Wikipedia suwiki https://su.wikipedia.org/wiki/Tepas MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Média Husus Obrolan Pamaké Obrolan pamaké Wikipedia Obrolan Wikipedia Gambar Obrolan gambar MédiaWiki Obrolan MédiaWiki Citakan Obrolan citakan Pitulung Obrolan pitulung Kategori Obrolan kategori Portal Obrolan portal TimedText TimedText talk Modul Pembicaraan Modul Acara Pembicaraan Acara 0 35222 711868 663943 2026-08-08T00:34:27Z Afdhal Sy 34142 711868 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=April 2017}} {{infobox person |name = Syahrini |image = Syahrini 2010.jpg |image_size = |background = solo_singer |caption = Syahrini |birth_name = Rini Fatimah Jaelani |alias = Princess Syahrini |birth_date = {{birth date and age|1980|8|1}} |birth_place = [[Sukabumi]], [[Jawa Barat]], [[Indonesia]] |death_date = |death_place = |instrument = [[Vokal]] |genre = [[Pop]] |partner = |occupation = [[Penyanyi]], [[Artis]] |years_active = |religion = |nationality = [[Indonesia]] |spouse = |parents = (Alm.) Dadang Zaelani<br />Wati Nurhayati |label = [[Pelangi Records]] |website = |influences = Beyonce, Kim Kardashian |influenced = |twitter = PrincesSyahrini }} '''Syahrini''' (lahir di [[Sukabumi]], [[Jawa Barat]], 1 Agustus 1980) nyaéta saurang panyanyi kabangsaan [[Indonesia]]. Syahrini ngajalakeun masa leutikna di [[Sukabumi]].<ref name="internet1">{{id}}[http://gadogadomusik.com/profil-syahrini.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127102731/http://gadogadomusik.com/profil-syahrini.html|date=2012-01-27}}(diakses kaping 18 november 2011)</ref> Album perdana sarjana hukum ti [[Universitas Pakuan]] [[Bogor]] ieu téh [[My Lovely]] anu dirilis dina 2008.<ref name="internet1"/> Saméméh ngarilis album kahiji, anak kadua ti tilu duduluran ieu kungsi menyanyi pikeun album kompilasi film [[Coklat Stroberi]] jeung judul lagu ''“Tatapan cinta“''.<ref name="internet1"/> Syahrini ngamulai karir di dunya musik liwat lagu ''Tatapan Cinta'' anu asup dina album original soundtrack [[Coklat Stroberi]] (2007).<ref name="internet2">{{id}}[http://fotonesia.net/indonesia-artis/syahrini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926023854/http://fotonesia.net/indonesia-artis/syahrini/|date=2011-09-26}}(diakses kaping 18 november 2011)</ref> Sataun saterusna, Rini geus boga album perdana ''My Lovely'' (2008) kalayan hits single ''“Bohong”'' sarta ''“My Lovely”'' anu bergenre genre pop.<ref name="internet2"/> Dina album ieu Rini suksés meunang pangrojong ti sawatara panyipta-panyipta, antara séjén [[Dewiq]] sarta [[Yovie Widianto]].<ref name="internet2"/> Saterusna dina pertengahan taun 2009, Syahrini ngarilis single ''“Pusing ½ Mati”'' anu mangrupa ciptaan Syahrini sorangan jeung bantuan aransemén ti [[Wawan TMG]] anu geus biasa ngalakonan prosés aransemén sarta mastering pikeun artis ''Republik Cinta Manajemén''.<ref name="internet2"/> [[Lagu]] ''Aku Tak Biasa'' meunang sentuhan béda. Aransemén musik dijieun ku [[Anang Hermansyah]] anu geus biasa jeung karakter vocal Syahrini.<ref name="internet2"/> Pangalaman [[Anang Hermansyah]] berkarir di industry musik salila 20 taun méré warna sorangan pikeun lagu “Aku Tak Biasa”.<ref name="internet2"/> Ditambah improvisasi Syahrini nyieun lagu ieu kadéngé ‘Tak Biasa’.<ref name="internet2"/> Leuwih powerfull sarta nonjolkeun range vokalna anu beuki asak sarta pinuh kalayan penjiwaan. Urang baris terhanyut sarta ngarasa “teu biasa lamun teu ngadéngé sora Princess Syahrini”.<ref name="internet2"/> == Diskografi == === Album === * ''[[My Lovely]]'' (2008) * ''[[Jangan Memilih Aku]]'' (bersama [[Anang Hermansyah|Anang]], 2010) * ''[[Semua Karena Cinta]]'' (2012) * ''[[Princess Syahrini]]'' (2016) === Singel === {{div col}} * "Pusing Setengah Mati" (2009) * "Aku Tak Biasa" (2010) * "Kau Yang Memilih Aku" (2011) * "Ya Robbi (Berserah Diri)" (2011) * "Taubatlah Taubat" (2011) * "Sesuatu" (2011) * "Semua Karena Cinta" (2012) * "Cinta Tapi Gengsi" (2013) * "Cetarrrrr" (2014) * "Cinta Sendirian" (bersama [[Maruli Tampubolon|Maruli]], 2014) * "Sandiwara Cinta" (2014) * "Seperti Itu?" (2015) * "Dingin" (2015) * "Kau Tak Punya Hati" (2015) * "Dream Big" (bersama DJ Kevin Bum, 2015) * "I Love You Allah" (2016) * "Wanita Lain" (2017) * "Cinta Terbaik" (bersama [[Aisyahrani]], 2018) * "Gubrak Gubrak Gubrak Jeng Jeng Jeng" (lagu tema film ''[[Bodyguard Ugal-ugalan]]'', 2018) * "Cintaku Kandas" (2018) * "Restu" (2019) * "Menikah" (2019) * "Seumur Hidupku" (2020) * "Kau Yang Utama" (2026){{div end}} == Filmografi == * {{judulfilm|Basahhh...||2008}} * {{judulfilm|The Maling Kuburans||2010}} * {{judulfilm|Baik-Baik Sayang||2011}} * {{judulfilm|Bodyguard Ugal-Ugalan||2018}} ==Rujukan== {{Reflist}} [[Kategori:Panyanyi Indonésia]] [[Kategori:Aktris Indonésia]] [[Kategori:Inohong Jawa Kulon]] [[Kategori:Inohong Sunda]] 2vfmvignj19gkgfzjwb2cawh0lo9qfk 711869 711868 2026-08-08T00:36:59Z Afdhal Sy 34142 /* Singel */ 711869 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=April 2017}} {{infobox person |name = Syahrini |image = Syahrini 2010.jpg |image_size = |background = solo_singer |caption = Syahrini |birth_name = Rini Fatimah Jaelani |alias = Princess Syahrini |birth_date = {{birth date and age|1980|8|1}} |birth_place = [[Sukabumi]], [[Jawa Barat]], [[Indonesia]] |death_date = |death_place = |instrument = [[Vokal]] |genre = [[Pop]] |partner = |occupation = [[Penyanyi]], [[Artis]] |years_active = |religion = |nationality = [[Indonesia]] |spouse = |parents = (Alm.) Dadang Zaelani<br />Wati Nurhayati |label = [[Pelangi Records]] |website = |influences = Beyonce, Kim Kardashian |influenced = |twitter = PrincesSyahrini }} '''Syahrini''' (lahir di [[Sukabumi]], [[Jawa Barat]], 1 Agustus 1980) nyaéta saurang panyanyi kabangsaan [[Indonesia]]. Syahrini ngajalakeun masa leutikna di [[Sukabumi]].<ref name="internet1">{{id}}[http://gadogadomusik.com/profil-syahrini.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127102731/http://gadogadomusik.com/profil-syahrini.html|date=2012-01-27}}(diakses kaping 18 november 2011)</ref> Album perdana sarjana hukum ti [[Universitas Pakuan]] [[Bogor]] ieu téh [[My Lovely]] anu dirilis dina 2008.<ref name="internet1"/> Saméméh ngarilis album kahiji, anak kadua ti tilu duduluran ieu kungsi menyanyi pikeun album kompilasi film [[Coklat Stroberi]] jeung judul lagu ''“Tatapan cinta“''.<ref name="internet1"/> Syahrini ngamulai karir di dunya musik liwat lagu ''Tatapan Cinta'' anu asup dina album original soundtrack [[Coklat Stroberi]] (2007).<ref name="internet2">{{id}}[http://fotonesia.net/indonesia-artis/syahrini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926023854/http://fotonesia.net/indonesia-artis/syahrini/|date=2011-09-26}}(diakses kaping 18 november 2011)</ref> Sataun saterusna, Rini geus boga album perdana ''My Lovely'' (2008) kalayan hits single ''“Bohong”'' sarta ''“My Lovely”'' anu bergenre genre pop.<ref name="internet2"/> Dina album ieu Rini suksés meunang pangrojong ti sawatara panyipta-panyipta, antara séjén [[Dewiq]] sarta [[Yovie Widianto]].<ref name="internet2"/> Saterusna dina pertengahan taun 2009, Syahrini ngarilis single ''“Pusing ½ Mati”'' anu mangrupa ciptaan Syahrini sorangan jeung bantuan aransemén ti [[Wawan TMG]] anu geus biasa ngalakonan prosés aransemén sarta mastering pikeun artis ''Republik Cinta Manajemén''.<ref name="internet2"/> [[Lagu]] ''Aku Tak Biasa'' meunang sentuhan béda. Aransemén musik dijieun ku [[Anang Hermansyah]] anu geus biasa jeung karakter vocal Syahrini.<ref name="internet2"/> Pangalaman [[Anang Hermansyah]] berkarir di industry musik salila 20 taun méré warna sorangan pikeun lagu “Aku Tak Biasa”.<ref name="internet2"/> Ditambah improvisasi Syahrini nyieun lagu ieu kadéngé ‘Tak Biasa’.<ref name="internet2"/> Leuwih powerfull sarta nonjolkeun range vokalna anu beuki asak sarta pinuh kalayan penjiwaan. Urang baris terhanyut sarta ngarasa “teu biasa lamun teu ngadéngé sora Princess Syahrini”.<ref name="internet2"/> == Diskografi == === Album === * ''[[My Lovely]]'' (2008) * ''[[Jangan Memilih Aku]]'' (bersama [[Anang Hermansyah|Anang]], 2010) * ''[[Semua Karena Cinta]]'' (2012) * ''[[Princess Syahrini]]'' (2016) === Singel === * "Pusing Setengah Mati" (2009) * "Aku Tak Biasa" (2010) * "Kau Yang Memilih Aku" (2011) * "Ya Robbi (Berserah Diri)" (2011) * "Taubatlah Taubat" (2011) * "Sesuatu" (2011) * "Semua Karena Cinta" (2012) * "Cinta Tapi Gengsi" (2013) * "Cetarrrrr" (2014) * "Cinta Sendirian" (bersama [[Maruli Tampubolon|Maruli]], 2014) * "Sandiwara Cinta" (2014) * "Seperti Itu?" (2015) * "Dingin" (2015) * "Kau Tak Punya Hati" (2015) * "Dream Big" (bersama DJ Kevin Bum, 2015) * "I Love You Allah" (2016) * "Wanita Lain" (2017) * "Cinta Terbaik" (bersama [[Aisyahrani]], 2018) * "Gubrak Gubrak Gubrak Jeng Jeng Jeng" (lagu tema film ''[[Bodyguard Ugal-ugalan]]'', 2018) * "Cintaku Kandas" (2018) * "Restu" (2019) * "Menikah" (2019) * "Seumur Hidupku" (2020) * "Kau Yang Utama" (2026) == Filmografi == * {{judulfilm|Basahhh...||2008}} * {{judulfilm|The Maling Kuburans||2010}} * {{judulfilm|Baik-Baik Sayang||2011}} * {{judulfilm|Bodyguard Ugal-Ugalan||2018}} ==Rujukan== {{Reflist}} [[Kategori:Panyanyi Indonésia]] [[Kategori:Aktris Indonésia]] [[Kategori:Inohong Jawa Kulon]] [[Kategori:Inohong Sunda]] pei3v8vwacg9e4vjjoa6zq3lyhdi4xm 0 105292 711870 711866 2026-08-08T04:37:17Z Hasnanf 28942 /* Perang Dunya II */ 711870 wikitext text/x-wiki [[Gambar:1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics - Geographicus - Scandinavia-homann-1730.jpg|jmpl|Peta wewengkon Skandinavia jeung Fennoscandia taun 1730, kaasup wilayah Jérman kalér, Polandia kalér, wewengkon Baltik, Livonia, Bélarusia, jeung Rusia kalér kulon. (jieunan [[Johan Homann]])]] Ditingali tina wanci sajarah, dina harti ayana rincian anu ditulis ngeunaan [[Finlandia]], '''[[sajarah]] Finlandia''' mimiti kacatet sabudeureun taun 1100 M, nyaéta wanci kapamilikan Finlandia masih diparebutkeun ku [[Swédia]] jeung [[Rusia]].<ref name=":1" /> Sajarah Finlandia ngeunaan pangwangunan padumukan, pangrebutan wilayah jeung kakawasaan, tuluy kamerdékaan Finlandia éta sorangan. Di éra modérn, Finlandia ngalaman jadi negara handapeun kakawasaan Rusia jeung Swédia. Tuluy nuturkeun [[Revolusi Rusia|Révolusi Rusia]], Finlandia ahirna ngamerdékakeun manéh. Salila [[Perang Tiis]], Finlandia mertahankeun posisi nétral, tuluy jadi anggota [[Uni Éropa]] di taun 1995. Saprak invasi Rusia ka [[Ukraina]], Finlandia resmi ngagabung jadi anggota [[North Atlantic Treaty Organization|North Atlantic Treaty Organization (NATO)]].<ref name=":0" /> Lemah cai urang Finlandia mimitina teu katingali jiga wewengkon anu bisa sukses dicicingan, ku sabab wewengkon kalér buana [[Éropa]] kaasup kana Buderan [[Arktik]], nu mana miboga sumber daya alam nu kawates: kakurangan sumber daya fosil jeung kudu ngimpor kabutuhan énérgi ti wewengkon séjén. Kitu deui ditingali tina kaayaan iklim anu ngawatesan kagiatan agrikultur jeung pola kahirupan sapopoé, utamana dina usum tiis anu panjang jeung poék. Ku kituna, rahayat Finlandia mampu adaptasi sangkan parobahan sarta salamet tina kondisi anu teu nguntungkeun, boh tina kondisi politik atawa kondisi alam sangkan bisa jadi bangsa nu suksés.<ref name=":4">{{Cite book|title=A Short History of Finland|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing|last=Singleton|first=Fred|publisher=Cambridge University Press|year=1998|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing/page/1 1]-17|chapter=History of Finland|isbn=9780511608087|doi=10.1017/CBO9780511608087}}</ref> == Sajarah Mimiti == [[Guha Susiluola]], deukeut [[Kristinestad]] di [[Ostrobothnia]], mangrupakeun tempat anu diusulkeun yén mungkin kungsi dicicingan ku [[Néanderthal]] perkiraan 120.000 ka tukang nalika Wanci [[Interglasial Terahir]]. Interprétasi ieu masih diperdebatkeun ku para ahli jeung kasebut kontrovérsial ngeunaan bebeneranna. Upamana dikonpirmasi bener, guha ieu bakal jadi padumukan jalma mimiti di [[Fennoscandia]] anu dipikanyaho.<ref>{{Cite journal|last=Nielsen|first=Trine Kellberg|last2=Riede|first2=Felix|date=2018-11|title=On Research History and Neanderthal Occupation at its Northern Margins|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1461957118000128/type/journal_article|journal=European Journal of Archaeology|language=en|volume=21|issue=4|pages=506–527|doi=10.1017/eaa.2018.12|issn=1461-9571}}</ref> Para pamaké basa Proto-Finlandia nepi di Finlandia dina wanci praaksara mangrébu-rébu taun ka tukang.<ref name=":1">{{Cite book|title=Upheaval|last=Diamond|first=Jared|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2022|isbn=9786024818494|location=Jakarta|pages=55-96}}</ref> Diperkirakeun kelompok manusa éta nepi di Finlandia sakitar 9.000 taun ka tukang, ngawakilan sababaraha séké sélér, kaasup karuhun urang [[Sami]] kiwari. Kataji ku lobana sato jang diburu, utamana lauk jeung sato anu diarah buluna, kelompok jalma éta nuturkeun lééhan és ka belah kalér. Diperkirakeun yén tujuan mimiti kelompok manusa éta téh ngan saukur jang usum panas, tapi laun-laun beuki loba anu cicing di wewengkon éta salila usum tiis.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Finland|title=History of Finland|last=Sandvik|first=Gudmund|last2=Enander|first2=Henrik|publisher=Britannica|last3=Henriksson|first3=Markku Ilmari|last4=Larson|first4=Susan Ruth|last5=Weibull|first5=Jörgen}}</ref> Kelompok nu séjénna diperkirakeun nepi 3.000 taun saenggeusna ti belah kidul wétan. Kelompok ieu nyaéta nu mawa basa [[Finno-Ugric]] sarta diperkirakeun boga patali jeung karuhun urang Finlandia ([[Finns]]) kiwari. Salian ti éta, kelompok anu jadi karuhun urang [[Tavastian]] nuturkeun ti belah kidul kulon jeung tengah buana [[Éropa]], anu lila kalilaan ngadopsi basa [[Finno-Ugric]].<ref name=":0" /> Salila milenium kahiji, sababaraha kelompok manusa narepi ka wewengkon ieu. Kelompok Sami anu hirup nomadén sumebar di sabagian lega wewengkon Finlandia, mundur ka belah kalér. Grup nu lian lolobana kawin campur sarta asimilasi jeung pendatang anyar, sahingga pangdumukan anyar sumebar di wewengkon kidul Finlandia. Jumlah populasi di jaman éta masih kaitung jarang jeung saeutik, tapi tilu bangsa ngahiji anu papisah geus katingali matuh di wewengkonna séwang-séwang: urang Finlandia, urang [[Tavastia]], jeung urang [[Karélia]]. Unggal kelompok éta geus miboga pamingpinna sorangan sarta ngempur perang ka hiji jeung nu séjénna.<ref name=":0" /> == Wanci Kakawasaan Swédia == Finlandia aya handapeun kakawasaan Swédia ti abad ka-12. Sumber sajarah ngeunaan wanci ieu lobana tina [[legénda]] jeung [[tradisi]] dibandingkeun tina dokumén sejarah. Dina wanci ieu, karajaan Swédia geus ngadeg, tuluy di tengah abad ka-12 tahta karajaan keur ditempatan ku Raja Érik anu satia ka [[Gereja Katolik Roma|Garéja Roma]]. Ka belah wétan, wewengkon [[Novgorod]] anu sémi-merdeka diadegkeun ku urang [[Viking]] ti abad ka-salapan sarta miboga patali jeung [[Kiev]], mangrupa wewengkon pusat. Wewengkon ieu miboga hubungan dagang jeung daérah [[Baltik]] sarta basis militér anu kuat. Di jaman ieu Finlandia mangrupa daérah panyangga antara kakuatan Swédia jeung [[Novgorod]] anu silih lawan, sarta aya handapeun tekenan ti [[Baltik]]-[[Jerman|Jérman]] anu datang ti daratan belah kidul [[Teluk]] Finlandia. Teu siga tatanggana anu leuwih kuat, urang Finlandia ([[Finns]]) di jaman éta masih can ngadeg wilayah kakawasaanna sorangan, nyaéta masih kabagi jadi tilu kelompok: urang [[Suomalaiset]], [[Hämäläiset]], jeung [[Karjalaiset]] anu mindeng guntreng hiji jeung nu séjén.<ref name=":2">{{Cite book|edition=2|title=A Short History of Finland|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511608087/type/book|publisher=Cambridge University Press|date=1998-10-01|isbn=978-0-521-64701-4|doi=10.1017/cbo9780511608087|first=Fred|last=Singleton}}</ref> Salah sahiji [[legénda]] anu nyaritakeun wanci ieu nyaéta kasebut yén [[perang suci]] anu dipingpin ku [[Raja Érik]] ti Swedia, dipirig ku [[Uskup]] [[Henry]] ti [[Uppsala]], taun 1155. [[Perang suci]] ieu anu ngamimitian struktur organisasi Garéja Finlandia anu leuwih jelas, anu tuluy ngajalankeun tradisi [[Karésten|Kristen]] anu tartib. Diperkirakeun yén perang suci éta dijurung ku kadatangan [[Nicholas Breakspear]] di Swédia taun 1152-1153, anu dikirim ku [[Paus]] sangkan nguatkeun pangaruh [[Garéja]] di wewengkon [[Skandinavia]]. Sanggeus éta Nicholas tuluy jadi Paus anu miboga gelar [[Hadrian IV]].<ref name=":2" /> Taun 1249, [[Birger Jarl]] mingpin ékspedisi ka [[Tavastia]] (anu kiwari jadi [[Häme]]), nyaéta wewengkon anu geus dikristenkeun, sangkan usaha ngasupkeun Finlandia ka wewengkon Swédia. [[Birger Jarl|Birger]] tuluy ngawangun bénténg di [[Tavastia]] jeung daérah basisir kalér [[Teluk Finlandia]], anu tuluy dijadikeun daérah pangdumukan Swédia anu lega. Ti dinya, [[urang Swédia]] tuluy parindah ogé ka basisir wétan [[Teluk Bothnia]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Finland/Finland-under-Swedish-rule|title=Finland - Swedish Rule, Sovereignty, Independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2024-06-29}}</ref> Taun 1293, [[Torgils Knutsson]] muka ékspédisi sangkan nguasaan sakabeh [[Karélia]] jeung ngawangun bénténg di [[Viipuri]]. Perang tuluy lumangsung nepi ka taun 1323, nalika [[Perjangjian Pähkinäsaari]] nangtukeun wates wewengkon pangaruh Rusia jeung Swédia dina garis samar ti bagéan wétan [[Teluk Finlandia]], ngaliwatan tengah [[Karélia]] ka belah kalér kulon [[Teluk Bothnia]], tuluy ngeureunkeun [[perang suci]], anu hasilna Finlandia jadi bagéan wewengkon Swédia. Ti saprak éta, Swédia tuluy ngokolakeun tradisina sangkan dijalankeun ku Finlandia. Istana-istana diwangun, pajak ditarikan anu umumna make bulu sasatoan, tuluy jadi gandum atawa paparéan, mantéga, jeung duit.<ref name=":3" /> Taun 1362, [[Raja Haakon]] ti Swedia ngadegkeun hak jang urang Finlandia sangkan bisa miluan pamilihan karajaan sarta méré status Finlandia anu sarua jeung bagéan karajaan nu séjén. Sababaraha taun ti éta, [[Raja Haakon]] digulingkeun, tuluy [[Albert]] ti [[Mecklenburg]] naék jadi raja. Sanajan kitu, [[Albert]] kaitung kurang kasohor di kalangan rahayat Finlandia, tuluy 1374, bangsawan Swédia, [[Bo Jonsson Grip]], meunangkeun gelar jang sakabéh Finlandia. [[Bo Jonsson Grip|Grip]] tilar dunya taun 1386, teu lila ti éta Finlandia ngahiji jadi bagéan wewengkon [[Kalmar]]. <ref name=":3" /> Nincak ka abad 18, handapeun kakawasaan [[Charles XII]], Swédia geus mimiti kaleungitan kakuatanna di [[Éropa]]. Dina [[Perang Kalér Kadua]], Rusia nempatan Finlandia salila dalapan taun (ti 1713-1721), tuluy sanggeus [[Perjangjian Nystad|Perjangjian Damai Nystad (Uusikaupunki)]] taun 1721, Swédia kudu nyerahkeun bagéan tenggara Finlandia jeung [[Viipuri]] sarta propinsi-propinsi [[Baltik]]. Ti dinya, kamampuan Swédia jang mertahankeun Finlandia geus ngalemahan, sarta taun-taun penjajahan Rusia kahareupna méré rarasan kateupastian jeung teu aman anu lana.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> Salaku bagian ti monarki Swédia, dina praktékna, Finlandia teu boga institusi atawa lembaga pamaréntahanna sorangan, tapi ti patengahan abad ka-18 kaum inteléktual jeung pajabat pamaréntah lolobana ti urang Finlandia. Dina kaayaan éta, muncul rarasan yén Finlandia kudu nanggung balukar kaborosan Swédia dina hal kawijakan luar negeri. Arahan stratégis Swédia taun 1785 nyebutkeun yén saumpama Rusia nyerang, pasukan Swédia kudu mundur ti garis hareup, ninggalkeun détasemén Finlandia; sarta lamun Finlandia aya handapeun kondisi bahaya nu ékstrim, sakumna kudu diévakuasi. Stratégi éta tuluy kalaksana di taun 1808-1809, nu mana panghianatan [[Liga Anjala]] kajadian deui di taun éta nalika [[Sveaborg]] (ayeuna [[Suomenlinna]]) deukeut [[Helsinki]] kudu diserahkeun ka [[Rusia]]. == Wanci Otonomi Handapeun Rusia == Taun 1809, Finlandia kudu nanggung kawajibanna sorangan jang damai jeung Rusia. [[Alexander I]] tuluy nawarkeun sangkan ngakuan kamajuan konstitusi Finlandia sarta méré otonomi salaku [[kadipatén]] agung handapeun tahtana. Sacara formal, Finlandia masih bagéan ti Karajaan Swédia nepi ka kaluarna [[Perjangjian Hamina]] di taun éta kénéh. Sanajan kitu, lolobana ti pamingpin urang Swédia geus taak kana kaayaan handapeun kawasa Swédia sarta ngarepkeun bisa miboga pamaréntahan mandiri saloba nu bisa diusahakeun handapeun panyalindungan Rusia. Harepan éta téh tuluy bisa kawujud sanggeus aya [[Diét Porvoo]], nyaéta majelis [[législatip]] anu nangtukeun kamerdikaan Finlandia salaku bangsa—éntitas pulitik anu ngahiji anu miboga status kadipatén. Ti saprak miboga status kadipatén, jang ngakuan otonomi urang Finlandia, [[Alexander I]] ngajangjikeun yén arék ngajénan ageman nu dijalankeun sarta hukum-hukum dasar anu dilarapkeun di Finlandia.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Ti taun 1809 nepi ka 1863, Finlandia ngalarapkeun birokrasi nu diatur ku Kaisar [[Rusia]], anu tuluy diwakilan ku gubernur jenderal di pamaréntahanna. Saacanna, tingkatan administrasi anu pangluhurna di pamaréntahan dijalankeun ku mahkamah agung, ti saprak jaman ieu diubah jadi sénat nu mangrupan kamenterian, nu diwangun ku departemén judisial atawa hukum jeun departemén ékonomi. Sangkan ngawakilan Finlandia jang ka kakaisaran Rusia, sekretaris kamenterian ogé ditempatkeun di [[Saint Petersburg|St. Petersburg]].<ref name=":0" /> Keur kalolobaan urang Finlandia, jaman ieu kasebut jaman anu makmur, sangkilang kondisi ékonomi anu nguntungkeun, sarta teu aya peperangan salian ti [[Perang Kriméa]]. Sababaraha réformasi bisa dilarapkeun di periode ieu. Di antarana kaasup réstorasi wilayah Finlandia anu diserahkeun ti Swédia ka Rusia dina [[Perjangjian Uusikaupunki]] taun 1721, jeung [[Perjangjian Turku]] taun 1743. Sanggeus kitu, taun 1812 Hélsinki dijadikeun ibukota sarta dijalankeun pangwangunan tempat-tempat monuméntal. Sanajan kitu, lantaran pamaréntahna kawilang otoritér jeung birokratis sarta populasi warga désa nu kalayan loba jeung murni miboga struktur agraris pamikiran-pamikiran [[liberal]] jeung [[nasionalis]] masih kacegah sumebarna.<ref name=":0" /> Wanci tentrem Finlandia handapeun Rusia mimiti kaganggu ti saprak [[Tsar Nikolai II]] naék tahta tuluy nunjuk Gubernur Jénderal [[Bobrikov]], nu mana ngabalukarkeun pamaréntahan jadi oprésif. Di akhir hirupna, [[Bobrikov]] dibunuh ku urang Finlandia taun 1904.<ref name=":1" /> == Perjuangan Pikeun Kamerdékaan == [[Gambar:1918 Finnish Civil War Fronts.jpg|jmpl|273x273px|Peta nalika Perang Saudara Finlandia]] Ngadekeutan ka ahir [[Perang Dunya I]], révolusi [[Bolshevik]] di Rusia ngamimitian parah. Moméntum éta dimangfaatkeun ku Finlandia jang ngamaklumatkeun kamerdékaanna.<ref name=":1" /> Nalika éta, tungtutan ti kaum nasionalis Finlandia kasebut konservatif jeung défénsif, anu hayang mertahankeun otonomi konstitusional anu kungsi kadedet salila taun 1899-1905 jeung 1910-1917 handapeun kakawasaan otokratis [[Tsar]] Rusia.<ref>{{Cite journal|last=Coakley|first=John|date=1986-03|title=Political succession and regime change in new states in inter-war Europe: Ireland, Finland, Czechoslovakia and the Baltic Republics|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0304413000010237/type/journal_article|journal=European Journal of Political Research|language=en|volume=14|issue=1-2|pages=187–206|doi=10.1111/j.1475-6765.1986.tb00829.x|issn=0304-4130}}</ref> Désémber 1917, nalika aya kakosongan kakawasaan nuturkeun [[Révolusi Rusia]], Finlandia ngadéklarasikeun kemerdékaanna.<ref>{{Cite journal|last=Niemi|first=Marjaana|date=2017-11|title=Breaking from and building on the past: Helsinki and Dublin after independence|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021121417000347/type/journal_article|journal=Irish Historical Studies|language=en|volume=41|issue=160|pages=238–255|doi=10.1017/ihs.2017.34|issn=0021-1214}}</ref> Déklarasi kamerdékaan éta ngabalukarkeun perang saudara, antara urang Finlandia konservatif anu disebut Golongan Bodas, nyaéta prajurit Finlandia anu disokong jeung dibantuan ku tentara Jérman nu ngadarat di Finlandia, ngalawan urang Finlandia [[komunis]] anu disebut Golongan Beureum, sakaligus prajurit Rusia anu kénéh nyicingan Finlandia. Nalika Golongan Bodas meunang, 8.000 jalma anu kaasup Golongan Beureum tiwas ditémbak, sarta 20.000 jalma lainna tilar dunya kusabab panyakit jeung kalaparan lantaran ditahan di kamp-kamp konséntrasi. Ingetan ngeunaan perang saudara éta saolah jadi pamicu rasa kasieunan urang Finlandia ka Rusia jeung [[komunisme]], kaasup konsekuénsi-konsekuénsi ti tindakan Finlandia ka [[Uni Soviét]] ka hareupna.<ref name=":1" /> == Wanci antar-perang == Sanggeusna perang saudara, parlemén Finlandia anu dikontrol ku Golongan Bodas milih pikeun ngajegkeun sistem monarki konstitusional anu tuluy bakal disebut Karajaan Finlandia, handapeun pangéran [[Frederick Charles]] ti [[Hesse]] salaku rajana. Nanging éléhna Jérman dina Nopémber 1918 ngajadikeun éta rencana téh teu mungkin. Finlandia tuluy jadi républik anu dipimpin ku [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] salaku présidén mimitina anu dipilih taun 1919. Sanajan perang saudara anu peurih, sarta ancaman anu tutuluyan ti gerakan [[fasis]], Finlandia angger mertahankeun sistem démokrasi [[kapitalis]] handapeun aturan hukum. Kontras ti éta, [[Éstonia]] anu padeukeut, dina kaayaan anu mirip nanging tanpa perang saudara, ngamimitian salaku nagara [[démokrasi]] tuluy jadi ka[[diktator]]<nowiki/>an di taun 1934.<ref>{{Cite journal|last=Siaroff|first=Alan|date=1999|title=Democratic Breakdown and Democratic Stability: A Comparison of Interwar Estonia and Finland|url=https://www.jstor.org/stable/3232774|journal=Canadian Journal of Political Science / Revue canadienne de science politique|volume=32|issue=1|pages=103–124|issn=0008-4239}}</ref> == Perang Dunya II == Dina 23 Agustus 1939, Uni Soviet jeung Nazi Jérman nandatanganan Pakta Molotov-Ribbentrop anu tuluy ngabagi Éropa jadi wewengkon pangaruh ti dua kadiktatoran. Numutkeun kana pakta éta, Uni Soviét ngamimitian [[Perang Musim Tiis]] dina 30 Nopémber 1939 pikeun nganéksasi Finlandia. Républik Demokratik Finlandia diatur ku [[Josef Stalin]] mangsa perang dimimitian pikeun maréntah Finlandia sanggeus panaklukan ku Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.co.uk/articles/how-finland-protected-its-ww2-independence-during-the-winter-war|title=How Finland protected its WW2 independence during the Winter War|website=Sky HISTORY TV channel|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Kecaman internasional sumébar pikeun ngaréspon serangan anu ngadadak éta anu tuluy ngabalukarkeun Uni Soviet dikaluarkeun ti [[Liga Bangsa-Bangsa|Liga Bangsa-Bangsa.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/december-14/ussr-expelled-from-the-league-of-nations|title=USSR expelled from the League of Nations {{!}} December 14, 1939|last=Editors|first=HISTORY com|website=HISTORY|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Nalika Perang Musim Tiis éta, Tantara Beureum, nyaéta tantara Soviet éléh di loba patempuran, pang katelahna dina Patempuran Suomussalmi.<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/weather-forecast-winter-war-1939-snow-w3h528mhl|title=Winter war: Snow skills gave Finland advantage over Soviet invaders in 1939|last=Simons|first=Paul|language=en-GB|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeus dua bulan lilana tempur anu teu kaharti, sarta geus kaleungitan pasukan jeung amunisi, Uni Soviet ngamimitian maju di Pébruari, tuluy nepi ka Vyborg di Maret. Parjanjian Daméy Moskow tuluy ditandatanganan dina 12 Maret 1940, tuluy perang dieureunkeun isukannana. Finlandia mampu mertahankeun kamerdikaanna tapi ngaleupaskeun 9% téritori wewengkonna ka Uni Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.prlib.ru/challenge-en.html?redirect=/en/history/619090|title=USSR and Finland Signed the Moscow Treaty|website=www.prlib.ru|publisher=Presidential Library|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeusna Perang Musim Tiis, Jérman dipandang teu dipercaya ku Finlandia kusabab dianggap jadi balad Uni Soviet. Sanajan kitu, pamaréntah Finlandia miboga upaya pikeun mulihkeun hubungan diplomatis jeung Jérman tapi angger nuluykeun kawijakan anu oriéntasina ka Kulon sarta ngabadamikeun perjangjian dagang perang jeung Inggris Raya. Perjangjian éta tuluy dibolaykeun sanggeus Jérman nginvasi Dénmark jeung Norwégia dina 9 April 1940 anu ngabalukarkeun Inggris Raya ngeureunkeun sakabéh hubungan dagang sarta komunikasi lalu lintas jeung nagara-nagara Nordik.<ref>{{Cite book|title=Finland in the Second World War|url=http://link.springer.com/10.1057/9781403919748|publisher=Palgrave Macmillan UK|date=2002|location=London|isbn=978-1-349-42116-9|doi=10.1057/9781403919748|language=en|first=Olli|last=Vehviläinen|pages=77-79}}</ref> Pacengkadan katutuluyan di Juni 1941 anu katelah Perang Soviet-Finlandia II, nalika Finlandia jadi balad Jérman nuturkeun invasi Nazi Jérman ka Uni Soviet dina Operasi Barbarossa. == Rujukan == [[Kategori:Sajarah dumasar nagara]] [[Kategori:Sajarah Éropa]] [[Kategori:Sajarah dunya]] d3lnpg7k6becs0ywsqqx0ei9pxcpsxz 711871 711870 2026-08-08T04:43:11Z Hasnanf 28942 /* Perang Dunya II */ 711871 wikitext text/x-wiki [[Gambar:1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics - Geographicus - Scandinavia-homann-1730.jpg|jmpl|Peta wewengkon Skandinavia jeung Fennoscandia taun 1730, kaasup wilayah Jérman kalér, Polandia kalér, wewengkon Baltik, Livonia, Bélarusia, jeung Rusia kalér kulon. (jieunan [[Johan Homann]])]] Ditingali tina wanci sajarah, dina harti ayana rincian anu ditulis ngeunaan [[Finlandia]], '''[[sajarah]] Finlandia''' mimiti kacatet sabudeureun taun 1100 M, nyaéta wanci kapamilikan Finlandia masih diparebutkeun ku [[Swédia]] jeung [[Rusia]].<ref name=":1" /> Sajarah Finlandia ngeunaan pangwangunan padumukan, pangrebutan wilayah jeung kakawasaan, tuluy kamerdékaan Finlandia éta sorangan. Di éra modérn, Finlandia ngalaman jadi negara handapeun kakawasaan Rusia jeung Swédia. Tuluy nuturkeun [[Revolusi Rusia|Révolusi Rusia]], Finlandia ahirna ngamerdékakeun manéh. Salila [[Perang Tiis]], Finlandia mertahankeun posisi nétral, tuluy jadi anggota [[Uni Éropa]] di taun 1995. Saprak invasi Rusia ka [[Ukraina]], Finlandia resmi ngagabung jadi anggota [[North Atlantic Treaty Organization|North Atlantic Treaty Organization (NATO)]].<ref name=":0" /> Lemah cai urang Finlandia mimitina teu katingali jiga wewengkon anu bisa sukses dicicingan, ku sabab wewengkon kalér buana [[Éropa]] kaasup kana Buderan [[Arktik]], nu mana miboga sumber daya alam nu kawates: kakurangan sumber daya fosil jeung kudu ngimpor kabutuhan énérgi ti wewengkon séjén. Kitu deui ditingali tina kaayaan iklim anu ngawatesan kagiatan agrikultur jeung pola kahirupan sapopoé, utamana dina usum tiis anu panjang jeung poék. Ku kituna, rahayat Finlandia mampu adaptasi sangkan parobahan sarta salamet tina kondisi anu teu nguntungkeun, boh tina kondisi politik atawa kondisi alam sangkan bisa jadi bangsa nu suksés.<ref name=":4">{{Cite book|title=A Short History of Finland|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing|last=Singleton|first=Fred|publisher=Cambridge University Press|year=1998|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing/page/1 1]-17|chapter=History of Finland|isbn=9780511608087|doi=10.1017/CBO9780511608087}}</ref> == Sajarah Mimiti == [[Guha Susiluola]], deukeut [[Kristinestad]] di [[Ostrobothnia]], mangrupakeun tempat anu diusulkeun yén mungkin kungsi dicicingan ku [[Néanderthal]] perkiraan 120.000 ka tukang nalika Wanci [[Interglasial Terahir]]. Interprétasi ieu masih diperdebatkeun ku para ahli jeung kasebut kontrovérsial ngeunaan bebeneranna. Upamana dikonpirmasi bener, guha ieu bakal jadi padumukan jalma mimiti di [[Fennoscandia]] anu dipikanyaho.<ref>{{Cite journal|last=Nielsen|first=Trine Kellberg|last2=Riede|first2=Felix|date=2018-11|title=On Research History and Neanderthal Occupation at its Northern Margins|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1461957118000128/type/journal_article|journal=European Journal of Archaeology|language=en|volume=21|issue=4|pages=506–527|doi=10.1017/eaa.2018.12|issn=1461-9571}}</ref> Para pamaké basa Proto-Finlandia nepi di Finlandia dina wanci praaksara mangrébu-rébu taun ka tukang.<ref name=":1">{{Cite book|title=Upheaval|last=Diamond|first=Jared|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2022|isbn=9786024818494|location=Jakarta|pages=55-96}}</ref> Diperkirakeun kelompok manusa éta nepi di Finlandia sakitar 9.000 taun ka tukang, ngawakilan sababaraha séké sélér, kaasup karuhun urang [[Sami]] kiwari. Kataji ku lobana sato jang diburu, utamana lauk jeung sato anu diarah buluna, kelompok jalma éta nuturkeun lééhan és ka belah kalér. Diperkirakeun yén tujuan mimiti kelompok manusa éta téh ngan saukur jang usum panas, tapi laun-laun beuki loba anu cicing di wewengkon éta salila usum tiis.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Finland|title=History of Finland|last=Sandvik|first=Gudmund|last2=Enander|first2=Henrik|publisher=Britannica|last3=Henriksson|first3=Markku Ilmari|last4=Larson|first4=Susan Ruth|last5=Weibull|first5=Jörgen}}</ref> Kelompok nu séjénna diperkirakeun nepi 3.000 taun saenggeusna ti belah kidul wétan. Kelompok ieu nyaéta nu mawa basa [[Finno-Ugric]] sarta diperkirakeun boga patali jeung karuhun urang Finlandia ([[Finns]]) kiwari. Salian ti éta, kelompok anu jadi karuhun urang [[Tavastian]] nuturkeun ti belah kidul kulon jeung tengah buana [[Éropa]], anu lila kalilaan ngadopsi basa [[Finno-Ugric]].<ref name=":0" /> Salila milenium kahiji, sababaraha kelompok manusa narepi ka wewengkon ieu. Kelompok Sami anu hirup nomadén sumebar di sabagian lega wewengkon Finlandia, mundur ka belah kalér. Grup nu lian lolobana kawin campur sarta asimilasi jeung pendatang anyar, sahingga pangdumukan anyar sumebar di wewengkon kidul Finlandia. Jumlah populasi di jaman éta masih kaitung jarang jeung saeutik, tapi tilu bangsa ngahiji anu papisah geus katingali matuh di wewengkonna séwang-séwang: urang Finlandia, urang [[Tavastia]], jeung urang [[Karélia]]. Unggal kelompok éta geus miboga pamingpinna sorangan sarta ngempur perang ka hiji jeung nu séjénna.<ref name=":0" /> == Wanci Kakawasaan Swédia == Finlandia aya handapeun kakawasaan Swédia ti abad ka-12. Sumber sajarah ngeunaan wanci ieu lobana tina [[legénda]] jeung [[tradisi]] dibandingkeun tina dokumén sejarah. Dina wanci ieu, karajaan Swédia geus ngadeg, tuluy di tengah abad ka-12 tahta karajaan keur ditempatan ku Raja Érik anu satia ka [[Gereja Katolik Roma|Garéja Roma]]. Ka belah wétan, wewengkon [[Novgorod]] anu sémi-merdeka diadegkeun ku urang [[Viking]] ti abad ka-salapan sarta miboga patali jeung [[Kiev]], mangrupa wewengkon pusat. Wewengkon ieu miboga hubungan dagang jeung daérah [[Baltik]] sarta basis militér anu kuat. Di jaman ieu Finlandia mangrupa daérah panyangga antara kakuatan Swédia jeung [[Novgorod]] anu silih lawan, sarta aya handapeun tekenan ti [[Baltik]]-[[Jerman|Jérman]] anu datang ti daratan belah kidul [[Teluk]] Finlandia. Teu siga tatanggana anu leuwih kuat, urang Finlandia ([[Finns]]) di jaman éta masih can ngadeg wilayah kakawasaanna sorangan, nyaéta masih kabagi jadi tilu kelompok: urang [[Suomalaiset]], [[Hämäläiset]], jeung [[Karjalaiset]] anu mindeng guntreng hiji jeung nu séjén.<ref name=":2">{{Cite book|edition=2|title=A Short History of Finland|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511608087/type/book|publisher=Cambridge University Press|date=1998-10-01|isbn=978-0-521-64701-4|doi=10.1017/cbo9780511608087|first=Fred|last=Singleton}}</ref> Salah sahiji [[legénda]] anu nyaritakeun wanci ieu nyaéta kasebut yén [[perang suci]] anu dipingpin ku [[Raja Érik]] ti Swedia, dipirig ku [[Uskup]] [[Henry]] ti [[Uppsala]], taun 1155. [[Perang suci]] ieu anu ngamimitian struktur organisasi Garéja Finlandia anu leuwih jelas, anu tuluy ngajalankeun tradisi [[Karésten|Kristen]] anu tartib. Diperkirakeun yén perang suci éta dijurung ku kadatangan [[Nicholas Breakspear]] di Swédia taun 1152-1153, anu dikirim ku [[Paus]] sangkan nguatkeun pangaruh [[Garéja]] di wewengkon [[Skandinavia]]. Sanggeus éta Nicholas tuluy jadi Paus anu miboga gelar [[Hadrian IV]].<ref name=":2" /> Taun 1249, [[Birger Jarl]] mingpin ékspedisi ka [[Tavastia]] (anu kiwari jadi [[Häme]]), nyaéta wewengkon anu geus dikristenkeun, sangkan usaha ngasupkeun Finlandia ka wewengkon Swédia. [[Birger Jarl|Birger]] tuluy ngawangun bénténg di [[Tavastia]] jeung daérah basisir kalér [[Teluk Finlandia]], anu tuluy dijadikeun daérah pangdumukan Swédia anu lega. Ti dinya, [[urang Swédia]] tuluy parindah ogé ka basisir wétan [[Teluk Bothnia]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Finland/Finland-under-Swedish-rule|title=Finland - Swedish Rule, Sovereignty, Independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2024-06-29}}</ref> Taun 1293, [[Torgils Knutsson]] muka ékspédisi sangkan nguasaan sakabeh [[Karélia]] jeung ngawangun bénténg di [[Viipuri]]. Perang tuluy lumangsung nepi ka taun 1323, nalika [[Perjangjian Pähkinäsaari]] nangtukeun wates wewengkon pangaruh Rusia jeung Swédia dina garis samar ti bagéan wétan [[Teluk Finlandia]], ngaliwatan tengah [[Karélia]] ka belah kalér kulon [[Teluk Bothnia]], tuluy ngeureunkeun [[perang suci]], anu hasilna Finlandia jadi bagéan wewengkon Swédia. Ti saprak éta, Swédia tuluy ngokolakeun tradisina sangkan dijalankeun ku Finlandia. Istana-istana diwangun, pajak ditarikan anu umumna make bulu sasatoan, tuluy jadi gandum atawa paparéan, mantéga, jeung duit.<ref name=":3" /> Taun 1362, [[Raja Haakon]] ti Swedia ngadegkeun hak jang urang Finlandia sangkan bisa miluan pamilihan karajaan sarta méré status Finlandia anu sarua jeung bagéan karajaan nu séjén. Sababaraha taun ti éta, [[Raja Haakon]] digulingkeun, tuluy [[Albert]] ti [[Mecklenburg]] naék jadi raja. Sanajan kitu, [[Albert]] kaitung kurang kasohor di kalangan rahayat Finlandia, tuluy 1374, bangsawan Swédia, [[Bo Jonsson Grip]], meunangkeun gelar jang sakabéh Finlandia. [[Bo Jonsson Grip|Grip]] tilar dunya taun 1386, teu lila ti éta Finlandia ngahiji jadi bagéan wewengkon [[Kalmar]]. <ref name=":3" /> Nincak ka abad 18, handapeun kakawasaan [[Charles XII]], Swédia geus mimiti kaleungitan kakuatanna di [[Éropa]]. Dina [[Perang Kalér Kadua]], Rusia nempatan Finlandia salila dalapan taun (ti 1713-1721), tuluy sanggeus [[Perjangjian Nystad|Perjangjian Damai Nystad (Uusikaupunki)]] taun 1721, Swédia kudu nyerahkeun bagéan tenggara Finlandia jeung [[Viipuri]] sarta propinsi-propinsi [[Baltik]]. Ti dinya, kamampuan Swédia jang mertahankeun Finlandia geus ngalemahan, sarta taun-taun penjajahan Rusia kahareupna méré rarasan kateupastian jeung teu aman anu lana.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> Salaku bagian ti monarki Swédia, dina praktékna, Finlandia teu boga institusi atawa lembaga pamaréntahanna sorangan, tapi ti patengahan abad ka-18 kaum inteléktual jeung pajabat pamaréntah lolobana ti urang Finlandia. Dina kaayaan éta, muncul rarasan yén Finlandia kudu nanggung balukar kaborosan Swédia dina hal kawijakan luar negeri. Arahan stratégis Swédia taun 1785 nyebutkeun yén saumpama Rusia nyerang, pasukan Swédia kudu mundur ti garis hareup, ninggalkeun détasemén Finlandia; sarta lamun Finlandia aya handapeun kondisi bahaya nu ékstrim, sakumna kudu diévakuasi. Stratégi éta tuluy kalaksana di taun 1808-1809, nu mana panghianatan [[Liga Anjala]] kajadian deui di taun éta nalika [[Sveaborg]] (ayeuna [[Suomenlinna]]) deukeut [[Helsinki]] kudu diserahkeun ka [[Rusia]]. == Wanci Otonomi Handapeun Rusia == Taun 1809, Finlandia kudu nanggung kawajibanna sorangan jang damai jeung Rusia. [[Alexander I]] tuluy nawarkeun sangkan ngakuan kamajuan konstitusi Finlandia sarta méré otonomi salaku [[kadipatén]] agung handapeun tahtana. Sacara formal, Finlandia masih bagéan ti Karajaan Swédia nepi ka kaluarna [[Perjangjian Hamina]] di taun éta kénéh. Sanajan kitu, lolobana ti pamingpin urang Swédia geus taak kana kaayaan handapeun kawasa Swédia sarta ngarepkeun bisa miboga pamaréntahan mandiri saloba nu bisa diusahakeun handapeun panyalindungan Rusia. Harepan éta téh tuluy bisa kawujud sanggeus aya [[Diét Porvoo]], nyaéta majelis [[législatip]] anu nangtukeun kamerdikaan Finlandia salaku bangsa—éntitas pulitik anu ngahiji anu miboga status kadipatén. Ti saprak miboga status kadipatén, jang ngakuan otonomi urang Finlandia, [[Alexander I]] ngajangjikeun yén arék ngajénan ageman nu dijalankeun sarta hukum-hukum dasar anu dilarapkeun di Finlandia.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Ti taun 1809 nepi ka 1863, Finlandia ngalarapkeun birokrasi nu diatur ku Kaisar [[Rusia]], anu tuluy diwakilan ku gubernur jenderal di pamaréntahanna. Saacanna, tingkatan administrasi anu pangluhurna di pamaréntahan dijalankeun ku mahkamah agung, ti saprak jaman ieu diubah jadi sénat nu mangrupan kamenterian, nu diwangun ku departemén judisial atawa hukum jeun departemén ékonomi. Sangkan ngawakilan Finlandia jang ka kakaisaran Rusia, sekretaris kamenterian ogé ditempatkeun di [[Saint Petersburg|St. Petersburg]].<ref name=":0" /> Keur kalolobaan urang Finlandia, jaman ieu kasebut jaman anu makmur, sangkilang kondisi ékonomi anu nguntungkeun, sarta teu aya peperangan salian ti [[Perang Kriméa]]. Sababaraha réformasi bisa dilarapkeun di periode ieu. Di antarana kaasup réstorasi wilayah Finlandia anu diserahkeun ti Swédia ka Rusia dina [[Perjangjian Uusikaupunki]] taun 1721, jeung [[Perjangjian Turku]] taun 1743. Sanggeus kitu, taun 1812 Hélsinki dijadikeun ibukota sarta dijalankeun pangwangunan tempat-tempat monuméntal. Sanajan kitu, lantaran pamaréntahna kawilang otoritér jeung birokratis sarta populasi warga désa nu kalayan loba jeung murni miboga struktur agraris pamikiran-pamikiran [[liberal]] jeung [[nasionalis]] masih kacegah sumebarna.<ref name=":0" /> Wanci tentrem Finlandia handapeun Rusia mimiti kaganggu ti saprak [[Tsar Nikolai II]] naék tahta tuluy nunjuk Gubernur Jénderal [[Bobrikov]], nu mana ngabalukarkeun pamaréntahan jadi oprésif. Di akhir hirupna, [[Bobrikov]] dibunuh ku urang Finlandia taun 1904.<ref name=":1" /> == Perjuangan Pikeun Kamerdékaan == [[Gambar:1918 Finnish Civil War Fronts.jpg|jmpl|273x273px|Peta nalika Perang Saudara Finlandia]] Ngadekeutan ka ahir [[Perang Dunya I]], révolusi [[Bolshevik]] di Rusia ngamimitian parah. Moméntum éta dimangfaatkeun ku Finlandia jang ngamaklumatkeun kamerdékaanna.<ref name=":1" /> Nalika éta, tungtutan ti kaum nasionalis Finlandia kasebut konservatif jeung défénsif, anu hayang mertahankeun otonomi konstitusional anu kungsi kadedet salila taun 1899-1905 jeung 1910-1917 handapeun kakawasaan otokratis [[Tsar]] Rusia.<ref>{{Cite journal|last=Coakley|first=John|date=1986-03|title=Political succession and regime change in new states in inter-war Europe: Ireland, Finland, Czechoslovakia and the Baltic Republics|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0304413000010237/type/journal_article|journal=European Journal of Political Research|language=en|volume=14|issue=1-2|pages=187–206|doi=10.1111/j.1475-6765.1986.tb00829.x|issn=0304-4130}}</ref> Désémber 1917, nalika aya kakosongan kakawasaan nuturkeun [[Révolusi Rusia]], Finlandia ngadéklarasikeun kemerdékaanna.<ref>{{Cite journal|last=Niemi|first=Marjaana|date=2017-11|title=Breaking from and building on the past: Helsinki and Dublin after independence|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021121417000347/type/journal_article|journal=Irish Historical Studies|language=en|volume=41|issue=160|pages=238–255|doi=10.1017/ihs.2017.34|issn=0021-1214}}</ref> Déklarasi kamerdékaan éta ngabalukarkeun perang saudara, antara urang Finlandia konservatif anu disebut Golongan Bodas, nyaéta prajurit Finlandia anu disokong jeung dibantuan ku tentara Jérman nu ngadarat di Finlandia, ngalawan urang Finlandia [[komunis]] anu disebut Golongan Beureum, sakaligus prajurit Rusia anu kénéh nyicingan Finlandia. Nalika Golongan Bodas meunang, 8.000 jalma anu kaasup Golongan Beureum tiwas ditémbak, sarta 20.000 jalma lainna tilar dunya kusabab panyakit jeung kalaparan lantaran ditahan di kamp-kamp konséntrasi. Ingetan ngeunaan perang saudara éta saolah jadi pamicu rasa kasieunan urang Finlandia ka Rusia jeung [[komunisme]], kaasup konsekuénsi-konsekuénsi ti tindakan Finlandia ka [[Uni Soviét]] ka hareupna.<ref name=":1" /> == Wanci antar-perang == Sanggeusna perang saudara, parlemén Finlandia anu dikontrol ku Golongan Bodas milih pikeun ngajegkeun sistem monarki konstitusional anu tuluy bakal disebut Karajaan Finlandia, handapeun pangéran [[Frederick Charles]] ti [[Hesse]] salaku rajana. Nanging éléhna Jérman dina Nopémber 1918 ngajadikeun éta rencana téh teu mungkin. Finlandia tuluy jadi républik anu dipimpin ku [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] salaku présidén mimitina anu dipilih taun 1919. Sanajan perang saudara anu peurih, sarta ancaman anu tutuluyan ti gerakan [[fasis]], Finlandia angger mertahankeun sistem démokrasi [[kapitalis]] handapeun aturan hukum. Kontras ti éta, [[Éstonia]] anu padeukeut, dina kaayaan anu mirip nanging tanpa perang saudara, ngamimitian salaku nagara [[démokrasi]] tuluy jadi ka[[diktator]]<nowiki/>an di taun 1934.<ref>{{Cite journal|last=Siaroff|first=Alan|date=1999|title=Democratic Breakdown and Democratic Stability: A Comparison of Interwar Estonia and Finland|url=https://www.jstor.org/stable/3232774|journal=Canadian Journal of Political Science / Revue canadienne de science politique|volume=32|issue=1|pages=103–124|issn=0008-4239}}</ref> == Perang Dunya II == Dina 23 Agustus 1939, Uni Soviet jeung Nazi Jérman nandatanganan Pakta Molotov-Ribbentrop anu tuluy ngabagi Éropa jadi wewengkon pangaruh ti dua kadiktatoran. Numutkeun kana pakta éta, Uni Soviét ngamimitian [[Perang Musim Tiis]] dina 30 Nopémber 1939 pikeun nganéksasi Finlandia. Républik Demokratik Finlandia diatur ku [[Josef Stalin]] mangsa perang dimimitian pikeun maréntah Finlandia sanggeus panaklukan ku Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.co.uk/articles/how-finland-protected-its-ww2-independence-during-the-winter-war|title=How Finland protected its WW2 independence during the Winter War|website=Sky HISTORY TV channel|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Kecaman internasional sumébar pikeun ngaréspon serangan anu ngadadak éta anu tuluy ngabalukarkeun Uni Soviet dikaluarkeun ti [[Liga Bangsa-Bangsa|Liga Bangsa-Bangsa.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/december-14/ussr-expelled-from-the-league-of-nations|title=USSR expelled from the League of Nations {{!}} December 14, 1939|last=Editors|first=HISTORY com|website=HISTORY|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Nalika Perang Musim Tiis éta, Tantara Beureum, nyaéta tantara Soviet éléh di loba patempuran, pang katelahna dina Patempuran Suomussalmi.<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/weather-forecast-winter-war-1939-snow-w3h528mhl|title=Winter war: Snow skills gave Finland advantage over Soviet invaders in 1939|last=Simons|first=Paul|language=en-GB|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeus dua bulan lilana tempur anu teu kaharti, sarta geus kaleungitan pasukan jeung amunisi, Uni Soviet ngamimitian maju di Pébruari, tuluy nepi ka Vyborg di Maret. Parjanjian Daméy Moskow tuluy ditandatanganan dina 12 Maret 1940, tuluy perang dieureunkeun isukannana. Finlandia mampu mertahankeun kamerdikaanna tapi ngaleupaskeun 9% téritori wewengkonna ka Uni Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.prlib.ru/challenge-en.html?redirect=/en/history/619090|title=USSR and Finland Signed the Moscow Treaty|website=www.prlib.ru|publisher=Presidential Library|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeusna Perang Musim Tiis, Jérman dipandang teu dipercaya ku Finlandia kusabab dianggap jadi balad Uni Soviet. Sanajan kitu, pamaréntah Finlandia miboga upaya pikeun mulihkeun hubungan diplomatis jeung Jérman tapi angger nuluykeun kawijakan anu oriéntasina ka Kulon sarta ngabadamikeun perjangjian dagang perang jeung Inggris Raya. Perjangjian éta tuluy dibolaykeun sanggeus Jérman nginvasi Dénmark jeung Norwégia dina 9 April 1940 anu ngabalukarkeun Inggris Raya ngeureunkeun sakabéh hubungan dagang sarta komunikasi lalu lintas jeung nagara-nagara Nordik.<ref>{{Cite book|title=Finland in the Second World War|url=http://link.springer.com/10.1057/9781403919748|publisher=Palgrave Macmillan UK|date=2002|location=London|isbn=978-1-349-42116-9|doi=10.1057/9781403919748|language=en|first=Olli|last=Vehviläinen|pages=77-79}}</ref> Pacengkadan katutuluyan nepi ka Juni 1941 anu katelah [[Perang Soviet-Finlandia II]], nalika Finlandia jadi balad Jérman nuturkeun invasi Nazi Jérman ka Uni Soviet dina [[Operasi Barbarossa]], anu tujuanna pikeun meunangkeun balik téritori anu ragrag ka Uni Soviet henteu leuwih ti sataun ka tukang. Prajurit Finlandia ngadumuk [[Karelia]] belah Wétan ti 1941 nepi ka 1944, sarta mantuan tantara Jérman dina [[Pangepungan Leningrad]].<ref>{{Cite book|title=Leningrad: State of Siege|url=https://books.google.co.id/books?id=uGzfnIm97vQC&pg=PA38&redir_esc=y|publisher=Basic Books|date=2008-07-01|isbn=978-0-7867-2177-1|language=en|first=Michael|last=Jones}}</ref> == Rujukan == [[Kategori:Sajarah dumasar nagara]] [[Kategori:Sajarah Éropa]] [[Kategori:Sajarah dunya]] sdambm06aciuqzvb7xz60cxlc64q80u 711872 711871 2026-08-08T04:49:05Z Hasnanf 28942 /* Perang Dunya II */ 711872 wikitext text/x-wiki [[Gambar:1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics - Geographicus - Scandinavia-homann-1730.jpg|jmpl|Peta wewengkon Skandinavia jeung Fennoscandia taun 1730, kaasup wilayah Jérman kalér, Polandia kalér, wewengkon Baltik, Livonia, Bélarusia, jeung Rusia kalér kulon. (jieunan [[Johan Homann]])]] Ditingali tina wanci sajarah, dina harti ayana rincian anu ditulis ngeunaan [[Finlandia]], '''[[sajarah]] Finlandia''' mimiti kacatet sabudeureun taun 1100 M, nyaéta wanci kapamilikan Finlandia masih diparebutkeun ku [[Swédia]] jeung [[Rusia]].<ref name=":1" /> Sajarah Finlandia ngeunaan pangwangunan padumukan, pangrebutan wilayah jeung kakawasaan, tuluy kamerdékaan Finlandia éta sorangan. Di éra modérn, Finlandia ngalaman jadi negara handapeun kakawasaan Rusia jeung Swédia. Tuluy nuturkeun [[Revolusi Rusia|Révolusi Rusia]], Finlandia ahirna ngamerdékakeun manéh. Salila [[Perang Tiis]], Finlandia mertahankeun posisi nétral, tuluy jadi anggota [[Uni Éropa]] di taun 1995. Saprak invasi Rusia ka [[Ukraina]], Finlandia resmi ngagabung jadi anggota [[North Atlantic Treaty Organization|North Atlantic Treaty Organization (NATO)]].<ref name=":0" /> Lemah cai urang Finlandia mimitina teu katingali jiga wewengkon anu bisa sukses dicicingan, ku sabab wewengkon kalér buana [[Éropa]] kaasup kana Buderan [[Arktik]], nu mana miboga sumber daya alam nu kawates: kakurangan sumber daya fosil jeung kudu ngimpor kabutuhan énérgi ti wewengkon séjén. Kitu deui ditingali tina kaayaan iklim anu ngawatesan kagiatan agrikultur jeung pola kahirupan sapopoé, utamana dina usum tiis anu panjang jeung poék. Ku kituna, rahayat Finlandia mampu adaptasi sangkan parobahan sarta salamet tina kondisi anu teu nguntungkeun, boh tina kondisi politik atawa kondisi alam sangkan bisa jadi bangsa nu suksés.<ref name=":4">{{Cite book|title=A Short History of Finland|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing|last=Singleton|first=Fred|publisher=Cambridge University Press|year=1998|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing/page/1 1]-17|chapter=History of Finland|isbn=9780511608087|doi=10.1017/CBO9780511608087}}</ref> == Sajarah Mimiti == [[Guha Susiluola]], deukeut [[Kristinestad]] di [[Ostrobothnia]], mangrupakeun tempat anu diusulkeun yén mungkin kungsi dicicingan ku [[Néanderthal]] perkiraan 120.000 ka tukang nalika Wanci [[Interglasial Terahir]]. Interprétasi ieu masih diperdebatkeun ku para ahli jeung kasebut kontrovérsial ngeunaan bebeneranna. Upamana dikonpirmasi bener, guha ieu bakal jadi padumukan jalma mimiti di [[Fennoscandia]] anu dipikanyaho.<ref>{{Cite journal|last=Nielsen|first=Trine Kellberg|last2=Riede|first2=Felix|date=2018-11|title=On Research History and Neanderthal Occupation at its Northern Margins|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1461957118000128/type/journal_article|journal=European Journal of Archaeology|language=en|volume=21|issue=4|pages=506–527|doi=10.1017/eaa.2018.12|issn=1461-9571}}</ref> Para pamaké basa Proto-Finlandia nepi di Finlandia dina wanci praaksara mangrébu-rébu taun ka tukang.<ref name=":1">{{Cite book|title=Upheaval|last=Diamond|first=Jared|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2022|isbn=9786024818494|location=Jakarta|pages=55-96}}</ref> Diperkirakeun kelompok manusa éta nepi di Finlandia sakitar 9.000 taun ka tukang, ngawakilan sababaraha séké sélér, kaasup karuhun urang [[Sami]] kiwari. Kataji ku lobana sato jang diburu, utamana lauk jeung sato anu diarah buluna, kelompok jalma éta nuturkeun lééhan és ka belah kalér. Diperkirakeun yén tujuan mimiti kelompok manusa éta téh ngan saukur jang usum panas, tapi laun-laun beuki loba anu cicing di wewengkon éta salila usum tiis.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Finland|title=History of Finland|last=Sandvik|first=Gudmund|last2=Enander|first2=Henrik|publisher=Britannica|last3=Henriksson|first3=Markku Ilmari|last4=Larson|first4=Susan Ruth|last5=Weibull|first5=Jörgen}}</ref> Kelompok nu séjénna diperkirakeun nepi 3.000 taun saenggeusna ti belah kidul wétan. Kelompok ieu nyaéta nu mawa basa [[Finno-Ugric]] sarta diperkirakeun boga patali jeung karuhun urang Finlandia ([[Finns]]) kiwari. Salian ti éta, kelompok anu jadi karuhun urang [[Tavastian]] nuturkeun ti belah kidul kulon jeung tengah buana [[Éropa]], anu lila kalilaan ngadopsi basa [[Finno-Ugric]].<ref name=":0" /> Salila milenium kahiji, sababaraha kelompok manusa narepi ka wewengkon ieu. Kelompok Sami anu hirup nomadén sumebar di sabagian lega wewengkon Finlandia, mundur ka belah kalér. Grup nu lian lolobana kawin campur sarta asimilasi jeung pendatang anyar, sahingga pangdumukan anyar sumebar di wewengkon kidul Finlandia. Jumlah populasi di jaman éta masih kaitung jarang jeung saeutik, tapi tilu bangsa ngahiji anu papisah geus katingali matuh di wewengkonna séwang-séwang: urang Finlandia, urang [[Tavastia]], jeung urang [[Karélia]]. Unggal kelompok éta geus miboga pamingpinna sorangan sarta ngempur perang ka hiji jeung nu séjénna.<ref name=":0" /> == Wanci Kakawasaan Swédia == Finlandia aya handapeun kakawasaan Swédia ti abad ka-12. Sumber sajarah ngeunaan wanci ieu lobana tina [[legénda]] jeung [[tradisi]] dibandingkeun tina dokumén sejarah. Dina wanci ieu, karajaan Swédia geus ngadeg, tuluy di tengah abad ka-12 tahta karajaan keur ditempatan ku Raja Érik anu satia ka [[Gereja Katolik Roma|Garéja Roma]]. Ka belah wétan, wewengkon [[Novgorod]] anu sémi-merdeka diadegkeun ku urang [[Viking]] ti abad ka-salapan sarta miboga patali jeung [[Kiev]], mangrupa wewengkon pusat. Wewengkon ieu miboga hubungan dagang jeung daérah [[Baltik]] sarta basis militér anu kuat. Di jaman ieu Finlandia mangrupa daérah panyangga antara kakuatan Swédia jeung [[Novgorod]] anu silih lawan, sarta aya handapeun tekenan ti [[Baltik]]-[[Jerman|Jérman]] anu datang ti daratan belah kidul [[Teluk]] Finlandia. Teu siga tatanggana anu leuwih kuat, urang Finlandia ([[Finns]]) di jaman éta masih can ngadeg wilayah kakawasaanna sorangan, nyaéta masih kabagi jadi tilu kelompok: urang [[Suomalaiset]], [[Hämäläiset]], jeung [[Karjalaiset]] anu mindeng guntreng hiji jeung nu séjén.<ref name=":2">{{Cite book|edition=2|title=A Short History of Finland|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511608087/type/book|publisher=Cambridge University Press|date=1998-10-01|isbn=978-0-521-64701-4|doi=10.1017/cbo9780511608087|first=Fred|last=Singleton}}</ref> Salah sahiji [[legénda]] anu nyaritakeun wanci ieu nyaéta kasebut yén [[perang suci]] anu dipingpin ku [[Raja Érik]] ti Swedia, dipirig ku [[Uskup]] [[Henry]] ti [[Uppsala]], taun 1155. [[Perang suci]] ieu anu ngamimitian struktur organisasi Garéja Finlandia anu leuwih jelas, anu tuluy ngajalankeun tradisi [[Karésten|Kristen]] anu tartib. Diperkirakeun yén perang suci éta dijurung ku kadatangan [[Nicholas Breakspear]] di Swédia taun 1152-1153, anu dikirim ku [[Paus]] sangkan nguatkeun pangaruh [[Garéja]] di wewengkon [[Skandinavia]]. Sanggeus éta Nicholas tuluy jadi Paus anu miboga gelar [[Hadrian IV]].<ref name=":2" /> Taun 1249, [[Birger Jarl]] mingpin ékspedisi ka [[Tavastia]] (anu kiwari jadi [[Häme]]), nyaéta wewengkon anu geus dikristenkeun, sangkan usaha ngasupkeun Finlandia ka wewengkon Swédia. [[Birger Jarl|Birger]] tuluy ngawangun bénténg di [[Tavastia]] jeung daérah basisir kalér [[Teluk Finlandia]], anu tuluy dijadikeun daérah pangdumukan Swédia anu lega. Ti dinya, [[urang Swédia]] tuluy parindah ogé ka basisir wétan [[Teluk Bothnia]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Finland/Finland-under-Swedish-rule|title=Finland - Swedish Rule, Sovereignty, Independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2024-06-29}}</ref> Taun 1293, [[Torgils Knutsson]] muka ékspédisi sangkan nguasaan sakabeh [[Karélia]] jeung ngawangun bénténg di [[Viipuri]]. Perang tuluy lumangsung nepi ka taun 1323, nalika [[Perjangjian Pähkinäsaari]] nangtukeun wates wewengkon pangaruh Rusia jeung Swédia dina garis samar ti bagéan wétan [[Teluk Finlandia]], ngaliwatan tengah [[Karélia]] ka belah kalér kulon [[Teluk Bothnia]], tuluy ngeureunkeun [[perang suci]], anu hasilna Finlandia jadi bagéan wewengkon Swédia. Ti saprak éta, Swédia tuluy ngokolakeun tradisina sangkan dijalankeun ku Finlandia. Istana-istana diwangun, pajak ditarikan anu umumna make bulu sasatoan, tuluy jadi gandum atawa paparéan, mantéga, jeung duit.<ref name=":3" /> Taun 1362, [[Raja Haakon]] ti Swedia ngadegkeun hak jang urang Finlandia sangkan bisa miluan pamilihan karajaan sarta méré status Finlandia anu sarua jeung bagéan karajaan nu séjén. Sababaraha taun ti éta, [[Raja Haakon]] digulingkeun, tuluy [[Albert]] ti [[Mecklenburg]] naék jadi raja. Sanajan kitu, [[Albert]] kaitung kurang kasohor di kalangan rahayat Finlandia, tuluy 1374, bangsawan Swédia, [[Bo Jonsson Grip]], meunangkeun gelar jang sakabéh Finlandia. [[Bo Jonsson Grip|Grip]] tilar dunya taun 1386, teu lila ti éta Finlandia ngahiji jadi bagéan wewengkon [[Kalmar]]. <ref name=":3" /> Nincak ka abad 18, handapeun kakawasaan [[Charles XII]], Swédia geus mimiti kaleungitan kakuatanna di [[Éropa]]. Dina [[Perang Kalér Kadua]], Rusia nempatan Finlandia salila dalapan taun (ti 1713-1721), tuluy sanggeus [[Perjangjian Nystad|Perjangjian Damai Nystad (Uusikaupunki)]] taun 1721, Swédia kudu nyerahkeun bagéan tenggara Finlandia jeung [[Viipuri]] sarta propinsi-propinsi [[Baltik]]. Ti dinya, kamampuan Swédia jang mertahankeun Finlandia geus ngalemahan, sarta taun-taun penjajahan Rusia kahareupna méré rarasan kateupastian jeung teu aman anu lana.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> Salaku bagian ti monarki Swédia, dina praktékna, Finlandia teu boga institusi atawa lembaga pamaréntahanna sorangan, tapi ti patengahan abad ka-18 kaum inteléktual jeung pajabat pamaréntah lolobana ti urang Finlandia. Dina kaayaan éta, muncul rarasan yén Finlandia kudu nanggung balukar kaborosan Swédia dina hal kawijakan luar negeri. Arahan stratégis Swédia taun 1785 nyebutkeun yén saumpama Rusia nyerang, pasukan Swédia kudu mundur ti garis hareup, ninggalkeun détasemén Finlandia; sarta lamun Finlandia aya handapeun kondisi bahaya nu ékstrim, sakumna kudu diévakuasi. Stratégi éta tuluy kalaksana di taun 1808-1809, nu mana panghianatan [[Liga Anjala]] kajadian deui di taun éta nalika [[Sveaborg]] (ayeuna [[Suomenlinna]]) deukeut [[Helsinki]] kudu diserahkeun ka [[Rusia]]. == Wanci Otonomi Handapeun Rusia == Taun 1809, Finlandia kudu nanggung kawajibanna sorangan jang damai jeung Rusia. [[Alexander I]] tuluy nawarkeun sangkan ngakuan kamajuan konstitusi Finlandia sarta méré otonomi salaku [[kadipatén]] agung handapeun tahtana. Sacara formal, Finlandia masih bagéan ti Karajaan Swédia nepi ka kaluarna [[Perjangjian Hamina]] di taun éta kénéh. Sanajan kitu, lolobana ti pamingpin urang Swédia geus taak kana kaayaan handapeun kawasa Swédia sarta ngarepkeun bisa miboga pamaréntahan mandiri saloba nu bisa diusahakeun handapeun panyalindungan Rusia. Harepan éta téh tuluy bisa kawujud sanggeus aya [[Diét Porvoo]], nyaéta majelis [[législatip]] anu nangtukeun kamerdikaan Finlandia salaku bangsa—éntitas pulitik anu ngahiji anu miboga status kadipatén. Ti saprak miboga status kadipatén, jang ngakuan otonomi urang Finlandia, [[Alexander I]] ngajangjikeun yén arék ngajénan ageman nu dijalankeun sarta hukum-hukum dasar anu dilarapkeun di Finlandia.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Ti taun 1809 nepi ka 1863, Finlandia ngalarapkeun birokrasi nu diatur ku Kaisar [[Rusia]], anu tuluy diwakilan ku gubernur jenderal di pamaréntahanna. Saacanna, tingkatan administrasi anu pangluhurna di pamaréntahan dijalankeun ku mahkamah agung, ti saprak jaman ieu diubah jadi sénat nu mangrupan kamenterian, nu diwangun ku departemén judisial atawa hukum jeun departemén ékonomi. Sangkan ngawakilan Finlandia jang ka kakaisaran Rusia, sekretaris kamenterian ogé ditempatkeun di [[Saint Petersburg|St. Petersburg]].<ref name=":0" /> Keur kalolobaan urang Finlandia, jaman ieu kasebut jaman anu makmur, sangkilang kondisi ékonomi anu nguntungkeun, sarta teu aya peperangan salian ti [[Perang Kriméa]]. Sababaraha réformasi bisa dilarapkeun di periode ieu. Di antarana kaasup réstorasi wilayah Finlandia anu diserahkeun ti Swédia ka Rusia dina [[Perjangjian Uusikaupunki]] taun 1721, jeung [[Perjangjian Turku]] taun 1743. Sanggeus kitu, taun 1812 Hélsinki dijadikeun ibukota sarta dijalankeun pangwangunan tempat-tempat monuméntal. Sanajan kitu, lantaran pamaréntahna kawilang otoritér jeung birokratis sarta populasi warga désa nu kalayan loba jeung murni miboga struktur agraris pamikiran-pamikiran [[liberal]] jeung [[nasionalis]] masih kacegah sumebarna.<ref name=":0" /> Wanci tentrem Finlandia handapeun Rusia mimiti kaganggu ti saprak [[Tsar Nikolai II]] naék tahta tuluy nunjuk Gubernur Jénderal [[Bobrikov]], nu mana ngabalukarkeun pamaréntahan jadi oprésif. Di akhir hirupna, [[Bobrikov]] dibunuh ku urang Finlandia taun 1904.<ref name=":1" /> == Perjuangan Pikeun Kamerdékaan == [[Gambar:1918 Finnish Civil War Fronts.jpg|jmpl|273x273px|Peta nalika Perang Saudara Finlandia]] Ngadekeutan ka ahir [[Perang Dunya I]], révolusi [[Bolshevik]] di Rusia ngamimitian parah. Moméntum éta dimangfaatkeun ku Finlandia jang ngamaklumatkeun kamerdékaanna.<ref name=":1" /> Nalika éta, tungtutan ti kaum nasionalis Finlandia kasebut konservatif jeung défénsif, anu hayang mertahankeun otonomi konstitusional anu kungsi kadedet salila taun 1899-1905 jeung 1910-1917 handapeun kakawasaan otokratis [[Tsar]] Rusia.<ref>{{Cite journal|last=Coakley|first=John|date=1986-03|title=Political succession and regime change in new states in inter-war Europe: Ireland, Finland, Czechoslovakia and the Baltic Republics|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0304413000010237/type/journal_article|journal=European Journal of Political Research|language=en|volume=14|issue=1-2|pages=187–206|doi=10.1111/j.1475-6765.1986.tb00829.x|issn=0304-4130}}</ref> Désémber 1917, nalika aya kakosongan kakawasaan nuturkeun [[Révolusi Rusia]], Finlandia ngadéklarasikeun kemerdékaanna.<ref>{{Cite journal|last=Niemi|first=Marjaana|date=2017-11|title=Breaking from and building on the past: Helsinki and Dublin after independence|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021121417000347/type/journal_article|journal=Irish Historical Studies|language=en|volume=41|issue=160|pages=238–255|doi=10.1017/ihs.2017.34|issn=0021-1214}}</ref> Déklarasi kamerdékaan éta ngabalukarkeun perang saudara, antara urang Finlandia konservatif anu disebut Golongan Bodas, nyaéta prajurit Finlandia anu disokong jeung dibantuan ku tentara Jérman nu ngadarat di Finlandia, ngalawan urang Finlandia [[komunis]] anu disebut Golongan Beureum, sakaligus prajurit Rusia anu kénéh nyicingan Finlandia. Nalika Golongan Bodas meunang, 8.000 jalma anu kaasup Golongan Beureum tiwas ditémbak, sarta 20.000 jalma lainna tilar dunya kusabab panyakit jeung kalaparan lantaran ditahan di kamp-kamp konséntrasi. Ingetan ngeunaan perang saudara éta saolah jadi pamicu rasa kasieunan urang Finlandia ka Rusia jeung [[komunisme]], kaasup konsekuénsi-konsekuénsi ti tindakan Finlandia ka [[Uni Soviét]] ka hareupna.<ref name=":1" /> == Wanci antar-perang == Sanggeusna perang saudara, parlemén Finlandia anu dikontrol ku Golongan Bodas milih pikeun ngajegkeun sistem monarki konstitusional anu tuluy bakal disebut Karajaan Finlandia, handapeun pangéran [[Frederick Charles]] ti [[Hesse]] salaku rajana. Nanging éléhna Jérman dina Nopémber 1918 ngajadikeun éta rencana téh teu mungkin. Finlandia tuluy jadi républik anu dipimpin ku [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] salaku présidén mimitina anu dipilih taun 1919. Sanajan perang saudara anu peurih, sarta ancaman anu tutuluyan ti gerakan [[fasis]], Finlandia angger mertahankeun sistem démokrasi [[kapitalis]] handapeun aturan hukum. Kontras ti éta, [[Éstonia]] anu padeukeut, dina kaayaan anu mirip nanging tanpa perang saudara, ngamimitian salaku nagara [[démokrasi]] tuluy jadi ka[[diktator]]<nowiki/>an di taun 1934.<ref>{{Cite journal|last=Siaroff|first=Alan|date=1999|title=Democratic Breakdown and Democratic Stability: A Comparison of Interwar Estonia and Finland|url=https://www.jstor.org/stable/3232774|journal=Canadian Journal of Political Science / Revue canadienne de science politique|volume=32|issue=1|pages=103–124|issn=0008-4239}}</ref> == Perang Dunya II == Dina 23 Agustus 1939, Uni Soviet jeung Nazi Jérman nandatanganan Pakta Molotov-Ribbentrop anu tuluy ngabagi Éropa jadi wewengkon pangaruh ti dua kadiktatoran. Numutkeun kana pakta éta, Uni Soviét ngamimitian [[Perang Musim Tiis]] dina 30 Nopémber 1939 pikeun nganéksasi Finlandia. Républik Demokratik Finlandia diatur ku [[Josef Stalin]] mangsa perang dimimitian pikeun maréntah Finlandia sanggeus panaklukan ku Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.co.uk/articles/how-finland-protected-its-ww2-independence-during-the-winter-war|title=How Finland protected its WW2 independence during the Winter War|website=Sky HISTORY TV channel|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Kecaman internasional sumébar pikeun ngaréspon serangan anu ngadadak éta anu tuluy ngabalukarkeun Uni Soviet dikaluarkeun ti [[Liga Bangsa-Bangsa|Liga Bangsa-Bangsa.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/december-14/ussr-expelled-from-the-league-of-nations|title=USSR expelled from the League of Nations {{!}} December 14, 1939|last=Editors|first=HISTORY com|website=HISTORY|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Nalika Perang Musim Tiis éta, Tantara Beureum, nyaéta tantara Soviet éléh di loba patempuran, pang katelahna dina Patempuran Suomussalmi.<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/weather-forecast-winter-war-1939-snow-w3h528mhl|title=Winter war: Snow skills gave Finland advantage over Soviet invaders in 1939|last=Simons|first=Paul|language=en-GB|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeus dua bulan lilana tempur anu teu kaharti, sarta geus kaleungitan pasukan jeung amunisi, Uni Soviet ngamimitian maju di Pébruari, tuluy nepi ka Vyborg di Maret. Parjanjian Daméy Moskow tuluy ditandatanganan dina 12 Maret 1940, tuluy perang dieureunkeun isukannana. Finlandia mampu mertahankeun kamerdikaanna tapi ngaleupaskeun 9% téritori wewengkonna ka Uni Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.prlib.ru/challenge-en.html?redirect=/en/history/619090|title=USSR and Finland Signed the Moscow Treaty|website=www.prlib.ru|publisher=Presidential Library|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeusna Perang Musim Tiis, Jérman dipandang teu dipercaya ku Finlandia kusabab dianggap jadi balad Uni Soviet. Sanajan kitu, pamaréntah Finlandia miboga upaya pikeun mulihkeun hubungan diplomatis jeung Jérman tapi angger nuluykeun kawijakan anu oriéntasina ka Kulon sarta ngabadamikeun perjangjian dagang perang jeung Inggris Raya. Perjangjian éta tuluy dibolaykeun sanggeus Jérman nginvasi Dénmark jeung Norwégia dina 9 April 1940 anu ngabalukarkeun Inggris Raya ngeureunkeun sakabéh hubungan dagang sarta komunikasi lalu lintas jeung nagara-nagara Nordik.<ref>{{Cite book|title=Finland in the Second World War|url=http://link.springer.com/10.1057/9781403919748|publisher=Palgrave Macmillan UK|date=2002|location=London|isbn=978-1-349-42116-9|doi=10.1057/9781403919748|language=en|first=Olli|last=Vehviläinen|pages=77-79}}</ref> Pacengkadan katutuluyan nepi ka Juni 1941 anu katelah Perang Soviet-Finlandia II atawa Perang Tuluyan, nalika Finlandia jadi balad Jérman nuturkeun invasi Nazi Jérman ka Uni Soviet dina [[Operasi Barbarossa]], anu tujuanna pikeun meunangkeun balik téritori anu ragrag ka Uni Soviet henteu leuwih ti sataun ka tukang. Prajurit Finlandia ngadumuk [[Karelia]] belah Wétan ti 1941 nepi ka 1944, sarta mantuan tantara Jérman dina [[Pangepungan Leningrad]].<ref>{{Cite book|title=Leningrad: State of Siege|url=https://books.google.co.id/books?id=uGzfnIm97vQC&pg=PA38&redir_esc=y|publisher=Basic Books|date=2008-07-01|isbn=978-0-7867-2177-1|language=en|first=Michael|last=Jones}}</ref> Gencatan senjata sarta perjangjian tuluy ditandatanganan jeung Uni Soviet dina taun 1944 jeung 1948 anu kaasup kawajiban, pangwatesan, jeung réparasi Finlandia, ogé konsési téritorial leuwih jauh. Salaku hasil tina dua perang éta, Finlandia kaleungitan 12% wewengkon daratna, 20% kapasitas industri, jeung dua kota, nyaéta [[Vyborg]] jeung [[Liinakhamari]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Russo-Finnish-War|title=Russo-Finnish War {{!}} Summary, Combatants, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2026-08-08}}</ref> == Rujukan == [[Kategori:Sajarah dumasar nagara]] [[Kategori:Sajarah Éropa]] [[Kategori:Sajarah dunya]] go3jaz50udpcnparivbhz25uul5vdgd 711876 711872 2026-08-08T06:14:05Z Hasnanf 28942 /* Perang Dunya II */ 711876 wikitext text/x-wiki [[Gambar:1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics - Geographicus - Scandinavia-homann-1730.jpg|jmpl|Peta wewengkon Skandinavia jeung Fennoscandia taun 1730, kaasup wilayah Jérman kalér, Polandia kalér, wewengkon Baltik, Livonia, Bélarusia, jeung Rusia kalér kulon. (jieunan [[Johan Homann]])]] Ditingali tina wanci sajarah, dina harti ayana rincian anu ditulis ngeunaan [[Finlandia]], '''[[sajarah]] Finlandia''' mimiti kacatet sabudeureun taun 1100 M, nyaéta wanci kapamilikan Finlandia masih diparebutkeun ku [[Swédia]] jeung [[Rusia]].<ref name=":1" /> Sajarah Finlandia ngeunaan pangwangunan padumukan, pangrebutan wilayah jeung kakawasaan, tuluy kamerdékaan Finlandia éta sorangan. Di éra modérn, Finlandia ngalaman jadi negara handapeun kakawasaan Rusia jeung Swédia. Tuluy nuturkeun [[Revolusi Rusia|Révolusi Rusia]], Finlandia ahirna ngamerdékakeun manéh. Salila [[Perang Tiis]], Finlandia mertahankeun posisi nétral, tuluy jadi anggota [[Uni Éropa]] di taun 1995. Saprak invasi Rusia ka [[Ukraina]], Finlandia resmi ngagabung jadi anggota [[North Atlantic Treaty Organization|North Atlantic Treaty Organization (NATO)]].<ref name=":0" /> Lemah cai urang Finlandia mimitina teu katingali jiga wewengkon anu bisa sukses dicicingan, ku sabab wewengkon kalér buana [[Éropa]] kaasup kana Buderan [[Arktik]], nu mana miboga sumber daya alam nu kawates: kakurangan sumber daya fosil jeung kudu ngimpor kabutuhan énérgi ti wewengkon séjén. Kitu deui ditingali tina kaayaan iklim anu ngawatesan kagiatan agrikultur jeung pola kahirupan sapopoé, utamana dina usum tiis anu panjang jeung poék. Ku kituna, rahayat Finlandia mampu adaptasi sangkan parobahan sarta salamet tina kondisi anu teu nguntungkeun, boh tina kondisi politik atawa kondisi alam sangkan bisa jadi bangsa nu suksés.<ref name=":4">{{Cite book|title=A Short History of Finland|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing|last=Singleton|first=Fred|publisher=Cambridge University Press|year=1998|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing/page/1 1]-17|chapter=History of Finland|isbn=9780511608087|doi=10.1017/CBO9780511608087}}</ref> == Sajarah Mimiti == [[Guha Susiluola]], deukeut [[Kristinestad]] di [[Ostrobothnia]], mangrupakeun tempat anu diusulkeun yén mungkin kungsi dicicingan ku [[Néanderthal]] perkiraan 120.000 ka tukang nalika Wanci [[Interglasial Terahir]]. Interprétasi ieu masih diperdebatkeun ku para ahli jeung kasebut kontrovérsial ngeunaan bebeneranna. Upamana dikonpirmasi bener, guha ieu bakal jadi padumukan jalma mimiti di [[Fennoscandia]] anu dipikanyaho.<ref>{{Cite journal|last=Nielsen|first=Trine Kellberg|last2=Riede|first2=Felix|date=2018-11|title=On Research History and Neanderthal Occupation at its Northern Margins|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1461957118000128/type/journal_article|journal=European Journal of Archaeology|language=en|volume=21|issue=4|pages=506–527|doi=10.1017/eaa.2018.12|issn=1461-9571}}</ref> Para pamaké basa Proto-Finlandia nepi di Finlandia dina wanci praaksara mangrébu-rébu taun ka tukang.<ref name=":1">{{Cite book|title=Upheaval|last=Diamond|first=Jared|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2022|isbn=9786024818494|location=Jakarta|pages=55-96}}</ref> Diperkirakeun kelompok manusa éta nepi di Finlandia sakitar 9.000 taun ka tukang, ngawakilan sababaraha séké sélér, kaasup karuhun urang [[Sami]] kiwari. Kataji ku lobana sato jang diburu, utamana lauk jeung sato anu diarah buluna, kelompok jalma éta nuturkeun lééhan és ka belah kalér. Diperkirakeun yén tujuan mimiti kelompok manusa éta téh ngan saukur jang usum panas, tapi laun-laun beuki loba anu cicing di wewengkon éta salila usum tiis.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Finland|title=History of Finland|last=Sandvik|first=Gudmund|last2=Enander|first2=Henrik|publisher=Britannica|last3=Henriksson|first3=Markku Ilmari|last4=Larson|first4=Susan Ruth|last5=Weibull|first5=Jörgen}}</ref> Kelompok nu séjénna diperkirakeun nepi 3.000 taun saenggeusna ti belah kidul wétan. Kelompok ieu nyaéta nu mawa basa [[Finno-Ugric]] sarta diperkirakeun boga patali jeung karuhun urang Finlandia ([[Finns]]) kiwari. Salian ti éta, kelompok anu jadi karuhun urang [[Tavastian]] nuturkeun ti belah kidul kulon jeung tengah buana [[Éropa]], anu lila kalilaan ngadopsi basa [[Finno-Ugric]].<ref name=":0" /> Salila milenium kahiji, sababaraha kelompok manusa narepi ka wewengkon ieu. Kelompok Sami anu hirup nomadén sumebar di sabagian lega wewengkon Finlandia, mundur ka belah kalér. Grup nu lian lolobana kawin campur sarta asimilasi jeung pendatang anyar, sahingga pangdumukan anyar sumebar di wewengkon kidul Finlandia. Jumlah populasi di jaman éta masih kaitung jarang jeung saeutik, tapi tilu bangsa ngahiji anu papisah geus katingali matuh di wewengkonna séwang-séwang: urang Finlandia, urang [[Tavastia]], jeung urang [[Karélia]]. Unggal kelompok éta geus miboga pamingpinna sorangan sarta ngempur perang ka hiji jeung nu séjénna.<ref name=":0" /> == Wanci Kakawasaan Swédia == Finlandia aya handapeun kakawasaan Swédia ti abad ka-12. Sumber sajarah ngeunaan wanci ieu lobana tina [[legénda]] jeung [[tradisi]] dibandingkeun tina dokumén sejarah. Dina wanci ieu, karajaan Swédia geus ngadeg, tuluy di tengah abad ka-12 tahta karajaan keur ditempatan ku Raja Érik anu satia ka [[Gereja Katolik Roma|Garéja Roma]]. Ka belah wétan, wewengkon [[Novgorod]] anu sémi-merdeka diadegkeun ku urang [[Viking]] ti abad ka-salapan sarta miboga patali jeung [[Kiev]], mangrupa wewengkon pusat. Wewengkon ieu miboga hubungan dagang jeung daérah [[Baltik]] sarta basis militér anu kuat. Di jaman ieu Finlandia mangrupa daérah panyangga antara kakuatan Swédia jeung [[Novgorod]] anu silih lawan, sarta aya handapeun tekenan ti [[Baltik]]-[[Jerman|Jérman]] anu datang ti daratan belah kidul [[Teluk]] Finlandia. Teu siga tatanggana anu leuwih kuat, urang Finlandia ([[Finns]]) di jaman éta masih can ngadeg wilayah kakawasaanna sorangan, nyaéta masih kabagi jadi tilu kelompok: urang [[Suomalaiset]], [[Hämäläiset]], jeung [[Karjalaiset]] anu mindeng guntreng hiji jeung nu séjén.<ref name=":2">{{Cite book|edition=2|title=A Short History of Finland|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511608087/type/book|publisher=Cambridge University Press|date=1998-10-01|isbn=978-0-521-64701-4|doi=10.1017/cbo9780511608087|first=Fred|last=Singleton}}</ref> Salah sahiji [[legénda]] anu nyaritakeun wanci ieu nyaéta kasebut yén [[perang suci]] anu dipingpin ku [[Raja Érik]] ti Swedia, dipirig ku [[Uskup]] [[Henry]] ti [[Uppsala]], taun 1155. [[Perang suci]] ieu anu ngamimitian struktur organisasi Garéja Finlandia anu leuwih jelas, anu tuluy ngajalankeun tradisi [[Karésten|Kristen]] anu tartib. Diperkirakeun yén perang suci éta dijurung ku kadatangan [[Nicholas Breakspear]] di Swédia taun 1152-1153, anu dikirim ku [[Paus]] sangkan nguatkeun pangaruh [[Garéja]] di wewengkon [[Skandinavia]]. Sanggeus éta Nicholas tuluy jadi Paus anu miboga gelar [[Hadrian IV]].<ref name=":2" /> Taun 1249, [[Birger Jarl]] mingpin ékspedisi ka [[Tavastia]] (anu kiwari jadi [[Häme]]), nyaéta wewengkon anu geus dikristenkeun, sangkan usaha ngasupkeun Finlandia ka wewengkon Swédia. [[Birger Jarl|Birger]] tuluy ngawangun bénténg di [[Tavastia]] jeung daérah basisir kalér [[Teluk Finlandia]], anu tuluy dijadikeun daérah pangdumukan Swédia anu lega. Ti dinya, [[urang Swédia]] tuluy parindah ogé ka basisir wétan [[Teluk Bothnia]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Finland/Finland-under-Swedish-rule|title=Finland - Swedish Rule, Sovereignty, Independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2024-06-29}}</ref> Taun 1293, [[Torgils Knutsson]] muka ékspédisi sangkan nguasaan sakabeh [[Karélia]] jeung ngawangun bénténg di [[Viipuri]]. Perang tuluy lumangsung nepi ka taun 1323, nalika [[Perjangjian Pähkinäsaari]] nangtukeun wates wewengkon pangaruh Rusia jeung Swédia dina garis samar ti bagéan wétan [[Teluk Finlandia]], ngaliwatan tengah [[Karélia]] ka belah kalér kulon [[Teluk Bothnia]], tuluy ngeureunkeun [[perang suci]], anu hasilna Finlandia jadi bagéan wewengkon Swédia. Ti saprak éta, Swédia tuluy ngokolakeun tradisina sangkan dijalankeun ku Finlandia. Istana-istana diwangun, pajak ditarikan anu umumna make bulu sasatoan, tuluy jadi gandum atawa paparéan, mantéga, jeung duit.<ref name=":3" /> Taun 1362, [[Raja Haakon]] ti Swedia ngadegkeun hak jang urang Finlandia sangkan bisa miluan pamilihan karajaan sarta méré status Finlandia anu sarua jeung bagéan karajaan nu séjén. Sababaraha taun ti éta, [[Raja Haakon]] digulingkeun, tuluy [[Albert]] ti [[Mecklenburg]] naék jadi raja. Sanajan kitu, [[Albert]] kaitung kurang kasohor di kalangan rahayat Finlandia, tuluy 1374, bangsawan Swédia, [[Bo Jonsson Grip]], meunangkeun gelar jang sakabéh Finlandia. [[Bo Jonsson Grip|Grip]] tilar dunya taun 1386, teu lila ti éta Finlandia ngahiji jadi bagéan wewengkon [[Kalmar]]. <ref name=":3" /> Nincak ka abad 18, handapeun kakawasaan [[Charles XII]], Swédia geus mimiti kaleungitan kakuatanna di [[Éropa]]. Dina [[Perang Kalér Kadua]], Rusia nempatan Finlandia salila dalapan taun (ti 1713-1721), tuluy sanggeus [[Perjangjian Nystad|Perjangjian Damai Nystad (Uusikaupunki)]] taun 1721, Swédia kudu nyerahkeun bagéan tenggara Finlandia jeung [[Viipuri]] sarta propinsi-propinsi [[Baltik]]. Ti dinya, kamampuan Swédia jang mertahankeun Finlandia geus ngalemahan, sarta taun-taun penjajahan Rusia kahareupna méré rarasan kateupastian jeung teu aman anu lana.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> Salaku bagian ti monarki Swédia, dina praktékna, Finlandia teu boga institusi atawa lembaga pamaréntahanna sorangan, tapi ti patengahan abad ka-18 kaum inteléktual jeung pajabat pamaréntah lolobana ti urang Finlandia. Dina kaayaan éta, muncul rarasan yén Finlandia kudu nanggung balukar kaborosan Swédia dina hal kawijakan luar negeri. Arahan stratégis Swédia taun 1785 nyebutkeun yén saumpama Rusia nyerang, pasukan Swédia kudu mundur ti garis hareup, ninggalkeun détasemén Finlandia; sarta lamun Finlandia aya handapeun kondisi bahaya nu ékstrim, sakumna kudu diévakuasi. Stratégi éta tuluy kalaksana di taun 1808-1809, nu mana panghianatan [[Liga Anjala]] kajadian deui di taun éta nalika [[Sveaborg]] (ayeuna [[Suomenlinna]]) deukeut [[Helsinki]] kudu diserahkeun ka [[Rusia]]. == Wanci Otonomi Handapeun Rusia == Taun 1809, Finlandia kudu nanggung kawajibanna sorangan jang damai jeung Rusia. [[Alexander I]] tuluy nawarkeun sangkan ngakuan kamajuan konstitusi Finlandia sarta méré otonomi salaku [[kadipatén]] agung handapeun tahtana. Sacara formal, Finlandia masih bagéan ti Karajaan Swédia nepi ka kaluarna [[Perjangjian Hamina]] di taun éta kénéh. Sanajan kitu, lolobana ti pamingpin urang Swédia geus taak kana kaayaan handapeun kawasa Swédia sarta ngarepkeun bisa miboga pamaréntahan mandiri saloba nu bisa diusahakeun handapeun panyalindungan Rusia. Harepan éta téh tuluy bisa kawujud sanggeus aya [[Diét Porvoo]], nyaéta majelis [[législatip]] anu nangtukeun kamerdikaan Finlandia salaku bangsa—éntitas pulitik anu ngahiji anu miboga status kadipatén. Ti saprak miboga status kadipatén, jang ngakuan otonomi urang Finlandia, [[Alexander I]] ngajangjikeun yén arék ngajénan ageman nu dijalankeun sarta hukum-hukum dasar anu dilarapkeun di Finlandia.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Ti taun 1809 nepi ka 1863, Finlandia ngalarapkeun birokrasi nu diatur ku Kaisar [[Rusia]], anu tuluy diwakilan ku gubernur jenderal di pamaréntahanna. Saacanna, tingkatan administrasi anu pangluhurna di pamaréntahan dijalankeun ku mahkamah agung, ti saprak jaman ieu diubah jadi sénat nu mangrupan kamenterian, nu diwangun ku departemén judisial atawa hukum jeun departemén ékonomi. Sangkan ngawakilan Finlandia jang ka kakaisaran Rusia, sekretaris kamenterian ogé ditempatkeun di [[Saint Petersburg|St. Petersburg]].<ref name=":0" /> Keur kalolobaan urang Finlandia, jaman ieu kasebut jaman anu makmur, sangkilang kondisi ékonomi anu nguntungkeun, sarta teu aya peperangan salian ti [[Perang Kriméa]]. Sababaraha réformasi bisa dilarapkeun di periode ieu. Di antarana kaasup réstorasi wilayah Finlandia anu diserahkeun ti Swédia ka Rusia dina [[Perjangjian Uusikaupunki]] taun 1721, jeung [[Perjangjian Turku]] taun 1743. Sanggeus kitu, taun 1812 Hélsinki dijadikeun ibukota sarta dijalankeun pangwangunan tempat-tempat monuméntal. Sanajan kitu, lantaran pamaréntahna kawilang otoritér jeung birokratis sarta populasi warga désa nu kalayan loba jeung murni miboga struktur agraris pamikiran-pamikiran [[liberal]] jeung [[nasionalis]] masih kacegah sumebarna.<ref name=":0" /> Wanci tentrem Finlandia handapeun Rusia mimiti kaganggu ti saprak [[Tsar Nikolai II]] naék tahta tuluy nunjuk Gubernur Jénderal [[Bobrikov]], nu mana ngabalukarkeun pamaréntahan jadi oprésif. Di akhir hirupna, [[Bobrikov]] dibunuh ku urang Finlandia taun 1904.<ref name=":1" /> == Perjuangan Pikeun Kamerdékaan == [[Gambar:1918 Finnish Civil War Fronts.jpg|jmpl|273x273px|Peta nalika Perang Saudara Finlandia]] Ngadekeutan ka ahir [[Perang Dunya I]], révolusi [[Bolshevik]] di Rusia ngamimitian parah. Moméntum éta dimangfaatkeun ku Finlandia jang ngamaklumatkeun kamerdékaanna.<ref name=":1" /> Nalika éta, tungtutan ti kaum nasionalis Finlandia kasebut konservatif jeung défénsif, anu hayang mertahankeun otonomi konstitusional anu kungsi kadedet salila taun 1899-1905 jeung 1910-1917 handapeun kakawasaan otokratis [[Tsar]] Rusia.<ref>{{Cite journal|last=Coakley|first=John|date=1986-03|title=Political succession and regime change in new states in inter-war Europe: Ireland, Finland, Czechoslovakia and the Baltic Republics|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0304413000010237/type/journal_article|journal=European Journal of Political Research|language=en|volume=14|issue=1-2|pages=187–206|doi=10.1111/j.1475-6765.1986.tb00829.x|issn=0304-4130}}</ref> Désémber 1917, nalika aya kakosongan kakawasaan nuturkeun [[Révolusi Rusia]], Finlandia ngadéklarasikeun kemerdékaanna.<ref>{{Cite journal|last=Niemi|first=Marjaana|date=2017-11|title=Breaking from and building on the past: Helsinki and Dublin after independence|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021121417000347/type/journal_article|journal=Irish Historical Studies|language=en|volume=41|issue=160|pages=238–255|doi=10.1017/ihs.2017.34|issn=0021-1214}}</ref> Déklarasi kamerdékaan éta ngabalukarkeun perang saudara, antara urang Finlandia konservatif anu disebut Golongan Bodas, nyaéta prajurit Finlandia anu disokong jeung dibantuan ku tentara Jérman nu ngadarat di Finlandia, ngalawan urang Finlandia [[komunis]] anu disebut Golongan Beureum, sakaligus prajurit Rusia anu kénéh nyicingan Finlandia. Nalika Golongan Bodas meunang, 8.000 jalma anu kaasup Golongan Beureum tiwas ditémbak, sarta 20.000 jalma lainna tilar dunya kusabab panyakit jeung kalaparan lantaran ditahan di kamp-kamp konséntrasi. Ingetan ngeunaan perang saudara éta saolah jadi pamicu rasa kasieunan urang Finlandia ka Rusia jeung [[komunisme]], kaasup konsekuénsi-konsekuénsi ti tindakan Finlandia ka [[Uni Soviét]] ka hareupna.<ref name=":1" /> == Wanci antar-perang == Sanggeusna perang saudara, parlemén Finlandia anu dikontrol ku Golongan Bodas milih pikeun ngajegkeun sistem monarki konstitusional anu tuluy bakal disebut Karajaan Finlandia, handapeun pangéran [[Frederick Charles]] ti [[Hesse]] salaku rajana. Nanging éléhna Jérman dina Nopémber 1918 ngajadikeun éta rencana téh teu mungkin. Finlandia tuluy jadi républik anu dipimpin ku [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] salaku présidén mimitina anu dipilih taun 1919. Sanajan perang saudara anu peurih, sarta ancaman anu tutuluyan ti gerakan [[fasis]], Finlandia angger mertahankeun sistem démokrasi [[kapitalis]] handapeun aturan hukum. Kontras ti éta, [[Éstonia]] anu padeukeut, dina kaayaan anu mirip nanging tanpa perang saudara, ngamimitian salaku nagara [[démokrasi]] tuluy jadi ka[[diktator]]<nowiki/>an di taun 1934.<ref>{{Cite journal|last=Siaroff|first=Alan|date=1999|title=Democratic Breakdown and Democratic Stability: A Comparison of Interwar Estonia and Finland|url=https://www.jstor.org/stable/3232774|journal=Canadian Journal of Political Science / Revue canadienne de science politique|volume=32|issue=1|pages=103–124|issn=0008-4239}}</ref> == Perang Dunya II == Dina 23 Agustus 1939, Uni Soviet jeung Nazi Jérman nandatanganan Pakta Molotov-Ribbentrop anu tuluy ngabagi Éropa jadi wewengkon pangaruh ti dua kadiktatoran. Numutkeun kana pakta éta, Uni Soviét ngamimitian [[Perang Musim Tiis]] dina 30 Nopémber 1939 pikeun nganéksasi Finlandia. Républik Demokratik Finlandia diatur ku [[Josef Stalin]] mangsa perang dimimitian pikeun maréntah Finlandia sanggeus panaklukan ku Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.co.uk/articles/how-finland-protected-its-ww2-independence-during-the-winter-war|title=How Finland protected its WW2 independence during the Winter War|website=Sky HISTORY TV channel|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Kecaman internasional sumébar pikeun ngaréspon serangan anu ngadadak éta anu tuluy ngabalukarkeun Uni Soviet dikaluarkeun ti [[Liga Bangsa-Bangsa|Liga Bangsa-Bangsa.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/december-14/ussr-expelled-from-the-league-of-nations|title=USSR expelled from the League of Nations {{!}} December 14, 1939|last=Editors|first=HISTORY com|website=HISTORY|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Nalika Perang Musim Tiis éta, Tantara Beureum, nyaéta tantara Soviet éléh di loba patempuran, pang katelahna dina Patempuran Suomussalmi.<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/weather-forecast-winter-war-1939-snow-w3h528mhl|title=Winter war: Snow skills gave Finland advantage over Soviet invaders in 1939|last=Simons|first=Paul|language=en-GB|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeus dua bulan lilana tempur anu teu kaharti, sarta geus kaleungitan pasukan jeung amunisi, Uni Soviet ngamimitian maju di Pébruari, tuluy nepi ka Vyborg di Maret. Parjanjian Daméy Moskow tuluy ditandatanganan dina 12 Maret 1940, tuluy perang dieureunkeun isukannana. Finlandia mampu mertahankeun kamerdikaanna tapi ngaleupaskeun 9% téritori wewengkonna ka Uni Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.prlib.ru/challenge-en.html?redirect=/en/history/619090|title=USSR and Finland Signed the Moscow Treaty|website=www.prlib.ru|publisher=Presidential Library|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeusna Perang Musim Tiis, Jérman dipandang teu dipercaya ku Finlandia kusabab dianggap jadi balad Uni Soviet. Sanajan kitu, pamaréntah Finlandia miboga upaya pikeun mulihkeun hubungan diplomatis jeung Jérman tapi angger nuluykeun kawijakan anu oriéntasina ka Kulon sarta ngabadamikeun perjangjian dagang perang jeung Inggris Raya. Perjangjian éta tuluy dibolaykeun sanggeus Jérman nginvasi Dénmark jeung Norwégia dina 9 April 1940 anu ngabalukarkeun Inggris Raya ngeureunkeun sakabéh hubungan dagang sarta komunikasi lalu lintas jeung nagara-nagara Nordik.<ref>{{Cite book|title=Finland in the Second World War|url=http://link.springer.com/10.1057/9781403919748|publisher=Palgrave Macmillan UK|date=2002|location=London|isbn=978-1-349-42116-9|doi=10.1057/9781403919748|language=en|first=Olli|last=Vehviläinen|pages=77-79}}</ref> Pacengkadan katutuluyan nepi ka Juni 1941 anu katelah Perang Soviet-Finlandia II atawa Perang Tuluyan, nalika Finlandia jadi balad Jérman nuturkeun invasi Nazi Jérman ka Uni Soviet dina [[Operasi Barbarossa]], anu tujuanna pikeun meunangkeun balik téritori anu ragrag ka Uni Soviet henteu leuwih ti sataun ka tukang. Prajurit Finlandia ngadumuk [[Karelia]] belah Wétan ti 1941 nepi ka 1944, sarta mantuan tantara Jérman dina [[Pangepungan Leningrad]].<ref>{{Cite book|title=Leningrad: State of Siege|url=https://books.google.co.id/books?id=uGzfnIm97vQC&pg=PA38&redir_esc=y|publisher=Basic Books|date=2008-07-01|isbn=978-0-7867-2177-1|language=en|first=Michael|last=Jones}}</ref> Gencatan senjata sarta perjangjian tuluy ditandatanganan jeung Uni Soviet dina taun 1944 jeung 1948 anu kaasup kawajiban, pangwatesan, jeung réparasi Finlandia, ogé konsési téritorial leuwih jauh. Salaku hasil tina dua perang éta, Finlandia kaleungitan 12% wewengkon daratna, 20% kapasitas industri, jeung dua kota, nyaéta [[Vyborg]] jeung [[Liinakhamari]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Russo-Finnish-War|title=Russo-Finnish War {{!}} Summary, Combatants, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2026-08-08}}</ref> == Pasca-perang == Sanggeus taun 1945, Finlandia miboga kawajiban pikeu mayar réparasi substansial perang ka Uni Soviet. Biaya nu dibayar ieu umumna ditepikeun dina bentuk produk industri, siga perkapalan jeung permesinan. Ku lantaran minuhan kawajiban ieu, Finlandia ngalaman perkembangan industri anu méré kontribusi kana tumuwuhna séktor manufaktur Finlandia.<ref>{{Cite web|url=https://kansalaisuuskoe.org/articles/post-war-finland-neutrality/|title=Post-war Finland and neutrality {{!}} KansalaisuusKoe.org|website=kansalaisuuskoe.org|accessdate=2026-08-08}}</ref> == Rujukan == [[Kategori:Sajarah dumasar nagara]] [[Kategori:Sajarah Éropa]] [[Kategori:Sajarah dunya]] 1tnjhh82ouv5lyipf7rc84pvclm9r6k 711877 711876 2026-08-08T06:19:47Z Hasnanf 28942 /* Pasca-perang */ 711877 wikitext text/x-wiki [[Gambar:1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics - Geographicus - Scandinavia-homann-1730.jpg|jmpl|Peta wewengkon Skandinavia jeung Fennoscandia taun 1730, kaasup wilayah Jérman kalér, Polandia kalér, wewengkon Baltik, Livonia, Bélarusia, jeung Rusia kalér kulon. (jieunan [[Johan Homann]])]] Ditingali tina wanci sajarah, dina harti ayana rincian anu ditulis ngeunaan [[Finlandia]], '''[[sajarah]] Finlandia''' mimiti kacatet sabudeureun taun 1100 M, nyaéta wanci kapamilikan Finlandia masih diparebutkeun ku [[Swédia]] jeung [[Rusia]].<ref name=":1" /> Sajarah Finlandia ngeunaan pangwangunan padumukan, pangrebutan wilayah jeung kakawasaan, tuluy kamerdékaan Finlandia éta sorangan. Di éra modérn, Finlandia ngalaman jadi negara handapeun kakawasaan Rusia jeung Swédia. Tuluy nuturkeun [[Revolusi Rusia|Révolusi Rusia]], Finlandia ahirna ngamerdékakeun manéh. Salila [[Perang Tiis]], Finlandia mertahankeun posisi nétral, tuluy jadi anggota [[Uni Éropa]] di taun 1995. Saprak invasi Rusia ka [[Ukraina]], Finlandia resmi ngagabung jadi anggota [[North Atlantic Treaty Organization|North Atlantic Treaty Organization (NATO)]].<ref name=":0" /> Lemah cai urang Finlandia mimitina teu katingali jiga wewengkon anu bisa sukses dicicingan, ku sabab wewengkon kalér buana [[Éropa]] kaasup kana Buderan [[Arktik]], nu mana miboga sumber daya alam nu kawates: kakurangan sumber daya fosil jeung kudu ngimpor kabutuhan énérgi ti wewengkon séjén. Kitu deui ditingali tina kaayaan iklim anu ngawatesan kagiatan agrikultur jeung pola kahirupan sapopoé, utamana dina usum tiis anu panjang jeung poék. Ku kituna, rahayat Finlandia mampu adaptasi sangkan parobahan sarta salamet tina kondisi anu teu nguntungkeun, boh tina kondisi politik atawa kondisi alam sangkan bisa jadi bangsa nu suksés.<ref name=":4">{{Cite book|title=A Short History of Finland|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing|last=Singleton|first=Fred|publisher=Cambridge University Press|year=1998|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing/page/1 1]-17|chapter=History of Finland|isbn=9780511608087|doi=10.1017/CBO9780511608087}}</ref> == Sajarah Mimiti == [[Guha Susiluola]], deukeut [[Kristinestad]] di [[Ostrobothnia]], mangrupakeun tempat anu diusulkeun yén mungkin kungsi dicicingan ku [[Néanderthal]] perkiraan 120.000 ka tukang nalika Wanci [[Interglasial Terahir]]. Interprétasi ieu masih diperdebatkeun ku para ahli jeung kasebut kontrovérsial ngeunaan bebeneranna. Upamana dikonpirmasi bener, guha ieu bakal jadi padumukan jalma mimiti di [[Fennoscandia]] anu dipikanyaho.<ref>{{Cite journal|last=Nielsen|first=Trine Kellberg|last2=Riede|first2=Felix|date=2018-11|title=On Research History and Neanderthal Occupation at its Northern Margins|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1461957118000128/type/journal_article|journal=European Journal of Archaeology|language=en|volume=21|issue=4|pages=506–527|doi=10.1017/eaa.2018.12|issn=1461-9571}}</ref> Para pamaké basa Proto-Finlandia nepi di Finlandia dina wanci praaksara mangrébu-rébu taun ka tukang.<ref name=":1">{{Cite book|title=Upheaval|last=Diamond|first=Jared|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2022|isbn=9786024818494|location=Jakarta|pages=55-96}}</ref> Diperkirakeun kelompok manusa éta nepi di Finlandia sakitar 9.000 taun ka tukang, ngawakilan sababaraha séké sélér, kaasup karuhun urang [[Sami]] kiwari. Kataji ku lobana sato jang diburu, utamana lauk jeung sato anu diarah buluna, kelompok jalma éta nuturkeun lééhan és ka belah kalér. Diperkirakeun yén tujuan mimiti kelompok manusa éta téh ngan saukur jang usum panas, tapi laun-laun beuki loba anu cicing di wewengkon éta salila usum tiis.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Finland|title=History of Finland|last=Sandvik|first=Gudmund|last2=Enander|first2=Henrik|publisher=Britannica|last3=Henriksson|first3=Markku Ilmari|last4=Larson|first4=Susan Ruth|last5=Weibull|first5=Jörgen}}</ref> Kelompok nu séjénna diperkirakeun nepi 3.000 taun saenggeusna ti belah kidul wétan. Kelompok ieu nyaéta nu mawa basa [[Finno-Ugric]] sarta diperkirakeun boga patali jeung karuhun urang Finlandia ([[Finns]]) kiwari. Salian ti éta, kelompok anu jadi karuhun urang [[Tavastian]] nuturkeun ti belah kidul kulon jeung tengah buana [[Éropa]], anu lila kalilaan ngadopsi basa [[Finno-Ugric]].<ref name=":0" /> Salila milenium kahiji, sababaraha kelompok manusa narepi ka wewengkon ieu. Kelompok Sami anu hirup nomadén sumebar di sabagian lega wewengkon Finlandia, mundur ka belah kalér. Grup nu lian lolobana kawin campur sarta asimilasi jeung pendatang anyar, sahingga pangdumukan anyar sumebar di wewengkon kidul Finlandia. Jumlah populasi di jaman éta masih kaitung jarang jeung saeutik, tapi tilu bangsa ngahiji anu papisah geus katingali matuh di wewengkonna séwang-séwang: urang Finlandia, urang [[Tavastia]], jeung urang [[Karélia]]. Unggal kelompok éta geus miboga pamingpinna sorangan sarta ngempur perang ka hiji jeung nu séjénna.<ref name=":0" /> == Wanci Kakawasaan Swédia == Finlandia aya handapeun kakawasaan Swédia ti abad ka-12. Sumber sajarah ngeunaan wanci ieu lobana tina [[legénda]] jeung [[tradisi]] dibandingkeun tina dokumén sejarah. Dina wanci ieu, karajaan Swédia geus ngadeg, tuluy di tengah abad ka-12 tahta karajaan keur ditempatan ku Raja Érik anu satia ka [[Gereja Katolik Roma|Garéja Roma]]. Ka belah wétan, wewengkon [[Novgorod]] anu sémi-merdeka diadegkeun ku urang [[Viking]] ti abad ka-salapan sarta miboga patali jeung [[Kiev]], mangrupa wewengkon pusat. Wewengkon ieu miboga hubungan dagang jeung daérah [[Baltik]] sarta basis militér anu kuat. Di jaman ieu Finlandia mangrupa daérah panyangga antara kakuatan Swédia jeung [[Novgorod]] anu silih lawan, sarta aya handapeun tekenan ti [[Baltik]]-[[Jerman|Jérman]] anu datang ti daratan belah kidul [[Teluk]] Finlandia. Teu siga tatanggana anu leuwih kuat, urang Finlandia ([[Finns]]) di jaman éta masih can ngadeg wilayah kakawasaanna sorangan, nyaéta masih kabagi jadi tilu kelompok: urang [[Suomalaiset]], [[Hämäläiset]], jeung [[Karjalaiset]] anu mindeng guntreng hiji jeung nu séjén.<ref name=":2">{{Cite book|edition=2|title=A Short History of Finland|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511608087/type/book|publisher=Cambridge University Press|date=1998-10-01|isbn=978-0-521-64701-4|doi=10.1017/cbo9780511608087|first=Fred|last=Singleton}}</ref> Salah sahiji [[legénda]] anu nyaritakeun wanci ieu nyaéta kasebut yén [[perang suci]] anu dipingpin ku [[Raja Érik]] ti Swedia, dipirig ku [[Uskup]] [[Henry]] ti [[Uppsala]], taun 1155. [[Perang suci]] ieu anu ngamimitian struktur organisasi Garéja Finlandia anu leuwih jelas, anu tuluy ngajalankeun tradisi [[Karésten|Kristen]] anu tartib. Diperkirakeun yén perang suci éta dijurung ku kadatangan [[Nicholas Breakspear]] di Swédia taun 1152-1153, anu dikirim ku [[Paus]] sangkan nguatkeun pangaruh [[Garéja]] di wewengkon [[Skandinavia]]. Sanggeus éta Nicholas tuluy jadi Paus anu miboga gelar [[Hadrian IV]].<ref name=":2" /> Taun 1249, [[Birger Jarl]] mingpin ékspedisi ka [[Tavastia]] (anu kiwari jadi [[Häme]]), nyaéta wewengkon anu geus dikristenkeun, sangkan usaha ngasupkeun Finlandia ka wewengkon Swédia. [[Birger Jarl|Birger]] tuluy ngawangun bénténg di [[Tavastia]] jeung daérah basisir kalér [[Teluk Finlandia]], anu tuluy dijadikeun daérah pangdumukan Swédia anu lega. Ti dinya, [[urang Swédia]] tuluy parindah ogé ka basisir wétan [[Teluk Bothnia]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Finland/Finland-under-Swedish-rule|title=Finland - Swedish Rule, Sovereignty, Independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2024-06-29}}</ref> Taun 1293, [[Torgils Knutsson]] muka ékspédisi sangkan nguasaan sakabeh [[Karélia]] jeung ngawangun bénténg di [[Viipuri]]. Perang tuluy lumangsung nepi ka taun 1323, nalika [[Perjangjian Pähkinäsaari]] nangtukeun wates wewengkon pangaruh Rusia jeung Swédia dina garis samar ti bagéan wétan [[Teluk Finlandia]], ngaliwatan tengah [[Karélia]] ka belah kalér kulon [[Teluk Bothnia]], tuluy ngeureunkeun [[perang suci]], anu hasilna Finlandia jadi bagéan wewengkon Swédia. Ti saprak éta, Swédia tuluy ngokolakeun tradisina sangkan dijalankeun ku Finlandia. Istana-istana diwangun, pajak ditarikan anu umumna make bulu sasatoan, tuluy jadi gandum atawa paparéan, mantéga, jeung duit.<ref name=":3" /> Taun 1362, [[Raja Haakon]] ti Swedia ngadegkeun hak jang urang Finlandia sangkan bisa miluan pamilihan karajaan sarta méré status Finlandia anu sarua jeung bagéan karajaan nu séjén. Sababaraha taun ti éta, [[Raja Haakon]] digulingkeun, tuluy [[Albert]] ti [[Mecklenburg]] naék jadi raja. Sanajan kitu, [[Albert]] kaitung kurang kasohor di kalangan rahayat Finlandia, tuluy 1374, bangsawan Swédia, [[Bo Jonsson Grip]], meunangkeun gelar jang sakabéh Finlandia. [[Bo Jonsson Grip|Grip]] tilar dunya taun 1386, teu lila ti éta Finlandia ngahiji jadi bagéan wewengkon [[Kalmar]]. <ref name=":3" /> Nincak ka abad 18, handapeun kakawasaan [[Charles XII]], Swédia geus mimiti kaleungitan kakuatanna di [[Éropa]]. Dina [[Perang Kalér Kadua]], Rusia nempatan Finlandia salila dalapan taun (ti 1713-1721), tuluy sanggeus [[Perjangjian Nystad|Perjangjian Damai Nystad (Uusikaupunki)]] taun 1721, Swédia kudu nyerahkeun bagéan tenggara Finlandia jeung [[Viipuri]] sarta propinsi-propinsi [[Baltik]]. Ti dinya, kamampuan Swédia jang mertahankeun Finlandia geus ngalemahan, sarta taun-taun penjajahan Rusia kahareupna méré rarasan kateupastian jeung teu aman anu lana.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> Salaku bagian ti monarki Swédia, dina praktékna, Finlandia teu boga institusi atawa lembaga pamaréntahanna sorangan, tapi ti patengahan abad ka-18 kaum inteléktual jeung pajabat pamaréntah lolobana ti urang Finlandia. Dina kaayaan éta, muncul rarasan yén Finlandia kudu nanggung balukar kaborosan Swédia dina hal kawijakan luar negeri. Arahan stratégis Swédia taun 1785 nyebutkeun yén saumpama Rusia nyerang, pasukan Swédia kudu mundur ti garis hareup, ninggalkeun détasemén Finlandia; sarta lamun Finlandia aya handapeun kondisi bahaya nu ékstrim, sakumna kudu diévakuasi. Stratégi éta tuluy kalaksana di taun 1808-1809, nu mana panghianatan [[Liga Anjala]] kajadian deui di taun éta nalika [[Sveaborg]] (ayeuna [[Suomenlinna]]) deukeut [[Helsinki]] kudu diserahkeun ka [[Rusia]]. == Wanci Otonomi Handapeun Rusia == Taun 1809, Finlandia kudu nanggung kawajibanna sorangan jang damai jeung Rusia. [[Alexander I]] tuluy nawarkeun sangkan ngakuan kamajuan konstitusi Finlandia sarta méré otonomi salaku [[kadipatén]] agung handapeun tahtana. Sacara formal, Finlandia masih bagéan ti Karajaan Swédia nepi ka kaluarna [[Perjangjian Hamina]] di taun éta kénéh. Sanajan kitu, lolobana ti pamingpin urang Swédia geus taak kana kaayaan handapeun kawasa Swédia sarta ngarepkeun bisa miboga pamaréntahan mandiri saloba nu bisa diusahakeun handapeun panyalindungan Rusia. Harepan éta téh tuluy bisa kawujud sanggeus aya [[Diét Porvoo]], nyaéta majelis [[législatip]] anu nangtukeun kamerdikaan Finlandia salaku bangsa—éntitas pulitik anu ngahiji anu miboga status kadipatén. Ti saprak miboga status kadipatén, jang ngakuan otonomi urang Finlandia, [[Alexander I]] ngajangjikeun yén arék ngajénan ageman nu dijalankeun sarta hukum-hukum dasar anu dilarapkeun di Finlandia.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Ti taun 1809 nepi ka 1863, Finlandia ngalarapkeun birokrasi nu diatur ku Kaisar [[Rusia]], anu tuluy diwakilan ku gubernur jenderal di pamaréntahanna. Saacanna, tingkatan administrasi anu pangluhurna di pamaréntahan dijalankeun ku mahkamah agung, ti saprak jaman ieu diubah jadi sénat nu mangrupan kamenterian, nu diwangun ku departemén judisial atawa hukum jeun departemén ékonomi. Sangkan ngawakilan Finlandia jang ka kakaisaran Rusia, sekretaris kamenterian ogé ditempatkeun di [[Saint Petersburg|St. Petersburg]].<ref name=":0" /> Keur kalolobaan urang Finlandia, jaman ieu kasebut jaman anu makmur, sangkilang kondisi ékonomi anu nguntungkeun, sarta teu aya peperangan salian ti [[Perang Kriméa]]. Sababaraha réformasi bisa dilarapkeun di periode ieu. Di antarana kaasup réstorasi wilayah Finlandia anu diserahkeun ti Swédia ka Rusia dina [[Perjangjian Uusikaupunki]] taun 1721, jeung [[Perjangjian Turku]] taun 1743. Sanggeus kitu, taun 1812 Hélsinki dijadikeun ibukota sarta dijalankeun pangwangunan tempat-tempat monuméntal. Sanajan kitu, lantaran pamaréntahna kawilang otoritér jeung birokratis sarta populasi warga désa nu kalayan loba jeung murni miboga struktur agraris pamikiran-pamikiran [[liberal]] jeung [[nasionalis]] masih kacegah sumebarna.<ref name=":0" /> Wanci tentrem Finlandia handapeun Rusia mimiti kaganggu ti saprak [[Tsar Nikolai II]] naék tahta tuluy nunjuk Gubernur Jénderal [[Bobrikov]], nu mana ngabalukarkeun pamaréntahan jadi oprésif. Di akhir hirupna, [[Bobrikov]] dibunuh ku urang Finlandia taun 1904.<ref name=":1" /> == Perjuangan Pikeun Kamerdékaan == [[Gambar:1918 Finnish Civil War Fronts.jpg|jmpl|273x273px|Peta nalika Perang Saudara Finlandia]] Ngadekeutan ka ahir [[Perang Dunya I]], révolusi [[Bolshevik]] di Rusia ngamimitian parah. Moméntum éta dimangfaatkeun ku Finlandia jang ngamaklumatkeun kamerdékaanna.<ref name=":1" /> Nalika éta, tungtutan ti kaum nasionalis Finlandia kasebut konservatif jeung défénsif, anu hayang mertahankeun otonomi konstitusional anu kungsi kadedet salila taun 1899-1905 jeung 1910-1917 handapeun kakawasaan otokratis [[Tsar]] Rusia.<ref>{{Cite journal|last=Coakley|first=John|date=1986-03|title=Political succession and regime change in new states in inter-war Europe: Ireland, Finland, Czechoslovakia and the Baltic Republics|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0304413000010237/type/journal_article|journal=European Journal of Political Research|language=en|volume=14|issue=1-2|pages=187–206|doi=10.1111/j.1475-6765.1986.tb00829.x|issn=0304-4130}}</ref> Désémber 1917, nalika aya kakosongan kakawasaan nuturkeun [[Révolusi Rusia]], Finlandia ngadéklarasikeun kemerdékaanna.<ref>{{Cite journal|last=Niemi|first=Marjaana|date=2017-11|title=Breaking from and building on the past: Helsinki and Dublin after independence|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021121417000347/type/journal_article|journal=Irish Historical Studies|language=en|volume=41|issue=160|pages=238–255|doi=10.1017/ihs.2017.34|issn=0021-1214}}</ref> Déklarasi kamerdékaan éta ngabalukarkeun perang saudara, antara urang Finlandia konservatif anu disebut Golongan Bodas, nyaéta prajurit Finlandia anu disokong jeung dibantuan ku tentara Jérman nu ngadarat di Finlandia, ngalawan urang Finlandia [[komunis]] anu disebut Golongan Beureum, sakaligus prajurit Rusia anu kénéh nyicingan Finlandia. Nalika Golongan Bodas meunang, 8.000 jalma anu kaasup Golongan Beureum tiwas ditémbak, sarta 20.000 jalma lainna tilar dunya kusabab panyakit jeung kalaparan lantaran ditahan di kamp-kamp konséntrasi. Ingetan ngeunaan perang saudara éta saolah jadi pamicu rasa kasieunan urang Finlandia ka Rusia jeung [[komunisme]], kaasup konsekuénsi-konsekuénsi ti tindakan Finlandia ka [[Uni Soviét]] ka hareupna.<ref name=":1" /> == Wanci antar-perang == Sanggeusna perang saudara, parlemén Finlandia anu dikontrol ku Golongan Bodas milih pikeun ngajegkeun sistem monarki konstitusional anu tuluy bakal disebut Karajaan Finlandia, handapeun pangéran [[Frederick Charles]] ti [[Hesse]] salaku rajana. Nanging éléhna Jérman dina Nopémber 1918 ngajadikeun éta rencana téh teu mungkin. Finlandia tuluy jadi républik anu dipimpin ku [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] salaku présidén mimitina anu dipilih taun 1919. Sanajan perang saudara anu peurih, sarta ancaman anu tutuluyan ti gerakan [[fasis]], Finlandia angger mertahankeun sistem démokrasi [[kapitalis]] handapeun aturan hukum. Kontras ti éta, [[Éstonia]] anu padeukeut, dina kaayaan anu mirip nanging tanpa perang saudara, ngamimitian salaku nagara [[démokrasi]] tuluy jadi ka[[diktator]]<nowiki/>an di taun 1934.<ref>{{Cite journal|last=Siaroff|first=Alan|date=1999|title=Democratic Breakdown and Democratic Stability: A Comparison of Interwar Estonia and Finland|url=https://www.jstor.org/stable/3232774|journal=Canadian Journal of Political Science / Revue canadienne de science politique|volume=32|issue=1|pages=103–124|issn=0008-4239}}</ref> == Perang Dunya II == Dina 23 Agustus 1939, Uni Soviet jeung Nazi Jérman nandatanganan Pakta Molotov-Ribbentrop anu tuluy ngabagi Éropa jadi wewengkon pangaruh ti dua kadiktatoran. Numutkeun kana pakta éta, Uni Soviét ngamimitian [[Perang Musim Tiis]] dina 30 Nopémber 1939 pikeun nganéksasi Finlandia. Républik Demokratik Finlandia diatur ku [[Josef Stalin]] mangsa perang dimimitian pikeun maréntah Finlandia sanggeus panaklukan ku Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.co.uk/articles/how-finland-protected-its-ww2-independence-during-the-winter-war|title=How Finland protected its WW2 independence during the Winter War|website=Sky HISTORY TV channel|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Kecaman internasional sumébar pikeun ngaréspon serangan anu ngadadak éta anu tuluy ngabalukarkeun Uni Soviet dikaluarkeun ti [[Liga Bangsa-Bangsa|Liga Bangsa-Bangsa.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/december-14/ussr-expelled-from-the-league-of-nations|title=USSR expelled from the League of Nations {{!}} December 14, 1939|last=Editors|first=HISTORY com|website=HISTORY|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Nalika Perang Musim Tiis éta, Tantara Beureum, nyaéta tantara Soviet éléh di loba patempuran, pang katelahna dina Patempuran Suomussalmi.<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/weather-forecast-winter-war-1939-snow-w3h528mhl|title=Winter war: Snow skills gave Finland advantage over Soviet invaders in 1939|last=Simons|first=Paul|language=en-GB|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeus dua bulan lilana tempur anu teu kaharti, sarta geus kaleungitan pasukan jeung amunisi, Uni Soviet ngamimitian maju di Pébruari, tuluy nepi ka Vyborg di Maret. Parjanjian Daméy Moskow tuluy ditandatanganan dina 12 Maret 1940, tuluy perang dieureunkeun isukannana. Finlandia mampu mertahankeun kamerdikaanna tapi ngaleupaskeun 9% téritori wewengkonna ka Uni Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.prlib.ru/challenge-en.html?redirect=/en/history/619090|title=USSR and Finland Signed the Moscow Treaty|website=www.prlib.ru|publisher=Presidential Library|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeusna Perang Musim Tiis, Jérman dipandang teu dipercaya ku Finlandia kusabab dianggap jadi balad Uni Soviet. Sanajan kitu, pamaréntah Finlandia miboga upaya pikeun mulihkeun hubungan diplomatis jeung Jérman tapi angger nuluykeun kawijakan anu oriéntasina ka Kulon sarta ngabadamikeun perjangjian dagang perang jeung Inggris Raya. Perjangjian éta tuluy dibolaykeun sanggeus Jérman nginvasi Dénmark jeung Norwégia dina 9 April 1940 anu ngabalukarkeun Inggris Raya ngeureunkeun sakabéh hubungan dagang sarta komunikasi lalu lintas jeung nagara-nagara Nordik.<ref>{{Cite book|title=Finland in the Second World War|url=http://link.springer.com/10.1057/9781403919748|publisher=Palgrave Macmillan UK|date=2002|location=London|isbn=978-1-349-42116-9|doi=10.1057/9781403919748|language=en|first=Olli|last=Vehviläinen|pages=77-79}}</ref> Pacengkadan katutuluyan nepi ka Juni 1941 anu katelah Perang Soviet-Finlandia II atawa Perang Tuluyan, nalika Finlandia jadi balad Jérman nuturkeun invasi Nazi Jérman ka Uni Soviet dina [[Operasi Barbarossa]], anu tujuanna pikeun meunangkeun balik téritori anu ragrag ka Uni Soviet henteu leuwih ti sataun ka tukang. Prajurit Finlandia ngadumuk [[Karelia]] belah Wétan ti 1941 nepi ka 1944, sarta mantuan tantara Jérman dina [[Pangepungan Leningrad]].<ref>{{Cite book|title=Leningrad: State of Siege|url=https://books.google.co.id/books?id=uGzfnIm97vQC&pg=PA38&redir_esc=y|publisher=Basic Books|date=2008-07-01|isbn=978-0-7867-2177-1|language=en|first=Michael|last=Jones}}</ref> Gencatan senjata sarta perjangjian tuluy ditandatanganan jeung Uni Soviet dina taun 1944 jeung 1948 anu kaasup kawajiban, pangwatesan, jeung réparasi Finlandia, ogé konsési téritorial leuwih jauh. Salaku hasil tina dua perang éta, Finlandia kaleungitan 12% wewengkon daratna, 20% kapasitas industri, jeung dua kota, nyaéta [[Vyborg]] jeung [[Liinakhamari]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Russo-Finnish-War|title=Russo-Finnish War {{!}} Summary, Combatants, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2026-08-08}}</ref> == Pasca-perang == Sanggeus taun 1945, Finlandia miboga kawajiban pikeu mayar réparasi substansial perang ka Uni Soviet. Biaya nu dibayar ieu umumna ditepikeun dina bentuk produk industri, siga perkapalan jeung permesinan. Ku lantaran minuhan kawajiban ieu, Finlandia ngalaman perkembangan industri anu méré kontribusi kana tumuwuhna séktor manufaktur Finlandia.<ref>{{Cite web|url=https://kansalaisuuskoe.org/articles/post-war-finland-neutrality/|title=Post-war Finland and neutrality {{!}} KansalaisuusKoe.org|website=kansalaisuuskoe.org|accessdate=2026-08-08}}</ref> Kawijakan anu dijalankeun ku Finlandia sabada perang mangrupakeun kawijakan panengtreman. Doktrin Paasikivi-Kekkonen, anu dingaranan sanggeus dua présidén anu ngupayakeunnana, mangrupakeun kawijakan anu tujuanna pikeun kalangsungan hirup Finlandia salaku nagara merdika berdaulat démokratis di kondisi anu deukeut ka Uni Soviet. Kawijakan ieu mastikeun Finlandia bisa kooperatip jeung Uni Soviet salaku nagara tatanggana sakalian ogé mastikeun masih bisa digawé bareng jeung Kalér.<ref>{{Cite web|url=https://warhistory.org/article/finland-during-the-period-1945-to-1989|title=Finland during the period 1945 to 1989 - WarHistory.org|website=warhistory.org|language=en-US|accessdate=2026-08-08}}</ref> == Rujukan == [[Kategori:Sajarah dumasar nagara]] [[Kategori:Sajarah Éropa]] [[Kategori:Sajarah dunya]] 9bgxscozp0w45slodux47joo9qx4n8p 711878 711877 2026-08-08T06:36:08Z Hasnanf 28942 /* Pasca-perang */ 711878 wikitext text/x-wiki [[Gambar:1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics - Geographicus - Scandinavia-homann-1730.jpg|jmpl|Peta wewengkon Skandinavia jeung Fennoscandia taun 1730, kaasup wilayah Jérman kalér, Polandia kalér, wewengkon Baltik, Livonia, Bélarusia, jeung Rusia kalér kulon. (jieunan [[Johan Homann]])]] Ditingali tina wanci sajarah, dina harti ayana rincian anu ditulis ngeunaan [[Finlandia]], '''[[sajarah]] Finlandia''' mimiti kacatet sabudeureun taun 1100 M, nyaéta wanci kapamilikan Finlandia masih diparebutkeun ku [[Swédia]] jeung [[Rusia]].<ref name=":1" /> Sajarah Finlandia ngeunaan pangwangunan padumukan, pangrebutan wilayah jeung kakawasaan, tuluy kamerdékaan Finlandia éta sorangan. Di éra modérn, Finlandia ngalaman jadi negara handapeun kakawasaan Rusia jeung Swédia. Tuluy nuturkeun [[Revolusi Rusia|Révolusi Rusia]], Finlandia ahirna ngamerdékakeun manéh. Salila [[Perang Tiis]], Finlandia mertahankeun posisi nétral, tuluy jadi anggota [[Uni Éropa]] di taun 1995. Saprak invasi Rusia ka [[Ukraina]], Finlandia resmi ngagabung jadi anggota [[North Atlantic Treaty Organization|North Atlantic Treaty Organization (NATO)]].<ref name=":0" /> Lemah cai urang Finlandia mimitina teu katingali jiga wewengkon anu bisa sukses dicicingan, ku sabab wewengkon kalér buana [[Éropa]] kaasup kana Buderan [[Arktik]], nu mana miboga sumber daya alam nu kawates: kakurangan sumber daya fosil jeung kudu ngimpor kabutuhan énérgi ti wewengkon séjén. Kitu deui ditingali tina kaayaan iklim anu ngawatesan kagiatan agrikultur jeung pola kahirupan sapopoé, utamana dina usum tiis anu panjang jeung poék. Ku kituna, rahayat Finlandia mampu adaptasi sangkan parobahan sarta salamet tina kondisi anu teu nguntungkeun, boh tina kondisi politik atawa kondisi alam sangkan bisa jadi bangsa nu suksés.<ref name=":4">{{Cite book|title=A Short History of Finland|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing|last=Singleton|first=Fred|publisher=Cambridge University Press|year=1998|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing/page/1 1]-17|chapter=History of Finland|isbn=9780511608087|doi=10.1017/CBO9780511608087}}</ref> == Sajarah Mimiti == [[Guha Susiluola]], deukeut [[Kristinestad]] di [[Ostrobothnia]], mangrupakeun tempat anu diusulkeun yén mungkin kungsi dicicingan ku [[Néanderthal]] perkiraan 120.000 ka tukang nalika Wanci [[Interglasial Terahir]]. Interprétasi ieu masih diperdebatkeun ku para ahli jeung kasebut kontrovérsial ngeunaan bebeneranna. Upamana dikonpirmasi bener, guha ieu bakal jadi padumukan jalma mimiti di [[Fennoscandia]] anu dipikanyaho.<ref>{{Cite journal|last=Nielsen|first=Trine Kellberg|last2=Riede|first2=Felix|date=2018-11|title=On Research History and Neanderthal Occupation at its Northern Margins|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1461957118000128/type/journal_article|journal=European Journal of Archaeology|language=en|volume=21|issue=4|pages=506–527|doi=10.1017/eaa.2018.12|issn=1461-9571}}</ref> Para pamaké basa Proto-Finlandia nepi di Finlandia dina wanci praaksara mangrébu-rébu taun ka tukang.<ref name=":1">{{Cite book|title=Upheaval|last=Diamond|first=Jared|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2022|isbn=9786024818494|location=Jakarta|pages=55-96}}</ref> Diperkirakeun kelompok manusa éta nepi di Finlandia sakitar 9.000 taun ka tukang, ngawakilan sababaraha séké sélér, kaasup karuhun urang [[Sami]] kiwari. Kataji ku lobana sato jang diburu, utamana lauk jeung sato anu diarah buluna, kelompok jalma éta nuturkeun lééhan és ka belah kalér. Diperkirakeun yén tujuan mimiti kelompok manusa éta téh ngan saukur jang usum panas, tapi laun-laun beuki loba anu cicing di wewengkon éta salila usum tiis.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Finland|title=History of Finland|last=Sandvik|first=Gudmund|last2=Enander|first2=Henrik|publisher=Britannica|last3=Henriksson|first3=Markku Ilmari|last4=Larson|first4=Susan Ruth|last5=Weibull|first5=Jörgen}}</ref> Kelompok nu séjénna diperkirakeun nepi 3.000 taun saenggeusna ti belah kidul wétan. Kelompok ieu nyaéta nu mawa basa [[Finno-Ugric]] sarta diperkirakeun boga patali jeung karuhun urang Finlandia ([[Finns]]) kiwari. Salian ti éta, kelompok anu jadi karuhun urang [[Tavastian]] nuturkeun ti belah kidul kulon jeung tengah buana [[Éropa]], anu lila kalilaan ngadopsi basa [[Finno-Ugric]].<ref name=":0" /> Salila milenium kahiji, sababaraha kelompok manusa narepi ka wewengkon ieu. Kelompok Sami anu hirup nomadén sumebar di sabagian lega wewengkon Finlandia, mundur ka belah kalér. Grup nu lian lolobana kawin campur sarta asimilasi jeung pendatang anyar, sahingga pangdumukan anyar sumebar di wewengkon kidul Finlandia. Jumlah populasi di jaman éta masih kaitung jarang jeung saeutik, tapi tilu bangsa ngahiji anu papisah geus katingali matuh di wewengkonna séwang-séwang: urang Finlandia, urang [[Tavastia]], jeung urang [[Karélia]]. Unggal kelompok éta geus miboga pamingpinna sorangan sarta ngempur perang ka hiji jeung nu séjénna.<ref name=":0" /> == Wanci Kakawasaan Swédia == Finlandia aya handapeun kakawasaan Swédia ti abad ka-12. Sumber sajarah ngeunaan wanci ieu lobana tina [[legénda]] jeung [[tradisi]] dibandingkeun tina dokumén sejarah. Dina wanci ieu, karajaan Swédia geus ngadeg, tuluy di tengah abad ka-12 tahta karajaan keur ditempatan ku Raja Érik anu satia ka [[Gereja Katolik Roma|Garéja Roma]]. Ka belah wétan, wewengkon [[Novgorod]] anu sémi-merdeka diadegkeun ku urang [[Viking]] ti abad ka-salapan sarta miboga patali jeung [[Kiev]], mangrupa wewengkon pusat. Wewengkon ieu miboga hubungan dagang jeung daérah [[Baltik]] sarta basis militér anu kuat. Di jaman ieu Finlandia mangrupa daérah panyangga antara kakuatan Swédia jeung [[Novgorod]] anu silih lawan, sarta aya handapeun tekenan ti [[Baltik]]-[[Jerman|Jérman]] anu datang ti daratan belah kidul [[Teluk]] Finlandia. Teu siga tatanggana anu leuwih kuat, urang Finlandia ([[Finns]]) di jaman éta masih can ngadeg wilayah kakawasaanna sorangan, nyaéta masih kabagi jadi tilu kelompok: urang [[Suomalaiset]], [[Hämäläiset]], jeung [[Karjalaiset]] anu mindeng guntreng hiji jeung nu séjén.<ref name=":2">{{Cite book|edition=2|title=A Short History of Finland|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511608087/type/book|publisher=Cambridge University Press|date=1998-10-01|isbn=978-0-521-64701-4|doi=10.1017/cbo9780511608087|first=Fred|last=Singleton}}</ref> Salah sahiji [[legénda]] anu nyaritakeun wanci ieu nyaéta kasebut yén [[perang suci]] anu dipingpin ku [[Raja Érik]] ti Swedia, dipirig ku [[Uskup]] [[Henry]] ti [[Uppsala]], taun 1155. [[Perang suci]] ieu anu ngamimitian struktur organisasi Garéja Finlandia anu leuwih jelas, anu tuluy ngajalankeun tradisi [[Karésten|Kristen]] anu tartib. Diperkirakeun yén perang suci éta dijurung ku kadatangan [[Nicholas Breakspear]] di Swédia taun 1152-1153, anu dikirim ku [[Paus]] sangkan nguatkeun pangaruh [[Garéja]] di wewengkon [[Skandinavia]]. Sanggeus éta Nicholas tuluy jadi Paus anu miboga gelar [[Hadrian IV]].<ref name=":2" /> Taun 1249, [[Birger Jarl]] mingpin ékspedisi ka [[Tavastia]] (anu kiwari jadi [[Häme]]), nyaéta wewengkon anu geus dikristenkeun, sangkan usaha ngasupkeun Finlandia ka wewengkon Swédia. [[Birger Jarl|Birger]] tuluy ngawangun bénténg di [[Tavastia]] jeung daérah basisir kalér [[Teluk Finlandia]], anu tuluy dijadikeun daérah pangdumukan Swédia anu lega. Ti dinya, [[urang Swédia]] tuluy parindah ogé ka basisir wétan [[Teluk Bothnia]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Finland/Finland-under-Swedish-rule|title=Finland - Swedish Rule, Sovereignty, Independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2024-06-29}}</ref> Taun 1293, [[Torgils Knutsson]] muka ékspédisi sangkan nguasaan sakabeh [[Karélia]] jeung ngawangun bénténg di [[Viipuri]]. Perang tuluy lumangsung nepi ka taun 1323, nalika [[Perjangjian Pähkinäsaari]] nangtukeun wates wewengkon pangaruh Rusia jeung Swédia dina garis samar ti bagéan wétan [[Teluk Finlandia]], ngaliwatan tengah [[Karélia]] ka belah kalér kulon [[Teluk Bothnia]], tuluy ngeureunkeun [[perang suci]], anu hasilna Finlandia jadi bagéan wewengkon Swédia. Ti saprak éta, Swédia tuluy ngokolakeun tradisina sangkan dijalankeun ku Finlandia. Istana-istana diwangun, pajak ditarikan anu umumna make bulu sasatoan, tuluy jadi gandum atawa paparéan, mantéga, jeung duit.<ref name=":3" /> Taun 1362, [[Raja Haakon]] ti Swedia ngadegkeun hak jang urang Finlandia sangkan bisa miluan pamilihan karajaan sarta méré status Finlandia anu sarua jeung bagéan karajaan nu séjén. Sababaraha taun ti éta, [[Raja Haakon]] digulingkeun, tuluy [[Albert]] ti [[Mecklenburg]] naék jadi raja. Sanajan kitu, [[Albert]] kaitung kurang kasohor di kalangan rahayat Finlandia, tuluy 1374, bangsawan Swédia, [[Bo Jonsson Grip]], meunangkeun gelar jang sakabéh Finlandia. [[Bo Jonsson Grip|Grip]] tilar dunya taun 1386, teu lila ti éta Finlandia ngahiji jadi bagéan wewengkon [[Kalmar]]. <ref name=":3" /> Nincak ka abad 18, handapeun kakawasaan [[Charles XII]], Swédia geus mimiti kaleungitan kakuatanna di [[Éropa]]. Dina [[Perang Kalér Kadua]], Rusia nempatan Finlandia salila dalapan taun (ti 1713-1721), tuluy sanggeus [[Perjangjian Nystad|Perjangjian Damai Nystad (Uusikaupunki)]] taun 1721, Swédia kudu nyerahkeun bagéan tenggara Finlandia jeung [[Viipuri]] sarta propinsi-propinsi [[Baltik]]. Ti dinya, kamampuan Swédia jang mertahankeun Finlandia geus ngalemahan, sarta taun-taun penjajahan Rusia kahareupna méré rarasan kateupastian jeung teu aman anu lana.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> Salaku bagian ti monarki Swédia, dina praktékna, Finlandia teu boga institusi atawa lembaga pamaréntahanna sorangan, tapi ti patengahan abad ka-18 kaum inteléktual jeung pajabat pamaréntah lolobana ti urang Finlandia. Dina kaayaan éta, muncul rarasan yén Finlandia kudu nanggung balukar kaborosan Swédia dina hal kawijakan luar negeri. Arahan stratégis Swédia taun 1785 nyebutkeun yén saumpama Rusia nyerang, pasukan Swédia kudu mundur ti garis hareup, ninggalkeun détasemén Finlandia; sarta lamun Finlandia aya handapeun kondisi bahaya nu ékstrim, sakumna kudu diévakuasi. Stratégi éta tuluy kalaksana di taun 1808-1809, nu mana panghianatan [[Liga Anjala]] kajadian deui di taun éta nalika [[Sveaborg]] (ayeuna [[Suomenlinna]]) deukeut [[Helsinki]] kudu diserahkeun ka [[Rusia]]. == Wanci Otonomi Handapeun Rusia == Taun 1809, Finlandia kudu nanggung kawajibanna sorangan jang damai jeung Rusia. [[Alexander I]] tuluy nawarkeun sangkan ngakuan kamajuan konstitusi Finlandia sarta méré otonomi salaku [[kadipatén]] agung handapeun tahtana. Sacara formal, Finlandia masih bagéan ti Karajaan Swédia nepi ka kaluarna [[Perjangjian Hamina]] di taun éta kénéh. Sanajan kitu, lolobana ti pamingpin urang Swédia geus taak kana kaayaan handapeun kawasa Swédia sarta ngarepkeun bisa miboga pamaréntahan mandiri saloba nu bisa diusahakeun handapeun panyalindungan Rusia. Harepan éta téh tuluy bisa kawujud sanggeus aya [[Diét Porvoo]], nyaéta majelis [[législatip]] anu nangtukeun kamerdikaan Finlandia salaku bangsa—éntitas pulitik anu ngahiji anu miboga status kadipatén. Ti saprak miboga status kadipatén, jang ngakuan otonomi urang Finlandia, [[Alexander I]] ngajangjikeun yén arék ngajénan ageman nu dijalankeun sarta hukum-hukum dasar anu dilarapkeun di Finlandia.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Ti taun 1809 nepi ka 1863, Finlandia ngalarapkeun birokrasi nu diatur ku Kaisar [[Rusia]], anu tuluy diwakilan ku gubernur jenderal di pamaréntahanna. Saacanna, tingkatan administrasi anu pangluhurna di pamaréntahan dijalankeun ku mahkamah agung, ti saprak jaman ieu diubah jadi sénat nu mangrupan kamenterian, nu diwangun ku departemén judisial atawa hukum jeun departemén ékonomi. Sangkan ngawakilan Finlandia jang ka kakaisaran Rusia, sekretaris kamenterian ogé ditempatkeun di [[Saint Petersburg|St. Petersburg]].<ref name=":0" /> Keur kalolobaan urang Finlandia, jaman ieu kasebut jaman anu makmur, sangkilang kondisi ékonomi anu nguntungkeun, sarta teu aya peperangan salian ti [[Perang Kriméa]]. Sababaraha réformasi bisa dilarapkeun di periode ieu. Di antarana kaasup réstorasi wilayah Finlandia anu diserahkeun ti Swédia ka Rusia dina [[Perjangjian Uusikaupunki]] taun 1721, jeung [[Perjangjian Turku]] taun 1743. Sanggeus kitu, taun 1812 Hélsinki dijadikeun ibukota sarta dijalankeun pangwangunan tempat-tempat monuméntal. Sanajan kitu, lantaran pamaréntahna kawilang otoritér jeung birokratis sarta populasi warga désa nu kalayan loba jeung murni miboga struktur agraris pamikiran-pamikiran [[liberal]] jeung [[nasionalis]] masih kacegah sumebarna.<ref name=":0" /> Wanci tentrem Finlandia handapeun Rusia mimiti kaganggu ti saprak [[Tsar Nikolai II]] naék tahta tuluy nunjuk Gubernur Jénderal [[Bobrikov]], nu mana ngabalukarkeun pamaréntahan jadi oprésif. Di akhir hirupna, [[Bobrikov]] dibunuh ku urang Finlandia taun 1904.<ref name=":1" /> == Perjuangan Pikeun Kamerdékaan == [[Gambar:1918 Finnish Civil War Fronts.jpg|jmpl|273x273px|Peta nalika Perang Saudara Finlandia]] Ngadekeutan ka ahir [[Perang Dunya I]], révolusi [[Bolshevik]] di Rusia ngamimitian parah. Moméntum éta dimangfaatkeun ku Finlandia jang ngamaklumatkeun kamerdékaanna.<ref name=":1" /> Nalika éta, tungtutan ti kaum nasionalis Finlandia kasebut konservatif jeung défénsif, anu hayang mertahankeun otonomi konstitusional anu kungsi kadedet salila taun 1899-1905 jeung 1910-1917 handapeun kakawasaan otokratis [[Tsar]] Rusia.<ref>{{Cite journal|last=Coakley|first=John|date=1986-03|title=Political succession and regime change in new states in inter-war Europe: Ireland, Finland, Czechoslovakia and the Baltic Republics|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0304413000010237/type/journal_article|journal=European Journal of Political Research|language=en|volume=14|issue=1-2|pages=187–206|doi=10.1111/j.1475-6765.1986.tb00829.x|issn=0304-4130}}</ref> Désémber 1917, nalika aya kakosongan kakawasaan nuturkeun [[Révolusi Rusia]], Finlandia ngadéklarasikeun kemerdékaanna.<ref>{{Cite journal|last=Niemi|first=Marjaana|date=2017-11|title=Breaking from and building on the past: Helsinki and Dublin after independence|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021121417000347/type/journal_article|journal=Irish Historical Studies|language=en|volume=41|issue=160|pages=238–255|doi=10.1017/ihs.2017.34|issn=0021-1214}}</ref> Déklarasi kamerdékaan éta ngabalukarkeun perang saudara, antara urang Finlandia konservatif anu disebut Golongan Bodas, nyaéta prajurit Finlandia anu disokong jeung dibantuan ku tentara Jérman nu ngadarat di Finlandia, ngalawan urang Finlandia [[komunis]] anu disebut Golongan Beureum, sakaligus prajurit Rusia anu kénéh nyicingan Finlandia. Nalika Golongan Bodas meunang, 8.000 jalma anu kaasup Golongan Beureum tiwas ditémbak, sarta 20.000 jalma lainna tilar dunya kusabab panyakit jeung kalaparan lantaran ditahan di kamp-kamp konséntrasi. Ingetan ngeunaan perang saudara éta saolah jadi pamicu rasa kasieunan urang Finlandia ka Rusia jeung [[komunisme]], kaasup konsekuénsi-konsekuénsi ti tindakan Finlandia ka [[Uni Soviét]] ka hareupna.<ref name=":1" /> == Wanci antar-perang == Sanggeusna perang saudara, parlemén Finlandia anu dikontrol ku Golongan Bodas milih pikeun ngajegkeun sistem monarki konstitusional anu tuluy bakal disebut Karajaan Finlandia, handapeun pangéran [[Frederick Charles]] ti [[Hesse]] salaku rajana. Nanging éléhna Jérman dina Nopémber 1918 ngajadikeun éta rencana téh teu mungkin. Finlandia tuluy jadi républik anu dipimpin ku [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] salaku présidén mimitina anu dipilih taun 1919. Sanajan perang saudara anu peurih, sarta ancaman anu tutuluyan ti gerakan [[fasis]], Finlandia angger mertahankeun sistem démokrasi [[kapitalis]] handapeun aturan hukum. Kontras ti éta, [[Éstonia]] anu padeukeut, dina kaayaan anu mirip nanging tanpa perang saudara, ngamimitian salaku nagara [[démokrasi]] tuluy jadi ka[[diktator]]<nowiki/>an di taun 1934.<ref>{{Cite journal|last=Siaroff|first=Alan|date=1999|title=Democratic Breakdown and Democratic Stability: A Comparison of Interwar Estonia and Finland|url=https://www.jstor.org/stable/3232774|journal=Canadian Journal of Political Science / Revue canadienne de science politique|volume=32|issue=1|pages=103–124|issn=0008-4239}}</ref> == Perang Dunya II == Dina 23 Agustus 1939, Uni Soviet jeung Nazi Jérman nandatanganan Pakta Molotov-Ribbentrop anu tuluy ngabagi Éropa jadi wewengkon pangaruh ti dua kadiktatoran. Numutkeun kana pakta éta, Uni Soviét ngamimitian [[Perang Musim Tiis]] dina 30 Nopémber 1939 pikeun nganéksasi Finlandia. Républik Demokratik Finlandia diatur ku [[Josef Stalin]] mangsa perang dimimitian pikeun maréntah Finlandia sanggeus panaklukan ku Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.co.uk/articles/how-finland-protected-its-ww2-independence-during-the-winter-war|title=How Finland protected its WW2 independence during the Winter War|website=Sky HISTORY TV channel|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Kecaman internasional sumébar pikeun ngaréspon serangan anu ngadadak éta anu tuluy ngabalukarkeun Uni Soviet dikaluarkeun ti [[Liga Bangsa-Bangsa|Liga Bangsa-Bangsa.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/december-14/ussr-expelled-from-the-league-of-nations|title=USSR expelled from the League of Nations {{!}} December 14, 1939|last=Editors|first=HISTORY com|website=HISTORY|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Nalika Perang Musim Tiis éta, Tantara Beureum, nyaéta tantara Soviet éléh di loba patempuran, pang katelahna dina Patempuran Suomussalmi.<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/weather-forecast-winter-war-1939-snow-w3h528mhl|title=Winter war: Snow skills gave Finland advantage over Soviet invaders in 1939|last=Simons|first=Paul|language=en-GB|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeus dua bulan lilana tempur anu teu kaharti, sarta geus kaleungitan pasukan jeung amunisi, Uni Soviet ngamimitian maju di Pébruari, tuluy nepi ka Vyborg di Maret. Parjanjian Daméy Moskow tuluy ditandatanganan dina 12 Maret 1940, tuluy perang dieureunkeun isukannana. Finlandia mampu mertahankeun kamerdikaanna tapi ngaleupaskeun 9% téritori wewengkonna ka Uni Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.prlib.ru/challenge-en.html?redirect=/en/history/619090|title=USSR and Finland Signed the Moscow Treaty|website=www.prlib.ru|publisher=Presidential Library|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeusna Perang Musim Tiis, Jérman dipandang teu dipercaya ku Finlandia kusabab dianggap jadi balad Uni Soviet. Sanajan kitu, pamaréntah Finlandia miboga upaya pikeun mulihkeun hubungan diplomatis jeung Jérman tapi angger nuluykeun kawijakan anu oriéntasina ka Kulon sarta ngabadamikeun perjangjian dagang perang jeung Inggris Raya. Perjangjian éta tuluy dibolaykeun sanggeus Jérman nginvasi Dénmark jeung Norwégia dina 9 April 1940 anu ngabalukarkeun Inggris Raya ngeureunkeun sakabéh hubungan dagang sarta komunikasi lalu lintas jeung nagara-nagara Nordik.<ref>{{Cite book|title=Finland in the Second World War|url=http://link.springer.com/10.1057/9781403919748|publisher=Palgrave Macmillan UK|date=2002|location=London|isbn=978-1-349-42116-9|doi=10.1057/9781403919748|language=en|first=Olli|last=Vehviläinen|pages=77-79}}</ref> Pacengkadan katutuluyan nepi ka Juni 1941 anu katelah Perang Soviet-Finlandia II atawa Perang Tuluyan, nalika Finlandia jadi balad Jérman nuturkeun invasi Nazi Jérman ka Uni Soviet dina [[Operasi Barbarossa]], anu tujuanna pikeun meunangkeun balik téritori anu ragrag ka Uni Soviet henteu leuwih ti sataun ka tukang. Prajurit Finlandia ngadumuk [[Karelia]] belah Wétan ti 1941 nepi ka 1944, sarta mantuan tantara Jérman dina [[Pangepungan Leningrad]].<ref>{{Cite book|title=Leningrad: State of Siege|url=https://books.google.co.id/books?id=uGzfnIm97vQC&pg=PA38&redir_esc=y|publisher=Basic Books|date=2008-07-01|isbn=978-0-7867-2177-1|language=en|first=Michael|last=Jones}}</ref> Gencatan senjata sarta perjangjian tuluy ditandatanganan jeung Uni Soviet dina taun 1944 jeung 1948 anu kaasup kawajiban, pangwatesan, jeung réparasi Finlandia, ogé konsési téritorial leuwih jauh. Salaku hasil tina dua perang éta, Finlandia kaleungitan 12% wewengkon daratna, 20% kapasitas industri, jeung dua kota, nyaéta [[Vyborg]] jeung [[Liinakhamari]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Russo-Finnish-War|title=Russo-Finnish War {{!}} Summary, Combatants, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2026-08-08}}</ref> == Pasca-perang nepi Perang Tiis == Sanggeus taun 1945, Finlandia miboga kawajiban pikeu mayar réparasi substansial perang ka Uni Soviet. Biaya nu dibayar ieu umumna ditepikeun dina bentuk produk industri, siga perkapalan jeung permesinan. Ku lantaran minuhan kawajiban ieu, Finlandia ngalaman perkembangan industri anu méré kontribusi kana tumuwuhna séktor manufaktur Finlandia.<ref>{{Cite web|url=https://kansalaisuuskoe.org/articles/post-war-finland-neutrality/|title=Post-war Finland and neutrality {{!}} KansalaisuusKoe.org|website=kansalaisuuskoe.org|accessdate=2026-08-08}}</ref> Kawijakan anu dijalankeun ku Finlandia sabada perang mangrupakeun kawijakan panengtreman. Doktrin Paasikivi-Kekkonen, anu dingaranan sanggeus dua présidén anu ngupayakeunnana, mangrupakeun kawijakan anu tujuanna pikeun kalangsungan hirup Finlandia salaku nagara merdika berdaulat démokratis di kondisi anu deukeut ka Uni Soviet. Kawijakan ieu mastikeun Finlandia bisa kooperatip jeung Uni Soviet salaku nagara tatanggana sakalian ogé mastikeun masih bisa digawé bareng jeung Kalér.<ref>{{Cite web|url=https://warhistory.org/article/finland-during-the-period-1945-to-1989|title=Finland during the period 1945 to 1989 - WarHistory.org|website=warhistory.org|language=en-US|accessdate=2026-08-08}}</ref> === Perang Tiis === Nalika asup ka periode Perang Tiis, Finlandia ngalarapkeun kawijakan nétral salaku prakték tina Doktrin Paasikivi-Kekknonen anu berlaku. Anu ngabédakeun Finlandia jeung nagara-nagara Éropa séjén anu ogé ngalarapkeun nétralitas, nyaéta aya perjangjian kaamanan taun 1948 antara Finlandia jeung Uni Soviet, nyaéta Perjangjian Persahabatan, Ko-operasi jeung Bantuan Timbal-Balik. Perjangjian éta anu nangtayungan Finlandia ti agrési Uni Soviet. Salila Uni Soviet yakin yén téritori Finlandia moal dipaké pikeun nyerang Uni Soviet, atawa sahenteuna Finlandia bakal ngusahakeun sagala cara pikeun nyegah serangan, Uni Soviet ngarasa teu aya kaperluan pikeun ngapimilik téritori Finlandia.<ref>{{Cite journal|last=Törnudd|first=Klaus|date=2005|title=Finnish Neutrality Policy During the Cold War|url=https://www.jstor.org/stable/26999271|journal=The SAIS Review of International Affairs|volume=25|issue=2|pages=43–52|issn=1945-4716}}</ref> == Rujukan == [[Kategori:Sajarah dumasar nagara]] [[Kategori:Sajarah Éropa]] [[Kategori:Sajarah dunya]] 3ijiq0px33b6w3is7a026y0sryfby6p 711879 711878 2026-08-08T06:50:20Z Hasnanf 28942 /* Perang Tiis */ 711879 wikitext text/x-wiki [[Gambar:1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics - Geographicus - Scandinavia-homann-1730.jpg|jmpl|Peta wewengkon Skandinavia jeung Fennoscandia taun 1730, kaasup wilayah Jérman kalér, Polandia kalér, wewengkon Baltik, Livonia, Bélarusia, jeung Rusia kalér kulon. (jieunan [[Johan Homann]])]] Ditingali tina wanci sajarah, dina harti ayana rincian anu ditulis ngeunaan [[Finlandia]], '''[[sajarah]] Finlandia''' mimiti kacatet sabudeureun taun 1100 M, nyaéta wanci kapamilikan Finlandia masih diparebutkeun ku [[Swédia]] jeung [[Rusia]].<ref name=":1" /> Sajarah Finlandia ngeunaan pangwangunan padumukan, pangrebutan wilayah jeung kakawasaan, tuluy kamerdékaan Finlandia éta sorangan. Di éra modérn, Finlandia ngalaman jadi negara handapeun kakawasaan Rusia jeung Swédia. Tuluy nuturkeun [[Revolusi Rusia|Révolusi Rusia]], Finlandia ahirna ngamerdékakeun manéh. Salila [[Perang Tiis]], Finlandia mertahankeun posisi nétral, tuluy jadi anggota [[Uni Éropa]] di taun 1995. Saprak invasi Rusia ka [[Ukraina]], Finlandia resmi ngagabung jadi anggota [[North Atlantic Treaty Organization|North Atlantic Treaty Organization (NATO)]].<ref name=":0" /> Lemah cai urang Finlandia mimitina teu katingali jiga wewengkon anu bisa sukses dicicingan, ku sabab wewengkon kalér buana [[Éropa]] kaasup kana Buderan [[Arktik]], nu mana miboga sumber daya alam nu kawates: kakurangan sumber daya fosil jeung kudu ngimpor kabutuhan énérgi ti wewengkon séjén. Kitu deui ditingali tina kaayaan iklim anu ngawatesan kagiatan agrikultur jeung pola kahirupan sapopoé, utamana dina usum tiis anu panjang jeung poék. Ku kituna, rahayat Finlandia mampu adaptasi sangkan parobahan sarta salamet tina kondisi anu teu nguntungkeun, boh tina kondisi politik atawa kondisi alam sangkan bisa jadi bangsa nu suksés.<ref name=":4">{{Cite book|title=A Short History of Finland|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing|last=Singleton|first=Fred|publisher=Cambridge University Press|year=1998|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing/page/1 1]-17|chapter=History of Finland|isbn=9780511608087|doi=10.1017/CBO9780511608087}}</ref> == Sajarah Mimiti == [[Guha Susiluola]], deukeut [[Kristinestad]] di [[Ostrobothnia]], mangrupakeun tempat anu diusulkeun yén mungkin kungsi dicicingan ku [[Néanderthal]] perkiraan 120.000 ka tukang nalika Wanci [[Interglasial Terahir]]. Interprétasi ieu masih diperdebatkeun ku para ahli jeung kasebut kontrovérsial ngeunaan bebeneranna. Upamana dikonpirmasi bener, guha ieu bakal jadi padumukan jalma mimiti di [[Fennoscandia]] anu dipikanyaho.<ref>{{Cite journal|last=Nielsen|first=Trine Kellberg|last2=Riede|first2=Felix|date=2018-11|title=On Research History and Neanderthal Occupation at its Northern Margins|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1461957118000128/type/journal_article|journal=European Journal of Archaeology|language=en|volume=21|issue=4|pages=506–527|doi=10.1017/eaa.2018.12|issn=1461-9571}}</ref> Para pamaké basa Proto-Finlandia nepi di Finlandia dina wanci praaksara mangrébu-rébu taun ka tukang.<ref name=":1">{{Cite book|title=Upheaval|last=Diamond|first=Jared|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2022|isbn=9786024818494|location=Jakarta|pages=55-96}}</ref> Diperkirakeun kelompok manusa éta nepi di Finlandia sakitar 9.000 taun ka tukang, ngawakilan sababaraha séké sélér, kaasup karuhun urang [[Sami]] kiwari. Kataji ku lobana sato jang diburu, utamana lauk jeung sato anu diarah buluna, kelompok jalma éta nuturkeun lééhan és ka belah kalér. Diperkirakeun yén tujuan mimiti kelompok manusa éta téh ngan saukur jang usum panas, tapi laun-laun beuki loba anu cicing di wewengkon éta salila usum tiis.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Finland|title=History of Finland|last=Sandvik|first=Gudmund|last2=Enander|first2=Henrik|publisher=Britannica|last3=Henriksson|first3=Markku Ilmari|last4=Larson|first4=Susan Ruth|last5=Weibull|first5=Jörgen}}</ref> Kelompok nu séjénna diperkirakeun nepi 3.000 taun saenggeusna ti belah kidul wétan. Kelompok ieu nyaéta nu mawa basa [[Finno-Ugric]] sarta diperkirakeun boga patali jeung karuhun urang Finlandia ([[Finns]]) kiwari. Salian ti éta, kelompok anu jadi karuhun urang [[Tavastian]] nuturkeun ti belah kidul kulon jeung tengah buana [[Éropa]], anu lila kalilaan ngadopsi basa [[Finno-Ugric]].<ref name=":0" /> Salila milenium kahiji, sababaraha kelompok manusa narepi ka wewengkon ieu. Kelompok Sami anu hirup nomadén sumebar di sabagian lega wewengkon Finlandia, mundur ka belah kalér. Grup nu lian lolobana kawin campur sarta asimilasi jeung pendatang anyar, sahingga pangdumukan anyar sumebar di wewengkon kidul Finlandia. Jumlah populasi di jaman éta masih kaitung jarang jeung saeutik, tapi tilu bangsa ngahiji anu papisah geus katingali matuh di wewengkonna séwang-séwang: urang Finlandia, urang [[Tavastia]], jeung urang [[Karélia]]. Unggal kelompok éta geus miboga pamingpinna sorangan sarta ngempur perang ka hiji jeung nu séjénna.<ref name=":0" /> == Wanci Kakawasaan Swédia == Finlandia aya handapeun kakawasaan Swédia ti abad ka-12. Sumber sajarah ngeunaan wanci ieu lobana tina [[legénda]] jeung [[tradisi]] dibandingkeun tina dokumén sejarah. Dina wanci ieu, karajaan Swédia geus ngadeg, tuluy di tengah abad ka-12 tahta karajaan keur ditempatan ku Raja Érik anu satia ka [[Gereja Katolik Roma|Garéja Roma]]. Ka belah wétan, wewengkon [[Novgorod]] anu sémi-merdeka diadegkeun ku urang [[Viking]] ti abad ka-salapan sarta miboga patali jeung [[Kiev]], mangrupa wewengkon pusat. Wewengkon ieu miboga hubungan dagang jeung daérah [[Baltik]] sarta basis militér anu kuat. Di jaman ieu Finlandia mangrupa daérah panyangga antara kakuatan Swédia jeung [[Novgorod]] anu silih lawan, sarta aya handapeun tekenan ti [[Baltik]]-[[Jerman|Jérman]] anu datang ti daratan belah kidul [[Teluk]] Finlandia. Teu siga tatanggana anu leuwih kuat, urang Finlandia ([[Finns]]) di jaman éta masih can ngadeg wilayah kakawasaanna sorangan, nyaéta masih kabagi jadi tilu kelompok: urang [[Suomalaiset]], [[Hämäläiset]], jeung [[Karjalaiset]] anu mindeng guntreng hiji jeung nu séjén.<ref name=":2">{{Cite book|edition=2|title=A Short History of Finland|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511608087/type/book|publisher=Cambridge University Press|date=1998-10-01|isbn=978-0-521-64701-4|doi=10.1017/cbo9780511608087|first=Fred|last=Singleton}}</ref> Salah sahiji [[legénda]] anu nyaritakeun wanci ieu nyaéta kasebut yén [[perang suci]] anu dipingpin ku [[Raja Érik]] ti Swedia, dipirig ku [[Uskup]] [[Henry]] ti [[Uppsala]], taun 1155. [[Perang suci]] ieu anu ngamimitian struktur organisasi Garéja Finlandia anu leuwih jelas, anu tuluy ngajalankeun tradisi [[Karésten|Kristen]] anu tartib. Diperkirakeun yén perang suci éta dijurung ku kadatangan [[Nicholas Breakspear]] di Swédia taun 1152-1153, anu dikirim ku [[Paus]] sangkan nguatkeun pangaruh [[Garéja]] di wewengkon [[Skandinavia]]. Sanggeus éta Nicholas tuluy jadi Paus anu miboga gelar [[Hadrian IV]].<ref name=":2" /> Taun 1249, [[Birger Jarl]] mingpin ékspedisi ka [[Tavastia]] (anu kiwari jadi [[Häme]]), nyaéta wewengkon anu geus dikristenkeun, sangkan usaha ngasupkeun Finlandia ka wewengkon Swédia. [[Birger Jarl|Birger]] tuluy ngawangun bénténg di [[Tavastia]] jeung daérah basisir kalér [[Teluk Finlandia]], anu tuluy dijadikeun daérah pangdumukan Swédia anu lega. Ti dinya, [[urang Swédia]] tuluy parindah ogé ka basisir wétan [[Teluk Bothnia]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Finland/Finland-under-Swedish-rule|title=Finland - Swedish Rule, Sovereignty, Independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2024-06-29}}</ref> Taun 1293, [[Torgils Knutsson]] muka ékspédisi sangkan nguasaan sakabeh [[Karélia]] jeung ngawangun bénténg di [[Viipuri]]. Perang tuluy lumangsung nepi ka taun 1323, nalika [[Perjangjian Pähkinäsaari]] nangtukeun wates wewengkon pangaruh Rusia jeung Swédia dina garis samar ti bagéan wétan [[Teluk Finlandia]], ngaliwatan tengah [[Karélia]] ka belah kalér kulon [[Teluk Bothnia]], tuluy ngeureunkeun [[perang suci]], anu hasilna Finlandia jadi bagéan wewengkon Swédia. Ti saprak éta, Swédia tuluy ngokolakeun tradisina sangkan dijalankeun ku Finlandia. Istana-istana diwangun, pajak ditarikan anu umumna make bulu sasatoan, tuluy jadi gandum atawa paparéan, mantéga, jeung duit.<ref name=":3" /> Taun 1362, [[Raja Haakon]] ti Swedia ngadegkeun hak jang urang Finlandia sangkan bisa miluan pamilihan karajaan sarta méré status Finlandia anu sarua jeung bagéan karajaan nu séjén. Sababaraha taun ti éta, [[Raja Haakon]] digulingkeun, tuluy [[Albert]] ti [[Mecklenburg]] naék jadi raja. Sanajan kitu, [[Albert]] kaitung kurang kasohor di kalangan rahayat Finlandia, tuluy 1374, bangsawan Swédia, [[Bo Jonsson Grip]], meunangkeun gelar jang sakabéh Finlandia. [[Bo Jonsson Grip|Grip]] tilar dunya taun 1386, teu lila ti éta Finlandia ngahiji jadi bagéan wewengkon [[Kalmar]]. <ref name=":3" /> Nincak ka abad 18, handapeun kakawasaan [[Charles XII]], Swédia geus mimiti kaleungitan kakuatanna di [[Éropa]]. Dina [[Perang Kalér Kadua]], Rusia nempatan Finlandia salila dalapan taun (ti 1713-1721), tuluy sanggeus [[Perjangjian Nystad|Perjangjian Damai Nystad (Uusikaupunki)]] taun 1721, Swédia kudu nyerahkeun bagéan tenggara Finlandia jeung [[Viipuri]] sarta propinsi-propinsi [[Baltik]]. Ti dinya, kamampuan Swédia jang mertahankeun Finlandia geus ngalemahan, sarta taun-taun penjajahan Rusia kahareupna méré rarasan kateupastian jeung teu aman anu lana.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> Salaku bagian ti monarki Swédia, dina praktékna, Finlandia teu boga institusi atawa lembaga pamaréntahanna sorangan, tapi ti patengahan abad ka-18 kaum inteléktual jeung pajabat pamaréntah lolobana ti urang Finlandia. Dina kaayaan éta, muncul rarasan yén Finlandia kudu nanggung balukar kaborosan Swédia dina hal kawijakan luar negeri. Arahan stratégis Swédia taun 1785 nyebutkeun yén saumpama Rusia nyerang, pasukan Swédia kudu mundur ti garis hareup, ninggalkeun détasemén Finlandia; sarta lamun Finlandia aya handapeun kondisi bahaya nu ékstrim, sakumna kudu diévakuasi. Stratégi éta tuluy kalaksana di taun 1808-1809, nu mana panghianatan [[Liga Anjala]] kajadian deui di taun éta nalika [[Sveaborg]] (ayeuna [[Suomenlinna]]) deukeut [[Helsinki]] kudu diserahkeun ka [[Rusia]]. == Wanci Otonomi Handapeun Rusia == Taun 1809, Finlandia kudu nanggung kawajibanna sorangan jang damai jeung Rusia. [[Alexander I]] tuluy nawarkeun sangkan ngakuan kamajuan konstitusi Finlandia sarta méré otonomi salaku [[kadipatén]] agung handapeun tahtana. Sacara formal, Finlandia masih bagéan ti Karajaan Swédia nepi ka kaluarna [[Perjangjian Hamina]] di taun éta kénéh. Sanajan kitu, lolobana ti pamingpin urang Swédia geus taak kana kaayaan handapeun kawasa Swédia sarta ngarepkeun bisa miboga pamaréntahan mandiri saloba nu bisa diusahakeun handapeun panyalindungan Rusia. Harepan éta téh tuluy bisa kawujud sanggeus aya [[Diét Porvoo]], nyaéta majelis [[législatip]] anu nangtukeun kamerdikaan Finlandia salaku bangsa—éntitas pulitik anu ngahiji anu miboga status kadipatén. Ti saprak miboga status kadipatén, jang ngakuan otonomi urang Finlandia, [[Alexander I]] ngajangjikeun yén arék ngajénan ageman nu dijalankeun sarta hukum-hukum dasar anu dilarapkeun di Finlandia.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Ti taun 1809 nepi ka 1863, Finlandia ngalarapkeun birokrasi nu diatur ku Kaisar [[Rusia]], anu tuluy diwakilan ku gubernur jenderal di pamaréntahanna. Saacanna, tingkatan administrasi anu pangluhurna di pamaréntahan dijalankeun ku mahkamah agung, ti saprak jaman ieu diubah jadi sénat nu mangrupan kamenterian, nu diwangun ku departemén judisial atawa hukum jeun departemén ékonomi. Sangkan ngawakilan Finlandia jang ka kakaisaran Rusia, sekretaris kamenterian ogé ditempatkeun di [[Saint Petersburg|St. Petersburg]].<ref name=":0" /> Keur kalolobaan urang Finlandia, jaman ieu kasebut jaman anu makmur, sangkilang kondisi ékonomi anu nguntungkeun, sarta teu aya peperangan salian ti [[Perang Kriméa]]. Sababaraha réformasi bisa dilarapkeun di periode ieu. Di antarana kaasup réstorasi wilayah Finlandia anu diserahkeun ti Swédia ka Rusia dina [[Perjangjian Uusikaupunki]] taun 1721, jeung [[Perjangjian Turku]] taun 1743. Sanggeus kitu, taun 1812 Hélsinki dijadikeun ibukota sarta dijalankeun pangwangunan tempat-tempat monuméntal. Sanajan kitu, lantaran pamaréntahna kawilang otoritér jeung birokratis sarta populasi warga désa nu kalayan loba jeung murni miboga struktur agraris pamikiran-pamikiran [[liberal]] jeung [[nasionalis]] masih kacegah sumebarna.<ref name=":0" /> Wanci tentrem Finlandia handapeun Rusia mimiti kaganggu ti saprak [[Tsar Nikolai II]] naék tahta tuluy nunjuk Gubernur Jénderal [[Bobrikov]], nu mana ngabalukarkeun pamaréntahan jadi oprésif. Di akhir hirupna, [[Bobrikov]] dibunuh ku urang Finlandia taun 1904.<ref name=":1" /> == Perjuangan Pikeun Kamerdékaan == [[Gambar:1918 Finnish Civil War Fronts.jpg|jmpl|273x273px|Peta nalika Perang Saudara Finlandia]] Ngadekeutan ka ahir [[Perang Dunya I]], révolusi [[Bolshevik]] di Rusia ngamimitian parah. Moméntum éta dimangfaatkeun ku Finlandia jang ngamaklumatkeun kamerdékaanna.<ref name=":1" /> Nalika éta, tungtutan ti kaum nasionalis Finlandia kasebut konservatif jeung défénsif, anu hayang mertahankeun otonomi konstitusional anu kungsi kadedet salila taun 1899-1905 jeung 1910-1917 handapeun kakawasaan otokratis [[Tsar]] Rusia.<ref>{{Cite journal|last=Coakley|first=John|date=1986-03|title=Political succession and regime change in new states in inter-war Europe: Ireland, Finland, Czechoslovakia and the Baltic Republics|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0304413000010237/type/journal_article|journal=European Journal of Political Research|language=en|volume=14|issue=1-2|pages=187–206|doi=10.1111/j.1475-6765.1986.tb00829.x|issn=0304-4130}}</ref> Désémber 1917, nalika aya kakosongan kakawasaan nuturkeun [[Révolusi Rusia]], Finlandia ngadéklarasikeun kemerdékaanna.<ref>{{Cite journal|last=Niemi|first=Marjaana|date=2017-11|title=Breaking from and building on the past: Helsinki and Dublin after independence|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021121417000347/type/journal_article|journal=Irish Historical Studies|language=en|volume=41|issue=160|pages=238–255|doi=10.1017/ihs.2017.34|issn=0021-1214}}</ref> Déklarasi kamerdékaan éta ngabalukarkeun perang saudara, antara urang Finlandia konservatif anu disebut Golongan Bodas, nyaéta prajurit Finlandia anu disokong jeung dibantuan ku tentara Jérman nu ngadarat di Finlandia, ngalawan urang Finlandia [[komunis]] anu disebut Golongan Beureum, sakaligus prajurit Rusia anu kénéh nyicingan Finlandia. Nalika Golongan Bodas meunang, 8.000 jalma anu kaasup Golongan Beureum tiwas ditémbak, sarta 20.000 jalma lainna tilar dunya kusabab panyakit jeung kalaparan lantaran ditahan di kamp-kamp konséntrasi. Ingetan ngeunaan perang saudara éta saolah jadi pamicu rasa kasieunan urang Finlandia ka Rusia jeung [[komunisme]], kaasup konsekuénsi-konsekuénsi ti tindakan Finlandia ka [[Uni Soviét]] ka hareupna.<ref name=":1" /> == Wanci antar-perang == Sanggeusna perang saudara, parlemén Finlandia anu dikontrol ku Golongan Bodas milih pikeun ngajegkeun sistem monarki konstitusional anu tuluy bakal disebut Karajaan Finlandia, handapeun pangéran [[Frederick Charles]] ti [[Hesse]] salaku rajana. Nanging éléhna Jérman dina Nopémber 1918 ngajadikeun éta rencana téh teu mungkin. Finlandia tuluy jadi républik anu dipimpin ku [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] salaku présidén mimitina anu dipilih taun 1919. Sanajan perang saudara anu peurih, sarta ancaman anu tutuluyan ti gerakan [[fasis]], Finlandia angger mertahankeun sistem démokrasi [[kapitalis]] handapeun aturan hukum. Kontras ti éta, [[Éstonia]] anu padeukeut, dina kaayaan anu mirip nanging tanpa perang saudara, ngamimitian salaku nagara [[démokrasi]] tuluy jadi ka[[diktator]]<nowiki/>an di taun 1934.<ref>{{Cite journal|last=Siaroff|first=Alan|date=1999|title=Democratic Breakdown and Democratic Stability: A Comparison of Interwar Estonia and Finland|url=https://www.jstor.org/stable/3232774|journal=Canadian Journal of Political Science / Revue canadienne de science politique|volume=32|issue=1|pages=103–124|issn=0008-4239}}</ref> == Perang Dunya II == Dina 23 Agustus 1939, Uni Soviet jeung Nazi Jérman nandatanganan Pakta Molotov-Ribbentrop anu tuluy ngabagi Éropa jadi wewengkon pangaruh ti dua kadiktatoran. Numutkeun kana pakta éta, Uni Soviét ngamimitian [[Perang Musim Tiis]] dina 30 Nopémber 1939 pikeun nganéksasi Finlandia. Républik Demokratik Finlandia diatur ku [[Josef Stalin]] mangsa perang dimimitian pikeun maréntah Finlandia sanggeus panaklukan ku Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.co.uk/articles/how-finland-protected-its-ww2-independence-during-the-winter-war|title=How Finland protected its WW2 independence during the Winter War|website=Sky HISTORY TV channel|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Kecaman internasional sumébar pikeun ngaréspon serangan anu ngadadak éta anu tuluy ngabalukarkeun Uni Soviet dikaluarkeun ti [[Liga Bangsa-Bangsa|Liga Bangsa-Bangsa.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/december-14/ussr-expelled-from-the-league-of-nations|title=USSR expelled from the League of Nations {{!}} December 14, 1939|last=Editors|first=HISTORY com|website=HISTORY|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Nalika Perang Musim Tiis éta, Tantara Beureum, nyaéta tantara Soviet éléh di loba patempuran, pang katelahna dina Patempuran Suomussalmi.<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/weather-forecast-winter-war-1939-snow-w3h528mhl|title=Winter war: Snow skills gave Finland advantage over Soviet invaders in 1939|last=Simons|first=Paul|language=en-GB|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeus dua bulan lilana tempur anu teu kaharti, sarta geus kaleungitan pasukan jeung amunisi, Uni Soviet ngamimitian maju di Pébruari, tuluy nepi ka Vyborg di Maret. Parjanjian Daméy Moskow tuluy ditandatanganan dina 12 Maret 1940, tuluy perang dieureunkeun isukannana. Finlandia mampu mertahankeun kamerdikaanna tapi ngaleupaskeun 9% téritori wewengkonna ka Uni Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.prlib.ru/challenge-en.html?redirect=/en/history/619090|title=USSR and Finland Signed the Moscow Treaty|website=www.prlib.ru|publisher=Presidential Library|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeusna Perang Musim Tiis, Jérman dipandang teu dipercaya ku Finlandia kusabab dianggap jadi balad Uni Soviet. Sanajan kitu, pamaréntah Finlandia miboga upaya pikeun mulihkeun hubungan diplomatis jeung Jérman tapi angger nuluykeun kawijakan anu oriéntasina ka Kulon sarta ngabadamikeun perjangjian dagang perang jeung Inggris Raya. Perjangjian éta tuluy dibolaykeun sanggeus Jérman nginvasi Dénmark jeung Norwégia dina 9 April 1940 anu ngabalukarkeun Inggris Raya ngeureunkeun sakabéh hubungan dagang sarta komunikasi lalu lintas jeung nagara-nagara Nordik.<ref>{{Cite book|title=Finland in the Second World War|url=http://link.springer.com/10.1057/9781403919748|publisher=Palgrave Macmillan UK|date=2002|location=London|isbn=978-1-349-42116-9|doi=10.1057/9781403919748|language=en|first=Olli|last=Vehviläinen|pages=77-79}}</ref> Pacengkadan katutuluyan nepi ka Juni 1941 anu katelah Perang Soviet-Finlandia II atawa Perang Tuluyan, nalika Finlandia jadi balad Jérman nuturkeun invasi Nazi Jérman ka Uni Soviet dina [[Operasi Barbarossa]], anu tujuanna pikeun meunangkeun balik téritori anu ragrag ka Uni Soviet henteu leuwih ti sataun ka tukang. Prajurit Finlandia ngadumuk [[Karelia]] belah Wétan ti 1941 nepi ka 1944, sarta mantuan tantara Jérman dina [[Pangepungan Leningrad]].<ref>{{Cite book|title=Leningrad: State of Siege|url=https://books.google.co.id/books?id=uGzfnIm97vQC&pg=PA38&redir_esc=y|publisher=Basic Books|date=2008-07-01|isbn=978-0-7867-2177-1|language=en|first=Michael|last=Jones}}</ref> Gencatan senjata sarta perjangjian tuluy ditandatanganan jeung Uni Soviet dina taun 1944 jeung 1948 anu kaasup kawajiban, pangwatesan, jeung réparasi Finlandia, ogé konsési téritorial leuwih jauh. Salaku hasil tina dua perang éta, Finlandia kaleungitan 12% wewengkon daratna, 20% kapasitas industri, jeung dua kota, nyaéta [[Vyborg]] jeung [[Liinakhamari]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Russo-Finnish-War|title=Russo-Finnish War {{!}} Summary, Combatants, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2026-08-08}}</ref> == Pasca-perang nepi Perang Tiis == Sanggeus taun 1945, Finlandia miboga kawajiban pikeu mayar réparasi substansial perang ka Uni Soviet. Biaya nu dibayar ieu umumna ditepikeun dina bentuk produk industri, siga perkapalan jeung permesinan. Ku lantaran minuhan kawajiban ieu, Finlandia ngalaman perkembangan industri anu méré kontribusi kana tumuwuhna séktor manufaktur Finlandia.<ref>{{Cite web|url=https://kansalaisuuskoe.org/articles/post-war-finland-neutrality/|title=Post-war Finland and neutrality {{!}} KansalaisuusKoe.org|website=kansalaisuuskoe.org|accessdate=2026-08-08}}</ref> Kawijakan anu dijalankeun ku Finlandia sabada perang mangrupakeun kawijakan panengtreman. Doktrin Paasikivi-Kekkonen, anu dingaranan sanggeus dua présidén anu ngupayakeunnana, mangrupakeun kawijakan anu tujuanna pikeun kalangsungan hirup Finlandia salaku nagara merdika berdaulat démokratis di kondisi anu deukeut ka Uni Soviet. Kawijakan ieu mastikeun Finlandia bisa kooperatip jeung Uni Soviet salaku nagara tatanggana sakalian ogé mastikeun masih bisa digawé bareng jeung Kalér.<ref>{{Cite web|url=https://warhistory.org/article/finland-during-the-period-1945-to-1989|title=Finland during the period 1945 to 1989 - WarHistory.org|website=warhistory.org|language=en-US|accessdate=2026-08-08}}</ref> === Perang Tiis === Nalika asup ka periode Perang Tiis, Finlandia ngalarapkeun kawijakan nétral salaku prakték tina Doktrin Paasikivi-Kekknonen anu berlaku. Anu ngabédakeun Finlandia jeung nagara-nagara Éropa séjén anu ogé miboga sikep nétral, nyaéta aya perjangjian kaamanan taun 1948 antara Finlandia jeung Uni Soviet, nyaéta Perjangjian Persahabatan, Ko-operasi jeung Bantuan Timbal-Balik. Perjangjian éta anu nangtayungan Finlandia ti agrési Uni Soviet. Salila Uni Soviet yakin yén téritori Finlandia moal dipaké pikeun nyerang Uni Soviet, atawa sahenteuna Finlandia bakal ngusahakeun sagala cara pikeun nyegah serangan, Uni Soviet ngarasa teu aya kaperluan pikeun ngapimilik téritori Finlandia.<ref>{{Cite journal|last=Törnudd|first=Klaus|date=2005|title=Finnish Neutrality Policy During the Cold War|url=https://www.jstor.org/stable/26999271|journal=The SAIS Review of International Affairs|volume=25|issue=2|pages=43–52|issn=1945-4716}}</ref> Ku ayana perjangjian éta, sikep nétral Finlandia lain mangrupakeun idéntitas Finlandia salaku nagara, nanging kapentingan sékundér, léngkah pragmatis pikeun ngajaga Finlandia aya di bagéan kulon sakaligus nagara anu deukeut sacara wewengkon ka Uni Soviet. Prioritas utama ti Finlandia nyaéta pikeun néangan pilihan anu sabisa mungkin ngawujudkeun integrasi Éropa Kalér sajalan jeung idéntitas Kalér Finlandia. Ku kituna, nétralitas ieu lain hal anu dipikahayang Finlandia, tapi bentuk sikap kapaksa anu kudu dilarapkeun sarta pilihan anu panghadéna nu aya dina wanci harita.<ref>{{Cite journal|last=Aunesluoma|first=Juhana|last2=Rainio-Niemi|first2=Johanna|date=2016|title=Neutrality as Identity?: Finland’s Quest for Security in the Cold War|url=https://www.jstor.org/stable/26925640|journal=Journal of Cold War Studies|volume=18|issue=4|pages=51–78|issn=1520-3972}}</ref> == Rujukan == [[Kategori:Sajarah dumasar nagara]] [[Kategori:Sajarah Éropa]] [[Kategori:Sajarah dunya]] dfenw6svlxm1t1e95w08u499qvneo6b 711880 711879 2026-08-08T06:56:52Z Hasnanf 28942 /* Perang Tiis */ 711880 wikitext text/x-wiki [[Gambar:1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics - Geographicus - Scandinavia-homann-1730.jpg|jmpl|Peta wewengkon Skandinavia jeung Fennoscandia taun 1730, kaasup wilayah Jérman kalér, Polandia kalér, wewengkon Baltik, Livonia, Bélarusia, jeung Rusia kalér kulon. (jieunan [[Johan Homann]])]] Ditingali tina wanci sajarah, dina harti ayana rincian anu ditulis ngeunaan [[Finlandia]], '''[[sajarah]] Finlandia''' mimiti kacatet sabudeureun taun 1100 M, nyaéta wanci kapamilikan Finlandia masih diparebutkeun ku [[Swédia]] jeung [[Rusia]].<ref name=":1" /> Sajarah Finlandia ngeunaan pangwangunan padumukan, pangrebutan wilayah jeung kakawasaan, tuluy kamerdékaan Finlandia éta sorangan. Di éra modérn, Finlandia ngalaman jadi negara handapeun kakawasaan Rusia jeung Swédia. Tuluy nuturkeun [[Revolusi Rusia|Révolusi Rusia]], Finlandia ahirna ngamerdékakeun manéh. Salila [[Perang Tiis]], Finlandia mertahankeun posisi nétral, tuluy jadi anggota [[Uni Éropa]] di taun 1995. Saprak invasi Rusia ka [[Ukraina]], Finlandia resmi ngagabung jadi anggota [[North Atlantic Treaty Organization|North Atlantic Treaty Organization (NATO)]].<ref name=":0" /> Lemah cai urang Finlandia mimitina teu katingali jiga wewengkon anu bisa sukses dicicingan, ku sabab wewengkon kalér buana [[Éropa]] kaasup kana Buderan [[Arktik]], nu mana miboga sumber daya alam nu kawates: kakurangan sumber daya fosil jeung kudu ngimpor kabutuhan énérgi ti wewengkon séjén. Kitu deui ditingali tina kaayaan iklim anu ngawatesan kagiatan agrikultur jeung pola kahirupan sapopoé, utamana dina usum tiis anu panjang jeung poék. Ku kituna, rahayat Finlandia mampu adaptasi sangkan parobahan sarta salamet tina kondisi anu teu nguntungkeun, boh tina kondisi politik atawa kondisi alam sangkan bisa jadi bangsa nu suksés.<ref name=":4">{{Cite book|title=A Short History of Finland|url=https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing|last=Singleton|first=Fred|publisher=Cambridge University Press|year=1998|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryoffi00sing/page/1 1]-17|chapter=History of Finland|isbn=9780511608087|doi=10.1017/CBO9780511608087}}</ref> == Sajarah Mimiti == [[Guha Susiluola]], deukeut [[Kristinestad]] di [[Ostrobothnia]], mangrupakeun tempat anu diusulkeun yén mungkin kungsi dicicingan ku [[Néanderthal]] perkiraan 120.000 ka tukang nalika Wanci [[Interglasial Terahir]]. Interprétasi ieu masih diperdebatkeun ku para ahli jeung kasebut kontrovérsial ngeunaan bebeneranna. Upamana dikonpirmasi bener, guha ieu bakal jadi padumukan jalma mimiti di [[Fennoscandia]] anu dipikanyaho.<ref>{{Cite journal|last=Nielsen|first=Trine Kellberg|last2=Riede|first2=Felix|date=2018-11|title=On Research History and Neanderthal Occupation at its Northern Margins|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1461957118000128/type/journal_article|journal=European Journal of Archaeology|language=en|volume=21|issue=4|pages=506–527|doi=10.1017/eaa.2018.12|issn=1461-9571}}</ref> Para pamaké basa Proto-Finlandia nepi di Finlandia dina wanci praaksara mangrébu-rébu taun ka tukang.<ref name=":1">{{Cite book|title=Upheaval|last=Diamond|first=Jared|publisher=Kepustakaan Populer Gramedia|year=2022|isbn=9786024818494|location=Jakarta|pages=55-96}}</ref> Diperkirakeun kelompok manusa éta nepi di Finlandia sakitar 9.000 taun ka tukang, ngawakilan sababaraha séké sélér, kaasup karuhun urang [[Sami]] kiwari. Kataji ku lobana sato jang diburu, utamana lauk jeung sato anu diarah buluna, kelompok jalma éta nuturkeun lééhan és ka belah kalér. Diperkirakeun yén tujuan mimiti kelompok manusa éta téh ngan saukur jang usum panas, tapi laun-laun beuki loba anu cicing di wewengkon éta salila usum tiis.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Finland|title=History of Finland|last=Sandvik|first=Gudmund|last2=Enander|first2=Henrik|publisher=Britannica|last3=Henriksson|first3=Markku Ilmari|last4=Larson|first4=Susan Ruth|last5=Weibull|first5=Jörgen}}</ref> Kelompok nu séjénna diperkirakeun nepi 3.000 taun saenggeusna ti belah kidul wétan. Kelompok ieu nyaéta nu mawa basa [[Finno-Ugric]] sarta diperkirakeun boga patali jeung karuhun urang Finlandia ([[Finns]]) kiwari. Salian ti éta, kelompok anu jadi karuhun urang [[Tavastian]] nuturkeun ti belah kidul kulon jeung tengah buana [[Éropa]], anu lila kalilaan ngadopsi basa [[Finno-Ugric]].<ref name=":0" /> Salila milenium kahiji, sababaraha kelompok manusa narepi ka wewengkon ieu. Kelompok Sami anu hirup nomadén sumebar di sabagian lega wewengkon Finlandia, mundur ka belah kalér. Grup nu lian lolobana kawin campur sarta asimilasi jeung pendatang anyar, sahingga pangdumukan anyar sumebar di wewengkon kidul Finlandia. Jumlah populasi di jaman éta masih kaitung jarang jeung saeutik, tapi tilu bangsa ngahiji anu papisah geus katingali matuh di wewengkonna séwang-séwang: urang Finlandia, urang [[Tavastia]], jeung urang [[Karélia]]. Unggal kelompok éta geus miboga pamingpinna sorangan sarta ngempur perang ka hiji jeung nu séjénna.<ref name=":0" /> == Wanci Kakawasaan Swédia == Finlandia aya handapeun kakawasaan Swédia ti abad ka-12. Sumber sajarah ngeunaan wanci ieu lobana tina [[legénda]] jeung [[tradisi]] dibandingkeun tina dokumén sejarah. Dina wanci ieu, karajaan Swédia geus ngadeg, tuluy di tengah abad ka-12 tahta karajaan keur ditempatan ku Raja Érik anu satia ka [[Gereja Katolik Roma|Garéja Roma]]. Ka belah wétan, wewengkon [[Novgorod]] anu sémi-merdeka diadegkeun ku urang [[Viking]] ti abad ka-salapan sarta miboga patali jeung [[Kiev]], mangrupa wewengkon pusat. Wewengkon ieu miboga hubungan dagang jeung daérah [[Baltik]] sarta basis militér anu kuat. Di jaman ieu Finlandia mangrupa daérah panyangga antara kakuatan Swédia jeung [[Novgorod]] anu silih lawan, sarta aya handapeun tekenan ti [[Baltik]]-[[Jerman|Jérman]] anu datang ti daratan belah kidul [[Teluk]] Finlandia. Teu siga tatanggana anu leuwih kuat, urang Finlandia ([[Finns]]) di jaman éta masih can ngadeg wilayah kakawasaanna sorangan, nyaéta masih kabagi jadi tilu kelompok: urang [[Suomalaiset]], [[Hämäläiset]], jeung [[Karjalaiset]] anu mindeng guntreng hiji jeung nu séjén.<ref name=":2">{{Cite book|edition=2|title=A Short History of Finland|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511608087/type/book|publisher=Cambridge University Press|date=1998-10-01|isbn=978-0-521-64701-4|doi=10.1017/cbo9780511608087|first=Fred|last=Singleton}}</ref> Salah sahiji [[legénda]] anu nyaritakeun wanci ieu nyaéta kasebut yén [[perang suci]] anu dipingpin ku [[Raja Érik]] ti Swedia, dipirig ku [[Uskup]] [[Henry]] ti [[Uppsala]], taun 1155. [[Perang suci]] ieu anu ngamimitian struktur organisasi Garéja Finlandia anu leuwih jelas, anu tuluy ngajalankeun tradisi [[Karésten|Kristen]] anu tartib. Diperkirakeun yén perang suci éta dijurung ku kadatangan [[Nicholas Breakspear]] di Swédia taun 1152-1153, anu dikirim ku [[Paus]] sangkan nguatkeun pangaruh [[Garéja]] di wewengkon [[Skandinavia]]. Sanggeus éta Nicholas tuluy jadi Paus anu miboga gelar [[Hadrian IV]].<ref name=":2" /> Taun 1249, [[Birger Jarl]] mingpin ékspedisi ka [[Tavastia]] (anu kiwari jadi [[Häme]]), nyaéta wewengkon anu geus dikristenkeun, sangkan usaha ngasupkeun Finlandia ka wewengkon Swédia. [[Birger Jarl|Birger]] tuluy ngawangun bénténg di [[Tavastia]] jeung daérah basisir kalér [[Teluk Finlandia]], anu tuluy dijadikeun daérah pangdumukan Swédia anu lega. Ti dinya, [[urang Swédia]] tuluy parindah ogé ka basisir wétan [[Teluk Bothnia]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Finland/Finland-under-Swedish-rule|title=Finland - Swedish Rule, Sovereignty, Independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2024-06-29}}</ref> Taun 1293, [[Torgils Knutsson]] muka ékspédisi sangkan nguasaan sakabeh [[Karélia]] jeung ngawangun bénténg di [[Viipuri]]. Perang tuluy lumangsung nepi ka taun 1323, nalika [[Perjangjian Pähkinäsaari]] nangtukeun wates wewengkon pangaruh Rusia jeung Swédia dina garis samar ti bagéan wétan [[Teluk Finlandia]], ngaliwatan tengah [[Karélia]] ka belah kalér kulon [[Teluk Bothnia]], tuluy ngeureunkeun [[perang suci]], anu hasilna Finlandia jadi bagéan wewengkon Swédia. Ti saprak éta, Swédia tuluy ngokolakeun tradisina sangkan dijalankeun ku Finlandia. Istana-istana diwangun, pajak ditarikan anu umumna make bulu sasatoan, tuluy jadi gandum atawa paparéan, mantéga, jeung duit.<ref name=":3" /> Taun 1362, [[Raja Haakon]] ti Swedia ngadegkeun hak jang urang Finlandia sangkan bisa miluan pamilihan karajaan sarta méré status Finlandia anu sarua jeung bagéan karajaan nu séjén. Sababaraha taun ti éta, [[Raja Haakon]] digulingkeun, tuluy [[Albert]] ti [[Mecklenburg]] naék jadi raja. Sanajan kitu, [[Albert]] kaitung kurang kasohor di kalangan rahayat Finlandia, tuluy 1374, bangsawan Swédia, [[Bo Jonsson Grip]], meunangkeun gelar jang sakabéh Finlandia. [[Bo Jonsson Grip|Grip]] tilar dunya taun 1386, teu lila ti éta Finlandia ngahiji jadi bagéan wewengkon [[Kalmar]]. <ref name=":3" /> Nincak ka abad 18, handapeun kakawasaan [[Charles XII]], Swédia geus mimiti kaleungitan kakuatanna di [[Éropa]]. Dina [[Perang Kalér Kadua]], Rusia nempatan Finlandia salila dalapan taun (ti 1713-1721), tuluy sanggeus [[Perjangjian Nystad|Perjangjian Damai Nystad (Uusikaupunki)]] taun 1721, Swédia kudu nyerahkeun bagéan tenggara Finlandia jeung [[Viipuri]] sarta propinsi-propinsi [[Baltik]]. Ti dinya, kamampuan Swédia jang mertahankeun Finlandia geus ngalemahan, sarta taun-taun penjajahan Rusia kahareupna méré rarasan kateupastian jeung teu aman anu lana.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> Salaku bagian ti monarki Swédia, dina praktékna, Finlandia teu boga institusi atawa lembaga pamaréntahanna sorangan, tapi ti patengahan abad ka-18 kaum inteléktual jeung pajabat pamaréntah lolobana ti urang Finlandia. Dina kaayaan éta, muncul rarasan yén Finlandia kudu nanggung balukar kaborosan Swédia dina hal kawijakan luar negeri. Arahan stratégis Swédia taun 1785 nyebutkeun yén saumpama Rusia nyerang, pasukan Swédia kudu mundur ti garis hareup, ninggalkeun détasemén Finlandia; sarta lamun Finlandia aya handapeun kondisi bahaya nu ékstrim, sakumna kudu diévakuasi. Stratégi éta tuluy kalaksana di taun 1808-1809, nu mana panghianatan [[Liga Anjala]] kajadian deui di taun éta nalika [[Sveaborg]] (ayeuna [[Suomenlinna]]) deukeut [[Helsinki]] kudu diserahkeun ka [[Rusia]]. == Wanci Otonomi Handapeun Rusia == Taun 1809, Finlandia kudu nanggung kawajibanna sorangan jang damai jeung Rusia. [[Alexander I]] tuluy nawarkeun sangkan ngakuan kamajuan konstitusi Finlandia sarta méré otonomi salaku [[kadipatén]] agung handapeun tahtana. Sacara formal, Finlandia masih bagéan ti Karajaan Swédia nepi ka kaluarna [[Perjangjian Hamina]] di taun éta kénéh. Sanajan kitu, lolobana ti pamingpin urang Swédia geus taak kana kaayaan handapeun kawasa Swédia sarta ngarepkeun bisa miboga pamaréntahan mandiri saloba nu bisa diusahakeun handapeun panyalindungan Rusia. Harepan éta téh tuluy bisa kawujud sanggeus aya [[Diét Porvoo]], nyaéta majelis [[législatip]] anu nangtukeun kamerdikaan Finlandia salaku bangsa—éntitas pulitik anu ngahiji anu miboga status kadipatén. Ti saprak miboga status kadipatén, jang ngakuan otonomi urang Finlandia, [[Alexander I]] ngajangjikeun yén arék ngajénan ageman nu dijalankeun sarta hukum-hukum dasar anu dilarapkeun di Finlandia.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Ti taun 1809 nepi ka 1863, Finlandia ngalarapkeun birokrasi nu diatur ku Kaisar [[Rusia]], anu tuluy diwakilan ku gubernur jenderal di pamaréntahanna. Saacanna, tingkatan administrasi anu pangluhurna di pamaréntahan dijalankeun ku mahkamah agung, ti saprak jaman ieu diubah jadi sénat nu mangrupan kamenterian, nu diwangun ku departemén judisial atawa hukum jeun departemén ékonomi. Sangkan ngawakilan Finlandia jang ka kakaisaran Rusia, sekretaris kamenterian ogé ditempatkeun di [[Saint Petersburg|St. Petersburg]].<ref name=":0" /> Keur kalolobaan urang Finlandia, jaman ieu kasebut jaman anu makmur, sangkilang kondisi ékonomi anu nguntungkeun, sarta teu aya peperangan salian ti [[Perang Kriméa]]. Sababaraha réformasi bisa dilarapkeun di periode ieu. Di antarana kaasup réstorasi wilayah Finlandia anu diserahkeun ti Swédia ka Rusia dina [[Perjangjian Uusikaupunki]] taun 1721, jeung [[Perjangjian Turku]] taun 1743. Sanggeus kitu, taun 1812 Hélsinki dijadikeun ibukota sarta dijalankeun pangwangunan tempat-tempat monuméntal. Sanajan kitu, lantaran pamaréntahna kawilang otoritér jeung birokratis sarta populasi warga désa nu kalayan loba jeung murni miboga struktur agraris pamikiran-pamikiran [[liberal]] jeung [[nasionalis]] masih kacegah sumebarna.<ref name=":0" /> Wanci tentrem Finlandia handapeun Rusia mimiti kaganggu ti saprak [[Tsar Nikolai II]] naék tahta tuluy nunjuk Gubernur Jénderal [[Bobrikov]], nu mana ngabalukarkeun pamaréntahan jadi oprésif. Di akhir hirupna, [[Bobrikov]] dibunuh ku urang Finlandia taun 1904.<ref name=":1" /> == Perjuangan Pikeun Kamerdékaan == [[Gambar:1918 Finnish Civil War Fronts.jpg|jmpl|273x273px|Peta nalika Perang Saudara Finlandia]] Ngadekeutan ka ahir [[Perang Dunya I]], révolusi [[Bolshevik]] di Rusia ngamimitian parah. Moméntum éta dimangfaatkeun ku Finlandia jang ngamaklumatkeun kamerdékaanna.<ref name=":1" /> Nalika éta, tungtutan ti kaum nasionalis Finlandia kasebut konservatif jeung défénsif, anu hayang mertahankeun otonomi konstitusional anu kungsi kadedet salila taun 1899-1905 jeung 1910-1917 handapeun kakawasaan otokratis [[Tsar]] Rusia.<ref>{{Cite journal|last=Coakley|first=John|date=1986-03|title=Political succession and regime change in new states in inter-war Europe: Ireland, Finland, Czechoslovakia and the Baltic Republics|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0304413000010237/type/journal_article|journal=European Journal of Political Research|language=en|volume=14|issue=1-2|pages=187–206|doi=10.1111/j.1475-6765.1986.tb00829.x|issn=0304-4130}}</ref> Désémber 1917, nalika aya kakosongan kakawasaan nuturkeun [[Révolusi Rusia]], Finlandia ngadéklarasikeun kemerdékaanna.<ref>{{Cite journal|last=Niemi|first=Marjaana|date=2017-11|title=Breaking from and building on the past: Helsinki and Dublin after independence|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0021121417000347/type/journal_article|journal=Irish Historical Studies|language=en|volume=41|issue=160|pages=238–255|doi=10.1017/ihs.2017.34|issn=0021-1214}}</ref> Déklarasi kamerdékaan éta ngabalukarkeun perang saudara, antara urang Finlandia konservatif anu disebut Golongan Bodas, nyaéta prajurit Finlandia anu disokong jeung dibantuan ku tentara Jérman nu ngadarat di Finlandia, ngalawan urang Finlandia [[komunis]] anu disebut Golongan Beureum, sakaligus prajurit Rusia anu kénéh nyicingan Finlandia. Nalika Golongan Bodas meunang, 8.000 jalma anu kaasup Golongan Beureum tiwas ditémbak, sarta 20.000 jalma lainna tilar dunya kusabab panyakit jeung kalaparan lantaran ditahan di kamp-kamp konséntrasi. Ingetan ngeunaan perang saudara éta saolah jadi pamicu rasa kasieunan urang Finlandia ka Rusia jeung [[komunisme]], kaasup konsekuénsi-konsekuénsi ti tindakan Finlandia ka [[Uni Soviét]] ka hareupna.<ref name=":1" /> == Wanci antar-perang == Sanggeusna perang saudara, parlemén Finlandia anu dikontrol ku Golongan Bodas milih pikeun ngajegkeun sistem monarki konstitusional anu tuluy bakal disebut Karajaan Finlandia, handapeun pangéran [[Frederick Charles]] ti [[Hesse]] salaku rajana. Nanging éléhna Jérman dina Nopémber 1918 ngajadikeun éta rencana téh teu mungkin. Finlandia tuluy jadi républik anu dipimpin ku [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] salaku présidén mimitina anu dipilih taun 1919. Sanajan perang saudara anu peurih, sarta ancaman anu tutuluyan ti gerakan [[fasis]], Finlandia angger mertahankeun sistem démokrasi [[kapitalis]] handapeun aturan hukum. Kontras ti éta, [[Éstonia]] anu padeukeut, dina kaayaan anu mirip nanging tanpa perang saudara, ngamimitian salaku nagara [[démokrasi]] tuluy jadi ka[[diktator]]<nowiki/>an di taun 1934.<ref>{{Cite journal|last=Siaroff|first=Alan|date=1999|title=Democratic Breakdown and Democratic Stability: A Comparison of Interwar Estonia and Finland|url=https://www.jstor.org/stable/3232774|journal=Canadian Journal of Political Science / Revue canadienne de science politique|volume=32|issue=1|pages=103–124|issn=0008-4239}}</ref> == Perang Dunya II == Dina 23 Agustus 1939, Uni Soviet jeung Nazi Jérman nandatanganan Pakta Molotov-Ribbentrop anu tuluy ngabagi Éropa jadi wewengkon pangaruh ti dua kadiktatoran. Numutkeun kana pakta éta, Uni Soviét ngamimitian [[Perang Musim Tiis]] dina 30 Nopémber 1939 pikeun nganéksasi Finlandia. Républik Demokratik Finlandia diatur ku [[Josef Stalin]] mangsa perang dimimitian pikeun maréntah Finlandia sanggeus panaklukan ku Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.co.uk/articles/how-finland-protected-its-ww2-independence-during-the-winter-war|title=How Finland protected its WW2 independence during the Winter War|website=Sky HISTORY TV channel|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Kecaman internasional sumébar pikeun ngaréspon serangan anu ngadadak éta anu tuluy ngabalukarkeun Uni Soviet dikaluarkeun ti [[Liga Bangsa-Bangsa|Liga Bangsa-Bangsa.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/december-14/ussr-expelled-from-the-league-of-nations|title=USSR expelled from the League of Nations {{!}} December 14, 1939|last=Editors|first=HISTORY com|website=HISTORY|language=en|accessdate=2026-08-07}}</ref> Nalika Perang Musim Tiis éta, Tantara Beureum, nyaéta tantara Soviet éléh di loba patempuran, pang katelahna dina Patempuran Suomussalmi.<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/weather-forecast-winter-war-1939-snow-w3h528mhl|title=Winter war: Snow skills gave Finland advantage over Soviet invaders in 1939|last=Simons|first=Paul|language=en-GB|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeus dua bulan lilana tempur anu teu kaharti, sarta geus kaleungitan pasukan jeung amunisi, Uni Soviet ngamimitian maju di Pébruari, tuluy nepi ka Vyborg di Maret. Parjanjian Daméy Moskow tuluy ditandatanganan dina 12 Maret 1940, tuluy perang dieureunkeun isukannana. Finlandia mampu mertahankeun kamerdikaanna tapi ngaleupaskeun 9% téritori wewengkonna ka Uni Soviet.<ref>{{Cite web|url=https://www.prlib.ru/challenge-en.html?redirect=/en/history/619090|title=USSR and Finland Signed the Moscow Treaty|website=www.prlib.ru|publisher=Presidential Library|accessdate=2026-08-07}}</ref> Sanggeusna Perang Musim Tiis, Jérman dipandang teu dipercaya ku Finlandia kusabab dianggap jadi balad Uni Soviet. Sanajan kitu, pamaréntah Finlandia miboga upaya pikeun mulihkeun hubungan diplomatis jeung Jérman tapi angger nuluykeun kawijakan anu oriéntasina ka Kulon sarta ngabadamikeun perjangjian dagang perang jeung Inggris Raya. Perjangjian éta tuluy dibolaykeun sanggeus Jérman nginvasi Dénmark jeung Norwégia dina 9 April 1940 anu ngabalukarkeun Inggris Raya ngeureunkeun sakabéh hubungan dagang sarta komunikasi lalu lintas jeung nagara-nagara Nordik.<ref>{{Cite book|title=Finland in the Second World War|url=http://link.springer.com/10.1057/9781403919748|publisher=Palgrave Macmillan UK|date=2002|location=London|isbn=978-1-349-42116-9|doi=10.1057/9781403919748|language=en|first=Olli|last=Vehviläinen|pages=77-79}}</ref> Pacengkadan katutuluyan nepi ka Juni 1941 anu katelah Perang Soviet-Finlandia II atawa Perang Tuluyan, nalika Finlandia jadi balad Jérman nuturkeun invasi Nazi Jérman ka Uni Soviet dina [[Operasi Barbarossa]], anu tujuanna pikeun meunangkeun balik téritori anu ragrag ka Uni Soviet henteu leuwih ti sataun ka tukang. Prajurit Finlandia ngadumuk [[Karelia]] belah Wétan ti 1941 nepi ka 1944, sarta mantuan tantara Jérman dina [[Pangepungan Leningrad]].<ref>{{Cite book|title=Leningrad: State of Siege|url=https://books.google.co.id/books?id=uGzfnIm97vQC&pg=PA38&redir_esc=y|publisher=Basic Books|date=2008-07-01|isbn=978-0-7867-2177-1|language=en|first=Michael|last=Jones}}</ref> Gencatan senjata sarta perjangjian tuluy ditandatanganan jeung Uni Soviet dina taun 1944 jeung 1948 anu kaasup kawajiban, pangwatesan, jeung réparasi Finlandia, ogé konsési téritorial leuwih jauh. Salaku hasil tina dua perang éta, Finlandia kaleungitan 12% wewengkon daratna, 20% kapasitas industri, jeung dua kota, nyaéta [[Vyborg]] jeung [[Liinakhamari]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Russo-Finnish-War|title=Russo-Finnish War {{!}} Summary, Combatants, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|accessdate=2026-08-08}}</ref> == Pasca-perang nepi Perang Tiis == Sanggeus taun 1945, Finlandia miboga kawajiban pikeu mayar réparasi substansial perang ka Uni Soviet. Biaya nu dibayar ieu umumna ditepikeun dina bentuk produk industri, siga perkapalan jeung permesinan. Ku lantaran minuhan kawajiban ieu, Finlandia ngalaman perkembangan industri anu méré kontribusi kana tumuwuhna séktor manufaktur Finlandia.<ref>{{Cite web|url=https://kansalaisuuskoe.org/articles/post-war-finland-neutrality/|title=Post-war Finland and neutrality {{!}} KansalaisuusKoe.org|website=kansalaisuuskoe.org|accessdate=2026-08-08}}</ref> Kawijakan anu dijalankeun ku Finlandia sabada perang mangrupakeun kawijakan panengtreman. Doktrin Paasikivi-Kekkonen, anu dingaranan sanggeus dua présidén anu ngupayakeunnana, mangrupakeun kawijakan anu tujuanna pikeun kalangsungan hirup Finlandia salaku nagara merdika berdaulat démokratis di kondisi anu deukeut ka Uni Soviet. Kawijakan ieu mastikeun Finlandia bisa kooperatip jeung Uni Soviet salaku nagara tatanggana sakalian ogé mastikeun masih bisa digawé bareng jeung Kalér.<ref>{{Cite web|url=https://warhistory.org/article/finland-during-the-period-1945-to-1989|title=Finland during the period 1945 to 1989 - WarHistory.org|website=warhistory.org|language=en-US|accessdate=2026-08-08}}</ref> === Perang Tiis === Nalika asup ka periode Perang Tiis, Finlandia ngalarapkeun kawijakan nétral salaku prakték tina Doktrin Paasikivi-Kekknonen anu berlaku. Anu ngabédakeun Finlandia jeung nagara-nagara Éropa séjén anu ogé miboga sikep nétral, nyaéta aya perjangjian kaamanan taun 1948 antara Finlandia jeung Uni Soviet, nyaéta Perjangjian Persahabatan, Ko-operasi jeung Bantuan Timbal-Balik. Perjangjian éta anu nangtayungan Finlandia ti agrési Uni Soviet. Salila Uni Soviet yakin yén téritori Finlandia moal dipaké pikeun nyerang Uni Soviet, atawa sahenteuna Finlandia bakal ngusahakeun sagala cara pikeun nyegah serangan, Uni Soviet ngarasa teu aya kaperluan pikeun ngapimilik téritori Finlandia.<ref>{{Cite journal|last=Törnudd|first=Klaus|date=2005|title=Finnish Neutrality Policy During the Cold War|url=https://www.jstor.org/stable/26999271|journal=The SAIS Review of International Affairs|volume=25|issue=2|pages=43–52|issn=1945-4716}}</ref> Ku ayana perjangjian éta, sikep nétral Finlandia lain mangrupakeun idéntitas Finlandia salaku nagara, nanging kapentingan sékundér, léngkah pragmatis pikeun ngajaga Finlandia aya di bagéan kulon sakaligus nagara anu deukeut sacara wewengkon ka Uni Soviet. Prioritas utama ti Finlandia nyaéta pikeun néangan pilihan anu sabisa mungkin ngawujudkeun integrasi Éropa Kalér sajalan jeung idéntitas Kalér Finlandia. Ku kituna, nétralitas ieu lain hal anu dipikahayang Finlandia, tapi bentuk sikap kapaksa anu kudu dilarapkeun sarta pilihan anu panghadéna nu aya dina wanci harita.<ref>{{Cite journal|last=Aunesluoma|first=Juhana|last2=Rainio-Niemi|first2=Johanna|date=2016|title=Neutrality as Identity?: Finland’s Quest for Security in the Cold War|url=https://www.jstor.org/stable/26925640|journal=Journal of Cold War Studies|volume=18|issue=4|pages=51–78|issn=1520-3972}}</ref> Status nétral Finlandia ieu ogé teu jauh béda ti Swédia, anu henteu miboga dasar legal sacara doméstik atawa internasional, nanging dumasar kana tradisi kawijakan luar negeri jeung komitmen unilatéral pikeun mertahankeun kawijakan nétralitas. Status nétral éta tuluy diistilahkeun "nétralitas permanen de facto" anu sacara prinsip bisa ditinggalkeun iraha waé. Sanajan kitu, kusabab krédibilitas boh Finlandia atawa Swédia gumantung kana prédiktabilitas nétralitasna, salila Perang Tiis, dua nagara éta nuturkeun pola nétral permanén sakumaha Swiss jeung Austria handapeun hukum internasional, nyaéta moal ngamimitian perang atawa asup ka salah sahiji perang kecuali nagarana diserang.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Thomas|last2=Aunesluoma|first2=Juhana|last3=Makko|first3=Aryo|date=2016|title=Introduction: Neutrality and Nonalignment in World Politics during the Cold War|url=https://www.jstor.org/stable/26925637|journal=Journal of Cold War Studies|volume=18|issue=4|pages=4–11|issn=1520-3972}}</ref> == Rujukan == [[Kategori:Sajarah dumasar nagara]] [[Kategori:Sajarah Éropa]] [[Kategori:Sajarah dunya]] efllpj3awdxezxjjpiki2s1egslt1l9 14 108789 711873 2026-08-08T05:02:38Z Hasnanf 28942 Nyieun kaca anyar WikiRempah ngarujuk kana inisiatip dokumentasi wangunan jeung budaya ti Indonesia Timur. Kategori ieu ngandung artikel Wikipédia anu kaasup proyék WikiRempah. 711873 wikitext text/x-wiki WikiRempah ngarujuk kana inisiatip dokumentasi wangunan jeung budaya ti Indonesia Timur. Kategori ieu ngandung artikel Wikipédia anu kaasup proyék WikiRempah. fzysxhqpf021c8feplug5xje0bgq2lj 14 108790 711874 2026-08-08T05:03:02Z Hasnanf 28942 Nyieun kaca anyar WikiRempah Bandung ngarujuk kana inisiatip dokumentasi wangunan jeung budaya ti Indonesia Timur, liwat kagiatan Kopdar nu diayakeun di Bandung. Kategori ieu ngandung artikel Wikipédia anu kaasup proyék WikiRempah. 711874 wikitext text/x-wiki WikiRempah Bandung ngarujuk kana inisiatip dokumentasi wangunan jeung budaya ti Indonesia Timur, liwat kagiatan Kopdar nu diayakeun di Bandung. Kategori ieu ngandung artikel Wikipédia anu kaasup proyék WikiRempah. auitmbktgy8yfo65ehvpuqsl2pmxjp0 2 108791 711875 2026-08-08T05:39:00Z Iwan Budi Arta SH (Sarjana Hukum) 37218 Nyieun kaca anyar '''Iwan Budi Arta, S.H. (Sarjana Hukum)''', lahir di Kebayoran Baru, Jakarta Selatan, Indonesia pada tanggal 25 Februari 1986. Beliau merupakan lulusan SMA Muhammadiyah 3 Jakarta (Angkatan 2004) dan Fakultas Hukum Universitas Esa Unggul (Kebon Jeruk, Jakarta Barat) angkatan 2009. Iwan Budi Arta, S.H. (Sarjana Hukum) mempunyai satu saudara laki-laki yaitu Imam Bagus Saputra, Sarjana Kehutanan Magister Manajemen dan mempunyai satu keponakan dari saudara laki-lakinya bernama... 711875 wikitext text/x-wiki '''Iwan Budi Arta, S.H. (Sarjana Hukum)''', lahir di Kebayoran Baru, Jakarta Selatan, Indonesia pada tanggal 25 Februari 1986. Beliau merupakan lulusan SMA Muhammadiyah 3 Jakarta (Angkatan 2004) dan Fakultas Hukum Universitas Esa Unggul (Kebon Jeruk, Jakarta Barat) angkatan 2009. Iwan Budi Arta, S.H. (Sarjana Hukum) mempunyai satu saudara laki-laki yaitu Imam Bagus Saputra, Sarjana Kehutanan Magister Manajemen dan mempunyai satu keponakan dari saudara laki-lakinya bernama Abraham Rizky Atalla. == Karier == * Notaris dan Pejabat Pembuat Akta Tanah (PPAT) Siti Nurhayati SH, Joglo, Kembangan, Jakarta Barat: 2009 - 2010 sebagai Staf Tata Usaha. * Notaris dan Pejabat Pembuat Akta Tanah (PPAT), Suparman Hasyim SH Setiabudi, Jakarta Selatan: 2010 - 2011 sebagai Pembantu Notaris. * Notaris dan Pejabat Pembuat Akta Tanah (PPAT) Nilda SH, Kelapa Dua, Kebon Jeruk, Jakarta Barat: 2012 - 2013 sebagai Staf Tata Usaha dan Staf Lapangan. * Lembaga Bantuan Hukum (Jakarta) Menteng, Jakarta Pusat: 2013 - 2014 sebagai Pengacara Pembela Pidana. * Notaris dan Pejabat Pembuat Akta Tanah (PPAT) Maria Susanti SH, Pancoran Jakarta Selatan : 2015 - 2021 sebagai Pembantu Notaris. * Notaris dan Pejabat Pembuat Akta Tanah (PPAT) Zulkifli Noor, SH, MKN, Cempaka Putih, Jakarta Pusat: Februari 2002 sebagai Staf Tata Usaha. * Witamana Berkat Jaya Perseroan Terbatas, Nurwita Residence, Ciledug Larangan, Tangerang Banten: Maret 2022 sebagai Legal Staff. * Perseroan Terbatas Karya Cemerlang Putra Sumatera atau Level Up Caffee, Jalan Fatmawati, Kebayoran Baru, Jakarta Selatan: Juni 2022 sebagai General Affair. * Perseroan Terbatas Tars Medika Jaya, Cipondoh, Tangerang, Banten: Februari 2023 – Maret 2023 sebagai Staf Hukum. * Notaris dan Pejabat Pembuat Akta Tanah (PPAT) Anita SH MKn Ciledug, Tangerang, Banten: Maret 2023 – Mei 2023 sebagai Staf Lapangan. dubxmhyu3axe9e7r1au6v8fwcor5r4d