 1960-an sarta ngarupakeun program ku loba dipaké pikeun [[statistik terapan|analisis statistik]] dina [[élmu sosial]]; ogé dipaké ku panalungtik pasar, panalungtik kaséhatan, pamaréntah, guu jeung nu séjénna. Program SPSS dijual ku maskapé nu disebut ogé SPSS. Ieu rada ngabingungkeun, saprak parusahaan SPSS ngajual ''software'' keur analisis statistik - kaasup, teu sakadar ngan, program SPSS. Ngaran maskapéna singkatan tina '''''S'''tatistical '''P'''roduct and '''S'''ervice '''S'''olutions''. Sanajan kitu, hurup nu dipaké dina perangkat lunak ayeuna teu mibanda harti, saprak ngaluarkeun SPSS-x dina awal taun [[1980]]-an. ''SPSS Data Editor'' dipaké keur méré gambaran ngeunaan [[uji statistik]], saperti tés keur [[correlation|korelasi]], [[multicollinearity|multicolinear]], sarta [[hypotheses|hipotesa]]; ieu bisa digawekeun ku panalungtik ku cara ngitung frékuénsi, nyorir data, nyusun data sarta maké data-asupan salaku alatm nu mibandan ngaran keur singgetan asupan. (Contona, ngaran asupan "Richard", sawaktu ngetik, sebutkeun, hurup R dina salah sahiji sel). ''SPSS Data Editor'' mibanda dua "panémbong" utama, ''Data View'' (tempat data asupan) sarta ''Variable View'', tempat keur milih ngaran, tipe, maksimum hurup per sél ("width"), jumlah titik désimal, ngaran, kandel sél ("column"), rataan dina sél ("align"), sarta aya atawa henteuna variabel nu mangrupa [[nominal]], [[ordinal]], atawa skala ("measure"). Dina ''Variable View'', bisa ogé ngararangkay asupan kana ngaran (ieu dipaké keur pasangan hurup tina kecap nu gedé, dina kolom "Values") sarta nandaan asupan nu salah (dina kolom "Missing"). == Tumbu kaluar == *[http://www.spss.com SPSS Inc Homepage] *[http://www.spssusers.co.uk SPSS User Group Homepage] *[http://pages.infinit.net/rlevesqu/ Raynald Levesque's SPSS Tools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041009124710/http://pages.infinit.net/rlevesqu/ |date=2004-10-09 }} - support material for SPSS users *[http://www.gnu.org/software/pspp/pspp.html GNU PSPP]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - a [[free software]] program that uses the SPSS language. *[http://www.spsslog.com SPSS Log] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060411123649/http://www.spsslog.com/ |date=2006-04-11 }} - An answer for all your SPSS questions *[http://www.spssforum.com SPSS Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817035021/http://www.spssforum.com/ |date=2007-08-17 }} - A forum for SPSS users (since June 2007) [[Kategori:Pakakas lemes statistik]] hbah5yb4fvd0l2f7tqmt7uwwjx8kgdn 0 27170 709586 690085 2026-05-20T15:51:10Z HenriPurwanto 36661 Ngalengkepan artikel, nambihan bagian carpon Sunda sareng rujukan 709586 wikitext text/x-wiki '''Carita pondok''' atawa mindeng disingget minangka '''carpon''' nyaéta hiji wangun [[prosa]] [[naratif]] [[fiktif]] anu nyaritakeun hiji kajadian sacara ringkes, padat, jeung bisa dibaca dina sakali diuk.<ref>Balai Bahasa Jawa Barat. (2025). ''Modul Ngarang Carpon''. Kementerian Pendidikan, Kebudayaan, Riset, dan Teknologi.</ref> == Sajarah == === Asal-usul === Carita pondok asalna tina [[anekdot]], hiji kaayaan anu digambarkan singget anu kalawan gancang anjog kana tujuanana. Di Sunda, carpon mimiti mekar dina mangsa [[majalah Sunda]] sapertos ''[[Mangle]]'' (1950-an), ''Galura'', jeung ''Kupas''.<ref>Rosidi, Ajip. (2000). ''Ensiklopedi Sunda''. Jakarta: Pustaka Jaya.</ref> === Carita-carita pondok moderen === Carita-carita pondok modérn mecenghul minangka [[genre]]na sorangan dina mimiti abad ka-19. Di Indonésia, carpon jadi populér ngaliwatan majalah jeung koran basa Indonésia jeung daérah. == Carita pondok Sunda == Dina [[Sastra Sunda]], carita pondok mekar sajalan jeung tumuwuhna majalah basa Sunda sapertos ''Mangle'', ''Galura'', sareng ''Kupas'' dina taun 1950-an. Carpon Sunda janten wadah pikeun ngagambarkeun kahirupan masarakat [[Tatar Sunda]].<ref>Tim Sastra Sunda. (2005). ''Pengantar Sastra Sunda''. Bandung: Pustaka Jaya.</ref> Para pangarang Sunda anu kasohor ku carita pondokna di antarana: * [[Kusman Ks]] * [[Ajip Rosidi]] * [[Utuy Tatang Sontani]] * [[Karnodi Kartadibrata]] * [[Sayudi]] Carita pondok Sunda biasana ngangkat téma kahirupan masarakat désa, adat istiadat, jeung parobahan sosial di [[Tatar Sunda]].<ref>Kurnia, A.N. (2025). ''Telaah Kritis Carpon Sirakéan Silihwangih dalam Menumbuhkan Civic Engagement''. Skripsi UPI.</ref> == Ciri-ciri == Ciri-ciri carita pondok di antarana: # Jumlah kecapna tara leuwih ti 10.000 kecap # Kajadian anu dicaritakeun biasana ngan ukur hiji kajadian # Palaku nu aya dina carita pondok teu loba # Miboga hiji plot, setting tunggal, tur ngawengku jangka waktu anu singget == Unsur Intrinsik == * '''Jejer/Téma''': Ide pokok hiji carita * '''Latar/Setting''': Tempat, waktu, suasana nu aya dina carita * '''Galur/Plot''': Susunan kajadian nu ngabentuk hiji carita * '''Tokoh jeung Perwatakan''': Jalma nu dicaritakeun sareng watakna * '''Amanat''': Pesan atawa nasehat nu rek disampaikeun pangarang == Unsur Ekstrinsik == * Nilai-nilai dina carita: agama, budaya, politik, ekonomi * Latar belakang kahirupan pangarang * Situasi sosial keur carita diciptakeun == Rujukan == <references /> [[Kategori:Sastra Sunda tinulis]] [[Kategori:Sastra Sunda]] e6tdi8oksrbi9hxq63ypkuobwd8dsx4 709587 709586 2026-05-20T16:08:00Z HenriPurwanto 36661 Nyampurnakeun artikel: ngaganti rujukan ku buku Ajip Rosidi 2000, misahkeun sajarah dunya jeung Sunda, ngarapihkeun basa ka Sunda murni, tambah conto carpon Sunda 709587 wikitext text/x-wiki '''Carita pondok''' atawa disingget '''carpon''' nyaéta hiji wangun [[prosa]] [[naratif]] [[fiktif]] anu nyaritakeun hiji kajadian sacara ringkes, padet, jeung bisa dibaca dina sakali diuk.<ref>Rosidi, Ajip. (2000). ''Ensiklopedi Sunda''. Jakarta: Pustaka Jaya.</ref> == Sajarah == === Sajarah carpon dunya === Carita pondok di dunya asalna tina [[anekdot]], hiji kaayaan anu digambarkan singget anu kalawan gancang anjog kana tujuanana. Di Éropa, carpon mekar dina abad ka-19 ngaliwatan karya pangarang sapertos [[Edgar Allan Poe]] jeung [[Anton Chekhov]]. === Sajarah carpon di Sunda === Di [[Tatar Sunda]], carpon mimiti mekar dina mangsa [[majalah Sunda]] ''[[Mangle]]'' (taun 1950-an), ''Galura'', jeung ''Kupas''.<ref>Tim Sastra Sunda. (2005). ''Pengantar Sastra Sunda''. Bandung: Pustaka Jaya.</ref> Saméméh aya majalah, carita pondok Sunda sumebar ngaliwatan tradisi lisan jeung naskah wawacan. == Carita pondok Sunda == Para pangarang Sunda anu kasohor ku carita pondokna di antarana: * [[Kusman Ks]] * [[Ajip Rosidi]] * [[Utuy Tatang Sontani]] * [[Karnodi Kartadibrata]] * [[Sayudi]] Carita pondok Sunda biasana ngangkat téma kahirupan masarakat désa, adat istiadat, jeung parobahan sosial di Tatar Sunda.<ref>Rosidi, Ajip. (2000). ''Ensiklopedi Sunda''. Jakarta: Pustaka Jaya.</ref> == Ciri-ciri == Ciri-ciri carita pondok di antarana: # Jumlah kecapna tara leuwih ti 10.000 kecap # Kajadian anu dicaritakeun biasana ngan ukur hiji kajadian # Palaku nu aya dina carita pondok teu loba # Miboga hiji galur, latar tunggal, tur ngawengku jangka waktu anu singget '''Conto carpon Sunda''': ''Dogdog Pangrewong'' karya Ajip Rosidi ngan ukur ngagambarkeun hiji kajadian di lembur. == Unsur Intrinsik == * '''Jejer''': ide pokok hiji carita * '''Latar''': tempat, waktu, suasana dina carita * '''Galur''': susunan kajadian anu ngabentuk hiji carita (galur maju, mundur, atawa campuran) * '''Tokoh jeung perwatakan''': jalma nu dicaritakeun sareng watakna * '''Amanat''': pesen atawa nasehat nu rek disampaikeun pangarang == Unsur Ekstrinsik == * Ajén dina carita: agama, budaya, pulitik, ékonomi * Latar tukang kahirupan pangarang * Situasi sosial keur carita diciptakeun == Rujukan == <references /> [[Kategori:Sastra Sunda]] [[Kategori:Sastra]] [[Kategori:Carita]] pj46hj7srls7fdlynkfsr1d74p5n29o 709590 709587 2026-05-20T16:34:54Z HenriPurwanto 36661 Ngadamel alihan ka Carita Pondok 709590 wikitext text/x-wiki #ALIHKEUN Carita Pondok 11xebh24ugxny5v10qabtzgujot4r9f 709591 709590 2026-05-20T16:56:43Z HenriPurwanto 36661 709591 wikitext text/x-wiki #ALIHKEUN Carita pondok cop9nl5qt20184fupwz7evczk5k88ri 709593 709591 2026-05-20T17:25:24Z HenriPurwanto 36661 709593 wikitext text/x-wiki #ALIHKEUN Carita Pondok 8u43ws34n692engq6y6k8mylsuuhn09 0 30595 709597 707774 2026-05-20T19:56:27Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709597 wikitext text/x-wiki {{Geulis}} {{ethnic group| |group=Urang Jawa |image=<br><small>Urang Jawa nu kasohor; ti luhur ka handap:<br/> baris pertama: [[Raden Wijaya]], [[Tribhuwana Wijayatunggadewi|Tribhuwana Tunggadewi]], [[Gajah Mada]], [[Diponegoro]], [[Raden Saleh]].<br/> baris kadua: [[Pakubuwono X]], [[Kartini]], [[Sukarno]], [[Hamengkubuwono IX]], [[Sudirman]].<br/> baris ketilu: [[Pramoedya Ananta Toer]], [[Abdurrahman Wahid]], [[Suharto]], [[Megawati Sukarnoputri]], [[Jakob Oetama]].<br/> baris kaopat: [[Anggun|Anggun C. Sasmi]], [[Yayuk Basuki]], [[Sri Mulyani Indrawati]], [[W.S. Rendra]], [[Dian Sastro]]wardoyo.</small> |poptime=2004: kurang leuwih '''90 yuta'''. |popplace=Indonésia: * [[Jawa Tengah]]: '''33 yuta''' * [[Yogyakarta]]: '''3 yuta''' * [[Jawa Wétan]]: '''30 yuta''' * [[Jawa Kulon]]: '''5,5 yuta''' * [[Banten]]: > '''500.000''' * [[Jakarta]]: '''3 yuta''' (kira-kira) * [[Lampung]]: '''4,5 yuta''' * [[Sumatra Kidul]]: 1,9 yuta * [[Riau]]: 1,2 yuta * [[Kalimantan Wétan]]: 0,7 yuta * [[Jambi]]: 0,7 yuta * [[Nanggroe Aceh Darussalam|Aceh]]: 0,6 yuta * [[Kalimantan Kidul]]: 0,4 yuta * [[Bengkulu]]: 0,3 yuta * [[Kalimantan Tengah]]: 0,3 yuta * [[Papua]]: 0,3 yuta [[Malaysia]]: '''1 - 2 yuta'''<br /> [[Mesir]]: '''87,000'''<br /> [[Suriname]]: '''75.000'''.<br /> [[Kaledonia Anyar]]: '''5.000'''.<br /> |langs=[[basa Jawa|Jawa]], [[basa Indonésia|Indonésia]], [[basa Melayu|Melayu]], [[basa Madura|Madura]], [[basa Sunda|Sunda]] (nu nyicingan [[Jawa Barat]] jeung [[Banten]]), [[basa Walanda|Walanda]], [[basa Prancis|Prancis]] jsb. |rels=[[Islam]], [[Kristen]], [[Hindu]], [[Buddha]] jeung [[Kejawen]], |related=[[Urang Sunda]], [[Urang Madura]], [[Urang Bali]]. }} [[Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Portret van een Javaanse vorst of notabele met twee bedienden TMnr 60004903.jpg|thumb|200px|right|Bangsawan Jawa.]] '''Urang [[Jawa]]''' (Jawa Ngoko: wong Jawa, Krama: tiyang Jawi; {{lang-id|suku Jawa}}) nyaéta hiji kelompok étnis Austronesia anu asalna ti bagian tengah sareng wétan [[Pulo Jawa]] di [[Indonésia]] ([[Jawa Tengah]], [[Jawa Wétan]], sareng [[Daérah Istiméwa Yogyakarta]] sareng [[Kabupatén Indramayu]] di [[Jawa Kulon]]). Kalayan jumlah penduduk langkung ti 100 juta jalmi,<ref name="sensusSuku2010">{{cite book |last1 = Ananta|first1 = Aris|first2=Evi Nurvidya|last2= Arifin|first3= M. Sairi |last3= Hasbullah|first4= Nur Budi|last4= Handayani|first5= Agus |last5=Pramono|publisher = Institute of Southeast Asian Studies |title = Demography of Indonesia's Ethnicity |date = Désémber 2015 |url = https://www.researchgate.net/publication/283788866 |access-date = 4 April 2026|language=id |isbn = 978-981-4519-87-8|doi= 10.1355/9789814519885}}</ref> urang Jawa mangrupikeun [[kelompok étnik]] panggedéna di Indonésia sareng ogé di [[Asia Kidul Wétan]]. Maranéhna sabagéan gedé aya di puseur bagéan timur di pulo ieu. Sanggeus mangabad-abad migrasi kiwari bisa dipanggihan di sabagéan wilayah Indonésia, Semenanjung Malaysia jeung Suriname di Amerika beulah kidul.<ref>Shukri, M. A. M. (1986). Muslims of Sri Lanka: avenues to antiquity. Jamiah Naleemia Inst..</ref> Dina [[abad ka-21]] urang Jawa geus nyebar di sakuliah dunya. Populasina kurang leuwih 90 yuta. Salaku kelompok étnis panggedéna di daérah éta, urang Jawa sacara historis parantos mangaruhan pisan kana bentang sosial, politik, sareng budaya Indonésia sareng Asia Tenggara sacara umum.<ref>{{cite thesis |url =https://circle.ubc.ca/handle/2429/33606 |title =Javanization of Indonesian politics |last =Thornton |first =David Leonard |year =1972 |publisher =University of British Columbia |doi =10.14288/1.0101705 |access-date =4 April 2026}}</ref> Aya komunitas diaspora Jawa anu ageung di luar daérah asalna di Jawa Tengah sareng Jawa Wétan, kalebet di daérah sanés di [[Indonésia]] ogé di luar negeri sapertos [[Malaysia]], [[Singapura]], [[Suriname]], [[Mesir]], [[Saudi Arabia]], [[Afrika Kidul]], [[Sri Langka]], [[Yaman]], sareng [[Walanda]].<ref name=srilankans>{{Cite book | last = Shucker | first = M. A. M. | title = Muslims of Sri Lanka: avenues to antiquity | publisher = Jamiah Naleemia Inst. | year = 1986 }}</ref><ref name=capes>{{Cite book | last = Williams | first = Faldela | title = Cape Malay Cookbook | publisher = Struik | year = 1988 | url = https://books.google.com/books?id=twILUiq8138C | isbn = 978-1-86825-560-3 }}</ref> Suku bangsa Jawa diwangun ku rupa-rupa subgrup dumasar kana ciri budaya, adat istiadat, dialek, jeung cara hirupna, saperti urang Banyumasan, urang Cirebon, urang Mataram, urang Osing, jeung urang Tengger.<ref>{{cite web|url=http://sp2010.bps.go.id/files/ebook/kewarganegaraan%20penduduk%20indonesia/index.html|title=Kewarganegaraan, Suku Bangsa, Agama, dan Bahasa Sehari-hari Penduduk Indonesia|access-date=4 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710134114/http://sp2010.bps.go.id/files/ebook/kewarganegaraan%20penduduk%20indonesia/index.html|archive-date=10 Juli 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710134114/http://sp2010.bps.go.id/files/ebook/kewarganegaraan%20penduduk%20indonesia/index.html |date=10 July 2017 }}</ref> Mayoritas urang Jawa nyaéta [[Muslim]] [[Sunni]], sedengkeun sajumlah alit nyaéta [[Karésten]] sareng [[Hindu]]. Kalayan populasi global anu ageung, urang Jawa ogé mangrupikeun kelompok étnis Muslim panggedéna di Wétan Jauh sareng kaopat panggedéna di dunya saatos [[urang Arab|Arab]], [[urang Benggala|Benggala]] sareng Punjabi.<ref>Margaret Kleffner Nydell, Understanding Arabs: A Guide For Modern Times, Intercultural Press, 2005, ISBN 1931930252, halaman xxiii, 14</ref><ref>{{cite book|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten|year=2013|page=1|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-83064-41-0}}</ref> Peradaban Jawa geus dipangaruhan ku leuwih ti sarébu taun interaksi antara [[animisme]] lokal anu katelah [[Kejawen]] jeung budaya [[Hindu]]-[[agama Buddha|Budha]] ti [[India]]. Pangaruh ieu masih katingali dina sajarah, budaya, tradisi sareng bentuk seni masarakat Jawa dugi ka ayeuna. Karajaan-karajaan kuno sapertos [[karajaan Singasari|Singasari]] sareng [[Majapahit]] kalebet di antara kakaisaran maritim anu paling kuat di daérah éta, anu wilayahna ngawengku seueur Asia Tenggara Maritim ogé daérah Daratan Asia Tenggara. Warisan Jawa parantos ngahasilkeun monumen agama anu megah sapertos [[Candi Borobudur|Borobudur]] sareng Prambanan anu ayeuna didaptarkeun di antara candi-candi panggedéna di dunya. ==Basa== Urang Jawa ngagunakeun [[basa Jawa]] dina pacariosan sapopoé. Jawa nyaéta kulawarga basa [[Austronesia]]. Hal ieu aya patalina, tapi béda ti basa séjénna di [[Indonesia]]. Basa ieu leuwih nyoko ka kekecapan Sansekerta di sagala widang komo dina sastra mah. Hal ieu nyababkeun panjangna sajarah jeung pangaruh [[Hindu]] Budha di [[Jawa]].<ref name="basa">Muljana, Slamet (2005). Runtuhnya kerajaan Hindu-Jawa dan timbulnya negara-negara Islam di Nusantara. Yogyakarta, Indonesia: LKiS. ISBN 979 8451 16 3.</ref> Lolobana urang [[Jawa]] di [[Indonesia]] bilingual jeung ngagunakeun ogé [[basa Indonesia]], nu mangrupa basa persatuan. [[Basa Jawa]] umumna ditulis ngagunakeun aksara Jawa, nu leuwih kawentar ku ngaran Hanacaraka atawa Carakan.<ref name="basa" /> ==Agama== Sacara historis, [[Jawa]] nyaluyukeun bentuk sinkretik [[Hindu]], Budha jeung Kejawen sabab maranéhna ngahiji di handap karajaan Hindu/Budha mangabad-abad. Ti mimiti abad ka-15, [[Islam]] jeung Kristen datang ka Jawa jeung saeutik-sautik nyumebar. [[Islam]] nyumebar kalintang gancang di handap karajaan [[Islam]] nu anyar. Sumebarna Kristen dibawa ku kakawasaan kolonial. Sakabéh agama gampang dicokot ku urang [[Jawa]] sabab saluyu jeung ajén inajén tradisional [[Jawa]], nyiptakeun hiji sét anyar kayakinan kaagamaan nu unik keur budaya lokal. Bangsawan Jawa nu nolak ayana [[Islam]], lumpat ka [[Bali]].<ref>Geertz, Clifford (1976). [http://books.google.com.my/books?id=-SYM4PW-YAgC The religion of Java]. University of Chicago Press. ISBN 0226285103, 9780226285108.</ref> == Tokoh-tokoh Jawa == * [[Kartini|RA. Kartini]], Pahlawan Nasional. * [[Michelle Branch]], Penyanyi internasional katurunan Jawa. * [[Wage Rudolf Supratman]], Pangripta lagu "Indonesia Raya". * [[Soeharto|HM. Soeharto]], Mantan présidén Républik Indonésia. * [[Soekarno]], Proklamator lan mantan présidén Républik Indonésia. * [[Susilo Bambang Yudhoyono]], présidén Républik Indonésia. * [[Megawati Soekarno Poetri]], Mantan présidén republik Indonésia sekaligus présidén wanita nu kapisan di Indonésia * [[Abdurrahman Wahid]], Mantan présidén Républik Indonésia. * [[Paul Salam Soemohardjo]], Ketua Parlemen Suriname jeung Ketua Partai Pertjaja Luhur ing Suriname. * [[Khofifah Indar Parawansa]], Politikus jeung Mantan Menteri Negara Pemberdayaan Perempuan. * [[Ahmad Dahlan]], Ulama (Kyai) jeung pendiri organisasi Muhammadiyah. * [[Saifullah Yusuf]], mantan Menteri Negara Percepatan Pemwangunan Daerah Tertinggal. * [[Nurcholish Madjid]], cendekiawan jeung budayawan. * [[Purnomo Yusgiantoro]], Menteri énérgi jeung Sumberdaya Mineral. * [[Wahid Hasjim]], pahlawan nasional Indonésia jeung menteri negara kabinet kapisan Indonésia. * [[Hasyim Asyari]], Pendhiri Nahdatul Ulama. * [[Julius Darmaatmadja]], Uskup Agung Jakarta jeung Mantan Ketua KWI ([[Konferensi Waligereja Indonesia]])2000-2006. ==Catetan== {{reflist}} {{Pondok}} [[Kategori:Sélér bangsa di Asia]] [[Kategori:Sélér bangsa di Indonésia|Jawa]] [[Kategori:Jawa]] sy7nauo7aj9afeiin8v1kti5ubwal8d 0 32607 709607 708694 2026-05-21T10:44:03Z ~2026-30490-46 36752 /* */ 709607 wikitext text/x-wiki {{InterWiki|code=min}} {{Kotak info basa | name=Minangkabau | nativename=Baso Minangkabau | states=[[Sumatra Kulon]] ([[Indonesia]]), {{nowrap|[[Negeri Sembilan]]}}, {{nowrap|[[Selangor]]}} ([[Malaysia]]), {{nowrap|[[Banten]]}} ([[Indonesia]]) | region=[[Sumatra Kulon]], [[Riau]] beulah kulon, [[Jambi]] beulah kalér, [[Jawa Kulon]] beulah kulon, [[Banten]], [[DKI Jakarta]] | speakers=± 6,5 yuta<ref>Moeliono, A.M., (2000), ''Kajian serba linguistik: untuk Anton Moeliono, pereksa bahasa'', BPK Gunung Mulia, ISBN 9796870045.</ref> | familycolor=Austronesian | fam2=[[Rungkun basa Melayu-Polinésia|Melayu-Polinésia]] | fam3=[[Rungkun basa Melayu-Sumbawa|Melayu-Sumbawa]] | fam4=Kalér jeung Wétan | fam5=[[Rungkun basa Malay|Malay]] | fam6=[[Rungkun basa Melayu|Melayu]] | iso2=min | iso3=min }} '''Basa Minangkabau''' ('''Baso Minang''') nyaéta salah sahiji basa ti rungkun [[basa Malayu]] anu diomongkeun hususna di wewengkon [[Sumatra Kulon]], bagian kulon propinsi [[Riau]] sarta sumebar di sagala rupa dayeuh di sakumna [[Indonésia]]. Sempet aya pertentangan ngeunaan hubungan basa Minangkabau jeung basa Malayu. Sawaréh pakar basa nganggap basa ieu minangka dialek Malayu, alatan lobana sasaruaan kosakata sarta wangun tuturan di jerona, samentara anu séjén malahan béranggapan basa ieu mangrupa basa teuneung anu béda jeung Malayu. Kérancuan ieu disebabkan alatan basa Malayu dianggap hiji basa. Lolobana pakar kiwari nganggap yén basa Malayu lain hiji basa, tapi mangrupa hiji jumplukan basa di jero [[rungkun basa Melayik]]. Dina jumplukan Malayu kasebut, basa Minangkabau nyaéta salah sahiji basa. == Wewengkon sebar ceuk == Sacara historis, wewengkon sebar ceuk Basa Minangkabau ngawengku urut wewengkon kakawasaan Karajaan Pagaruyung anu berpusat di Batusangkar, Sumatra Kulon. Batas-batasnya dawam dinyatakeun dina babasan Minang di handap ieu: : ''Dari Sikilang Aia Bangih'' : ''hingga Taratak Aia Hitam.'' : ''Dari Durian Ditakuak Rajo'' : ''hingga Sialang Balantak Basi.'' ''Sikilang Aia Bangih'' nyaéta wates kalér, ayeuna di wewengkon [[Pasaman Kulon]], berbatasan jeung [[Kabupatén Mandailing Natal|Natal]], [[Sumatra Kalér]]. ''Taratak Aia Hitam'' nyaéta wewengkon [[Bengkulu]]. ''Durian Ditakuak Rajo'' nyaéta wewengkon di [[Kabupatén Bungo]], [[Jambi]]. Anu pamungkas, ''Sialang Balantak Basi'' nyaéta wewengkon di Rantau Barangin, [[Kabupatén Kampar]], [[Riau]] ayeuna.{{fact}} Basa Minangkabau ogé jadi basa ''lingua franca'' di wewengkon basisir kulon [[Sumatra Kalér]], komo ngahontal laér nepi ka basisir kulon [[Acéh]]. Di Acéh, penutur basa ieu disebut minangka [[Suku Aneuk Jamee|Aneuk Jamee]]. Sajaba ti éta, basa [[Minangkabau]] ogé diomongkeun ku masarakat [[Negeri Sembilan]], Malaysia anu nini moyangnya mangrupa pendatang asal ''ranah Minang'' saprak bérabad-abad tiheula. Dialek basa Minangkabau Negeri Sembilan ieu disebut ''Baso Nogoghi''. == Dialék == Basa Minang mibanda loba dialék, komo antarkampung anu dipisahkeun ku walungan ogé bisa miboga dialék anu béda.{{citation needed}} Béda pangbadagna nyaéta dialék anu diomongkeun di wewengkon Basisir Kidul sarta dialek di wewengkon [[Kabupatén Mukomuko|Mukomuko]], [[Bengkulu]]. Sajaba ti éta dialek basa Minangkabau ogé diomongkeun ku sawaréh nu nyicingan di sapanjang basisir kulon pulo Sumatéra mimitian ti [[Natal]], [[Sibolga]], [[Barus]] di Sumatéra Kalér nerus ka [[Singkil]], [[Simeulue]], [[Acéh Kidul]], [[Acéh Kulon Daya]] sarta [[Meulaboh]] di Acéh. Di Acéh dialek Basa Minang ieu disebut kalayan [[Basa Jamee]]. Di handap ieu nyaéta perbandingan béda antara sawatara dialek: {| | Basa Sunda | Naon cenah ka anjeun? |-- | Basa Minangkabau "baku" | A keceknyo jo kau? |-- | Mandahiling Kuti Anyie | Apo kecek o kö gau? |-- | Padang Panjang | Apo keceknyo ka kau? |-- | Pariaman | A kato e bakeh kau? |-- | Ludai | A kecek o ka rau? |-- | Sungai Batang | éa janyo ke kau? |-- | Kurai | A jano kale gau? |-- | Kuranji | Apo kecek e ka kau? |-- | Salimpaung Batusangkar | Poh ceknyoh kah khau duh? |-- | Rao-Rao Batusangkar | Aa keceknyo ka awu tu? |-- |} Pikeun komunikasi antar penutur basa Minangkabau anu sakitu rupa-rupa ieu, pamustunganana dipergunakanlah dialek [[Padang]] minangka basa baku Minangkabau atawa disebut ''Baso Padang'' atawa ''Baso Urang Awak''. Basa Minangkabau dialek Padang ieu pisan anu jadi acuan baku (standar) dina ngawasa basa Minangkabau.{{fact}} == Conto == {| | Basa Minangkabau: | '''Sadang kayu di rimbo tak samo tinggi, kok kunun manusia''' (peribahasa) |- | Basa Sunda: | ''Sedengkeun tangkal di leuweung henteu sarua luhur, naon deui manusa'' |- | |- | Basa Minangkabau: | '''Co a koncek baranang co itu inyo''' (peribahasa) |- | Basa Sunda: | ''Kumaha katak ngojay, kawas éta pisan manéhna'' |- | |- | Basa Minangkabau: | '''Indak buliah mambuang sarok di siko!''' |- | Basa Sunda: | ''Henteu kaci miceun runtah di dieu!'' |- | |- | Basa Minangkabau: | '''Bungo indak satangkai, kumbang indak sa ikua''' (peribahasa) |- | Basa Sunda: | ''Kembang henteu setangkai, kumbang henteu sabuntut'' |- | |- | Basa Minangkabau: | '''A tu nan ang karajoan<nowiki>*</nowiki> ?''' |- | Basa Sunda: | ''Naon anu keur manéh kerjakan?'' |- | | * perhatosan: kecap ang (manéh) nyaéta kecap garihal, kecap ''Naon'' dina basa Minangkabau nyaéta ''Apo'' tapi leuwih mindeng disingget kalayan kecap ''A''{{fact}} | |} <!-- == Sistem pelafalan == == Tata basa == --> == Karya sastra == Karya [[Sastra Minangkabau|sastra tradisional]] berbasa Minang mibanda persamaan wangun kalayan karya sastra tradisional berbahasa Malayu umumna, nyaéta ngawangun pantun, carita rahayat, hikayat nini moyang (''tambo'') sarta adat-istiadat Minangkabau. Penyampaiannya biasana dipigawé dina wangun carita (''kaba'') atawa dinyanyikan (''dendang''). == Perbandingan jeung sawatara basa séjén ti rungkun Malayu == Urang Minangkabau umumna boga pamadegan loba persamaan antara Basa Minangkabau jeung Basa Malayu/Indonésia. M. Rusli dina ''Peladjaran Bahasa Minangkabau'' nyebutkeun dina pokona béda antara Basa Minangkabau sarta Basa Indonésia nyaéta dina béda lafal, sajaba béda sawatara kecap. Conto-conto béda lafal Basa Malayu/Indonésia sarta Basa Minangkabau nyaéta kieu: * ''ul-ua'', conto: bandul-''bandua'' * ''ut-uik'', conto: rumput-''rumpuik'' * ''us-uih'', conto: putus -''putuih'' * ''is-ih'', conto: baris -''barih'' * ''it-ik'', conto: sakit -''sakik'' * ''as-eh'', conto: batas -''bateh'' * ''ap-ok'', conto: atap -''atok'' * ''at-ek'', conto: rapat-''rapek''. Pikeun kecap-kecap asalna ti basa kosta ''at-aik'', conto: adat-''adaik'' * ''al/ar-a'', conto: jual-''jua'', kabar-''kaba'' * ''e(pepet)-a'', conto: beban-''baban'' * ''a-o'', conto: kuda-''kudo'' * awalan ter-, ber-, per- jadi ta-, ba-, pa-. Conto: berlari, termakan, perdalam (Basa Malayu/Indonésia) jadi balari, tamakan, padalam (Basa Minangkabau)<ref>[http://dbp.gov.my/mabbim/download.php?FilePoolID=73 Edwar Djamaris, ''Beberapa masalah dalam penerjemahan naskah Sastra Minangkabau''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428155055/http://dbp.gov.my/mabbim/download.php?FilePoolID=73 |date=2015-04-28 }}</ref> Persamaan antara basa Minangkabau sarta sagala rupa basa séjén ti rungkun Malayu bisa contona ditempo dina perbandingan kosakata katut: {| class="prettytable" width="70%" style="text-align:center" |----- | '''Basa Indonésia''' | apa | laut | lihat | kucing | pergi | ular | kéras | manis | lutut |----- | '''Basa Minangkabau''' | apo | laui{{polytonic|ʔ}} | liai{{polytonic|ʔ}}/calia{{polytonic|ʔ}} | kuciang | pai | ula | kareh | manih | lutui{{polytonic|ʔ}} |------ | '''[[Basa Pekal]]''' | apo | lawik | liek | kucing | lalui | ulah | kehas | manis | lutuik |----- | '''[[Basa Urak Lawoi']]''' | nama | lawoi{{polytonic|ʔ}} | lihai{{polytonic|ʔ}} | mi'aw | pi | ulal | kras | manéh | lutoi{{polytonic|ʔ}} |} Béda bisa ditempo dina vérsi unggal ti [[Pernyataan Umum ngeunaan Hak-hak Asasi Manusa]]: {| class="wikitable" ! Basa Inggris !! Basa Indonésia !! Basa Sunda !! Basa Minangkabau |- |'''Universal Declaration of Human Rights''' || '''Pernyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia''' || '''Pernyataan Umum ngeunaan Hak-hak Asasi Manusa]''' || '''Deklarasi Sadunia Hak-Hak Asasi Manusia''' |- |'''Article 1'''||'''Pasal 1'''||'''Pasal 1'''||'''Pasal 1''' |- |''All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.'' || ''Semua orang dilahirkan merdeka dan mempunyai martabat dan hak-hak yang sama. Mereka dikaruniai akal dan hati nurani dan hendaknya bergaul satu sama lain dalam semangat persaudaraan.'' || ''Sakumna jalma gubrag ka alam dunya téh sipatna merdika jeung boga martabat katut hak-hak anu sarua. Maranéhna dibéré akal jeung haté nurani, campur-gaul jeung sasamana aya dina sumanget duduluran.'' || ''Sadonyo manusia dilahiakan mardeka dan punyo martabat sarato hak-hak nan samo. Mareka dikaruniai aka jo hati nurani, supayo satu samo lain bagaul sarupo urang badunsanak.'' |} == Catetan == {{reflist}} == Référénsi == * ''Tata Bahasa Minangkabau'', Gérard Moussay{{br}} (Judul pituin: ''La Langue Minangkabau'', ditarjamahkeun ti basa Pérancis ku Rahayu S. Hidayat), ISBN 979-9023-16-5. == Tingali ogé == * [[Kerajaan Pagaruyung]] * [[Basa di Indonésia]] == Tumbu kaluar == * [http://www.unhchr.ch/udhr/lang/mpu.htm Deklarasi Sadunya Hak Asasi Manusa dina Basa Minangkabau] (Asal: [http://www.un.org/ Halaman PBB]) * [https://web.archive.org/web/20040507133813/http://asia.geocities.com/mo3ly4d1/hbahasa.htm Basa Minangkabau] * [http://www.ranah-minang.com/artikel/ranahminang/kategori/50.html Artikel Kategori Basa Minang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125050708/http://www.ranah-minang.com/artikel/ranahminang/kategori/50.html |date=2010-11-25 }} (Asal: [http://www.ranah-minang.com/ Ranah-Minang.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202101714/http://ranah-minang.com/ |date=2011-02-02 }}) * [http://editthis.info/Kamus_minang Sawatara kecap hésé Basa Minangkabau] {{DEFAULTSORT:Minangkabau}} [[Kategori:Basa Minangkabau| ]] [[Kategori:Basa Melayu-Polinésia]] [[Kategori:Basa Malayu]] [[Kategori:Basa di Sumatra]] [[Kategori:Basa di Indonésia]] [[Kategori:Basa di Malaysia]] [[Kategori:Basa jejer-caritaan-objék]] knveufaub3vld5lepxjk7eqxzsje3af 0 33630 709592 666610 2026-05-20T17:12:12Z HenriPurwanto 36661 Nambahkeun tumbu internal ka Carita Pondok 709592 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = Utuy Tatang Sontani | image = | imagesize = 150px | caption = Utuy Tatang Sontani | pseudonym = Utuy T. Sontani | birth_date = [[31 Méi]] [[1920]] | birth_place = [[Cianjur]] | death_date = [[17 September]] [[1979]] | death_place = [[Moskow]] | occupation = | nationality = [[Indonesia]] | period = [[1945]] | genre = [[carpon]],[[novel]],[[esey]],[[drama]] | subject = sastrawan | movement = | debut_works = Mahala Bapa | spouse = | partner = | children = | relations = | influences = | influenced = Gorky,Karl Mark | signature = | website = | footnotes = anggota jeung Pangurus Lembaga Kabudayaan Rakyat (Lekra)organ PKI }} '''Utuy T Sontani''', ngaran lengkepna mah Utuy Tatang Sontani.<ref name="Ensiklopedi">Rosidi,Ajip.dkk.Ensiklopedi Sunda:Alam,Manusia,dan Budaya.Pustaka Jaya.Jakarta 2000. kaca 687</ref> Pangarang [[Carita Pondok]], [[roman]] jeung utamana carita-carita [[drama]], boh dina [[basa Sunda]], boh dina [[basa Indonésia]].<ref name="Ensiklopedi" /> Lahir di [[Cianjur]] [[Jawa Barat]] tanggal [[31 Mei]] [[1920]].<ref name="Leksikon">Eneste,Pamusuk.Leksikon Kesusastraan Indonesia Modern. Djambatan.Jakarta 1990. Kaca 197-198</ref> Maot tur dimakamkeun sacara [[Islam]] di [[Moskow]], [[Rusia]] [[17 September]] [[1979]].<ref name="Cerpen">Sontani,Utuy T.Menuju Kamar Durhaka.Pustaka Jaya.Jakarta 2002.kaca 1</ref> ==Biografina== Sabada tamat Taman Muda [[Taman Siswa]] di [[Cianjur]], tuluy neruskeun sakolana ka Taman Dewasa (SMP) di [[Bandung]], tapi ngan kuat sababaraha bulan da kolotna kaburu bangkrut usahana atuh balik deui ka [[Cianjur]].<ref name="Ensiklopedi" /> Waktu indung bapana pipirakan, Utuy milu ka indungna pindah tuluy nganjrek di [[Bandung]].<ref name="Ensiklopedi" /> Sanggeusna namatkeun Taman Dewasa di [[Bandung]], tuluy digawé di sababaraha kantor, antarana di ''Regentschapswerken'' [[Bandung]].<ref name="Drama">Sontani,Utuy T.Sang Kuriang.Bhratara.Jakarta 1962</ref> Ti dinya digawe di RRI [Tasikmalaya] salila revolusi nepika Agresi Militer kahiji.<ref name="Kritik sastra">Rosidi,Ajip.Tjerita Pendek Indonesia.Djambatan.Jakarta 1957.kaca 66</ref> Geus kitu asup deui digawe di [[Balai Pustaka]] jadi redaktur ([[1948]]), terus dipindahkeun ka Bagian Naskah dan Majalah Jawatan Pendidikan Masyarakat.<ref name="Kritik sastra">Rosidi,Ajip.Tjerita Pendek Indonesia.Djambatan.Jakarta 1957.kaca 66</ref> Ti dinya pindah deui ka Jawatan Kebudayaan Seksi Basa Sunda (1958), jeung Lembaga Bahasa dan Kesusastraan Indonésia.<ref name="Ensiklopedi Sastra">Hasanuddin WS.dkk.Ensiklopedi Sastra Indonesia.Titian Ilmu.Bandung 2007.kaca 826-827</ref> Geus nyorang ka luar negri taun [[1957]] ka [[Tiongkok]], taun [[1958]] ka [[Rusia]], jeung taun [[1961]] ka [[Jepang]].<ref name="Drama" /> Lantaran keur waktu sakola di Bandung kénéh manéhna geus resep kana tulas tulis, nya harita neruskeun deui karesep nulisna, lantaran waktu di [[Bandung]] harita bapana langganan surat kabar ''Sinar Pasundan''.<ref name="Ensiklopedi" /> Mimitina nulis dina basa Sunda, antarana roman nu judulna ''Tambera'' ([[1943]]) jeung ''Mahala Bapa'' ([[1943]]).<ref name="Esey">Rosidi,Ajip.Dur Pandjak.Pusaka Sunda.Bandung 1966. kaca 73-77</ref> Carita nyambung ''Mahala Bapa'' dimuatkeun dina surat kabar ''Sinar Pasundan'', ari carita nyambung ''Tambera'' dimuat dina surat kabar [[Sipatahunan]].<ref name="Ensiklopedi">Rosidi,Ajip.dkk.Ensiklopedi Sunda:Alam,Manusia,dan Budaya.Pustaka Jaya.Jakarta 2000. Kaca 687</ref> Waktu Jepang ngeprik sakumna urang Indonésia sangkan ngagunakeun basa Indonésia bae,nya mimiti Utuy téh nulis dina basa Indonésia.<ref name="Esey">Rosidi,Ajip.Dur Pandjak.Pusaka Sunda.Bandung 1966.kaca 73-77</ref> Ilubiung kana pintonan-pintonan [[sandiwara]], malah tuluyna mah nulis sandiwara. Dina taun [[1957]], Utuy milu ancrub ilubiung dina [[Badan Pangulik Budaya (BPB)Kiwari]], tapi lataran taun [[1959]] jadi anggota [[Lekra]], ahirna dipecat ku pangurus BPB Kiwari.<ref name="Ensiklopedi" /> Dina taun [[1960]]-an, anu mimitina mah ngarasa mangmang rek narima tawaran jadi pangurus Lekra teh, ahirna panceg asup Lekra sarta aktif jadi pangurus sabada dipecat ku BPB Kiwari.<ref name="otobiografi">Rosidi,Ajip.Hidup Tanpa Ijasah.Pustaka Jaya.Jakarta 2008.kaca 199-201, 233-235, dan 322-326</ref> Sabada aktif di Lekra, Utuy réa nulis ulikan anu sifatna agitatif,néori jeung nepikeun ceramah-ceramah ngeunaan kasusastran Sunda.<ref name="Ensiklopedi" /> Ceramahna ngeunaan [[kasusastraan Sunda]] dijudulan ''Sastra Sunda Sebagai Jurubicara Dua Kebudayaan'', minangka sawangan anyar tina karangan saméméhna anu kungsi dimuat dina majalah, nyaéta ''Nyawang Sastra Sunda Saliwatan'' (1956-1958).<ref name="Esey" /> Lian ti eta, ogé nulis drama agitatif ''Si Sapar'' ([[1964]]) jeung ''Si Kampeng'' ([[1964]]).<ref name="Ensiklopedi" /> Memeh ngabeledug kajadian Gestapu, Utuy indit ka RRC pikeun titirah jeung diubar,lantaran keuna ku panyakit lever, tapi terus teu bisa balik deui. Ti RRC tuluy kakaburan ka Moskow, anu satuluyna di éta nagara ngajar basa jeung sastra Indonésia di Institut Bahasa dan Kesusastraan Timur tug nepi ka maotna, dina taun [[1979]].<ref name="Ensiklopedi" /> ==Karya-Karyana== Judul sandiwarana nyaéta: # Sandiwara anu mimiti judulna ''Bunga Rumah Makan'' ([[1948]]); # ''Suling'' ([[1948]]); # ''Awal dan Mira'' ([[1952]]); # ''Manusia Iseng'' ([[1953]]); # ''Sayang Ada Orang Lain'' ([[1954]]); # ''Di Langit Ada Bintang'' ([[1955]]); # ''Di Muka Kaca'' ([[1957]]); # ''Pengakuan'' ([[1957]]); # ''Sang Kuriang'' ([[1962]]); # ''Si Kabayan'' ([[1959]]).<ref name="Antologi">Rosidi,Ajip jeung Rusman Sutiasumarga.Kandjut Kundang.Balai Pustaka.Jakarta 1963.kaca 117</ref> Nepi ka kiwari dianggap pangarang drama Indonésia anu pangkuatna.<ref name="Drama" /> Drama karanganana nyaéta ''Awal dan Mira'', dileler ''Hadiah Sastra Nasional BMKN'' [[1953]], ari drama séjénna nyaéta ''Saat yang Genting'' ([[1958]]) dileler ''Hadiah Sastra Nasional BMKN'' 1957/1958.<ref name="Leksikon" /><ref name="biografi">Kartini,Tini,spk.Biografi dan Karya Sasatrawan Sunda Masa 1945-1965.Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah Depdikbud.Bandung1978.kaca</ref> Bisa jadi ku lantaran baheulana ngamimitian karier sastrana ku nulis dina basa Sunda, katineungna gedé kana tulas tulis dina basa Sunda.<ref name="Esey" /> Dina sastra Sunda, karya-karya Utuy di antarana dimuat dina majalah [[Kiwari]], [[Kalawarta LBSS]], [[Manglé]], [[Medan Bahasa Basa Sunda]], [[Sunda]] jeung [[Warga]] jeung dina koran [[Sipatahoenan]].<ref name="biografi">Kartini,Tini,spk.Biografi dan Karya Sasatrawan Sunda Masa 1945-1965.Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah Depdikbud.Bandung1978.kaca</ref> Utuy nulis [[carita pondok]], [[drama]], [[esey]], jeung [[sajak]]. Eseyna ngeunaan kakayaan batin Ki Sunda, mangrupa hasil ulikan ngeunaan [[Sangkuriang]] jeung [[Si Kabayan]], kaitung hasil pamikiran-pamikiran anu orisinil jeung anyar.<ref name="majalah">majalah Medan Bahasa Basa Sunda No 8-9-10 Agt-Sept-Okt Taun II 1957.kaca 54-61</ref> Ari tulisanana ngeunaan [[Haji Hasan Mustapa]], salah saurang bujangga Sunda, nembongkeun kakagum kana individualisme éta bujangga anu sadar kana kakuatan pribadina sorangan.<ref name="majalah">Kalawarta Lembaga Basa jeung Sastra Sunda no 11 Agt/Sept 1958.kaca 2-8</ref> Lantaran gedé katineungna kana basa Sunda, sarta can ngarasa sugema nulis dina basa Indonésia, sawatara karyana anu ditulis dina basa Indonésia satuluyna ditulis deui dina basa Sunda, upamana carita pondok anu dimuat dina kumpulan ''Orang-orang Sial'' , tarjamahan basa Sundana dimuat dina majalah [[Sunda]].<ref name="Ensiklopedi" />''Sang Kuriang'' terbitan Balai Pustaka,anu asalna ditulis dina basa Indonésia sarta saméméhna kungsi dimuat dina majalah ''Seni'' ([[1955]]) ditarjamahkeun kana basa Sunda tuluy dimuat dina koran [[Sipatahoenan]] ([[1961]]) sarta terus diterbitkeun ku [[Bhratara]] ([[1962]]).<ref name="Ensiklopedi" /> ==Rujukan== {{Reflist}} [[Kategori:Biografi]] [[Kategori:Sastrawan Sunda]] [[Kategori:Nu babar taun 1920]] [[Kategori:Nu pupus taun 1979]] s36puletm8zek75xmaf0goc11l321kf 0 33801 709606 681163 2026-05-21T05:32:49Z CommonsDelinker 211 [[c:COM:CDC|Bot]]: Ngaganti President_Ronald_Reagan_riding_horses_with_Queen_Elizabeth_II_during_visit_to_Windsor_Castle.jpg ku President_Ronald_Reagan_Riding_Horses_with_Queen_Elizabeth_Ii_During_Visit_to_Windsor_Castle_-_DPLA_-_934bb1fd137bd8789fa9648e9 709606 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Headscarfalanya.jpg|jmpl| Awéwé maké tiung di Alanya, [[Turki]]]] '''Tiung''' atawa '''Kudung''' mangrupa sarupaning saléndang anu nutupan sawaréh atawa sakabéh bagéan luhur sirah jeung buuk awéwé. Tiung bisa dipaké pikeun sababaraha tujuan, saperti pikeun ngahaneutkeun awak, pikeun kaberesekaan, pikeun ''fashion'', atawa jang nunjukkeun jati diri kalawan alesan ageman, nyumputkeun kagundulan, pikeun kasopanan jeung sajabana. == Jenis == Tiung bisa jadi hiji hal anu patali jeung kaagemanan. Misalna, awéwé Yahudi Ortodoks anu enggeus nikah diwajibkeun pikeun nutupan buuk maranéhanana, seseringna maké tiung anu dipikawanoh salaku ''tiche'' atawa ''snood'', saluyu jeung papagon kasopanan ''tzniot''. Tiung ogé dipaké ku para awéwé Kristen Katolik nalika ngalaksanakeun Misa atawa Ékaristi. Tiung anu sok dipaké ku awéwé Kristen disebut Tiung Misa atawa Mantilla. Sabenerna tradisi ieu enggeus lila aya di jero Garéja pikeun saurang awéwé supaya maké tiung Misa (Mantilla) nalika Parayaan Ékaristi. Malahan mah geus ilahar ti jamanna Rasul Paulus, tapi beuki lila, tradisi ieu geus mulai leungit di jaman kiwari anu geus modéren. Ngan, sababaraha mangsa katukang, pamakéan Tiung Misa geus mulai diwanohkeun deui ku Garéja kusabab ma'na pamakéannana anu kacida muliana, tapi pamakéan tiung Misa ieu lain hiji hal anu wajib pikeun awéwé, tapi mangrupa hiji bentuk dévosi jeung bentuk kata'atan atawa ka handapan haté ka Allah nalika miluan Parayaan Ékaristi. Buuk awéwé Katolik ogé mangrupa hiji makuta kahormatan, ku sabab éta, awéwé maké tiung téh nyaéta bentuk pikeun nunjukkeun kahormatan maranéhannana, anu ku Allah parantos dipaparinan kahormatan éta. [[Gambar:Martin_Kober_002.jpg|ka|jmpl|170x170px| Wimple abad ''ka-16.'']] [[Gambar:President Ronald Reagan Riding Horses with Queen Elizabeth Ii During Visit to Windsor Castle - DPLA - 934bb1fd137bd8789fa9648e928f9ded.jpg|kiri|jmpl|250x250px| Elizabeth II maké ''jilbab babushka'' nalika anjeunna [[Ronald Reagan|panggih jeung Ronald Reagan]], 1982.]] Tiung jeung jilbab pangilaharna dipaké ku awéwé Muslim. Papakéan Islam diantarana ''burkak'', ''chador'', ''niqab'', ''dupatta'', jeung anu séjénna. ''Kecap Arab hijab'', anu ngarujuk kana tingkah laku sopan jeung papakéan, sering dipaké pikeun ngajelaskeun tiung anu dipakéna ku awéwé muslim.{{Clear}} == Galéri == <gallery> Gambar:Casol square silk scarf as head scarf.jpg|Modél [[New York]]. Gambar:Åmlibunad skaut.jpg|Tiung salaku bagéan tina papakéan tradisional [[Norwegia]]. Gambar:Bandana.jpg|Bobotoh tim bal [[Portugis]]. Gambar:Khotan-melikawat-chicas-d02.jpg|Awéwé [[Uyghur]] ti [[Xinjiang]]. Gambar:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|Mojang-mojang [[Khotan]], [[Xinjiang]], [[China]]. Gambar:Girls in Kargil.jpg|Sakumpulan mojang ti [[Kargil]] di [[Ladakh]], [[Kashmir]], [[India]]. Gambar:Iraqi girl smiles.jpg|Saurang mojang [[Iraq]] di deukeut [[Basra]]. </gallery> == Bédana Tiung (Khimar) jeung [[Jilbab]] (Baju kurung) == Khimar (Tiung) Kawajiban di tiung aya dina Al Qur’an surat An-Nur (24) ayat 31.<ref name="Tiung">[http://chantika.com/bagaimana-mengenal-perbedaan-khimar-kerudung-dan-jilbab-baju-kurung/ Bagaimana Mengenal Perbedaan Khimar (Kerudung) dan Jilbab (Baju kurung)]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Dicutat tanggal 17 Oktober 2011)</ref> Artina : “….Jeung geus diparéntahkeun sangkan tiung (khimar) téh nutupan kerah bajuna _juyuub)…”.<ref name="Tiung" /> [[Jilbâb]] (baju kurung) Jilbab nyaéta baju anu mangrupa budaya orang Arab.<ref name="Tiung" /> Tapi ku turuna ayat ieu mangka jilbab jadi budaya [[Islam]] jeung jadi baju pikeun [[muslimah]] di sakabéh alam dunya nalika ka luar [[imah]].<ref name="Tiung" /> Ku sabab jilbab asalna tina budaya [[Arab]] mangka orang Arab anu leuwih mikanyaho gambaran jilbab téh jiga kumaha.<ref name="Tiung" /> Anapon wangenan jilbab téh dijelaskeun dina '''kamus al-Muhith''' nyaéta baju anu logor pikeun awéwé anu bisa nutupan baju imahna saperti milhafah (mantel) atwa baju kurung.<ref name="Tiung" /> Tafsir Jalalain (jilid 3:1803) Kawajiban di jilbab diterangkeun dina Al Qur’an Surat Al-Ahzâb (33) ayat 59.<ref name="Tiung" /> Anu artina : “Hai Nabi, béjakeun ka pamajikan, barudak awéwé jeung pamajikan-pamajikan jalma mukmin diparéntahkeun sangkan make jilbab nutupan awakna. Sangkan maranéhanana dipikawanoh, ku lantaran éta maranéhna teu di ganggu. Jeung Alloh anu Maha Panghampura jeung Maha Mikanyaah.” <ref name="Tiung" /> == Tempo ogé == * Kontroversi ngeunaan pakéan Islam di Éropa * Kontroversi hijab di Turki * Jilbab * Salwar Kameez * Dupatta == Rujukan == {{Reflist}} [[Kategori:Islam]] 9yilb255wuwvuyth3hde7eafxltjoyd 0 36978 709598 704065 2026-05-20T19:58:03Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709598 wikitext text/x-wiki {{About|grup étnisna|jalmi nu aya di Rusia|Démografi Rusia|kagunaan lian|Russian (disambiguasi)}} {{Infobox ethnic group |group = '''Urang Rusia''' <br />(русские/russkiye) |image = <table border=0 align="center"> <tr> <td>[[File:セルゲイ・ラフマニノフ.jpg|60x70px]]</td> <td>[[File:Dmitry Mendeleev 140-190 for collage.jpg|60x70px]]</td> <td>[[File:Peter I 140-190 for collage.jpg|60x70px]]</td> <td>[[File:Pushkin 140-190 for collage.jpg|60x70px]]</td> <td>[[File:Vassily-Kandinsky.jpeg|60x70px]]</td> <td>[[File:Bundesarchiv Bild 183-18073-0003, Konstantin Sergejewitsch Stanislawski.jpg|60x70px]]</td> </tr> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Rachmaninov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Méndéléyév]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Peter anu Ageung|Peter I]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Pushkin]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Kandinsky]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Stanislavsky]]</small></td> </tr> <tr> <td><small>[[File:Turgenjew F1 (2) (cropped).jpg|60x70px]]</small></td> <td>[[File:Kremlinpic4.jpg|60x70px]]</td> <td>[[File:Yuri Gagarin (1961) - Restoration.jpg|60x70px]]</td> <td>[[File:Suvorov Alex V.jpg|60x70px]]</td> <td>[[File:Ivan Petrovitch Pavlov. Photograph after a photograph taken Wellcome V0027010.jpg|60x70px]]</td> <td>[[File:Alexandre Alekhine Color.jpg|60x70px]]</td> </tr> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Turgenev]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ivan IV]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Gagarin]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Suvorov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ivan Pavlov|Pavlov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Alexandre Alekhine|Alekhine]]</small></td> </tr> <tr> <td><small>[[File:Lobachevsky 03 crop.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Tolstoy Leo port.jpg|60x70px]]</small></td> <td>[[File:Anna Pavlova 140-190 for collage.jpg|60x70px]]</td> <td><small>[[File:Mikhail lermontov.jpg|60x70px]]</small></td> <td>[[File:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|60x70px]]</td> <td><small>[[File:Sergey Korolyov 140-190 for collage.jpg|60x70px]]</small></td> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Lobachevsky]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Tolstoy]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Anna Pavlova|Pavlova]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Lermontov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Lénin]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Sérgéi Korolyov|Korolyov]]</small></td> </td> <tr> <td><small>[[File:Aleksandr Solzhenitsyn 1974crop.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Kalashnikov Mikhail (1).jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Lomonosov 140-190 for collage.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Tchaikovsky2.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Osip Braz - Anton Chekhov, 1898 (Detail).jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Petrov-vodkin-akhmatova.jpg|60x70px]]</small></td> </td> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Solzhénitsyn]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Mikhail Kalashnikov|Kalashnikov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Mikhail Lomonosov|Lomonosov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Tschaikovsky]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Chékhov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Akhmatova]]</small></td> </td> <tr> <td><small>[[File:Tereshkova Heureka2.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Dostoevsky 140-190 for collage.jpg|60x70px]]</small></td> <td>[[File:Igor Stravinsky LOC 32392u.jpg|60x70px]]</td> <td><small>[[File:Zhukov-LIFE-1944-1945.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Dmitri Shostakovich credit Deutsche Fotothek adjusted.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Repin selfportrait 1899.jpg|60x70px]]</small></td> </td> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Téréshkova]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Dostoyévsky]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Stravinsky]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Zhukov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Shostakovich]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Repin]]</small></td> </td> <tr> <td><small>[[File:Yablochkov 1.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Modest Musorgskiy, 1870.jpg|60x70px]]</small></td> <td>[[File:Sofja Wassiljewna Kowalewskaja 1.jpg|60x70px]]</td> <td><small>[[File:Natalie Wood by Jack Mitchell.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Alexander II 1870 by Sergei Lvovich Levitsky.jpg|60x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Sharapova at the Mutua Madrid Open 2015.jpg|60x70px]]</small></td> </td> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Yablochkov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Mussorgsky]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Sofia Kovalévskaya|Kovalévskaya]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Natalie Wood|Wood]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Alexander II ti Rusia|Alexander II]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Sharapova]]</small></td> </table> |poptime = '''<u>+</u> 150 yuta'''|popplace={{flag|Rusia}}: 115.889.107<ref name=demoscope2002>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Ethnic groups in Russia], 2002 census, ''Demoscope Weekly''. Ditarima 14 Agustus 2009</ref> |region1 = {{flag|Ukraina}} |pop1 = 8.334.100<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ (sénsus 2001)]</ref> |region2 = {{flag|Kazakhstan}} |pop2 = 3.793.764<ref>[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar (sénsus 2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723084412/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar |date=2011-07-23 }}</ref> |region3 = {{flag|Amérika Sarikat}}<br><small>(katurunan)</small> |pop3 = 3.163.084<ref name=census1>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config=|title=Selected Social Characteristics in the United States: 2007 estimate|publisher=U.S. Census American Community Survey|year=2007|accessdate=2009-04-23}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20200211182002/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config= |date=2020-02-11 }}</ref> |region4 = {{flag|Bélarus}} |pop4 = 785.084<ref>[https://web.archive.org/web/20091103071942/http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php (sénsus 2009)]</ref> |region5 = {{flag|Uzbékistan}} |pop5 = 620.000<ref>(2005 estimate) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm BBC NEWS | Asia-Pacific | Russians left behind in Central Asia]</ref> |region6 = {{flag|Latvia}} |pop6 = 556.422<ref>[http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/key-provisional-results-population-and-housing-census-2011-33306.html csb.gov.lv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706185754/http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/key-provisional-results-population-and-housing-census-2011-33306.html |date=2018-07-06 }}</ref> |region7 = {{flag|Kanada}}<br><small>(katurunan)</small> |pop7 = 500.600 <ref>[http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Lp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=0&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=801&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= (2006 census)]<br>Single ethnic origin: 98,245<br>Multiple ethnic origin: 402,360</ref> |region8 = {{flag|Kirgizstan}} |pop8 = 419.600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf|title=Grup étnis di Kirgizstan (sénsus 2009)|work=Kyrgyz Statistical Agency|year=2009|accessdate=2011-03-31|publisher=Kyrgyz Statistical Agency}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308134750/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf |date=2012-03-08 }}</ref> |region9 = {{flag|Moldova}} |pop9 = 369.488<ref>Data [http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&idc=295&id=2234 Moldovan Census] and [http://pridnestrovie.net/2004census.html Sénsus Transnistria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217072904/http://www.pridnestrovie.net/2004census.html |date=2007-02-17 }} 2004.</ref> |region10 = {{flag|Éstonia}} |pop10 = 341.450<ref>[http://estonia.eu/about-estonia/country/population-statistics.html (2000 census)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501034424/http://estonia.eu/about-estonia/country/population-statistics.html |date=2011-05-01 }}</ref> |region11 = {{flag|Brasil}}<br><small>(katurunan)</small> |pop11 = 200.000<ref name="Câmara de Comércio Brasil-Rússia">[http://www.brasil-russia.com.br/comunidade.htm Câmara de Comércio Brasil-Rússia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200525144021/https://brasil-russia.com.br/comunidade.htm |date=2020-05-25 }}</ref> |region12 = {{flag|Jérman}} |pop12 = 189.326<ref>[http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Presse/pm/2009/03/PD09__110__12521,templateId=renderPrint.psml (perkiraan 2009)]</ref> |region13 = {{flag|Lituania}} |pop13 = 174.900<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14=]</ref> |region14 = {{flag|Turkménistan}} |pop14 = 142.000<ref>(perkiraan 2005) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm Russians left behind in Central Asia], BBC News</ref> |region15 = {{flag|Azerbaijan}} |pop15 = 141.687<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/1_4.shtml Populasi dumasa grup étnis (sénsus 1999)]</ref> |region16 = {{flag|Argéntina}}<br><small>(imigran antwis 1895 jeung 1946 )</small> |pop16 = 114.303<ref>[http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=259 Cuadro de proyección Inmigratoria periodo 1895-1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313021751/http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=259 |date=2008-03-13 }} {{es icon}}</ref> |region17 = {{flag|Géorgia}} |pop17 = 91.091<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&plang=1 (2002 census)]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html|title=The ethnic composition of the population of Abkhazia|work=2003 Census|publisher=Управление Государственной Статистики Республики Абхазия «Абхазия в цифрах», г. Сухум, 2005|date=|accessdate=}}</ref> |region18 = {{flag|Tajikistan}} |pop18 = 68.200<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php (sénsus 2000)]</ref> |region19 = {{flag|Spanyol}} |pop19 = 42.585<ref>[http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf (sénsus 2005)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225044350/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf%20 |date=2018-12-25 }}</ref> |region20 = {{flag|Romania}} <small> ([[Lipovans]])</small> |pop20 = 36.397<ref>{{ro icon}} [http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Informatii utile | Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513211550/http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ |date=2007-05-13 }} (sénsus 2002)</ref> |region21 = {{flag|Finlandia}} |pop21 = 33.401<ref>[http://www.vsy.fi/opinto/maahanmuuttajat/index.php?k=1940 (sénsus 2002)]</ref> |region22 = {{flag|Britania Raya}} |pop22 = 32.000<ref>{{cite web | url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Population-by-country-of-birth-and-nationality-Oct08-Sep09.zip | title=Estimated population resident in the United Kingdom, by foreign country of birth (Table 1.3) - 2008 | publisher=[[Kantor Statistik Nasional]] | date=September 2008 | accessdate=2011-03-31 | archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100910202353/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Population-by-country-of-birth-and-nationality-Oct08-Sep09.zip | archivedate=2010-09-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824154008/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Population-by-country-of-birth-and-nationality-Oct08-Sep09.zip |date=2011-08-24 }}</ref> |region23 = {{flag|Céko}} <small> |pop23 = 31.941<ref>[http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/$File/c01t01.pdf (31.12.2010 - perkiraan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718171215/http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/%24File/c01t01.pdf |date=2011-07-18 }}</ref> |region24 = {{flag|Italia}} |pop24 = 25.786<ref>[http://demo.istat.it/str2009/index_e.html (2009)]</ref> |region25 = {{flag|Australia}} |pop25 = 21.436<ref>{{Cite web|url=http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/subscriber.nsf/0/E0A79B147EA8E0B5CA2572AC001813E8/$File/34120_2005-06.pdf|title=Migrasi - (sénsus 2006)|work=2006 Census|publisher=[[Biro Statistik Australia]]|format=PDF|date=29 March 2007|accessdate=31 March 2011}}</ref> |region32 = {{flag|Turki}} |pop32 = 20.000 |region26= {{flag|Yunani}} |pop26 = 18.219<ref>[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf (sénsus 2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924120743/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |date=2015-09-24 }}</ref> |region27 = {{flag|Cina}} |pop27 = 15.631<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000pucha/html/t0106.htm (sénsus 2002)]</ref> |region28= {{flag|Perancis}} |pop28 = 15.601<ref>[http://www.ined.fr/fichier/t_telechargement/11100/telechargement_fichier_fr_t.l.chargement.xls (sénsus 1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200501150611/https://www.ined.fr/fichier/t_telechargement/11100/telechargement_fichier_fr_t.l.chargement.xls |date=2020-05-01 }}</ref> |region29 = {{flag|Bulgaria}} |pop29 = 15.595<ref>[http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm (sénsus 2002)]</ref> |region30 = {{flag|Arménia}} |pop30 = 14,660<ref>[http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf (sénsus 2002)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |date=2012-02-05 }}</ref> |region31 = {{flag|Selandia Anyar}} |pop31 = 5.000 |langs=Kalobaannana [[Basa Rusia]],<br>salian ti éta, aya ogé [[basa di Rusia]] lianna |rels= Utamina '''† [[Garéja ortodoks|Kristen Ortodoks]]'''<br>([[Garéja Ortodoks Rusia]]) <br>aya ogé nu teu percaya nanaon |related=[[Slav]], utamina [[Slav Wétan]] ([[Urang Bélarus|Bélarus]] jeung [[urang Ukraina|Ukraina]])<ref>http://www.ethnologue.com/%5C/15/show_family.asp?subid=90707</ref> }} '''Urang Rusia''' ({{lang-ru|русские}}, ''russkiye'') nyaéta hiji [[grup étnis]] [[Slav Wétan]] pribumi [[Rusia]],<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/548156/Slav "Slav."] Encyclopædia Britannica Online. 30 Jul. 2011.</ref> maké [[Basa Rusia]] sarta utamina hirup di [[Rusia]] jeung nagara-nagara tatanggina. Dumasar kana sénsus taun 2002, étnis Rusia jumlahna kira-kira 80% ti sadaya populasi Rusia.<ref name="census">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703195129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |date=2015-07-03 }}</ref> ==Tingali ogé== {{Portal|Rusia}} * [[Lech, Czech, jeung Rus]]''. * [[Daptar inohong Rusia]] * [[Daptar seniman Rusia]] * [[Budaya Rusia]] * [[Diaspora Urang Rusia]] ==Rujukan jeung catetan== {{Reflist}} ==Tumbu kaluar== {{Commons category-inline|Russians}} * {{en icon}} [http://russiapedia.rt.com/prominent-russians/ Prominent Russians: faces of Russia] - Russia Today * {{ru icon}} [http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_14_24.htm 4.1. Population by nationality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807002907/http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_14_24.htm |date=2011-08-07 }} * {{ru icon}} [http://www.booksite.ru/fulltext/rus/sian/index.htm "People and Cultures: Russians"] dimedalkeun ku [[Akademi Sains Rusia]] * {{en icon}} [http://service.china.org.cn/link/wcm/Show_Text?info_id=139526&p_qry=russians/ China Internet Information Center – The Russian Ethnic Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117152614/http://service.china.org.cn/link/wcm/Show_Text?info_id=139526&p_qry=russians/ |date=2012-01-17 }} *[http://www.russkiymir.ru/russkiymir/en/ Russkiy Mir Foundation] * [http://www.ruplace.ru/fotogalereya/russkiy-narodnyy-kostyum-v-rabotah-dmitriya-davydova/belgorodskaya-oblastj.html#ponyimg Russian folk costumes (female)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727103314/http://www.ruplace.ru/fotogalereya/russkiy-narodnyy-kostyum-v-rabotah-dmitriya-davydova/belgorodskaya-oblastj.html#ponyimg |date=2011-07-27 }} * [http://folkportal.3dn.ru/forum/17-186-1 Pre-Revolutionary photos of women in Russian folk costumes] {{Russia topics}} {{Russian diaspora}} {{Lists of Russians|state=uncollapsed}} {{Slavic ethnic groups}} {{Eastern Orthodox and Oriental Orthodox Christians}} {{DEFAULTSORT:Rusia}} [[Kategori:Grup étnis di Asia]] [[Kategori:Grup étnis di Arménia]] [[Kategori:Grup étnis di Azerbaijan]] [[Kategori:Grup étnis di Ukraina]] [[Kategori:Grup étnis di Kriméa]] [[Kategori:Grup étnis di Dagéstan]] [[Kategori:Grup étnis di Éropa]] [[Kategori:Grup étnis di Géorgia]] [[Kategori:Grup étnis di Kazakhstan]] [[Kategori:Grup étnis di Kirgizstan]] [[Kategori:Grup étnis di Latvia]] [[Kategori:Grup étnis di Rusia]] [[Kategori:Grup étnis di Turkménistan]] [[Kategori:Grup étnis di Tajikistan]] [[Kategori:Grup étnis di Uzbékistan]] [[Kategori:Bangsa Slav]] {{grup-étnis-stub}} {{rusia-stub}} 70s4mjjs8e6sz7p9elqwpxv0gjx43ct 0 44286 709594 666716 2026-05-20T18:04:31Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709594 wikitext text/x-wiki '''Maolana Malik Ibrahim'''; dipikawanoh ogé '''Malik Ibrahim''' atawa '''Maolana Magribi'''; leuwih dipikawanoh pisanna mah minangka '''Sunan Gresik''' (tilar dunya di [[Gresik]] taun [[1419]]) nyaéta salah sahiji wali tina [[Walisanga]]<ref name="KamusRAD">{{cite book|title=Kamus Basa Sunda: R.A. Danadibrata|last=Danadibrata|first=R.A.|publisher=Kiblat Buku Utama|year=2006|pages=659|isbn=9793631937 }}</ref>. Namina diabadikeun janten [[UIN Maulana Malik Ibrahim]] [[Malang]] [[Jawa Wétan]]. == Biografi == Aya sababaraha versi silsilah Maulana Malik Ibrahim di antarana keturunan Rasululloh [[Muhammad]] SAW, liwat jalur [[Husén bin Ali]], [[Ali Zainal Abidin]], [[Muhammad al-Baqir]], [[Ja'far ash-Shadiq]], [[Ali al-Uraidhi]], Muhammad al-Naqib, Isa ar-Rumi, [[Ahmad al-Muhajir]], Ubaidullah, Alwi Awwal, Muhammad Sahibus Saumiah, Alwi ats-Tsani, [[Ali Khali' Qasam]], [[Syekh Muhammad Shahib Mirbath|Muhammad Shahib Mirbath]], Alwi Ammi al-Faqih, Abdul Malik (Ahmad Khan), Abdullah (al-Azhamat) Khan, Ahmad Syah Jalal, [[Jamaluddin Akbar al-Husaini]] (Maulana Akbar), dugi ka Maulana Malik Ibrahim,<ref>Hasyim, Umar, 1981. ''Riwayat Maulana Malik Ibrahim''. Menara Kudus.</ref><ref>Al-Murtadho, H. Sayid Husein, dan KH Abdullah Zaky Al-Kaaf, Drs. Maman Abd. Djaliel, 1999. ''Keteladanan Dan Perjuangan Wali Songo Dalam Menyiarkan Islam Di Tanah Jawa''. CV Pustaka Setia, Bandung.</ref><ref>''Nasab-Alwi (Ammu al-Faqih)'', [http://www.asyraaf.com/v2/nasab.php?op=2&id=55] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030011133/http://www.asyraaf.com/v2/nasab.php?op=2&id=55 |date=2007-10-30 }} Situs Asyraaf Malaysia (Situs Persatuan Alawiyyin Malaysia)</ref><ref>[[Martin van Bruinessen|Van Bruinessen, Martin]], 1994. ''Najmuddin al-Kubra, Jumadil Kubra and Jamaluddin al-Akbar: Traces of Kubrawiyya influence in early Indonesian Islam'', Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 150, 305-329.</ref>. == Rujukan == {{reflist}} == Pranala == * [http://www.uin-malang.ac.id/ UIN Maulana Malik Ibrohim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403055028/http://www.uin-malang.ac.id/ |date=2016-04-03 }} {{Walisanga}} {{biografi-pondok}} [[Kategori:Wali songo]] [[Kategori:Nu pupus taun 1419]] cvtdf0tfw33uu68akl4yrx65y09zkk3 0 50496 709585 654333 2026-05-20T14:09:29Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709585 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=April 2017}} [[file:Indonesian brick stove.jpg|thumb|right|200px|[[Hawu]] diperenahkeun luhureun parako]] '''Parako''' nyaéta tempat paranti neundeun [[hawu]] anu dijieun tina [[taneuh]]. <ref name="parako"/> Sakurilingna diwatesan ku [[awi]] atawa [[kai]] beunang meulah, hawu diparakoan téh sangkan seuneu jeung ruhak henteu ngalentab kana palupuh ogé lebuna henteu awur awuran kaluar, parako ilaharna parako ayana dina [[imah]] panggung. <ref>[https://books.google.co.id/books?id=yNULAAAAIAAJ&q=parako+hawu&dq=parako+hawu&hl=id&sa=X&redir_esc=y Wates parako]</ref> <ref>[https://books.google.co.id/books?id=tf3VAAAAMAAJ&q=parako+hawu&dq=parako+hawu&hl=id&sa=X&redir_esc=y Kampung Naga: permukiman warisan karuhun, Adry Padma, Architecture & Communication, 2001]</ref> <ref name="parako">[https://books.google.co.id/books?id=NC0sAAAAMAAJ&q=parako+hawu&dq=parako+hawu&hl=id&sa=X&redir_esc=y Tata kelakuan di lingkungan pergaulan keluarga dan masyarakat setempat daerah Jawa Barat, Ena Sutarna, Iyan Sutarna, Dra Hartati, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Direktorat Sejarah dan Nilai Tradisional, Proyek Inventarisasi dan Pembinaan Nilai-Nilai Budaya, kaca 99, 1989]</ref><ref name=“Sunda”>{{Cite book | title =Rumah Etnik Sunda| first =Hendi| last =Anwar, Hafizh A. Nugraha| publisher =GRIYA KREASI| location =Jakarta| year =2013| pages =29|ISBN=9789796612116|url=https://books.google.co.id/books?id=qBq9BgAAQBAJ&pg=PA8&dq=sunda&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiWnZ6U1cbpAhWR_XMBHUFAAdUQ6AEIYzAI#v=onepage&q=sunda&f=false|accessdate=(disungsi – 22 Mei 2020)}}</ref> ==Pedaran== ===Tempat parako=== Parako diperenahkeun di [[pawon]] sajajar jeung [[palupuh]], sakapeung aya ogé parako anu diteundeun leuwih handap batan palupuh atawa langsung di luhureun [[taneuh]] [[pawon]] disebut parako ngupuk <ref>[https://books.google.co.id/books?id=mo_mAAAAMAAJ&q=parako+songsong&dq=parako+songsong&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiz-rmglpbNAhVIG5QKHY_eCyIQ6AEIOzAH Parako ngupung, langsung luhureun taneuh]</ref>, geus jadi kabiasaan luhureun hawu jeung parako aya anu disebut para seuneu nyaéta paranti neundeun hasil tatanén kayaning, [[boléd]], [[jagong]], [[gaplék]], [[suluh]], jeung sajabana sangkan kahaneutan ogé nyingkahan gangguan beurit jeung ucing <ref>[https://books.google.co.id/books?id=aOFxCwAAQBAJ&pg=PA50&dq=parako+dapur&hl=id&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=parako%20dapur&f=false Arsitektur Tradisional Daerah Jawa Barat, Dasum Muanas, Direktorat Jenderal Kebudayaan, 1 Jan 1998. Kaca 50]</ref>. ===Kagunaan=== Sagigireun tempat neundeun hawu parako téh paragi neundeun [[songsong]]<ref name="song song">[https://books.google.co.id/books?id=95xBAQAAIAAJ&q=parako+songsong&dq=parako+songsong&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiz-rmglpbNAhVIG5QKHY_eCyIQ6AEIQDAI Songsong paranti niup]</ref> paranti mirun seuneu, siduru,<ref>[https://books.google.co.id/books?id=ap5kAAAAMAAJ&q=parako+meuleum&dq=parako+meuleum&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwjK0oPjlZbNAhUJppQKHROdDz0Q6AEIJDAC Meuleum sampeu di parako]</ref> tempat ngaguarkeun lebu tijero [[hawu]] di mana geus rada pinuh sangkan suluh anu diasurkeun ka jero hawu bisa hurung kalawan hadé<ref>[http://memorableindonesia.blogspot.co.id/2011/01/kearifan-kampung-naga.html ngasurkeun suluh di parako]</ref>, lebu jeung ruhak anu diguarkeu tijero kana parako bisa dimangpaatkeun pikeun ngabubuy hui, [[sampeu]], [[cau]] atawa ruhakna dipaké meuleum [[tarasi]], [[lauk asin]], [[lauk]], jeung sajabana.<ref>[https://books.google.co.id/books?id=6ONjAAAAMAAJ&q=suluh+hawu&dq=suluh+hawu&hl=id&sa=X&redir_esc=y Sisuru hareupeun parako/hawu]</ref> ==Dicutat tina== {{reflist|2}} {{pondok}} ==Tutumbu kaluar== # [https://ciburuan.wordpress.com/2013/02/10/parako-wadah-hawu/ Parako téh wadahhawu] # [http://indonesia-life.com/kolom/msgview/1950/3607/3607/3611.html Adat kampung cikondang]{{Dead link|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # [http://journal.ui.ac.id/index.php/humanities/article/viewFile/954/888 Hawu jeung parako anu aya di Baduy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609061127/http://journal.ui.ac.id/index.php/humanities/article/viewFile/954/888 |date=2016-06-09 }} # [http://nuryanto.staf.upi.edu/author/nuryanto/ Imah panggung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206222745/http://nuryanto.staf.upi.edu/author/nuryanto/ |date=2018-02-06 }} # [http://memorableindonesia.blogspot.co.id/2011/01/kearifan-kampung-naga.html Hawu jeung parako urang Kampung Naga] [[Kategori:Parabot dapur]] edgq4exymkc60tgyeziltjxomvprzvb 0 105331 709596 709437 2026-05-20T18:25:34Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709596 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 0.2em; float: right; margin: 0.5em 0 1em 1em;" |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #ccf;" | Taksonomi |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[File:Biological classification L Pengo vflip nij.svg|220px]]<br /><small>Hierarki klasifikasi biologis.</small> |- ! scope="row" style="text-align: left; background: #ddf;" | Widang élmu | [[Biologi]], [[Sistematika]] |- ! scope="row" style="text-align: left; background: #ddf;" | Objék | Organisme (Hirup & Fosil) |- ! scope="row" style="text-align: left; background: #ddf;" | Konsep konci | [[Takson]], [[Klasifikasi ilmiah]], [[Nomenklatur]] |- ! scope="row" style="text-align: left; background: #ddf;" | Inohong | [[Carl Linnaeus]], [[A.P. de Candolle]] |- ! colspan="2" style="text-align: center; background: #ccf;" | Tingkatan Takson |- | colspan="2" style="text-align: left;" | * [[Domain (biologi)|Domain]] * [[Karajaan (biologi)|Karajaan]] * [[Filum]] / [[Divisi (biologi)|Divisi]] * [[Kelas (biologi)|Kelas]] * [[Ordo (biologi)|Ordo]] * [[Kulawarga (biologi)|Kulawarga]] * [[Marga (biologi)|Marga]] * [[Spésiés]] |} '''Taksonomi (biologi)''' nyaéta élmu pangaweruh anu maluruh ngeunaan tata ngaran papasingan (klasifikasi), sarta idéntifikasi [[organismeu]] dumasar kana kasarimbagan ciri-cirina. Dina sistem ieu, organismeu digolongkeun kana sababaraha tingkatan anu disebut [[taksa]] (tunggal: [[takson]]). Organismeu disusun sacara ngaruntuy (hirarki) ti mimiti tingkatan anu paling umum nepi ka anu paling spésifik. Ku ayana ieu hirarki, unggal golongan taksonomi; grup tina pangkat nu tangtu bisa dikumpulkeun pikeun ngabentuk grup anu undakanna leuwih luhur sarta ''inklusif'', sahingga nyiptakeun rundayan/''hirarki'' taksonomi. Rundayan poko dina pamakéan modérn nyaéta: * ''[[Domain]]'' * [[Karajaan]] * ''[[Filum]]'' (pikeun sato) atawa [[Divisi]] (pikeun tutuwuhan), * [[Kelas]], * ''[[Ordo]]'' * [[Kulawarga]] * ''[[Génus]]'' * [[Spésiés]] Ahli botani ti [[Swédia]], [[Carl Linnaeus]] dianggap salaku anu mitembeyan dina ngadegkeun sistem taksonomi nu aya kiwari, sakumaha anjeunna ngembangkeun sistem réngking nu katelah ''[[Linnaean taxonomy]]'' pikeun ngategorikeun organismeu, sarta sistem tata ngaran [[binomial nomenklatur]] pikeun méré ngaran ilmiah ka mahluk hirup. Balukarna ayana kamajuan dina téori, data, sareng téknologi ''analitik sistematika biologis'', sistem Linnaéan téh kiwari geus mekar jadi ''sistem klasifikasi biologis'' modérn, Ieu sistem anyar miboga tujuan pikeun nembongkeun hubungan [[évolusi]] di antara rupa-rupa organismeu, boh nu masih hirup boh anu geus tumpur. Wangenan (définisi) ngeunaan taksonomi téh mémang béda-béda gumantung kana sumberna. Sanajan kitu, dina prak-prakanna mah ieu élmu téh tetep museur kana tilu hal utama, nyaéta: [[konsép]], [[tata ngaran]], sarta [[papasingan]] (klasifikasi) golongan organismeu. == Harti taxonomi == Wangenan définisi ngeunaan taksonomi téh mémang béda-béda gumantung kana sumberna. Sanajan kitu, dina prak-prakanna mah ieu élmu téh tetep museur kana tilu hal utama: [[konsép]], [[tata ngaran]], sarta [[papasingan]] ngaklasifikasikeun golongan organismeu.<ref name="Wilkins2011">{{Cite web |url=http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |title=What is systematics and what is taxonomy? |last=Wilkins |first=J. S. |date=5 February 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |archive-date=27 August 2016 |access-date=21 August 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}</ref> Salaku bahan babandingan, ieu di handap aya sababaraha wangenan panganyarna ngeunaan taksonom taksonomi saperti handap ieu: # Téori sarta prakték dina ngagolongkeun individu kana tingkatan spésiés, nu tuluy disusun jadi kelompok anu leuwih gedé, sarta dibéré ngaran éta grup, sahingga ngahasilkeun klasifikasi anu jéntré.<ref name="Judd">{{Cite book |title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach |last1=Judd |first1=W. S. |last2=Campbell |first2=C. S. |last3=Kellogg |first3=E. A. |last4=Stevens |first4=P. F. |last5=Donoghue |first5=M. J. |date=2007 |publisher=Sinauer Associates |edition=3rd |location=Sunderland |chapter=Taxonomy}}</ref> # Hiji widang élmu (sarta komponén utama [[sistematika]]) anu ngawengku katerangan, idéntifikasi, [[tata ngaran]], jeung klasifikasi<ref name="Simpson">{{Cite book |title=Plant Systematics |last=Simpson |first=Michael G. |date=2010 |publisher=Academic Press |isbn=9780123743800 |edition=2nd |chapter=Chapter 1 Plant Systematics: an Overview}}</ref> # Élmu klasifikasi, dina susunan organismeu biologi kana hiji klasifikasi.<ref>{{cite book |editor-last1=Kirk |editor-first1=P. M. |editor-last2=Cannon |editor-first2=P. F. |editor-last3=Minter |editor-first3=D. W. |editor-last4=Stalpers |editor-first4=J. A. |date=2008 |chapter=Taxonomy |title=Dictionary of the Fungi |edition=10th |publisher=CABI}}</ref> # "Élmu klasifikasi sakumaha dilarapkeun ka organismeu hirup, kaasup élmu ngeunaan cara ''formasi'' spésiés, jsb."<ref>{{Cite book |title=The Wordsworth Dictionary of Science and Technology |date=1988 |publisher=W. R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press |editor-last=Walker |editor-first=P. M. B.}}</ref> # "Analisis karakteristik hiji organismeu pikeun tujuan klasifikasi"<ref name="Henderson">{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=-PLgy6DWe0wC |title=Henderson's Dictionary Of Biology |last=Lawrence |first=E. |date=2005 |publisher=Pearson/Prentice Hall |isbn=9780131273849}}</ref> # "Studi sistimatika [[filogéni]] pikeun nyadiakeun pola nu bisa ditarjamahkeun kana klasifikasi jeung ngaran widang taksonomi nu leuwih inklusif" (didaptarkeun salaku harti nu dipikahoyong tapi teu ilahar)<ref>{{Cite journal |last=Wheeler |first=Quentin D. |title=Taxonomic triage and the poverty of phylogeny |date=2004 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |editor1-first=H. C. J. |editor1-last=Godfray |editor2-first=S. |editor2-last=Knapp |volume=359: Taxonomy for the twenty-first century |pages=571–583 |doi=10.1098/rstb.2003.1452 |pmc=1693342 |pmid=15253345 |author-link=Quentin D. Wheeler |issue=1444}}</ref> Watesan anu rupa-rupa boh nempatkeun taksonomi salaku sub-wewengkon sistematika (harti 2), balikkeun éta hubungan (harti 6), atawa sigana nganggap dua istilah sinonim. Aya sababaraha kaayaan teu satuju naha ''[[nomenclature biologis]]'' dianggap bagian tina taksonomi (definisi 1 jeung 2), atawa bagian tina sistematika luar taksonomi.<ref name="Herbarium">{{Cite web |title=Nomenclature, Names, and Taxonomy |url= http://herbarium.usu.edu:80/teaching/4420/botnom.htm |date=2005 |website=Intermountain Herbarium |publisher=Utah State University |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20161123030604/http://herbarium.usu.edu/teaching/4420/botnom.htm |archive-date=23 November 2016}}</ref><ref name="Laurin 2023 Advent">{{cite book |last1=Laurin |first1=Michel |title=The Advent of PhyloCode: The Continuing Evolution of Biological Nomenclature |date=3 August 2023 |publisher=CRC Press |location=Boca Raton, Florida |isbn=9781003092827 |pages=xv + 209 |doi=10.1201/9781003092827 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.1201/9781003092827/advent-phylocode-michel-laurin |access-date=19 September 2023 |archive-date=5 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905140719/https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.1201/9781003092827/advent-phylocode-michel-laurin |url-status=live }}</ref> Salaku conto, harti 6 dipasangkeun jeung harti sistematika handap nu nempatkeun tata ngaran luar taksonomi:<ref name="Henderson" /> * ''Sistimétika'': "Ulikan ngeunaan idéntifikasi, taksonomi, jeung tata ngaran organisme, kaasup klasifikasi mahluk hirup nu patali jeung hubungan alam maranéhanana sarta ulikan ngeunaan variasi jeung évolusi taksa". Dina taun 1970, Michener '' jeung nu lian.'' ngadéfinisikeun "biologi sistimatis" jeung "taksonomi" (istilah anu mindeng bingung tur dipaké silih tukeur) patalina jeung nu séjénna saperti ieu di handap:<ref>{{cite book |last1=Michener |first1=Charles D. |first2=John O. |last2=Corliss |first3=Richard S. |last3=Cowan |first4=Peter H. |last4=Raven |first5=Curtis W. |last5=Sabrosky |first6=Donald S. |last6=Squires |first7=G. W. |last7=Wharton |date=1970 |title=Systematics In Support of Biological Research |publisher=Division of Biology and Agriculture, National Research Council |location=Washington, DC}}</ref> <blockquote> sistimatis biologi (engkéna disebut saukur sistematika) nyaéta widang anu: (a) nyadiakeun ngaran ilmiah pikeun organismeu, (b) ngajelaskeun aranjeunna, (c) ngawétkeun koléksi aranjeunna, (d) nyadiakeun klasifikasi pikeun organismeu, konci pikeun idéntifikasi maranéhanana, sarta data ngeunaan sebaran maranéhanana, (é) nalungtik sajarah évolusionér maranéhna, jeung (f) tinimbangan adaptasi lingkungan maranéhanana. Ieu mangrupikeun kaayaan anu gaduh sajarah panjang anu dina taun-taun ayeuna parantos ngalaman ronjotan anu kasohor, utamana ngeunaan eusi téoritis. Bagian tina bahan téoritis aya hubunganana sareng daérah évolusionér (jéjér é sareng f di luhur), sésana patali utamana jeung masalah klasifikasi. Taksonomi nyaéta bagian tina Sistematika anu patali jeung jejer (a) nepi ka (d) di luhur. </blockquote> Sakabeh sét istilah kaasup taksonomi, biologi sistimatis, [[sistematika]], klasifikasi ilmiah, klasifikasi biologis, jeung [[filogenetik]] sakapeung mibanda maksud anu papalimpang– sakapeung sarua, sakapeung beda saeutik, ngan sok pacorok.<ref name="Wilkins2011" /><ref name="Small1989">{{Cite journal |last=Small |first=Ernest |date=1989 |title=Systematics of Biological Systematics (Or, Taxonomy of Taxonomy) |journal=Taxon |volume=38 |issue=3 |pages=335–356 |doi=10.2307/1222265 |jstor=1222265}}</ref> Harti anupang legana "taksonomi" dipaké didieu. Istilah ieu di tepangkeun dina taun 1813 ku [[Augustin Pyramus de Candolle|de Candolle]], dina milikna ''[[Théorie élémentaire de la botanique]]''.<ref>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=In_Lv8iMt24C&pg=PA20 |title=Plant systematics: An integrated approach |last=Singh |first=Gurcharan |date=2004 |publisher=Science Publishers |isbn=9781578083510 |page=20 |via=Google Books}}</ref> [[John Lindley]] disadiakeun définisi awal sistematika dina taun 1830, sanajan manéhna nulis ngeunaan "sistematis botani" tinimbang ngagunakeun istilah "sistematika".<ref>{{cite web |last=Wilkins |first=J. S. |url=http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |title=What is systematics and what is taxonomy? |work=EvolvingThoughts.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |archive-date=27 August 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |date=27 August 2016 }}</ref> Urang Éropa resep ngagunakeun istilah "sistematika" jeung "biosistematika" pikeun ulikan ngeunaan ''biodiversity'' sacara gembleng, sedengkeun Amérika Kalér leuwih remen ngagunakeun "taksonomi".<ref>{{cite book |last1=Brusca |first1=R. C. |last2=Brusca |first2=G. J. |date=2003 |title=Invertebrates |edition=2nd |location=Sunderland, Massachusetts |publisher=Sinauer Associates |page=27}}</ref> Tapi, taksonomi, sareng hususna ''[[taksonomi alfa]]'', langkung spésifikna idéntifikasi, déskripsi, sareng nami (nyaéta, nomenklatur/tata ngaran) organismeu.<ref name="Fortey">{{Cite book |last=Fortey |first=Richard |author-link=Richard Fortey |date=2008 |title=Dry Store Room No. 1: The Secret Life of the Natural History Museum |location=London |publisher=Harper Perennial |isbn=9780007209897}}</ref> Sedengkeun "klasifikasi" museurkeun kana nempatkeun organismeu dina grup hirarki anu némbongkeun hubungan maranéhanana jeung organismeu séjén. === Monograf jeung révisi taksonomi === Hiji '''révisi taksonomi''' atawa '''résénsi taksonomi''' mangrupa pedaran analisis ngeunaan pola variasi dina [[takson]] anu tinangtu. Analisis ieu tiasa dilaksanakeun dumasar kana kombinasi naon waé tina sababaraha jinis karakter anu sayogi, sapertos [[morfologis]], [[anatomi]], [[palinologis]], [[biokimia]] sareng [[génetik]]. [[monograf]] atanapi révisi lengkep nyaéta révisi anu kompréhénsif keur takson pikeun inpormasi anu dipasihkeun dina waktos anu tangtu, sareng pikeun sakuliah dunya. Révisi séjén (parsial) bisa diwatesan dina harti yén maranéhna ngan bisa ngagunakeun sababaraha sét karakter sadia atawa boga wates wengkuan husus. Révisi ngahasilkeun konformasi atanapi wawasan anyar dina hubungan antara subtaksa dina takson anu ditalungtik, nu bisa ngakibatkeun parobahan dina klasifikasi subtaxa ieu, idéntifikasi subtaxa anyar, atawa ngahiji tina subtaxa saméméhna.<ref>{{Cite journal |last=Maxted |first=Nigel |date=1992 |title=Towards Defining a Taxonomic Revision Methodology |journal=Taxon |volume=41 |issue=4 |pages=653–660 |doi=10.2307/1222391 |jstor=1222391}}</ref> === Aksara taksonomi === Karakter taksonomi nyaéta mangrupa ''atribut taksonomi'' anu bisa dipaké pikeun méré bukti di mana hubungan ([[filogéni]]) antara taksa dipuguhkeun.<ref name="Hennig 1965">{{cite journal |last1=Hennig |first1=Willi |title=Phylogenetic Systematics |journal=Annual Review of Entomology |date=January 1965 |volume=10 |issue=1 |pages=97–116 |doi=10.1146/annurev.en.10.010165.000525 |url=https://doi.org/10.1146/annurev.en.10.010165.000525 |issn=0066-4170 |access-date=19 September 2023 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113101423/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.en.10.010165.000525 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last=Mayr |first=Ernst |author-link=Ernst Mayr |date=1991 |title=Principles of Systematic Zoology |location=New York |publisher=McGraw-Hill |page=159}}</ref> Jinis karakter taksonomi ngawengku:<ref>Mayr, Ernst (1991), p. 162.</ref> {{div col|colwidth=35em}} * [[Morfologis (biologi)|Morfologis]] Karakter; ciri mandiri ** Umum éksternal [[Morfologis (biologi)|Morfologis]] ** Struktur husus (misalna., [[alat sanggama]]) ** Morfologi internal ([[anatomi]]) ** [[Émbriologi]] ** [[Karyologi]] jeung lianna ''[[cytological]]'' ''faktor'' * [[Fisiologis]] karakter ** [[paktor métabolik]] ** sékrési awak ** ''Faktor'' sterility gén * [[Molekul]] karakter ** Jarak imunologis ** Béda éléktroforétik ** Runtuyan protéin asam amino ** DNA ''hibridisasi'' ** Runtuyan DNA jeung RNA ** Watesan ''endonuclease'' nganalisa ** Bédana molekular séjén * ''[[Behavioral]]'' karakter ** Tatacara jeung mékanismeu isolasi ''ethological'' séjén ** Pola kabiasaan séjén * ''[[Ecological]]'' karakter ** Kabiasaan jeung habitat ** Kadaharan ** Robahna usum-usuman ** Sabangsaning parasit * [[Géografis]] karakter ** Umum ''[[biogeographic distribution]]'' pola ** hubungan populasi [[Simpatric]]-[[allopatric]] {{div col end}} === Alfa jeung béta taksonomi === {{distinguish|Alpha diversity}} Syaratna "'''taksonomi alfa'''" utamana dipaké pikeun ngarujuk kana disiplin tatacarana manggihan, ngajéntrékeun, jeung ngaranan [[taxa]]na, spésiés utamana .<ref name="BiologyDiscussion" /> Dina litelatur saméméhna, istilah éta miboga harti anu béda, jeung produk panalungtikan nepi ka ahir abad ka-19.<ref>{{Cite journal |last1=Rosselló-Mora |first1=Ramon |last2=Amann |first2=Rudolf |date=1 January 2001 |title=The species concept for prokaryotes |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=25 |issue=1 |pages=39–67 |doi=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x |issn=1574-6976 |pmid=11152940|doi-access=free}}</ref> [[William Bertram Turrill]] ngawanohkeun istilah "taksonomi alfa" dina runtuyan makalah anu medal dina taun 1935 ogé 1937 di mana anjeunna ngaguar filsafat jeung nyawang disiplin taksonomi dina mangsa nu baris datang. {{sfn|Turrill|1938}}<blockquote> ... Aya kahayang anu beuki gedé diantara para ahli taksonomi pikeun nganggap masalahna dina panempo anu langkung lega, pikeun nalungtik kemungkinan gawé babarengan leuwih deukeut jeung cytological maranéhanana, koléga ékologis jeung genetika sarta pikeun ngaku yén sababaraha révisi atawa ékspansi, meureun alam drastis, tujuan jeung métode maranéhanana, bisa jadi desirable ... Turrill (1935) geus ngusulkeun yén bari narima taksonomi invaluable heubeul, dumasar kana struktur, jeung merenah ditunjuk "alfa", kasebut nyaéta dimungkinkeun pikeun sawangan urang anu jauh taxonomy diwangun dina salega dasar fakta morfologis jeung fisiologis jéntré, jeung hiji nu "tempat kapanggih pikeun sakabéh data observasi jeung ékspérimén patali, sanajan teu langsung, kana konstitusi, kana konstitusi, asal, jeung kabiasaan spésiés jeung grup taksonomi séjén". Cita-cita tiasa, bisa disebutkeun, pernah jadi sagemblengna sadar. Aranjeunna ngagaduhan, anu mana, niléy hébat akting salaku stimulan permanén, jeung lamun urang boga sababaraha, malah samar, idéal hiji "omega" taksonomi urang bisa maju saeutik handap alfabét Yunani. Sababaraha urang nyenangkeun diri sorangan ku mikir urang ayeuna groping dina taksonomi "béta".{{sfn|Turrill|1938}}</blockquote> Turrill antukna sacara éksplisit ngaluarkeun tina alfa taksonomi sagala rupa wewengkon tina ulikan yén anjeunna kaasup kana taksonomi sakabéhna, kayaning ékologi, fisiologi, génétika, jeung sitologi. Anjeunna salajengna ngaluarkeun rekonstruksi filogenetik tina taksonomi alfa.{{sfn|Turrill|1938|pp=365–366}} Engké pangarang geus dipaké istilah dina hiji béda rasa, hartina wates spésiés (sanés subspésiés atawa taksa tina jajaran séjén), ngagunakeun naon waé téhnik investigative sadia, jeung kaasup téhnik komputasi atawa laboratorium canggih.<ref>{{Cite journal |last=Steyskal |first=G. C. |date=1965 |title=Trend curves of the rate of species description in zoology |journal=Science |volume=149 |issue=3686 |pages= 880–882 |bibcode=1965Sci...149..880S |doi=10.1126/science.149.3686.880 |pmid=17737388|s2cid=36277653}}</ref><ref name="BiologyDiscussion" /> Ku kituna, [[Ernst Mayr]] dina taun 1968 didefinisikeun "'''beta taxonomy'''" salaku klasifikasi pangkat leuwih luhur ti spésiés (jenis).<ref>{{cite journal |last=Mayr |first=Ernst |title=The Role of Systematics in Biology: The study of all aspects of the diversity of life is one of the most important concerns in biology |date=9 February 1968 |journal=Science |volume=159 |issue=3815 |pages=595–599 |bibcode=1968Sci...159..595M |doi=10.1126/science.159.3815.595 |pmid=4886900 |author-link=Ernst Mayr}}</ref><blockquote>Hiji pamahaman biologis hartina tina variasi jeung tina nu évolusionér asal grup spésiés patali malah leuwih penting pikeun tahap kadua aktivitas taksonomi, diurutkeun spésiés kana grup baraya ("taxa") jeung susunan maranéhanana dina hirarki kategori luhur. Kagiatan ieu anu dimaksud klasifikasi istilah; Éta ogé disebut "taksonomi béta".</blockquote> === Mikrotaksonomi jeung makrotaksonomi === {{Main|Species problem}} Kumaha spésiés kudu dihartikeun dina hiji grup husus organisme méré naék kana masalah praktis jeung téoritis anu disebut salaku [[masalah spésiés]]. Karya ilmiah mutuskeun kumaha nangtukeun spésiés geus disebut microtaxonomy.<ref>{{Cite book |title=The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance |last=Mayr |first=Ernst |date=1982 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=9780674364462 |chapter=Chapter 6: Microtaxonomy, the science of species |chapter-url=https://books.google.com/books?id=pHThtE2R0UQC |access-date=15 September 2017 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703072557/https://books.google.com/books?id=pHThtE2R0UQC |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508 |title=Result of Your Query |website=biological-concepts.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170414/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508 |archive-date=5 April 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405170414/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508 |date=5 April 2017 }}</ref><ref name="BiologyDiscussion">{{Cite news |url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373 |title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role |date=27 May 2016 |work=Biology Discussion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373 |archive-date=5 April 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373 |date=5 April 2017 }}</ref> Ku éksténsi, makrotaksonomi nyaéta ulikan ngeunaan grup dina subgenus [[pangkat taksonomi]] nu leuwih luhur.<ref name="BiologyDiscussion" /> atawa ngan saukur dina clades nu ngawengku leuwih ti hiji takson dianggap specie as, dinyatakeun dina istilah [[nomenklatur filogenetik]].<ref name="Cantino & de Queiroz 2020">{{cite book |last1=Cantino |first1=Philip D. |last2=de Queiroz |first2=Kevin |title=International Code of Phylogenetic Nomenclature (PhyloCode): A Phylogenetic Code of Biological Nomenclature |date=29 April 2020 |publisher=CRC Press |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0429821356 |pages=xl + 149 |url=https://www.routledge.com/International-Code-of-Phylogenetic-Nomenclature-PhyloCode/Queiroz-Cantino/p/book/9781138332829 |access-date=19 September 2023 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014042402/https://www.routledge.com/International-Code-of-Phylogenetic-Nomenclature-PhyloCode/Queiroz-Cantino/p/book/9781138332829 |url-status=live }}</ref> == Sajarah == Sedengkeun sawatara pedaran ngeunaan taksonomi sajarah nyoba tanggal taksonomi ka peradaban kuna, usaha sabenerna ilmiah pikeun ngaklasifikasikeun organismeu teu lumangsung nepi ka abad ka-18, iwal mungkin Aristoteles, nu karya pituduh di taksonomi. <ref name="Voultsiadou & Vafidis 2007">{{cite journal |last1=Voultsiadou |first1=Eleni |last2=Vafidis |first2=Dimitris |title=Marine invertebrate diversity in Aristotle's zoology |journal=Contributions to Zoology |date=1 January 2007 |volume=76 |issue=2 |pages=103–120 |doi=10.1163/18759866-07602004 |url=https://doi.org/10.1163/18759866-07602004 |issn=1875-9866 |access-date=19 September 2023 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425063507/https://brill.com/view/journals/ctoz/76/2/article-p103_4.xml |url-status=live }}</ref><ref name="Voultsiadou et al. 2017">{{cite journal |last1=Voultsiadou |first1=Eleni |last2=Gerovasileiou |first2=Vasilis |last3=Vandepitte |first3=Leen |last4=Ganias |first4=Kostas |last5=Arvanitidis |first5=Christos |title=Aristotle's scientific contributions to the classification, nomenclature and distribution of marine organisms |journal=Mediterranean Marine Science |date=2017 |volume=18 |issue=3 |pages=468–478 |doi=10.12681/mms.13874 |issn=1791-6763 |doi-access=free }}</ref> Karya-karya saméméhna utamana déskriptif sarta museur kana tatangkalan anu mangpaat dina tatanén atawa ubar. Aya sababaraha tahap dina pamikiran ilmiah ieu. Taksonomi mimiti dumasar kana kritéria saayana, nu disebut "sistem jieunan", kaasup [[Carl Linnaeus|Linnaeus]]'s Sistim klasifikasi seksual pikeun tutuwuhan (Linnaeus's 1735 classification of animals was entitled "[[Sistema Alam]]" ("the System of Nature"), implying yén manéhna, sahenteuna, percaya yén éta leuwih ti hiji "sistem jieunan"). Kadieunakeun sumping sistem dumasar kana tinimbangan leuwih lengkep tina ciri taksa, disebut salaku "sistem alam", kayaning tina pamadegan [[Antoine Laurent de Jussieu|de Jussieu]] (1789), de Candolle (1813) sarta [[Bentham and Hooker]] (1862–1863). Klasifikasi ieu ngajelaskeun pola émpiris sareng pra-[[évolusi]] dina pamikiran. Publikasi tina [[Charles Darwin]]'s ''[[On the Origin of Species]]'' (1859) ngabalukarkeun katerangan anyar pikeun klasifikasi, dumasar kana hubungan évolusionér. Ieu konsép [[filotik]] sistem, ti 1883 saterusna. Ieu dumasar pamadegan [[August Eichler|Eichler]] (1883) sarta [[Adolf Engler|Engler]] (1886–1892). Datangna tina [[cladistic]] metodologi dina 1970an ngarah kana klasifikasi dumasar kana hiji-hijina kritéria [[monofil]], dirojong ku ayana [[synapomorphies]]. Ti saprak éta, dasar evidentiary geus dimekarkeun kalawan data ti [[genetik molekular]] nu keur sabagian complements tradisional [[Morfologi]].{{sfn|Datta|1988}}{{page needed|date=July 2019}}{{sfn|Stace|1989}}{{page needed|date=July 2019}}{{sfn|Stuessy|2009}}{{page needed|date=July 2019}} === Saméméh-Linnaean === ==== Ahli taksonomi mimiti ==== Ngaran jeung klasifikasi lingkungan manusa kawasnamah dimimitian ku awal basa. Ngabédakeun tutuwuhan kana pepelakan matak weureu sareng anu tiasa didahar tayalian integral pikeun kalumangsungan hirup tina masarakat manusa. Ilustrasi tutuwuhan ubar muncul dina lukisan témbok Mesir ti {{Circa|1500 BC}}, nunjukkeun yén pamakéan spésiés béda anu dipikaharti sarta yén hiji taksonomi dasar aya dina tempat.<ref name="Manktelow">{{cite web |last=Manktelow |first=M. |date=2010 |url=http://atbi.eu/summerschool/files/summerschool/Manktelow_Syllabus.pdf |title=History of Taxonomy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529020546/http://atbi.eu/summerschool/files/summerschool/Manktelow_Syllabus.pdf |archive-date=29 May 2015 |publisher=Dept. of Systematic Biology, [[Uppsala University]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529020546/http://atbi.eu/summerschool/files/summerschool/Manktelow_Syllabus.pdf |date=29 May 2015 }}</ref> ==== Jaman Baheula ==== {{further|Aristotle's biology#Classification}} [[File:Huang-Quan-Xie-sheng-zhen-qin-tu.jpg|thumb|upright=1.7|''Gambaran tina sato langka'' (写生珍禽图), ti [[Song dinasti]] digambar ku [[Huang Quan (painter)|Huang Quan]] (903–965)]] Organismeu munggaran digolongkeun ku [[Aristoteles]] ([[Yunani]], 384–322 BC) salila anjeunna maneuh di [[Lesbos|Pulo Lesbos]].<ref>{{cite book |last=Mayr |first=Ernst |author-link=Ernst Mayr |date=1982 |title=The Growth of Biological Thought |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts}}</ref><ref name="Palaeos">{{Cite web |url= http://palaeos.com/taxonomy/history.html |title= History of Taxonomy |website= Palaeos |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |archive-date= 31 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331022648/http://palaeos.com/taxonomy/history.html |date=31 March 2017 }}</ref><ref name="Britannica – Taxonomy" /> Anjeunna ngagolongkeun mahluk dumasar bagian maranéhanana, atawa dina istilah modern ''atribut'', kayaning hirup tina anakan, ngabogaan opat suku, [[endog]], [[getih]] atawa panas awaka.[38] Anjeunna ngabagi sakabeh mahluk hirup kana dua golongan: tutuwuhan jeung sasatoan..<ref name="Roanoke">{{Cite web |url= http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm |title=Biology 101, Ch 20 |date=23 March 1998 |website=cbs.dtu.dk |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170628023508/http://www.cbs.dtu.dk/courses/genomics_course/roanoke/bio101ch20.htm |archive-date=28 June 2017}}</ref> He divided all living things into two groups: [[plant]]s and [[animal]]s.<ref name="Palaeos" /> Sawatara kelompokna sato, sapertos ''Anhaima'' (sato henteu mibanda getih, ditarjamahkeun salaku [[invertebrata]]) sarta ''Enhaima'' (sasatoan anu mibanda [[getih]], kasarna téh sabangsaning [[vertebrata]]), sakumaha ogé kawas grup sabangsaning [[hiu]] jeung [[cetacean]], anu ilahar dipaké.<ref>{{Cite book |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |last=Leroi |first=Armand Marie |date=2014 |publisher=Bloomsbury |isbn=9781408836224 |pages=384–395 |author-link=Armand Marie Leroi}}</ref><ref name="von Lieven & Humar 2008">{{cite journal |last1=von Lieven |first1=Alexander Fürst |last2=Humar |first2=Marcel |title=A Cladistic Analysis of Aristotle's Animal Groups in the "Historia animalium" |journal=History and Philosophy of the Life Sciences |date=2008 |volume=30 |issue=2 |pages=227–262 |jstor=23334371 |pmid=19203017 |url=https://www.jstor.org/stable/23334371 |issn=0391-9714 |access-date=19 September 2023 |archive-date=27 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127081940/https://www.jstor.org/stable/23334371 |url-status=live }}</ref><ref name="Laurin & Humar 2022">{{cite journal |last1=Laurin |first1=Michel |last2=Humar |first2=Marcel |title=Phylogenetic signal in characters from Aristotle's History of Animals |journal=Comptes Rendus Palevol |date=2022 |volume=21 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.5852/cr-palevol2022v21a1 |language=fr |doi-access=free }}</ref> muridna [[Theophrastus]] (Yunani, 370–285 BC) ngalaksanakeun tradisi ieu, mentioning sababaraha 500 tutuwuhan jeung kagunaan maranéhanana di na ''[[Historia Plantarum (Theophrastus)|Historia Plantarum]]''. Sababaraha tutuwuhan [[Genus|genera]] bisa disusud deui ka Theophrastus, sapertos ''[[Cornus (genus)|Cornus]]'', ''[[Crocus]]'', sarta ''[[Narcissus (plant)|Narcissus]]''.<ref name="Palaeos" /> ==== Abad Pertengahan==== Taksonomi dina [[Abad Pertengahan]] ieu sakitu legana dumasar kana[[Sistim Aristoteles]],<ref name="Roanoke" /> kalawan tambahan ngeunaan tatanan filosofis jeung ''existential'' mahluk. Ieu kalebet konsép sapertos éta [[ranté sasatoan anu ageung]] tradisi ​​di Kulon ''[[skolastik]]'',<ref name="Roanoke" /> deui deriving pamustunganana ti Aristoteles. Sistim Aristotelian teu ngaklasifikasikeun tutuwuhan anapon sabangsaning [[supa]], alatan kurangna mikroskop dina waktos éta.<ref name="Britannica – Taxonomy" /> sakumaha gagasan na dumasar kana nyusun dunya lengkep dina hiji kontinum tunggal, sapertos 'scala naturae'' (tangga alam).<ref name="Palaeos" /> Ieu, ogé, dibawa kana tinimbangan dina ranté gedé sasatoan.<ref name="Palaeos" /> Kamajuan anu dilakukeun ku élmuwan sapertos [[Procopius]], [[Timotheus of Gaza]], [[Demetrios Pepagomenos]], ogé [[Thomas Aquinas]]. Pamikir abad ''pertengahan'' ngagunakeun ''categorizations filosofis'' jeung ''logis abstrak'' leuwih cocog kana filsafat abstrak batan taksonomi pragmatis..<ref name="Palaeos" /> ==== Renaissance jeung mimiti modern ==== Dina mangsa [[Renaissance]] atawa ''[[Jaman Pencerahan]],'' categorizing organismeu janten langkung umum,<ref name="Palaeos" /> jeung karya taksonomi jadi cukup ambisius pikeun ngaganti téks kuna. Ieu dipangaruhan ku ayana ngembangkeun lénsa optik canggih, nu ngidinan morfologi organismeu bisa diulik leuwih jéntré. Salah sahiji pangarang pangheubeulna pikeun ngamangpaatkeun ieu téhnologi éta dokter ti Italia [[Andrea Cesalpino]] (1519–1603), anu disebut "the first taxonomist".<ref>{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino |title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405075220/https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino |archive-date=5 April 2017 |encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> Ieu hasil gawé anu onjoy ''De Plantis'' diguar di taun 1583, sarta digambarkeun leuwih ti 1500 spésiés tutuwuhan.<ref>{{Cite book |url= https://archive.org/details/deplantislibrixv00cesa |title=De plantis libri XVI |last1=Cesalpino |first1=Andrea |last2=Marescotti |first2=Giorgio |date=1583 |publisher=Apud Georgium Marescottum |location=Florence |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino#ref130098 |title=Andrea Cesalpino {{!}} Italian physician, philosopher, and botanist |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405075220/https://www.britannica.com/biography/Andrea-Cesalpino#ref130098 |archive-date=5 April 2017 |encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref>Dua kulawarga pepelakan ageung anu kiwari mimiti dikenal sarta dianggo nepi ka ayeuna : [[Asteraceae]] jeung [[Brassicaceae]].<ref>{{Cite book |title=International Edition Vegetables I: Asteraceae, Brassicaceae, Chenopodicaceae, and Cucurbitaceae (Handbook of Plant Breeding) |last=Jaime |first=Prohens |date=2010 |publisher=Springer |isbn=9781441924742}}</ref> Dina abad ka 17 [[John Ray]] ([[Inggris]], 1627–1705) nulis loba karya taksonomi penting.<ref name="Britannica – Taxonomy">{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/science/taxonomy |title=taxonomy {{!}} biology |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405075451/https://www.britannica.com/science/taxonomy |archive-date=5 April 2017 |encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> Bisa disebut hasil gawé anu pang gedéna tayalian ''Methodus Plantarum Nova'' (1682),<ref>{{Cite book |last=John |first=Ray |url= https://www.biodiversitylibrary.org/item/84226#page/7/mode/1up |title=Methodus plantarum nova |publisher=impensis Henrici Faithorne & Joannis Kersey, ad insigne Rofæ Coemeterio D. Pauli |date=1682 |language=la |trans-title=New Method of Plants |archive-url= https://web.archive.org/web/20170929060003/http://www.biodiversitylibrary.org/item/84226#page/7/mode/1up |archive-date=29 September 2017 |url-status=live}}</ref> dimana anjeuna ngaguar lewih ti 18,000 spésiés tutuwuhan. Dina waktos éta, meureun moal aya deui hasil ti ahli taksonomi anu pang rumitna, nalika anjeuna ngagolongkeun taksana dina loba karakter gabungan. Karya taksonomi séjén anu henteu éléh kasohor dijieun ku [[Joseph Pitton de Tournefort]] (France, 1656–1708).<ref>{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/biography/Joseph-Pitton-de-Tournefort |title=Joseph Pitton de Tournefort {{!}} French botanist and physician |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405075951/https://www.britannica.com/biography/Joseph-Pitton-de-Tournefort |archive-date=5 April 2017 |encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> Ieu karyana taun 1700, ''Institutiones Rei Herbariae'', kaasup leuwih ti 9000 spésiés 698 genera, nu langsung mangaruhan Linnaeus, sakumaha éta téks anjeunna dipaké salaku murid ngora.<ref name="Manktelow" /> === Mangsa Linnaean === {{Main|Linnaean taxonomy}} [[File:Linné-Systema Naturae 1735.jpg|thumb|upright|Title page of ''[[Systema Naturae]]'', Leiden, 1735]] Ahli botani Swedia [[Carl Linnaeus]] (1707–1778)<ref name="Roanoke" /> ushered in a new era of taxonomy. With his major works ''[[Systema Naturae]]'' 1st Edition in 1735,<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |date=1735 |title=Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species |language=la |publisher=Haak |location=Leiden}}</ref> ''[[Spésiés Plantarum]]'' dina taun 1753,<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |date=1753 |title=Species Plantarum |language=la |location=Stockholm}}</ref> and [[10th edition of Systema Naturae|''Systema Naturae'' 10th Edition]],<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |date=1758 |title=Systema naturae, sive regna tria naturae systematice proposita per classes, ordines, genera, & species |edition=10th |language=la |publisher=Haak |location=Leiden}}</ref> anjeunna ngarévolusi taksonomi modern. Karya-karyana ngalaksanakeun sistem tata ngaran binomial standar pikeun spésiés sato jeung tutuwuhan,<ref name="Britannica – Linnaean">{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/science/taxonomy/The-Linnaean-system |title=taxonomy – The Linnaean system {{!}} biology |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405074215/https://www.britannica.com/science/taxonomy/The-Linnaean-system |archive-date=5 April 2017 |encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> anu geus kabukti ngajadi solusi ampuh pikeun literatur taksonomi anu kacau jeung henteu puguh éntép sureuhna. Anjeunna henteu ngan nepangkeun standar kelas, order, genus, and&nbsp;spésiés, tapi ogé ngamungkinkeun pikeun ngaidentipikasi pepelakan sareng sasatoan tina bukuna, kalayan ngagunakeun sabagean leutik tina kembang (dipikawanoh salaku [[Linnaean system]]).<ref name="Britannica – Linnaean" /> ''Taxonomists'' tutuwuhan jeung sasatoan regard Linnaeus' dianggo salaku "titik mimiti" pikeun ngaran anu loyog (at 1753 and 1758 respectively).<ref>{{Cite journal |last=Donk |first=M. A. |date=December 1957 |title=Typification and later starting-points |url= http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf |url-status=live |journal=Taxon |volume=6 |issue=9 |pages=245–256 |doi=10.2307/1217493 |jstor=1217493 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150518091529/http://www.iapt-taxon.org/historic/Congress/IBC_1959/Prop018-019.pdf |archive-date=18 May 2015}}</ref> Ngaran anu diterbitkeun sateuacan tanggal ieu disebut "pra-Linnaean", tur teu dianggap ''valid'' (iwal spiders diterbitkeun dina ''[[Svenska Spindlar]]''. <ref>{{Cite book |last1=Carl |first1=Clerck |last2=Carl |first2=Bergquist |last3=Eric |first3=Borg |last4=L. |first4=Gottman |last5=Lars |first5=Salvius |url= https://www.biodiversitylibrary.org/item/209583#page/7/mode/1up |title=Svenska spindlar |publisher=Literis Laur. Salvii |date=1757 |language=sv |trans-title=Swedish Spiders |archive-url= https://web.archive.org/web/20171201181959/https://www.biodiversitylibrary.org/item/209583#page/7/mode/1up |archive-date=1 December 2017 |url-status=live}}</ref>). Malah ngaran taksonomi dipedalkeun ku Linnaeus sorangan saméméh tanggal ieu dianggap ''pra-Linnaean''.<ref name="Manktelow" /> === Jaman taksonomi digital=== Taksonomi modern dipangaruhan pisan ku téknologi sapertos [[DNA sequencing]], [[bioinformatics]], [[Biological database|databases]], sareng [[imaging]]. == Sistem klasifikasi modern == {{Main|Evolutionary taxonomy|Phylogenetic nomenclature}} [[File:Spindle diagram.jpg|thumb|upright=1.25|Evolution of the [[vertebrates]] at class level, width of spindles indicating number of families. Spindle diagrams are typical for [[evolutionary taxonomy]].]] [[File:Cladogram vertebrata.jpg|thumb|upright=1.25|Hubungan anu sarua, ditepikeun salaku hiji [[cladogram]] has pikeun [[cladistics]]]] Hiji pola pikeun golongan anu nyayang sajeroning golongan anu geus ditangtukeun ku Linnaeus' klasifikasi tina tutuwukan tur sasatoan, sarta pola ieu mimiti jadi salaku gambaran [[dendrograms]] pikeun sasatoan sarta tutuwuhan [[Kingdom (biology)|karanaa]] lajeng dugi ka ahir abad ka 18, ogé saméméh Charles Darwin's ''On the Origin of Species'' dipedalkeun.<ref name="Britannica – Taxonomy" /> Hiji pola "Natural System" teu merlukeun prosés generating , saperti dina evolusi, tapi bisa waé geus kasawang, mereun pamikir transmutationist. Diantara karya mimiti neuleuman tina pamikiran [[transmutation of species]] anu tayalian ''[[Zoonomia]]'' dina taun 1796 ku [[Erasmus Darwin]] ( akina Charles Darwin's), jeung [[Jean-Baptiste Lamarck]]'s ''[[Philosophie zoologique]]'' dina taun 1809.<ref name="BiologyDiscussion" /> Hiji ideu anu geus dipopulerkeun dina dunya Anglophone sanajan loba anu sipatna spekulatif tapi loba ogé anu maraca ''[[Vestiges of the Natural History of Creation]]'', dipedalkeun sacara anonim ku [[Robert Chambers (publisher, born 1802)|Robert Chambers]] in 1844.<ref>{{Cite book |url=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/14098.ctl |title=Victorian Sensation: The Extraordinary Publication, Reception, and Secret Authorship of Vestiges of the Natural History of Creation |last=Secord |first=James A. |date=2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=9780226744100 |author-link=James A. Secord |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516224806/http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/14098.ctl |archive-date=16 May 2008 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516224806/http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/14098.ctl |date=16 May 2008 }}</ref> Ayana téori Darwin, hiji anu disaluyuan kalawan gancang ditarima tayalian hiji klasifikasi kudu numutkeun kana prinsip Darwinian [[katangtuan umum]].<ref name="Britannica – since Linnaeus">{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus |title=taxonomy – Classification since Linnaeus {{!}} biology |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405075916/https://www.britannica.com/science/taxonomy/Classification-since-Linnaeus |archive-date=5 April 2017 |encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> [[Tangkal kahirupan]] élmu pangaweruh Répréséntasi jadi populér dina karya ilmiah, kalawan grup fosil dipikawanoh diasupkeun. Salah sahiji grup modéren munggaran anu dihijikeun ka karuhun fosil nyaéta manuk.<ref>{{cite magazine |last=Black |first=Riley |date=7 December 2010 |title=Thomas Henry Huxley and the Dinobirds |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/thomas-henry-huxley-and-the-dinobirds-88519294/ |magazine=Smithsonian Magazine |location=Washington, DC |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=10 November 2023 |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110094503/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/thomas-henry-huxley-and-the-dinobirds-88519294/ |url-status=live }}</ref> Ngagunakeun fosil lajeng anyar kapanggih tina ''[[Archaeopteryx]]'' jeung ''[[Hesperornis]]'', [[Thomas Henry Huxley]] Nyebutkeun yén maranéhna geus mekar tina dinosaurus, hiji group resmi anu dingaranan ku [[Richard Owen]] taun 1842.<ref>{{cite book |author-link=Thomas Henry Huxley |last=Huxley |first=Thomas Henry |date=1876 |chapter=Lectures on Evolution |title=Collected Essays |volume=IV |pages=46–138 |url= http://aleph0.clarku.edu/huxley/CE4/LecEvol.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20110628224543/http://aleph0.clarku.edu/huxley/CE4/LecEvol.html |archive-date=28 June 2011}} Original text w/ figures. First published as ''New York Tribune'', Extra no. 36.</ref><ref>{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/biography/Thomas-Henry-Huxley |title=Thomas Henry Huxley {{!}} British biologist |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20180206114405/https://www.britannica.com/biography/Thomas-Henry-Huxley |archive-date=6 February 2018 |encyclopedia=Encyclopedia Britannica}}</ref> Pedaran anu dihasilkeun, éta dinosaurus "nimbulkeun" atawa mahluk "karuhun ti" manuk, mangrupa ciri penting tina pamikiran [[taksonomi évolusionér]]. Beuki loba grup fosil anu kapanggih sarta bisa dipikanyaho sahenteuna dina akhir abad ka 19 jeung mimiti abad 20, [[palaeontologists]] digawé pikeun mikanyaho sajarahna sasatoan ngaliwatan umur ku cara ngaitkeun babarengan jeung grup anu geus dipikawanoh.<ref>{{Cite book |title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology |url=https://books.google.com/books?id=-NuYXr8BszwC&pg=PA24 |last=Rudwick |first=M. J. S. |date=1985 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226731032 |page=24}}</ref> kitu deui [[sintésis évolusionér modern]] ti mimiti 1940-an, dasarna pamahaman modérn ngeunaan évolusi tina grup utama di éta tempat. Salaku taksonomi évolusionér dumasar kana jajaran taksonomi Linnaean, dua istilah anu sakitu legana ditukeurkeun dina pamakéan modern.<ref>{{Cite journal |last=Paterlini |first=Marta |date=September 2007 |title=There shall be order. The legacy of Linnaeus in the age of molecular biology |journal=EMBO Reports |volume=8 |issue=9 |pages=814–816 |doi=10.1038/sj.embor.7401061 |doi-access=free |pmc=1973966 |pmid=17767191}}</ref> Métode [[kladistik]] muncul ti taun 1960-an.<ref name="Britannica – since Linnaeus" /> Dina taun 1958, [[Julian Huxley]] ngagunakeun istilah ''clade''.<ref name="BiologyDiscussion" /> Engké, dina 1960, Cain jeung Harrison ngawanohkeun istilah "cladistic".<ref name="BiologyDiscussion" /> Fitur anu penting nyaéta nyusun taksa dina hirarki [[tangkal évolusionér]], kalawan desideratum yén sakabéh taksa ngaranna téh monophyletic.<ref name="Britannica – since Linnaeus" /> Hiji takson disebut monophyletic lamun ngawengku sakabéh turunan tina wangun karuhun.<ref name="Mike Taylor">{{Cite web |url= http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |date=17 July 2003 |title=What do terms like monophyletic, paraphyletic and polyphyletic mean? |last=Taylor |first=Mike |website=miketaylor.org.uk |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20100801072310/http://www.miketaylor.org.uk/dino/faq/s-class/phyletic/ |archive-date=1 August 2010}}</ref><ref name="NCSE">{{Cite web |url= https://ncse.com/book/export/html/2206 |title=Polyphyletic vs. Monophyletic |website=National Center for Science Education |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405170039/https://ncse.com/book/export/html/2206 |archive-date=5 April 2017}}</ref> Grup anu ngagaduhan grup turunan dikaluarkeun tina aranjeunna disebut [[paraphyletic]],<ref name="Mike Taylor" /> sedengkeun grup nu ngawakilan leuwih ti hiji cabang tina tangkal kahirupan disebut [[polyphyletic]].<ref name="Mike Taylor" /><ref name="NCSE" /> Grup monophyletic dipikawanoh tur didiagnosis dumasar kana [[synapomorphies]], kaayaan karakter turunan dibagikeun.<ref>{{cite book |last1=Brower |first1=Andrew V. Z. |first2=Randall T. |last2=Schuh |date=2021 |title=Biological Systematics: Principles and Applications |edition=3rd |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, New York |page=13}}</ref> Klasifikasi kladistik taksonomi Linnean cocog sareng Kodeu tradisional ‘’ [[Nomenklatur Zoologis]] ‘’ jeung [[nomenklatur botani]], ka extent tangtu.<ref>{{cite journal |last=Schuh |first=Randall T. |title=The Linnaean system and its 250-year persistence |journal=The Botanical Review |volume=69 |issue=1 |date=2003 |page=59|doi=10.1663/0006-8101(2003)069[0059:TLSAIY]2.0.CO;2 }}</ref> Sistem tata ngaran alternatip, nyaéta PhyloCod/ ''[[Kode Internasional Nomenklatur Filogénétik]]'' atawa ''PhyloCode'' geus diajukeun, nu ngatur ngaran formal klad.<ref>{{Cite web |url= https://www.ohio.edu/phylocode/ |title=The PhyloCode |last1=Queiroz |first1=Philip D. |last2=de Cantino |first2=Kevin |website=Ohio.edu |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20160510200022/https://www.ohio.edu/phylocode/ |archive-date=10 May 2016}}</ref><ref name="Cantino & de Queiroz 2020" /><ref name="Laurin 2023 Advent" /> Jajaran Linnaean téh pilihan jeung teu boga status resmi dina ''PhyloCode'', nu dimaksudkeun pikeun hirup babarengan jeung kode ayeuna, dumasar-rank..<ref name="Cantino & de Queiroz 2020" /> Samentara popularitas nomenklatur filogenetik parantos ningkat sacara stabil dina sababaraha dekade katukang, <ref name="Laurin 2023 Advent" /> tetep katingalna seuseueurna ahli sistematis antukna ngadopsi ''PhyloCode'' atanapi neraskeun ngagunakeun sistem tatangaran kiwari anu parantos dianggo (sareng dirobih, tapi panginten henteu sakumaha anu dipikahoyong ku sababaraha sistematis)<ref name="Dubois 2007">{{cite journal |last1=Dubois |first1=Alain |title=Naming taxa from cladograms: A cautionary tale |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=1 February 2007 |volume=42 |issue=2 |pages=317–330 |doi=10.1016/j.ympev.2006.06.007 |pmid=16949307 |url=https://doi.org/10.1016/j.ympev.2006.06.007 |issn=1055-7903 |access-date=21 October 2023 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113101502/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790306002375?via%3Dihub |url-status=live }}</ref><ref name="Dubois et al. 2019">{{cite journal |last1=Dubois |first1=Alain |last2=Bauer |first2=Aaron M. |last3=Ceríaco |first3=Luis M. P. |last4=Dusoulier |first4=François |last5=Frétey |first5=Thierry |last6=Löbl |first6=Ivan |last7=Lorvelec |first7=Olivier |last8=Ohler |first8=Annemarie |last9=Stopiglia |first9=Renata |last10=Aescht |first10=Erna |title=The Linz Zoocode project: A set of new proposals regarding the terminology, the Principles and Rules of zoological nomenclature. First report of activities (2014‒2019) |journal=Bionomina |date=17 December 2019 |volume=17 |issue=1 |pages=1–111 |doi=10.11646/BIONOMINA.17.1.1|doi-access=free }}</ref> sahenteuna leuwih 250 taun. === Karajaan jeung domain === [[File:Biological classification L Pengo vflip.svg|thumb|upright|Skéma dasar klasifikasi modérn. Seueur tingkatan anu sanés tiasa dianggo; domain, tingkat pangluhurna dina kahirupan, duanana anyar jeung dibantah.]] {{Main|Kingdom (biology)|Domain (biology)}} Sateuacan kapanggihna Carl Linnaeus (Botanist) tutuwuhan jeung sasatoan dianggap Karajaan anu misah.<ref name="Kingdom classification">{{Cite news |url=http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542 |title=Kingdom Classification of Living Organism |date=2 December 2014 |work=Biology Discussion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542 |archive-date=5 April 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542 |date=5 April 2017 }}</ref>{{unreliable source?|date=April 2017}} Linnaeus ngagunakeun ieu salaku pangkat luhur, ngabagi dunya fisik kana sayur, karajaan sato jeung mineral. Salaku kamajuan dina mikroskop ngajadikeun klasifikasi mikroorganismeu, jumlah karajaan ngaronjat, sistem lima jeung genep karajaan anu paling umum. [[Domain (biologi)|Domain]] mangrupa grup nu kawilang anyar. Mimiti diajukeun dina 1977, [[Carl Woese]] [[sistem tilu domain]] sacara umum teu ditarima nepi ka engké.<ref>{{Cite web |url=http://www.igb.illinois.edu/about/archaea |title=Carl Woese {{!}} Carl R. Woese Institute for Genomic Biology |website=www.igb.Illinois.edu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea |archive-date=28 April 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea |date=28 April 2017 }}</ref>Salah sahiji ciri utama metode tilu domain nyaéta pamisahan [[Archaea]] sareng [[Baktéri]], anu sateuacana dikelompokkeun kana karajaan tunggal Baktéri (hiji karajaan anu sok disebut [[Monera]]),<ref name="Kingdom classification" /> kalawan [[Eukariota]] pikeun sakabéh organisme anu sélna ngandung [[Inti (biologi)|inti]].<ref>{{cite book |editor1-link=Joel Cracraft |editor1-last=Cracraft |editor1-first=Joel |editor2-last=Donaghue |editor2-first=Michael J. |date=2004 |title=Assembling the Tree of Life |publisher=Oxford University Press |isbn=0195172345 |pages=45, 78, 555}}</ref> Sajumlah leutik élmuwan kalebet karajaan kagenep, Archaea, tapi henteu nampi metode domain.<ref name="Kingdom classification" /> [[Thomas Cavalier-Smith]], anu dipedalkeun sacara éksténsif ngeunaan klasifikasi [[protista]], taun 2002<ref name="pmid11931142">{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |title=The phagotrophic origin of eukaryotes and phylogenetic classification of Protozoa |journal=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology |volume=52 |issue=Pt 2 |pages=297–354 |date=March 2002 |pmid=11931142 |doi=10.1099/00207713-52-2-297 |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11931142 |access-date=21 November 2022 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729113756/http://ijs.microbiologyresearch.org/content/journal/ijsem |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729113756/http://ijs.microbiologyresearch.org/content/journal/ijsem |date=29 July 2017 }}</ref> ngusulkeun yén [[Neomura]], clade anu ngahijikeun Archaea jeung [[Eukariota|Eucarya]]<!--yeah, Woese used a 'c' here-->, bakal mekar tina Baktéri, langkung tepatna tina [[Actinomycetota]]. Klasifikasi na 2004 nganggap [[archaeobacteria]] salaku bagian tina subkingdom karajaan Baktéri, nyaéta, anjeunna nampik sistem tilu domain sagemblengna.<ref name="CavalierSmith2004" /> Stefan Luketa di 2012 ngusulkeun lima sistem "dominion", nambahan [[Prion]]obiota ([[kahirupan non-sélular|asélular]] jeung tanpa [[asam nukléat]]) jeung [[Virus]]obiota (asélular tapi ' 'kalayan'' asam nukléat) kana tilu domain tradisional.<ref name="Luketa2012">{{Cite journal |last=Luketa |first=S. |date=2012 |title=New views on the megaclassification of life |url= http://protistology.ifmo.ru/num7_4/luketa_protistology_7-4.pdf |url-status=live |journal=Protistology |volume=7 |issue=4 |pages=218–237 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150402150257/http://protistology.ifmo.ru/num7_4/luketa_protistology_7-4.pdf |archive-date=2 April 2015}}</ref> {{center|{{Biological systems}}}} === Klasifikasi komprehensif panganyarna === Klasifikasi lengkep; parsial aya pikeun loba grup individu organismeu sarta dirévisi jeung diganti sakumaha informasi anyar anu sadia; kumaha ogé, kompréhénsif, diterbitkeun lumaku sawaréh atawa sagemblengna; conto panganyarna nyaéta jeung sajabana., 2012 jeung 2019,<ref name="Adl-et-al-2012">{{Cite journal |last1=Adl |first1=S. M. |last2=Simpson |first2=A. G. B. |last3=Lane |first3=C. E. |last4=Lukeš |first4=J. |last5=Bass |first5=D. |last6=Bowser |first6=S. S. |display-authors=etal |date=December 2015 |title=The revised classification of eukaryotes |journal=Journal of Eukaryotic Microbiology |volume=59 |issue=5 |pages=429–493 |doi=10.1111/j.1550-7408.2012.00644.x |pmc=3483872 |pmid=23020233}}</ref><ref name="Adl-et-al-2019">{{Cite journal |last1=Adl |first1=S. M. |last2=Bass |first2=D. |last3=Lane |first3=C. E. |last4=Lukeš |first4=J. |last5=Schoch |first5=C. L. |last6=Smirnov |first6=A. |display-authors=etal |date=2019 |title=Revisions to the classification, nomenclature, and diversity of eukaryotes |journal=Journal of Eukaryotic Microbiology |volume=66 |issue=1 |pages=4–119 |doi=10.1111/jeu.12691 |pmc= 6492006|pmid=30257078|doi-access=free}}</ref> nu ngawengku eukariot wungkul kalawan tekenan kana protista, sarta Ruggiero jeung sajabana. taun 2015,<ref name="Ruggiero-et-al-2015">{{Cite journal |last1=Ruggiero |first1=Michael A. |last2=Gordon |first2=D. P. |last3=Orrell |first3=T. M. |last4=Bailly |first4=N. |last5=Bourgoin |first5=T. |last6=Brusca |first6=R. C. |display-authors=etal |date=2015 |title=A higher level classification of all living organisms |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=4 |pages=e0119248 |bibcode=2015PLoSO..1019248R |bibcode-access=free |doi=10.1371/journal.pone.0119248 |pmc=4418965 |pmid=25923521|doi-access=free}}</ref> ngawengku boh eukariot jeung [[prokariot]]s kana pangkat Orde, sanajan duanana ngaluarkeun wawakil fosil.<ref name="Ruggiero-et-al-2015" /> Kompilasi anu misah (Ruggiero, 2014)<ref>{{Cite journal |last=Döring |first=Markus |title=Families of Living Organisms (FALO) |url=https://www.gbif.org/dataset/8067e0a2-a26d-4831-8a1e-21b9118a299c |website=GBIF |date=August 13, 2015 |doi=10.15468/tfp6yv |access-date=11 March 2020 |archive-date=2 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302232032/https://www.gbif.org/dataset/8067e0a2-a26d-4831-8a1e-21b9118a299c |url-status=live }}</ref> nambahkeun taksa anu masih aya pikeun pangkat Kulawarga. Lain, Pangobatan dumasar basis data kalebet [[Ensiklopedia Kahirupan]], éta [[Fasilitas Émbaran Keanekaragaman Hayati Global]], [[database taksonomi NCBI]], [[Pendaptaran Interim Genera Kelautan sareng Nonmarine]], éta [[Buka Tangkal Kahirupan]], jeung [[Katalog Kahirupan]]. [[Database Paleobiologi]] mangrupa sumber pikeun fosil. == Aplikasi== Taksonomi biologis mangrupa sub-disiplin [[biologi]], sareng umumna dipraktékkeun ku ahli biologi anu katelah "ahli taksonomi", sanajan antusias [[Sajarah alam|naturalis]] ogé sering kalibet dina publikasi taksa anyar.<ref>{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-big-ugly-problem-heart-of-taxonomy-180964629/ |first1=Benjamin |last1=Jones |date=September 7, 2017 |title=A Few Bad Scientists Are Threatening to Topple Taxonomy |website=Smithsonian |access-date=24 February 2019 |archive-date=8 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208041357/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-big-ugly-problem-heart-of-taxonomy-180964629/ |url-status=live }}</ref> Kusabab taksonomi boga tujuan pikeun ngajelaskeun tur ngatur [[kahirupan]], karya anu dilakukeun ku ahli taksonomi penting pisan pikeun ulikan ngeunaan [[biodiversitas]] jeung hasil widang [[biologi konservasi]].<ref>{{Cite web |url= http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |title=What is taxonomy? |publisher=Natural History Museum |location=London |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20131001152618/http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html |archive-date=1 October 2013 |access-date=23 December 2017}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McNeely |first=Jeffrey A. |date=2002 |title=The role of taxonomy in conserving biodiversity |url=https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |url-status=dead |journal=Journal for Nature Conservation |volume=10 |issue=3 |pages=145–153 |doi=10.1078/1617-1381-00015 |bibcode=2002JNatC..10..145M |s2cid=16953722 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224155349/https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |archive-date=24 December 2017 |via=Semantic Scholar }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224155349/https://pdfs.semanticscholar.org/7b06/e3d09692ef9f2b464fbfb7807ff32a35ce47.pdf |date=24 December 2017 }}</ref> === Klasifikasi organismeu === {{Main|Taxonomic rank}} Klasifikasi biologis mangrupakeun komponén kritis prosés taksonomi. Hasilna, éta informs pamaké sakumaha naon baraya tina takson nu dihipotesiskeun. Klasifikasi biologis ngagunakeun pangkat taksonomi, kaasup antara séjén (urutan ti paling inklusif ka nu henteu inklusif): [[Domain (biologi)|Domain]], [[Karajaan (biologi)|Karajaan]], [[Filum]], [[Kelas (biologi)|Kelas]], [[Urutan (biologi)|Urutan]], [[Kulawarga (biologi)|Kulawarga]], [[Genus]], [[Spésiés]], jeung [[Galur (biologi)|Galur]].<ref>{{Cite news |url= https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/ |title=Mnemonic taxonomy / biology: Kingdom Phylum Class Order... |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170606171902/https://www.mnemonic-device.com/biology/taxonomy/domain-kingdom-phylum-class-order-family-genus-species/ |archive-date=6 June 2017}}</ref>{{NoteTag|This ranking system, except for "Strain", can be remembered by the mnemonic "Do Kings Play Chess On Fine Glass Sets?"}} === Katerangan taksonomi === {{See also|Species description}} [[File:Nepenthes smilesii type specimen.jpg|thumb|upright|[[Tipe]] spécimén tina ''[[Nepenthes smilesii]]'', hiji tutuwuhan lokal sok disebut [[kantong semar]] [[pitcher plant]]]] Pedaran takson ieu di encapsulated ku déskripsi atawa diagnosis na atawa gabungan ku duanana. Henteu aya aturan anu diatur anu ngatur definisi taksa, tapi ngaran jeung publikasi taksa anyar diatur ku susunan aturan.<ref name="Herbarium" /> Dina [[zoologi]], [[nomenklatur]] pikeun jajaran anu leuwih ilahar dipaké ([[Superfamili (taksonomi)|superfamili]] nepi ka [[subspésiés]]), diatur ku ''[[Kode Internasional Nomenklatur Zoologis]]'' (''Kode ICZN'').<ref>{{Cite web |url= http://www.animalbase.uni-goettingen.de/zooweb/servlet/AnimalBase/loadcachedpage?url=animalbase-code.html |title=ICZN Code |website=animalbase.uni-goettingen.de |access-date=8 April 2017 |archive-date=3 October 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221003055350/http://www.animalbase.uni-goettingen.de/zooweb/servlet/AnimalBase/loadcachedpage?url=animalbase-code.html |url-status=dead }}</ref> Dina widang [[phycology]], [[mycology]], jeung [[botani]], ngaran taksa diatur ku ''[[Kode Nomenklatur Internasional pikeun ganggang, fungi, jeung tutuwuhan]]'' (''ICN'').<ref>{{Cite web |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants |url= http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php |work=IAPT-Taxon.org |publisher=[[International Association for Plant Taxonomy]] |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20130111104255/http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php |archive-date=11 January 2013}}</ref> Katerangan awal hiji takson ngalibatkeun lima sarat utama:<ref>{{Cite web |title=How can I describe new species? |url= http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species |work=ICZN.org |publisher=[[International Commission on Zoological Nomenclature]] |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20120306133052/http://iczn.org/content/how-can-i-describe-new-species |archive-date=6 March 2012 |access-date=21 May 2020}}</ref> # Taksonna kudu dibéré ngaran dumasar kana 26 hurup alfabét Latin ([[binomial nomenclature|binomial]] pikeun spésiés anyar, atawa uninomial pikeun jajaran séjén). # Ngaranna kudu unik (nyaéta lain [[homonim (biologi)|homonim]]). # Katerangan kudu dumasar kana sakurang-kurangna hiji [[Spésiés Tipe|spésimén]]. #Éta kedah kalebet pernyataan ngeunaan atribut anu cocog pikeun ngajelaskeun (ngahartikeun) takson atanapi ngabédakeun tina takson anu sanés. (diagnosis, ''Kode ICZN'', Pasal 13.1.1, ''ICN'', Pasal 38, anu tiasa atanapi henteu dumasar kana morfologi<ref>{{Cite journal |last1=Lawley |first1=Jonathan W. |last2=Gamero-Mora |first2=Edgar |last3=Maronna |first3=Maximiliano M. |last4=Chiaverano |first4=Luciano M. |last5=Stampar |first5=Sérgio N. |last6=Hopcroft |first6=Russell R. |last7=Collins |first7=Allen G. |last8=Morandini |first8=André C. |date=19 September 2022 |title=Morphology is not always useful for diagnosis, and that's ok: Species hypotheses should not be bound to a class of data. Reply to Brown and Gibbons (S Afr J Sci. 2022;118(9/10), Art. #12590) |url=https://sajs.co.za/article/view/14495 |journal=South African Journal of Science |volume=118 |issue=9/10 |doi=10.17159/sajs.2022/14495 |s2cid=252562185 |issn=1996-7489 |doi-access=free |access-date=20 October 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020063714/https://sajs.co.za/article/view/14495 |url-status=live }}</ref>). Kadua kodeu ngahaja misahkeun nangtukeun eusi takson ([[circumscription (taksonomi)|circumscription]]) tina nangtukeun ngaranna. # Opat sarat munggaran ieu kedah dipedalkeun dina karya anu tiasa dicandak dina sababaraha salinan anu sami, salaku catetan ilmiah anu permanén. Nanging, sering langkung seueur inpormasi anu kalebet, sapertos rentang geografis takson, catetan ékologis, kimia, kabiasaan, jsb Kumaha panaluntik anjog di taksa maranéhna béda-béda: gumantung kana data anu sadia, jeung sumber, métode béda ti basajan [[Sipat kuantitatif|kuantitatif]] atawa [[Sipat kualitatif|kualitatif]] babandingan fitur-fitur anu aya, pikeun ngajéntrékeun analisa komputer tina jumlah badag data [[DNA]].<ref>{{Cite encyclopedia |title=Taxonomy – Evaluating taxonomic characters |url= https://www.britannica.com/science/taxonomy/Evaluating-taxonomic-characters |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20190422143927/https://www.britannica.com/science/taxonomy/Evaluating-taxonomic-characters |archive-date=22 April 2019 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> === Cutatan pangarang === {{Main|Author citation (botany)|Author citation (zoology)}} "Otoritas" tiasa ditempatkeun saatos nami ilmiah.<ref name="AJE">{{Cite web |url= http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/ |title=Editing Tip: Scientific Names of Species |publisher=American Journal Experts, Research Square Company |website=AJE.com |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170409021714/http://www.aje.com/en/arc/editing-tip-scientific-names-species/ |archive-date=9 April 2017}}</ref> Wewenang nyaéta ngaran élmuwan atawa élmuwan anu mimiti sah medalkeun ngaran éta.<ref name="AJE" /> Contona, dina taun 1758 Linnaeus méré ngaran ilmiahna [[gajah Asia]]; ''Elephas maximus'', jadi ngaran ieu sakapeung ditulis jadi "''Elephas maximus'' Linnaeus, 1758".<ref>{{Cite web |url= http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html |title=Carolus Linnaeus: Classification, Taxonomy & Contributions to Biology – Video & Lesson Transcript |website=Study.com |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170409021600/http://study.com/academy/lesson/carolus-linnaeus-classification-taxonomy-contributions-to-biology.html |archive-date=9 April 2017}}</ref> Ngaran pangarang mindeng disingget: singketan ''L.'', keur ''Linnaeus,'' ilahar dipaké. Dina botani, kanyataanna, aya daptar singketan standar anu diatur (tingali [[daptar ahli botani dumasar singgetan pangarang]]).<ref>{{Cite web |url=http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php |title=Biological Classification |last=Biocyclopedia.com |website=biocyclopedia.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514164313/http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php |archive-date=14 May 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514164313/http://www.biocyclopedia.com/index/biological_classification.php |date=14 May 2017 }}</ref> Sistem pikeun nangtukeun otoritas rada béda antara [[Kutipan pangarang (botani)|botani]] jeung [[Kutipan pangarang (zoologi)|zoologi]].<ref name="Herbarium" /> Sanajan kitu, éta standar yén lamun genus spésiés geus robah ti déskripsi aslina, ngaran otoritas aslina urang disimpen dina kurung.<ref>{{Cite web |url=http://www.annelida.net/zootax-tutor.html |title=Zoological nomenclature: a basic guide for non-taxonomist authors |website=Annelida.net |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316112709/http://www.annelida.net/zootax-tutor.html |archive-date=16 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316112709/http://www.annelida.net/zootax-tutor.html |date=16 March 2017 }}</ref> == Pénétika == [[File:Phylogenetics.svg|thumb|300px|A comparison of phylogenetic and phenetic (character-based) concepts]] {{Main|Phenetics}} Dina phenetics, ogé katelah taximetrics, atawa taksonomi numerik, organismeu digolongkeun dumasar kana kasaruaan sakabéh, paduli filogeni atawa hubungan évolusionér maranéhanana.<ref name="BiologyDiscussion" /> Hasilna dina ukuran hypergeometric "jarak" antara taksa. Métode fénétik geus kawilang jarang di jaman modéren, lolobana diganti ku analisis [[Kladistik|kladistik]], sabab métode fénétik teu ngabédakeun sipat karuhun (atawa [[plesiomorph]] ic) tina turunan babarengan (atawa [[apomorphic]]). ) ciri.<ref>{{Cite web |title=Classification |url= https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm |publisher=[[North Carolina State University]] |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm |archive-date=14 April 2017 |access-date=27 April 2017}}</ref> Sanajan kitu, métode phenetic tangtu, kayaning [[tatangga gabung]], tetep, salaku estimators gancang tina hubungan lamun métode leuwih canggih (saperti [[Bayesian inferensi]]) teuing komputasi mahal.<ref>{{Cite web |title=Molecular Marker Glossary |url= http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/mcdgloss.html |last=McDonald |first=David |date=Fall 2008 |publisher=[[University of Wyoming]] |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20070610123503/http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/McDGloss.html |archive-date=10 June 2007}}</ref> == Basis data == {{Main|Taxonomic database}} Taksonomi modern ngagunakeun téknologi database pikeun milarian sareng katalog ''klasifikasi'' sareng dokuméntasina.<ref>{{Cite journal |last1=Wood |first1=Dylan |last2=King |first2=Margaret |last3=Landis |first3=Drew |last4=Courtney |first4=William |last5=Wang |first5=Runtang |last6=Kelly |first6=Ross |last7=Turner |first7=Jessica A. |last8=Calhoun |first8=Vince D. |date=26 August 2014 |title=Harnessing modern web application technology to create intuitive and efficient data visualization and sharing tools |journal=Frontiers in Neuroinformatics |volume=8 |pages=71 |doi=10.3389/fninf.2014.00071 |issn=1662-5196 |pmc=4144441 |pmid=25206330|doi-access=free}}</ref> Bari euweuh database ilahar dipaké, aya pangkalan data anu ''komprehensif'' sapertos ''[[Katalog Kahirupan]]'', nu tos nyoba ngadaptar unggal spésiés.<ref>{{Cite web |url= http://www.theplantlist.org/about/ |title= About – The Plant List |website= theplantlist.org |access-date= 8 April 2017 |archive-date= 21 June 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170621190909/http://www.theplantlist.org/about/ |url-status= live }}</ref> Katalog didaptarkeun 1,64&nbsp;juta spésiés pikeun sadaya karajaan {{as of|2016|4|lc=on}}, ngaku liputan leuwih ti tilu-suku tina estimasi spésiés dipikawanoh pikeun élmu modern.<ref name="About the Catalogue of Life">{{Cite web |url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |title=About the Catalogue of Life: 2016 Annual Checklist |website=Catalogue of Life |publisher=[[Integrated Taxonomic Information System]] (ITIS) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515032942/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |archive-date=15 May 2016 |access-date=22 May 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515032942/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |date=15 May 2016 }}</ref> == Tempo ogé== {{Div col|small=yes}} * [[Automated species identification]] * [[Bacterial taxonomy]] * [[Cluster analysis]] * [[Consortium for the Barcode of Life]] * [[Consortium of European Taxonomic Facilities]] * [[Genetypes]] * [[Glossary of scientific naming]] * [[Identification (biology)]] * ''[[Incertae sedis]]'' * [[Open Tree of Life]] * [[Parataxonomy]] * [[Phenogram]] * [[Set theory]] * [[Taxonomy]] (general) * [[Virus classification]] {{div col end}} == Dicutat tina== {{Reflist}} == Bibliografi == {{refbegin}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=X7lfMACvjs4C |title=Systematic Botany |last=Datta |first=Subhash Chandra |date=1988 |publisher=New Age International |isbn=9788122400137 |edition=4 |location=New Delhi |access-date=25 January 2015 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113101351/https://books.google.com/books?id=X7lfMACvjs4C |url-status=live }} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VfQnuwh3bw8C |title=Plant taxonomy and biosystematics |last=Stace |first=Clive A. |date=1989 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521427852 |edition=2nd. |location=Cambridge |author-link=Clive A. Stace |access-date=19 April 2015 |orig-year=1980 |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113180249/https://books.google.com/books?id=VfQnuwh3bw8C |url-status=live }} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0bYs8F0Mb9gC |title=Plant Taxonomy: The Systematic Evaluation of Comparative Data |last=Stuessy |first=Tod F. |date=2009 |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231147125 |access-date=6 February 2014 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113101356/https://books.google.com/books?id=0bYs8F0Mb9gC |url-status=live }} *{{Cite journal |last=Turrill |first=W. B. |date=1938 |title=The Expansion Of Taxonomy With Special Reference To Spermatophyta |journal=Biological Reviews |volume=13 |issue=4 |pages=342–373 |doi=10.1111/j.1469-185X.1938.tb00522.x|s2cid=84905335}} * {{cite book |last1=Wiley |first1=Edward O. |first2=Bruce S. |last2=Lieberman |date=2011 |title=Phylogenetics: Theory and Practice of Phylogenetic Systematics |publisher=John Wiley & Sons |edition=2nd |isbn=9780470905968}} {{refend}} == Tutumbu ka luar == * [http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html What is taxonomy?] at the [http://www.nhm.ac.uk/ ''Natural History Museum London''] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/ Taxonomy] at [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ NCBI] the ''National Center for Biotechnology Information'' * [https://www.uniprot.org/taxonomy/ Taxonomy] at [https://www.uniprot.org/ UniProt] the ''Universal Protein Resource'' * [https://www.itis.gov/ ITIS] the ''Integrated Taxonomic Information System'' * [http://www.cetaf.org/ CETaF] the ''Consortium of European Taxonomic Facilities'' * [http://species.wikimedia.org/ Wikispecies] ''free species directory'' * [https://www.thescienceclass.online/2019/10/biological-classification.html Biological classification.] {{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/20200813180358/https://www.thescienceclass.online/2019/10/biological-classification.html |date=13 August 2020}} {{Branches of biology}} {{Subject bar |wikt = yes |wikt-search = taxonomy |commons = yes |q = yes |s = yes |v = yes |d = yes |portal1 = Biology }} [[Kategori:biologi ]] [[Kategori :Élmu]] [[Kategori :Élmu Alam]] sb2rk5t4tffq9qyiqpms75fuajbgjsm 0 106092 709600 676127 2026-05-20T20:51:07Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709600 wikitext text/x-wiki '''Jamareuan Macaiah Jones''' (lahir Juli 9, 2003), sacara profésional dikenal salaku '''Yhapojj''' (digayakeun salaku '''YhapoJJ''' ), nyaéta rapper Amérika sareng panulis lagu.<ref>{{Cite web|url=https://genius.com/amp/albums/Yhapojj/Happy-21st-birthday-yhap|title=Yhapojj - Happy 21st Birthday Yhap! Lyrics and Tracklist|website=Genius|language=en|accessdate=December 2, 2024}}</ref>{{Kotak info pamaén musik|Birth_name=Jamareuan Macaiah Jones|birth_date={{birth date and age|2003|07|09}}|birth_place=[[Huntsville, Alabama]], US|Genre=[[Hip hop music|Hip hop]], [[Trap music|trap]], [[Rage (music genre)|rage]]|Occupation={{hlist|Rapper|songwriter}}|Instrument=Vocals|Label={{hlist|Simple Stupid<ref>https://www.simplestupidrecords.com/yhapojj</ref>|[[Geffen Records|Geffen]]}}|website={{URL|yhapojj.com}}}} == Biografi == Jones lahir 9 Juli 2003 <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/2267222/artist-to-watch-yhapojj/interviews/band-to-watch/|title=Artist To Watch: Yhapojj|website=Stereogum|language=en|accessdate=2024-06-19|date=2024-06-10}}</ref> di Huntsville, Alabama. Anjeunna mimiti rap nalika kakandungan COVID-19. Dina Nopémber 2023, anjeunna ngaluarkeun EP ''Evolution of Xur'' .<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.1202magazine.com/music/how-yhapojj-went-from-local-artist-to-shutting-down-venues|title=How Yhapojj Went From Local Artist to Shutting Down Venues|website=1202|language=en-US|accessdate=2024-06-19}}</ref> Dina Désémber 2023, sareng Xaviersobased sareng Nettspend, Jones nyababkeun karusuhan mini di Mercury Lounge di Manhattan.<ref>{{Cite web|url=https://theface.com/music/underground-internet-rap-rage-carti-yeat-ambient-plugg-iokera-terror-jerk-krushclub-lumi-athena|title=THE FACE's guide to the American rap underground|last=Press-Reynolds|first=Kieran|website=The Face|language=en-gb|accessdate=2024-06-04|date=2024-04-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251209104626/https://theface.com/music/underground-internet-rap-rage-carti-yeat-ambient-plugg-iokera-terror-jerk-krushclub-lumi-athena |date=2025-12-09 }}</ref> Dina Méi 2024, anjeunna ngarilis ''PS Fuck You'' . Albeum ngan ngandung hiji fitur, Lil Tony,<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/802506-yhapojj-p-s-f-you-hip-hop-news|title=Yhapojj Delivers His Anticipated Album "P.S. F*** You"|last=Horvath|first=Zachary|website=HotNewHipHop|language=en|accessdate=2024-06-19|date=2024-05-15}}</ref> dina lagu "Sswerve Geeked".<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/791520-yhapojj-sswerve-geeked-lil-tony-official-hip-hop-news|title=Yhapojj & Lil Tony Official Team Up For Melodic Cut "SSwerve Geeked"|last=Horvath|first=Zachary|website=HotNewHipHop|language=en|accessdate=2024-06-19|date=2024-04-22}}</ref> == Kasenian == Jones nyarioskeun <nowiki><i id="mwLQ">Thriller</i></nowiki> [[Michael Jackson]] salaku pangaruh. Anjeunna ogé kipas tina <nowiki><i id="mwLw">The Twilight Saga</i></nowiki> . Lagu-laguna ngagaduhan serigala fiksi anu namina Xur.<ref name=":0"/> Anjeunna ogé ngagunakeun trik vokal sarupa ILoveMakonnen .<ref name=":1"/> Kolaborasi sareng ''[[Flood (magazine)|FLOOD]]'', anjeunna nyiptakeun daptar puter pangaruhna. Daptar puter kalebet lagu-lagu ku Gladys Knight &amp;amp; the Pips, The Isley Brothers, Lil' O, Z-Ro, UGK, [[Miley Cyrus]], Lil B, OG Maco sareng Anquette .<ref>{{Cite web|url=https://floodmagazine.com/161683/yhapojjs-influences-playlist/|title=Yhapojj's Influences Playlist|last=Lesuer|first=Mike|website=FLOOD|language=en|accessdate=2024-05-24|date=May 10, 2024}}</ref> == Diskografi == * ''PS Bangsat Anjeun'' (2024) * ''Pluto'' (2023) * ''Gossip Girl'' (2023) * ''SSETTIWORLD'' (2022) * ''Nalika Malaikat Ceurik'' (2022) * ''Cinta Musuh Anjeun'' (2021) [[Kategori:Jalma hirup]] [[Kategori:Halaman dengan terjemahan tak tertinjau]] 66plqkshx8sh1adizpy4zoa6f3lhlx0 709601 709600 2026-05-20T20:51:09Z KiranBOT 33962 dipiceun tracking AMP tina URL ([[:m:User:KiranBOT/AMP|rinci]]) ([[User talk:Usernamekiran|kasalahan laporan]]) v2.2.9s 709601 wikitext text/x-wiki '''Jamareuan Macaiah Jones''' (lahir Juli 9, 2003), sacara profésional dikenal salaku '''Yhapojj''' (digayakeun salaku '''YhapoJJ''' ), nyaéta rapper Amérika sareng panulis lagu.<ref>{{Cite web|url=https://genius.com/albums/Yhapojj/Happy-21st-birthday-yhap|title=Yhapojj - Happy 21st Birthday Yhap! Lyrics and Tracklist|website=Genius|language=en|accessdate=December 2, 2024}}</ref>{{Kotak info pamaén musik|Birth_name=Jamareuan Macaiah Jones|birth_date={{birth date and age|2003|07|09}}|birth_place=[[Huntsville, Alabama]], US|Genre=[[Hip hop music|Hip hop]], [[Trap music|trap]], [[Rage (music genre)|rage]]|Occupation={{hlist|Rapper|songwriter}}|Instrument=Vocals|Label={{hlist|Simple Stupid<ref>https://www.simplestupidrecords.com/yhapojj</ref>|[[Geffen Records|Geffen]]}}|website={{URL|yhapojj.com}}}} == Biografi == Jones lahir 9 Juli 2003 <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/2267222/artist-to-watch-yhapojj/interviews/band-to-watch/|title=Artist To Watch: Yhapojj|website=Stereogum|language=en|accessdate=2024-06-19|date=2024-06-10}}</ref> di Huntsville, Alabama. Anjeunna mimiti rap nalika kakandungan COVID-19. Dina Nopémber 2023, anjeunna ngaluarkeun EP ''Evolution of Xur'' .<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.1202magazine.com/music/how-yhapojj-went-from-local-artist-to-shutting-down-venues|title=How Yhapojj Went From Local Artist to Shutting Down Venues|website=1202|language=en-US|accessdate=2024-06-19}}</ref> Dina Désémber 2023, sareng Xaviersobased sareng Nettspend, Jones nyababkeun karusuhan mini di Mercury Lounge di Manhattan.<ref>{{Cite web|url=https://theface.com/music/underground-internet-rap-rage-carti-yeat-ambient-plugg-iokera-terror-jerk-krushclub-lumi-athena|title=THE FACE's guide to the American rap underground|last=Press-Reynolds|first=Kieran|website=The Face|language=en-gb|accessdate=2024-06-04|date=2024-04-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251209104626/https://theface.com/music/underground-internet-rap-rage-carti-yeat-ambient-plugg-iokera-terror-jerk-krushclub-lumi-athena |date=2025-12-09 }}</ref> Dina Méi 2024, anjeunna ngarilis ''PS Fuck You'' . Albeum ngan ngandung hiji fitur, Lil Tony,<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/802506-yhapojj-p-s-f-you-hip-hop-news|title=Yhapojj Delivers His Anticipated Album "P.S. F*** You"|last=Horvath|first=Zachary|website=HotNewHipHop|language=en|accessdate=2024-06-19|date=2024-05-15}}</ref> dina lagu "Sswerve Geeked".<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/791520-yhapojj-sswerve-geeked-lil-tony-official-hip-hop-news|title=Yhapojj & Lil Tony Official Team Up For Melodic Cut "SSwerve Geeked"|last=Horvath|first=Zachary|website=HotNewHipHop|language=en|accessdate=2024-06-19|date=2024-04-22}}</ref> == Kasenian == Jones nyarioskeun <nowiki><i id="mwLQ">Thriller</i></nowiki> [[Michael Jackson]] salaku pangaruh. Anjeunna ogé kipas tina <nowiki><i id="mwLw">The Twilight Saga</i></nowiki> . Lagu-laguna ngagaduhan serigala fiksi anu namina Xur.<ref name=":0"/> Anjeunna ogé ngagunakeun trik vokal sarupa ILoveMakonnen .<ref name=":1"/> Kolaborasi sareng ''[[Flood (magazine)|FLOOD]]'', anjeunna nyiptakeun daptar puter pangaruhna. Daptar puter kalebet lagu-lagu ku Gladys Knight &amp;amp; the Pips, The Isley Brothers, Lil' O, Z-Ro, UGK, [[Miley Cyrus]], Lil B, OG Maco sareng Anquette .<ref>{{Cite web|url=https://floodmagazine.com/161683/yhapojjs-influences-playlist/|title=Yhapojj's Influences Playlist|last=Lesuer|first=Mike|website=FLOOD|language=en|accessdate=2024-05-24|date=May 10, 2024}}</ref> == Diskografi == * ''PS Bangsat Anjeun'' (2024) * ''Pluto'' (2023) * ''Gossip Girl'' (2023) * ''SSETTIWORLD'' (2022) * ''Nalika Malaikat Ceurik'' (2022) * ''Cinta Musuh Anjeun'' (2021) [[Kategori:Jalma hirup]] [[Kategori:Halaman dengan terjemahan tak tertinjau]] q9x52tuj53br13691v3et9b13injel9 0 108469 709599 709025 2026-05-20T20:30:24Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 3 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709599 wikitext text/x-wiki {{Infobox kesenian | ngaran = Wayang Kila | gambar = | katerangan_gambar = Wayang Kila dijeun tina jarami paré | asal = [[Lakbok, Ciamis|Lakbok]], [[Kabupatén Ciamis]], [[Jawa Kulon]] | jenis = [[Wayang]] | bahan = Jarami }} '''Wayang Kila''' nyaéta seni pintonan [[wayang]] nu dijeun tina jarami, asal ti [[Kacamatan Lakbok, Ciamis|Kacamatan Lakbok]], [[Kabupatén Ciamis]], [[Jawa Kulon]]. Ngaran "Kila" mangrupa singgetan tina ''Kidung Jeung Lakbok'', sabab pintonan ieu diangkat tina naskah ''[[Kidung Lakbok]]'' karya Aki Ranadjangga Matim.<ref>{{cite web |title=Wayang Kila, Seni Pertunjukan Acara Sakral Asal Lakbok |url=https://visitciamis.com/wayang-kila-seni-pertunjukan-acara-sakral-asal-lakbok/ |website=Visit Ciamis |access-date=9 Méi 2026 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240716070432/https://visitciamis.com/wayang-kila-seni-pertunjukan-acara-sakral-asal-lakbok/ |date=2024-07-16 }}</ref> == Sajarah jeung Filosofi == Wayang Kila mimitina dipentaskeun dina poé Minggu, 15 Nopémber 2015, di Lapangan Désa Sukanegara, Kacamatan Lakbok. Pintonan dipingpin ku Ki Dalang Dian Herdiana.<ref>{{cite web |title=Wayang Kila, Seni Pertunjukan Acara Sakral Asal Lakbok |url=https://visitciamis.com/wayang-kila-seni-pertunjukan-acara-sakral-asal-lakbok/ |website=Visit Ciamis |access-date=9 Méi 2026 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240716070432/https://visitciamis.com/wayang-kila-seni-pertunjukan-acara-sakral-asal-lakbok/ |date=2024-07-16 }}</ref> Ngaran "Kila" miboga harti "karajaan nu subur jeung luh ijnawi" (tentram sarta subur taneuhna), ngagambarkeun kaayaan Kacamatan Lakbok nu mangrupa lumbung padi Kabupatén Ciamis.<ref>{{cite web |title=Wayang Kila, Seni Pertunjukan Acara Sakral Asal Lakbok |url=https://visitciamis.com/wayang-kila-seni-pertunjukan-acara-sakral-asal-lakbok/ |website=Visit Ciamis |access-date=9 Méi 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Aya ogé vérsi nu nyebutkeun Kila dicokot tina inisial tokoh "Ki Dug Lakbok". Pamilihan jarami salaku bahan utama sipatna simbolis, nuduhkeun kadeukeutan masarakat jeung alam sarta tatanén. == Fungsi jeung Unsur Pintonan == Pintonan Wayang Kila miboga dua fungsi: salaku acara bubuka nu sipatna sakral pikeun persembahan budaya ka [[Nyi Pohaci]], sarta salaku panginget dina hiji acara atawa prosési.<ref>{{cite web |title=Wayang Kila, Seni Pertunjukan Acara Sakral Asal Lakbok |url=https://visitciamis.com/wayang-kila-seni-pertunjukan-acara-sakral-asal-lakbok/ |website=Visit Ciamis |access-date=9 Méi 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tradisi ieu ogé boga fungsi minangka média ngalestarikeun sajarah sarta ritual dina upacara [[Ruwatan]] atawa [[Hajat Bumi]].<ref>{{cite web |title=Wayang Kila, Seni Pertunjukan Acara Sakral Asal Lakbok |url=https://visitciamis.com/wayang-kila-seni-pertunjukan-acara-sakral-asal-lakbok/ |website=Visit Ciamis |access-date=9 Méi 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Unsur nu aya dina pintonan Wayang Kila ngawengku: * Bonéka wayang tina jarami * Dalang nu maénkeun wayang bari nembangkeun [[Kidung Lakbok]] * Barongan nu ngawangun sato tina jarami * Musik pangiring saperti [[kokoléak]], [[bangbaratan]], [[kendang]], [[ngabeluk]], jeung [[kawih]].<ref>{{cite web |title=Wayang Kila, Seni Pertunjukan Acara Sakral Asal Lakbok |url=https://visitciamis.com/wayang-kila-seni-pertunjukan-acara-sakral-asal-lakbok/ |website=Visit Ciamis |access-date=9 Méi 2026 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240716070432/https://visitciamis.com/wayang-kila-seni-pertunjukan-acara-sakral-asal-lakbok/ |date=2024-07-16 }}</ref> == Hubungan jeung Kidung Lakbok == Naskah ''Kidung Lakbok'' nu diterbitkeun taun 1956 ku M. Karso Prawirastramadja jadi dasar carita dina pintonan Wayang Kila.<ref>{{cite web |title=Kidung Lakbok |url=https://su.wikisource.org/wiki/Kidung_Lakbok |website=Wikisource Sunda |access-date=9 Méi 2026}}</ref> Naskah ieu nyaritakeun ''casakala'' Rawa Lakbok, tempat-tempat bersejarah saperti [[Batulawang]], [[Gunung Sanggar]], jeung [[Gunung Babakan]], sarta ramalan "Bandjar Bakal Banjir". == Galeri == [[File:Wayang Kila dijeun tina jarami paré.jpg|thumb|Wayang Kila dijeun tina jarami paré]] == Tingali ogé == * [[Kidung Lakbok]] * [[Rawa Lakbok]] * [[Lakbok, Ciamis]] * [[Wayang]] * [[Ruwatan]] == Rujukan == {{Reflist}} [[Kategori:Kacamatan Lakbok]] [[Kategori:Budaya Sunda]] [[Kategori:Wayang]] [[Kategori:Seni pintonan]] 2jdvq7vfs8oxf54dc70w9ya397w5tfs 0 108472 709584 709032 2026-05-20T13:45:52Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709584 wikitext text/x-wiki Pamaréntah Indonésia ngaluncurkeun Paket Stimulus Ékonomi 2025 kalayan skéma “8+4+5” jeung total anggaran ngahontal Rp16,23 triliun. Kawijakan ieu miboga tujuan pikeun nguatkeun daya beuli masarakat, ngajaga stabilitas ékonomi nasional, sarta ngalegaan kasempetan gawé di rupa-rupa séktor strategis. Ngaliwatan program ieu, pamaréntah nargétkeun pertumbuhan ékonomi nasional ngahontal 5,2 persén dina ahir taun 2025.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://indonesiabaik.id/infografis/paket-stimulus-ekonomi-2025-2026-meluncur|title=Paket Stimulus Ekonomi 2025 2026 Meluncur|last=Teams|first=Indonesiabaik id|website=indonesiabaik.id|language=en|accessdate=2026-05-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251114083137/https://indonesiabaik.id/infografis/paket-stimulus-ekonomi-2025-2026-meluncur |date=2025-11-14 }}</ref> == Kasang Tukang == Peluncuran paket stimulus dilaksanakeun dina mangsa pamaréntah keur ngadorong pamulihan ékonomi nasional. Dina kuartal II taun 2025, pertumbuhan ékonomi Indonésia kacatet ngahontal 5,12 persén, ningkat dibandingkeun jeung kuartal saméméhna anu ngahontal 4,87 persén. Pamaréntah nganggap yén stimulus fiskal jeung program sosial mangrupa instrumén penting pikeun ngajaga laju pertumbuhan ékonomi. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://setkab.go.id/pemerintah-pastikan-paket-stimulus-ekonomi-tepat-sasaran/|title=Pemerintah Pastikan Paket Stimulus Ekonomi Tepat Sasaran|last=Humas|website=Sekretariat Kabinet Republik Indonesia|language=id-ID|accessdate=2026-05-09}}</ref> == Struktur Program 8+4+5 == Paket stimulus ékonomi ieu kabagi kana tilu kelompok program utama, nyaéta:<ref name=":0" /> # Dalapan program akselerasi ékonomi taun 2025 # Opat program lanjutan anu diteruskeun nepi ka taun 2026 # Lima program panyerepan tanaga gawé == Dalapan Program Akselerasi 2025 == Program akselerasi dirancang pikeun ngaronjatkeun konsumsi masarakat, ngarojong sektor usaha, sarta nguatkeun perlindungan sosial. Sababaraha kawijakan utama di antarana:<ref name=":0" /> === Program Magang Lulusan Paguron Luhur === Pamaréntah nyadiakeun program magang pikeun 20.000 lulusan paguron luhur minangka usaha pikeun ningkatkeun kasadiaan tanaga gawé ngora sarta ngalegaan aksés kana dunya pagawean.<ref name=":0" /> === Perluasan PPh 21 Ditanggung Pamaréntah === Inséntif Pajeg Panghasilan (PPh) Pasal 21 Ditanggung Pamaréntah (DTP) dilegaan pikeun pagawé di séktor pariwisata jeung séktor séjénna guna ngajaga daya beuli pagawé.<ref name=":0" /> === Bantuan Pangan === Pamaréntah nyalurkeun bantuan pangan mangrupa 10 kilogram béas salila dua bulan ka 18,3 juta kulawarga panarima mangpaat.<ref name=":0" /> === Diskon Iuran BPJS Ketenagakerjaan === Diskon 50 persén dipasihkeun pikeun iuran Jaminan Kacilakaan Gawé (JKK) jeung Jaminan Pupusna (JKM) pikeun pagawé nonpenerima upah, saperti supir ojek online, ojek pangkalan, sopir angkot, kurir, jeung pagawé logistik. <ref name=":1" /> === Program Padat Karya jeung UMKM === Pamaréntah ogé ngalegaan program padat karya tunai, ngagancangkeun deregulasi ékonomi, sarta ngamekarkeun program perkotaan berbasis Usaha Mikro, Leutik, jeung Menengah (UMKM).<ref name=":1" /> == Catatan Suku == <references /> [[Category: WikiSuarana]] [[Category: WikiSuarana-Sonofbrahma]] hqbajsre36eufr8ylfbrcgez5bgoe4c 0 108567 709604 709535 2026-05-20T23:58:56Z Dinototosugiarto 11449 /* Bahan */ 709604 wikitext text/x-wiki {{rancage}} [[Gambar:Sapu_lidi,_Indonesian_whisk_broom_20161208b.jpg|jmpl|533x533px|Sapu lidi, sapu tradisional Sunda tina balarak kalapa/aren.]] '''Sapu lidi''' nyaéta sapu tradisional Sunda anu dijieun tina '''balarak''' atawa '''palapah daun kalapa''' (''Cocos nucifera'') jeung '''daun aren''' (''Arenga pinnata''). Sapu ieu utamana dipaké pikeun nyapu buruan, jalan, sareng tempat luar imah sabab bahanna kaku tur kuat. == Bahan == Bahan utama sapu lidi nyaéta tulang daun [[kalapa]] atawa [[Kawung|arén]] anu geus digaringkeun. Tulang daun ieu disebut '''lidi''', anu jadi asal-usul ngaran sapu ieu. == Kagunaan == Sapu lidi cocog pikeun ngabersihan kokotor anu rada kasar, sapertos daun garing, lebu, atawa taneuh di buruan. Béda jeung [[sapu nyéré]] anu lemes pikeun jero imah, sapu lidi langkung awét sareng kaku. == Filosofi == Sapu lidi miboga harti simbolis ngeunaan kakuatan kahijian. Lidi anu nyalira téh lemah, gampang patah, sareng henteu tiasa ngabersihan kokotor. Nanging, nalika lidi-lidi éta dikumpulkeun sareng diiket jadi hiji, mangka jadi kuat, awét, sareng tiasa dianggo pikeun ngabersihan buruan anu lega<ref>[https://www.kompasiana.com/teguhmurtazam/55207b17a33311dd4646cfb4/filosofi-sapu-lidi Filosofi Sapu Lidi]. Kompasiana. 2015.</ref>. Filosofi ieu sering dihubungkeun jeung nilai gotong royong sareng persatuan dina masarakat Sunda, sapertos dina pamali babasan ''silih asih, silih asah, silih asuh''. Sapu lidi ngingetkeun yén manusa bakal kuat lamun hirup rukun sareng silih tulung. == Ékonomi jeung UKM == Salian ti fungsina salaku alat beberesih, sapu lidi ogé jadi sumber panghasilan pikeun masarakat. Numutkeun panalungtikan di Désa Suka Jadi, Kacamatan Hinai, Kabupatén Langkat, UKM sapu lidi mampu ngagajikeun kurang leuwih 30 urang pagawe dina sapoé. Hasil produksina malahan geus diekspor ka sababaraha nagara<ref>[http://repository.uinsu.ac.id/10567/ Pratiwi, Wilda. ''Peran Usaha Kecil Menengah Sapu Lidi Dalam Meningkatkan Kesejahteraan Masyarakat'']. UIN Sumatera Utara. 2020.</ref>. Kagiatan home industri sapu lidi ogé kapendak di Désa Astomulyo, Lampung. Di dinya sapu lidi dijieun sacara tradisional sareng ngabantosan masarakat pikeun ningkatkeun karaharjaan kulawarga<ref>[http://repository.metrouniv.ac.id Nurlita Yulianti. ''Peran Home Industri Sapu Lidi Dalam Meningkatkan Kesejahteraan Masyarakat'']. IAIN Metro Lampung. 2023.</ref>. == Cara nyieunna == # Pilih balarak kalapa atawa aren anu geus garing, sing lenceng. # Cabut daging daunna supados tinggal tulangna waé (lidi). # Kumpulkeun lidi kira-kira sakepelan leungeun (20-30 tangkai). # Iket tungtungna nganggo tali plastik, rotan, atawa kawat. # Rapiheun tungtung anu pikeun nyapu supados rata. # Pasang gagang (biasana tina awi) upami diperyogikeun. == Tempo ogé == * [[Sapu nyéré]] * [[Kabudayaan Sunda]] * [[Gotong royong]] == Rujukan == <references /> {{stub}} 3kvlbknknrdretkf0xi07kr4cr2ontb 709605 709604 2026-05-21T00:02:00Z Dinototosugiarto 11449 /* Filosofi */ 709605 wikitext text/x-wiki {{rancage}} [[Gambar:Sapu_lidi,_Indonesian_whisk_broom_20161208b.jpg|jmpl|533x533px|Sapu lidi, sapu tradisional Sunda tina balarak kalapa/aren.]] '''Sapu lidi''' nyaéta sapu tradisional Sunda anu dijieun tina '''balarak''' atawa '''palapah daun kalapa''' (''Cocos nucifera'') jeung '''daun aren''' (''Arenga pinnata''). Sapu ieu utamana dipaké pikeun nyapu buruan, jalan, sareng tempat luar imah sabab bahanna kaku tur kuat. == Bahan == Bahan utama sapu lidi nyaéta tulang daun [[kalapa]] atawa [[Kawung|arén]] anu geus digaringkeun. Tulang daun ieu disebut '''lidi''', anu jadi asal-usul ngaran sapu ieu. == Kagunaan == Sapu lidi cocog pikeun ngabersihan kokotor anu rada kasar, sapertos daun garing, lebu, atawa taneuh di buruan. Béda jeung [[sapu nyéré]] anu lemes pikeun jero imah, sapu lidi langkung awét sareng kaku. == Filosofi == Sapu lidi miboga harti simbolis ngeunaan kakuatan kahijian (sauyunan). Lidi anu nyalira téh lemah, gampang patah, sareng henteu tiasa ngabersihan kokotor. Nanging, nalika lidi-lidi éta dikumpulkeun sareng diiket (dibeungkeut) jadi hiji, mangka jadi kuat, awét, sareng tiasa dianggo pikeun ngabersihan buruan anu lega<ref>[https://www.kompasiana.com/teguhmurtazam/55207b17a33311dd4646cfb4/filosofi-sapu-lidi Filosofi Sapu Lidi]. Kompasiana. 2015.</ref>. Filosofi ieu sering dihubungkeun jeung nilaéy gotong royong sareng persatuan (kamanunggalan) dina masarakat Sunda, sapertos dina pamali babasan ''silih asih, silih asah, silih asuh''. Sapu lidi ngingetkeun yén manusa bakal kuat lamun hirup rukun sareng silih tulung. == Ékonomi jeung UKM == Salian ti fungsina salaku alat beberesih, sapu lidi ogé jadi sumber panghasilan pikeun masarakat. Numutkeun panalungtikan di Désa Suka Jadi, Kacamatan Hinai, Kabupatén Langkat, UKM sapu lidi mampu ngagajikeun kurang leuwih 30 urang pagawe dina sapoé. Hasil produksina malahan geus diekspor ka sababaraha nagara<ref>[http://repository.uinsu.ac.id/10567/ Pratiwi, Wilda. ''Peran Usaha Kecil Menengah Sapu Lidi Dalam Meningkatkan Kesejahteraan Masyarakat'']. UIN Sumatera Utara. 2020.</ref>. Kagiatan home industri sapu lidi ogé kapendak di Désa Astomulyo, Lampung. Di dinya sapu lidi dijieun sacara tradisional sareng ngabantosan masarakat pikeun ningkatkeun karaharjaan kulawarga<ref>[http://repository.metrouniv.ac.id Nurlita Yulianti. ''Peran Home Industri Sapu Lidi Dalam Meningkatkan Kesejahteraan Masyarakat'']. IAIN Metro Lampung. 2023.</ref>. == Cara nyieunna == # Pilih balarak kalapa atawa aren anu geus garing, sing lenceng. # Cabut daging daunna supados tinggal tulangna waé (lidi). # Kumpulkeun lidi kira-kira sakepelan leungeun (20-30 tangkai). # Iket tungtungna nganggo tali plastik, rotan, atawa kawat. # Rapiheun tungtung anu pikeun nyapu supados rata. # Pasang gagang (biasana tina awi) upami diperyogikeun. == Tempo ogé == * [[Sapu nyéré]] * [[Kabudayaan Sunda]] * [[Gotong royong]] == Rujukan == <references /> {{stub}} sncpsdpespoj3gasi33i0l4ch08kj6x 0 108568 709602 709537 2026-05-20T23:54:48Z Dinototosugiarto 11449 Nambihkeun gambar 709602 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Nyere |image =Saccharum spontaneum (Flora of Tajikistan).png |image_caption = |regnum = [[Plantae]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Poaceae]] |genus = [[Saccharum]] |species = ''S. spontaneum'' |binomial = ''Saccharum spontaneum'' |binomial_authority = L. }} '''Nyere''' (Sunda: nyĕré, ''Saccharum spontaneum'') nyaéta tutuwuhan jinis jukut anu kaasup kana kulawarga [[Poaceae]]. Dina basa Indonésia disebut gelagah, dina basa Inggris ''wild sugarcane''. Tutuwuhan ieu ilahar kapanggih di daérah [[tropis]] jeung [[subtropis]], kaasup di Indonésia<ref name="kew">[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-439977 Saccharum spontaneum]. The Plant List. Diakses 20 Méi 2026.</ref>. == Ciri mandiri == Nyere mangrupa jukut taunan anu jangkungna bisa nepi ka 2–4 méter. Batangna teuas, daunna panjang sareng pinggirna seukeut. Kembangna ngawangun malai anu buluan bodas. == Kagunaan == Bagian anu panglobana dimangpaatkeun nyaéta tangkal garingna. Di Sunda, tangkal nyĕré dijieun pikeun bahan baku [[Sapu nyĕré]]. Salian ti éta, nyĕré ogé dipaké pikeun: * Pakan ingon-ingon * Tahan erosi di tepi walungan * Bahan karajinan tradisional == Tempo ogé == * [[Kanyéré]] - tutuwuhan ''Bridelia stipularis'', béda sareng nyĕré. * [[Sapu nyĕré]] == Rujukan == <references /> [[Kategori:Poaceae]] [[Kategori:Tutuwuhan Indonésia]] [[Kategori:Tutuwuhan tropis]] 1ohn9pj88aon7sowq4q9f6d7b3i693r 709603 709602 2026-05-20T23:55:54Z Dinototosugiarto 11449 709603 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Nyere |image =Saccharum spontaneum (Flora of Tajikistan).png |image_caption = |regnum = [[Plantae]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Poaceae]] |genus = [[Saccharum]] |species = ''S. spontaneum'' |binomial = ''Saccharum spontaneum'' |binomial_authority = L. }} '''Nyere''' (Sunda: nyĕré, ''Saccharum spontaneum'') nyaéta tutuwuhan jinis jukut anu kaasup kana kulawarga [[Poaceae]]. Dina basa Indonésia disebut gelagah, dina basa Inggris ''wild sugarcane''. Tutuwuhan ieu ilahar kapanggih di daérah [[tropis]] jeung [[subtropis]], kaasup di Indonésia<ref name="kew">[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-439977 Saccharum spontaneum]. The Plant List. Diakses 20 Méi 2026.</ref>. == Ciri mandiri == Nyere mangrupa jukut taunan anu jangkungna bisa nepi ka 2–4 méter. Batangna teuas, daunna panjang sareng pinggirna seukeut. Kembangna ngawangun malai anu buluan bodas. == Kagunaan == Bagian anu panglobana dimangpaatkeun nyaéta tangkal garingna. Di Sunda, tangkal nyĕré dijieun pikeun bahan baku [[Sapu nyĕré]]. Salian ti éta, nyĕré ogé dipaké pikeun: * Pakan ingon-ingon * Tahan erosi di tepi walungan * Bahan karajinan tradisional == Tempo ogé == * [[Kanyéré]] - tutuwuhan ''Bridelia stipularis'', béda sareng nyĕré. * [[Sapu nyĕré]] * [[Kaso]] == Rujukan == <references /> [[Kategori:Poaceae]] [[Kategori:Tutuwuhan Indonésia]] [[Kategori:Tutuwuhan tropis]] 1f2kkkruungklt2yhrua0m0p2n7q3y2 0 108576 709571 2026-05-20T12:14:55Z HenriPurwanto 36661 Artikel anyar: Daptar Panalungtik Sajarah jeung Kabudayaan Sunda, lengkep jeung kriteria 709571 wikitext text/x-wiki '''Daptar Panalungtik Sajarah jeung Kabudayaan Sunda''' mangrupa daptar ngaran jalma, ahli, sarta panalungtik anu geus ngabadikeun gawéna pikeun nalungtik, nulis, sarta ngamumule warisan sajarah, basa, sastra, jeung kabudayaan masarakat Sunda ti jaman baheula nepi ka kiwari. == Kriteria == Panalungtik anu asup kana daptar ieu nyaéta jalma-jalma anu: * Medalkeun karya tulis (buku, artikel, jurnal) ngeunaan sajarah atawa kabudayaan Sunda. * Karya-karyana dijadikeun rujukan ku panalungtik sanés atawa di lembaga pendidikan. * Diakuan kontribusina ku masarakat atawa pamaréntah dina widang pelestarian budaya Sunda. == Daptar Ngaran == # '''R. A. Danadibrata''' : Salah sahiji ahli basa jeung budaya nu pangkasohorna. Dipikawanoh minangka pangarang '''Kamus Basa Sunda''' nu jadi acuan utama nepi ka kiwari. Loba nulis ngeunaan adat istiadat, kahirupan sosial, jeung tata basa Sunda.<ref>Danadibrata, R.A. (2006). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> # '''M. Karso Prawiraatmadja''' : Panalungtik naskah kuno jeung sastra buhun. Loba medarkeun karya saperti ''Kidung Lakbok'', ''Carita Parahyangan'', jeung naskah-naskah lianna nu patali jeung sajarah Karajaan Sunda jeung Galuh.<ref>Prawiraatmadja, M. Karso. (1956). ''Kidung Lakbok''. Bandung: Balai Pustaka.</ref> # '''Dr. Saleh Danasasmita''' : Ahli sajarah jeung kabudayaan. Fokus panalungtikanana nyaéta asal-usul urang Sunda, Karajaan Tarumanagara, sistem pamaréntahan, jeung kapustakaan kuna Sunda.<ref>Danasasmita, Saleh. (1984). ''Sejarah Kebudayaan Sunda''. Bandung: Alumni.</ref> # '''Dr. Ayatrohaedi''' : Ahli basa, sastra, jeung folklor. Loba nalungtik carita rahayat, sisindiran, paribasa, sarta ajén moral nu aya dina kabudayaan Sunda.<ref>Ayatrohaedi. (1985). ''Folklor Sunda''. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa.</ref> # '''Yoseph Iskandar''' : Panulis jeung panalungtik nu aktif medarkeun buku ngeunaan sajarah, toponimi (asal-usul ngaran daérah), jeung kapribadian masarakat Jawa Barat.<ref>Iskandar, Yoseph. (2000). ''Sajarah Sunda Jaman Kuna''. Bandung: Pustaka Jaya.</ref> # '''Adireja Prawirakelana''' : Ahli silsilah jeung sajarah karajaan. Karya-karyana loba ngabahas turunan raja-raja Sunda, sistem pusaka, jeung tradisi karajaan baheula. {{citation needed}} # '''Tim Balai Bahasa Propinsi Jawa Barat''' : Lembaga resmi nu terus-terusan ngalaksanakeun panalungtikan, ngumpulkeun data, ngédit naskah, sarta medalkeun buku pikeun ngalestarikeun basa jeung budaya Sunda.<ref>Badan Bahasa Kemendikbudristek. (2022). ''Inventarisasi Naskah Kuno Sunda''. Jakarta: Kemendikbud.</ref> == Tempo ogé == * [[Sajarah Sunda]] * [[Kabudayaan Sunda]] * [[Daptar Karajaan di Tatar Sunda]] == Rujukan == <references /> {{stub}} [[Kategori:Daptar ngaran]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] fr0peuo511awirgi83efjg05dj8cu11 709572 709571 2026-05-20T12:22:46Z HenriPurwanto 36661 /* Tempo ogé */ 709572 wikitext text/x-wiki '''Daptar Panalungtik Sajarah jeung Kabudayaan Sunda''' mangrupa daptar ngaran jalma, ahli, sarta panalungtik anu geus ngabadikeun gawéna pikeun nalungtik, nulis, sarta ngamumule warisan sajarah, basa, sastra, jeung kabudayaan masarakat Sunda ti jaman baheula nepi ka kiwari. == Kriteria == Panalungtik anu asup kana daptar ieu nyaéta jalma-jalma anu: * Medalkeun karya tulis (buku, artikel, jurnal) ngeunaan sajarah atawa kabudayaan Sunda. * Karya-karyana dijadikeun rujukan ku panalungtik sanés atawa di lembaga pendidikan. * Diakuan kontribusina ku masarakat atawa pamaréntah dina widang pelestarian budaya Sunda. == Daptar Ngaran == # '''R. A. Danadibrata''' : Salah sahiji ahli basa jeung budaya nu pangkasohorna. Dipikawanoh minangka pangarang '''Kamus Basa Sunda''' nu jadi acuan utama nepi ka kiwari. Loba nulis ngeunaan adat istiadat, kahirupan sosial, jeung tata basa Sunda.<ref>Danadibrata, R.A. (2006). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> # '''M. Karso Prawiraatmadja''' : Panalungtik naskah kuno jeung sastra buhun. Loba medarkeun karya saperti ''Kidung Lakbok'', ''Carita Parahyangan'', jeung naskah-naskah lianna nu patali jeung sajarah Karajaan Sunda jeung Galuh.<ref>Prawiraatmadja, M. Karso. (1956). ''Kidung Lakbok''. Bandung: Balai Pustaka.</ref> # '''Dr. Saleh Danasasmita''' : Ahli sajarah jeung kabudayaan. Fokus panalungtikanana nyaéta asal-usul urang Sunda, Karajaan Tarumanagara, sistem pamaréntahan, jeung kapustakaan kuna Sunda.<ref>Danasasmita, Saleh. (1984). ''Sejarah Kebudayaan Sunda''. Bandung: Alumni.</ref> # '''Dr. Ayatrohaedi''' : Ahli basa, sastra, jeung folklor. Loba nalungtik carita rahayat, sisindiran, paribasa, sarta ajén moral nu aya dina kabudayaan Sunda.<ref>Ayatrohaedi. (1985). ''Folklor Sunda''. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa.</ref> # '''Yoseph Iskandar''' : Panulis jeung panalungtik nu aktif medarkeun buku ngeunaan sajarah, toponimi (asal-usul ngaran daérah), jeung kapribadian masarakat Jawa Barat.<ref>Iskandar, Yoseph. (2000). ''Sajarah Sunda Jaman Kuna''. Bandung: Pustaka Jaya.</ref> # '''Adireja Prawirakelana''' : Ahli silsilah jeung sajarah karajaan. Karya-karyana loba ngabahas turunan raja-raja Sunda, sistem pusaka, jeung tradisi karajaan baheula. {{citation needed}} # '''Tim Balai Bahasa Propinsi Jawa Barat''' : Lembaga resmi nu terus-terusan ngalaksanakeun panalungtikan, ngumpulkeun data, ngédit naskah, sarta medalkeun buku pikeun ngalestarikeun basa jeung budaya Sunda.<ref>Badan Bahasa Kemendikbudristek. (2022). ''Inventarisasi Naskah Kuno Sunda''. Jakarta: Kemendikbud.</ref> == Tempo ogé == * [[Sajarah Sunda]] * [[Kabudayaan Sunda]] * [[Daptar Karajaan di Tatar Sunda]] [[Kategori:Daptar ngaran]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] == Rujukan == <references /> {{stub}} [[Kategori:Daptar ngaran]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] oxved83vm0ingtitpc5u56ifg4xylbe 709575 709572 2026-05-20T12:33:23Z HenriPurwanto 36661 /* Daptar Ngaran */ 709575 wikitext text/x-wiki '''Daptar Panalungtik Sajarah jeung Kabudayaan Sunda''' mangrupa daptar ngaran jalma, ahli, sarta panalungtik anu geus ngabadikeun gawéna pikeun nalungtik, nulis, sarta ngamumule warisan sajarah, basa, sastra, jeung kabudayaan masarakat Sunda ti jaman baheula nepi ka kiwari. == Kriteria == Panalungtik anu asup kana daptar ieu nyaéta jalma-jalma anu: * Medalkeun karya tulis (buku, artikel, jurnal) ngeunaan sajarah atawa kabudayaan Sunda. * Karya-karyana dijadikeun rujukan ku panalungtik sanés atawa di lembaga pendidikan. * Diakuan kontribusina ku masarakat atawa pamaréntah dina widang pelestarian budaya Sunda. == Daptar Ngaran == # '''Adireja Prawirakelana''' : Ahli silsilah jeung sajarah karajaan. Karya-karyana loba ngabahas turunan raja-raja Sunda, sistem pusaka, jeung tradisi karajaan baheula. {{citation needed}} # '''Dr. (H.C.) Ajip Rosidi''' : Sastrawan, budayawan, sareng pangadeg Yayasan Kebudayaan Rancage. Getol ngamumulé sastra Sunda. {{citation needed}} # '''Dr. Ayatrohaedi''' : Ahli basa, sastra, jeung folklor. Loba nalungtik carita rahayat, sisindiran, paribasa, sarta ajén moral nu aya dina kabudayaan Sunda.<ref>Ayatrohaedi. (1985). ''Folklor Sunda''. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa.</ref> # '''Darsita Lelana''' : Panalungtik sarta panulis anu getol ngulik sajarah lokal Sunda. {{citation needed}} # '''Prof. Dr. H. Edi S. Ekajati''' : Sajarawan sareng budayawan Sunda anu kasohor. Loba nalungtik naskah kuno sareng sajarah karajaan Sunda. {{citation needed}} # '''Yoseph Iskandar''' : Panulis jeung panalungtik nu aktif medarkeun buku ngeunaan sajarah, toponimi, jeung kapribadian masarakat Jawa Barat.<ref>Iskandar, Yoseph. (2000). ''Sajarah Sunda Jaman Kuna''. Bandung: Pustaka Jaya.</ref> # '''M. Karso Prawiraatmadja''' : Panalungtik naskah kuno jeung sastra buhun. Loba medarkeun karya saperti ''Kidung Lakbok'', ''Carita Parahyangan''.<ref>Prawiraatmadja, M. Karso. (1956). ''Kidung Lakbok''. Bandung: Balai Pustaka.</ref> # '''Prof. Dr. Nina H. Lubis''' : Guru Besar Sajarah Universitas Padjadjaran. Loba ngaguar sajarah mangsa kolonial di tanah Parahyangan. {{citation needed}} # '''R. A. Danadibrata''' : Ahli basa jeung budaya nu pangkasohorna. Pangarang '''Kamus Basa Sunda''' nu jadi acuan utama nepi ka kiwari.<ref>Danadibrata, R.A. (2006). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> # '''Retty Isnendes, S.Pd., M.Hum.''' : Dosen sareng panalungtik ti UPI. Sering nalungtik sastra, flora Sunda, jeung kabudayaan. {{citation needed}} # '''Dr. Saleh Danasasmita''' : Ahli sajarah jeung kabudayaan. Fokus panalungtikanana nyaéta asal-usul urang Sunda, Karajaan Tarumanagara, jeung kapustakaan kuna Sunda.<ref>Danasasmita, Saleh. (1984). ''Sejarah Kebudayaan Sunda''. Bandung: Alumni.</ref> # '''Tim Balai Bahasa Propinsi Jawa Barat''' : Lembaga resmi nu terus-terusan ngalaksanakeun panalungtikan, ngumpulkeun data, ngédit naskah, sarta medalkeun buku pikeun ngalestarikeun basa jeung budaya Sunda.<ref>Badan Bahasa Kemendikbudristek. (2022). ''Inventarisasi Naskah Kuno Sunda''. Jakarta: Kemendikbud.</ref> # '''Prof. Dr. Yus Rusyana''' : Akademisi sareng ahli sastra Sunda. Loba nalungtik dongéng, puisi, sareng nilai budaya lisan Sunda. {{citation needed}} == Tempo ogé == * [[Sajarah Sunda]] * [[Kabudayaan Sunda]] * [[Daptar Karajaan di Tatar Sunda]] [[Kategori:Daptar ngaran]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] == Rujukan == <references /> {{stub}} [[Kategori:Daptar ngaran]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] sqti638a7p5kmqzcvqay497nll8pcht 709578 709575 2026-05-20T12:39:37Z HenriPurwanto 36661 /* Daptar Ngaran */ 709578 wikitext text/x-wiki '''Daptar Panalungtik Sajarah jeung Kabudayaan Sunda''' mangrupa daptar ngaran jalma, ahli, sarta panalungtik anu geus ngabadikeun gawéna pikeun nalungtik, nulis, sarta ngamumule warisan sajarah, basa, sastra, jeung kabudayaan masarakat Sunda ti jaman baheula nepi ka kiwari. == Kriteria == Panalungtik anu asup kana daptar ieu nyaéta jalma-jalma anu: * Medalkeun karya tulis (buku, artikel, jurnal) ngeunaan sajarah atawa kabudayaan Sunda. * Karya-karyana dijadikeun rujukan ku panalungtik sanés atawa di lembaga pendidikan. * Diakuan kontribusina ku masarakat atawa pamaréntah dina widang pelestarian budaya Sunda. == Daptar Ngaran == <ol> <li>'''Adireja Prawirakelana''' : Ahli silsilah jeung sajarah karajaan. Karya-karyana loba ngabahas turunan raja-raja Sunda, sistem pusaka, jeung tradisi karajaan baheula. {{citation needed}}</li> <li>'''Dr. (H.C.) Ajip Rosidi''' : Sastrawan, budayawan, sareng pangadeg Yayasan Kebudayaan Rancage. Getol ngamumulé sastra Sunda. {{citation needed}}</li> <li>'''Dr. Ayatrohaedi''' : Ahli basa, sastra, jeung folklor. Loba nalungtik carita rahayat, sisindiran, paribasa, sarta ajén moral nu aya dina kabudayaan Sunda.<ref>Ayatrohaedi. (1985). ''Folklor Sunda''. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa.</ref></li> <li>'''Darsita Lelana''' : Panalungtik sarta panulis anu getol ngulik sajarah lokal Sunda. {{citation needed}}</li> <li>'''Prof. Dr. H. Edi S. Ekajati''' : Sajarawan sareng budayawan Sunda anu kasohor. Loba nalungtik naskah kuno sareng sajarah karajaan Sunda. {{citation needed}}</li> <li>'''Yoseph Iskandar''' : Panulis jeung panalungtik nu aktif medarkeun buku ngeunaan sajarah, toponimi, jeung kapribadian masarakat Jawa Barat.<ref>Iskandar, Yoseph. (2000). ''Sajarah Sunda Jaman Kuna''. Bandung: Pustaka Jaya.</ref></li> <li>'''M. Karso Prawiraatmadja''' : Panalungtik naskah kuno jeung sastra buhun. Loba medarkeun karya saperti ''Kidung Lakbok'', ''Carita Parahyangan''.<ref>Prawiraatmadja, M. Karso. (1956). ''Kidung Lakbok''. Bandung: Balai Pustaka.</ref></li> <li>'''Prof. Dr. Nina H. Lubis''' : Guru Besar Sajarah Universitas Padjadjaran. Loba ngaguar sajarah mangsa kolonial di tanah Parahyangan. {{citation needed}}</li> <li>'''R. A. Danadibrata''' : Ahli basa jeung budaya nu pangkasohorna. Pangarang '''Kamus Basa Sunda''' nu jadi acuan utama nepi ka kiwari.<ref>Danadibrata, R.A. (2006). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref></li> <li>'''Retty Isnendes, S.Pd., M.Hum.''' : Dosen sareng panalungtik ti UPI. Sering nalungtik sastra, flora Sunda, jeung kabudayaan. {{citation needed}}</li> <li>'''Dr. Saleh Danasasmita''' : Ahli sajarah jeung kabudayaan. Fokus panalungtikanana nyaéta asal-usul urang Sunda, Karajaan Tarumanagara, jeung kapustakaan kuna Sunda.<ref>Danasasmita, Saleh. (1984). ''Sejarah Kebudayaan Sunda''. Bandung: Alumni.</ref></li> <li>'''Tim Balai Bahasa Propinsi Jawa Barat''' : Lembaga resmi nu terus-terusan ngalaksanakeun panalungtikan, ngumpulkeun data, ngédit naskah, sarta medalkeun buku pikeun ngalestarikeun basa jeung budaya Sunda.<ref>Badan Bahasa Kemendikbudristek. (2022). ''Inventarisasi Naskah Kuno Sunda''. Jakarta: Kemendikbud.</ref></li> <li>'''Prof. Dr. Yus Rusyana''' : Akademisi sareng ahli sastra Sunda. Loba nalungtik dongéng, puisi, sareng nilai budaya lisan Sunda. {{citation needed}}</li> </ol> == Tempo ogé == * [[Sajarah Sunda]] * [[Kabudayaan Sunda]] * [[Daptar Karajaan di Tatar Sunda]] [[Kategori:Daptar ngaran]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] == Rujukan == <references /> {{stub}} [[Kategori:Daptar ngaran]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] pr2tiwifdomujkdcv6sbx9jh6bql4ue 709583 709578 2026-05-20T12:55:16Z HenriPurwanto 36661 Ngalereskeun susunan daptar, nambihan rujukan, sarta miceun data nu teu acan aya sumberna 709583 wikitext text/x-wiki '''Daptar Panalungtik Sajarah jeung Kabudayaan Sunda''' mangrupa daptar ngaran jalma, ahli, sarta panalungtik anu geus ngabadikeun gawéna pikeun nalungtik, nulis, sarta ngamumule warisan sajarah, basa, sastra, jeung kabudayaan masarakat Sunda ti jaman baheula nepi ka kiwari. == Kriteria == Panalungtik anu asup kana daptar ieu nyaéta jalma-jalma anu: * Medalkeun karya tulis (buku, artikel, jurnal) ngeunaan sajarah atawa kabudayaan Sunda. * Karya-karyana dijadikeun rujukan ku panalungtik sanés atawa di lembaga pendidikan. * Diakuan kontribusina ku masarakat atawa pamaréntah dina widang pelestarian budaya Sunda. == Daptar Ngaran == <ol> <li>'''Dr. (H.C.) Ajip Rosidi''' : Sastrawan, budayawan, sareng pangadeg Yayasan Kebudayaan Rancage. Getol ngamumulé sastra Sunda.<ref>Ajip Rosidi. (2000). ''Ensiklopedi Sunda''. Jakarta: Pustaka Jaya.</ref></li> <li>'''Dr. Ayatrohaedi''' : Ahli basa, sastra, jeung folklor. Loba nalungtik carita rahayat, sisindiran, paribasa, sarta ajén moral nu aya dina kabudayaan Sunda.<ref>Ayatrohaedi. (1985). ''Folklor Sunda''. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa.</ref></li> <li>'''Prof. Dr. H. Edi S. Ekajati''' : Sajarawan sareng budayawan Sunda anu kasohor. Loba nalungtik naskah kuno sareng sajarah karajaan Sunda.<ref>Ekajati, Edi S. (2005). ''Mundurnya Kerajaan Sunda''. Bandung: Pustaka Jaya.</ref></li> <li>'''Yoseph Iskandar''' : Panulis jeung panalungtik nu aktif medarkeun buku ngeunaan sajarah, toponimi, jeung kapribadian masarakat Jawa Barat.<ref>Iskandar, Yoseph. (2000). ''Sajarah Sunda Jaman Kuna''. Bandung: Pustaka Jaya.</ref></li> <li>'''M. Karso Prawiraatmadja''' : Panalungtik naskah kuno jeung sastra buhun. Loba medarkeun karya saperti ''Kidung Lakbok'', ''Carita Parahyangan''.<ref>Prawiraatmadja, M. Karso. (1956). ''Kidung Lakbok''. Bandung: Balai Pustaka.</ref></li> <li>'''Prof. Dr. Nina H. Lubis''' : Guru Besar Sajarah Universitas Padjadjaran. Loba ngaguar sajarah mangsa kolonial di tanah Parahyangan.<ref>Lubis, Nina H. (2000). ''Kehidupan Kaum Menak Priangan 1800-1942''. Bandung: ITB Press.</ref></li> <li>'''R. A. Danadibrata''' : Ahli basa jeung budaya nu pangkasohorna. Pangarang '''Kamus Basa Sunda''' nu jadi acuan utama nepi ka kiwari.<ref>Danadibrata, R.A. (2006). ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref></li> <li>'''Dr. Saleh Danasasmita''' : Ahli sajarah jeung kabudayaan. Fokus panalungtikanana nyaéta asal-usul urang Sunda, Karajaan Tarumanagara, jeung kapustakaan kuna Sunda.<ref>Danasasmita, Saleh. (1984). ''Sejarah Kebudayaan Sunda''. Bandung: Alumni.</ref></li> <li>'''Tim Balai Bahasa Propinsi Jawa Barat''' : Lembaga resmi nu terus-terusan ngalaksanakeun panalungtikan, ngumpulkeun data, ngédit naskah, sarta medalkeun buku pikeun ngalestarikeun basa jeung budaya Sunda.<ref>Badan Bahasa Kemendikbudristek. (2022). ''Inventarisasi Naskah Kuno Sunda''. Jakarta: Kemendikbud.</ref></li> <li>'''Prof. Dr. Yus Rusyana''' : Akademisi sareng ahli sastra Sunda. Loba nalungtik dongéng, puisi, sareng nilai budaya lisan Sunda.<ref>Rusyana, Yus. (1984). ''Sastra Sunda''. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa.</ref></li> </ol> == Tempo ogé == * [[Sajarah Sunda]] * [[Kabudayaan Sunda]] * [[Daptar Karajaan di Tatar Sunda]] == Rujukan == <references /> {{stub}} [[Kategori:Daptar ngaran]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Kabudayaan Sunda]] gj6h7b39zhcj2maa3slga51eeuu3bwr 0 108577 709573 2026-05-20T12:28:49Z Syahira Rizkia 27597 Nyieun kaca anyar '''Sél somatik''' (tina basa Yunani Kuno ''σῶμα (sôma)'' anu hartina 'awak'), atawa sél végetatif, nyaéta sakabéh [[Sél (biologi)|sél]] biologis anu ngabentuk awak [[organisme multiselulér]] (mahluk hirup anu boga loba sél) salian ti gamét, [[sél germinal]], gamétosit, atawa [[sél punca]] (''stem cell'') anu tacan kadiferénsiasi (tacan boga fungsi husus). Sél somatik ieu anu nyusun awak mahluk hirup sarta meulah manéh ku cara [[mitosis]]. Sabalikna,... 709573 wikitext text/x-wiki '''Sél somatik''' (tina basa Yunani Kuno ''σῶμα (sôma)'' anu hartina 'awak'), atawa sél végetatif, nyaéta sakabéh [[Sél (biologi)|sél]] biologis anu ngabentuk awak [[organisme multiselulér]] (mahluk hirup anu boga loba sél) salian ti gamét, [[sél germinal]], gamétosit, atawa [[sél punca]] (''stem cell'') anu tacan kadiferénsiasi (tacan boga fungsi husus). Sél somatik ieu anu nyusun awak mahluk hirup sarta meulah manéh ku cara [[mitosis]]. Sabalikna, gamét mah asalna tina prosés [[méiosis]] di jero sél germinal sarta bakal ngahiji (fusi) dina prosés baranahan (réproduksi) séksual. Ari sél punca ogé bisa meulah manéh ku cara mitosis, tapi bédana jeung sél somatik téh nyaéta sél punca mah bisa mekar jeung parobah (diferénsiasi) janten rupa-rupa jenis sél anu boga fungsi husus. Dina mamalia (mahluk hirup anu nyusu), sél somatik ngabentuk sakabéh organ jero, [[kulit]], [[tulang]], [[getih]], jeung jaringan panyambung. Sedengkeun sél germinal bakal ngahasilkeun [[spérmatozoa]] jeung ova (sél endog) anu engkéna bakal ngahiji dina prosés pamearan ([[fértilisasi]]) pikeun ngahasilkeun sél anu disebut jigo. Ieu jigo téh bakal meulah manéh sarta mekar jadi sél-sél émbrio. Kurang leuwih aya 220 jenis sél somatik dina awak manusa.<ref>{{Cite book|edition=8. ed., Pearson international ed., [Nachdr.]|title=Biology|publisher=Pearson Benjamin Cummings|date=20|location=San Francisco, Calif. Munich|isbn=978-0-8053-6844-4|editor-first=Neil A.|editor-last=Campbell|editor-first2=Jane B.|editor-last2=Reece}}</ref> Sacara tiori, sél-sél ieu lain sél germinal (anu jadi sumber gamét); maranéhna bakal nurunkeun mutasina ka sél turunanana (lamun boga), tapi moal diturunkeun ka turunan (anak/incu) éta mahluk hirupna. Sanajan kitu, dina spons (sato laut ''Porifera''), sél somatik anu tacan kadiferénsiasi bisa ngabentuk sél germinal, sarta dina ''Cnidaria'' (saperti ubur-ubur), sél somatik anu geus kadiferénsiasi justru jadi sumber sél germinal. Pembélaan sél sacara mitosis ngan bisa katémbong dina sél somatik diploid. Ngan sawatara sél wungkul, saperti sél germinal, anu milu nyepeng peran dina prosés baranahan (réproduksi).<ref>{{Cite journal|last=Chernis|first=P. J.|date=1985-01-01|title=Petrographic analyses of URL-2 and URL-6 special thermal conductivity samples|url=https://ostrnrcan-dostrncan.canada.ca/handle/1845/261886|language=English|doi=10.4095/315247}}</ref> == Référénsi == hj60m4e23jqrxbk6c5g7aqai0s34wps 709574 709573 2026-05-20T12:32:07Z Syahira Rizkia 27597 709574 wikitext text/x-wiki '''Sél somatik''' (tina basa Yunani Kuno ''σῶμα (sôma)'' anu hartina 'awak'), atawa sél végetatif, nyaéta sakabéh [[Sél (biologi)|sél]] biologis anu ngabentuk awak [[organisme multiselulér]] (mahluk hirup anu boga loba sél) salian ti gamét, [[sél germinal]], gamétosit, atawa [[sél punca]] (''stem cell'') anu tacan kadiferénsiasi (tacan boga fungsi husus). Sél somatik ieu anu nyusun awak mahluk hirup sarta meulah manéh ku cara [[mitosis]]. Sabalikna, gamét mah asalna tina prosés [[méiosis]] di jero sél germinal sarta bakal ngahiji (fusi) dina prosés baranahan (réproduksi) séksual. Ari sél punca ogé bisa meulah manéh ku cara mitosis, tapi bédana jeung sél somatik téh nyaéta sél punca mah bisa mekar jeung parobah (diferénsiasi) janten rupa-rupa jenis sél anu boga fungsi husus. Dina mamalia (mahluk hirup anu nyusu), sél somatik ngabentuk sakabéh organ jero, [[kulit]], [[tulang]], [[getih]], jeung jaringan panyambung. Sedengkeun sél germinal bakal ngahasilkeun [[spérmatozoa]] jeung ova (sél endog) anu engkéna bakal ngahiji dina prosés pamearan ([[fértilisasi]]) pikeun ngahasilkeun sél anu disebut jigo. Ieu jigo téh bakal meulah manéh sarta mekar jadi sél-sél émbrio. Kurang leuwih aya 220 jenis sél somatik dina awak manusa.<ref>{{Cite book|edition=8. ed., Pearson international ed., [Nachdr.]|title=Biology|publisher=Pearson Benjamin Cummings|date=20|location=San Francisco, Calif. Munich|isbn=978-0-8053-6844-4|editor-first=Neil A.|editor-last=Campbell|editor-first2=Jane B.|editor-last2=Reece}}</ref> Sacara tiori, sél-sél ieu lain sél germinal (anu jadi sumber gamét); maranéhna bakal nurunkeun mutasina ka sél turunanana (lamun boga), tapi moal diturunkeun ka turunan (anak/incu) éta mahluk hirupna. Sanajan kitu, dina spons (sato laut ''Porifera''), sél somatik anu tacan kadiferénsiasi bisa ngabentuk sél germinal, sarta dina ''Cnidaria'' (saperti ubur-ubur), sél somatik anu geus kadiferénsiasi justru jadi sumber sél germinal. Pembélaan sél sacara mitosis ngan bisa katémbong dina sél somatik diploid. Ngan sawatara sél wungkul, saperti sél germinal, anu milu nyepeng peran dina prosés baranahan (réproduksi).<ref>{{Cite journal|last=Chernis|first=P. J.|date=1985-01-01|title=Petrographic analyses of URL-2 and URL-6 special thermal conductivity samples|url=https://ostrnrcan-dostrncan.canada.ca/handle/1845/261886|language=English|doi=10.4095/315247}}</ref> == Évolusi == Ku sabab prosés multiselulér (mahluk hirup boga loba sél) téh ditiorikeun mekar (bunas/évolusi) mangkali-kali,<ref>{{Cite journal|last=Grosberg|first=Richard K.|last2=Strathmann|first2=Richard R.|date=2007-12-01|title=The Evolution of Multicellularity: A Minor Major Transition?|url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735|journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|language=en|volume=38|issue=Volume 38, 2007|pages=621–654|doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735|issn=1543-592X}}</ref> sél somatik anu stéril (teu bisa baranahan) ogé milu mekar sarua kos kitu. Évolusi sél germinal anu "abadi" (bisa terus nurunkeun turunan) anu ngahasilkeun sél somatik husus, ngalibetkeun meungharna sipat mortalitas (bisa paéh). Hal ieu bisa katémbong dina vérsi anu pangbasajanna dina ganggang ''volvocine''.<ref>{{Cite journal|last=Hallmann|first=Armin|date=2011-06|title=Evolution of reproductive development in the volvocine algae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3098969/|journal=Sexual Plant Reproduction|volume=24|issue=2|pages=97–112|doi=10.1007/s00497-010-0158-4|issn=1432-2145|pmc=3098969|pmid=21174128}}</ref> Spésiés-spésiés anu boga pamepék (panyekel wates) anu jelas antara sél somatik stéril jeung sél germinal téh disebut ''Weismannists''. Kamekaran modél ''Weismannist'' ieu kaasup kaitung langka (contohna dina sato boga tulang tonggong/[[Vertebrata|vértebrata]], [[Arthropoda|artropoda]], jeung ''[[Volvox]]''), sabab loba spésiés séjénna anu boga kamampuh pikeun ngalakukeun émbriogénésis somatik (bisa nyieun émbrio tina sél somatik biasa, contona dina tutuwuhan darat, lolobana ganggang, sarta rupa-rupa sato teu boga tulang tonggong).<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=Eugenie C|last2=Gishlick|first2=Alan D|date=2004-12|title=<i>Evolution. <i>Third Edition.</i></i> <i>By </i>Mark Ridley. <i>Malden (Massachusetts): Blackwell Publishing</i>. $89.95 (paper). xxv + 751 p; ill.; index. ISBN: 1–4051–0345–0. 2004.|url=https://doi.org/10.1086/428182|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=79|issue=4|pages=422–423|doi=10.1086/428182|issn=0033-5770}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Niklas|first=Karl J.|date=2014-01|title=The evolutionary‐developmental origins of multicellularity|url=http://www.amjbot.org/content/101/1/6.long|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=101|issue=1|pages=6–25|doi=10.3732/ajb.1300314|issn=0002-9122}}</ref> == Référénsi == d8fw2x45g56dfxi7m0z9fble2n25fzq 709576 709574 2026-05-20T12:35:50Z Syahira Rizkia 27597 709576 wikitext text/x-wiki '''Sél somatik''' (tina basa Yunani Kuno ''σῶμα (sôma)'' anu hartina 'awak'), atawa sél végetatif, nyaéta sakabéh [[Sél (biologi)|sél]] biologis anu ngabentuk awak [[organisme multiselulér]] (mahluk hirup anu boga loba sél) salian ti gamét, [[sél germinal]], gamétosit, atawa [[sél punca]] (''stem cell'') anu tacan kadiferénsiasi (tacan boga fungsi husus). Sél somatik ieu anu nyusun awak mahluk hirup sarta meulah manéh ku cara [[mitosis]]. Sabalikna, gamét mah asalna tina prosés [[méiosis]] di jero sél germinal sarta bakal ngahiji (fusi) dina prosés baranahan (réproduksi) séksual. Ari sél punca ogé bisa meulah manéh ku cara mitosis, tapi bédana jeung sél somatik téh nyaéta sél punca mah bisa mekar jeung parobah (diferénsiasi) janten rupa-rupa jenis sél anu boga fungsi husus. Dina mamalia (mahluk hirup anu nyusu), sél somatik ngabentuk sakabéh organ jero, [[kulit]], [[tulang]], [[getih]], jeung jaringan panyambung. Sedengkeun sél germinal bakal ngahasilkeun [[spérmatozoa]] jeung ova (sél endog) anu engkéna bakal ngahiji dina prosés pamearan ([[fértilisasi]]) pikeun ngahasilkeun sél anu disebut jigo. Ieu jigo téh bakal meulah manéh sarta mekar jadi sél-sél émbrio. Kurang leuwih aya 220 jenis sél somatik dina awak manusa.<ref>{{Cite book|edition=8. ed., Pearson international ed., [Nachdr.]|title=Biology|publisher=Pearson Benjamin Cummings|date=20|location=San Francisco, Calif. Munich|isbn=978-0-8053-6844-4|editor-first=Neil A.|editor-last=Campbell|editor-first2=Jane B.|editor-last2=Reece}}</ref> Sacara tiori, sél-sél ieu lain sél germinal (anu jadi sumber gamét); maranéhna bakal nurunkeun mutasina ka sél turunanana (lamun boga), tapi moal diturunkeun ka turunan (anak/incu) éta mahluk hirupna. Sanajan kitu, dina spons (sato laut ''Porifera''), sél somatik anu tacan kadiferénsiasi bisa ngabentuk sél germinal, sarta dina ''Cnidaria'' (saperti ubur-ubur), sél somatik anu geus kadiferénsiasi justru jadi sumber sél germinal. Pembélaan sél sacara mitosis ngan bisa katémbong dina sél somatik diploid. Ngan sawatara sél wungkul, saperti sél germinal, anu milu nyepeng peran dina prosés baranahan (réproduksi).<ref>{{Cite journal|last=Chernis|first=P. J.|date=1985-01-01|title=Petrographic analyses of URL-2 and URL-6 special thermal conductivity samples|url=https://ostrnrcan-dostrncan.canada.ca/handle/1845/261886|language=English|doi=10.4095/315247}}</ref> == Évolusi == Ku sabab prosés multiselulér (mahluk hirup boga loba sél) téh ditiorikeun mekar (bunas/évolusi) mangkali-kali,<ref>{{Cite journal|last=Grosberg|first=Richard K.|last2=Strathmann|first2=Richard R.|date=2007-12-01|title=The Evolution of Multicellularity: A Minor Major Transition?|url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735|journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|language=en|volume=38|issue=Volume 38, 2007|pages=621–654|doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735|issn=1543-592X}}</ref> sél somatik anu stéril (teu bisa baranahan) ogé milu mekar sarua kos kitu. Évolusi sél germinal anu "abadi" (bisa terus nurunkeun turunan) anu ngahasilkeun sél somatik husus, ngalibetkeun meungharna sipat mortalitas (bisa paéh). Hal ieu bisa katémbong dina vérsi anu pangbasajanna dina ganggang ''volvocine''.<ref>{{Cite journal|last=Hallmann|first=Armin|date=2011-06|title=Evolution of reproductive development in the volvocine algae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3098969/|journal=Sexual Plant Reproduction|volume=24|issue=2|pages=97–112|doi=10.1007/s00497-010-0158-4|issn=1432-2145|pmc=3098969|pmid=21174128}}</ref> Spésiés-spésiés anu boga pamepék (panyekel wates) anu jelas antara sél somatik stéril jeung sél germinal téh disebut ''Weismannists''. Kamekaran modél ''Weismannist'' ieu kaasup kaitung langka (contohna dina sato boga tulang tonggong/[[Vertebrata|vértebrata]], [[Arthropoda|artropoda]], jeung ''[[Volvox]]''), sabab loba spésiés séjénna anu boga kamampuh pikeun ngalakukeun émbriogénésis somatik (bisa nyieun émbrio tina sél somatik biasa, contona dina tutuwuhan darat, lolobana ganggang, sarta rupa-rupa sato teu boga tulang tonggong).<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=Eugenie C|last2=Gishlick|first2=Alan D|date=2004-12|title=<i>Evolution. <i>Third Edition.</i></i> <i>By </i>Mark Ridley. <i>Malden (Massachusetts): Blackwell Publishing</i>. $89.95 (paper). xxv + 751 p; ill.; index. ISBN: 1–4051–0345–0. 2004.|url=https://doi.org/10.1086/428182|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=79|issue=4|pages=422–423|doi=10.1086/428182|issn=0033-5770}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Niklas|first=Karl J.|date=2014-01|title=The evolutionary‐developmental origins of multicellularity|url=http://www.amjbot.org/content/101/1/6.long|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=101|issue=1|pages=6–25|doi=10.3732/ajb.1300314|issn=0002-9122}}</ref> == Genetika jeung Kromosom == Sarua kawas sakabéh sél séjénna, sél somatik ogé ngandung [[DNA]] anu disusun dina jero [[kromosom]]. Lamun sél somatik ngandung kromosom anu papasangan, éta sél disebutna [[diploid]], sarta organismeu (mahluk hirupna) disebut mahluk diploid. Sabalikna, gamét dina mahluk diploid mah ngan boga kromosom tunggal anu teu papasangan, sarta disebutna haploid. Unggal papasangan kromosom téh ngawengku hiji kromosom turunan ti bapa sarta hiji deui turunan ti indung. Dina manusa, sél somatik téh ngandung 46 kromosom anu dibagi jadi 23 pasang. Lamun dibandingkeun, gamét mahluk diploid mah ngan boga satengahna tina jumlah kromosom sél somatik. Dina manusa, jumlahna nyaéta 23 kromosom anu teu papasangan. Nalika dua gamét (nyaéta spérmatozoa jeung ovum) panggih dina prosés pembuahan, éta dua gamét téh bakal ngahiji sarta ngabentuk jigo. Kusabab ayana prosés ngahijina dua gamét ieu, jigo manusa jadi boga 46 kromosom (atawa 23 pasang). Loba pisan spésiés séjén anu kromosom dina sél somatikna téh disusun beropat-opat ("tétraploid") atawa genep-genep ("héksaploid"). Ku kituna, maranéhna bisa boga sél germinal anu diploid atawa triploid. Contona nyaéta spésiés gandum modern anu ayeuna biasa dipelak, ''Triticum aestivum L.'', nyaéta spésiés héksaploid anu sél somatikna ngandung genep salinan (kopi) tina unggal kromatid. Tingkat frékuénsi mutasi spontan kapanggih leuwih saeutik sacara signifikan dina sél germinal lalaki anu geus mekar, dibandingkeun jeung jenis sél somatik dina individu anu sarua.<ref>{{Cite journal|last=Walter|first=C. A.|last2=Intano|first2=G. W.|last3=McCarrey|first3=J. R.|last4=McMahan|first4=C. A.|last5=Walter|first5=R. B.|date=1998-08-18|title=Mutation frequency declines during spermatogenesis in young mice but increases in old mice|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC21453/|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=95|issue=17|pages=10015–10019|doi=10.1073/pnas.95.17.10015|issn=0027-8424|pmc=21453|pmid=9707592}}</ref> Sél germinal awéwé ogé némbongkeun frékuénsi mutasi anu leuwih saeutik batan sél somatik, sarta tingkatna sarua jeung sél germinal lalaki.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Murphey|first=Patricia|last2=McLean|first2=Derek J.|last3=McMahan|first3=C. Alex|last4=Walter|first4=Christi A.|last5=McCarrey|first5=John R.|date=2013-01|title=Enhanced genetic integrity in mouse germ cells|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4434944/|journal=Biology of Reproduction|volume=88|issue=1|pages=6|doi=10.1095/biolreprod.112.103481|issn=1529-7268|pmc=4434944|pmid=23153565}}</ref> Hasil panalungtikan ieu némbongkeun yén aya mékanismeu anu leuwih éféktif dipaké pikeun ngawatesan meungharna mutasi spontan ti mimiti dina sél germinal batan dina sél somatik. Mékanismeu kawas kitu téh sigana ngalibetkeun ngaronjatna tingkat énzim pangomé DNA (DNA ''repair'') anu bisa ngoméan lolobana karuksakan DNA anu berpotensi ngabalukarkeun mutasi.<ref name=":0" /> == Référénsi == n5xo0fcoliyy140b6bmphep7zc7u1j0 709577 709576 2026-05-20T12:36:48Z Syahira Rizkia 27597 /* Référénsi */ 709577 wikitext text/x-wiki '''Sél somatik''' (tina basa Yunani Kuno ''σῶμα (sôma)'' anu hartina 'awak'), atawa sél végetatif, nyaéta sakabéh [[Sél (biologi)|sél]] biologis anu ngabentuk awak [[organisme multiselulér]] (mahluk hirup anu boga loba sél) salian ti gamét, [[sél germinal]], gamétosit, atawa [[sél punca]] (''stem cell'') anu tacan kadiferénsiasi (tacan boga fungsi husus). Sél somatik ieu anu nyusun awak mahluk hirup sarta meulah manéh ku cara [[mitosis]]. Sabalikna, gamét mah asalna tina prosés [[méiosis]] di jero sél germinal sarta bakal ngahiji (fusi) dina prosés baranahan (réproduksi) séksual. Ari sél punca ogé bisa meulah manéh ku cara mitosis, tapi bédana jeung sél somatik téh nyaéta sél punca mah bisa mekar jeung parobah (diferénsiasi) janten rupa-rupa jenis sél anu boga fungsi husus. Dina mamalia (mahluk hirup anu nyusu), sél somatik ngabentuk sakabéh organ jero, [[kulit]], [[tulang]], [[getih]], jeung jaringan panyambung. Sedengkeun sél germinal bakal ngahasilkeun [[spérmatozoa]] jeung ova (sél endog) anu engkéna bakal ngahiji dina prosés pamearan ([[fértilisasi]]) pikeun ngahasilkeun sél anu disebut jigo. Ieu jigo téh bakal meulah manéh sarta mekar jadi sél-sél émbrio. Kurang leuwih aya 220 jenis sél somatik dina awak manusa.<ref>{{Cite book|edition=8. ed., Pearson international ed., [Nachdr.]|title=Biology|publisher=Pearson Benjamin Cummings|date=20|location=San Francisco, Calif. Munich|isbn=978-0-8053-6844-4|editor-first=Neil A.|editor-last=Campbell|editor-first2=Jane B.|editor-last2=Reece}}</ref> Sacara tiori, sél-sél ieu lain sél germinal (anu jadi sumber gamét); maranéhna bakal nurunkeun mutasina ka sél turunanana (lamun boga), tapi moal diturunkeun ka turunan (anak/incu) éta mahluk hirupna. Sanajan kitu, dina spons (sato laut ''Porifera''), sél somatik anu tacan kadiferénsiasi bisa ngabentuk sél germinal, sarta dina ''Cnidaria'' (saperti ubur-ubur), sél somatik anu geus kadiferénsiasi justru jadi sumber sél germinal. Pembélaan sél sacara mitosis ngan bisa katémbong dina sél somatik diploid. Ngan sawatara sél wungkul, saperti sél germinal, anu milu nyepeng peran dina prosés baranahan (réproduksi).<ref>{{Cite journal|last=Chernis|first=P. J.|date=1985-01-01|title=Petrographic analyses of URL-2 and URL-6 special thermal conductivity samples|url=https://ostrnrcan-dostrncan.canada.ca/handle/1845/261886|language=English|doi=10.4095/315247}}</ref> == Évolusi == Ku sabab prosés multiselulér (mahluk hirup boga loba sél) téh ditiorikeun mekar (bunas/évolusi) mangkali-kali,<ref>{{Cite journal|last=Grosberg|first=Richard K.|last2=Strathmann|first2=Richard R.|date=2007-12-01|title=The Evolution of Multicellularity: A Minor Major Transition?|url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735|journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|language=en|volume=38|issue=Volume 38, 2007|pages=621–654|doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735|issn=1543-592X}}</ref> sél somatik anu stéril (teu bisa baranahan) ogé milu mekar sarua kos kitu. Évolusi sél germinal anu "abadi" (bisa terus nurunkeun turunan) anu ngahasilkeun sél somatik husus, ngalibetkeun meungharna sipat mortalitas (bisa paéh). Hal ieu bisa katémbong dina vérsi anu pangbasajanna dina ganggang ''volvocine''.<ref>{{Cite journal|last=Hallmann|first=Armin|date=2011-06|title=Evolution of reproductive development in the volvocine algae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3098969/|journal=Sexual Plant Reproduction|volume=24|issue=2|pages=97–112|doi=10.1007/s00497-010-0158-4|issn=1432-2145|pmc=3098969|pmid=21174128}}</ref> Spésiés-spésiés anu boga pamepék (panyekel wates) anu jelas antara sél somatik stéril jeung sél germinal téh disebut ''Weismannists''. Kamekaran modél ''Weismannist'' ieu kaasup kaitung langka (contohna dina sato boga tulang tonggong/[[Vertebrata|vértebrata]], [[Arthropoda|artropoda]], jeung ''[[Volvox]]''), sabab loba spésiés séjénna anu boga kamampuh pikeun ngalakukeun émbriogénésis somatik (bisa nyieun émbrio tina sél somatik biasa, contona dina tutuwuhan darat, lolobana ganggang, sarta rupa-rupa sato teu boga tulang tonggong).<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=Eugenie C|last2=Gishlick|first2=Alan D|date=2004-12|title=<i>Evolution. <i>Third Edition.</i></i> <i>By </i>Mark Ridley. <i>Malden (Massachusetts): Blackwell Publishing</i>. $89.95 (paper). xxv + 751 p; ill.; index. ISBN: 1–4051–0345–0. 2004.|url=https://doi.org/10.1086/428182|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=79|issue=4|pages=422–423|doi=10.1086/428182|issn=0033-5770}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Niklas|first=Karl J.|date=2014-01|title=The evolutionary‐developmental origins of multicellularity|url=http://www.amjbot.org/content/101/1/6.long|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=101|issue=1|pages=6–25|doi=10.3732/ajb.1300314|issn=0002-9122}}</ref> == Genetika jeung Kromosom == Sarua kawas sakabéh sél séjénna, sél somatik ogé ngandung [[DNA]] anu disusun dina jero [[kromosom]]. Lamun sél somatik ngandung kromosom anu papasangan, éta sél disebutna [[diploid]], sarta organismeu (mahluk hirupna) disebut mahluk diploid. Sabalikna, gamét dina mahluk diploid mah ngan boga kromosom tunggal anu teu papasangan, sarta disebutna haploid. Unggal papasangan kromosom téh ngawengku hiji kromosom turunan ti bapa sarta hiji deui turunan ti indung. Dina manusa, sél somatik téh ngandung 46 kromosom anu dibagi jadi 23 pasang. Lamun dibandingkeun, gamét mahluk diploid mah ngan boga satengahna tina jumlah kromosom sél somatik. Dina manusa, jumlahna nyaéta 23 kromosom anu teu papasangan. Nalika dua gamét (nyaéta spérmatozoa jeung ovum) panggih dina prosés pembuahan, éta dua gamét téh bakal ngahiji sarta ngabentuk jigo. Kusabab ayana prosés ngahijina dua gamét ieu, jigo manusa jadi boga 46 kromosom (atawa 23 pasang). Loba pisan spésiés séjén anu kromosom dina sél somatikna téh disusun beropat-opat ("tétraploid") atawa genep-genep ("héksaploid"). Ku kituna, maranéhna bisa boga sél germinal anu diploid atawa triploid. Contona nyaéta spésiés gandum modern anu ayeuna biasa dipelak, ''Triticum aestivum L.'', nyaéta spésiés héksaploid anu sél somatikna ngandung genep salinan (kopi) tina unggal kromatid. Tingkat frékuénsi mutasi spontan kapanggih leuwih saeutik sacara signifikan dina sél germinal lalaki anu geus mekar, dibandingkeun jeung jenis sél somatik dina individu anu sarua.<ref>{{Cite journal|last=Walter|first=C. A.|last2=Intano|first2=G. W.|last3=McCarrey|first3=J. R.|last4=McMahan|first4=C. A.|last5=Walter|first5=R. B.|date=1998-08-18|title=Mutation frequency declines during spermatogenesis in young mice but increases in old mice|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC21453/|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=95|issue=17|pages=10015–10019|doi=10.1073/pnas.95.17.10015|issn=0027-8424|pmc=21453|pmid=9707592}}</ref> Sél germinal awéwé ogé némbongkeun frékuénsi mutasi anu leuwih saeutik batan sél somatik, sarta tingkatna sarua jeung sél germinal lalaki.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Murphey|first=Patricia|last2=McLean|first2=Derek J.|last3=McMahan|first3=C. Alex|last4=Walter|first4=Christi A.|last5=McCarrey|first5=John R.|date=2013-01|title=Enhanced genetic integrity in mouse germ cells|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4434944/|journal=Biology of Reproduction|volume=88|issue=1|pages=6|doi=10.1095/biolreprod.112.103481|issn=1529-7268|pmc=4434944|pmid=23153565}}</ref> Hasil panalungtikan ieu némbongkeun yén aya mékanismeu anu leuwih éféktif dipaké pikeun ngawatesan meungharna mutasi spontan ti mimiti dina sél germinal batan dina sél somatik. Mékanismeu kawas kitu téh sigana ngalibetkeun ngaronjatna tingkat énzim pangomé DNA (DNA ''repair'') anu bisa ngoméan lolobana karuksakan DNA anu berpotensi ngabalukarkeun mutasi.<ref name=":0" /> == Référénsi == {{reflist}} hvjxip7yepgbyrius505makifcf96cm 709595 709577 2026-05-20T18:14:15Z InternetArchiveBot 25926 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709595 wikitext text/x-wiki '''Sél somatik''' (tina basa Yunani Kuno ''σῶμα (sôma)'' anu hartina 'awak'), atawa sél végetatif, nyaéta sakabéh [[Sél (biologi)|sél]] biologis anu ngabentuk awak [[organisme multiselulér]] (mahluk hirup anu boga loba sél) salian ti gamét, [[sél germinal]], gamétosit, atawa [[sél punca]] (''stem cell'') anu tacan kadiferénsiasi (tacan boga fungsi husus). Sél somatik ieu anu nyusun awak mahluk hirup sarta meulah manéh ku cara [[mitosis]]. Sabalikna, gamét mah asalna tina prosés [[méiosis]] di jero sél germinal sarta bakal ngahiji (fusi) dina prosés baranahan (réproduksi) séksual. Ari sél punca ogé bisa meulah manéh ku cara mitosis, tapi bédana jeung sél somatik téh nyaéta sél punca mah bisa mekar jeung parobah (diferénsiasi) janten rupa-rupa jenis sél anu boga fungsi husus. Dina mamalia (mahluk hirup anu nyusu), sél somatik ngabentuk sakabéh organ jero, [[kulit]], [[tulang]], [[getih]], jeung jaringan panyambung. Sedengkeun sél germinal bakal ngahasilkeun [[spérmatozoa]] jeung ova (sél endog) anu engkéna bakal ngahiji dina prosés pamearan ([[fértilisasi]]) pikeun ngahasilkeun sél anu disebut jigo. Ieu jigo téh bakal meulah manéh sarta mekar jadi sél-sél émbrio. Kurang leuwih aya 220 jenis sél somatik dina awak manusa.<ref>{{Cite book|edition=8. ed., Pearson international ed., [Nachdr.]|title=Biology|publisher=Pearson Benjamin Cummings|date=20|location=San Francisco, Calif. Munich|isbn=978-0-8053-6844-4|editor-first=Neil A.|editor-last=Campbell|editor-first2=Jane B.|editor-last2=Reece}}</ref> Sacara tiori, sél-sél ieu lain sél germinal (anu jadi sumber gamét); maranéhna bakal nurunkeun mutasina ka sél turunanana (lamun boga), tapi moal diturunkeun ka turunan (anak/incu) éta mahluk hirupna. Sanajan kitu, dina spons (sato laut ''Porifera''), sél somatik anu tacan kadiferénsiasi bisa ngabentuk sél germinal, sarta dina ''Cnidaria'' (saperti ubur-ubur), sél somatik anu geus kadiferénsiasi justru jadi sumber sél germinal. Pembélaan sél sacara mitosis ngan bisa katémbong dina sél somatik diploid. Ngan sawatara sél wungkul, saperti sél germinal, anu milu nyepeng peran dina prosés baranahan (réproduksi).<ref>{{Cite journal|last=Chernis|first=P. J.|date=1985-01-01|title=Petrographic analyses of URL-2 and URL-6 special thermal conductivity samples|url=https://ostrnrcan-dostrncan.canada.ca/handle/1845/261886|language=English|doi=10.4095/315247}}</ref> == Évolusi == Ku sabab prosés multiselulér (mahluk hirup boga loba sél) téh ditiorikeun mekar (bunas/évolusi) mangkali-kali,<ref>{{Cite journal|last=Grosberg|first=Richard K.|last2=Strathmann|first2=Richard R.|date=2007-12-01|title=The Evolution of Multicellularity: A Minor Major Transition?|url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735|journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|language=en|volume=38|issue=Volume 38, 2007|pages=621–654|doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102403.114735|issn=1543-592X}}</ref> sél somatik anu stéril (teu bisa baranahan) ogé milu mekar sarua kos kitu. Évolusi sél germinal anu "abadi" (bisa terus nurunkeun turunan) anu ngahasilkeun sél somatik husus, ngalibetkeun meungharna sipat mortalitas (bisa paéh). Hal ieu bisa katémbong dina vérsi anu pangbasajanna dina ganggang ''volvocine''.<ref>{{Cite journal|last=Hallmann|first=Armin|date=2011-06|title=Evolution of reproductive development in the volvocine algae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3098969/|journal=Sexual Plant Reproduction|volume=24|issue=2|pages=97–112|doi=10.1007/s00497-010-0158-4|issn=1432-2145|pmc=3098969|pmid=21174128}}</ref> Spésiés-spésiés anu boga pamepék (panyekel wates) anu jelas antara sél somatik stéril jeung sél germinal téh disebut ''Weismannists''. Kamekaran modél ''Weismannist'' ieu kaasup kaitung langka (contohna dina sato boga tulang tonggong/[[Vertebrata|vértebrata]], [[Arthropoda|artropoda]], jeung ''[[Volvox]]''), sabab loba spésiés séjénna anu boga kamampuh pikeun ngalakukeun émbriogénésis somatik (bisa nyieun émbrio tina sél somatik biasa, contona dina tutuwuhan darat, lolobana ganggang, sarta rupa-rupa sato teu boga tulang tonggong).<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=Eugenie C|last2=Gishlick|first2=Alan D|date=2004-12|title=<i>Evolution. <i>Third Edition.</i></i> <i>By </i>Mark Ridley. <i>Malden (Massachusetts): Blackwell Publishing</i>. $89.95 (paper). xxv + 751 p; ill.; index. ISBN: 1–4051–0345–0. 2004.|url=https://doi.org/10.1086/428182|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=79|issue=4|pages=422–423|doi=10.1086/428182|issn=0033-5770}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Niklas|first=Karl J.|date=2014-01|title=The evolutionary‐developmental origins of multicellularity|url=http://www.amjbot.org/content/101/1/6.long|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=101|issue=1|pages=6–25|doi=10.3732/ajb.1300314|issn=0002-9122}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809175903/http://www.amjbot.org/content/101/1/6.long |date=2017-08-09 }}</ref> == Genetika jeung Kromosom == Sarua kawas sakabéh sél séjénna, sél somatik ogé ngandung [[DNA]] anu disusun dina jero [[kromosom]]. Lamun sél somatik ngandung kromosom anu papasangan, éta sél disebutna [[diploid]], sarta organismeu (mahluk hirupna) disebut mahluk diploid. Sabalikna, gamét dina mahluk diploid mah ngan boga kromosom tunggal anu teu papasangan, sarta disebutna haploid. Unggal papasangan kromosom téh ngawengku hiji kromosom turunan ti bapa sarta hiji deui turunan ti indung. Dina manusa, sél somatik téh ngandung 46 kromosom anu dibagi jadi 23 pasang. Lamun dibandingkeun, gamét mahluk diploid mah ngan boga satengahna tina jumlah kromosom sél somatik. Dina manusa, jumlahna nyaéta 23 kromosom anu teu papasangan. Nalika dua gamét (nyaéta spérmatozoa jeung ovum) panggih dina prosés pembuahan, éta dua gamét téh bakal ngahiji sarta ngabentuk jigo. Kusabab ayana prosés ngahijina dua gamét ieu, jigo manusa jadi boga 46 kromosom (atawa 23 pasang). Loba pisan spésiés séjén anu kromosom dina sél somatikna téh disusun beropat-opat ("tétraploid") atawa genep-genep ("héksaploid"). Ku kituna, maranéhna bisa boga sél germinal anu diploid atawa triploid. Contona nyaéta spésiés gandum modern anu ayeuna biasa dipelak, ''Triticum aestivum L.'', nyaéta spésiés héksaploid anu sél somatikna ngandung genep salinan (kopi) tina unggal kromatid. Tingkat frékuénsi mutasi spontan kapanggih leuwih saeutik sacara signifikan dina sél germinal lalaki anu geus mekar, dibandingkeun jeung jenis sél somatik dina individu anu sarua.<ref>{{Cite journal|last=Walter|first=C. A.|last2=Intano|first2=G. W.|last3=McCarrey|first3=J. R.|last4=McMahan|first4=C. A.|last5=Walter|first5=R. B.|date=1998-08-18|title=Mutation frequency declines during spermatogenesis in young mice but increases in old mice|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC21453/|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=95|issue=17|pages=10015–10019|doi=10.1073/pnas.95.17.10015|issn=0027-8424|pmc=21453|pmid=9707592}}</ref> Sél germinal awéwé ogé némbongkeun frékuénsi mutasi anu leuwih saeutik batan sél somatik, sarta tingkatna sarua jeung sél germinal lalaki.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Murphey|first=Patricia|last2=McLean|first2=Derek J.|last3=McMahan|first3=C. Alex|last4=Walter|first4=Christi A.|last5=McCarrey|first5=John R.|date=2013-01|title=Enhanced genetic integrity in mouse germ cells|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4434944/|journal=Biology of Reproduction|volume=88|issue=1|pages=6|doi=10.1095/biolreprod.112.103481|issn=1529-7268|pmc=4434944|pmid=23153565}}</ref> Hasil panalungtikan ieu némbongkeun yén aya mékanismeu anu leuwih éféktif dipaké pikeun ngawatesan meungharna mutasi spontan ti mimiti dina sél germinal batan dina sél somatik. Mékanismeu kawas kitu téh sigana ngalibetkeun ngaronjatna tingkat énzim pangomé DNA (DNA ''repair'') anu bisa ngoméan lolobana karuksakan DNA anu berpotensi ngabalukarkeun mutasi.<ref name=":0" /> == Référénsi == {{reflist}} 67kjey58zjiy984bbvj4adpmgt9mtt1 0 108578 709579 2026-05-20T12:43:58Z Syahira Rizkia 27597 Nyieun kaca anyar '''Sél otot''' anu katelah ogé miosit (''myocyte''), nyaéta sél kontraksi anu geus sawawa dina otot sato. Dina manusa jeung sato boga tulang tonggong (vértebrata) séjénna, aya tilu jenis sél otot: sél otot ruruntuyan/rangka (''skeletal''), sél otot polos (''smooth''), jeung sél otot jajantung (''cardiac'' atawa ''cardiomyocytes'').<ref>{{Cite journal|last=Brunet|first=Thibaut|last2=Fischer|first2=Antje Hl|last3=Steinmetz|first3=Patrick Rh|last4=Lauri|first4=Anto... 709579 wikitext text/x-wiki '''Sél otot''' anu katelah ogé miosit (''myocyte''), nyaéta sél kontraksi anu geus sawawa dina otot sato. Dina manusa jeung sato boga tulang tonggong (vértebrata) séjénna, aya tilu jenis sél otot: sél otot ruruntuyan/rangka (''skeletal''), sél otot polos (''smooth''), jeung sél otot jajantung (''cardiac'' atawa ''cardiomyocytes'').<ref>{{Cite journal|last=Brunet|first=Thibaut|last2=Fischer|first2=Antje Hl|last3=Steinmetz|first3=Patrick Rh|last4=Lauri|first4=Antonella|last5=Bertucci|first5=Paola|last6=Arendt|first6=Detlev|date=2016-12-01|title=The evolutionary origin of bilaterian smooth and striated myocytes|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5167519/|journal=eLife|volume=5|pages=e19607|doi=10.7554/eLife.19607|issn=2050-084X|pmc=5167519|pmid=27906129}}</ref> Sél otot rangka mah bentukna panjang jeung jiga benang sarta boga loba inti sél (''nuclei''), nu matak disebutna serat otot.<ref>{{Cite book|edition=3rd ed|title=Human anatomy|publisher=McGraw-Hill|date=2011|location=New York|isbn=978-0-07-352560-0|first=Kenneth S.|last=Saladin}}</ref> Sél otot téh mekar tina sél prékursor émbrio anu disebut mioblas (''myoblasts''). Sél otot rangka kabentuk tina prosés ngahijina mioblas pikeun ngahasilkeun sél anu boga loba inti (''syncytia'') dina prosés anu disebut miogénésis.<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=Wayne|last2=Stevens|first2=Jennifer|last3=Binder–Macleod|first3=Stuart A|date=2001-11-01|title=Human Skeletal Muscle Fiber Type Classifications|url=http://ptjournal.apta.org/content/81/11/1810.full|journal=Physical Therapy|language=en|volume=81|issue=11|issn=0031-9023}}</ref> Sél otot rangka jeung sél otot jajantung dua-duana ngandung miofibril jeung sarkomér, sahingga ngabentuk jaringan otot lurik (boga garis-garis).<ref>{{Cite book|title=Cardiac Muscle Tissue|url=https://opentextbc.ca/anatomyandphysiologyopenstax/chapter/cardiac-muscle-tissue/|publisher=OpenStax|date=2013-03-06|language=en}}</ref> Sél otot jajantung ngabentuk otot jajantung dina bilik-bilik jajantung, sarta boga hiji inti sél anu perenahna di tengah.<ref>{{Cite web|url=http://www.botany.uwc.ac.za/sci_ed/grade10/mammal/muscle.htm|title=Muscle tissue|website=www.botany.uwc.ac.za|accessdate=2026-05-20}}</ref> Sél otot jajantung ieu ngahiji jeung sél tatanggana ku lempengan interkalasi (''intercalated discs''), sarta lamun geus ngahiji jadi hiji Beungkeutan anu katémbong, disebutna serat otot jajantung. Sél otot polos nefungsina pikeun ngadalikeun gerakan anu teu kahaja (di luar kasadaran), saperti kontraksi peristaltik dina genggerong (ésophagus) jeung jero waduk/beuteung (lambung). Otot polos mah teu boga miofibril atawa sarkomér, ku kituna disebutna otot teu lurik (polos). Sél otot polos ogé ngan boga hiji inti sél. == Référénsi == 530kjlrbkz2xf1diatydy162bv0zf28 709580 709579 2026-05-20T12:45:19Z Syahira Rizkia 27597 709580 wikitext text/x-wiki '''Sél otot''' anu katelah ogé miosit (''myocyte''), nyaéta sél kontraksi anu geus sawawa dina otot sato. Dina manusa jeung sato boga tulang tonggong (vértebrata) séjénna, aya tilu jenis sél otot: sél otot ruruntuyan/rangka (''skeletal''), sél otot polos (''smooth''), jeung sél otot jajantung (''cardiac'' atawa ''cardiomyocytes'').<ref>{{Cite journal|last=Brunet|first=Thibaut|last2=Fischer|first2=Antje Hl|last3=Steinmetz|first3=Patrick Rh|last4=Lauri|first4=Antonella|last5=Bertucci|first5=Paola|last6=Arendt|first6=Detlev|date=2016-12-01|title=The evolutionary origin of bilaterian smooth and striated myocytes|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5167519/|journal=eLife|volume=5|pages=e19607|doi=10.7554/eLife.19607|issn=2050-084X|pmc=5167519|pmid=27906129}}</ref> Sél otot rangka mah bentukna panjang jeung jiga benang sarta boga loba inti sél (''nuclei''), nu matak disebutna serat otot.<ref name=":0">{{Cite book|edition=3rd ed|title=Human anatomy|publisher=McGraw-Hill|date=2011|location=New York|isbn=978-0-07-352560-0|first=Kenneth S.|last=Saladin}}</ref> Sél otot téh mekar tina sél prékursor émbrio anu disebut mioblas (''myoblasts''). Sél otot rangka kabentuk tina prosés ngahijina mioblas pikeun ngahasilkeun sél anu boga loba inti (''syncytia'') dina prosés anu disebut miogénésis.<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=Wayne|last2=Stevens|first2=Jennifer|last3=Binder–Macleod|first3=Stuart A|date=2001-11-01|title=Human Skeletal Muscle Fiber Type Classifications|url=http://ptjournal.apta.org/content/81/11/1810.full|journal=Physical Therapy|language=en|volume=81|issue=11|issn=0031-9023}}</ref> Sél otot rangka jeung sél otot jajantung dua-duana ngandung miofibril jeung sarkomér, sahingga ngabentuk jaringan otot lurik (boga garis-garis).<ref>{{Cite book|title=Cardiac Muscle Tissue|url=https://opentextbc.ca/anatomyandphysiologyopenstax/chapter/cardiac-muscle-tissue/|publisher=OpenStax|date=2013-03-06|language=en}}</ref> Sél otot jajantung ngabentuk otot jajantung dina bilik-bilik jajantung, sarta boga hiji inti sél anu perenahna di tengah.<ref>{{Cite web|url=http://www.botany.uwc.ac.za/sci_ed/grade10/mammal/muscle.htm|title=Muscle tissue|website=www.botany.uwc.ac.za|accessdate=2026-05-20}}</ref> Sél otot jajantung ieu ngahiji jeung sél tatanggana ku lempengan interkalasi (''intercalated discs''), sarta lamun geus ngahiji jadi hiji Beungkeutan anu katémbong, disebutna serat otot jajantung. Sél otot polos nefungsina pikeun ngadalikeun gerakan anu teu kahaja (di luar kasadaran), saperti kontraksi peristaltik dina genggerong (ésophagus) jeung jero waduk/beuteung (lambung). Otot polos mah teu boga miofibril atawa sarkomér, ku kituna disebutna otot teu lurik (polos). Sél otot polos ogé ngan boga hiji inti sél. == Struktur == Anatomi mikroskopis sél otot anu teu biasa (unik) ngalahirkeun istilah-istilah hususna sorangan. Sitoplasma dina sél otot disebutna sarkoplasma; rétikulum éndoplasma lemes dina sél otot disebutna rétikulum sarkoplasma; sarta mémbran sél dina sél otot disebutna sarkoléma.<ref name=":0" /> Jalaran kitu, sarkoléma boga fungsi pikeun narima jeung ngalirkeun rangsangan (stimulus). == Référénsi == ozppaxoa3hf47th7gni19sn4w5xgi5k 709582 709580 2026-05-20T12:52:22Z Syahira Rizkia 27597 /* Struktur */ 709582 wikitext text/x-wiki '''Sél otot''' anu katelah ogé miosit (''myocyte''), nyaéta sél kontraksi anu geus sawawa dina otot sato. Dina manusa jeung sato boga tulang tonggong (vértebrata) séjénna, aya tilu jenis sél otot: sél otot ruruntuyan/rangka (''skeletal''), sél otot polos (''smooth''), jeung sél otot jajantung (''cardiac'' atawa ''cardiomyocytes'').<ref>{{Cite journal|last=Brunet|first=Thibaut|last2=Fischer|first2=Antje Hl|last3=Steinmetz|first3=Patrick Rh|last4=Lauri|first4=Antonella|last5=Bertucci|first5=Paola|last6=Arendt|first6=Detlev|date=2016-12-01|title=The evolutionary origin of bilaterian smooth and striated myocytes|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5167519/|journal=eLife|volume=5|pages=e19607|doi=10.7554/eLife.19607|issn=2050-084X|pmc=5167519|pmid=27906129}}</ref> Sél otot rangka mah bentukna panjang jeung jiga benang sarta boga loba inti sél (''nuclei''), nu matak disebutna serat otot.<ref name=":0">{{Cite book|edition=3rd ed|title=Human anatomy|publisher=McGraw-Hill|date=2011|location=New York|isbn=978-0-07-352560-0|first=Kenneth S.|last=Saladin}}</ref> Sél otot téh mekar tina sél prékursor émbrio anu disebut mioblas (''myoblasts''). Sél otot rangka kabentuk tina prosés ngahijina mioblas pikeun ngahasilkeun sél anu boga loba inti (''syncytia'') dina prosés anu disebut miogénésis.<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=Wayne|last2=Stevens|first2=Jennifer|last3=Binder–Macleod|first3=Stuart A|date=2001-11-01|title=Human Skeletal Muscle Fiber Type Classifications|url=http://ptjournal.apta.org/content/81/11/1810.full|journal=Physical Therapy|language=en|volume=81|issue=11|issn=0031-9023}}</ref> Sél otot rangka jeung sél otot jajantung dua-duana ngandung miofibril jeung sarkomér, sahingga ngabentuk jaringan otot lurik (boga garis-garis).<ref>{{Cite book|title=Cardiac Muscle Tissue|url=https://opentextbc.ca/anatomyandphysiologyopenstax/chapter/cardiac-muscle-tissue/|publisher=OpenStax|date=2013-03-06|language=en}}</ref> Sél otot jajantung ngabentuk otot jajantung dina bilik-bilik jajantung, sarta boga hiji inti sél anu perenahna di tengah.<ref>{{Cite web|url=http://www.botany.uwc.ac.za/sci_ed/grade10/mammal/muscle.htm|title=Muscle tissue|website=www.botany.uwc.ac.za|accessdate=2026-05-20}}</ref> Sél otot jajantung ieu ngahiji jeung sél tatanggana ku lempengan interkalasi (''intercalated discs''), sarta lamun geus ngahiji jadi hiji Beungkeutan anu katémbong, disebutna serat otot jajantung. Sél otot polos nefungsina pikeun ngadalikeun gerakan anu teu kahaja (di luar kasadaran), saperti kontraksi peristaltik dina genggerong (ésophagus) jeung jero waduk/beuteung (lambung). Otot polos mah teu boga miofibril atawa sarkomér, ku kituna disebutna otot teu lurik (polos). Sél otot polos ogé ngan boga hiji inti sél. == Struktur == Anatomi mikroskopis sél otot anu teu biasa (unik) ngalahirkeun istilah-istilah hususna sorangan. Sitoplasma dina sél otot disebutna sarkoplasma; rétikulum éndoplasma lemes dina sél otot disebutna rétikulum sarkoplasma; sarta mémbran sél dina sél otot disebutna sarkoléma.<ref name=":0" /> Jalaran kitu, sarkoléma boga fungsi pikeun narima jeung ngalirkeun rangsangan (stimulus). === Sél Otot Rangka === Sél otot rangka nyaéta sél kontraksi mandiri di jero otot, sarta ilaharna leuwih katelah serat otot kusabab bentukna anu panjang sarta jiga benang.<ref>{{Cite web|url=https://training.seer.cancer.gov/anatomy/muscular/structure.html|title=Structure of Skeletal Muscle {{!}} SEER Training|website=training.seer.cancer.gov|accessdate=2026-05-20}}</ref> Secara gurat badag, aya dua jenis serat otot anu boga peran dina kontraksi otot, nyaéta sél otot kedutan lambat (''slow twitch'' / tipe I) jeung kedutan gancang (''fast twitch'' / tipe II). Hiji otot tunggal, saperti otot bisép (''biceps brachii'') dina lalaki sawawa anu ngora, ngandung kurang leuwih 253.000 serat otot.<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Cliff S.|last2=Marsh|first2=Greg D.|last3=Petrella|first3=Robert J.|last4=Rice|first4=Charles L.|date=2003-07|title=Muscle fiber number in the biceps brachii muscle of young and old men|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/mus.10386|journal=Muscle & Nerve|language=en|volume=28|issue=1|pages=62–68|doi=10.1002/mus.10386|issn=0148-639X}}</ref> Serat otot rangka mangrupakeun hiji-hijina sél otot anu boga loba inti sél (multinukléat), sarta inti sélna téh biasana disebut mionukléi. Hal ieu kajadian nalika prosés miogénésis ku cara ngahijina mioblas, anu mana unggal mioblas nyumbangkeun hiji inti sél kana sél otot atawa miotub (''myotube'') anu nembé kabentuk.<ref>{{Cite journal|last=Cho|first=Chung-Hyun|last2=Lee|first2=Keon Jin|last3=Lee|first3=Eun Hui|date=2018-08|title=With the greatest care, stromal interaction molecule (STIM) proteins verify what skeletal muscle is doing|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6130827/|journal=BMB reports|volume=51|issue=8|pages=378–387|doi=10.5483/bmbrep.2018.51.8.128|issn=1976-670X|pmc=6130827|pmid=29898810}}</ref> Prosés ngahiji ieu gumantung kana protéin husus otot anu katelah ''fusogens'', nyaéta ''myomaker'' jeung ''myomerger''.<ref>{{Cite journal|last=Prasad|first=Vikram|last2=Millay|first2=Douglas P.|date=2021-11|title=Skeletal muscle fibers count on nuclear numbers for growth|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9070318/|journal=Seminars in Cell & Developmental Biology|volume=119|pages=3–10|doi=10.1016/j.semcdb.2021.04.015|issn=1096-3634|pmc=9070318|pmid=33972174}}</ref> Serat otot lurik ngandung miofibril anu diwangun ku ranté protéin panjang tina miofilamén. Aya tilu jenis miofilamén: ipis, kandel, jeung élastis, anu digawé babarengan pikeun ngahasilkeun kontraksi otot. Miofilamén ipis lolobana diwangun ku aktin, sedengkeun filamén kandel lolobana diwangun ku miosin; ieu dua filamén téh silih séréd (geser) pikeun mondokkeun ukuran serat nalika kontraksi otot. Jenis miofilamén anu katilu nyaéta filamén élastis anu diwangun ku titin, nyaéta hiji protéin anu ukuranna kacida gedéna. Dina garis-garis otot lurik, miosit ngabentuk filamén poék anu nyusun pita A. Filamén aktin anu ipis mangrupakeun filamén caang anu nyusun pita I. Unit kontraksi pangleutikna dina serat otot disebut sarkomér, anu mangrupakeun unit anu terus ngulang di antara dua pita Z. Sarkoplasma ogé ngandung glikogén anu nyadiakeun énergi pikeun sél nalika ngalakukeun olahraga berat, sarta mioglobin, nyaéta pigmén beureum anu neundeun oksigén nepi ka engké diperlukeun pikeun aktivitas otot.<ref name=":1">{{Cite book|edition=6. ed|title=Anatomy & physiology: the unity of form and function|publisher=McGraw-Hill|date=2012|location=New York, NY|isbn=978-0-07-337825-1|first=Kenneth S.|last=Saladin}}</ref> Rétikulum sarkoplasma, anu mangrupakeun jenis husus tina rétikulum éndoplasma lemes, ngabentuk jaringan di sabudeureun unggal miofibril tina serat otot. Ieu jaringan téh diwangun ku kelompokan dua kantong tungtung anu ngalegaan, anu disebut ''terminal cisternae'', sarta hiji T-tubul (tubulus transversal) anu nembus sél nepi ka kaluar di sisi sabalikna. Babarengan, ieu tilu komponén téh ngabentuk ''triad'' anu aya di jero jaringan rétikulum sarkoplasma, anu mana unggal T-tubul boga dua ''terminal cisternae'' di unggal sisina. Rétikulum sarkoplasma ieu fungsina salaku wadah panyimpenan ion kalsium. Jadi, nalika aya poténsial aksi (rangsangan listrik) anu nyebar dina T-tubul, hal éta bakal méré tanda ka rétikulum sarkoplasma pikeun ngaluarkeun ion kalsium tina saluran mémbran sangkan bisa ngarangsang kontraksi otot.<ref>{{Cite journal|last=Sugi|first=Haruo|last2=Abe|first2=Takahiro|last3=Kobayashi|first3=Takakazu|last4=Chaen|first4=Shigeru|last5=Ohnuki|first5=Yoshiki|last6=Saeki|first6=Yasutake|last7=Sugiura|first7=Seiryo|date=2013|title=Enhancement of force generated by individual myosin heads in skinned rabbit psoas muscle fibers at low ionic strength|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3655179/|journal=PloS One|volume=8|issue=5|pages=e63658|doi=10.1371/journal.pone.0063658|issn=1932-6203|pmc=3655179|pmid=23691080}}</ref><ref name=":1" /> Dina otot rangka, di unggal tungtung serat otot, lapisan luar tina sarkoléma bakal ngahiji jeung serat téndon dina bagian sambungan mioténdinus (''myotendinous junction''). Di jero serat otot anu napel kana sarkoléma, aya loba inti sél anu bentukna gépéng; sacara émbriologis, kaayaan sél anu boga loba inti ieu téh alatan lobana mioblas anu ngahiji pikeun ngahasilkeun unggal serat otot, anu mana unggal mioblas nyumbangkeun hiji inti sél.<ref name=":1" /> == Référénsi == d4suhnyohtnh6bwu1glfi3kclthsmm8 0 108579 709581 2026-05-20T12:49:45Z ~2026-30270-36 36742 Nyieun kaca anyar [[File:2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg|right|thumb|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (2 Pébruari 1977) nyaéta panyanyi, panulis lagu, pangibing, aktris, sareng filantropis [[Kolombia]]. Anjeunna kawéntar ku pangaruh anjeunna dina musik Latin sareng pop modéren, dugi ka anjeunna katelah "Ratu Musik Latin." == Biografi == Shakira ngawitan kawéntar ku albeum ''Pies Descalzos'' (1995), albeum anu ngawengku singel "Estoy Aquí" s... 709581 wikitext text/x-wiki [[File:2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg|right|thumb|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (2 Pébruari 1977) nyaéta panyanyi, panulis lagu, pangibing, aktris, sareng filantropis [[Kolombia]]. Anjeunna kawéntar ku pangaruh anjeunna dina musik Latin sareng pop modéren, dugi ka anjeunna katelah "Ratu Musik Latin." == Biografi == Shakira ngawitan kawéntar ku albeum ''Pies Descalzos'' (1995), albeum anu ngawengku singel "Estoy Aquí" sareng "Pies Descalzos, Sueños Blancos", anu ngajajapkeun anjeunna ka puncak tangga lagu Amérika Latin.<ref>[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” de Shakira cumplió 30 años: el disco que le abrió el camino por el mundo | TN]</ref> Albeum ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) ngukuhkeun popularitas anjeunna di Amérika Latin.<ref>[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', el éxito de Shakira que tiene una historia real en Bogotá]</ref> Albeum basa Inggris munggaran anjeunna ''Laundry Service'' (2001) ngahasilkeun singel debut "Whenever, Wherever" anu ngahontal nomer hiji dina seueur tangga lagu dunya, sareng "Underneath Your Clothes", ngajantenkeun Shakira minangka artis Amérika Kidul munggaran anu suksés nembus pasar global.<ref>[https://variety.com/2021/music/news/shakira-laundry-service-album-anniversary-interview-1235111293/ Shakira Recalls Mammoth Crossover Moment as 'Laundry Service' Turns 20]</ref> Albeum anjeunna anu kapangaruhan ku basa Spanyol ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) sareng albeum basa Inggris ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) midangkeun lagu-lagu hit sapertos "La Tortura" sareng "Hips Don't Lie," anu mangrupikeun singel nomer hiji munggaran ti wanoja Amérika Kidul dina tangga lagu ''Billboard Hot 100'' Amérika.<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/shakira-insisted-hips-dont-lie-added-to-album-1236213060/ Shakira Insisted Label Add 'Hips Don't Lie' to Album]</ref> Albeum ''She Wolf'' (2009) ngangkat téma kabébasan sarta midangkeun pangaruh éléktropop,<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/hips-dont-lie-and-waka-waka-top-10-shakira-pop-songs-that-defined-her-global-sound-and-chart-dominance/photostory/128637333.cms 'Hips Don’t Lie' and 'Waka Waka': Top 10 Shakira pop songs that defined her global sound and chart dominance]</ref> sedengkeun ''Sale el Sol'' (2010) kapangaruhan ku karesep anjeunna kana musik Latin sarta ngawengku "Waka Waka (This Time for Africa)," lagu resmi Piala Dunya 2010.<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/2010/06/10/shakira-con-su-waka-waka-destaco-en-exitoso-concierto-inaugural-de-sudafrica-2010.shtml Shakira con su ‘Waka Waka’ destacó en exitoso concierto inaugural de ‘Sudáfrica 2010′ | Notas | BioBioChile]</ref><ref>[https://www.allaboutjazz.com/news/shakira-releases-sale-el-sol-the-sun-comes-out/ Jazz news: Shakira Releases "Sale el Sol / The Sun Comes Out"]</ref> Albeum ''Shakira'' (2014) sareng ''El Dorado'' (2017) ngahasilkeun lagu-lagu hit sapertos "La La La" sareng "Chantaje." Albeum ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) kapangaruhan ku pangalaman anjeunna nembé-nembé ieu ngeunaan papegatan sareng kaséhatan méntal, sarta ngagaduhan makna panggugah sumanget.<ref>[https://www.megastar.fm/musica/noticias/reconstruccion-personal-shakira-las-mujeres-lloran-album-que-marca-regreso-20240322_3211478 La reconstrucción personal de Shakira en 'Las Mujeres Ya No Lloran', el álbum que marca su regreso]</ref> Saatos éta, Shakira ngawitan tur dunya anu disebut ''Las Mujeres Ya No Lloran World Tour'' (2025–2026), ngéngingkeun pujian kritis sareng kasuksésan komérsial, kalayan panghasilan langkung ti 350 juta dolar.<ref>[https://www.billboard.com/pro/shakira-highest-grossing-latin-tour-guinness-record/ Shakira Sets Record for Highest-Grossing Latin Tour of All Time]</ref> Shakira mangrupikeun salah sahiji artis musik anu pangpayunna sapanjang jaman, anu parantos ngical langkung ti 95 juta rékaman di sakuliah dunya.<ref>[https://news.epson.com/news/shakira-latin-america-brand-ambassador Epson and Global Music Superstar Shakira Partner to Take Latin America by Storm | Epson US]</ref><ref>[https://www.billboard.com/music/latin/shakira-billboard-latin-woman-of-the-year-1235313382/ Shakira Is Billboard's First 'Latin Woman of the Year']</ref> Anjeunna ngagaduhan seueur singel nomer hiji di Amérika Serikat sareng di sakuliah dunya, opat Grammy Awards, sareng lima belas Latin Grammy Awards.<ref>[https://www.grammy.com/artists/shakira/17393 Shakira | Artist | GRAMMY.com]</ref><ref>[https://www.latingrammy.com/en/artists/shakira/22743-01 Shakira | Artist | LatinGRAMMY.com]</ref> Shakira lebet kana daptar taunan Forbes pikeun wanoja kalayan panghasilan pangageungna dina dunya musik.<ref>[https://www.forbes.com/profile/shakira-mebarak/ Shakira Mebarak]</ref> Pintonan anjeunna anu dipuji dina ''halftime'' Super Bowl 2020 (sareng Jennifer Lopez) mangrupikeun salah sahiji anu paling seueur ditonton dina sajarah.<ref>[https://www.billboard.com/music/awards/j-lo-shakira-emmy-nomination-highlights-9425279/ J.Lo & Shakira Land Emmy Nods for Their Super Bowl Halftime Show & Other Nomination Highlights]</ref> Sajaba ti musik, anjeunna ngadegkeun Fundación Pies Descalzos pikeun atikan murangkalih di Kolombia,<ref>[https://holrmagazine.com/shakiras-new-school-project-changing-lives-in-catatumbo/ Shakira's New School Project: Changing Lives in Catatumbo -]</ref> janten pangéusi sora Gazelle dina pilem ''Zootopia'' (2016) sareng sékuelna ''Zootopia 2'' (2025),<ref>[https://deadline.com/2025/11/shakira-zootopia-2-music-video-gazelle-zoo-song-1236615726/ Shakira's 'Zoo' Song Gets Music Video Ahead Of 'Zootopia 2']</ref> sareng janten juri dina program ''The Voice'' ti taun 2013 dugi ka 2014.<ref>[https://uk.news.yahoo.com/shakira-leave-voice-just-one-season-185320999.html Shakira to leave The Voice after just one season - Yahoo News UK]</ref> Anjeunna ogé mangrupikeun salah sahiji tokoh anu gaduh pangikut pangseueurna dina média sosial, kalayan langkung ti 90 juta pangikut.<ref>[https://www.infobae.com/tecno/2026/01/01/shakira-la-reina-de-las-redes-sociales-122-millones-en-facebook-y-941-millones-en-instagram/ Shakira, la reina de las redes sociales: 122 millones en Facebook y 94,1 millones en Instagram - Infobae]</ref> == Diskografi == === Albeum studio === * ''Magia'' (1991) * ''Peligro'' (1993) * ''Pies Descalzos'' (1995) * ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) * ''Laundry Service'' (2001) * ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) * ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) * ''She Wolf'' (2009) * ''Sale el Sol'' (2010) * ''Shakira'' (2014) * ''El Dorado'' (2017) * ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) === Albeum live === * ''MTV Unplugged'' (2000) * ''Live & off the Record'' (2004) * ''Oral Fixation Tour'' (2007) * ''Live from Paris'' (2011) * ''Shakira in Concert: El Dorado World Tour'' (2019) * ''Anniversary: Oral Fixation (20th) and Pies Descalzos (30th) Live'' (2025) == Rujukan == <references /> 5d5qordzg2f4oc1ww8aodsvdandiz34 0 108580 709589 2026-05-20T16:29:54Z HenriPurwanto 36661 Jieun artikel anyar pikeun Carita Pondok 709589 wikitext text/x-wiki '''Carita Pondok''' nyaéta salah sahiji wangun prosa fiksi dina sastra Sunda anu nyaritakeun kajadian nu rélatif pondok, fokus kana hiji konflik, sarta dibacana dina sakali duduk. == Ciri-Ciri == Carita pondok Sunda umumna miboga ciri-ciri kieu: * Fokus kana hiji kajadian atawa hiji tokoh utama * Alurna lempeng tur henteu panjang * Ngandung amanat atawa ajén moral di ahir carita * Ngagunakeun basa Sunda anu merenah kana kaayaan jeung tokohna == Pangarang Carita Pondok Sunda == Sababaraha pangarang anu kawentar dina widang carita pondok Sunda nyaéta: * [[Ajip Rosidi]] * [[Kusman Ks]] * [[Karnodi Kartadibrata]] * [[Sayudi]] == Rujukan == * Rosidi, Ajip. 1966. ''Pengantar Sastra Sunda''. Jakarta: Gunung Agung. * Kartini, N. 2010. ''Struktur jeung Ajén Moral dina Carita Pondok Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama. [[Kategori:Sastra Sunda]] [[Kategori:Carita pondok]] rty97gddq9m338rrab4j0dipdo3yf27