Wikipedia suwiki https://su.wikipedia.org/wiki/Tepas MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Média Husus Obrolan Pamaké Obrolan pamaké Wikipedia Obrolan Wikipedia Gambar Obrolan gambar MédiaWiki Obrolan MédiaWiki Citakan Obrolan citakan Pitulung Obrolan pitulung Kategori Obrolan kategori Portal Obrolan portal TimedText TimedText talk Modul Pembicaraan Modul Acara Pembicaraan Acara 4 19824 710219 710178 2026-06-10T14:57:34Z Henri Aja 25056 /* Zulf kanggo jadi Kuncén */ 710219 wikitext text/x-wiki Kabeh pamaké aktif [[Wikipédia]] nu nyaho kawijakan jeung aturan nu aya di Wikipédia, sarta dipercaya ku komunitas bisa mundut jadi kuncén. ==Sarat== Saratna mah kasapukan umum baé heula, najan henteu formal. Nu ngajukeun diri jadi kuncén, kedah tos kabuktian sumbanganana ka Wikipédia Sunda: didukung ku warga Wikipédia Sunda. ==Carana== * Tulis ngaran anjeun di bagian '''Pamundut''', dihandapeun ieu. * Kuncén saterusna baris mindahkeun ka kaca pemungutan sora. * Mimiti pemungutan sora. * Catetan: Pamaké anu katempona memang henteu meujeuhna jadi pangurus kawas kakara ngagabung, asal-asalan jsb moal dituluykeun ka prosés pemungutan sora sarta baris langsung ditampik. Tinggal didieu kanggo [[Wikipedia:Kuncén/Pamundut jadi kuncén/Arsip|kaca arsip pamundut]] ==Pamundut== ===Zulf kanggo jadi Kuncén=== Wilujeung weyah kiyeu baraya, nepangkun sim kuring Zulf salaku masih kuncén di suwiki iyeu, tapi sim kuring dina tangal 16 juni 2026 masa kuncéna parantos seeup, abdi hawertos, dina suwiki masih seeur pr, ngan abdi wungkul nyalira salaku kuncén nu aktif [https://meta.toolforge.org/stewardry/suwiki ] kiyeu ge di suwiki masih sok aya campur tanggan kuncén global, ngabuktoskeun suwiki masih kakirangan, abdi ngajukeun deui waé pikieun jadi kuncén satuluyna sacara permanén tanpa aya batas waktu. Sabab suwiki iyeu masih berkembang, jadi masih seeur nu perlu diperhatoskeun, nu spam, artikeul teu layak dsb masih seeur di panggihan. Hatur nuhun <span style="border:3px outset;border-radius:9pt 0;padding:1px 7px;background:linear-gradient(to bottom right, blue,#00FF7F)">[[User:Zulf|<span style="color:#fff;font:1em Lucida Sans">🍃Zulf🍃</span>]]</span>^{[[User talk:Zulf|''talk'']]} 2 Juni 2026 23.07 (UTC) <!-- Tulis ngaran anjeun di dieu. --> #{{Satuju}} Zulf satu-satunya kuncén Wikipedia Sunda yang aktif [[Pamaké:Badak Jawa|Badak Jawa]] ([[Obrolan pamaké:Badak Jawa|sawala]]) 3 Juni 2026 03.08 (UTC) #{{Y}} -[[Pamaké:Kumincir|nandar]] ([[Obrolan pamaké:Kumincir|sawala]]) 7 Juni 2026 13.43 (UTC) #{{satuju}} [[Pamaké:Deepturquoise|Deepturquoise]] ([[Obrolan pamaké:Deepturquoise|sawala]]) 7 Juni 2026 14.00 (UTC) #{{satuju}}. Mugi kahareupna wiki Sunda leuwih sae. <span style="font-family:Candara">[[User:Henri_Aja|🅷🅴🅽🆁🅸]][[User_Talk:Henri_Aja|<span style="text-shadow: 2px 5px 2px #7A7A7A;"> <small>^{'''nyarios?'''}</small> &#9993;</span>]]</span> 10 Juni 2026 14.57 (UTC) ==Pamundut ditampik== [[Kategori:Wikipédia|Pamundut]] asl4bmman474qv4v3t94ranhf86nkna 0 38467 710250 661349 2026-06-11T11:45:37Z ~2026-34415-51 36902 /* Citakan ka-5 */ 710250 wikitext text/x-wiki {{Infobox Currency | currency_name_in_local = ريال سعودي <small>{{ar icon}}</small> | iso_code = SAR | using_countries = {{flag|Saudi Arabia}} | inflation_rate = 4,1% | inflation_source_date = ''[http://www.sama.gov.sa/sites/SAMAEN/Pages/Home.aspx Badan Monetér Saudi Arabia]'', perkiraan Januari 2010 | pegged_with = [[dolar Amérika Sarikat|Dolar AS]] = 3,75 SR | subunit_ratio_1 = 1/100 | subunit_name_1 = Halala | symbol = ر.س, SR, ﷼ (Unicode) | used_coins = 5, 10, 25, 50, 100 Halala | used_banknotes = 1, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 Riyal | issuing_authority_title = Otoritas monetér | issuing_authority = [[Badan Monetér Saudi Arabia]] | issuing_authority_website = www.sama.gov.sa }} '''Riyal Saudi Arabia''' ({{lang-ar|ريال}} ''{{transl|ar|DIN|Riyāl}}'', Kode [[ISO 4217]]: ''SAR'') nyaéta [[mata uang]]na [[Saudi Arabia]], disingget jadi ر.س atanapi SR ''(Saudi Riyal)''. Mata uang ieu dibagi kana 100 '''Halala''' ({{lang-ar|هللة}} ''{{transl|ar|DIN|Halalah}}''). ''Ghirsy''/''Qirsy'' sami sareng 5 Halala. ==Koin== Dina 1925, koin tembaga pikeun ¼ jeung ½ Ghirsy dicitak di [[Mekkah]] ku [[Ibn Saud|`muhammad ayaan kadri]]. Teras dilanjutkeun dina 1926, ku ¼, ½, jeung 1 Ghirsy tembaga-nikel, mawa gelar "Raja Hijaz jeung Sultan Najd". Dina 1927, gelar karajaan dirobih kana "Raja Hijaz jeung Najd jeung Depéndensi" sarta koin dikaluarkeun dina pecahan ¼, ½, jeung 1 Ghirsy tembaga-nikel; ¼, ½, jeung 1 Riyal pérak. Dina 1935, koin kahiji dikaluarkeun dina ngaran Saudi Arabia. Koin-koin éta nyaéta ¼, ½, jeung 1 Riyal. Ghirsy tembaga-nikel ¼, ½, jeung 1 teras ogé dikaluarkeun dina 1937. Dina 1963, Halala dipikawanohkeun jeung koin tembaga 1 Halala dikaluarkeun, diteraskeun ku pecahan 5, 10, 25, jeung 50 Halala tembaga-nikel dina 1972. Dina 1976, koin tembaga-nikel 1 Riyal dipikawanohkeun. Koin dwilogam 1 Riyal dikaluarkeun dina 1999. ==Uang kertas== Dina 1953, [[Badan Monetér Saudi Arabia]] mimiti ngaluarkeun Kupon [[Haji]] 10 Riyal,<ref>[http://aes.iupui.edu/rwise/banknotes/saudi_arabia/SaudiArabiaP1-10Riyals-(1953)-donatedcz_f.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202052107/http://aes.iupui.edu/rwise/banknotes/saudi_arabia/SaudiArabiaP1-10Riyals-(1953)-donatedcz_f.jpg |date=2007-12-02 }}</ref> diteraskeun ku 1 Riyal dina 1954 jeung 5 Riyal dina 1956. Kupon-kupon éta kawas uang kertas sarta teras digunakeun ku jamaah haji pikeun ditukeur jeung mata uang asing. Kupon ieu jadi ilahar dipaké di Saudi Arabia jeung sacara luas ngaganti koin Riyal pérak dina raloba transaksi. Ku kituna, Badan Monetér nagara mimiti ngaluarkeun pecahan uang kertas 1, 5, 10, 50, jeunh 100 Riyal dina 15 Juni 1961. Kupon Haji ditarik ti édaran dina 1 Pébruari 1965.<ref>{{cite book | last1 = Linzmayer | first1 = Owen | title = The Banknote Book | chapter = Saudi Arabia | publisher = www.BanknoteNews.com | year = 2012 | location = San Francisco, CA | url = http://www.banknotebook.com}}</ref> Pecahan 500 Riyal dipikawanohkeun dina 1983. Pecahan 20 jeung 200 Riyal dikaluarkeun dina taun 2000 pikeun ngélingan 100 taun pangadegan nu mana ayeuna jadi Karajaan Saudi Arabia. Édisi ka-5 nu mibogaan pameunteuna [[Abdullah ti Saudi Arabia|Raja Abdullah]] dikaluarkeun dina 2007. ===Citakan ka-5=== Dina 20 Méi 2007, "Badan Monetér Saudi Arabia, numutkeun Pasal 4 Undang-Undang Mata Uang Saudi Arabias, dikaluarkeun dina Dekret Karajaan No. 6 ping 1/7/1379 H." ngumumkeun édisi ka-5 tina Riyal Saudi Arabia nu mibogaan gambar [[Raja Abdullah bin Abdul Aziz]] dina sadaya pecahan iwal 500 Riyal (nu mibogaan gambar mendiang [[Raja Abdul Aziz As-Saud]]). Nu 100 jeung 50 Riyal dirilis 21 Méi 2007, nu 10 jeung 5 Riyal Juni 2007, sarta teras nu 500 Riyal dina Séptéber 2007, jeung ahirna nu 1 Riyal dina Désémber 2007. Séri ka-4 nu mana miboga gambar mendiang [[Raja Fahad]] bakal tetep sah dina hukum monetér Saudi Arabia. {|class="wikitable" style="font-size: 90%" !colspan="10"| Lembar uang Riyal Saudi Arabia (séri ka-5) [http://banknotenews.com/files/ef40a6db5320aa1a18c8bf4992a1cda7-51.php] |- !colspan="2"| Gambar !!rowspan="2"| Pecahan !!rowspan="2"| Ukuran !!rowspan="2"| Warna utama !!colspan="2"| Déskripsi !!rowspan="2"| Dikaluarkeun !!rowspan="2"| Kahiji dikaluarkeun !!rowspan="2"| [[Tanda cai]] |- ! Hareup !! Tukang !! Hareup !! Tukang |- | [[File:1 Саудовский риял 2012, аверс.jpg|133px]] | [[File:1 Саудовский риял 2012, реверс.jpg|133px]] | 1 Riyal | 133 x 63&nbsp;mm | Héjo ngora | Koin emas Dinar abad ka-7; [[Abdullah ti Saudi Arabia|Raja Abdullah]] | markas Badan Monetér Saudi Arabia | 2007 | 31 Désémber 2007 | Raja Abdullah, electrotype 1, Cornerstones |- | [http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/SAR/SAR0032.htm] | | 5 Riyal | 145 x 66&nbsp;mm | Nila | Panyulingan minyak Ras Tanorah; [[Abdullah ti Saudi Arabia|Raja Abdullah]] | Terminal pamuatan tanker Ras Tanorah, Palabuan Jubayl di wewengkon wétan | 2007 | Juli 2007 | Raja Abdullah, electrotype 5, Cornerstones |- | [http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/SAR/SAR0033.htm] | | 10 Riyal | 150 x 68&nbsp;mm | Coklat | Istana Raja Abdul Aziz di Almoraba; [[Abdullah ti Arabia|Raja Abdullah]] | Puseur Sajarah Raja Abdul Aziz, Riyadh | 2007 | Juli 2007 | Raja Abdullah, electrotype 10, Cornerstones |- | [http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/SAR/SAR0035.htm] | | 50 Riyal | 155 x 70&nbsp;mm | Héjo kolot | [[Masjid Kubah Batu]] di [[Yérusalem]]; [[Abdullah ti Saudi Arabia|Raja Abdullah]] | [[Masjid Al-Aqsa]] jeung [[Masjid Kubah Batu]] di [[Yérusalem]] | 2007 | 21 Méi 2007 | Raja Abdullah, electrotype 50, Cornerstones |- | [http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/SAR/SAR0036.htm] | | 100 Riyal | 160 x 72&nbsp;mm | Beureum | Kubah Héjo Masjid Qiba (Masjidna Kanjeng Nabi) di Madinah; [[Abdullah ti Saudi Arabia|Raja Abdullah]] | Masjid Qiba (Masjidna Kanjeng Nabi) di Al-Madinah Al-Munawarah | 2007 | 21 Méi 2007 | Raja Abdullah, electrotype 100, Cornerstones |- | [http://banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/SAR/SAR0038.htm] | | 500 Riyal | 166 x 74&nbsp;mm | Paul | Ka'bah di Mekah; [[Ibnu Saud|Raja Abdul Aziz As-Saud]] | Masjidil Haram | 2007 | Séptémber 2007 | Raja Abdul Aziz As-Saud, electrotype 500, Cornerstones |- |} ==Nilai tukeur katangtu== Dina Juni 1986, Riyal sacara resmi [[nilai tukeur katangtu|ditangtukeun]] kana [[hak panangtuan husus]] [[Dana Monetér Internasional|IMF]]. Dina praktikna, Riyal ditetepkeun jeung 1 [[dolar Amérika Sarikat|Dolar AS]] = 3,75 Riyal, nu mana kira-kira 1 Riyal = 0,266667 Dolar.<ref>[http://www.sama-ksa.org/en/news/2004-10/3.pdf Saudi Arabia’s Exchange Rate Arrangement]</ref><ref>[http://www.sama-ksa.org/en/news/undated/special_feature.htm In this special feature Central Banking presents a survey of the Saudi Arabian Monetary Agency]</ref> Nilai ieu diresmikeun dina 1 Januari 2003. ==Tingali ogé== {{Portalbox|Saudi Arabia|Numismatika}} * [[Riyal Hijaz]] * [[Ékonomi Saudi Arabia]] {{-}} ==Rujukan== {{Reflist}} {{refbegin}} * {{numis cite SCWC | date=1991}} * {{numis cite SCWPM | date=1994}} {{refend}} ==Tumbu kaluar== * [http://www.sama.gov.sa/sites/samaen/Currency/SaudiBankNotes/Pages/default.aspx Saudi banknotes] {{Saudi Arabia topics}} {{Currencies of Asia}} [[Kategori:Ékonomi Saudi Arabia]] [[Kategori:Nilai tukeur katangtu]] 258z3c37x8in4eyedpmfn0voryewd0b 0 100365 710220 705317 2026-06-10T15:27:44Z Inkravtania 36898 /* Rujukan */ 710220 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Ragam Kostum Pemain Drumblek (1).jpg|jmpl|280x280px|Drumblék.]] '''Drumblék''' nyaéta salah sahiji [[kasenian]] [[budaya]] anu asalna ti [[Kota Salatiga]]. == Rujukan == {{refbegin|2}} '''Buku''' * {{Cite book|title=Drumblek dari Salatiga untuk Dunia|last=Kampoeng Salatiga|first=|publisher=Kampoeng Salatiga|year=2013|isbn=|location=Salatiga|pages=|ref={{sfnref|Kampoeng Salatiga|2013}}}} * {{Cite book|title=Diskriminasi Rasial di Kota Kolonial: Salatiga 1917–1942|last=Prakosa|first=Abel Jatayu|publisher=Sinar Hidoep|year=2017|isbn=|location=Semarang|page=|ref={{sfnref|Prakosa|2017}}}} * {{Cite book|title=Salatiga: Sketsa Kota Lama|last=Supangkat|first=Eddy|publisher=Griya Media|year=2007|isbn=|location=Salatiga|pages=|ref={{sfnref|Supangkat|2007}}}} * {{Cite book|title=Ensiklopedia Salatiga|last=Supangkat, Eddy, dkk|first=|publisher=Kantor Perpustakaan dan Arsip Daerah Kota Salatiga|year=1995|isbn=|location=Salatiga|pages=|ref={{sfnref|Supangkat, dkk|1995}}}} * {{Cite book|title=Drumblek Seni Budaya Asli Salatiga|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Drumblek_(Seni_Budaya_Asli_Salatiga).pdf|last=Supangkat, Eddy, dkk|first=|publisher=Kantor Perpustakaan Arsip Daerah Kota Salatiga|year=2014|isbn=|location=Salatiga|pages=|ref={{sfnref|Supangkat, dkk|2014}}}} * {{Cite book|title=Drumblek dari Salatiga untuk Dunia.|last=Sutantyo|first=|publisher=Buksuling|year=2013|isbn=|location=Salatiga|pages=|ref={{sfnref|Sutantyo|2013}}}} '''Jurnal''' * {{Cite journal|last=Aprianto|first=Iwan Dwi|year=Desember 2021|title=Kajian Asal Usul, Perkembangan, dan Bentuk Penyajian Kesenian Drumblek|url=|journal=Jurnal Jantra|volume=16|issue=2|pages=|doi=|issn=2715-0771|ref={{sfnref|Aprianto|2021}}}} * {{Cite journal|last=Rohman|first=Fandy Aprianto|year=Juni 2020|title=Administrasi Pemerintahan ''Gemeente'' di Salatiga 1917–1942|url=https://jurnalwalasuji.kemdikbud.go.id/index.php/walasuji/article/view/64|journal=Jurnal Walasuji|volume=11|issue=1|pages=|doi=|issn=2502-2229|ref={{sfnref|Rohman|2020}}|access-date=2020-06-18|archive-date=2020-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618142759/https://jurnalwalasuji.kemdikbud.go.id/index.php/walasuji/article/view/64|dead-url=yes}} * {{Cite journal|last=Rohman|first=Fandy Aprianto|year=Juni 2019|title=Drumblek, Kesenian Barang Bekas: Dari Salatiga untuk Dunia|url=http://jurnalwalasuji.kemdikbud.go.id/index.php/walasuji/article/view/35|journal=Jurnal Walasuji|volume=10|issue=1|pages=|doi=|issn=2502-2229|ref={{sfnref|Rohman|2019}}|access-date=2019-11-27|archive-date=2020-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200530020135/https://jurnalwalasuji.kemdikbud.go.id/index.php/walasuji/article/view/35|dead-url=yes}} * {{Cite journal|last=Susanto|first=Ferry|year=Juni 2016|title=Strategi Pengelolaan Kelompok Musik Perkusi Drumblek Gempar di Salatiga|url=http://journal.isi.ac.id/index.php/JTKS/article/view/1816/544|journal=Jurnal Tata Kelola Seni|volume=2|issue=1|pages=|doi=|issn=2614-7009|ref={{sfnref|Susanto|2016}}}} * {{Cite journal|last=Satriyo|first=Bagus|year=November 2016|title=Optimalisasi Festival Sebagai Sarana Hiburan Masyarakat Umum yang Bernilai Ekonomis|url=http://repository.uin-malang.ac.id/1030/1/Prosiding%20Irham%20Bashori%20Hasba.pdf|journal=Prosiding Seminar Nasional dan Call For Papers "Integrasi Disiplin Ilmu Keislaman dalam Konteks Potensi Madura"|volume=|issue=|pages=|doi=|isbn=978-602-6080-40-0|ref={{sfnref|Satriyo|2016}}}} * {{Cite journal|last=Wiratama|first=Danang|year=Desember 2018|title=Perancangan Identitas Visual Kota Salatiga Sebagai Kota Multikultur dan Toleran|url=http://journal.isi.ac.id/index.php/ars/article/view/2894|journal=Jurnal Seni Rupa dan Desain|volume=21|issue=3|pages=|doi=|issn=2580-7374|ref={{sfnref|Wiratama|2018}}}} '''Majalah''' * {{Cite journal|last=Humas Sekretariat DPRD Kota Salatiga|first=|date=|year=2013|orig-year=|title=Segera Wujudkan Wisata Kampung Buah|url=http://dprd-salatigakota.go.id/wp-content/uploads/2016/12/jiwaraga-2014-01.pdf|journal=Majalah Jiwa Raga|edition=3|volume=|issue=|pages=|doi=|issn=|ref={{sfnref|Humas Sekretariat DPRD Kota Salatiga|2013}}|access-date=2019-08-24|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120180602/http://dprd-salatigakota.go.id/wp-content/uploads/2016/12/jiwaraga-2014-01.pdf|dead-url=yes}} * {{Cite journal|last=Humas Sekretariat DPRD Kota Salatiga|first=|year=2014|title=Drumblek Kesenian Asli Salatiga: Dari Salatiga untuk Indonesia|url=http://dprd-salatigakota.go.id/wp-content/uploads/2016/12/jiwaraga-2014-03.pdf|journal=Majalah Jiwa Raga|volume=|issue=|pages=|doi=|issn=|edition=3|ref={{sfnref|Humas Sekretariat DPRD Kota Salatiga|2014}}|access-date=2019-08-24|archive-date=2019-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824183450/http://dprd-salatigakota.go.id/wp-content/uploads/2016/12/jiwaraga-2014-03.pdf|dead-url=yes}} * {{Cite journal|last=Humas Sekretariat DPRD Kota Salatiga|first=|year=2015|title=Festival Drumblek Karang Taruna Svarna Gatra Suruh|url=http://dprd-salatigakota.go.id/wp-content/uploads/2016/12/jiwaraga-2015-04.pdf|journal=Majalah Jiwa Raga|volume=|issue=|pages=|doi=|issn=|edition=4|ref={{sfnref|Humas Sekretariat DPRD Kota Salatiga|2015}}|access-date=2019-08-25|archive-date=2020-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117070221/http://dprd-salatigakota.go.id/wp-content/uploads/2016/12/jiwaraga-2015-04.pdf|dead-url=yes}} * {{Cite journal|last=Humas Sekretariat DPRD Kota Salatiga|first=|year=2017|title=Potensi dan Kearifan Lokal: Pilihan Pengambil Kebijakan|url=http://dprd-salatigakota.go.id/wp-content/uploads/2017/03/Majalah-Jiwa-Raga-I-2017.pdf|journal=Majalah Jiwa Raga|volume=|issue=|pages=|doi=|issn=|edition=1|ref={{sfnref|Humas Sekretariat DPRD Kota Salatiga|2017}}|access-date=2019-08-24|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205090502/http://dprd-salatigakota.go.id/wp-content/uploads/2017/03/Majalah-Jiwa-Raga-I-2017.pdf|dead-url=yes}} '''Bacaan salajengna''' * {{Cite journal|last=|first=|date=|year=|orig-year=|title=Penyusunan Data Master Referensi Nilai Budaya Takbenda untuk Output Layanan Data dan Informasi Kota Salatiga, Provinsi Jawa Tengah|url=http://sdm.data.kemdikbud.go.id/upload/files/Drumblek%20Salatiga.pdf|ref={{sfnref|Referensi Nilai Budaya Takbenda untuk Output Layanan Data dan Informasi Kota Salatiga, Provinsi Jawa Tengah|2017}}}}{{Pranala mati|date=Mei 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite journal|last=|first=|date=|year=|orig-year=|title=Peraturan Daerah Kota Salatiga No. 5 Tahun 2012 tentang Pembentukan Kelurahan Kutowinangun Lor dan Kutowinangun Kidul|url=https://jdih.salatiga.go.id/berkas/perda_2012_05.pdf|ref={{sfnref|Peraturan Daerah Kota Salatiga No. 5 tentang Pembentukan Kelurahan Kutowinangun Lor dan Kutowinangun Kidul Tahun|2012}}}}{{Pranala mati|date=Maret 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{refend}} {{commons category|Drumblek}} [[Kategori:Kota Salatiga]] [[Kategori:Budaya]] 1bkzdd1eepkvqdpm0drwh7l08ebzf6h 3 103810 710223 708701 2026-06-10T19:42:43Z Leaderbot 32474 /* Hak sysop anjeun bakal geura kadaluwarsa */ bagean anyar 710223 wikitext text/x-wiki == [[Reundeu]] jeung [[Piléa pumila]] == Éta pada benerkeun heula artikelna heunteu hiji kalimah hungkul, maké ContentTranslation hungkul. Engké bisa dihapus. Éta gé mun ngaran takson teu kedah ditambahkeun curek di ngranna pan lain basa Sunda. [[Pamaké:RXerself|RXerself]] ([[Obrolan pamaké:RXerself|sawala]]) 13 Séptémber 2022 00.17 (UTC) {{ping:RXerself}} ouh enya kang ,hampura acan bener.terkendala kouta sareung tranlate jwung informasina😁 <span style="border:2px solid #000;padding:2px;"><font style="color:#00D6ff;background:#000;">'''[[Pamaké:VpuipV|🌹VpuipV ]]'''</font> <font style="color:#000;background:#00D6ff;">'''[[Obrolan Pamaké:VpuipV|&nbsp;✉&nbsp;]]'''</font></span> 13 Séptémber 2022 01.11 (UTC) == Gening ka anjeun! == Wilujeng janten kuncen, kang Rarani. Mudah-mudahan tiasa ngagunakeun alat-alat ieu sacara bijaksana. Ku jalan kitu, kuring nganggo Google Tarjamah 🗿 [[Pamaké:Serigala Sumatera|Serigala Sumatera]] ([[Obrolan pamaké:Serigala Sumatera|sawala]]) 16 Juni 2025 13.39 (UTC) : siap hatur nuhun kang [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 16 Juni 2025 13.47 (UTC) == Protecting pages in MediaWiki namespace == Just as a note, you don't need to add admin protection to MediaWiki: namespace pages. They can by default only be edited by admins and interface admins. [[Pamaké:Svartava|Svartava]] ([[Obrolan pamaké:Svartava|sawala]]) 18 Juni 2025 15.37 (UTC) :ok sir, thank you for the information [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 18 Juni 2025 22.57 (UTC) == Revdels == Hello, could you explain why have you been hiding log entries from some time? I don't see anything that needs to be removed in those logs. [[Pamaké:Svartava|Svartava]] ([[Obrolan pamaké:Svartava|sawala]]) 30 Juni 2025 04.06 (UTC) :@[[Pamaké:Svartava|Svartava]] where exactly? [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 1 Juli 2025 03.03 (UTC) :Okay sir, I don't think that's something that needs to be worried about. [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 1 Juli 2025 03.10 (UTC) ::[https://su.wikipedia.org/w/index.php?title=Husus:HapusRevisi&target=Husus%3ACatatan%2Frights&type=logging&ids=119149], [https://su.wikipedia.org/w/index.php?title=Husus:HapusRevisi&target=Husus%3ACatatan%2Frights&type=logging&ids=117326]. [[Pamaké:Svartava|Svartava]] ([[Obrolan pamaké:Svartava|sawala]]) 1 Juli 2025 03.23 (UTC) :::I tried the tool myself so there should be no significant problem sir. and I know the policy regarding sysop, if you monitor me please go ahead. but if you continue to question it of course I will defend. I know you are a global sysop but for small wikis there are also policies. thank you [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 1 Juli 2025 05.43 (UTC) ::::If you mean that you were trying / testing the tool, then please revert your tests after it so that the logs can remain visible as there is no clear reason to hide the logs. Thanks, --[[Pamaké:Svartava|Svartava]] ([[Obrolan pamaké:Svartava|sawala]]) 1 Juli 2025 06.05 (UTC) == Permablocking IPs == Please do not permablock (or for any excessively long duration when not appropriate) IPs like you did at [[Husus:Kontribusi/89.248.248.82]] as in most cases IPs are not permanently assigned and can vary. [[Pamaké:Svartava|Svartava]] ([[Obrolan pamaké:Svartava|sawala]]) 1 Juli 2025 03.28 (UTC) :I don't think there is a policy on suwiki, I borrowed or based on idwiki's policy, because it is still under idwiki [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 1 Juli 2025 05.37 (UTC) ::The IP was identified as LTA and should be permanently blocked. [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 1 Juli 2025 05.38 (UTC) ::Is there a policy on idwiki that permit indefinitely blocking IPs? [[Pamaké:Svartava|Svartava]] ([[Obrolan pamaké:Svartava|sawala]]) 1 Juli 2025 06.01 (UTC) :::@yes there is, and it's up to the sysos. for fatal cases and such as LTA [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 1 Juli 2025 10.38 (UTC) == sorry == Why am I [[w:id:wikipedia:Blokir|blocked]] what did I do wrong? [[Pamaké:Mistsplitter Reforged|Mistsplitter Reforged]] ([[Obrolan pamaké:Mistsplitter Reforged|sawala]]) 27 Juli 2025 04.53 (UTC) :@[[Pamaké:Mistsplitter Reforged|Mistsplitter Reforged]] anda di blokir di wiki lain..waktu itu saya blok anda..tapi sudah saya buka. [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 27 Juli 2025 05.14 (UTC) ::kenapa saya diblokir apakah saya salah? [[Pamaké:Mistsplitter Reforged|Mistsplitter Reforged]] ([[Obrolan pamaké:Mistsplitter Reforged|sawala]]) 27 Juli 2025 05.15 (UTC) :::@[[Pamaké:Mistsplitter Reforged|Mistsplitter Reforged]] anda di blokir di jawiki dan enwiki [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 27 Juli 2025 05.34 (UTC) ::::Ohhh itu saya diblokir gara punya akun bernama “maaf jika saya tidak apal dengan kata norwegia ininya gitu” ::::sedangkan di enwiki saya diblok karena mengedit halaman pengguna saya sendiri sebanyak2 sampe diblokir [[Pamaké:Mistsplitter Reforged|Mistsplitter Reforged]] ([[Obrolan pamaké:Mistsplitter Reforged|sawala]]) 27 Juli 2025 06.22 (UTC) ::::Makanya jika menangani hal semacam ini bicara dulu dengan saya jangan asal blokir [[Pamaké:Mistsplitter Reforged|Mistsplitter Reforged]] ([[Obrolan pamaké:Mistsplitter Reforged|sawala]]) 27 Juli 2025 06.24 (UTC) ::::Sepertinya saya kenal dengan kamu di idwiki bernama [[w:id:User:rarani|rarani]] [[Pamaké:Mistsplitter Reforged|Mistsplitter Reforged]] ([[Obrolan pamaké:Mistsplitter Reforged|sawala]]) 27 Juli 2025 06.26 (UTC) :::::@[[Pamaké:Mistsplitter Reforged|Mistsplitter Reforged]] lah memang saya rarani 😆😆 [[User:Rarani|<span style="color:#000000;font-weight:bold;font-family:cursive, serif">RaRani</span>]] ^{[[User talk:rarani|<span style="color:#000000;font-size:small;font-family:cursive, serif;">(Talk)</span>]]} 27 Juli 2025 21.55 (UTC) == Undangan sarasehan pengurus 2025 == Halo, Anda menerima pesan ini sebagai salah satu [[m:Administrators of Wikimedia projects/Indonesian projects|pengurus proyek-proyek Wikimedia dalam bahasa yang dipertuturkan di Indonesia]]. Kami mengharapkan kehadiran Anda dalam sarasehan tahunan pengurus Wikipedia Bahasa Indonesia yang akan berlangsung pada: * Hari: Minggu, 17 Agustus 2025 * Waktu: 90 menit, dimulai pukul 15.00 WIB / 16.00 WITA / 17.00 WIT * Tempat: Ruang obrolan daring Zoom (pranala dibagikan kepada yang mendaftar di bawah via surel) Anda dapat mendaftar dengan [[w:id:Wikipedia:Pengurus/Sarasehan/2025#Peserta|membubuhkan tanda tangan di sini]] dan [[w:id:Wikipedia:Pengurus/Sarasehan/2025#Agenda|menambahkan usulan agenda untuk dibahas di sini]]. Terima kasih dan salam, [[User:David Wadie Fisher-Freberg|dwadieff]] [[User talk:David Wadie Fisher-Freberg|✉]] 6 Agustus 2025 07.04 (UTC) :@[[Pamaké:David Wadie Fisher-Freberg|David Wadie Fisher-Freberg]] baik,sebisa mungkin saya akan mengusahakanya. <span style="border:3px outset;border-radius:9pt 0;padding:1px 7px;background:linear-gradient(to bottom right, blue,#00FF7F)">[[User:Zulf|<span style="color:#fff;font:1em Lucida Sans">🍃Zulf🍃</span>]]</span>^{[[User talk:Zulf|''talk'']]} 6 Agustus 2025 19.03 (UTC) == Dilindungi dan rusak: "Citakan:Tl" == Mohon memperbaiki [[Citakan:Tl]] yang sama sekali rusak setelah "impor" terkini. Mungkin juga jangan melindungi halaman tanpa alasan '''sangat keras'''. [[Pamaké:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Obrolan pamaké:Taylor 49|sawala]]) 9 Agustus 2025 16.33 (UTC) :@[[Pamaké:Taylor 49|Taylor 49]] baik pak, saya lihat itu hanya kesalahan kata yang seharunya "citakan" dan bukan " templat". <span style="border:3px outset;border-radius:9pt 0;padding:1px 7px;background:linear-gradient(to bottom right, blue,#00FF7F)">[[User:Zulf|<span style="color:#fff;font:1em Lucida Sans">🍃Zulf🍃</span>]]</span>^{[[User talk:Zulf|''talk'']]} 9 Agustus 2025 23.06 (UTC) :Saya lihat juga halaman tidak dilindungi kok. <span style="border:3px outset;border-radius:9pt 0;padding:1px 7px;background:linear-gradient(to bottom right, blue,#00FF7F)">[[User:Zulf|<span style="color:#fff;font:1em Lucida Sans">🍃Zulf🍃</span>]]</span>^{[[User talk:Zulf|''talk'']]} 9 Agustus 2025 23.42 (UTC) == [[ᮃᮎᮥᮤᮊᮦᮨᮖ ᮝᮆᮒᮥᮕ (ᮒᮥᮜᮂᮦᮔ᮪)]] and [[Citakan:ᮊᮜᮥ]] == Hi. Could you please have a look at these two pages and delete them if necessary? I think they are test pages, but I'm not sure. [[Pamaké:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Obrolan pamaké:NguoiDungKhongDinhDanh|sawala]]) 14 Oktober 2025 21.57 (UTC) :ok, i will review it soon <span style="border:3px outset;border-radius:9pt 0;padding:1px 7px;background:linear-gradient(to bottom right, blue,#00FF7F)">[[User:Zulf|<span style="color:#fff;font:1em Lucida Sans">🍃Zulf🍃</span>]]</span>^{[[User talk:Zulf|''talk'']]} 14 Oktober 2025 22.23 (UTC) :@[[Pamaké:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] The page has been deleted, thank you for your report. <span style="border:3px outset;border-radius:9pt 0;padding:1px 7px;background:linear-gradient(to bottom right, blue,#00FF7F)">[[User:Zulf|<span style="color:#fff;font:1em Lucida Sans">🍃Zulf🍃</span>]]</span>^{[[User talk:Zulf|''talk'']]} 14 Oktober 2025 22.30 (UTC) == Nyuhunkeun PIPAS == Sampurasun, wilujeng wengi Kang @[[Pamaké:Zulf|Zulf]]. Tiasa nyunhunkeun hak Pamaca IP Akun Samentara ka abdi di Wikipédia Sunda? [[Pamaké:Apri DAV|Apri DAV]] ([[Obrolan pamaké:Apri DAV|sawala]]) 31 Oktober 2025 13.03 (UTC) :@[[Pamaké:Apri DAV|Apri DAV]] kudu leuwih di tingkatkeun deui bangunamah kang kontribusina, di ayeunamah acan tiasa. <span style="border:3px outset;border-radius:9pt 0;padding:1px 7px;background:linear-gradient(to bottom right, blue,#00FF7F)">[[User:Zulf|<span style="color:#fff;font:1em Lucida Sans">🍃Zulf🍃</span>]]</span>^{[[User talk:Zulf|''talk'']]} 31 Oktober 2025 23.35 (UTC) ::Siap kang 🫡 [[Pamaké:Apri DAV|Apri DAV]] ([[Obrolan pamaké:Apri DAV|sawala]]) 1 Nopémber 2025 13.18 (UTC) == Pengecualian blokir IP == Hi Bung @[[Pamaké:Zulf|Zulf]], Bisakah anda memberi saya hak Pengecualian blokir IP? Soalnya akun saya keluar muluh ketika sudah login dan saya ingin berkontribusi disini. Salam hangat! [[Pamaké:Nathan Veritas|Nathan Veritas]] ([[Obrolan pamaké:Nathan Veritas|sawala]]) 20 April 2026 23.53 (UTC) :{{Done}} [https://su.wikipedia.org/w/index.php?title=Husus:Catatan&logid=127815] <span style="border:3px outset;border-radius:9pt 0;padding:1px 7px;background:linear-gradient(to bottom right, blue,#00FF7F)">[[User:Zulf|<span style="color:#fff;font:1em Lucida Sans">🍃Zulf🍃</span>]]</span>^{[[User talk:Zulf|''talk'']]} 22 April 2026 13.54 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 April 2026 20.11 (UTC) </div> (This message was sent to [[:Obrolan pamaké:Rarani]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Pesan dikirim oleh Pengguna:Keegan (WMF)@metawiki dengan menggunakan daftar di https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == Hak sysop anjeun bakal geura kadaluwarsa == Halo, ieu mangrupa panginget otomatis salaku bagian tina [[metawiki:Global reminder bot|Bot panginget global]] pikeun meré nyaho yén idin "sysop" (Kuncén ⭐️) anjeun bakal kadaluwarsa dina 12:56, 16 Juni 2026 (UTC). Kanggo sabagéan ageung hak, anjeun kedah nganyarankeunana dina [[WP:PERM]], kacuali anjeun dibéjaan sanés nalika hak anjeun disatujuan. <small>{{grey|Pikeun milih kaluar tina béwara béakna hak pamaké, tambahkeun diri anjeun ka [[m:Global reminder bot/Exclusion]].}}</small> [[Pamaké:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Obrolan pamaké:Leaderbot|sawala]]) 10 Juni 2026 19.42 (UTC) exyrzls3fjfm8smcbz4q21aw3wzcpgb 8 103920 710237 699471 2026-06-10T22:53:56Z Zulf 21463 /* growthexperiments-manage-mentors-summary-change-self-no-reason:Zulf| */ 710237 json application/json { "Mentors": { "21463": { "message": "Hai, 👋🏻 Wilujeng tepang sareng anjeun! Upami aya nanaon, tong hilap ngahubungi abdi waé wé nya 😉", "weight": 4, "username": "Zulf" } } } jm6st7zkins6uedxjh5us9dhfu5a7yv 0 108482 710221 710077 2026-06-10T17:57:43Z HenriPurwanto 36661 Ngalereskeun rujukan sareng ngahapus sumber anu teu leres 710221 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Lakbok | native_name = ᮜᮊ᮪ᮘᮧᮊ᮪ | other_name = Bandjarpatroman / Pataruman | image_map = Lakbok in Ciamis Regency.svg | subdivision_name = [[Jawa Barat]] | subdivision_name1 = [[Kabupatén Ciamis|Ciamis]] | area_total_km2 = 60.56 | population_total = 56369 | population_density_km2 = 931 | coordinates = {{coord|7|24|01|S|108|39|51|E|display=inline,title}} }} '''Lakbok''' (ᮜᮊ᮪ᮘᮧᮊ᮪, baheula ngaranna '''Bandjarpatroman''' atawa '''Pataruman''') nyaéta hiji kacamatan di [[Kabupatén Ciamis]], [[Jawa Barat]]. Salian ti statusna salaku kacamatan administratif, wewengkon Lakbok ogé gaduh makna historis dina naskah tradisional ''Kidung Lakbok''<ref name="kidung"/> salaku tilas puseur Karajaan Bandjarpatroman bawahan [[Galuh]] anu, numutkeun carita rakyat, robah jadi rawa alatan perang jeung sumpah karuhun. == Ngaran == Aya dua vérsi asal-usul ngaran '''Lakbok''': === 1. Vérsi Kamus: "Maung Gede" === Nurutkeun ''Kamus Basa Sunda'' R.A. Danadibrata (2015), kecap "lakbok" asalna tina Basa Sunda Kuno nu hartina "maung nu gedé pisan".<ref>Danadibrata, R.A. 2015. ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> === 2. Vérsi Naskah Tradisional: "Bandjarpatroman" === Dumasar ''Kidung Lakbok'' Bait 3, ngaran aslina saméméh robah téh '''Bandjarpatroman''': ''"Lakbok teh hidji nagara, Nu disupata ku dewa, Katelah Bandjarpatroman, nagri gede loh djinawi."''<ref name="kidung"/> == Sajarah == === Jaman Karajaan Galuh: Perang Pataruman === Numutkeun naskah ''Kidung Lakbok'', aya carita perang antara Ratu Inggeung Buana jeung Ratu Agung Tambakbaja di wewengkon Pataruman nepi ka Kawasen.<ref name="kidung"/> Alatan perang, nagara ieu tuluy disumpah nepi ka robah jadi leuweung jeung rawa, sakumaha Bait 17: ''"urut djaeuh djadi leuweung, djadi leuweung sima gonggong"''.<ref name="kidung"/> === Kolonial Akhir: Abad 19 === Dina taun 1899, dumasar catetan perjalanan C.M. Pleyte, mayoritas penduduk Lakbok geus nganut agama Islam, tapi dina praktikna masih kental ku kapercayaan lokal jeung pemujaan ka karuhun.<ref name="pleyte"/> == Atikan == Dumasar data Kemendikdasmen taun 2024, di Kacamatan Lakbok aya 44 SD/MI, 8 SMP/MTs, 4 SMA/SMK/MA, sarta 1 Perguruan Tinggi: STIT Lakbok.<ref name="kemendikdasmen">Kemendikdasmen, 2024. [https://referensi.data.kemendikdasmen.go.id/pendidikan/dikdas/021411/3 Data Dikdasmen]</ref> == Rujukan == {{reflist |refs= <ref name="kidung">''Kidung Lakbok'' (naskah digital). 1956. via Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kidung_Lakbok_-_Buku_Lengkap.pdf</ref> <ref name="pleyte">Pleyte, C.M. 1909. ''De Godsdienstige Toestand van de Preangerlanden''. Batavia: Landsdrukkerij.</ref> }} == Tempo ogé == * [[Kidung Lakbok]] * [[Karajaan Galuh]] * [[Kabupatén Ciamis]] == Pranala luar == * [https://kecamatan-lakbok.ciamiskab.go.id/ Situs Resmi Kecamatan Lakbok] * [https://www.stitlakbok.ac.id/ STIT Lakbok] [[Kategori:Kacamatan di Kabupatén Ciamis]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Karajaan Galuh]] [[Kategori:Naskah Sunda Kuno]] aag7ui78j119ocgq1ppdamqe80ij8q6 710222 710221 2026-06-10T18:23:23Z HenriPurwanto 36661 Nambihan sajarah Bandjarpatroman dumasar wawacan Kidung Lakbok 31 Agustus 1956 karya M. Karso Prawiraatmadja + data Kemendikdasmen 2024 710222 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Lakbok | native_name = ᮜᮊ᮪ᮘᮧᮊ᮪ | other_name = Bandjarpatroman / Pataruman | image_map = Lakbok in Ciamis Regency.svg | subdivision_name = [[Jawa Barat]] | subdivision_name1 = [[Kabupatén Ciamis|Ciamis]] | area_total_km2 = 60.56 | population_total = 56369 | population_density_km2 = 931 | coordinates = {{coord|7|24|01|S|108|39|51|E|display=inline,title}} }} '''Lakbok''' (ᮜᮊ᮪ᮘᮧᮊ᮪, baheula ngaranna '''Bandjarpatroman''' atawa '''Pataruman''') nyaéta hiji kacamatan di [[Kabupatén Ciamis]], [[Jawa Barat]]. Salian ti statusna salaku kacamatan administratif, wewengkon Lakbok ogé gaduh makna historis dina wawacan ''Kidung Lakbok''<ref name="kidung"/> salaku naskah sejarah Rawa Lakbok, tilas puseur Karajaan Bandjarpatroman bawahan [[Galuh]] anu, numutkeun carita rakyat, robah jadi rawa alatan perang jeung sumpah karuhun. == Ngaran == Aya dua vérsi asal-usul ngaran '''Lakbok''': === 1. Vérsi Kamus: "Maung Gede" === Nurutkeun ''Kamus Basa Sunda'' R.A. Danadibrata (2015), kecap "lakbok" asalna tina Basa Sunda Kuno nu hartina "maung nu gedé pisan".<ref>Danadibrata, R.A. 2015. ''Kamus Basa Sunda''. Bandung: Kiblat Buku Utama.</ref> === 2. Vérsi Naskah Tradisional: "Bandjarpatroman" === Dumasar ''Kidung Lakbok'' Bait 3, ngaran aslina saméméh robah téh '''Bandjarpatroman''': ''"Lakbok teh hidji nagara, Nu disupata ku dewa, Katelah Bandjarpatroman, nagri gede loh djinawi."''<ref name="kidung"/> == Sajarah == === Jaman Karajaan Galuh: Perang Pataruman === Numutkeun wawacan ''Kidung Lakbok'', aya carita perang antara Ratu Inggeung Buana jeung Ratu Agung Tambakbaja di wewengkon Pataruman nepi ka Kawasen.<ref name="kidung"/> Alatan perang, nagara ieu tuluy disumpah nepi ka robah jadi leuweung jeung rawa, sakumaha Bait 17: ''"urut djaeuh djadi leuweung, djadi leuweung sima gonggong"''.<ref name="kidung"/> === Kolonial Akhir: Abad 19 === Dina taun 1899, dumasar catetan perjalanan C.M. Pleyte, mayoritas penduduk Lakbok geus nganut agama Islam, tapi dina praktikna masih kental ku kapercayaan lokal jeung pemujaan ka karuhun.<ref name="pleyte"/> == Atikan == Dumasar data Kemendikdasmen taun 2024, di Kacamatan Lakbok aya 44 SD/MI, 8 SMP/MTs, 4 SMA/SMK/MA, sarta 1 Perguruan Tinggi: STIT Lakbok.<ref name="kemendikdasmen">Kemendikdasmen, 2024. [https://referensi.data.kemendikdasmen.go.id/pendidikan/dikdas/021411/3 Data Dikdasmen]</ref> == Rujukan == {{reflist |refs= <ref name="kidung">Prawiraatmadja, M. Karso. 31 Agustus 1956. ''Kidung Lakbok - Buku Lengkap'' (Wawacan Naskah Sejarah Rawa Lakbok). Diakses via Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kidung_Lakbok_-_Buku_Lengkap.pdf</ref> <ref name="pleyte">Pleyte, C.M. 1909. ''De Godsdienstige Toestand van de Preangerlanden''. Batavia: Landsdrukkerij.</ref> }} == Tempo ogé == * [[Kidung Lakbok]] * [[Karajaan Galuh]] * [[Kabupatén Ciamis]] == Pranala luar == * [https://kecamatan-lakbok.ciamiskab.go.id/ Situs Resmi Kecamatan Lakbok] * [https://www.stitlakbok.ac.id/ STIT Lakbok] [[Kategori:Kacamatan di Kabupatén Ciamis]] [[Kategori:Sajarah Sunda]] [[Kategori:Karajaan Galuh]] [[Kategori:Naskah Sunda Kuno]] n00382w4bda8qewwuo068vzt54l5q2v 0 108605 710217 710086 2026-06-10T12:25:52Z HenriPurwanto 36661 Ngalereskeun posisi rujukan NPSN sareng nambihan program unggulan Giroh. 710217 wikitext text/x-wiki '''SDN 2 Bangunsari''' nyaéta sakola dasar nagri anu aya di [[Kabupatén Ciamis]], [[Jawa Barat]]. Sakola ieu beralamat di Jalan Dusun Mulyasari RT 02 RW 06, Désa Bangunsari, [[Kacamatan Pamarican]]. Sakola ieu aya dina naungan Dinas Pendidikan Kabupatén Ciamis sareng ngalaksanakeun [[Kurikulum Merdeka]]. == Idéntitas == {| class="wikitable" ! Idéntitas !! Katerangan |- | '''NPSN''' || 20212453 <ref>{{cite web |title=SDN 2 BANGUNSARI |url=https://referensi.data.kemendikdasmen.go.id/pendidikan/npsn/20212453 |website=referensi.data.kemendikdasmen.go.id |access-date=24 Méi 2026}}</ref> |- | '''Status''' || Nagri |- | '''Akreditasi''' || A <ref>{{cite web |title=Informasi Lengkap SDN 2 BANGUNSARI |url=https://daftarsekolah.net/sekolah/23568/sdn-2-bangunsari |website=daftarsekolah.net |access-date=24 Méi 2026}}</ref> |- | '''Kapala Sakola''' || Risye Risnawati, S.Pd., M.Pd. <ref>{{cite web |title=Data Pokok SDN 2 BANGUNSARI |url=https://dapo.kemendikdasmen.go.id/sekolah/8731F1B5A51C737B9C0D |website=dapo.kemendikdasmen.go.id |access-date=24 Méi 2026 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | '''Alamat''' || Jl. Dusun Mulyasari RT 02 RW 06, Désa Bangunsari, Kec. Pamarican, Kab. Ciamis, Jawa Barat |} == Sajarah == Sakola ieu didirikeun dina 1 Januari 1960 kalawan No. SK Operasional 801/PRB/1960. Numutkeun data Dapodik, SK Izin Operasional panganyarna kaluar tanggal 28 Agustus 2025. == Tingkatan == SDN 2 Bangunsari nyadiakeun atikan pikeun tingkatan '''Dikdas''' (Pendidikan Dasar) kelas 1 dugi ka kelas 6. == Program Unggulan == SDN 2 Bangunsari ngalaksanakeun program unik anu disebut "Giroh", singkatan tina ''Gerakan Penghimpunan Impak Terarah''. Program ieu mangrupa bagian tina gerakan sakola "Gerbang Cinta" atawa ''Gerakan Bangunsari, Ciptakeun Lingkungan Indah di Sekitar Kita''. Program ieu berakar tina visi sakola kalayan slogan "Sanubari Berdikari" anu tujuanana ngamumule kapedulian sosial murid ti mimiti dini.<ref>{{cite web |title=Program Giroh di SDN 2 Bangunsari Wujudkan Kepedulian Sosial Sejak Dini |url=https://www.insiden24.com/berita/39616022252/program-giroh-di-sdn-2-bangunsari-wujudkan-kepedulian-sosial-sejak-dini |website=insiden24.com |access-date=10 April 2026}}</ref> == Rujukan == <references/> == Tumbu kaluar == * [https://sdn2bangunsari.sch.id/ Situs resmi SDN 2 Bangunsari] [[Kategori:Sakola dasar di Jawa Barat]] [[Kategori:Sakola di Kabupatén Ciamis]] [[Kategori:Kacamatan Pamarican]] nu1127oiu3a0bs278jxxiiorvu565l5 710218 710217 2026-06-10T13:13:04Z HenriPurwanto 36661 Nambihan poto bagian hareup sakola (dokumentasi pribadi, lisensi CC BY-SA 4.0) 710218 wikitext text/x-wiki '''SDN 2 Bangunsari''' nyaéta sakola dasar nagri anu aya di [[Kabupatén Ciamis]], [[Jawa Barat]]. Sakola ieu beralamat di Jalan Dusun Mulyasari RT 02 RW 06, Désa Bangunsari, [[Kacamatan Pamarican]]. Sakola ieu aya dina naungan Dinas Pendidikan Kabupatén Ciamis sareng ngalaksanakeun [[Kurikulum Merdeka]]. [[File:SD Negeri 2 Bangunsari, Kacamatan Pamarican, Kabupatén Ciamis.jpg|thumb|Bagian depan SDN 2 Bangunsari, Pamarican, Ciamis. Katémbong papan ngaran "SD NEGERI 2 BANGUNSARI", ruang UKS, sareng lingkungan anu bersih kalayan rupa-rupa pepelakan hias. Ieu ngagambarkeun palaksanaan program "Gerbang Cinta".]] == Idéntitas == {| class="wikitable" ! Idéntitas !! Katerangan |- | '''NPSN''' || 20212453 <ref>{{cite web |title=SDN 2 BANGUNSARI |url=https://referensi.data.kemendikdasmen.go.id/pendidikan/npsn/20212453 |website=referensi.data.kemendikdasmen.go.id |access-date=24 Méi 2026}}</ref> |- | '''Status''' || Nagri |- | '''Akreditasi''' || A <ref>{{cite web |title=Informasi Lengkap SDN 2 BANGUNSARI |url=https://daftarsekolah.net/sekolah/23568/sdn-2-bangunsari |website=daftarsekolah.net |access-date=24 Méi 2026}}</ref> |- | '''Kapala Sakola''' || Risye Risnawati, S.Pd., M.Pd. <ref>{{cite web |title=Data Pokok SDN 2 BANGUNSARI |url=https://dapo.kemendikdasmen.go.id/sekolah/8731F1B5A51C737B9C0D |website=dapo.kemendikdasmen.go.id |access-date=24 Méi 2026 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | '''Alamat''' || Jl. Dusun Mulyasari RT 02 RW 06, Désa Bangunsari, Kec. Pamarican, Kab. Ciamis, Jawa Barat |} == Sajarah == Sakola ieu didirikeun dina 1 Januari 1960 kalawan No. SK Operasional 801/PRB/1960. Numutkeun data Dapodik, SK Izin Operasional panganyarna kaluar tanggal 28 Agustus 2025. == Tingkatan == SDN 2 Bangunsari nyadiakeun atikan pikeun tingkatan '''Dikdas''' (Pendidikan Dasar) kelas 1 dugi ka kelas 6. == Program Unggulan == SDN 2 Bangunsari ngalaksanakeun program unik anu disebut "Giroh", singkatan tina ''Gerakan Penghimpunan Impak Terarah''. Program ieu mangrupa bagian tina gerakan sakola "Gerbang Cinta" atawa ''Gerakan Bangunsari, Ciptakeun Lingkungan Indah di Sekitar Kita''. Program ieu berakar tina visi sakola kalayan slogan "Sanubari Berdikari" anu tujuanana ngamumule kapedulian sosial murid ti mimiti dini.<ref>{{cite web |title=Program Giroh di SDN 2 Bangunsari Wujudkan Kepedulian Sosial Sejak Dini |url=https://www.insiden24.com/berita/39616022252/program-giroh-di-sdn-2-bangunsari-wujudkan-kepedulian-sosial-sejak-dini |website=insiden24.com |access-date=10 April 2026}}</ref> == Rujukan == <references/> == Tumbu kaluar == * [https://sdn2bangunsari.sch.id/ Situs resmi SDN 2 Bangunsari] [[Kategori:Sakola dasar di Jawa Barat]] [[Kategori:Sakola di Kabupatén Ciamis]] [[Kategori:Kacamatan Pamarican]] f9fb24cr9jfgsz2migt3qjvrcdy65yj 0 108689 710224 2026-06-10T21:59:17Z Pijri Paijar 27067 Nyieun kaca anyar '''Paladang''' nyaéta kelompok masarakat anu mekarkeun sistim tatanén ku cara melak rupa-rupa jenis pepelakan jeung ngingu sato ingon-ingon. Ieu prakték téh Diperkirakeun mimiti mekar sakitar 23.000 taun ka tukang, pas manusa mimiti ngumpulkeun jeung melak binih siki-sikian salaku bagian tina transisi tina pola hirup pamoro-pangumpul nalika tatanén netep. Pepelakan awal anu dipelak di antarana [[paré]], [[gandum]], [[gandrum]], [[jawawut]], jeung [[jagong]], anu sate... 710224 wikitext text/x-wiki '''Paladang''' nyaéta kelompok masarakat anu mekarkeun sistim tatanén ku cara melak rupa-rupa jenis pepelakan jeung ngingu sato ingon-ingon. Ieu prakték téh Diperkirakeun mimiti mekar sakitar 23.000 taun ka tukang, pas manusa mimiti ngumpulkeun jeung melak binih siki-sikian salaku bagian tina transisi tina pola hirup pamoro-pangumpul nalika tatanén netep. Pepelakan awal anu dipelak di antarana [[paré]], [[gandum]], [[gandrum]], [[jawawut]], jeung [[jagong]], anu saterusna dituturkeun ku pepelakan anu ngandung [[protéin]] luhur kawas [[kacang polong]] jeung [[lentil]]. Sistim ngaladang ieu jadi dasar pikeun mekarna peradaban manusa, anu ngamungkinkeun naékna populasi jeung kabentukna komunitas [[agraris]] anu leuwih kompléks.<ref name=":0">{{Cite book|title=Masyarakat Adat & Kedaulatan Pangan|last=Arif|first=Ahmad|publisher=KPG (Kepustakaan Populer Gramedia|year=2021|isbn=9786024814809|location=Jakarta}}</ref> Parobahan tina kahirupan salaku pamoro-pangumpul nuju ka sistim tatanén téh teu lumangsung sacara instan atawa sagemblengna. Loba komunitas anu geus pindah ka tatanén angger ngajaga tradisi moro jeung ngala hasil leuweung, utamana kelompok anu masih kénéh cicing di sabudeureun kawasan [[leuweung]], kawas masarakat adat di [[Kalimantan]], [[Sumatra]], [[Papua]], jeung [[Baduy]] di [[Pulo Jawa|Jawa]]. Panalungtikan [[génétika]] anu dilakukeun ku [[Hugh McColl]] dina taun 2018 ngaliwatan analisis DNA fosil manusa ngungkabkeun yén mayoritas populasi di [[Asia Kidul Wétan|Asia]] [[Asia Kidul Wétan|Kidul Wétan]], kaasup [[Indonésia]], mangrupa hasil tina campuran genetika antara kelompok pamoro-pangumpul jeung masarakat agraris.<ref name=":0" /> = Référénsi = pv3v6zcpiokv2a7x7lnwuvwgk7x6k31 710225 710224 2026-06-10T22:02:59Z Pijri Paijar 27067 710225 wikitext text/x-wiki '''Paladang''' nyaéta kelompok masarakat anu mekarkeun sistim tatanén ku cara melak rupa-rupa jenis pepelakan jeung ngingu sato ingon-ingon. Ieu prakték téh Diperkirakeun mimiti mekar sakitar 23.000 taun ka tukang, pas manusa mimiti ngumpulkeun jeung melak binih siki-sikian salaku bagian tina transisi tina pola hirup pamoro-pangumpul nalika tatanén netep. Pepelakan awal anu dipelak di antarana [[paré]], [[gandum]], [[gandrum]], [[jawawut]], jeung [[jagong]], anu saterusna dituturkeun ku pepelakan anu ngandung [[protéin]] luhur kawas [[kacang polong]] jeung [[lentil]]. Sistim ngaladang ieu jadi dasar pikeun mekarna peradaban manusa, anu ngamungkinkeun naékna populasi jeung kabentukna komunitas [[agraris]] anu leuwih kompléks.<ref name=":0">{{Cite book|title=Masyarakat Adat & Kedaulatan Pangan|last=Arif|first=Ahmad|publisher=KPG (Kepustakaan Populer Gramedia|year=2021|isbn=9786024814809|location=Jakarta}}</ref> Parobahan tina kahirupan salaku pamoro-pangumpul nuju ka sistim tatanén téh teu lumangsung sacara instan atawa sagemblengna. Loba komunitas anu geus pindah ka tatanén angger ngajaga tradisi moro jeung ngala hasil leuweung, utamana kelompok anu masih kénéh cicing di sabudeureun kawasan [[leuweung]], kawas masarakat adat di [[Kalimantan]], [[Sumatra]], [[Papua]], jeung [[Baduy]] di [[Pulo Jawa|Jawa]]. Panalungtikan [[génétika]] anu dilakukeun ku [[Hugh McColl]] dina taun 2018 ngaliwatan analisis DNA fosil manusa ngungkabkeun yén mayoritas populasi di [[Asia Kidul Wétan|Asia]] [[Asia Kidul Wétan|Kidul Wétan]], kaasup [[Indonésia]], mangrupa hasil tina campuran genetika antara kelompok pamoro-pangumpul jeung masarakat agraris.<ref name=":0" /> == Sistim budidaya == Ngaladang téh mangrupa métode melak pepelakan anu ilaharna dilakukeun sacara pipindahan tina hiji lahan ka lahan séjénna. Prosés ngabuka lahan biasana ngalibetkeun nuaran jeung ngaduruk sabagian kawasan leuweung pikeun dijadikeun ladang. Sistim ieu kaasup kana [[tatanén subsisten]] (pikeun kabutuhan sorangan) anu ilaharna ngagunakeun saeutik téhnologi atawa pakakas pangrojong. Téhnik tuar-duruk ieu dipraktékkeun ku sakitar 200 nepi ka 500 juta jalma di sakuliah dunya.<ref>{{Cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Slash_and_burn|title=Slash and burn|website=www.eoearth.org|accessdate=2026-06-10}}</ref> Sanajan boga riwayat sajarah anu béda, masarakat paladang boga kasaruaan dina ngamangpaatkeun leuweung, nyaéta ku cara niron sistim leuweung. Ilaharna, para paladang ngabuka sapétak tanah ku cara dituar jeung diduruk, tuluy diberesihan jeung dipelakan pikeun période 1-2 taun. Sanggeus dua taun, [[Unsur hara|unsur harana]] béak nepi ka éta ladang téh ditinggalkeun sangkan jadi leuweung deui. Masa istirahat ladang ieu disebut mangsa bera (diantepkeun) anu bisa leuwih lila batan mangsa melak, nyaéta nepi ka 5-15 taun. Éta ladang kakara dibuka deui sangged geus ngaliwatan période waktu nu tangtu. Hal ieu anu ngajadikeun sistim ieu katelah ku sebutan ladang pipindahan. = Référénsi = bti69xss57jujsx1pu5htyrrov2b4lh 710226 710225 2026-06-10T22:07:59Z Pijri Paijar 27067 /* Sistim budidaya */ 710226 wikitext text/x-wiki '''Paladang''' nyaéta kelompok masarakat anu mekarkeun sistim tatanén ku cara melak rupa-rupa jenis pepelakan jeung ngingu sato ingon-ingon. Ieu prakték téh Diperkirakeun mimiti mekar sakitar 23.000 taun ka tukang, pas manusa mimiti ngumpulkeun jeung melak binih siki-sikian salaku bagian tina transisi tina pola hirup pamoro-pangumpul nalika tatanén netep. Pepelakan awal anu dipelak di antarana [[paré]], [[gandum]], [[gandrum]], [[jawawut]], jeung [[jagong]], anu saterusna dituturkeun ku pepelakan anu ngandung [[protéin]] luhur kawas [[kacang polong]] jeung [[lentil]]. Sistim ngaladang ieu jadi dasar pikeun mekarna peradaban manusa, anu ngamungkinkeun naékna populasi jeung kabentukna komunitas [[agraris]] anu leuwih kompléks.<ref name=":0">{{Cite book|title=Masyarakat Adat & Kedaulatan Pangan|last=Arif|first=Ahmad|publisher=KPG (Kepustakaan Populer Gramedia|year=2021|isbn=9786024814809|location=Jakarta}}</ref> Parobahan tina kahirupan salaku pamoro-pangumpul nuju ka sistim tatanén téh teu lumangsung sacara instan atawa sagemblengna. Loba komunitas anu geus pindah ka tatanén angger ngajaga tradisi moro jeung ngala hasil leuweung, utamana kelompok anu masih kénéh cicing di sabudeureun kawasan [[leuweung]], kawas masarakat adat di [[Kalimantan]], [[Sumatra]], [[Papua]], jeung [[Baduy]] di [[Pulo Jawa|Jawa]]. Panalungtikan [[génétika]] anu dilakukeun ku [[Hugh McColl]] dina taun 2018 ngaliwatan analisis DNA fosil manusa ngungkabkeun yén mayoritas populasi di [[Asia Kidul Wétan|Asia]] [[Asia Kidul Wétan|Kidul Wétan]], kaasup [[Indonésia]], mangrupa hasil tina campuran genetika antara kelompok pamoro-pangumpul jeung masarakat agraris.<ref name=":0" /> == Sistim budidaya == Ngaladang téh mangrupa métode melak pepelakan anu ilaharna dilakukeun sacara pipindahan tina hiji lahan ka lahan séjénna. Prosés ngabuka lahan biasana ngalibetkeun nuaran jeung ngaduruk sabagian kawasan leuweung pikeun dijadikeun ladang. Sistim ieu kaasup kana [[tatanén subsisten]] (pikeun kabutuhan sorangan) anu ilaharna ngagunakeun saeutik téhnologi atawa pakakas pangrojong. Téhnik tuar-duruk ieu dipraktékkeun ku sakitar 200 nepi ka 500 juta jalma di sakuliah dunya.<ref>{{Cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Slash_and_burn|title=Slash and burn|website=www.eoearth.org|accessdate=2026-06-10}}</ref> Sanajan boga riwayat sajarah anu béda, masarakat paladang boga kasaruaan dina ngamangpaatkeun leuweung, nyaéta ku cara niron sistim leuweung. Ilaharna, para paladang ngabuka sapétak tanah ku cara dituar jeung diduruk, tuluy diberesihan jeung dipelakan pikeun période 1-2 taun. Sanggeus dua taun, [[Unsur hara|unsur harana]] béak nepi ka éta ladang téh ditinggalkeun sangkan jadi leuweung deui. Masa istirahat ladang ieu disebut mangsa bera (diantepkeun) anu bisa leuwih lila batan mangsa melak, nyaéta nepi ka 5-15 taun. Éta ladang kakara dibuka deui sangged geus ngaliwatan période waktu nu tangtu. Hal ieu anu ngajadikeun sistim ieu katelah ku sebutan ladang pipindahan. === Ékologi === Sistim ngaladang jadi perhatian, utamana pakait jeung dampakna kana [[lingkungan]]. Contona, studi taun 1996 nyebutkeun yén prakték ngaladang di [[Leuweung Amazon|Amazon]] dianggap tanggung jawab kana leungitna 30-35% aréa leuweung di ditu.<ref>{{Cite journal|last=Serrão|first=Emmanuel Adilson S.|last2=Nepstad|first2=Daniel|last3=Walker|first3=Robert|date=1996-07|title=Upland agricultural and forestry development in the Amazon: sustainability, criticality and resilience|url=https://doi.org/10.1016/0921-8009(95)00092-5|journal=Ecological Economics|volume=18|issue=1|pages=3–13|doi=10.1016/0921-8009(95)00092-5|issn=0921-8009}}</ref> Salah sahiji faktorna nyaéta naékna populasi pangeusi anu mangaruhan ogé kana naékna pangabutuh pangan masarakat. Tapi, dina sababaraha studi, ngaladang ku téhnik tuar-duruk dianggap leuwih ramah lingkungan batan tatanén inténsif séjénna.<ref name=":0" /> Contona, studi taun 2015 anu ngabandingkeun sistim ngaladang leuweung tradisional di [[Kalimantan]] jeung [[perkebunan monokultur]] kawas [[Kalapa sawit|sawit]] jeung [[karét]], némbongkeun yén ngaladang tradisional boga kaanekaragaman hayati anu luhur, beunghar ku cadangan [[karbon]], jeung boga risiko [[érosi taneuh]] anu leutik. Di wilayah [[Walungan Utik]], [[Kalimantan Kulon]], masarakat paladang ngalakukeun [[réforestasi]] (penghéjoan deui) ladang nepi ka jadi habitat keur leuwih ti 10 jenis manuk léléwéran (burung kicau) anu hirup dina tangkal ngora di éta leuweung.<ref name=":0" /> = Référénsi = gbuwbjjb6ufljp3p5x4cz35s837ryla 710227 710226 2026-06-10T22:14:17Z Pijri Paijar 27067 710227 wikitext text/x-wiki '''Paladang''' nyaéta kelompok masarakat anu mekarkeun sistim tatanén ku cara melak rupa-rupa jenis pepelakan jeung ngingu sato ingon-ingon. Ieu prakték téh Diperkirakeun mimiti mekar sakitar 23.000 taun ka tukang, pas manusa mimiti ngumpulkeun jeung melak binih siki-sikian salaku bagian tina transisi tina pola hirup pamoro-pangumpul nalika tatanén netep. Pepelakan awal anu dipelak di antarana [[paré]], [[gandum]], [[gandrum]], [[jawawut]], jeung [[jagong]], anu saterusna dituturkeun ku pepelakan anu ngandung [[protéin]] luhur kawas [[kacang polong]] jeung [[lentil]]. Sistim ngaladang ieu jadi dasar pikeun mekarna peradaban manusa, anu ngamungkinkeun naékna populasi jeung kabentukna komunitas [[agraris]] anu leuwih kompléks.<ref name=":0">{{Cite book|title=Masyarakat Adat & Kedaulatan Pangan|last=Arif|first=Ahmad|publisher=KPG (Kepustakaan Populer Gramedia|year=2021|isbn=9786024814809|location=Jakarta}}</ref> Parobahan tina kahirupan salaku pamoro-pangumpul nuju ka sistim tatanén téh teu lumangsung sacara instan atawa sagemblengna. Loba komunitas anu geus pindah ka tatanén angger ngajaga tradisi moro jeung ngala hasil leuweung, utamana kelompok anu masih kénéh cicing di sabudeureun kawasan [[leuweung]], kawas masarakat adat di [[Kalimantan]], [[Sumatra]], [[Papua]], jeung [[Baduy]] di [[Pulo Jawa|Jawa]]. Panalungtikan [[génétika]] anu dilakukeun ku [[Hugh McColl]] dina taun 2018 ngaliwatan analisis DNA fosil manusa ngungkabkeun yén mayoritas populasi di [[Asia Kidul Wétan|Asia]] [[Asia Kidul Wétan|Kidul Wétan]], kaasup [[Indonésia]], mangrupa hasil tina campuran genetika antara kelompok pamoro-pangumpul jeung masarakat agraris.<ref name=":0" /> == Sistim budidaya == Ngaladang téh mangrupa métode melak pepelakan anu ilaharna dilakukeun sacara pipindahan tina hiji lahan ka lahan séjénna. Prosés ngabuka lahan biasana ngalibetkeun nuaran jeung ngaduruk sabagian kawasan leuweung pikeun dijadikeun ladang. Sistim ieu kaasup kana [[tatanén subsisten]] (pikeun kabutuhan sorangan) anu ilaharna ngagunakeun saeutik téhnologi atawa pakakas pangrojong. Téhnik tuar-duruk ieu dipraktékkeun ku sakitar 200 nepi ka 500 juta jalma di sakuliah dunya.<ref>{{Cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Slash_and_burn|title=Slash and burn|website=www.eoearth.org|accessdate=2026-06-10}}</ref> Sanajan boga riwayat sajarah anu béda, masarakat paladang boga kasaruaan dina ngamangpaatkeun leuweung, nyaéta ku cara niron sistim leuweung. Ilaharna, para paladang ngabuka sapétak tanah ku cara dituar jeung diduruk, tuluy diberesihan jeung dipelakan pikeun période 1-2 taun. Sanggeus dua taun, [[Unsur hara|unsur harana]] béak nepi ka éta ladang téh ditinggalkeun sangkan jadi leuweung deui. Masa istirahat ladang ieu disebut mangsa bera (diantepkeun) anu bisa leuwih lila batan mangsa melak, nyaéta nepi ka 5-15 taun. Éta ladang kakara dibuka deui sangged geus ngaliwatan période waktu nu tangtu. Hal ieu anu ngajadikeun sistim ieu katelah ku sebutan ladang pipindahan. === Ékologi === Sistim ngaladang jadi perhatian, utamana pakait jeung dampakna kana [[lingkungan]]. Contona, studi taun 1996 nyebutkeun yén prakték ngaladang di [[Leuweung Amazon|Amazon]] dianggap tanggung jawab kana leungitna 30-35% aréa leuweung di ditu.<ref>{{Cite journal|last=Serrão|first=Emmanuel Adilson S.|last2=Nepstad|first2=Daniel|last3=Walker|first3=Robert|date=1996-07|title=Upland agricultural and forestry development in the Amazon: sustainability, criticality and resilience|url=https://doi.org/10.1016/0921-8009(95)00092-5|journal=Ecological Economics|volume=18|issue=1|pages=3–13|doi=10.1016/0921-8009(95)00092-5|issn=0921-8009}}</ref> Salah sahiji faktorna nyaéta naékna populasi pangeusi anu mangaruhan ogé kana naékna pangabutuh pangan masarakat. Tapi, dina sababaraha studi, ngaladang ku téhnik tuar-duruk dianggap leuwih ramah lingkungan batan tatanén inténsif séjénna.<ref name=":0" /> Contona, studi taun 2015 anu ngabandingkeun sistim ngaladang leuweung tradisional di [[Kalimantan]] jeung [[perkebunan monokultur]] kawas [[Kalapa sawit|sawit]] jeung [[karét]], némbongkeun yén ngaladang tradisional boga kaanekaragaman hayati anu luhur, beunghar ku cadangan [[karbon]], jeung boga risiko [[érosi taneuh]] anu leutik. Di wilayah [[Walungan Utik]], [[Kalimantan Kulon]], masarakat paladang ngalakukeun [[réforestasi]] (penghéjoan deui) ladang nepi ka jadi habitat keur leuwih ti 10 jenis manuk léléwéran (burung kicau) anu hirup dina tangkal ngora di éta leuweung.<ref name=":0" /> == Jenis pepelakan == Salah sahiji pepelakan anu dipelak ku masarakat paladang téh nyaéta paré kalayan rupa-rupa variétasna. Ilaharna, ieu [[variétas]] téh diwariskeun turun-tumurun jeung teu meunang diperjualbelikeun. Unggal kulawarga paladang boga [[binih]] andalan sorangan. Contona, paré jalawara hawara di daérah [[Cibaliung, Pandéglang|Cibaliung]], [[Kabupatén Pandéglang|Pandeglang]], dianggap punjul lantaran leuwih tahan tina serangan [[hama]] jeung bisa tumuwuh kalayan gancang. Éta paré geus diaku salaku variétas éndemik Pandeglang anu geus didaftarkeun di Kementerian Pertanian.<ref>{{Cite web|url=https://www.bantennews.co.id/empat-varietas-padi-pandeglang-terdaftar-di-kementan/|title=Empat Varietas Padi Pandeglang Terdaftar di Kementan|last=Redaksi|first=Tim|website=BantenNews.co.id -Berita Banten Hari Ini|language=id|accessdate=2026-06-10}}</ref> Masarakat Adat Kanékés atawa Baduy di [[Kabupatén Lebak|Lebak]], [[Banten]], boga rupa-rupa variétas paré anu kacatet nepi ka sakitar 80 variétas.<ref>{{Cite journal|last=Senoaji|first=Gunggung|date=2012-11-02|title=Sistem Pertanian Perladangan Berpindah dan Konservasi Hutan oleh Masyarakat Baduy di Banten Selatan|url=https://doi.org/10.24198/sosiohumaniora.v14i3.5496|journal=Sosiohumaniora|volume=14|issue=3|pages=273|doi=10.24198/sosiohumaniora.v14i3.5496|issn=2443-2660}}</ref> Salian ti paré, masarakat peladang ogé melak rupa-rupa séréalia sumber [[karbohidrat]] kawas jalé atawa jali (''Coix lacryma-jobi L.'') jeung jawawut (''Setaria italica'').<ref name=":0" /> = Référénsi = 5pwi4n54oweugm2cg66uivlbucl1dtx 710228 710227 2026-06-10T22:16:07Z Pijri Paijar 27067 710228 wikitext text/x-wiki '''Paladang''' nyaéta kelompok masarakat anu mekarkeun sistim tatanén ku cara melak rupa-rupa jenis pepelakan jeung ngingu sato ingon-ingon. Ieu prakték téh Diperkirakeun mimiti mekar sakitar 23.000 taun ka tukang, pas manusa mimiti ngumpulkeun jeung melak binih siki-sikian salaku bagian tina transisi tina pola hirup pamoro-pangumpul nalika tatanén netep. Pepelakan awal anu dipelak di antarana [[paré]], [[gandum]], [[gandrum]], [[jawawut]], jeung [[jagong]], anu saterusna dituturkeun ku pepelakan anu ngandung [[protéin]] luhur kawas [[kacang polong]] jeung [[lentil]]. Sistim ngaladang ieu jadi dasar pikeun mekarna peradaban manusa, anu ngamungkinkeun naékna populasi jeung kabentukna komunitas [[agraris]] anu leuwih kompléks.<ref name=":0">{{Cite book|title=Masyarakat Adat & Kedaulatan Pangan|last=Arif|first=Ahmad|publisher=KPG (Kepustakaan Populer Gramedia|year=2021|isbn=9786024814809|location=Jakarta}}</ref> Parobahan tina kahirupan salaku pamoro-pangumpul nuju ka sistim tatanén téh teu lumangsung sacara instan atawa sagemblengna. Loba komunitas anu geus pindah ka tatanén angger ngajaga tradisi moro jeung ngala hasil leuweung, utamana kelompok anu masih kénéh cicing di sabudeureun kawasan [[leuweung]], kawas masarakat adat di [[Kalimantan]], [[Sumatra]], [[Papua]], jeung [[Baduy]] di [[Pulo Jawa|Jawa]]. Panalungtikan [[génétika]] anu dilakukeun ku [[Hugh McColl]] dina taun 2018 ngaliwatan analisis DNA fosil manusa ngungkabkeun yén mayoritas populasi di [[Asia Kidul Wétan|Asia]] [[Asia Kidul Wétan|Kidul Wétan]], kaasup [[Indonésia]], mangrupa hasil tina campuran genetika antara kelompok pamoro-pangumpul jeung masarakat agraris.<ref name=":0" /> == Sistim budidaya == Ngaladang téh mangrupa métode melak pepelakan anu ilaharna dilakukeun sacara pipindahan tina hiji lahan ka lahan séjénna. Prosés ngabuka lahan biasana ngalibetkeun nuaran jeung ngaduruk sabagian kawasan leuweung pikeun dijadikeun ladang. Sistim ieu kaasup kana [[tatanén subsisten]] (pikeun kabutuhan sorangan) anu ilaharna ngagunakeun saeutik téhnologi atawa pakakas pangrojong. Téhnik tuar-duruk ieu dipraktékkeun ku sakitar 200 nepi ka 500 juta jalma di sakuliah dunya.<ref>{{Cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Slash_and_burn|title=Slash and burn|website=www.eoearth.org|accessdate=2026-06-10}}</ref> Sanajan boga riwayat sajarah anu béda, masarakat paladang boga kasaruaan dina ngamangpaatkeun leuweung, nyaéta ku cara niron sistim leuweung. Ilaharna, para paladang ngabuka sapétak tanah ku cara dituar jeung diduruk, tuluy diberesihan jeung dipelakan pikeun période 1-2 taun. Sanggeus dua taun, [[Unsur hara|unsur harana]] béak nepi ka éta ladang téh ditinggalkeun sangkan jadi leuweung deui. Masa istirahat ladang ieu disebut mangsa bera (diantepkeun) anu bisa leuwih lila batan mangsa melak, nyaéta nepi ka 5-15 taun. Éta ladang kakara dibuka deui sangged geus ngaliwatan période waktu nu tangtu. Hal ieu anu ngajadikeun sistim ieu katelah ku sebutan ladang pipindahan. === Ékologi === Sistim ngaladang jadi perhatian, utamana pakait jeung dampakna kana [[lingkungan]]. Contona, studi taun 1996 nyebutkeun yén prakték ngaladang di [[Leuweung Amazon|Amazon]] dianggap tanggung jawab kana leungitna 30-35% aréa leuweung di ditu.<ref>{{Cite journal|last=Serrão|first=Emmanuel Adilson S.|last2=Nepstad|first2=Daniel|last3=Walker|first3=Robert|date=1996-07|title=Upland agricultural and forestry development in the Amazon: sustainability, criticality and resilience|url=https://doi.org/10.1016/0921-8009(95)00092-5|journal=Ecological Economics|volume=18|issue=1|pages=3–13|doi=10.1016/0921-8009(95)00092-5|issn=0921-8009}}</ref> Salah sahiji faktorna nyaéta naékna populasi pangeusi anu mangaruhan ogé kana naékna pangabutuh pangan masarakat. Tapi, dina sababaraha studi, ngaladang ku téhnik tuar-duruk dianggap leuwih ramah lingkungan batan tatanén inténsif séjénna.<ref name=":0" /> Contona, studi taun 2015 anu ngabandingkeun sistim ngaladang leuweung tradisional di [[Kalimantan]] jeung [[perkebunan monokultur]] kawas [[Kalapa sawit|sawit]] jeung [[karét]], némbongkeun yén ngaladang tradisional boga kaanekaragaman hayati anu luhur, beunghar ku cadangan [[karbon]], jeung boga risiko [[érosi taneuh]] anu leutik. Di wilayah [[Walungan Utik]], [[Kalimantan Kulon]], masarakat paladang ngalakukeun [[réforestasi]] (penghéjoan deui) ladang nepi ka jadi habitat keur leuwih ti 10 jenis manuk léléwéran (burung kicau) anu hirup dina tangkal ngora di éta leuweung.<ref name=":0" /> == Jenis pepelakan == Salah sahiji pepelakan anu dipelak ku masarakat paladang téh nyaéta paré kalayan rupa-rupa variétasna. Ilaharna, ieu [[variétas]] téh diwariskeun turun-tumurun jeung teu meunang diperjualbelikeun. Unggal kulawarga paladang boga [[binih]] andalan sorangan. Contona, paré jalawara hawara di daérah [[Cibaliung, Pandéglang|Cibaliung]], [[Kabupatén Pandéglang|Pandeglang]], dianggap punjul lantaran leuwih tahan tina serangan [[hama]] jeung bisa tumuwuh kalayan gancang. Éta paré geus diaku salaku variétas éndemik Pandeglang anu geus didaftarkeun di Kementerian Pertanian.<ref>{{Cite web|url=https://www.bantennews.co.id/empat-varietas-padi-pandeglang-terdaftar-di-kementan/|title=Empat Varietas Padi Pandeglang Terdaftar di Kementan|last=Redaksi|first=Tim|website=BantenNews.co.id -Berita Banten Hari Ini|language=id|accessdate=2026-06-10}}</ref> Masarakat Adat Kanékés atawa Baduy di [[Kabupatén Lebak|Lebak]], [[Banten]], boga rupa-rupa variétas paré anu kacatet nepi ka sakitar 80 variétas.<ref>{{Cite journal|last=Senoaji|first=Gunggung|date=2012-11-02|title=Sistem Pertanian Perladangan Berpindah dan Konservasi Hutan oleh Masyarakat Baduy di Banten Selatan|url=https://doi.org/10.24198/sosiohumaniora.v14i3.5496|journal=Sosiohumaniora|volume=14|issue=3|pages=273|doi=10.24198/sosiohumaniora.v14i3.5496|issn=2443-2660}}</ref> Salian ti paré, masarakat peladang ogé melak rupa-rupa séréalia sumber [[karbohidrat]] kawas jalé atawa jali (''Coix lacryma-jobi L.'') jeung jawawut (''Setaria italica'').<ref name=":0" /> == Masarakat paladang == Prakték ngaladang di Indonésia masih kénéh dilakukeun ku sababaraha masarakat adat, kawas di wilayah Sumatra, Kalimantan, jeung Jawa. Sababaraha masarakat adat éta, nyaéta: * [[Dayak]], [[Kalimantan]] * [[Baduy]], [[Banten]] * [[Kasepuhan Banten Kidul]], Banten jeung [[Jawa Kulon]] = Référénsi = d2emmrobwxcnwozlo4khpeztbrswdn2 0 108690 710229 2026-06-10T22:32:03Z Pijri Paijar 27067 Nyieun kaca anyar '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu... 710229 wikitext text/x-wiki '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). 0d42jk8letcjkdpn51cqbb20e9k1zuo 710230 710229 2026-06-10T22:35:08Z Pijri Paijar 27067 710230 wikitext text/x-wiki '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Référénsi == 74l1dklc7beo2qhzbmhifdlpuil4nm2 710231 710230 2026-06-10T22:37:42Z Pijri Paijar 27067 710231 wikitext text/x-wiki '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Référénsi == etb7goqbtal6hspmezm64a72shh3cm5 710232 710231 2026-06-10T22:41:02Z Pijri Paijar 27067 710232 wikitext text/x-wiki '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Morfologi siki == Ilaharna, ''kernel'' téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian éndosperma, jeung bagian lembaga (''germ'').<ref>{{Cite book|title=Technology of Cereals with Special References to Wheat|last=Kent NL|publisher=Pergamon Pr|year=1975|location=Oxford}}</ref> Bagian kulit tina siki gandum sabenerna mah teu babari dipisahkeun lantaran mangrupa hiji kasantuan tina siki gandumna, tapi ieu bagian kulit biasana bisa dipisahkeun ngaliwatan prosés panggilingan. === Bran === ''Bran'' mangrupa kulit luar gandum jeung aya sakitar 14,5% tina total sakabéh gandum. ''Bran'' diwangun ku 5 lapisan, nyaéta épidermis (3,9%), épikarp (0,9%), éndokarp (0,9%), tésta (0,6%), jeung aleuron (9%). ''Bran'' boga granulasi anu leuwih gedé dibandingkeun ''pollard'', sarta boga kandungan [[protéin]] jeung kadar serat anu luhur nepi ka alus keur dikonsumsi ku sato ingon-ingon badag. Épidermis mangrupa bagian pangluarna tina siki gandum, loba ngandung kekebul (debu) anu lamun kakeunaan ku cai bakal jadi liat jeung teu babari peupeus. Fénoména ieu pisan anu dimangpaatkeun dina panggilingan gandum jadi tipung tarigu, ngarah lapisan épidermis anu aya dina siki gandum téh teu hancur jeung teu ngotoran tipung tarigu anu dihasilkeun. Lolobana protéin anu aya dina ''bran'' téh nyaéta protéin leyur ([[albumin]] jeung [[globulin]]). == Référénsi == 044ew45q6c7yyskhbih18xsta5j7ftu 710233 710232 2026-06-10T22:44:50Z Pijri Paijar 27067 710233 wikitext text/x-wiki '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Morfologi siki == Ilaharna, ''kernel'' téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian éndosperma, jeung bagian lembaga (''germ'').<ref>{{Cite book|title=Technology of Cereals with Special References to Wheat|last=Kent NL|publisher=Pergamon Pr|year=1975|location=Oxford}}</ref> Bagian kulit tina siki gandum sabenerna mah teu babari dipisahkeun lantaran mangrupa hiji kasantuan tina siki gandumna, tapi ieu bagian kulit biasana bisa dipisahkeun ngaliwatan prosés panggilingan. === Bran === ''Bran'' mangrupa kulit luar gandum jeung aya sakitar 14,5% tina total sakabéh gandum. ''Bran'' diwangun ku 5 lapisan, nyaéta épidermis (3,9%), épikarp (0,9%), éndokarp (0,9%), tésta (0,6%), jeung aleuron (9%). ''Bran'' boga granulasi anu leuwih gedé dibandingkeun ''pollard'', sarta boga kandungan [[protéin]] jeung kadar serat anu luhur nepi ka alus keur dikonsumsi ku sato ingon-ingon badag. Épidermis mangrupa bagian pangluarna tina siki gandum, loba ngandung kekebul (debu) anu lamun kakeunaan ku cai bakal jadi liat jeung teu babari peupeus. Fénoména ieu pisan anu dimangpaatkeun dina panggilingan gandum jadi tipung tarigu, ngarah lapisan épidermis anu aya dina siki gandum téh teu hancur jeung teu ngotoran tipung tarigu anu dihasilkeun. Lolobana protéin anu aya dina ''bran'' téh nyaéta protéin leyur ([[albumin]] jeung [[globulin]]). === Éndosperma === Éndosperma mangrupa bagian panggedéna tina siki gandum (80–83%) anu loba ngandung protéin, [[aci]] (pati), jeung cai. Dina prosés panggilingan, bagian ieu pisan anu bakal dicokot saloba-lobana pikeun dirobah jadi tipung tarigu kalayan tingkat kalemesan anu tangtu.<ref>{{Cite book|title=Composition of Wheat and Products of Milling in Modern Cereal Chemistry|last=Jones DWK|publisher=Food Trade Press Ltd.|year=1967|location=London|last2=Amos AJ}}</ref> Dina bagian ieu ogé aya zat lebu anu kandunganana bakal beuki saeutik lamun ngadeukeutan inti, jeung bakal beuki loba lamun ngadeukeutan kulit. === Lembaga === Lembaga aya dina siki gandum lobana sakitar 2,5–3%. Lembaga mangrupa cadangan kadaharan anu loba ngandung gajih (lemak) jeung aya bagian anu sélna masih kénéh hirup sanajan sanggeus dipanén. Di sabudeureun bagian anu masih hirup éta, aya saeutik molekul [[glukosa]], [[mineral]], [[protéin]], jeung [[énzim]]. Dina kaayaan anu alus, bakal lumangsung jadina sirung (perkecambahan), nyaéta siki gandum bakal jadi pepelakan gandum anu anyar. Jadina sirung ieu mangrupa salah sahiji hal anu kudu disingkahan dina tahapan nyimpen siki gandum. Hal ieu dipangaruhan ku sababaraha faktor, di antaranana kaayaan keueum (kelembapan) anu luhur, hawa anu rélatif haneut, jeung kandungan oksigén anu ngaleuya (melimpah). Lembaga atawa intisari gandum mangrupa émbrio dina pepelakan gandum. Persentasena nepi ka 2,5–3% tina siki gandum anu gembleng (utuh). Warnana coklat kaemasan jeung bentukna mangrupa serpihan. Tapi hanjakalna, dina produksi tipung tarigu, intisari gandum ieu dipiceun pas prosés murnikeun siki gandum. Hal ieu disababkeun ku kandungan minyak nabati anu luhur dina intisari gandum, nepi ka dipiceunna ieu bagian téh bisa nyegah tipung ngarah teu babari kaoksidasi, bau tengi, jeung awét pas disimpen. == Référénsi == 685ay2br5090gk83cn87hzg9yiw7yks 710234 710233 2026-06-10T22:50:37Z Pijri Paijar 27067 710234 wikitext text/x-wiki '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Morfologi siki == Ilaharna, ''kernel'' téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian éndosperma, jeung bagian lembaga (''germ'').<ref>{{Cite book|title=Technology of Cereals with Special References to Wheat|last=Kent NL|publisher=Pergamon Pr|year=1975|location=Oxford}}</ref> Bagian kulit tina siki gandum sabenerna mah teu babari dipisahkeun lantaran mangrupa hiji kasantuan tina siki gandumna, tapi ieu bagian kulit biasana bisa dipisahkeun ngaliwatan prosés panggilingan. === Bran === ''Bran'' mangrupa kulit luar gandum jeung aya sakitar 14,5% tina total sakabéh gandum. ''Bran'' diwangun ku 5 lapisan, nyaéta épidermis (3,9%), épikarp (0,9%), éndokarp (0,9%), tésta (0,6%), jeung aleuron (9%). ''Bran'' boga granulasi anu leuwih gedé dibandingkeun ''pollard'', sarta boga kandungan [[protéin]] jeung kadar serat anu luhur nepi ka alus keur dikonsumsi ku sato ingon-ingon badag. Épidermis mangrupa bagian pangluarna tina siki gandum, loba ngandung kekebul (debu) anu lamun kakeunaan ku cai bakal jadi liat jeung teu babari peupeus. Fénoména ieu pisan anu dimangpaatkeun dina panggilingan gandum jadi tipung tarigu, ngarah lapisan épidermis anu aya dina siki gandum téh teu hancur jeung teu ngotoran tipung tarigu anu dihasilkeun. Lolobana protéin anu aya dina ''bran'' téh nyaéta protéin leyur ([[albumin]] jeung [[globulin]]). === Éndosperma === Éndosperma mangrupa bagian panggedéna tina siki gandum (80–83%) anu loba ngandung protéin, [[aci]] (pati), jeung cai. Dina prosés panggilingan, bagian ieu pisan anu bakal dicokot saloba-lobana pikeun dirobah jadi tipung tarigu kalayan tingkat kalemesan anu tangtu.<ref>{{Cite book|title=Composition of Wheat and Products of Milling in Modern Cereal Chemistry|last=Jones DWK|publisher=Food Trade Press Ltd.|year=1967|location=London|last2=Amos AJ}}</ref> Dina bagian ieu ogé aya zat lebu anu kandunganana bakal beuki saeutik lamun ngadeukeutan inti, jeung bakal beuki loba lamun ngadeukeutan kulit. === Lembaga === Lembaga aya dina siki gandum lobana sakitar 2,5–3%. Lembaga mangrupa cadangan kadaharan anu loba ngandung gajih (lemak) jeung aya bagian anu sélna masih kénéh hirup sanajan sanggeus dipanén. Di sabudeureun bagian anu masih hirup éta, aya saeutik molekul [[glukosa]], [[mineral]], [[protéin]], jeung [[énzim]]. Dina kaayaan anu alus, bakal lumangsung jadina sirung (perkecambahan), nyaéta siki gandum bakal jadi pepelakan gandum anu anyar. Jadina sirung ieu mangrupa salah sahiji hal anu kudu disingkahan dina tahapan nyimpen siki gandum. Hal ieu dipangaruhan ku sababaraha faktor, di antaranana kaayaan keueum (kelembapan) anu luhur, hawa anu rélatif haneut, jeung kandungan oksigén anu ngaleuya (melimpah). Lembaga atawa intisari gandum mangrupa émbrio dina pepelakan gandum. Persentasena nepi ka 2,5–3% tina siki gandum anu gembleng (utuh). Warnana coklat kaemasan jeung bentukna mangrupa serpihan. Tapi hanjakalna, dina produksi tipung tarigu, intisari gandum ieu dipiceun pas prosés murnikeun siki gandum. Hal ieu disababkeun ku kandungan minyak nabati anu luhur dina intisari gandum, nepi ka dipiceunna ieu bagian téh bisa nyegah tipung ngarah teu babari kaoksidasi, bau tengi, jeung awét pas disimpen. == Produksi gandum di nagara tropis == Gandum tropis nyaéta variétas gandum anu dimekarkeun ngarah bisa jadi di daérah anu iklimna tropis kawas [[Indonésia]]. Gandum téh lain pepelakan asli daérah tropis, tapi ngaliwatan prosés pamuliaan jeung seléksi, sababaraha jenis gandum bisa adaptasi jeung kaayaan iklim tropis. Gandum jenis ''spring'', contona, bisa méré hasil panén anu lumayan alus di daérah tropis. Gandum tropis ieu nujul kana variétas gandum anu dimekarkeun atawa dipilih sacara husus sangkan bisa jadi jeung adaptasi jeung kaayaan iklim tropis anu boga hawa panas, keueum luhur, jeung curah hujan anu ngaleuya. Gandum tropis dimekarkeun ngaliwatan prosés pamuliaan pepelakan (''breeding'') pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas, stress cai, jeung hama panyakit anu ilahar di daérah tropis. Sababaraha jenis gandum anu boga poténsi dimekarkeun salaku gandum tropis di antarana ''Triticum aestivum'' (gandum biasa) anu bisa dipelak di dataran luhur (di luhureun 1.000 m dpl). Pangembangan gandum tropis ngalibetkeun parobahan genétik pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas jeung stress lingkungan séjénna. Métode ''shuttle breeding'' digunakeun pikeun ngagancangkeun prosés parobahan genétik, di mana variétas gandum dipindah-pindah antar lingkungan (dataran luhur jeung dataran rendah) pikeun ningkatkeun adaptasi jeung variabilitas genétik. Pangembangan gandum tropis boga poténsi pikeun ningkatkeun ketahanan pangan jeung ngurangan kagantungan kana impor gandum, tapi ogé nyanghareupan tantangan kawas panyasuaian variétas kana kaayaan spésifik daérah, ngadalikeun hama jeung panyakit, sarta pamasaran hasil panén. Sanajan gandum mangrupa pepelakan pangan beriklim sedeng, sababaraha nagara tropis di [[Amérika (buana)|Amérika]], utamana [[Amérika Tengah]] jeung [[Brasil]], boga produksi gandum, sanajan hasilna seringna mah leuwih saeutik. [[Méksiko]] jeung [[Guatémala]] mangrupa produsén gandum utama di Amérika Tengah, samentara Brasil geus mekar deui ku variétas gandum tropis di wilayah Cerrado. Guatémala nyaéta hiji-hijina nagara di Amérika Tengah anu boga produksi gandum anu signifikan. Nagara-nagara kawas [[Él Salvador|El Salvador]], [[Honduras]], [[Nikaragua]], [[Kosta Rika]], jeung [[Panama]] keur pindah tina pola dahar dumasar kana [[jagong]] kana pola dahar anu ngandung gandum. Brasil geus mekarkeun variétas gandum tropis, utamana di wilayah Cerrado (Goiás jeung Minas Gerais). Brasil geus ningkatkeun aréa produksi gandumna, kalayan persentase anu beuki gedé anu dikhususkeun pikeun gandum tropis. Sistem melak anu ilahar di Cerrado ngalibetkeun melak gandum di musim hujan, anu disebut gandum "safrinha", dumasar kana Layanan Pertanian Luar Negeri USDA. Kawasan Séjén: Gandum diwanohkeun ka [[Amérika Kidul]] (Selatan) Andes ku bangsa [[Spanyol]] jeung masih kénéh jadi di ditu, sanajan leuwih hasil di Pampas [[Argéntina]] jeung [[Uruguay]]. Sababaraha nagara [[Afrika]] anu boga tatanén dataran luhur jeung irigasi anu cocog bisa hasil melak gandum. Daérah anu ngajanjikeun di antarana Étiopia, Kénya, Tanzania, Rwanda, Burundi, Uganda, jeung Madagaskar. Gandum bisa jadi subur dina hawa anu leuwih tiis jeung curah hujan anu sedeng, ku kituna daérah anu leuwih luhur leuwih cocog pikeun produksi. Irigasi bisa mantuan nambahan curah hujan di daérah anu leuwih garing jeung ningkatkeun hasil panén. Program pamuliaan keur mekarkeun variétas gandum anu tahan panas jeung boga produksi luhur husus keur kaayaan di Afrika. Sababaraha nagara Afrika nerapkeun kawijakan anu tujuanna pikeun ningkatkeun produksi gandum lokal jeung ngurangan kagantungan kana impor. Kasampurnaan (kesenjangan) hasil panén anu signifikan lumangsung di Afrika, anu hartina aya poténsi pikeun ningkatkeun produksi gandum ngaliwatan prakték tatanén anu leuwih alus. Étiopia boga aréa produksi gandum anu lega, anu némbongkeun poténsi budidaya gandum di Afrika. Nagara panghasil gandum utama séjénna, anu nyorotkeun kamungkinan tatanén gandum anu suksés di buana kasebut. Gandum mangrupa kadaharan poko di Kénya, jeung bisa dipelak di dataran luhur éta nagara. Rwanda, Burundi, Uganda, jeung Madagaskar ogé boga kaayaan anu cocog pikeun budidaya gandum. ''Triticum aethiopicum'', anu ilaharna katelah gandum Étiopia, nyaéta variétas gandum anu baraya deukeut jeung ''Triticum durum''. Étiopia dianggap salaku puseur (pusat) asal jeung kaanekaragaman keur loba spésiés pepelakan kaasup spésiés gandum tétraploid. ''Triticum aethiopiacum'' nyaéta salah sahiji gandum tétraploid anu dipelak di Étiopia. Étiopia geus ningkatkeun produksi gandumna sacara signifikan dina sababaraha taun ka tukang, jadi produsen utama di Afrika jeung malah nepi ka ékspor gandum. Gandum mangrupa pepelakan pangan penting pikeun ketahanan pangan jeung sumber panghasilan keur loba petani leutik di Étiopia. Étiopia ayeuna jadi produsen gandum utama, kalayan produksi tahunan nepi ka 6,7 juta ton dina taun 2021/22. Ieu nagara geus nyieun kamajuan anu signifikan dina ngurangan kagantunganana kana impor gandum. Faktor anu mangaruhan kana ieu pertumbuhan di antarana prakték tatanén anu leuwih alus, tatanén klaster, jeung ngenalkeun variétas gandum anyar. Produksi gandum ngarojong ketahanan pangan, méré kontribusi kana panghasilan nasional, jeung nyadiakeun panghasilan keur petani leutik. Upaya anu terus-terusan pikeun ningkatkeun produksi, ngungkulan hahalang, jeung mekarkeun variétas gandum anyar diarepkeun bisa leuwih ningkatkeun produksi gandum Étiopia. Dina taun 2023, Kénya mroduksi 309.492 métrik ton gandum, anu dipelak di lahan saluas 104.440 héktar. Hal ieu ngahasilkeun panén saloba 33 karung (90 kg) per héktar, naék sacara signifikan ti 24 karung per héktar dina taun 2022. Nilai total gandum anu diproduksi sacara lokal dina taun 2023 nepi kana Ksh 14,3 miliar, naék ti Ksh 10,6 miliar dina taun 2022. Sanajan kitu, Kénya angger jadi nagara pangimpor bersih gandum, lantaran pangabutuh nasionalna ngaleuwihan 2 juta métrik ton. == Référénsi == mm308inw4mg87gegpdg6hz7v8t679e7 710235 710234 2026-06-10T22:52:00Z Pijri Paijar 27067 /* Produksi gandum di nagara tropis */ 710235 wikitext text/x-wiki '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Morfologi siki == Ilaharna, ''kernel'' téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian éndosperma, jeung bagian lembaga (''germ'').<ref>{{Cite book|title=Technology of Cereals with Special References to Wheat|last=Kent NL|publisher=Pergamon Pr|year=1975|location=Oxford}}</ref> Bagian kulit tina siki gandum sabenerna mah teu babari dipisahkeun lantaran mangrupa hiji kasantuan tina siki gandumna, tapi ieu bagian kulit biasana bisa dipisahkeun ngaliwatan prosés panggilingan. === Bran === ''Bran'' mangrupa kulit luar gandum jeung aya sakitar 14,5% tina total sakabéh gandum. ''Bran'' diwangun ku 5 lapisan, nyaéta épidermis (3,9%), épikarp (0,9%), éndokarp (0,9%), tésta (0,6%), jeung aleuron (9%). ''Bran'' boga granulasi anu leuwih gedé dibandingkeun ''pollard'', sarta boga kandungan [[protéin]] jeung kadar serat anu luhur nepi ka alus keur dikonsumsi ku sato ingon-ingon badag. Épidermis mangrupa bagian pangluarna tina siki gandum, loba ngandung kekebul (debu) anu lamun kakeunaan ku cai bakal jadi liat jeung teu babari peupeus. Fénoména ieu pisan anu dimangpaatkeun dina panggilingan gandum jadi tipung tarigu, ngarah lapisan épidermis anu aya dina siki gandum téh teu hancur jeung teu ngotoran tipung tarigu anu dihasilkeun. Lolobana protéin anu aya dina ''bran'' téh nyaéta protéin leyur ([[albumin]] jeung [[globulin]]). === Éndosperma === Éndosperma mangrupa bagian panggedéna tina siki gandum (80–83%) anu loba ngandung protéin, [[aci]] (pati), jeung cai. Dina prosés panggilingan, bagian ieu pisan anu bakal dicokot saloba-lobana pikeun dirobah jadi tipung tarigu kalayan tingkat kalemesan anu tangtu.<ref>{{Cite book|title=Composition of Wheat and Products of Milling in Modern Cereal Chemistry|last=Jones DWK|publisher=Food Trade Press Ltd.|year=1967|location=London|last2=Amos AJ}}</ref> Dina bagian ieu ogé aya zat lebu anu kandunganana bakal beuki saeutik lamun ngadeukeutan inti, jeung bakal beuki loba lamun ngadeukeutan kulit. === Lembaga === Lembaga aya dina siki gandum lobana sakitar 2,5–3%. Lembaga mangrupa cadangan kadaharan anu loba ngandung gajih (lemak) jeung aya bagian anu sélna masih kénéh hirup sanajan sanggeus dipanén. Di sabudeureun bagian anu masih hirup éta, aya saeutik molekul [[glukosa]], [[mineral]], [[protéin]], jeung [[énzim]]. Dina kaayaan anu alus, bakal lumangsung jadina sirung (perkecambahan), nyaéta siki gandum bakal jadi pepelakan gandum anu anyar. Jadina sirung ieu mangrupa salah sahiji hal anu kudu disingkahan dina tahapan nyimpen siki gandum. Hal ieu dipangaruhan ku sababaraha faktor, di antaranana kaayaan keueum (kelembapan) anu luhur, hawa anu rélatif haneut, jeung kandungan oksigén anu ngaleuya (melimpah). Lembaga atawa intisari gandum mangrupa émbrio dina pepelakan gandum. Persentasena nepi ka 2,5–3% tina siki gandum anu gembleng (utuh). Warnana coklat kaemasan jeung bentukna mangrupa serpihan. Tapi hanjakalna, dina produksi tipung tarigu, intisari gandum ieu dipiceun pas prosés murnikeun siki gandum. Hal ieu disababkeun ku kandungan minyak nabati anu luhur dina intisari gandum, nepi ka dipiceunna ieu bagian téh bisa nyegah tipung ngarah teu babari kaoksidasi, bau tengi, jeung awét pas disimpen. == Produksi gandum di nagara tropis == Gandum tropis nyaéta variétas gandum anu dimekarkeun ngarah bisa jadi di daérah anu iklimna tropis kawas [[Indonésia]]. Gandum téh lain pepelakan asli daérah tropis, tapi ngaliwatan prosés pamuliaan jeung seléksi, sababaraha jenis gandum bisa adaptasi jeung kaayaan iklim tropis. Gandum jenis ''spring'', contona, bisa méré hasil panén anu lumayan alus di daérah tropis. Gandum tropis ieu nujul kana variétas gandum anu dimekarkeun atawa dipilih sacara husus sangkan bisa jadi jeung adaptasi jeung kaayaan iklim tropis anu boga hawa panas, keueum luhur, jeung curah hujan anu ngaleuya. Gandum tropis dimekarkeun ngaliwatan prosés pamuliaan pepelakan (''breeding'') pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas, stress cai, jeung hama panyakit anu ilahar di daérah tropis. Sababaraha jenis gandum anu boga poténsi dimekarkeun salaku gandum tropis di antarana ''Triticum aestivum'' (gandum biasa) anu bisa dipelak di dataran luhur (di luhureun 1.000 m dpl). Pangembangan gandum tropis ngalibetkeun parobahan genétik pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas jeung stress lingkungan séjénna. Métode ''shuttle breeding'' digunakeun pikeun ngagancangkeun prosés parobahan genétik, di mana variétas gandum dipindah-pindah antar lingkungan (dataran luhur jeung dataran rendah) pikeun ningkatkeun adaptasi jeung variabilitas genétik. Pangembangan gandum tropis boga poténsi pikeun ningkatkeun ketahanan pangan jeung ngurangan kagantungan kana impor gandum, tapi ogé nyanghareupan tantangan kawas panyasuaian variétas kana kaayaan spésifik daérah, ngadalikeun hama jeung panyakit, sarta pamasaran hasil panén. Sanajan gandum mangrupa pepelakan pangan beriklim sedeng, sababaraha nagara tropis di [[Amérika (buana)|Amérika]], utamana [[Amérika Tengah]] jeung [[Brasil]], boga produksi gandum, sanajan hasilna seringna mah leuwih saeutik. [[Méksiko]] jeung [[Guatémala]] mangrupa produsén gandum utama di Amérika Tengah, samentara Brasil geus mekar deui ku variétas gandum tropis di wilayah Cerrado. Guatémala nyaéta hiji-hijina nagara di Amérika Tengah anu boga produksi gandum anu signifikan. Nagara-nagara kawas [[Él Salvador|El Salvador]], [[Honduras]], [[Nikaragua]], [[Kosta Rika]], jeung [[Panama]] keur pindah tina pola dahar dumasar kana [[jagong]] kana pola dahar anu ngandung gandum. Brasil geus mekarkeun variétas gandum tropis, utamana di wilayah Cerrado (Goiás jeung Minas Gerais). Brasil geus ningkatkeun aréa produksi gandumna, kalayan persentase anu beuki gedé anu dikhususkeun pikeun gandum tropis. Sistem melak anu ilahar di Cerrado ngalibetkeun melak gandum di musim hujan, anu disebut gandum "safrinha", dumasar kana Layanan Pertanian Luar Negeri USDA. Kawasan Séjén: Gandum diwanohkeun ka [[Amérika Kidul]] (Selatan) Andes ku bangsa [[Spanyol]] jeung masih kénéh jadi di ditu, sanajan leuwih hasil di Pampas [[Argéntina]] jeung [[Uruguay]]. Sababaraha nagara [[Afrika]] anu boga tatanén dataran luhur jeung irigasi anu cocog bisa hasil melak gandum. Daérah anu ngajanjikeun di antarana [[Étiopia]], [[Kénya]], [[Tanzania]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Uganda]], jeung [[Madagaskar]]. Gandum bisa jadi subur dina hawa anu leuwih tiis jeung curah hujan anu sedeng, ku kituna daérah anu leuwih luhur leuwih cocog pikeun produksi. Irigasi bisa mantuan nambahan curah hujan di daérah anu leuwih garing jeung ningkatkeun hasil panén. Program pamuliaan keur mekarkeun variétas gandum anu tahan panas jeung boga produksi luhur husus keur kaayaan di Afrika. Sababaraha nagara Afrika nerapkeun kawijakan anu tujuanna pikeun ningkatkeun produksi gandum lokal jeung ngurangan kagantungan kana impor. Kasampurnaan (kesenjangan) hasil panén anu signifikan lumangsung di Afrika, anu hartina aya poténsi pikeun ningkatkeun produksi gandum ngaliwatan prakték tatanén anu leuwih alus. Étiopia boga aréa produksi gandum anu lega, anu némbongkeun poténsi budidaya gandum di Afrika. Nagara panghasil gandum utama séjénna, anu nyorotkeun kamungkinan tatanén gandum anu suksés di buana kasebut. Gandum mangrupa kadaharan poko di Kénya, jeung bisa dipelak di dataran luhur éta nagara. Rwanda, Burundi, Uganda, jeung Madagaskar ogé boga kaayaan anu cocog pikeun budidaya gandum. ''Triticum aethiopicum'', anu ilaharna katelah gandum Étiopia, nyaéta variétas gandum anu baraya deukeut jeung ''Triticum durum''. Étiopia dianggap salaku puseur (pusat) asal jeung kaanekaragaman keur loba spésiés pepelakan kaasup spésiés gandum tétraploid. ''Triticum aethiopiacum'' nyaéta salah sahiji gandum tétraploid anu dipelak di Étiopia. Étiopia geus ningkatkeun produksi gandumna sacara signifikan dina sababaraha taun ka tukang, jadi produsen utama di Afrika jeung malah nepi ka ékspor gandum. Gandum mangrupa pepelakan pangan penting pikeun ketahanan pangan jeung sumber panghasilan keur loba petani leutik di Étiopia. Étiopia ayeuna jadi produsen gandum utama, kalayan produksi tahunan nepi ka 6,7 juta ton dina taun 2021/22. Ieu nagara geus nyieun kamajuan anu signifikan dina ngurangan kagantunganana kana impor gandum. Faktor anu mangaruhan kana ieu pertumbuhan di antarana prakték tatanén anu leuwih alus, tatanén klaster, jeung ngenalkeun variétas gandum anyar. Produksi gandum ngarojong ketahanan pangan, méré kontribusi kana panghasilan nasional, jeung nyadiakeun panghasilan keur petani leutik. Upaya anu terus-terusan pikeun ningkatkeun produksi, ngungkulan hahalang, jeung mekarkeun variétas gandum anyar diarepkeun bisa leuwih ningkatkeun produksi gandum Étiopia. Dina taun 2023, Kénya mroduksi 309.492 métrik ton gandum, anu dipelak di lahan saluas 104.440 héktar. Hal ieu ngahasilkeun panén saloba 33 karung (90 kg) per héktar, naék sacara signifikan ti 24 karung per héktar dina taun 2022. Nilai total gandum anu diproduksi sacara lokal dina taun 2023 nepi kana Ksh 14,3 miliar, naék ti Ksh 10,6 miliar dina taun 2022. Sanajan kitu, Kénya angger jadi nagara pangimpor bersih gandum, lantaran pangabutuh nasionalna ngaleuwihan 2 juta métrik ton. == Référénsi == 127d23dn0ljo27vz3grzc9256txhkgr 710236 710235 2026-06-10T22:53:17Z Pijri Paijar 27067 710236 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Wheat close-up.JPG|jmpl|288x288px|Gandum]] '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Morfologi siki == Ilaharna, ''kernel'' téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian éndosperma, jeung bagian lembaga (''germ'').<ref>{{Cite book|title=Technology of Cereals with Special References to Wheat|last=Kent NL|publisher=Pergamon Pr|year=1975|location=Oxford}}</ref> Bagian kulit tina siki gandum sabenerna mah teu babari dipisahkeun lantaran mangrupa hiji kasantuan tina siki gandumna, tapi ieu bagian kulit biasana bisa dipisahkeun ngaliwatan prosés panggilingan. === Bran === ''Bran'' mangrupa kulit luar gandum jeung aya sakitar 14,5% tina total sakabéh gandum. ''Bran'' diwangun ku 5 lapisan, nyaéta épidermis (3,9%), épikarp (0,9%), éndokarp (0,9%), tésta (0,6%), jeung aleuron (9%). ''Bran'' boga granulasi anu leuwih gedé dibandingkeun ''pollard'', sarta boga kandungan [[protéin]] jeung kadar serat anu luhur nepi ka alus keur dikonsumsi ku sato ingon-ingon badag. Épidermis mangrupa bagian pangluarna tina siki gandum, loba ngandung kekebul (debu) anu lamun kakeunaan ku cai bakal jadi liat jeung teu babari peupeus. Fénoména ieu pisan anu dimangpaatkeun dina panggilingan gandum jadi tipung tarigu, ngarah lapisan épidermis anu aya dina siki gandum téh teu hancur jeung teu ngotoran tipung tarigu anu dihasilkeun. Lolobana protéin anu aya dina ''bran'' téh nyaéta protéin leyur ([[albumin]] jeung [[globulin]]). === Éndosperma === Éndosperma mangrupa bagian panggedéna tina siki gandum (80–83%) anu loba ngandung protéin, [[aci]] (pati), jeung cai. Dina prosés panggilingan, bagian ieu pisan anu bakal dicokot saloba-lobana pikeun dirobah jadi tipung tarigu kalayan tingkat kalemesan anu tangtu.<ref>{{Cite book|title=Composition of Wheat and Products of Milling in Modern Cereal Chemistry|last=Jones DWK|publisher=Food Trade Press Ltd.|year=1967|location=London|last2=Amos AJ}}</ref> Dina bagian ieu ogé aya zat lebu anu kandunganana bakal beuki saeutik lamun ngadeukeutan inti, jeung bakal beuki loba lamun ngadeukeutan kulit. === Lembaga === Lembaga aya dina siki gandum lobana sakitar 2,5–3%. Lembaga mangrupa cadangan kadaharan anu loba ngandung gajih (lemak) jeung aya bagian anu sélna masih kénéh hirup sanajan sanggeus dipanén. Di sabudeureun bagian anu masih hirup éta, aya saeutik molekul [[glukosa]], [[mineral]], [[protéin]], jeung [[énzim]]. Dina kaayaan anu alus, bakal lumangsung jadina sirung (perkecambahan), nyaéta siki gandum bakal jadi pepelakan gandum anu anyar. Jadina sirung ieu mangrupa salah sahiji hal anu kudu disingkahan dina tahapan nyimpen siki gandum. Hal ieu dipangaruhan ku sababaraha faktor, di antaranana kaayaan keueum (kelembapan) anu luhur, hawa anu rélatif haneut, jeung kandungan oksigén anu ngaleuya (melimpah). Lembaga atawa intisari gandum mangrupa émbrio dina pepelakan gandum. Persentasena nepi ka 2,5–3% tina siki gandum anu gembleng (utuh). Warnana coklat kaemasan jeung bentukna mangrupa serpihan. Tapi hanjakalna, dina produksi tipung tarigu, intisari gandum ieu dipiceun pas prosés murnikeun siki gandum. Hal ieu disababkeun ku kandungan minyak nabati anu luhur dina intisari gandum, nepi ka dipiceunna ieu bagian téh bisa nyegah tipung ngarah teu babari kaoksidasi, bau tengi, jeung awét pas disimpen. == Produksi gandum di nagara tropis == Gandum tropis nyaéta variétas gandum anu dimekarkeun ngarah bisa jadi di daérah anu iklimna tropis kawas [[Indonésia]]. Gandum téh lain pepelakan asli daérah tropis, tapi ngaliwatan prosés pamuliaan jeung seléksi, sababaraha jenis gandum bisa adaptasi jeung kaayaan iklim tropis. Gandum jenis ''spring'', contona, bisa méré hasil panén anu lumayan alus di daérah tropis. Gandum tropis ieu nujul kana variétas gandum anu dimekarkeun atawa dipilih sacara husus sangkan bisa jadi jeung adaptasi jeung kaayaan iklim tropis anu boga hawa panas, keueum luhur, jeung curah hujan anu ngaleuya. Gandum tropis dimekarkeun ngaliwatan prosés pamuliaan pepelakan (''breeding'') pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas, stress cai, jeung hama panyakit anu ilahar di daérah tropis. Sababaraha jenis gandum anu boga poténsi dimekarkeun salaku gandum tropis di antarana ''Triticum aestivum'' (gandum biasa) anu bisa dipelak di dataran luhur (di luhureun 1.000 m dpl). Pangembangan gandum tropis ngalibetkeun parobahan genétik pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas jeung stress lingkungan séjénna. Métode ''shuttle breeding'' digunakeun pikeun ngagancangkeun prosés parobahan genétik, di mana variétas gandum dipindah-pindah antar lingkungan (dataran luhur jeung dataran rendah) pikeun ningkatkeun adaptasi jeung variabilitas genétik. Pangembangan gandum tropis boga poténsi pikeun ningkatkeun ketahanan pangan jeung ngurangan kagantungan kana impor gandum, tapi ogé nyanghareupan tantangan kawas panyasuaian variétas kana kaayaan spésifik daérah, ngadalikeun hama jeung panyakit, sarta pamasaran hasil panén. Sanajan gandum mangrupa pepelakan pangan beriklim sedeng, sababaraha nagara tropis di [[Amérika (buana)|Amérika]], utamana [[Amérika Tengah]] jeung [[Brasil]], boga produksi gandum, sanajan hasilna seringna mah leuwih saeutik. [[Méksiko]] jeung [[Guatémala]] mangrupa produsén gandum utama di Amérika Tengah, samentara Brasil geus mekar deui ku variétas gandum tropis di wilayah Cerrado. Guatémala nyaéta hiji-hijina nagara di Amérika Tengah anu boga produksi gandum anu signifikan. Nagara-nagara kawas [[Él Salvador|El Salvador]], [[Honduras]], [[Nikaragua]], [[Kosta Rika]], jeung [[Panama]] keur pindah tina pola dahar dumasar kana [[jagong]] kana pola dahar anu ngandung gandum. Brasil geus mekarkeun variétas gandum tropis, utamana di wilayah Cerrado (Goiás jeung Minas Gerais). Brasil geus ningkatkeun aréa produksi gandumna, kalayan persentase anu beuki gedé anu dikhususkeun pikeun gandum tropis. Sistem melak anu ilahar di Cerrado ngalibetkeun melak gandum di musim hujan, anu disebut gandum "safrinha", dumasar kana Layanan Pertanian Luar Negeri USDA. Kawasan Séjén: Gandum diwanohkeun ka [[Amérika Kidul]] (Selatan) Andes ku bangsa [[Spanyol]] jeung masih kénéh jadi di ditu, sanajan leuwih hasil di Pampas [[Argéntina]] jeung [[Uruguay]]. Sababaraha nagara [[Afrika]] anu boga tatanén dataran luhur jeung irigasi anu cocog bisa hasil melak gandum. Daérah anu ngajanjikeun di antarana [[Étiopia]], [[Kénya]], [[Tanzania]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Uganda]], jeung [[Madagaskar]]. Gandum bisa jadi subur dina hawa anu leuwih tiis jeung curah hujan anu sedeng, ku kituna daérah anu leuwih luhur leuwih cocog pikeun produksi. Irigasi bisa mantuan nambahan curah hujan di daérah anu leuwih garing jeung ningkatkeun hasil panén. Program pamuliaan keur mekarkeun variétas gandum anu tahan panas jeung boga produksi luhur husus keur kaayaan di Afrika. Sababaraha nagara Afrika nerapkeun kawijakan anu tujuanna pikeun ningkatkeun produksi gandum lokal jeung ngurangan kagantungan kana impor. Kasampurnaan (kesenjangan) hasil panén anu signifikan lumangsung di Afrika, anu hartina aya poténsi pikeun ningkatkeun produksi gandum ngaliwatan prakték tatanén anu leuwih alus. Étiopia boga aréa produksi gandum anu lega, anu némbongkeun poténsi budidaya gandum di Afrika. Nagara panghasil gandum utama séjénna, anu nyorotkeun kamungkinan tatanén gandum anu suksés di buana kasebut. Gandum mangrupa kadaharan poko di Kénya, jeung bisa dipelak di dataran luhur éta nagara. Rwanda, Burundi, Uganda, jeung Madagaskar ogé boga kaayaan anu cocog pikeun budidaya gandum. ''Triticum aethiopicum'', anu ilaharna katelah gandum Étiopia, nyaéta variétas gandum anu baraya deukeut jeung ''Triticum durum''. Étiopia dianggap salaku puseur (pusat) asal jeung kaanekaragaman keur loba spésiés pepelakan kaasup spésiés gandum tétraploid. ''Triticum aethiopiacum'' nyaéta salah sahiji gandum tétraploid anu dipelak di Étiopia. Étiopia geus ningkatkeun produksi gandumna sacara signifikan dina sababaraha taun ka tukang, jadi produsen utama di Afrika jeung malah nepi ka ékspor gandum. Gandum mangrupa pepelakan pangan penting pikeun ketahanan pangan jeung sumber panghasilan keur loba petani leutik di Étiopia. Étiopia ayeuna jadi produsen gandum utama, kalayan produksi tahunan nepi ka 6,7 juta ton dina taun 2021/22. Ieu nagara geus nyieun kamajuan anu signifikan dina ngurangan kagantunganana kana impor gandum. Faktor anu mangaruhan kana ieu pertumbuhan di antarana prakték tatanén anu leuwih alus, tatanén klaster, jeung ngenalkeun variétas gandum anyar. Produksi gandum ngarojong ketahanan pangan, méré kontribusi kana panghasilan nasional, jeung nyadiakeun panghasilan keur petani leutik. Upaya anu terus-terusan pikeun ningkatkeun produksi, ngungkulan hahalang, jeung mekarkeun variétas gandum anyar diarepkeun bisa leuwih ningkatkeun produksi gandum Étiopia. Dina taun 2023, Kénya mroduksi 309.492 métrik ton gandum, anu dipelak di lahan saluas 104.440 héktar. Hal ieu ngahasilkeun panén saloba 33 karung (90 kg) per héktar, naék sacara signifikan ti 24 karung per héktar dina taun 2022. Nilai total gandum anu diproduksi sacara lokal dina taun 2023 nepi kana Ksh 14,3 miliar, naék ti Ksh 10,6 miliar dina taun 2022. Sanajan kitu, Kénya angger jadi nagara pangimpor bersih gandum, lantaran pangabutuh nasionalna ngaleuwihan 2 juta métrik ton. == Référénsi == mnu2qp0skfw4yl47vf0a8nqf9ul005z 710238 710236 2026-06-10T22:55:14Z Pijri Paijar 27067 710238 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Wheat close-up.JPG|jmpl|288x288px|Gandum]] '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == [[Gambar:গম Wheat ২০২০-১২-২২ ক.jpg|kiri|jmpl|Siki gandum]] Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Morfologi siki == Ilaharna, ''kernel'' téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian éndosperma, jeung bagian lembaga (''germ'').<ref>{{Cite book|title=Technology of Cereals with Special References to Wheat|last=Kent NL|publisher=Pergamon Pr|year=1975|location=Oxford}}</ref> Bagian kulit tina siki gandum sabenerna mah teu babari dipisahkeun lantaran mangrupa hiji kasantuan tina siki gandumna, tapi ieu bagian kulit biasana bisa dipisahkeun ngaliwatan prosés panggilingan. === Bran === ''Bran'' mangrupa kulit luar gandum jeung aya sakitar 14,5% tina total sakabéh gandum. ''Bran'' diwangun ku 5 lapisan, nyaéta épidermis (3,9%), épikarp (0,9%), éndokarp (0,9%), tésta (0,6%), jeung aleuron (9%). ''Bran'' boga granulasi anu leuwih gedé dibandingkeun ''pollard'', sarta boga kandungan [[protéin]] jeung kadar serat anu luhur nepi ka alus keur dikonsumsi ku sato ingon-ingon badag. Épidermis mangrupa bagian pangluarna tina siki gandum, loba ngandung kekebul (debu) anu lamun kakeunaan ku cai bakal jadi liat jeung teu babari peupeus. Fénoména ieu pisan anu dimangpaatkeun dina panggilingan gandum jadi tipung tarigu, ngarah lapisan épidermis anu aya dina siki gandum téh teu hancur jeung teu ngotoran tipung tarigu anu dihasilkeun. Lolobana protéin anu aya dina ''bran'' téh nyaéta protéin leyur ([[albumin]] jeung [[globulin]]). === Éndosperma === Éndosperma mangrupa bagian panggedéna tina siki gandum (80–83%) anu loba ngandung protéin, [[aci]] (pati), jeung cai. Dina prosés panggilingan, bagian ieu pisan anu bakal dicokot saloba-lobana pikeun dirobah jadi tipung tarigu kalayan tingkat kalemesan anu tangtu.<ref>{{Cite book|title=Composition of Wheat and Products of Milling in Modern Cereal Chemistry|last=Jones DWK|publisher=Food Trade Press Ltd.|year=1967|location=London|last2=Amos AJ}}</ref> Dina bagian ieu ogé aya zat lebu anu kandunganana bakal beuki saeutik lamun ngadeukeutan inti, jeung bakal beuki loba lamun ngadeukeutan kulit. === Lembaga === Lembaga aya dina siki gandum lobana sakitar 2,5–3%. Lembaga mangrupa cadangan kadaharan anu loba ngandung gajih (lemak) jeung aya bagian anu sélna masih kénéh hirup sanajan sanggeus dipanén. Di sabudeureun bagian anu masih hirup éta, aya saeutik molekul [[glukosa]], [[mineral]], [[protéin]], jeung [[énzim]]. Dina kaayaan anu alus, bakal lumangsung jadina sirung (perkecambahan), nyaéta siki gandum bakal jadi pepelakan gandum anu anyar. Jadina sirung ieu mangrupa salah sahiji hal anu kudu disingkahan dina tahapan nyimpen siki gandum. Hal ieu dipangaruhan ku sababaraha faktor, di antaranana kaayaan keueum (kelembapan) anu luhur, hawa anu rélatif haneut, jeung kandungan oksigén anu ngaleuya (melimpah). Lembaga atawa intisari gandum mangrupa émbrio dina pepelakan gandum. Persentasena nepi ka 2,5–3% tina siki gandum anu gembleng (utuh). Warnana coklat kaemasan jeung bentukna mangrupa serpihan. Tapi hanjakalna, dina produksi tipung tarigu, intisari gandum ieu dipiceun pas prosés murnikeun siki gandum. Hal ieu disababkeun ku kandungan minyak nabati anu luhur dina intisari gandum, nepi ka dipiceunna ieu bagian téh bisa nyegah tipung ngarah teu babari kaoksidasi, bau tengi, jeung awét pas disimpen. == Produksi gandum di nagara tropis == Gandum tropis nyaéta variétas gandum anu dimekarkeun ngarah bisa jadi di daérah anu iklimna tropis kawas [[Indonésia]]. Gandum téh lain pepelakan asli daérah tropis, tapi ngaliwatan prosés pamuliaan jeung seléksi, sababaraha jenis gandum bisa adaptasi jeung kaayaan iklim tropis. Gandum jenis ''spring'', contona, bisa méré hasil panén anu lumayan alus di daérah tropis. Gandum tropis ieu nujul kana variétas gandum anu dimekarkeun atawa dipilih sacara husus sangkan bisa jadi jeung adaptasi jeung kaayaan iklim tropis anu boga hawa panas, keueum luhur, jeung curah hujan anu ngaleuya. Gandum tropis dimekarkeun ngaliwatan prosés pamuliaan pepelakan (''breeding'') pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas, stress cai, jeung hama panyakit anu ilahar di daérah tropis. Sababaraha jenis gandum anu boga poténsi dimekarkeun salaku gandum tropis di antarana ''Triticum aestivum'' (gandum biasa) anu bisa dipelak di dataran luhur (di luhureun 1.000 m dpl). Pangembangan gandum tropis ngalibetkeun parobahan genétik pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas jeung stress lingkungan séjénna. Métode ''shuttle breeding'' digunakeun pikeun ngagancangkeun prosés parobahan genétik, di mana variétas gandum dipindah-pindah antar lingkungan (dataran luhur jeung dataran rendah) pikeun ningkatkeun adaptasi jeung variabilitas genétik. Pangembangan gandum tropis boga poténsi pikeun ningkatkeun ketahanan pangan jeung ngurangan kagantungan kana impor gandum, tapi ogé nyanghareupan tantangan kawas panyasuaian variétas kana kaayaan spésifik daérah, ngadalikeun hama jeung panyakit, sarta pamasaran hasil panén. Sanajan gandum mangrupa pepelakan pangan beriklim sedeng, sababaraha nagara tropis di [[Amérika (buana)|Amérika]], utamana [[Amérika Tengah]] jeung [[Brasil]], boga produksi gandum, sanajan hasilna seringna mah leuwih saeutik. [[Méksiko]] jeung [[Guatémala]] mangrupa produsén gandum utama di Amérika Tengah, samentara Brasil geus mekar deui ku variétas gandum tropis di wilayah Cerrado. Guatémala nyaéta hiji-hijina nagara di Amérika Tengah anu boga produksi gandum anu signifikan. Nagara-nagara kawas [[Él Salvador|El Salvador]], [[Honduras]], [[Nikaragua]], [[Kosta Rika]], jeung [[Panama]] keur pindah tina pola dahar dumasar kana [[jagong]] kana pola dahar anu ngandung gandum. Brasil geus mekarkeun variétas gandum tropis, utamana di wilayah Cerrado (Goiás jeung Minas Gerais). Brasil geus ningkatkeun aréa produksi gandumna, kalayan persentase anu beuki gedé anu dikhususkeun pikeun gandum tropis. Sistem melak anu ilahar di Cerrado ngalibetkeun melak gandum di musim hujan, anu disebut gandum "safrinha", dumasar kana Layanan Pertanian Luar Negeri USDA. Kawasan Séjén: Gandum diwanohkeun ka [[Amérika Kidul]] (Selatan) Andes ku bangsa [[Spanyol]] jeung masih kénéh jadi di ditu, sanajan leuwih hasil di Pampas [[Argéntina]] jeung [[Uruguay]]. Sababaraha nagara [[Afrika]] anu boga tatanén dataran luhur jeung irigasi anu cocog bisa hasil melak gandum. Daérah anu ngajanjikeun di antarana [[Étiopia]], [[Kénya]], [[Tanzania]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Uganda]], jeung [[Madagaskar]]. Gandum bisa jadi subur dina hawa anu leuwih tiis jeung curah hujan anu sedeng, ku kituna daérah anu leuwih luhur leuwih cocog pikeun produksi. Irigasi bisa mantuan nambahan curah hujan di daérah anu leuwih garing jeung ningkatkeun hasil panén. Program pamuliaan keur mekarkeun variétas gandum anu tahan panas jeung boga produksi luhur husus keur kaayaan di Afrika. Sababaraha nagara Afrika nerapkeun kawijakan anu tujuanna pikeun ningkatkeun produksi gandum lokal jeung ngurangan kagantungan kana impor. Kasampurnaan (kesenjangan) hasil panén anu signifikan lumangsung di Afrika, anu hartina aya poténsi pikeun ningkatkeun produksi gandum ngaliwatan prakték tatanén anu leuwih alus. Étiopia boga aréa produksi gandum anu lega, anu némbongkeun poténsi budidaya gandum di Afrika. Nagara panghasil gandum utama séjénna, anu nyorotkeun kamungkinan tatanén gandum anu suksés di buana kasebut. Gandum mangrupa kadaharan poko di Kénya, jeung bisa dipelak di dataran luhur éta nagara. Rwanda, Burundi, Uganda, jeung Madagaskar ogé boga kaayaan anu cocog pikeun budidaya gandum. ''Triticum aethiopicum'', anu ilaharna katelah gandum Étiopia, nyaéta variétas gandum anu baraya deukeut jeung ''Triticum durum''. Étiopia dianggap salaku puseur (pusat) asal jeung kaanekaragaman keur loba spésiés pepelakan kaasup spésiés gandum tétraploid. ''Triticum aethiopiacum'' nyaéta salah sahiji gandum tétraploid anu dipelak di Étiopia. Étiopia geus ningkatkeun produksi gandumna sacara signifikan dina sababaraha taun ka tukang, jadi produsen utama di Afrika jeung malah nepi ka ékspor gandum. Gandum mangrupa pepelakan pangan penting pikeun ketahanan pangan jeung sumber panghasilan keur loba petani leutik di Étiopia. Étiopia ayeuna jadi produsen gandum utama, kalayan produksi tahunan nepi ka 6,7 juta ton dina taun 2021/22. Ieu nagara geus nyieun kamajuan anu signifikan dina ngurangan kagantunganana kana impor gandum. Faktor anu mangaruhan kana ieu pertumbuhan di antarana prakték tatanén anu leuwih alus, tatanén klaster, jeung ngenalkeun variétas gandum anyar. Produksi gandum ngarojong ketahanan pangan, méré kontribusi kana panghasilan nasional, jeung nyadiakeun panghasilan keur petani leutik. Upaya anu terus-terusan pikeun ningkatkeun produksi, ngungkulan hahalang, jeung mekarkeun variétas gandum anyar diarepkeun bisa leuwih ningkatkeun produksi gandum Étiopia. Dina taun 2023, Kénya mroduksi 309.492 métrik ton gandum, anu dipelak di lahan saluas 104.440 héktar. Hal ieu ngahasilkeun panén saloba 33 karung (90 kg) per héktar, naék sacara signifikan ti 24 karung per héktar dina taun 2022. Nilai total gandum anu diproduksi sacara lokal dina taun 2023 nepi kana Ksh 14,3 miliar, naék ti Ksh 10,6 miliar dina taun 2022. Sanajan kitu, Kénya angger jadi nagara pangimpor bersih gandum, lantaran pangabutuh nasionalna ngaleuwihan 2 juta métrik ton. == Référénsi == d26inbb9cfhd7bhjsnfgu9e9x7005ii 710239 710238 2026-06-10T22:56:18Z Pijri Paijar 27067 710239 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Wheat close-up.JPG|jmpl|288x288px|Gandum]] '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == [[Gambar:গম Wheat ২০২০-১২-২২ ক.jpg|kiri|jmpl|Siki gandum]] Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Morfologi siki == [[Gambar:Wheat, wheat, glorious wheat ^ - geograph.org.uk - 2011191.jpg|jmpl|325x325px]] Ilaharna, ''kernel'' téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian éndosperma, jeung bagian lembaga (''germ'').<ref>{{Cite book|title=Technology of Cereals with Special References to Wheat|last=Kent NL|publisher=Pergamon Pr|year=1975|location=Oxford}}</ref> Bagian kulit tina siki gandum sabenerna mah teu babari dipisahkeun lantaran mangrupa hiji kasantuan tina siki gandumna, tapi ieu bagian kulit biasana bisa dipisahkeun ngaliwatan prosés panggilingan. === Bran === ''Bran'' mangrupa kulit luar gandum jeung aya sakitar 14,5% tina total sakabéh gandum. ''Bran'' diwangun ku 5 lapisan, nyaéta épidermis (3,9%), épikarp (0,9%), éndokarp (0,9%), tésta (0,6%), jeung aleuron (9%). ''Bran'' boga granulasi anu leuwih gedé dibandingkeun ''pollard'', sarta boga kandungan [[protéin]] jeung kadar serat anu luhur nepi ka alus keur dikonsumsi ku sato ingon-ingon badag. Épidermis mangrupa bagian pangluarna tina siki gandum, loba ngandung kekebul (debu) anu lamun kakeunaan ku cai bakal jadi liat jeung teu babari peupeus. Fénoména ieu pisan anu dimangpaatkeun dina panggilingan gandum jadi tipung tarigu, ngarah lapisan épidermis anu aya dina siki gandum téh teu hancur jeung teu ngotoran tipung tarigu anu dihasilkeun. Lolobana protéin anu aya dina ''bran'' téh nyaéta protéin leyur ([[albumin]] jeung [[globulin]]). === Éndosperma === Éndosperma mangrupa bagian panggedéna tina siki gandum (80–83%) anu loba ngandung protéin, [[aci]] (pati), jeung cai. Dina prosés panggilingan, bagian ieu pisan anu bakal dicokot saloba-lobana pikeun dirobah jadi tipung tarigu kalayan tingkat kalemesan anu tangtu.<ref>{{Cite book|title=Composition of Wheat and Products of Milling in Modern Cereal Chemistry|last=Jones DWK|publisher=Food Trade Press Ltd.|year=1967|location=London|last2=Amos AJ}}</ref> Dina bagian ieu ogé aya zat lebu anu kandunganana bakal beuki saeutik lamun ngadeukeutan inti, jeung bakal beuki loba lamun ngadeukeutan kulit. === Lembaga === Lembaga aya dina siki gandum lobana sakitar 2,5–3%. Lembaga mangrupa cadangan kadaharan anu loba ngandung gajih (lemak) jeung aya bagian anu sélna masih kénéh hirup sanajan sanggeus dipanén. Di sabudeureun bagian anu masih hirup éta, aya saeutik molekul [[glukosa]], [[mineral]], [[protéin]], jeung [[énzim]]. Dina kaayaan anu alus, bakal lumangsung jadina sirung (perkecambahan), nyaéta siki gandum bakal jadi pepelakan gandum anu anyar. Jadina sirung ieu mangrupa salah sahiji hal anu kudu disingkahan dina tahapan nyimpen siki gandum. Hal ieu dipangaruhan ku sababaraha faktor, di antaranana kaayaan keueum (kelembapan) anu luhur, hawa anu rélatif haneut, jeung kandungan oksigén anu ngaleuya (melimpah). Lembaga atawa intisari gandum mangrupa émbrio dina pepelakan gandum. Persentasena nepi ka 2,5–3% tina siki gandum anu gembleng (utuh). Warnana coklat kaemasan jeung bentukna mangrupa serpihan. Tapi hanjakalna, dina produksi tipung tarigu, intisari gandum ieu dipiceun pas prosés murnikeun siki gandum. Hal ieu disababkeun ku kandungan minyak nabati anu luhur dina intisari gandum, nepi ka dipiceunna ieu bagian téh bisa nyegah tipung ngarah teu babari kaoksidasi, bau tengi, jeung awét pas disimpen. == Produksi gandum di nagara tropis == Gandum tropis nyaéta variétas gandum anu dimekarkeun ngarah bisa jadi di daérah anu iklimna tropis kawas [[Indonésia]]. Gandum téh lain pepelakan asli daérah tropis, tapi ngaliwatan prosés pamuliaan jeung seléksi, sababaraha jenis gandum bisa adaptasi jeung kaayaan iklim tropis. Gandum jenis ''spring'', contona, bisa méré hasil panén anu lumayan alus di daérah tropis. Gandum tropis ieu nujul kana variétas gandum anu dimekarkeun atawa dipilih sacara husus sangkan bisa jadi jeung adaptasi jeung kaayaan iklim tropis anu boga hawa panas, keueum luhur, jeung curah hujan anu ngaleuya. Gandum tropis dimekarkeun ngaliwatan prosés pamuliaan pepelakan (''breeding'') pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas, stress cai, jeung hama panyakit anu ilahar di daérah tropis. Sababaraha jenis gandum anu boga poténsi dimekarkeun salaku gandum tropis di antarana ''Triticum aestivum'' (gandum biasa) anu bisa dipelak di dataran luhur (di luhureun 1.000 m dpl). Pangembangan gandum tropis ngalibetkeun parobahan genétik pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas jeung stress lingkungan séjénna. Métode ''shuttle breeding'' digunakeun pikeun ngagancangkeun prosés parobahan genétik, di mana variétas gandum dipindah-pindah antar lingkungan (dataran luhur jeung dataran rendah) pikeun ningkatkeun adaptasi jeung variabilitas genétik. Pangembangan gandum tropis boga poténsi pikeun ningkatkeun ketahanan pangan jeung ngurangan kagantungan kana impor gandum, tapi ogé nyanghareupan tantangan kawas panyasuaian variétas kana kaayaan spésifik daérah, ngadalikeun hama jeung panyakit, sarta pamasaran hasil panén. Sanajan gandum mangrupa pepelakan pangan beriklim sedeng, sababaraha nagara tropis di [[Amérika (buana)|Amérika]], utamana [[Amérika Tengah]] jeung [[Brasil]], boga produksi gandum, sanajan hasilna seringna mah leuwih saeutik. [[Méksiko]] jeung [[Guatémala]] mangrupa produsén gandum utama di Amérika Tengah, samentara Brasil geus mekar deui ku variétas gandum tropis di wilayah Cerrado. Guatémala nyaéta hiji-hijina nagara di Amérika Tengah anu boga produksi gandum anu signifikan. Nagara-nagara kawas [[Él Salvador|El Salvador]], [[Honduras]], [[Nikaragua]], [[Kosta Rika]], jeung [[Panama]] keur pindah tina pola dahar dumasar kana [[jagong]] kana pola dahar anu ngandung gandum. Brasil geus mekarkeun variétas gandum tropis, utamana di wilayah Cerrado (Goiás jeung Minas Gerais). Brasil geus ningkatkeun aréa produksi gandumna, kalayan persentase anu beuki gedé anu dikhususkeun pikeun gandum tropis. Sistem melak anu ilahar di Cerrado ngalibetkeun melak gandum di musim hujan, anu disebut gandum "safrinha", dumasar kana Layanan Pertanian Luar Negeri USDA. Kawasan Séjén: Gandum diwanohkeun ka [[Amérika Kidul]] (Selatan) Andes ku bangsa [[Spanyol]] jeung masih kénéh jadi di ditu, sanajan leuwih hasil di Pampas [[Argéntina]] jeung [[Uruguay]]. Sababaraha nagara [[Afrika]] anu boga tatanén dataran luhur jeung irigasi anu cocog bisa hasil melak gandum. Daérah anu ngajanjikeun di antarana [[Étiopia]], [[Kénya]], [[Tanzania]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Uganda]], jeung [[Madagaskar]]. Gandum bisa jadi subur dina hawa anu leuwih tiis jeung curah hujan anu sedeng, ku kituna daérah anu leuwih luhur leuwih cocog pikeun produksi. Irigasi bisa mantuan nambahan curah hujan di daérah anu leuwih garing jeung ningkatkeun hasil panén. Program pamuliaan keur mekarkeun variétas gandum anu tahan panas jeung boga produksi luhur husus keur kaayaan di Afrika. Sababaraha nagara Afrika nerapkeun kawijakan anu tujuanna pikeun ningkatkeun produksi gandum lokal jeung ngurangan kagantungan kana impor. Kasampurnaan (kesenjangan) hasil panén anu signifikan lumangsung di Afrika, anu hartina aya poténsi pikeun ningkatkeun produksi gandum ngaliwatan prakték tatanén anu leuwih alus. Étiopia boga aréa produksi gandum anu lega, anu némbongkeun poténsi budidaya gandum di Afrika. Nagara panghasil gandum utama séjénna, anu nyorotkeun kamungkinan tatanén gandum anu suksés di buana kasebut. Gandum mangrupa kadaharan poko di Kénya, jeung bisa dipelak di dataran luhur éta nagara. Rwanda, Burundi, Uganda, jeung Madagaskar ogé boga kaayaan anu cocog pikeun budidaya gandum. ''Triticum aethiopicum'', anu ilaharna katelah gandum Étiopia, nyaéta variétas gandum anu baraya deukeut jeung ''Triticum durum''. Étiopia dianggap salaku puseur (pusat) asal jeung kaanekaragaman keur loba spésiés pepelakan kaasup spésiés gandum tétraploid. ''Triticum aethiopiacum'' nyaéta salah sahiji gandum tétraploid anu dipelak di Étiopia. Étiopia geus ningkatkeun produksi gandumna sacara signifikan dina sababaraha taun ka tukang, jadi produsen utama di Afrika jeung malah nepi ka ékspor gandum. Gandum mangrupa pepelakan pangan penting pikeun ketahanan pangan jeung sumber panghasilan keur loba petani leutik di Étiopia. Étiopia ayeuna jadi produsen gandum utama, kalayan produksi tahunan nepi ka 6,7 juta ton dina taun 2021/22. Ieu nagara geus nyieun kamajuan anu signifikan dina ngurangan kagantunganana kana impor gandum. Faktor anu mangaruhan kana ieu pertumbuhan di antarana prakték tatanén anu leuwih alus, tatanén klaster, jeung ngenalkeun variétas gandum anyar. Produksi gandum ngarojong ketahanan pangan, méré kontribusi kana panghasilan nasional, jeung nyadiakeun panghasilan keur petani leutik. Upaya anu terus-terusan pikeun ningkatkeun produksi, ngungkulan hahalang, jeung mekarkeun variétas gandum anyar diarepkeun bisa leuwih ningkatkeun produksi gandum Étiopia. Dina taun 2023, Kénya mroduksi 309.492 métrik ton gandum, anu dipelak di lahan saluas 104.440 héktar. Hal ieu ngahasilkeun panén saloba 33 karung (90 kg) per héktar, naék sacara signifikan ti 24 karung per héktar dina taun 2022. Nilai total gandum anu diproduksi sacara lokal dina taun 2023 nepi kana Ksh 14,3 miliar, naék ti Ksh 10,6 miliar dina taun 2022. Sanajan kitu, Kénya angger jadi nagara pangimpor bersih gandum, lantaran pangabutuh nasionalna ngaleuwihan 2 juta métrik ton. == Référénsi == 62qicf1k7lxzzq7ojanvpip8m3gow9t 710240 710239 2026-06-10T22:57:50Z Pijri Paijar 27067 710240 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Wheat close-up.JPG|jmpl|288x288px|Gandum]] '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == [[Gambar:গম Wheat ২০২০-১২-২২ ক.jpg|kiri|jmpl|Siki gandum]] Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Morfologi siki == [[Gambar:Wheat, wheat, glorious wheat ^ - geograph.org.uk - 2011191.jpg|jmpl|325x325px|Melak gandum]] Ilaharna, ''kernel'' téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian éndosperma, jeung bagian lembaga (''germ'').<ref>{{Cite book|title=Technology of Cereals with Special References to Wheat|last=Kent NL|publisher=Pergamon Pr|year=1975|location=Oxford}}</ref> Bagian kulit tina siki gandum sabenerna mah teu babari dipisahkeun lantaran mangrupa hiji kasantuan tina siki gandumna, tapi ieu bagian kulit biasana bisa dipisahkeun ngaliwatan prosés panggilingan. === Bran === ''Bran'' mangrupa kulit luar gandum jeung aya sakitar 14,5% tina total sakabéh gandum. ''Bran'' diwangun ku 5 lapisan, nyaéta épidermis (3,9%), épikarp (0,9%), éndokarp (0,9%), tésta (0,6%), jeung aleuron (9%). ''Bran'' boga granulasi anu leuwih gedé dibandingkeun ''pollard'', sarta boga kandungan [[protéin]] jeung kadar serat anu luhur nepi ka alus keur dikonsumsi ku sato ingon-ingon badag. Épidermis mangrupa bagian pangluarna tina siki gandum, loba ngandung kekebul (debu) anu lamun kakeunaan ku cai bakal jadi liat jeung teu babari peupeus. Fénoména ieu pisan anu dimangpaatkeun dina panggilingan gandum jadi tipung tarigu, ngarah lapisan épidermis anu aya dina siki gandum téh teu hancur jeung teu ngotoran tipung tarigu anu dihasilkeun. Lolobana protéin anu aya dina ''bran'' téh nyaéta protéin leyur ([[albumin]] jeung [[globulin]]). === Éndosperma === Éndosperma mangrupa bagian panggedéna tina siki gandum (80–83%) anu loba ngandung protéin, [[aci]] (pati), jeung cai. Dina prosés panggilingan, bagian ieu pisan anu bakal dicokot saloba-lobana pikeun dirobah jadi tipung tarigu kalayan tingkat kalemesan anu tangtu.<ref>{{Cite book|title=Composition of Wheat and Products of Milling in Modern Cereal Chemistry|last=Jones DWK|publisher=Food Trade Press Ltd.|year=1967|location=London|last2=Amos AJ}}</ref> Dina bagian ieu ogé aya zat lebu anu kandunganana bakal beuki saeutik lamun ngadeukeutan inti, jeung bakal beuki loba lamun ngadeukeutan kulit. === Lembaga === Lembaga aya dina siki gandum lobana sakitar 2,5–3%. Lembaga mangrupa cadangan kadaharan anu loba ngandung gajih (lemak) jeung aya bagian anu sélna masih kénéh hirup sanajan sanggeus dipanén. Di sabudeureun bagian anu masih hirup éta, aya saeutik molekul [[glukosa]], [[mineral]], [[protéin]], jeung [[énzim]]. Dina kaayaan anu alus, bakal lumangsung jadina sirung (perkecambahan), nyaéta siki gandum bakal jadi pepelakan gandum anu anyar. Jadina sirung ieu mangrupa salah sahiji hal anu kudu disingkahan dina tahapan nyimpen siki gandum. Hal ieu dipangaruhan ku sababaraha faktor, di antaranana kaayaan keueum (kelembapan) anu luhur, hawa anu rélatif haneut, jeung kandungan oksigén anu ngaleuya (melimpah). Lembaga atawa intisari gandum mangrupa émbrio dina pepelakan gandum. Persentasena nepi ka 2,5–3% tina siki gandum anu gembleng (utuh). Warnana coklat kaemasan jeung bentukna mangrupa serpihan. Tapi hanjakalna, dina produksi tipung tarigu, intisari gandum ieu dipiceun pas prosés murnikeun siki gandum. Hal ieu disababkeun ku kandungan minyak nabati anu luhur dina intisari gandum, nepi ka dipiceunna ieu bagian téh bisa nyegah tipung ngarah teu babari kaoksidasi, bau tengi, jeung awét pas disimpen. == Produksi gandum di nagara tropis == [[Gambar:Unload wheat by the combine Claas Lexion 584.jpg|jmpl|421x421px|Panén gandum]] Gandum tropis nyaéta variétas gandum anu dimekarkeun ngarah bisa jadi di daérah anu iklimna tropis kawas [[Indonésia]]. Gandum téh lain pepelakan asli daérah tropis, tapi ngaliwatan prosés pamuliaan jeung seléksi, sababaraha jenis gandum bisa adaptasi jeung kaayaan iklim tropis. Gandum jenis ''spring'', contona, bisa méré hasil panén anu lumayan alus di daérah tropis. Gandum tropis ieu nujul kana variétas gandum anu dimekarkeun atawa dipilih sacara husus sangkan bisa jadi jeung adaptasi jeung kaayaan iklim tropis anu boga hawa panas, keueum luhur, jeung curah hujan anu ngaleuya. Gandum tropis dimekarkeun ngaliwatan prosés pamuliaan pepelakan (''breeding'') pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas, stress cai, jeung hama panyakit anu ilahar di daérah tropis. Sababaraha jenis gandum anu boga poténsi dimekarkeun salaku gandum tropis di antarana ''Triticum aestivum'' (gandum biasa) anu bisa dipelak di dataran luhur (di luhureun 1.000 m dpl). Pangembangan gandum tropis ngalibetkeun parobahan genétik pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas jeung stress lingkungan séjénna. Métode ''shuttle breeding'' digunakeun pikeun ngagancangkeun prosés parobahan genétik, di mana variétas gandum dipindah-pindah antar lingkungan (dataran luhur jeung dataran rendah) pikeun ningkatkeun adaptasi jeung variabilitas genétik. Pangembangan gandum tropis boga poténsi pikeun ningkatkeun ketahanan pangan jeung ngurangan kagantungan kana impor gandum, tapi ogé nyanghareupan tantangan kawas panyasuaian variétas kana kaayaan spésifik daérah, ngadalikeun hama jeung panyakit, sarta pamasaran hasil panén. Sanajan gandum mangrupa pepelakan pangan beriklim sedeng, sababaraha nagara tropis di [[Amérika (buana)|Amérika]], utamana [[Amérika Tengah]] jeung [[Brasil]], boga produksi gandum, sanajan hasilna seringna mah leuwih saeutik. [[Méksiko]] jeung [[Guatémala]] mangrupa produsén gandum utama di Amérika Tengah, samentara Brasil geus mekar deui ku variétas gandum tropis di wilayah Cerrado. Guatémala nyaéta hiji-hijina nagara di Amérika Tengah anu boga produksi gandum anu signifikan. Nagara-nagara kawas [[Él Salvador|El Salvador]], [[Honduras]], [[Nikaragua]], [[Kosta Rika]], jeung [[Panama]] keur pindah tina pola dahar dumasar kana [[jagong]] kana pola dahar anu ngandung gandum. Brasil geus mekarkeun variétas gandum tropis, utamana di wilayah Cerrado (Goiás jeung Minas Gerais). Brasil geus ningkatkeun aréa produksi gandumna, kalayan persentase anu beuki gedé anu dikhususkeun pikeun gandum tropis. Sistem melak anu ilahar di Cerrado ngalibetkeun melak gandum di musim hujan, anu disebut gandum "safrinha", dumasar kana Layanan Pertanian Luar Negeri USDA. Kawasan Séjén: Gandum diwanohkeun ka [[Amérika Kidul]] (Selatan) Andes ku bangsa [[Spanyol]] jeung masih kénéh jadi di ditu, sanajan leuwih hasil di Pampas [[Argéntina]] jeung [[Uruguay]]. Sababaraha nagara [[Afrika]] anu boga tatanén dataran luhur jeung irigasi anu cocog bisa hasil melak gandum. Daérah anu ngajanjikeun di antarana [[Étiopia]], [[Kénya]], [[Tanzania]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Uganda]], jeung [[Madagaskar]]. Gandum bisa jadi subur dina hawa anu leuwih tiis jeung curah hujan anu sedeng, ku kituna daérah anu leuwih luhur leuwih cocog pikeun produksi. Irigasi bisa mantuan nambahan curah hujan di daérah anu leuwih garing jeung ningkatkeun hasil panén. Program pamuliaan keur mekarkeun variétas gandum anu tahan panas jeung boga produksi luhur husus keur kaayaan di Afrika. Sababaraha nagara Afrika nerapkeun kawijakan anu tujuanna pikeun ningkatkeun produksi gandum lokal jeung ngurangan kagantungan kana impor. Kasampurnaan (kesenjangan) hasil panén anu signifikan lumangsung di Afrika, anu hartina aya poténsi pikeun ningkatkeun produksi gandum ngaliwatan prakték tatanén anu leuwih alus. Étiopia boga aréa produksi gandum anu lega, anu némbongkeun poténsi budidaya gandum di Afrika. Nagara panghasil gandum utama séjénna, anu nyorotkeun kamungkinan tatanén gandum anu suksés di buana kasebut. Gandum mangrupa kadaharan poko di Kénya, jeung bisa dipelak di dataran luhur éta nagara. Rwanda, Burundi, Uganda, jeung Madagaskar ogé boga kaayaan anu cocog pikeun budidaya gandum. ''Triticum aethiopicum'', anu ilaharna katelah gandum Étiopia, nyaéta variétas gandum anu baraya deukeut jeung ''Triticum durum''. Étiopia dianggap salaku puseur (pusat) asal jeung kaanekaragaman keur loba spésiés pepelakan kaasup spésiés gandum tétraploid. ''Triticum aethiopiacum'' nyaéta salah sahiji gandum tétraploid anu dipelak di Étiopia. Étiopia geus ningkatkeun produksi gandumna sacara signifikan dina sababaraha taun ka tukang, jadi produsen utama di Afrika jeung malah nepi ka ékspor gandum. Gandum mangrupa pepelakan pangan penting pikeun ketahanan pangan jeung sumber panghasilan keur loba petani leutik di Étiopia. Étiopia ayeuna jadi produsen gandum utama, kalayan produksi tahunan nepi ka 6,7 juta ton dina taun 2021/22. Ieu nagara geus nyieun kamajuan anu signifikan dina ngurangan kagantunganana kana impor gandum. Faktor anu mangaruhan kana ieu pertumbuhan di antarana prakték tatanén anu leuwih alus, tatanén klaster, jeung ngenalkeun variétas gandum anyar. Produksi gandum ngarojong ketahanan pangan, méré kontribusi kana panghasilan nasional, jeung nyadiakeun panghasilan keur petani leutik. Upaya anu terus-terusan pikeun ningkatkeun produksi, ngungkulan hahalang, jeung mekarkeun variétas gandum anyar diarepkeun bisa leuwih ningkatkeun produksi gandum Étiopia. Dina taun 2023, Kénya mroduksi 309.492 métrik ton gandum, anu dipelak di lahan saluas 104.440 héktar. Hal ieu ngahasilkeun panén saloba 33 karung (90 kg) per héktar, naék sacara signifikan ti 24 karung per héktar dina taun 2022. Nilai total gandum anu diproduksi sacara lokal dina taun 2023 nepi kana Ksh 14,3 miliar, naék ti Ksh 10,6 miliar dina taun 2022. Sanajan kitu, Kénya angger jadi nagara pangimpor bersih gandum, lantaran pangabutuh nasionalna ngaleuwihan 2 juta métrik ton. == Référénsi == byznh8v9aru3gnnjry2sa811nut6ga0 710241 710240 2026-06-10T22:58:53Z Pijri Paijar 27067 710241 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Wheat close-up.JPG|jmpl|288x288px|Gandum]] '''Gandum''' (''Triticum spp.'') mangrupa sakelompok pepelakan [[séréalia]] tina suku paré-paréan anu beunghar ku [[karbohidrat]]. Gandum biasana digunakeun keur produksi [[Tarigu|tipung tarigu]], parab sato ingon-ingon, atawa didiférméntasi pikeun ngahasilkeun [[alkohol]]. Ilaharna, siki gandum (kernel) téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian [[éndosperma]], jeung bagian lembaga (''germ''). == Sajarah == Masarakat prasajarah geus mikanyaho sipat-sipat gandum jeung pepelakan siki-sikian séjénna salaku sumber kadaharan. Dumasar kana tina titinggal penggalian arkéolog, diperkirakeun gandum téh asalna tina daérah sabudeureun [[Laut Beureum]] jeung [[Laut Tengah|Laut Méditérania]], nyaéta daérah sabudeureun [[Turki]], [[Suriah]], [[Irak]], jeung [[Iran]]. Sajarah [[Républik Rahayat Tiongkok|Tiongkok]] némbongkeun yén budidaya gandum geus aya ti saprak taun 2700 SM (Saméméh Maséhi).<ref>{{Cite book|title=Budidaya Tanaman Gandum|last=Nurmala T|publisher=PT Karya Nusantara Jakarta|year=1980|location=Bandung}}</ref> == Klasifikasi == [[Gambar:গম Wheat ২০২০-১২-২২ ক.jpg|kiri|jmpl|Siki gandum]] Gandum mangrupa kadaharan poko manusa, parab sato ingon-ingon, jeung bahan industri anu ngagunakeun karbohidrat salaku bahan bakuna.<ref>{{Cite book|title=Petunjuk Laboratorium Ilmu Pengetahuan Bahan Pangan|last=Muchtadi TR|first=Sugiyono|publisher=Institut Pertanian Bogor|year=1982|location=Bogor}}</ref> Gandum bisa diklasifikasikeun dumasar kana tékstur siki gandum (''kernel''), warna kulit siki (''bran''), jeung musim melakna. Dumasar kana tékstur ''kernel'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum teuas, gandum hipu, jeung gandum durum. Samentara éta, dumasar kana warna ''bran'', gandum diklasifikasikeun jadi gandum beureum jeung gandum bodas. Keur musim melakna, gandum dibagi jadi gandum musim tiris jeung gandum musim semi. Nanging, sacara umum gandum diklasifikasikeun jadi ''hard wheat'', ''soft wheat'', jeung ''durum wheat''. === Triticum aestivum (gandum teuas) === ''Triticum aestivum'' nyaéta spésiés gandum anu panglobana dipelak di dunya jeung loba digunakeun salaku bahan baku nyieun roti lantaran boga kadar protéin anu luhur. Ieu gandum boga ciri-ciri kulit luarna berwarna coklat, sikina teuas, jeung boga daya serep cai anu luhur. Unggal bulirna diwangun ku dua nepi ka lima siki gabah. === Triticum compactum (gandum hipu) === ''Triticum compactum'' mangrupa spésiés anu béda jeung ukur saeutik dipelakna. Unggal bulirna diwangun ku tilu nepi ka lima siki, warnana bodas nepi ka beureum, sikina hipu, daya serep caina rendah, jeung kadar protéinna leutik. Jenis gandum ieu biasana digunakeun pikeun nyieun biskuit jeung sakali-kali dipaké nyieun roti. === Triticum durum (gandum durum) === ''Triticum durum'' mangrupa jenis gandum anu husus. Ciri tina gandum ieu nyaéta bagian jerona (''endosperma'') berwarna konéng, lain bodas kawas jenis gandum ilaharna, sarta boga siki anu leuwih teuas jeung kulitna berwarna coklat. Gandum jenis ieu digunakeun pikeun nyieun produk-produk pasta, kawas makaroni, spagéti, jeung produk pasta séjénna. == Morfologi siki == [[Gambar:Wheat, wheat, glorious wheat ^ - geograph.org.uk - 2011191.jpg|jmpl|325x325px|Melak gandum]] Ilaharna, ''kernel'' téh bentukna oval kalayan panjang 6–8 mm jeung diaméter 2–3 mm. Kawas jenis séréalia séjénna, gandum boga tékstur anu teuas. Siki gandum diwangun ku tilu bagian, nyaéta bagian kulit (''bran''), bagian éndosperma, jeung bagian lembaga (''germ'').<ref>{{Cite book|title=Technology of Cereals with Special References to Wheat|last=Kent NL|publisher=Pergamon Pr|year=1975|location=Oxford}}</ref> Bagian kulit tina siki gandum sabenerna mah teu babari dipisahkeun lantaran mangrupa hiji kasantuan tina siki gandumna, tapi ieu bagian kulit biasana bisa dipisahkeun ngaliwatan prosés panggilingan. === Bran === ''Bran'' mangrupa kulit luar gandum jeung aya sakitar 14,5% tina total sakabéh gandum. ''Bran'' diwangun ku 5 lapisan, nyaéta épidermis (3,9%), épikarp (0,9%), éndokarp (0,9%), tésta (0,6%), jeung aleuron (9%). ''Bran'' boga granulasi anu leuwih gedé dibandingkeun ''pollard'', sarta boga kandungan [[protéin]] jeung kadar serat anu luhur nepi ka alus keur dikonsumsi ku sato ingon-ingon badag. Épidermis mangrupa bagian pangluarna tina siki gandum, loba ngandung kekebul (debu) anu lamun kakeunaan ku cai bakal jadi liat jeung teu babari peupeus. Fénoména ieu pisan anu dimangpaatkeun dina panggilingan gandum jadi tipung tarigu, ngarah lapisan épidermis anu aya dina siki gandum téh teu hancur jeung teu ngotoran tipung tarigu anu dihasilkeun. Lolobana protéin anu aya dina ''bran'' téh nyaéta protéin leyur ([[albumin]] jeung [[globulin]]). === Éndosperma === Éndosperma mangrupa bagian panggedéna tina siki gandum (80–83%) anu loba ngandung protéin, [[aci]] (pati), jeung cai. Dina prosés panggilingan, bagian ieu pisan anu bakal dicokot saloba-lobana pikeun dirobah jadi tipung tarigu kalayan tingkat kalemesan anu tangtu.<ref>{{Cite book|title=Composition of Wheat and Products of Milling in Modern Cereal Chemistry|last=Jones DWK|publisher=Food Trade Press Ltd.|year=1967|location=London|last2=Amos AJ}}</ref> Dina bagian ieu ogé aya zat lebu anu kandunganana bakal beuki saeutik lamun ngadeukeutan inti, jeung bakal beuki loba lamun ngadeukeutan kulit. === Lembaga === Lembaga aya dina siki gandum lobana sakitar 2,5–3%. Lembaga mangrupa cadangan kadaharan anu loba ngandung gajih (lemak) jeung aya bagian anu sélna masih kénéh hirup sanajan sanggeus dipanén. Di sabudeureun bagian anu masih hirup éta, aya saeutik molekul [[glukosa]], [[mineral]], [[protéin]], jeung [[énzim]]. Dina kaayaan anu alus, bakal lumangsung jadina sirung (perkecambahan), nyaéta siki gandum bakal jadi pepelakan gandum anu anyar. Jadina sirung ieu mangrupa salah sahiji hal anu kudu disingkahan dina tahapan nyimpen siki gandum. Hal ieu dipangaruhan ku sababaraha faktor, di antaranana kaayaan keueum (kelembapan) anu luhur, hawa anu rélatif haneut, jeung kandungan oksigén anu ngaleuya (melimpah). Lembaga atawa intisari gandum mangrupa émbrio dina pepelakan gandum. Persentasena nepi ka 2,5–3% tina siki gandum anu gembleng (utuh). Warnana coklat kaemasan jeung bentukna mangrupa serpihan. Tapi hanjakalna, dina produksi tipung tarigu, intisari gandum ieu dipiceun pas prosés murnikeun siki gandum. Hal ieu disababkeun ku kandungan minyak nabati anu luhur dina intisari gandum, nepi ka dipiceunna ieu bagian téh bisa nyegah tipung ngarah teu babari kaoksidasi, bau tengi, jeung awét pas disimpen. == Produksi gandum di nagara tropis == [[Gambar:Unload wheat by the combine Claas Lexion 584.jpg|jmpl|421x421px|Panén gandum]] Gandum tropis nyaéta variétas gandum anu dimekarkeun ngarah bisa jadi di daérah anu iklimna tropis kawas [[Indonésia]]. Gandum téh lain pepelakan asli daérah tropis, tapi ngaliwatan prosés pamuliaan jeung seléksi, sababaraha jenis gandum bisa adaptasi jeung kaayaan iklim tropis. Gandum jenis ''spring'', contona, bisa méré hasil panén anu lumayan alus di daérah tropis. Gandum tropis ieu nujul kana variétas gandum anu dimekarkeun atawa dipilih sacara husus sangkan bisa jadi jeung adaptasi jeung kaayaan iklim tropis anu boga hawa panas, keueum luhur, jeung curah hujan anu ngaleuya. Gandum tropis dimekarkeun ngaliwatan prosés pamuliaan pepelakan (''breeding'') pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas, stress cai, jeung hama panyakit anu ilahar di daérah tropis. Sababaraha jenis gandum anu boga poténsi dimekarkeun salaku gandum tropis di antarana ''Triticum aestivum'' (gandum biasa) anu bisa dipelak di dataran luhur (di luhureun 1.000 m dpl). Pangembangan gandum tropis ngalibetkeun parobahan genétik pikeun ningkatkeun toléransi kana hawa panas jeung stress lingkungan séjénna. Métode ''shuttle breeding'' digunakeun pikeun ngagancangkeun prosés parobahan genétik, di mana variétas gandum dipindah-pindah antar lingkungan (dataran luhur jeung dataran rendah) pikeun ningkatkeun adaptasi jeung variabilitas genétik. Pangembangan gandum tropis boga poténsi pikeun ningkatkeun ketahanan pangan jeung ngurangan kagantungan kana impor gandum, tapi ogé nyanghareupan tantangan kawas panyasuaian variétas kana kaayaan spésifik daérah, ngadalikeun hama jeung panyakit, sarta pamasaran hasil panén. Sanajan gandum mangrupa pepelakan pangan beriklim sedeng, sababaraha nagara tropis di [[Amérika (buana)|Amérika]], utamana [[Amérika Tengah]] jeung [[Brasil]], boga produksi gandum, sanajan hasilna seringna mah leuwih saeutik. [[Méksiko]] jeung [[Guatémala]] mangrupa produsén gandum utama di Amérika Tengah, samentara Brasil geus mekar deui ku variétas gandum tropis di wilayah Cerrado. Guatémala nyaéta hiji-hijina nagara di Amérika Tengah anu boga produksi gandum anu signifikan. Nagara-nagara kawas [[Él Salvador|El Salvador]], [[Honduras]], [[Nikaragua]], [[Kosta Rika]], jeung [[Panama]] keur pindah tina pola dahar dumasar kana [[jagong]] kana pola dahar anu ngandung gandum. Brasil geus mekarkeun variétas gandum tropis, utamana di wilayah Cerrado (Goiás jeung Minas Gerais). Brasil geus ningkatkeun aréa produksi gandumna, kalayan persentase anu beuki gedé anu dikhususkeun pikeun gandum tropis. Sistem melak anu ilahar di Cerrado ngalibetkeun melak gandum di musim hujan, anu disebut gandum "safrinha", dumasar kana Layanan Pertanian Luar Negeri USDA. Kawasan Séjén: Gandum diwanohkeun ka [[Amérika Kidul]] (Selatan) Andes ku bangsa [[Spanyol]] jeung masih kénéh jadi di ditu, sanajan leuwih hasil di Pampas [[Argéntina]] jeung [[Uruguay]]. [[Gambar:The combine Claas Lexion 584 in the wheat harvest.jpg|kiri|jmpl|389x389px|Panén gandum]] Sababaraha nagara [[Afrika]] anu boga tatanén dataran luhur jeung irigasi anu cocog bisa hasil melak gandum. Daérah anu ngajanjikeun di antarana [[Étiopia]], [[Kénya]], [[Tanzania]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Uganda]], jeung [[Madagaskar]]. Gandum bisa jadi subur dina hawa anu leuwih tiis jeung curah hujan anu sedeng, ku kituna daérah anu leuwih luhur leuwih cocog pikeun produksi. Irigasi bisa mantuan nambahan curah hujan di daérah anu leuwih garing jeung ningkatkeun hasil panén. Program pamuliaan keur mekarkeun variétas gandum anu tahan panas jeung boga produksi luhur husus keur kaayaan di Afrika. Sababaraha nagara Afrika nerapkeun kawijakan anu tujuanna pikeun ningkatkeun produksi gandum lokal jeung ngurangan kagantungan kana impor. Kasampurnaan (kesenjangan) hasil panén anu signifikan lumangsung di Afrika, anu hartina aya poténsi pikeun ningkatkeun produksi gandum ngaliwatan prakték tatanén anu leuwih alus. Étiopia boga aréa produksi gandum anu lega, anu némbongkeun poténsi budidaya gandum di Afrika. Nagara panghasil gandum utama séjénna, anu nyorotkeun kamungkinan tatanén gandum anu suksés di buana kasebut. Gandum mangrupa kadaharan poko di Kénya, jeung bisa dipelak di dataran luhur éta nagara. Rwanda, Burundi, Uganda, jeung Madagaskar ogé boga kaayaan anu cocog pikeun budidaya gandum. ''Triticum aethiopicum'', anu ilaharna katelah gandum Étiopia, nyaéta variétas gandum anu baraya deukeut jeung ''Triticum durum''. Étiopia dianggap salaku puseur (pusat) asal jeung kaanekaragaman keur loba spésiés pepelakan kaasup spésiés gandum tétraploid. ''Triticum aethiopiacum'' nyaéta salah sahiji gandum tétraploid anu dipelak di Étiopia. Étiopia geus ningkatkeun produksi gandumna sacara signifikan dina sababaraha taun ka tukang, jadi produsen utama di Afrika jeung malah nepi ka ékspor gandum. Gandum mangrupa pepelakan pangan penting pikeun ketahanan pangan jeung sumber panghasilan keur loba petani leutik di Étiopia. Étiopia ayeuna jadi produsen gandum utama, kalayan produksi tahunan nepi ka 6,7 juta ton dina taun 2021/22. Ieu nagara geus nyieun kamajuan anu signifikan dina ngurangan kagantunganana kana impor gandum. Faktor anu mangaruhan kana ieu pertumbuhan di antarana prakték tatanén anu leuwih alus, tatanén klaster, jeung ngenalkeun variétas gandum anyar. Produksi gandum ngarojong ketahanan pangan, méré kontribusi kana panghasilan nasional, jeung nyadiakeun panghasilan keur petani leutik. Upaya anu terus-terusan pikeun ningkatkeun produksi, ngungkulan hahalang, jeung mekarkeun variétas gandum anyar diarepkeun bisa leuwih ningkatkeun produksi gandum Étiopia. Dina taun 2023, Kénya mroduksi 309.492 métrik ton gandum, anu dipelak di lahan saluas 104.440 héktar. Hal ieu ngahasilkeun panén saloba 33 karung (90 kg) per héktar, naék sacara signifikan ti 24 karung per héktar dina taun 2022. Nilai total gandum anu diproduksi sacara lokal dina taun 2023 nepi kana Ksh 14,3 miliar, naék ti Ksh 10,6 miliar dina taun 2022. Sanajan kitu, Kénya angger jadi nagara pangimpor bersih gandum, lantaran pangabutuh nasionalna ngaleuwihan 2 juta métrik ton. == Référénsi == 95dkqdswjrzdnvjvqt12qi4gtgdc5th 0 108691 710242 2026-06-11T02:17:45Z Haikal FK 1705 24730 + 710242 wikitext text/x-wiki [[File:Laotian laughing man with hat.jpg|jmpl|253x253px|Saurang bapa-bapa keur seuri.]] '''Heuheureuyan bapa-bapa''' ([[basa Inggris]]: ''dad joke'') nyaéta salah sahiji [[heuheureuyan]] pondok, biasanya mangrupa balibir atawa tanya-témbal. Heuheureuyan bapa-bapa ku sawaréh jelema mah diasupkeun kana anti-heuheureuyan, da saenyana ngahaja dijieun sangkan teu pikaseurieun.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://tirto.id/memahami-jokes-bapak-bapak-dari-para-ayah-yang-berusaha-melucu-eeQY|title=Memahami 'Jokes Bapak-Bapak' dari Para Ayah yang Berusaha Melucu|website=tirto.id|language=id|access-date=2020-05-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://daily.jstor.org/the-dubious-art-of-the-dad-joke/|title=The Dubious Art of the Dad Joke|last=Luu|first=Chi|date=12 June 2019|work=JSTOR|publisher=ITHAKA|access-date=15 June 2019|quote=Dad jokes are a kind of anti-joke, different from other ways of joking in their performance, even formulaic jokes. Like self-deprecatingly joking about a personal flaw before your bullies do, dad jokes seem to court failure, presenting themselves as deliberately bad, deliberately uncool, deliberately anti-humor.}}</ref> == Ciri-ciri == Sakumaha génré [[humor]] lainna, heuheureuyan bapa-bapa miboga sababaraha ciri hasna sorangan, nyaéta:<ref name=":0" /> * Dianggap teu pikaseurieun, komo ku éntragan nu leuwih ngora. * Nu ngadéngékeunna ngarasa teu jongjon nepi ka éraeun. * Nu sabenerna disaleungseurikeun téh suasana nu teu pikaseurieun/érana, tibatan heuheureuyanna. == Conto == === Wangkongan Biasa === * Budi: "Pa, kami lapar yeuh." : Bapa: "Euy, Lapar, aing Bapa." * Bapak: "Bieu bapa asup ka pangkéng, ngan kasurna euweuh." : Budi: "Gening bisa, Pa?" : Bapa: "Ari pék téh kasurna katuruban ku sepréy." * Bapa: "Baheula bapa sakolana di luar nagri, siah." : Budi: "Maenya sih, Pa?" : Bapak: "Enya atuh, bapa sakolana di suasta." === Kocoblak Sakahayang === * Kamari budak aing harééng, tuluy ku aing dikomprés, ayeuna jadi [[rar]]. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" role="presentation" | <strong>{{Nowrap|[Kahadé ulah diamparkeun]: Eusina 18+&nbsp;}}</strong> |- | 19 |} == Tujuleun == <references /> [[Kategori:Humor]] [[Kategori:Heuheureuyan]] mmbexfq0si6n4r69pot4j92g1a3tkzm 0 108692 710243 2026-06-11T03:21:46Z Pijri Paijar 27067 Nyieun kaca anyar '''Gedong ex OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''''' anu perenahna di [[Kota Sérang|Kota Serang]], [[Banten]], mangrupakeun salah sahiji cagar budaya penting titinggal jaman kolonial Walanda anu diadegkeun sakitar taun 1900.<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/regional/read/4088402/jejak-pemerintahan-kolonial-belanda-di-bangunan-tua-osvia-banten|title=Jejak Pemerintahan Kolonial Belanda di Bangunan Tua Osvia Banten|last=Liputan6.com|website=lipu... 710243 wikitext text/x-wiki '''Gedong ex OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''''' anu perenahna di [[Kota Sérang|Kota Serang]], [[Banten]], mangrupakeun salah sahiji cagar budaya penting titinggal jaman kolonial Walanda anu diadegkeun sakitar taun 1900.<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/regional/read/4088402/jejak-pemerintahan-kolonial-belanda-di-bangunan-tua-osvia-banten|title=Jejak Pemerintahan Kolonial Belanda di Bangunan Tua Osvia Banten|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-06-11}}</ref> Baheulana, ieu tempat teh dipake salaku sakola kedinasan jang nyitak pamong praja atawa birokrat bumiputera. Struktur wangunanana anu ikonik jeung kandel ku ajén sajarah teh masih kénéh nangtung tohaga nepi ka ayeuna, sarta ayeuna dialihfungsikeun jadi Markas Kepolisian Resor Kota (Polresta) Serang Kota.<ref>{{Cite web|url=https://serangkab.go.id/berita/potret-sejarah-pendidikan-banten-masa-lalu-kota-serang-pusat-pendidikan-gedung-sekolah-tumbuh-subur|title=Pemerintah Kabupaten Serang {{!}} Rincian Berita|website=serangkab.go.id|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Référénsi == 8rpb4p37xxd81mm1oo19ajsvr0brnfk 710244 710243 2026-06-11T03:22:30Z Pijri Paijar 27067 added [[Category:Artikel Wiki Cagar Budaya 3.0]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 710244 wikitext text/x-wiki '''Gedong ex OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''''' anu perenahna di [[Kota Sérang|Kota Serang]], [[Banten]], mangrupakeun salah sahiji cagar budaya penting titinggal jaman kolonial Walanda anu diadegkeun sakitar taun 1900.<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/regional/read/4088402/jejak-pemerintahan-kolonial-belanda-di-bangunan-tua-osvia-banten|title=Jejak Pemerintahan Kolonial Belanda di Bangunan Tua Osvia Banten|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-06-11}}</ref> Baheulana, ieu tempat teh dipake salaku sakola kedinasan jang nyitak pamong praja atawa birokrat bumiputera. Struktur wangunanana anu ikonik jeung kandel ku ajén sajarah teh masih kénéh nangtung tohaga nepi ka ayeuna, sarta ayeuna dialihfungsikeun jadi Markas Kepolisian Resor Kota (Polresta) Serang Kota.<ref>{{Cite web|url=https://serangkab.go.id/berita/potret-sejarah-pendidikan-banten-masa-lalu-kota-serang-pusat-pendidikan-gedung-sekolah-tumbuh-subur|title=Pemerintah Kabupaten Serang {{!}} Rincian Berita|website=serangkab.go.id|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Référénsi == [[Kategori:Artikel Wiki Cagar Budaya 3.0]] anpgy892twg8wlv63m50bv0or16c4w5 710245 710244 2026-06-11T03:39:02Z Pijri Paijar 27067 710245 wikitext text/x-wiki '''Gedong ex OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''''' anu perenahna di [[Kota Sérang]], [[Banten]], mangrupakeun salah sahiji cagar budaya penting titinggal jaman kolonial Walanda anu diadegkeun sakitar taun 1900.<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/regional/read/4088402/jejak-pemerintahan-kolonial-belanda-di-bangunan-tua-osvia-banten|title=Jejak Pemerintahan Kolonial Belanda di Bangunan Tua Osvia Banten|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-06-11}}</ref> Baheulana, ieu tempat teh dipake salaku sakola kedinasan jang nyitak pamong praja atawa birokrat bumiputera. Struktur wangunanana anu ikonik jeung kandel ku ajén sajarah teh masih kénéh nangtung tohaga nepi ka ayeuna, sarta ayeuna dialihfungsikeun jadi Markas Kepolisian Resor Kota (Polresta) Serang Kota.<ref>{{Cite web|url=https://serangkab.go.id/berita/potret-sejarah-pendidikan-banten-masa-lalu-kota-serang-pusat-pendidikan-gedung-sekolah-tumbuh-subur|title=Pemerintah Kabupaten Serang {{!}} Rincian Berita|website=serangkab.go.id|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Sajarah == Wangunan Polrésta Sérang Kota anu ayeuna teh tétéla nyimpen ajén sajarah anu luar biasa salaku urut komplék sakola OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''. Di jaman [[Hindia-Walanda]], sakola kedinasan tingkat menengah ieu téh ibarat "IPDN jaman baheula" anu nyitak calon pamong praja atawa birokrat bumiputera. Mimitina mah ngaranna ''Hoofden School'' (Sakola Para Pamimpin) kalayan masa diajar 5 taun, saacan tungtungna diperpanjang jadi 7 taun dina taun 1908 jang budak anu umurna 12–16 taun.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kabarbanten.pikiran-rakyat.com/seputar-banten/amp/pr-597488776/sejarah-osvia-bangunan-bersejarah-peninggalan-belanda-saat-ini-jadi-mapolres-kota-serang|title=Sejarah OSVIA Bangunan Bersejarah Peninggalan Belanda, Saat ini Jadi Mapolres Kota Serang - Kabar Banten|website=kabarbanten.pikiran-rakyat.com|accessdate=2026-06-11}}</ref> Ayana OSVIA di Sérang téh kaasup sakola géngsi kacida, sabab ti sakuliah [[Indonésia]] jaman harita, ngan aya genep kota anu boga sakola ieu, nyaéta Sérang, [[Kota Bandung|Bandung]], [[Magelang]], [[Madiun]], [[Blitar]], jeung [[Probolinggo]]. Ieu ngabuktikeun yén ti baheula kénéh, Serang geus diposisikeun salaku kota pendidikan anu penting, ngaréndéng jeung sakola-sakola kolonial séjénna saperti ELS, HIS, nepi ka ''Normaal School'' (anu ayeuna jadi Makorem 064/Maulana Yusuf).<ref name=":0" /> Dina lalakonna, sakéhéng cabang OSVIA dihijikeun jadi MOSVIA dina taun 1927 sarta pusatna di Magelang. Ayeuna, sageus kungsi ditalian ku Polres Serang saacan aya pamékaran, gedong cagar budaya ieu dipaké ku Polrésta Sérang Kota jang ngalayanan publik saperti nyieun SIM jeung SKCK.<ref name=":0" /> == Arsitéktur == Arsitéktur asli ieu wangunan téh masih kajaga pisan kalayan hadé. Mimiti ti ubin aula anu kuno, tihang-tihang kai anu masih tohaga di Gedong Serba Guna, nepi ka struktur panto jeung jandélana, kabéhanana dirawat tanpa ngarobah bentuk aslina sabab ditangtayungan ku undang-undang. <ref name=":0" /> == Référénsi == [[Kategori:Artikel Wiki Cagar Budaya 3.0]] sc24o86wa71bdyvpemrar9mr8a03ppw 710246 710245 2026-06-11T03:41:06Z Pijri Paijar 27067 710246 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Polresta Serang Kota - 03.jpg|jmpl|325x325px|Gedong ex OSVIA]] '''Gedong ex OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''''' anu perenahna di [[Kota Sérang]], [[Banten]], mangrupakeun salah sahiji cagar budaya penting titinggal jaman kolonial Walanda anu diadegkeun sakitar taun 1900.<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/regional/read/4088402/jejak-pemerintahan-kolonial-belanda-di-bangunan-tua-osvia-banten|title=Jejak Pemerintahan Kolonial Belanda di Bangunan Tua Osvia Banten|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-06-11}}</ref> Baheulana, ieu tempat teh dipake salaku sakola kedinasan jang nyitak pamong praja atawa birokrat bumiputera. Struktur wangunanana anu ikonik jeung kandel ku ajén sajarah teh masih kénéh nangtung tohaga nepi ka ayeuna, sarta ayeuna dialihfungsikeun jadi Markas Kepolisian Resor Kota (Polresta) Serang Kota.<ref>{{Cite web|url=https://serangkab.go.id/berita/potret-sejarah-pendidikan-banten-masa-lalu-kota-serang-pusat-pendidikan-gedung-sekolah-tumbuh-subur|title=Pemerintah Kabupaten Serang {{!}} Rincian Berita|website=serangkab.go.id|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Sajarah == Wangunan Polrésta Sérang Kota anu ayeuna teh tétéla nyimpen ajén sajarah anu luar biasa salaku urut komplék sakola OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''. Di jaman [[Hindia-Walanda]], sakola kedinasan tingkat menengah ieu téh ibarat "IPDN jaman baheula" anu nyitak calon pamong praja atawa birokrat bumiputera. Mimitina mah ngaranna ''Hoofden School'' (Sakola Para Pamimpin) kalayan masa diajar 5 taun, saacan tungtungna diperpanjang jadi 7 taun dina taun 1908 jang budak anu umurna 12–16 taun.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kabarbanten.pikiran-rakyat.com/seputar-banten/amp/pr-597488776/sejarah-osvia-bangunan-bersejarah-peninggalan-belanda-saat-ini-jadi-mapolres-kota-serang|title=Sejarah OSVIA Bangunan Bersejarah Peninggalan Belanda, Saat ini Jadi Mapolres Kota Serang - Kabar Banten|website=kabarbanten.pikiran-rakyat.com|accessdate=2026-06-11}}</ref> Ayana OSVIA di Sérang téh kaasup sakola géngsi kacida, sabab ti sakuliah [[Indonésia]] jaman harita, ngan aya genep kota anu boga sakola ieu, nyaéta Sérang, [[Kota Bandung|Bandung]], [[Magelang]], [[Madiun]], [[Blitar]], jeung [[Probolinggo]]. Ieu ngabuktikeun yén ti baheula kénéh, Serang geus diposisikeun salaku kota pendidikan anu penting, ngaréndéng jeung sakola-sakola kolonial séjénna saperti ELS, HIS, nepi ka ''Normaal School'' (anu ayeuna jadi Makorem 064/Maulana Yusuf).<ref name=":0" /> Dina lalakonna, sakéhéng cabang OSVIA dihijikeun jadi MOSVIA dina taun 1927 sarta pusatna di Magelang. Ayeuna, sageus kungsi ditalian ku Polres Serang saacan aya pamékaran, gedong cagar budaya ieu dipaké ku Polrésta Sérang Kota jang ngalayanan publik saperti nyieun SIM jeung SKCK.<ref name=":0" /> == Arsitéktur == Arsitéktur asli ieu wangunan téh masih kajaga pisan kalayan hadé. Mimiti ti ubin aula anu kuno, tihang-tihang kai anu masih tohaga di Gedong Serba Guna, nepi ka struktur panto jeung jandélana, kabéhanana dirawat tanpa ngarobah bentuk aslina sabab ditangtayungan ku undang-undang. <ref name=":0" /> == Référénsi == [[Kategori:Artikel Wiki Cagar Budaya 3.0]] 9gwhfzcvaemxjmp3dtm7wdal4adt9xq 710247 710246 2026-06-11T03:41:34Z Pijri Paijar 27067 710247 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Polresta Serang Kota - 03.jpg|jmpl|325x325px|Gedong ex OSVIA]] '''Gedong ex OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''''' anu perenahna di [[Kota Sérang]], [[Banten]], mangrupakeun salah sahiji cagar budaya penting titinggal jaman kolonial Walanda anu diadegkeun sakitar taun 1900.<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/regional/read/4088402/jejak-pemerintahan-kolonial-belanda-di-bangunan-tua-osvia-banten|title=Jejak Pemerintahan Kolonial Belanda di Bangunan Tua Osvia Banten|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-06-11}}</ref> Baheulana, ieu tempat teh dipake salaku sakola kedinasan jang nyitak pamong praja atawa birokrat bumiputera. Struktur wangunanana anu ikonik jeung kandel ku ajén sajarah teh masih kénéh nangtung tohaga nepi ka ayeuna, sarta ayeuna dialihfungsikeun jadi Markas Kepolisian Resor Kota (Polresta) Serang Kota.<ref>{{Cite web|url=https://serangkab.go.id/berita/potret-sejarah-pendidikan-banten-masa-lalu-kota-serang-pusat-pendidikan-gedung-sekolah-tumbuh-subur|title=Pemerintah Kabupaten Serang {{!}} Rincian Berita|website=serangkab.go.id|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Sajarah == Wangunan Polrésta Sérang Kota anu ayeuna teh tétéla nyimpen ajén sajarah anu luar biasa salaku urut komplék sakola OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''. Di jaman [[Hindia-Walanda]], sakola kedinasan tingkat menengah ieu téh ibarat "IPDN jaman baheula" anu nyitak calon pamong praja atawa birokrat bumiputera. Mimitina mah ngaranna ''Hoofden School'' (Sakola Para Pamimpin) kalayan masa diajar 5 taun, saacan tungtungna diperpanjang jadi 7 taun dina taun 1908 jang budak anu umurna 12–16 taun.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kabarbanten.pikiran-rakyat.com/seputar-banten/amp/pr-597488776/sejarah-osvia-bangunan-bersejarah-peninggalan-belanda-saat-ini-jadi-mapolres-kota-serang|title=Sejarah OSVIA Bangunan Bersejarah Peninggalan Belanda, Saat ini Jadi Mapolres Kota Serang - Kabar Banten|website=kabarbanten.pikiran-rakyat.com|accessdate=2026-06-11}}</ref> Ayana OSVIA di Sérang téh kaasup sakola géngsi kacida, sabab ti sakuliah [[Indonésia]] jaman harita, ngan aya genep kota anu boga sakola ieu, nyaéta Sérang, [[Kota Bandung|Bandung]], [[Magelang]], [[Madiun]], [[Blitar]], jeung [[Probolinggo]]. Ieu ngabuktikeun yén ti baheula kénéh, Serang geus diposisikeun salaku kota pendidikan anu penting, ngaréndéng jeung sakola-sakola kolonial séjénna saperti ELS, HIS, nepi ka ''Normaal School'' (anu ayeuna jadi Makorem 064/Maulana Yusuf).<ref name=":0" /> Dina lalakonna, sakéhéng cabang OSVIA dihijikeun jadi MOSVIA dina taun 1927 sarta pusatna di Magelang. Ayeuna, sageus kungsi ditalian ku Polres Serang saacan aya pamékaran, gedong cagar budaya ieu dipaké ku Polrésta Sérang Kota jang ngalayanan publik saperti nyieun SIM jeung SKCK.<ref name=":0" /> == Arsitéktur == Arsitéktur asli ieu wangunan téh masih kajaga pisan kalayan hadé. Mimiti ti ubin aula anu kuno, tihang-tihang kai anu masih tohaga di Gedong Serba Guna, nepi ka struktur panto jeung jandélana, kabéhanana dirawat tanpa ngarobah bentuk aslina sabab ditangtayungan ku undang-undang. <ref name=":0" /> == Galéri == == Référénsi == [[Kategori:Artikel Wiki Cagar Budaya 3.0]] nc7e41dfrecfud7oldg0lu7lmqvnnrb 710248 710247 2026-06-11T03:45:16Z Pijri Paijar 27067 710248 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Polresta Serang Kota - 03.jpg|jmpl|325x325px|Gedong ex OSVIA]] '''Gedong ex OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''''' anu perenahna di [[Kota Sérang]], [[Banten]], mangrupakeun salah sahiji cagar budaya penting titinggal jaman kolonial Walanda anu diadegkeun sakitar taun 1900.<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/regional/read/4088402/jejak-pemerintahan-kolonial-belanda-di-bangunan-tua-osvia-banten|title=Jejak Pemerintahan Kolonial Belanda di Bangunan Tua Osvia Banten|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-06-11}}</ref> Baheulana, ieu tempat teh dipake salaku sakola kedinasan jang nyitak pamong praja atawa birokrat bumiputera. Struktur wangunanana anu ikonik jeung kandel ku ajén sajarah teh masih kénéh nangtung tohaga nepi ka ayeuna, sarta ayeuna dialihfungsikeun jadi Markas Kepolisian Resor Kota (Polresta) Serang Kota.<ref>{{Cite web|url=https://serangkab.go.id/berita/potret-sejarah-pendidikan-banten-masa-lalu-kota-serang-pusat-pendidikan-gedung-sekolah-tumbuh-subur|title=Pemerintah Kabupaten Serang {{!}} Rincian Berita|website=serangkab.go.id|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Sajarah == Wangunan Polrésta Sérang Kota anu ayeuna teh tétéla nyimpen ajén sajarah anu luar biasa salaku urut komplék sakola OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''. Di jaman [[Hindia-Walanda]], sakola kedinasan tingkat menengah ieu téh ibarat "IPDN jaman baheula" anu nyitak calon pamong praja atawa birokrat bumiputera. Mimitina mah ngaranna ''Hoofden School'' (Sakola Para Pamimpin) kalayan masa diajar 5 taun, saacan tungtungna diperpanjang jadi 7 taun dina taun 1908 jang budak anu umurna 12–16 taun.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kabarbanten.pikiran-rakyat.com/seputar-banten/amp/pr-597488776/sejarah-osvia-bangunan-bersejarah-peninggalan-belanda-saat-ini-jadi-mapolres-kota-serang|title=Sejarah OSVIA Bangunan Bersejarah Peninggalan Belanda, Saat ini Jadi Mapolres Kota Serang - Kabar Banten|website=kabarbanten.pikiran-rakyat.com|accessdate=2026-06-11}}</ref> Ayana OSVIA di Sérang téh kaasup sakola géngsi kacida, sabab ti sakuliah [[Indonésia]] jaman harita, ngan aya genep kota anu boga sakola ieu, nyaéta Sérang, [[Kota Bandung|Bandung]], [[Magelang]], [[Madiun]], [[Blitar]], jeung [[Probolinggo]]. Ieu ngabuktikeun yén ti baheula kénéh, Serang geus diposisikeun salaku kota pendidikan anu penting, ngaréndéng jeung sakola-sakola kolonial séjénna saperti ELS, HIS, nepi ka ''Normaal School'' (anu ayeuna jadi Makorem 064/Maulana Yusuf).<ref name=":0" /> Dina lalakonna, sakéhéng cabang OSVIA dihijikeun jadi MOSVIA dina taun 1927 sarta pusatna di Magelang. Ayeuna, sageus kungsi ditalian ku Polres Serang saacan aya pamékaran, gedong cagar budaya ieu dipaké ku Polrésta Sérang Kota jang ngalayanan publik saperti nyieun SIM jeung SKCK.<ref name=":0" /> == Arsitéktur == Arsitéktur asli ieu wangunan téh masih kajaga pisan kalayan hadé. Mimiti ti ubin aula anu kuno, tihang-tihang kai anu masih tohaga di Gedong Serba Guna, nepi ka struktur panto jeung jandélana, kabéhanana dirawat tanpa ngarobah bentuk aslina sabab ditangtayungan ku undang-undang. <ref name=":0" /> == Galéri == <gallery> Polresta Serang Kota - 03.jpg Polresta Serang Kota - 07.jpg Polresta Serang Kota - 14.jpg Polresta Serang Kota - 15.jpg Polresta Serang Kota - 18.jpg Polresta Serang Kota - 23.jpg Polresta Serang Kota - 26.jpg Polresta Serang Kota - 29.jpg Polresta Serang Kota - 30.jpg Polresta Serang Kota - 32.jpg Polresta Serang Kota - 33.jpg Polresta Serang Kota - 40.jpg </gallery> == Référénsi == [[Kategori:Artikel Wiki Cagar Budaya 3.0]] 3seu20dzplvdm5xcsnr7oxwgkkzaste 710249 710248 2026-06-11T03:49:59Z Pijri Paijar 27067 710249 wikitext text/x-wiki [[Gambar:Polresta Serang Kota - 03.jpg|jmpl|325x325px|Gedong ex OSVIA]] '''Gedong ex OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''''' anu perenahna di [[Kota Sérang]], [[Banten]], mangrupakeun salah sahiji cagar budaya penting titinggal jaman kolonial Walanda anu diadegkeun sakitar taun 1900.<ref>{{Cite web|url=https://www.liputan6.com/regional/read/4088402/jejak-pemerintahan-kolonial-belanda-di-bangunan-tua-osvia-banten|title=Jejak Pemerintahan Kolonial Belanda di Bangunan Tua Osvia Banten|last=Liputan6.com|website=liputan6.com|language=id|accessdate=2026-06-11}}</ref> Baheulana, ieu tempat teh dipake salaku sakola kedinasan jang nyitak pamong praja atawa birokrat bumiputera. Struktur wangunanana anu ikonik jeung kandel ku ajén sajarah teh masih kénéh nangtung tohaga nepi ka ayeuna, sarta ayeuna dialihfungsikeun jadi Markas Kepolisian Resor Kota (Polresta) Serang Kota.<ref>{{Cite web|url=https://serangkab.go.id/berita/potret-sejarah-pendidikan-banten-masa-lalu-kota-serang-pusat-pendidikan-gedung-sekolah-tumbuh-subur|title=Pemerintah Kabupaten Serang {{!}} Rincian Berita|website=serangkab.go.id|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Sajarah == Wangunan Polrésta Sérang Kota anu ayeuna teh tétéla nyimpen ajén sajarah anu luar biasa salaku urut komplék sakola OSVIA ''(Opleiding School Voor Inlandsche Ambtenaren)''. Di jaman [[Hindia-Walanda]], sakola kedinasan tingkat menengah ieu téh ibarat "IPDN jaman baheula" anu nyitak calon pamong praja atawa birokrat bumiputera. Mimitina mah ngaranna ''Hoofden School'' (Sakola Para Pamimpin) kalayan masa diajar 5 taun, saacan tungtungna diperpanjang jadi 7 taun dina taun 1908 jang budak anu umurna 12–16 taun.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kabarbanten.pikiran-rakyat.com/seputar-banten/amp/pr-597488776/sejarah-osvia-bangunan-bersejarah-peninggalan-belanda-saat-ini-jadi-mapolres-kota-serang|title=Sejarah OSVIA Bangunan Bersejarah Peninggalan Belanda, Saat ini Jadi Mapolres Kota Serang - Kabar Banten|website=kabarbanten.pikiran-rakyat.com|accessdate=2026-06-11}}</ref> Ayana OSVIA di Sérang téh kaasup sakola géngsi kacida, sabab ti sakuliah [[Indonésia]] jaman harita, ngan aya genep kota anu boga sakola ieu, nyaéta Sérang, [[Kota Bandung|Bandung]], [[Magelang]], [[Madiun]], [[Blitar]], jeung [[Probolinggo]]. Ieu ngabuktikeun yén ti baheula kénéh, Serang geus diposisikeun salaku kota pendidikan anu penting, ngaréndéng jeung sakola-sakola kolonial séjénna saperti ELS, HIS, nepi ka ''Normaal School'' (anu ayeuna jadi Makorem 064/Maulana Yusuf).<ref name=":0" /> Dina lalakonna, sakéhéng cabang OSVIA dihijikeun jadi MOSVIA dina taun 1927 sarta pusatna di Magelang. Ayeuna, sageus kungsi ditalian ku Polres Serang saacan aya pamékaran, gedong cagar budaya ieu dipaké ku Polrésta Sérang Kota jang ngalayanan publik saperti nyieun SIM jeung SKCK.<ref name=":0" /> == Arsitéktur == Arsitéktur asli ieu wangunan téh masih kajaga pisan kalayan hadé. Mimiti ti ubin aula anu kuno, tihang-tihang kai anu masih tohaga di Gedong Serba Guna, nepi ka struktur panto jeung jandélana, kabéhanana dirawat tanpa ngarobah bentuk aslina sabab ditangtayungan ku undang-undang. <ref name=":0" /> == Galéri == <gallery> Polresta Serang Kota - 03.jpg Polresta Serang Kota - 07.jpg Polresta Serang Kota - 14.jpg Polresta Serang Kota - 15.jpg Polresta Serang Kota - 18.jpg Polresta Serang Kota - 23.jpg Polresta Serang Kota - 26.jpg Polresta Serang Kota - 29.jpg Polresta Serang Kota - 30.jpg Polresta Serang Kota - 32.jpg Polresta Serang Kota - 33.jpg Polresta Serang Kota - 40.jpg </gallery> == Référénsi == [[Kategori:Artikel Wiki Cagar Budaya 3.0]] {{commons}} r55tn1vnkye14magfowqvx97n7ksk7j