Astronomi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="su">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>suwiki</dbname>
    <base>https://su.wikipedia.org/wiki/Tepas</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Média</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Husus</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Obrolan</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Pamaké</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Obrolan pamaké</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Obrolan Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Gambar</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Obrolan gambar</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MédiaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Obrolan MédiaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Citakan</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Obrolan citakan</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pitulung</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Obrolan pitulung</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategori</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Obrolan kategori</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Obrolan portal</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Pembicaraan Modul</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Acara</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Pembicaraan Acara</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Astronomi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812</id>
    <revision>
      <id>730295</id>
      <parentid>710186</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T01:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25926</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>730295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16101" sha1="bsd8tpfcwwp1mxrxxgkctzvdkv4hpwi" xml:space="preserve">
'''Astronomi''', nu sacara ''[[étimologi]]s'' hartina &quot;''[[hukum]] [[béntang]]''&quot; (tina [[Basa Yunani]]: αστρονομία = άστρον + [[nomos|νόμος]]) mangrupa [[élmu]] nu ngawengku [[panalungtikan]] jeung katerangan [[kajadian|kajadian-kajadian]] nu tumiba di luareun [[Marcapada]] jeung [[atmosfir marcapada|atmosfirna]]. Astronomi ngulik sasakala, évolusi, sipat-sipat kimia jeung fisika objék-objék nu bisa kapanggih di langit (luareun Bumi), sarta prosés-prosés nu patali.
[[Gambar:Moon Dedal crater.jpg|thumb|right|250px|Astronomi bulan: kawah nu badag nyéta [[Kawah Daedalus|Daedalus]], ''fotograf'' beunang awak [[Apollo 11]] nalika maranéhna ngurilingan [[Bulan]] taun 1969.  éta tempatna deukeut tengah sisi jauh Bulan Bumi, jeung diaméterna kira-kira 93 kilométer (58 mil).]]
Astronomi mangrupa salah sahiji ti saeutik élmu ti mana para [[astronomi amatir|amatir]] bisa boga peran nu aktif, utamana dina manggihan jeung ngawaskeun [[fénoména]] transién. Astronomi euweuh patalina jeung [[astrologi]], [[pseudoscience]] nu nyoba-nyoba ngaramalkeun takdir jalma ku jalan nyukcruk jalur objék astronomis. Sanajan dua widang éta babagi sumber nu méh sarua, ari sabenerna mah béda pisan; astronomer maké [[métode ilmiah]], sedengkeun astrologer mah henteu.

== Bagbagan astronomi ==
Dina mangsa munggaranana, balik deui ka jaman [[Yunani kuna]] jeung nu séjénna, astronomi utamana ngulik [[astrométri]], ngalelebah planét jeung bintang di langit. Kadieunakeun, pagawéan [[Johannes Kepler|Kepler]] jeung [[Isaac Newton|Newton]] geus naratas jalan pikeun [[celestial mechanics]], nu sacara matematis ngaramal ketak/pola interaksi ''celestial bodies'' nu kapangaruhan ku graviti, jeung objék-objék [[tatasurya]] umumna. Pagawéan-pagawéan nu dikeureuyeuh dina dua widang ieu, nu baheula lolobana dipigawé ku leungeun, ayeuna mah geus maké alat-alat otomatis, nepi ka geus dianggap lain disiplin mandiri deui. Gerakan jeung posisi objék geus gampang pisan ditéang, astronomi modérn leuwih merhatikeun jeung ngusahakeun nengetan jeung neuleuman sipat fisik sabenerna objék-objék langit—what makes them &quot;tick&quot;.

Ti mimiti abad ka-20 widang astronomi profésional beulah jadi ''[[observational astronomy]]'' jeung [[astrofisik tioritis]]. Najan ''astronomer'' lolobana ngagabungkeun unsur-unsur ti éta dua widang dina panalungtikanana, ku sabab bédana kaahlian nu dipaké, lolobana astronomer profésional leuwih condong ka salah sahijina. ''Observational astronomy'' leuwih condong utamana ka ngumpulkeun data, kaasup ngawangun jeung ngaropéa instrumén sarta ngolah data nu kakumpulkeun; cabang ieu ayeuna disebut salaku &quot;astrométri&quot; atawa &quot;astronomy&quot;. Théoretical astrophysics is concerned mainly with figuring out the observational implications of different modéls, and involves working with computer or analytic modéls.

Widang ulikan astronomi ogé digolongkeun dumasar dua jalan nu béda: dumasar &quot;subjék&quot;, biasana nurutkeun wewengkon langit (misalna ''Galactic astronomy'') atawa &quot;masalah nu ditujul&quot; (saperti dibentukna béntang atawa kosmologi); atawa dumasar cara nu dipaké pikeun meunangkeun data.

=== Dumasar subjék atawa masalah nu ditujul ===
[[Gambar:dust.devil.mars.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Planetary astronomy, or Planetary Sciences: hiji [[dust devil]] di [[Mars (planet)|Mars]]. Difoto ku [[Mars Global Surveyor]], garis poék panjang dibentuk ku atmosfer Mars nu gerak bari muir (sarua jeung tornado di planét bumi).  Dust devil na sorangan (titik hideung) nérékél naik kana bibir kawah. Garis-garis di beulah katuhu  éta t éh pasir keusik di dasar kawah.]]

* ''[[Astrobiologi]]'': nyaéta élmu anu ngulik asal-usul, évolusi, ''distribusi'', sareng angsa pikahareupeun kahirupan di ieu dunya. Ieu ngawengku ulikan ngeunaan kumaha kahirupan dimimitian di Bumi, kamungkinan hirup di planét séjén, sarta pangaruh kahirupan dina lingkungan kosmik.
* [[Astrométri]]: nyaéta élmu anu ngulik lebah-lebahna, pindah jeung sipat objék langit saperti [[béntang]], [[planét]], [[bulan]], [[komét]] jeung [[galaksi]]. Cabang élmu ieu ogé kalebet ''formasi'' sareng évolusi tina benda [[langit]] ieu.''[[kinematics]]'' objék dina galaksi urang.
* [[Kosmologi]]: élmu nu nalungtik asal-usul, struktur, évolusi, jeung nasib pamungkas jagat raya sakabéhna.
* [[Galactic astronomy]]: élmu anu ngulik bumi ''kosmis'' urang sareng galaksi anu sanés, kalayan tujuan ngartos ''struktur'', évolusi, sareng tempat urang di jagat raya.
* [[Extragalactic astronomy]]: mangrupa cabang astronomi nu nalungtik objék ''celestial'' di luar galaksi Bima Sakti..
* [[Galaxy formation and evolution]]: élmu anu muka jandela ka jagat raya anu langkung lega, ngabantosan urang ngartos asal-usul sareng évolusi kosmos.
* [[Planetary Sciences]]: nyaéta élmu anu ngulik planét, bulan, astéroid, komét jeung benda langit séjénna dina tatasurya urang, kitu ogé sistem planét di sabudeureun béntang séjénna.. 
* [[Stellar astronomy]]: mangrupa cabang astronomi nu museurkeun kana ulikan ngeunaan béntang. Ieu ngawengku rupa-rupa aspék, kaasup.
* [[Stellar evolution]]: nyaéta ulikan ngeunaan daur hirup hiji béntang, ti mimiti kabentukna tina méga gas jeung lebu nepi ka ahirna jadi sésa béntang saperti kerdil bodas, béntang ''neutron'', atawa ''black hole.''
* [[Star formation]]: Kabentukna béntang nyaéta prosés kalahiran béntang tina méga gas sareng lebu anu ageung di luar angkasa. Awan ieu disebut nebula..

{{tarjamahkeun|Inggris}}
Also, there are other disciplines that may be considered part of astronomy:

* [[Archaeoastronomy]]
* [[Astrokimia]]
* [[Planetary sciences]]
* [[Kosmologi]]

See [[list of astronomical topics]] for a more exhaustive list of astronomy-related pages.

=== Cara-cara ngumpulkeun informasi ===
Dina élmu astronomi, informasi utamana mah ditarima ku jalan ngadétéksi jeung nganalisa [[radiasi éléktromagnétik]],
[[photon]]s, tapi salian ti éta informasi ogé dibawa ku [[sinar kosmis]], [[neutrino]]s, [[météor|méteors]], jeung, sakedap deui, [[gelombang gravitasi]] (tingal [[LIGO]] jeung [[LISA (astronomy)|LISA]]).

Pangbagian tradisional élmu astronomi nu ditangtukeun ku daérah [[spéktrum éléctromagnétik]] anu ditalungtik:

* [[Astronomi Optik]] ngagambarkeun téhnik anu dipaké ngadétéksi jeung nganalisa [[cahaya]] dina  atawa sabudeureun [[panjang gelombang]] nu bisa kadétéksi ku [[panon]] (kira-kira 400 - 800&amp;nbsp;nm).  Alat anu paling sering dipaké nyaéta [[téléskop]], nu sok dilengkepan ku [[electronic imager]] jeung [[spectrograph]].
* [[Astronomi Infrared]] nguruskeun détéksi radiasi infrared (panjang gelombang anu leuwih panjang batan cahaya beureum).  Alat utama anu paling sering dipaké nyaéta [[téléskop]] tapi dilengkepan ku instrumen khusus pikeun infrared.  [[Space telescope]] ogé dipaké pikeun ngaleungitkeun gangguan éléktromagnétik (''electromagnetic interference'') anu datang ti atmosfér.
* [[Astronomi Radio]] maké instrumen anu sama sakali béda pikeun ngadétéksi [[radiasi]] panjang gelombang antara mm nepi ka cm. Alat panarimana sarua jeung nu dipaké dina narima transmisi siaran [[radio]].  Tingal ogé [[Teleskop Radio]].
* [[High-energy astronomy]]

[[Gambar:grav.lens1.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Extragalactic astronomy: [[gravitational lensing]]. Gambar ieu nunjukkeun sababaraha objék biru nu bentuknya buleud, nyaéta sababaraha gambar ti galaksi anu sami. Gambar-gambar ieu diduplikasi ku éffék lénsa gravitasi tina kumpulan galaksi konéng anu aya caket titik tengah photo. Éfék lénsa ieu téh dihasilkeun tina médan gravitasi kumpulan galaksi anu ngabengkungkeun cahaya, jadina ngagedékeun jeung ngadistorsi gambar objek anu leuwih jauh.]]

Astronomi optik jeung radio bisa dilaksanakeun ngagunakeun [[observatorium]] anu aya di bumi, ku lantaran [[Atmosfer Bumi]] mah transparan ka panjang gelombang éta téh. Sedengkeun cahaya Infrared kaserep kuat pisan ku 
[[uap cai]], ku lantaran kitu obsérvatorium infrared biasanya ditempatkeun di lokasi anu luhur, garing,atawa di luar angkasa.

Atmosfer téh opaque (teu bisa ditembus) pikeun panjang gelombang nu dipaké dina [[astronomi X-ray]], [[astronomi gamma-ray]], [[astronomi UV]] jeung, kacuali pikeun &quot;jandéla&quot; saeutik panjang gelombang, [[astronomi Far infrared]], janten pangamatan ngan bisa dilaksanakeun ngagunakeun [[balon udara]] atawa [[observatorium ruang angkasa]].

== Sajarah ringkes ==
{{utama|Sajarah astronomi}}
Dina bagian awal sajarahna, astronomi ngan wungkul ngawengku observasi jeung prédiksi ketak/gerak objék-objék langit nu bisa ditempo langsung ku panon.[[Rigveda]] didumasarkeun kana 27 [[konstélasi]] nu aya patalina jeung gerakan panonpoé jeung 12 babagian [[zodiak]] langit. [[Peradaban Hellenik|Yunani Kuna]] méré sumbangan nu kalintang lobana pikeun astronomi, di antarana definisi sistim [[apparent magnitude|magnitude]]. The [[Bible]] contains a number of statements on the position of the éarth in the universe and the nature of the stars and planets, most of which are poetic rather than literal; see [[Biblical cosmology]]. In [[500|500 AD]], [[Aryabhata]] presented a mathematical system that took the éarth to spin on its axis and considered the motions of the planets with respect to the sun.

Astronomy was mostly stagnant in [[Middle Ages|medieval]] [[Europe]], but flourished méanwhile in the [[Arab]] world.  The late [[9th century]] Islamic astronomer [[al-Farghani]] (Abu'l-Abbas Ahmad ibn Muhammad ibn Kathir al-Farghani) wrote extensively on the motion of celestial bodies.  His work was translated into Latin in the [[12th century]]. In the late [[10th century]], a huge [[observatory]] was built néar [[Tehran]], [[Iran]], by the astronomer al-Khujandi who observed a series of meridian transits of the Sun, which allowed him to calculate the obliquity of the ecliptic. In Persia, [[Omar Khayyam]] (Ghiyath al-Din Abu'l-Fath Umar ibn Ibrahim al-Nisaburi al-Khayyami)  compiled many  tables and performed a reformation of the [[calendar]] that was more accurate than the [[Julian Calendar|Julian]] and came close to the [[Gregorian calendar|Gregorian]].

During the [[Renaissance]] [[Copernicus]] proposed a [[heliocentric model]] of the [[Solar System]]. His work was defended, expanded upon, and corrected by  [[Galileo Galilei]] and [[Johannes Kepler]]. Kepler was the first to devise a system that described correctly the details of the motion of the planets with the Sun at the center. However, Kepler did not succeed in formulating a théory behind the laws he wrote down. It was left to [[Sir Isaac Newton|Newton's]] invention of [[celestial dynamics]] and his [[law of gravitation]] to finally explain the motions of the [[planet]]s.

Stars were found to be faraway objects. With the advent of [[spectroscopy]] it was proved that they were similar to our own sun, but with a wide range of [[temperature]]s, [[mass]]es and sizes. The existence of our [[galaxy]], the [[Milky Way]], as a separate group of stars was only proven in the 20th century, along with the existence of &quot;external&quot; galaxies, and soon after, the expansion of the [[universe]] seen in the recession of most galaxies from us. [[Cosmology]] made huge advances during the 20th century, with the modél of the [[big bang]] héavily supported by the evidence provided by astronomy and physics, such as the [[cosmic microwave background radiation]], [[Hubble's Law]] and [[big bang nucleosynthesis|cosmological abundances of elements]].
&lt;!--
[[image:ant.nebula.arp.600pix.jpg|thumb|right|250px|Stellar astronomy, Stellar Evolution: The [[Mz3|Ant planetary nebula]]. The ejection of gas, from the dying star at the center, has symmetrical patterns unlike the chaotic patterns expected from an ordinary explosion.]]--&gt;

== Tempo ogé ==
* [[Ahli Astronomi|Ahli Astronomi jeung Astrofisik]]
* [[Astronomical naming conventions]]
* [[Daur]]
* [[space science]]...
* [[Timeline of black hole physics]]
* [[Timeline of cosmology]]
* [[Timeline of cosmic microwave background astronomy]]
* [[Timeline of other background radiation fields]]
* [[Timeline of galaxies, clusters of galaxies, and large scale structure]]
* [[Timeline of the interstellar medium and intergalactic medium]]
* [[Timeline of white dwarfs, neutron stars, and supernovae]]
* [[Timeline of stellar astronomy]]
* [[Timeline of solar astronomy]]
* [[Timeline of solar system astronomy]]
* [[Timeline of astronomical maps, catalogs, and surveys]]
* [[Timeline of telescopes, observatories, and observing technology]]
* [[Timeline of artificial satellites and space probes]]
* [[International Astronomical Union]]
* [[American Astronomical Society]]
* [[Royal Astronomical Society]]
* [[European Southern Observatory]]
* [[Lambang astronomis]]

== Pakakas astronomi ==
* [[Teleskop]]
* [[Komputer]]
* [[Kalkulator]]
* [[Observatorium]]
* [[Observatorium langit]]

== Tumbu kaluar ==
=== Organisasi ===
* [http://www.aavso.org/ American Association of Variable Star Observers]
* [http://www.aas.org/ American Astronomical Society]
* [http://www.astrosociety.org/ Astronomical Society of the Pacific]
* [http://ciclops.lpl.arizona.edu/ Cassini Imaging Laboratory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060403080758/http://ciclops.lpl.arizona.edu/ |date=2006-04-03 }} - Stunning images of the planets taken by the Cassini exploratory spacecraft
* [http://www.astro.cz/ Czech Astronomical Society]
* [http://www.drastronomy.com/ Durham Region Astronomical Association]
* [http://www.hawastsoc.org/ Hawaiian Astronomical Society]
* [http://www.hia-iha.nrc-cnrc.gc.ca/ Herzberg Institute of Astrophysics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040124051103/http://www.hia-iha.nrc-cnrc.gc.ca/ |date=2004-01-24 }}
* [http://www.noao.edu/ National Optical Astronomy Observatories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970129013230/http://www.noao.edu/ |date=1997-01-29 }}
* [http://www.nyaa-starfest.com/ North York Astronomical Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213215425/http://www.nyaa-starfest.com/ |date=2021-02-13 }}
* [http://open-site.org/Science/Astronomy/ Open Encyclopedia Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040629001450/http://open-site.org/Science/Astronomy/ |date=2004-06-29 }} - Astronomy Section.
* [http://www.rasc.ca/ Royal Astronomical Society of Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040622025835/http://www.rasc.ca/ |date=2004-06-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20050426012423/http://www.ras.org.uk/ Royal Astronomical Society (UK)]
* [http://www.rasnz.org.nz/ Royal Astronomical Society of New Zealand]
* [http://www.slasonline.org/ Saint Louis Astronomical Society]
* [http://www.popastro.com/ Society for Popular Astronomy (UK)]

=== Rujukan: Rumus jeung konstanta ===
* [http://www.jqjacobs.net/astro/astrofor.html Astronomy Formulas] 
* [http://www.jqjacobs.net/astro/astro.html Astronomical Constants Index]
* [http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ Zombeck's ''Handbook of Space Astronomy and Astrophysics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210203012304/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |date=2021-02-03 }}

=== Tumbu kaluar ===
* [http://www.facts-and-figures.org/html/astronomy.php Situs astronomi pikeun guru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041208194306/http://www.facts-and-figures.org/html/astronomy.php |date=2004-12-08 }} 
* [http://xxx.lanl.gov/ Los Alamos Astrophysics e-Print Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200123091301/https://www.lanl.gov/errors/system-notification.php |date=2020-01-23 }}
* [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ Gambar Astronomi Poé Ieu]
* [http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/ Bruce Medalists (annual astronomical award since 1898)]
* [http://physics.unr.edu/grad/welser/astro/arab.html Astronomi Islam jeung Arab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615045134/http://physics.unr.edu/grad/welser/astro/arab.html |date=2006-06-15 }}

[[Kategori:Élmu alam]]
[[Kategori:Astronomi]]</text>
      <sha1>bsd8tpfcwwp1mxrxxgkctzvdkv4hpwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pamaké:Hayati Mayang Arum</title>
    <ns>2</ns>
    <id>41613</id>
    <revision>
      <id>730296</id>
      <parentid>528511</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T02:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hayati Mayang Arum</username>
        <id>12262</id>
      </contributor>
      <origin>730296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="942" sha1="1yo6c8y7k171plzdyyuq0lggsl5w4yj" xml:space="preserve">Hayati Mayang Arum nyuprih pangarti S-1 di Universitas Pendidikan Indonésia, Jurusan pendidikan Bahasa Daérah, prodi Bahasa jeung Sastra Sunda. Waktuna loba dipaké pikeun rupa-rupa kagiatan. Sajaba ti kuliah jeung kagiatan-kagiatan kampus, Hayati ogé aktif di kagiatan-kagiatan luar kampus saperti komunitas jurnalis, lokalitas budaya, sosial, jeung lingkungan. Karesepna wisata sajarah jeung ulin. Wanoja pituin Ciamis ieu, miboga silokaning hirup “Sing saha nu wani berjuang pasti merdéka.” Silokaning hirup ieu éstuning dipupusti pikeun mantengkeun seuneu sumanget dina dirina. Teu poho ogé resep tulas-tulis. Hayati boga prinsip, najan sakalimah manusa kudu daék nulis, sabab nulis téh salasahiji cara pikeun manjangkeun umur.


{{BéntangSabanda|Mugia teras sumanget masihan kontribusi di Wikipedia Basa Sunda. -- [[Pamaké:Ilham.nurwansah|ilhamkang]] ([[Obrolan pamaké:Ilham.nurwansah|sawala]]) 26 Maret 2016 05.49 (UTC)}}</text>
      <sha1>1yo6c8y7k171plzdyyuq0lggsl5w4yj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730297</id>
      <parentid>730296</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T02:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hayati Mayang Arum</username>
        <id>12262</id>
      </contributor>
      <origin>730297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="917" sha1="3fujo4df4e0b0ks7p7lukh2xwrbm1cv" xml:space="preserve">Hayati Mayang Arum nyuprih pangarti S-1 jeung S-2 di Universitas Pendidikan Indonésia, prodi Bahasa jeung Sastra Sunda. Waktuna loba dipaké pikeun rupa-rupa kagiatan. Sajaba ti kuliah jeung kagiatan-kagiatan kampus, Hayati ogé aktif di kagiatan-kagiatan luar kampus saperti komunitas jurnalis, lokalitas budaya, sosial, jeung lingkungan. Karesepna wisata sajarah jeung ulin. Wanoja pituin Ciamis ieu, miboga silokaning hirup “Sing saha nu wani berjuang pasti merdéka.” Silokaning hirup ieu éstuning dipupusti pikeun mantengkeun seuneu sumanget dina dirina. Teu poho ogé resep tulas-tulis. Hayati boga prinsip, najan sakalimah manusa kudu daék nulis, sabab nulis téh salasahiji cara pikeun manjangkeun umur.


{{BéntangSabanda|Mugia teras sumanget masihan kontribusi di Wikipedia Basa Sunda. -- [[Pamaké:Ilham.nurwansah|ilhamkang]] ([[Obrolan pamaké:Ilham.nurwansah|sawala]]) 26 Maret 2016 05.49 (UTC)}}</text>
      <sha1>3fujo4df4e0b0ks7p7lukh2xwrbm1cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:If preview/configuration</title>
    <ns>828</ns>
    <id>107549</id>
    <revision>
      <id>730335</id>
      <parentid>700426</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rafka Aditia</username>
        <id>29183</id>
      </contributor>
      <comment>Narjamahkeun</comment>
      <origin>730335</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="858" sha1="hyzc2qu5wdbfhtuy5cmuwvq5ns7abye" xml:space="preserve">--[[
We perform the actual check for whether this is a preview here since
preprocessing is relatively expensive.
]]
local frame = mw.getCurrentFrame()

local function is_preview()
	local revision_id = frame:preprocess('{{REVISIONID}}')
	-- {{REVISIONID}} is usually the empty string when previewed.
	-- I don't know why we're checking for nil but hey, maybe someday things
	-- would have broken
	return revision_id == nil or revision_id == ''
end

local function templatestyles()
	return frame:extensionTag{
		name = 'templatestyles', args = { src = 'Modul:If preview/styles.css' }
	}
end

return {
	preview = is_preview(),
	templatestyles = templatestyles(),
	warning_infrastructure = '%s&lt;div class=&quot;preview-warning&quot;&gt;&lt;strong&gt;Perhatosan sawangan:&lt;/strong&gt; %s&lt;/div&gt;',
	missing_warning = 'Citakan ieu teu boga téks perhatosan. Mangga tambahkeun perhatosan.'
}</text>
      <sha1>hyzc2qu5wdbfhtuy5cmuwvq5ns7abye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>És brénébon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108516</id>
    <revision>
      <id>730322</id>
      <parentid>728703</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Es brenebon]] ka [[És brénébon]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>728703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2207" sha1="k1j9iyf794vrtwta7jaqn4rrovxfzq8" xml:space="preserve">[[Gambar:Es Brenebon 2.jpg|jmpl|Es brenebon has Manado]]
Es Brenebon mangrupa inuman és tradisional khas Manado, Sulawesi Kalér, nu bahan utamana kacang beureum. Kecap brenebon asalna tina basa Walanda ''bruine bonen'' nu hartina kacang coklat atawa kacang beureum. Asupna kacang beureum ''(Phaseolus vulgaris)'' ka Indonésia mimitina asal ti Amérika, tuluy dibawa ka Éropa dina abad ka-16 ku panalungtik asal Spanyol. Satuluyna, kacang ieu sumebar ka Indonésia ngaliwatan VOC Walanda ti mimiti abad ka-17.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Admin|date=2019-03-16|title=Asal Usul Sup Brenebon - Kelung|url=https://kelung.id/asal-usul-sup-brenebon/|language=en-US|access-date=2026-01-18|accessdate=2026-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251108101502/https://kelung.id/asal-usul-sup-brenebon/|archivedate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;  

Di Kota Manado, brenebon mimitina dipikawanoh minangka sup kacang nu rasana gurih kalayan eusian daging sapi atawa daging babi. Dina kamekaranana, olahan ieu tuluy diadaptasi jadi hidangan és. És Brenebon ilahar dipikaresep ku masarakat nalika beurang dina cuaca panas lantaran méré rasa tiis jeung nyegerkeun. Ku kituna, ieu hidangan gampang kapanggih di rumah makan, warung sisi jalan, atawa dijieun sorangan di imah sabab cara nyieunna kawilang basajan.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Es Brenebon, Kacang Merah Khas Manado yang Menyegarkan|url=https://indonesiakaya.com/pustaka-indonesia/es-brenebon-kacang-merah-khas-manado-yang-menyegarkan/|website=Indonesia Kaya|access-date=2026-01-18}}&lt;/ref&gt; 

Es Brenebon eusina kacang beureum nu geus direbus nepi ka lemes, tuluy dihidangkeun jeung és serut, sirop, susu kentel amis, sarta coklat. Campuran éta ngahasilkeun rasa nu amis jeung gurih. Sajaba ti méré rasa seger, Es Brenebon ogé dipikawanoh miboga kandungan gizi saperti kalsium, zat beusi, jeung protéin nabati nu bisa ngarojong kabugaran awak dina cuaca panas.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Es Brenebon: Minuman Khas Manado yang Manis &amp; Menyegarkan|url=https://negerikami.id/budaya/es-brenebon-minuman-khas-manado-yang-manis-menyegarkan/|website=Negeri Kami|language=en-US|access-date=2026-01-18}}&lt;/ref&gt;
== Referensi ==


[[Category:WikiMaknyus]]
[[Category:WikiMaknyus_Manado]]</text>
      <sha1>k1j9iyf794vrtwta7jaqn4rrovxfzq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730324</id>
      <parentid>730322</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2216" sha1="bzac326ipwrwfzub7vsyzjrepajzmbo" xml:space="preserve">[[Gambar:Es Brenebon 2.jpg|jmpl|Es brenebon has Manado]]
'''És brénébon''' mangrupa inuman és tradisional khas Manado, Sulawesi Kalér, nu bahan utamana kacang beureum. Kecap brenebon asalna tina basa Walanda ''bruine bonen'' nu hartina kacang coklat atawa kacang beureum. Asupna kacang beureum ''(Phaseolus vulgaris)'' ka Indonésia mimitina asal ti Amérika, tuluy dibawa ka Éropa dina abad ka-16 ku panalungtik asal Spanyol. Satuluyna, kacang ieu sumebar ka Indonésia ngaliwatan VOC Walanda ti mimiti abad ka-17.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Admin|date=2019-03-16|title=Asal Usul Sup Brenebon - Kelung|url=https://kelung.id/asal-usul-sup-brenebon/|language=en-US|access-date=2026-01-18|accessdate=2026-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251108101502/https://kelung.id/asal-usul-sup-brenebon/|archivedate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;  

Di Kota Manado, brenebon mimitina dipikawanoh minangka sup kacang nu rasana gurih kalayan eusian daging sapi atawa daging babi. Dina kamekaranana, olahan ieu tuluy diadaptasi jadi hidangan és. És Brenebon ilahar dipikaresep ku masarakat nalika beurang dina cuaca panas lantaran méré rasa tiis jeung nyegerkeun. Ku kituna, ieu hidangan gampang kapanggih di rumah makan, warung sisi jalan, atawa dijieun sorangan di imah sabab cara nyieunna kawilang basajan.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Es Brenebon, Kacang Merah Khas Manado yang Menyegarkan|url=https://indonesiakaya.com/pustaka-indonesia/es-brenebon-kacang-merah-khas-manado-yang-menyegarkan/|website=Indonesia Kaya|access-date=2026-01-18}}&lt;/ref&gt; 

Es Brenebon eusina kacang beureum nu geus direbus nepi ka lemes, tuluy dihidangkeun jeung és serut, sirop, susu kentel amis, sarta coklat. Campuran éta ngahasilkeun rasa nu amis jeung gurih. Sajaba ti méré rasa seger, Es Brenebon ogé dipikawanoh miboga kandungan gizi saperti kalsium, zat beusi, jeung protéin nabati nu bisa ngarojong kabugaran awak dina cuaca panas.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Es Brenebon: Minuman Khas Manado yang Manis &amp; Menyegarkan|url=https://negerikami.id/budaya/es-brenebon-minuman-khas-manado-yang-manis-menyegarkan/|website=Negeri Kami|language=en-US|access-date=2026-01-18}}&lt;/ref&gt;
== Referensi ==


[[Category:WikiMaknyus]]
[[Category:WikiMaknyus_Manado]]</text>
      <sha1>bzac326ipwrwfzub7vsyzjrepajzmbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krécék</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108520</id>
    <revision>
      <id>730319</id>
      <parentid>709293</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Krecek]] ka [[Krécék]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>709293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6607" sha1="f6258a676n4i1cwcu2yczlku916bmm9" xml:space="preserve">[[Gambar:Krecek.jpg|jmpl|Krecek ti Banjarnegara]]
Krecek atawa ceuk Basa Sunda mah kerecek, atawa kerecek (basa Jawa: ꦏꦿꦺꦕꦺꦏ꧀, translit. Krècèk) mangrupa bahan kadaharan nu dijieun tina kulit sapi nu digaringkeun tuluy digoréng nepi ka ngembang jadi kerupuk kulit.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Arti kata krecek - Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) Online|url=https://kbbi.web.id/krecek|website=kbbi.web.id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Ieu bahan dipaké dina rupa-rupa masakan tradisional di Indonésia, utamana di wewengkon Jawa.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|last=Media|first=Kompas Cyber|date=2025-03-31|title=Krecek Rebung, Kuliner Lumajang yang Jadi Warisan Budaya Tak Benda|url=https://www.kompas.com/food/read/2025/03/31/182243775/krecek-rebung-kuliner-lumajang-yang-jadi-warisan-budaya-tak-benda|newspaper=KOMPAS.com|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Dina pamakéan sapopoé, istilah krecek bisa ngarujuk kana kerupuk kulit minangka bahan kadaharan atawa kana hidangan nu ngagunakeun éta bahan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Resep sambal goreng krecek pedas gurih dan berkuah santan|url=https://cookpad.com/id/cari/sambal%20goreng%20krecek|website=Cookpad|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Depinisi jeung pamakéan ==
Krecek dipikawanoh minangka salah sahiji bahan pelengkap dina masakan nu boga kuah atawa nu ngagunakeun cipati.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|last=Media|first=Kompas Cyber|date=2022-10-27|title=Resep Sambal Goreng Krecek Kuah Santan, Tambah Petai Lebih Harum|url=https://www.kompas.com/food/read/2022/10/27/103600075/resep-sambal-goreng-krecek-kuah-santan-tambah-petai-lebih-harum|newspaper=KOMPAS.com|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Di sababaraha daérah, hususna di Jawa Tengah jeung Daérah Istiméwa Yogyakarta, istilah krecek remen ngarujuk kana hidangan sambel goréng krecek, nyaéta masakan berbumbu cabé kalayan kuah santan nu leuwih loba dibanding sambel goréng dina umumna.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ieu hidangan biasana dihidangkeun jeung sangu bodas sarta rupa-rupa deungeun séjén.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=Tim Ikan Sambal Ijo dan Krecek Urat Sapi Hangatkan Iftar Ramadan di Jaksel|url=https://lifestyle.sindonews.com/read/1677309/156/tim-ikan-sambal-ijo-dan-krecek-urat-sapi-hangatkan-iftar-ramadan-di-jaksel-1771120944|website=SINDOnews Lifestyle|language=id-ID|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

Dina sababaraha rupa resep, krecek sok diasak babarengan jeung bahan tambahan saperti témpé, tahu, atawa kacang tolo. Campuran éta ngahasilkeun rasa gurih, lada, jeung rada amis nu jadi ciri has kuliner Jawa.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Wati|first=Leni Setya|title=Sambal Goreng Krecek Kacang Tolo Khas Jawa Tengah, Menu Masakan Medok Gurih yang Cocok untuk Makan-makan di Akhir Tahun - Jawa Pos|url=https://www.jawapos.com/kuliner/016965553/sambal-goreng-krecek-kacang-tolo-khas-jawa-tengah-menu-masakan-medok-gurih-yang-cocok-untuk-makan-makan-di-akhir-tahun|website=Sambal Goreng Krecek Kacang Tolo Khas Jawa Tengah, Menu Masakan Medok Gurih yang Cocok untuk Makan-makan di Akhir Tahun - Jawa Pos|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Bahan jeung prosés nyieun ==
Krecek dijieun tina kulit sapi nu diolah ngaliwatan sababaraha tahapan. Kulit sapi mimitina diberesihan tina kokotor jeung sésa gajih, tuluy dipotong leutik-leutik. Sanggeus éta, bahan kasebut direbus atawa diolah pikeun ngaleungitkeun bau sarta ngajaga kabersihanana, tuluy dijemur nepi ka garing.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Kulit nu geus garing tuluy digoréng dina minyak panas nepi ka ngembang sarta robah téksturna jadi renyah siga kerupuk. Dina wangun ieu, krecek bisa disimpen cukup lila saméméh dipaké minangka bahan masakan. Nalika diasak deui, kerupuk kulit éta bakal nyerep bumbu jeung kuah nepi ka téksturna jadi leuwih lemes.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Media|first=Kompas Cyber|date=2025-03-31|title=Krecek Rebung, Kuliner Lumajang yang Jadi Warisan Budaya Tak Benda|url=https://www.kompas.com/food/read/2025/03/31/182243775/krecek-rebung-kuliner-lumajang-yang-jadi-warisan-budaya-tak-benda|newspaper=KOMPAS.com|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Peran dina kuliner Jawa ==
Dina tradisi kuliner Jawa, krecek remen dipaké minangka bagian tina hidangan panglengkep sangu. Sambel goréng krecek ilahar dihidangkeun dina rupa-rupa kasempetan, boh dina kadaharan sapopoé boh dina hidangan nu leuwih lengkep dina acara-acara nu tangtu. Sajaba ti diasak jadi deungeun, kerupuk kulit krecek ogé bisa didahar langsung minangka kadaharan hampang atawa pelengkap hidangan.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=MSN|url=https://www.msn.com/id-id/berita/other/sambal-goreng-krecek-kacang-tolo-khas-jawa-tengah-menu-masakan-medok-gurih-yang-cocok-untuk-makan-makan-di-akhir-tahun/ar-AA1SuLt2?apiversion=v2&amp;domshim=1&amp;noservercache=1&amp;noservertelemetry=1&amp;batchservertelemetry=1&amp;renderwebcomponents=1&amp;wcseo=1|website=www.msn.com|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

Pamakéan krecek nuduhkeun salah sahiji wangun ngolah bahan pangan tina hasil samping peternakan nu diolah deui jadi produk kadaharan nu miboga nilai tambah. Prakték ieu geus lila dipikawanoh dina rupa-rupa tradisi kuliner di Indonésia.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|last=WS|first=Odilia|title=Resep Sambal Goreng Krecek Khas Yogya yang Pedas Mlekoh|url=https://food.detik.com/daging/d-5298586/resep-sambal-goreng-krecek-khas-yogya-yang-pedas-mlekoh|website=detikfood|language=id-ID|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Rupa-rupa hidangan ==
Salian sambel goréng krecek nu ilahar dipikawanoh di Jawa Tengah jeung Yogyakarta, krecek ogé bisa diolah dina rupa-rupa wangun masakan séjén.[9] Sababaraha di antarana nyaéta krecek nu diasak maké bumbu lada tanpa santan, krecek nu dicampur jeung sayuran tangtu, atawa krecek nu dijadikeun pelengkap dina hidangan khas daérah.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Beberapa di antaranya adalah krecek yang dimasak dengan bumbu pedas tanpa santan, krecek yang dicampur dengan sayuran tertentu, serta krecek yang digunakan sebagai pelengkap dalam hidangan khas daerah.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Béda dina pamakéan bumbu, tingkat kaladana, jeung bahan tambahan ngajadikeun variasi masakan krecek béda-béda di unggal daérah jeung rumah tangga.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Galeri ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Nasi kotak gudeg Wijilan.JPG|Krecek bagéan tina nasi [[gudeg]]
File:Nasi Uduk Jengkol Daging Krecek.JPG|Krecek bagéan tina  [[nasi uduk]]
File:Krecek.jpg|Krecek Cipati Pedes
File:Gudeg telur krecek Wijilan.jpg|Gudeg telur krecek 
&lt;/gallery&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiMaknyus Banjarnegara]]
[[Category:WikiMaknyus]]</text>
      <sha1>f6258a676n4i1cwcu2yczlku916bmm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730321</id>
      <parentid>730319</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6613" sha1="bh710nyis62eleef215iz56cpjt5gfp" xml:space="preserve">[[Gambar:Krecek.jpg|jmpl|Krecek ti Banjarnegara]]
'''Krecek''' atawa ceuk Basa Sunda mah kerecek, atawa kerecek (basa Jawa: ꦏꦿꦺꦕꦺꦏ꧀, translit. Krècèk) mangrupa bahan kadaharan nu dijieun tina kulit sapi nu digaringkeun tuluy digoréng nepi ka ngembang jadi kerupuk kulit.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Arti kata krecek - Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) Online|url=https://kbbi.web.id/krecek|website=kbbi.web.id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Ieu bahan dipaké dina rupa-rupa masakan tradisional di Indonésia, utamana di wewengkon Jawa.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|last=Media|first=Kompas Cyber|date=2025-03-31|title=Krecek Rebung, Kuliner Lumajang yang Jadi Warisan Budaya Tak Benda|url=https://www.kompas.com/food/read/2025/03/31/182243775/krecek-rebung-kuliner-lumajang-yang-jadi-warisan-budaya-tak-benda|newspaper=KOMPAS.com|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Dina pamakéan sapopoé, istilah krecek bisa ngarujuk kana kerupuk kulit minangka bahan kadaharan atawa kana hidangan nu ngagunakeun éta bahan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Resep sambal goreng krecek pedas gurih dan berkuah santan|url=https://cookpad.com/id/cari/sambal%20goreng%20krecek|website=Cookpad|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Depinisi jeung pamakéan ==
Krecek dipikawanoh minangka salah sahiji bahan pelengkap dina masakan nu boga kuah atawa nu ngagunakeun cipati.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|last=Media|first=Kompas Cyber|date=2022-10-27|title=Resep Sambal Goreng Krecek Kuah Santan, Tambah Petai Lebih Harum|url=https://www.kompas.com/food/read/2022/10/27/103600075/resep-sambal-goreng-krecek-kuah-santan-tambah-petai-lebih-harum|newspaper=KOMPAS.com|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Di sababaraha daérah, hususna di Jawa Tengah jeung Daérah Istiméwa Yogyakarta, istilah krecek remen ngarujuk kana hidangan sambel goréng krecek, nyaéta masakan berbumbu cabé kalayan kuah santan nu leuwih loba dibanding sambel goréng dina umumna.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ieu hidangan biasana dihidangkeun jeung sangu bodas sarta rupa-rupa deungeun séjén.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=Tim Ikan Sambal Ijo dan Krecek Urat Sapi Hangatkan Iftar Ramadan di Jaksel|url=https://lifestyle.sindonews.com/read/1677309/156/tim-ikan-sambal-ijo-dan-krecek-urat-sapi-hangatkan-iftar-ramadan-di-jaksel-1771120944|website=SINDOnews Lifestyle|language=id-ID|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

Dina sababaraha rupa resep, krecek sok diasak babarengan jeung bahan tambahan saperti témpé, tahu, atawa kacang tolo. Campuran éta ngahasilkeun rasa gurih, lada, jeung rada amis nu jadi ciri has kuliner Jawa.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Wati|first=Leni Setya|title=Sambal Goreng Krecek Kacang Tolo Khas Jawa Tengah, Menu Masakan Medok Gurih yang Cocok untuk Makan-makan di Akhir Tahun - Jawa Pos|url=https://www.jawapos.com/kuliner/016965553/sambal-goreng-krecek-kacang-tolo-khas-jawa-tengah-menu-masakan-medok-gurih-yang-cocok-untuk-makan-makan-di-akhir-tahun|website=Sambal Goreng Krecek Kacang Tolo Khas Jawa Tengah, Menu Masakan Medok Gurih yang Cocok untuk Makan-makan di Akhir Tahun - Jawa Pos|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Bahan jeung prosés nyieun ==
Krecek dijieun tina kulit sapi nu diolah ngaliwatan sababaraha tahapan. Kulit sapi mimitina diberesihan tina kokotor jeung sésa gajih, tuluy dipotong leutik-leutik. Sanggeus éta, bahan kasebut direbus atawa diolah pikeun ngaleungitkeun bau sarta ngajaga kabersihanana, tuluy dijemur nepi ka garing.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Kulit nu geus garing tuluy digoréng dina minyak panas nepi ka ngembang sarta robah téksturna jadi renyah siga kerupuk. Dina wangun ieu, krecek bisa disimpen cukup lila saméméh dipaké minangka bahan masakan. Nalika diasak deui, kerupuk kulit éta bakal nyerep bumbu jeung kuah nepi ka téksturna jadi leuwih lemes.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Media|first=Kompas Cyber|date=2025-03-31|title=Krecek Rebung, Kuliner Lumajang yang Jadi Warisan Budaya Tak Benda|url=https://www.kompas.com/food/read/2025/03/31/182243775/krecek-rebung-kuliner-lumajang-yang-jadi-warisan-budaya-tak-benda|newspaper=KOMPAS.com|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Peran dina kuliner Jawa ==
Dina tradisi kuliner Jawa, krecek remen dipaké minangka bagian tina hidangan panglengkep sangu. Sambel goréng krecek ilahar dihidangkeun dina rupa-rupa kasempetan, boh dina kadaharan sapopoé boh dina hidangan nu leuwih lengkep dina acara-acara nu tangtu. Sajaba ti diasak jadi deungeun, kerupuk kulit krecek ogé bisa didahar langsung minangka kadaharan hampang atawa pelengkap hidangan.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=MSN|url=https://www.msn.com/id-id/berita/other/sambal-goreng-krecek-kacang-tolo-khas-jawa-tengah-menu-masakan-medok-gurih-yang-cocok-untuk-makan-makan-di-akhir-tahun/ar-AA1SuLt2?apiversion=v2&amp;domshim=1&amp;noservercache=1&amp;noservertelemetry=1&amp;batchservertelemetry=1&amp;renderwebcomponents=1&amp;wcseo=1|website=www.msn.com|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

Pamakéan krecek nuduhkeun salah sahiji wangun ngolah bahan pangan tina hasil samping peternakan nu diolah deui jadi produk kadaharan nu miboga nilai tambah. Prakték ieu geus lila dipikawanoh dina rupa-rupa tradisi kuliner di Indonésia.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|last=WS|first=Odilia|title=Resep Sambal Goreng Krecek Khas Yogya yang Pedas Mlekoh|url=https://food.detik.com/daging/d-5298586/resep-sambal-goreng-krecek-khas-yogya-yang-pedas-mlekoh|website=detikfood|language=id-ID|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Rupa-rupa hidangan ==
Salian sambel goréng krecek nu ilahar dipikawanoh di Jawa Tengah jeung Yogyakarta, krecek ogé bisa diolah dina rupa-rupa wangun masakan séjén.[9] Sababaraha di antarana nyaéta krecek nu diasak maké bumbu lada tanpa santan, krecek nu dicampur jeung sayuran tangtu, atawa krecek nu dijadikeun pelengkap dina hidangan khas daérah.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Beberapa di antaranya adalah krecek yang dimasak dengan bumbu pedas tanpa santan, krecek yang dicampur dengan sayuran tertentu, serta krecek yang digunakan sebagai pelengkap dalam hidangan khas daerah.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Béda dina pamakéan bumbu, tingkat kaladana, jeung bahan tambahan ngajadikeun variasi masakan krecek béda-béda di unggal daérah jeung rumah tangga.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Galeri ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Nasi kotak gudeg Wijilan.JPG|Krecek bagéan tina nasi [[gudeg]]
File:Nasi Uduk Jengkol Daging Krecek.JPG|Krecek bagéan tina  [[nasi uduk]]
File:Krecek.jpg|Krecek Cipati Pedes
File:Gudeg telur krecek Wijilan.jpg|Gudeg telur krecek 
&lt;/gallery&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiMaknyus Banjarnegara]]
[[Category:WikiMaknyus]]</text>
      <sha1>bh710nyis62eleef215iz56cpjt5gfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oséng buncis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108522</id>
    <revision>
      <id>730316</id>
      <parentid>709751</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Oseng buncis]] ka [[Oséng buncis]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>709751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3152" sha1="rs38c8c2x87firqi9boek28olsnary3" xml:space="preserve">[[Gambar:Oseng Buncis.jpg|jmpl|Oseng buncis]]
Oseng buncis atawa tumis buncis mangrupa salah sahiji hidangan nu kacida ilaharna di Indonésia sarta remen dianggap minangka kadaharan sapopoé nu raket jeung kahirupan masarakat.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=palpos.co|title=Tumis Buncis : Hidangan Sederhana yang Selalu Jadi Andalan di Meja Makan Indonesia|url=https://palpos.disway.id/kuliner/read/710193/tumis-buncis-hidangan-sederhana-yang-selalu-jadi-andalan-di-meja-makan-indonesia|website=palpos.co|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Oseng buncis mangrupa salah sahiji vérsi tina tumis buncis nu ngagunakeun bumbu basajan saperti bawang beureum, bawang bodas, jeung cabé. Ku kituna, oseng buncis dipikawanoh minangka salah sahiji variasi tumis buncis khas Jawa Tengah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Oseng buncis ogé mineng dijieun jeung campuran buncis jeung daging giling. Kadaharan ieu ngandung serat sarta protéin nu asalna tina bahan-bahan utamana. Dina prosés nyieunna, tumis buncis biasana ngagunakeun rupa-rupa bumbu saperti bawang bodas, lada hideung, jeung cabé rawit.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://banjarnegara.pikiran-rakyat.com/gaya-hidup/pr-2467772611/ciptakan-suasana-hangat-di-meja-berbuka-dengan-tumis-buncis-yang-menggugah-selera|title=Ciptakan Suasana Hangat di Meja Berbuka dengan Tumis Buncis yang Menggugah Selera|last=Arifin|first=Alvin|website=Banjarnegaraku|language=id|accessdate=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;

Hidangan ieu dipikawanoh miboga cara nyieun nu kawilang basajan lantaran bahan-bahanna ilahar kapanggih di dapur rumah tangga. Sajaba ti dijadikeun hidangan utama, tumis buncis ogé sok dihidangkeun minangka kadaharan panglengkep dina rupa-rupa waktu dahar. Kandungan serat tina buncis jeung protéin tina daging giling ngajadikeun tumis buncis salah sahiji olahan sayuran nu remen diasupkeun kana menu kadaharan sapopoé.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.masakapahariini.com/r/resep-oseng-buncis-sederhana,-renyah-dan-tidak-langu.html/258123|title=Resep Oseng Buncis Sederhana, Renyah dan Tidak Langu {{!}} Masak Apa Hari Ini?|website=www.masakapahariini.com|language=id-ID|accessdate=2026-05-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260518223104/https://www.masakapahariini.com/r/resep-oseng-buncis-sederhana,-renyah-dan-tidak-langu.html/258123 |date=2026-05-18 }}&lt;/ref&gt;

== Rupa-rupa jieunan buncis ==
Dumasar kana rupa-rupa bumbuna, tumis buncis miboga sababaraha vérsi di unggal daérah:{{fact}}

* Jawa Tengah: Ilahar dihidangkeun minangka oseng buncis kalayan bumbu basajan saperti bawang beureum, bawang bodas, jeung cabé.{{fact}}
* Medan: Dipikawanoh ku sebutan tumis buncis tauco, nu ngagunakeun tauco (hasil fermentasi kadelé) minangka bumbu utama pikeun ngahasilkeun rasa gurih khas Medan.{{fact}}
* Sunda: Mineng diasak jeung bahan tambahan séjén saperti sohun atawa cabé héjo (tumis buncis/ace).{{fact}}
* Palembang: Miboga variasi sambel buncis atawa buncis santan.{{fact}}
* Tionghoa Indonésia (réstoran): Biasana diasak ku gaya ''stir-fry'' maké bawang bodas cincang, saos tiram, jeung ebi.{{fact}}

== Rujukan ==

[[Category:WikiMaknyus]]
[[Category:WikiMaknyus Banjarnegara]]</text>
      <sha1>rs38c8c2x87firqi9boek28olsnary3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730318</id>
      <parentid>730316</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3158" sha1="qtn4t8vpqyii1o9uip1xy57f4x3hwn7" xml:space="preserve">[[Gambar:Oseng Buncis.jpg|jmpl|Oseng buncis]]
'''Oseng buncis''' atawa tumis buncis mangrupa salah sahiji hidangan nu kacida ilaharna di Indonésia sarta remen dianggap minangka kadaharan sapopoé nu raket jeung kahirupan masarakat.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=palpos.co|title=Tumis Buncis : Hidangan Sederhana yang Selalu Jadi Andalan di Meja Makan Indonesia|url=https://palpos.disway.id/kuliner/read/710193/tumis-buncis-hidangan-sederhana-yang-selalu-jadi-andalan-di-meja-makan-indonesia|website=palpos.co|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Oseng buncis mangrupa salah sahiji vérsi tina tumis buncis nu ngagunakeun bumbu basajan saperti bawang beureum, bawang bodas, jeung cabé. Ku kituna, oseng buncis dipikawanoh minangka salah sahiji variasi tumis buncis khas Jawa Tengah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Oseng buncis ogé mineng dijieun jeung campuran buncis jeung daging giling. Kadaharan ieu ngandung serat sarta protéin nu asalna tina bahan-bahan utamana. Dina prosés nyieunna, tumis buncis biasana ngagunakeun rupa-rupa bumbu saperti bawang bodas, lada hideung, jeung cabé rawit.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://banjarnegara.pikiran-rakyat.com/gaya-hidup/pr-2467772611/ciptakan-suasana-hangat-di-meja-berbuka-dengan-tumis-buncis-yang-menggugah-selera|title=Ciptakan Suasana Hangat di Meja Berbuka dengan Tumis Buncis yang Menggugah Selera|last=Arifin|first=Alvin|website=Banjarnegaraku|language=id|accessdate=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;

Hidangan ieu dipikawanoh miboga cara nyieun nu kawilang basajan lantaran bahan-bahanna ilahar kapanggih di dapur rumah tangga. Sajaba ti dijadikeun hidangan utama, tumis buncis ogé sok dihidangkeun minangka kadaharan panglengkep dina rupa-rupa waktu dahar. Kandungan serat tina buncis jeung protéin tina daging giling ngajadikeun tumis buncis salah sahiji olahan sayuran nu remen diasupkeun kana menu kadaharan sapopoé.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.masakapahariini.com/r/resep-oseng-buncis-sederhana,-renyah-dan-tidak-langu.html/258123|title=Resep Oseng Buncis Sederhana, Renyah dan Tidak Langu {{!}} Masak Apa Hari Ini?|website=www.masakapahariini.com|language=id-ID|accessdate=2026-05-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260518223104/https://www.masakapahariini.com/r/resep-oseng-buncis-sederhana,-renyah-dan-tidak-langu.html/258123 |date=2026-05-18 }}&lt;/ref&gt;

== Rupa-rupa jieunan buncis ==
Dumasar kana rupa-rupa bumbuna, tumis buncis miboga sababaraha vérsi di unggal daérah:{{fact}}

* Jawa Tengah: Ilahar dihidangkeun minangka oseng buncis kalayan bumbu basajan saperti bawang beureum, bawang bodas, jeung cabé.{{fact}}
* Medan: Dipikawanoh ku sebutan tumis buncis tauco, nu ngagunakeun tauco (hasil fermentasi kadelé) minangka bumbu utama pikeun ngahasilkeun rasa gurih khas Medan.{{fact}}
* Sunda: Mineng diasak jeung bahan tambahan séjén saperti sohun atawa cabé héjo (tumis buncis/ace).{{fact}}
* Palembang: Miboga variasi sambel buncis atawa buncis santan.{{fact}}
* Tionghoa Indonésia (réstoran): Biasana diasak ku gaya ''stir-fry'' maké bawang bodas cincang, saos tiram, jeung ebi.{{fact}}

== Rujukan ==

[[Category:WikiMaknyus]]
[[Category:WikiMaknyus Banjarnegara]]</text>
      <sha1>qtn4t8vpqyii1o9uip1xy57f4x3hwn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pépés mlanding teri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108523</id>
    <revision>
      <id>730312</id>
      <parentid>709307</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Pepes mlanding teri]] ka [[Pépés mlanding teri]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>709307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1490" sha1="07none7viq4lxm9kfy513eunb886d2o" xml:space="preserve">[[Gambar:Pepes Mlanding Teri 01.jpg|jmpl|Pepes mlanding teri]]
Pepes mlanding teri mangrupa kadaharan tradisional khas Kabupaten Banjarnegara, Jawa Tengah.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Instagram|url=https://www.instagram.com/reels/DUNwO-xj8_o/|website=www.instagram.com|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Ieu hidangan mangrupa pepes lauk teri nu dicampur jeung bumbu rempah, kalapa parut, sarta siki mlanding, tuluy dibungkus ku daun cau. Pepes mlanding teri miboga rasa gurih, lada, jeung asin. Ambu nu has asalna tina campuran rempah-rempah jeung daun cau nu dipaké dina prosés masakna.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Resep pepes ikan teri mlanding rumahan enak dan mudah|url=https://cookpad.com/id/cari/pepes%20ikan%20teri%20mlanding|website=Cookpad|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Panyajian ==
Pepes mlanding teri biasana dihidangkeun minangka deungeun sangu, babarengan jeung sayur, sambel, sarta lalab.{{fact}}

== Nilai gizi ==
Pepes mlanding teri ngandung sumber protéin nu asalna tina lauk teri jeung siki mlanding. Sajaba ti éta, hidangan ieu ogé ngandung serat tina bahan nabati nu dipaké, salah sahijina kalapa parut. Prosés masak ku cara dikukus ngajadikeun kandungan gizi dina bahan kadaharan kawilang leuwih kajaga.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kalori dan Informasi Gizi Pepes Teri|url=https://www.fatsecret.co.id/kalori-gizi/search?q=Pepes+Teri|website=www.fatsecret.co.id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiMaknyus]]
[[Category:WikiMaknyus Banjarnegara]]</text>
      <sha1>07none7viq4lxm9kfy513eunb886d2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730315</id>
      <parentid>730312</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1496" sha1="hifjhgltfy7j6zmr2chwuxx3ggvfv3d" xml:space="preserve">[[Gambar:Pepes Mlanding Teri 01.jpg|jmpl|Pepes mlanding teri]]
'''Pepes mlanding teri''' mangrupa kadaharan tradisional khas Kabupaten Banjarnegara, Jawa Tengah.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Instagram|url=https://www.instagram.com/reels/DUNwO-xj8_o/|website=www.instagram.com|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Ieu hidangan mangrupa pepes lauk teri nu dicampur jeung bumbu rempah, kalapa parut, sarta siki mlanding, tuluy dibungkus ku daun cau. Pepes mlanding teri miboga rasa gurih, lada, jeung asin. Ambu nu has asalna tina campuran rempah-rempah jeung daun cau nu dipaké dina prosés masakna.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Resep pepes ikan teri mlanding rumahan enak dan mudah|url=https://cookpad.com/id/cari/pepes%20ikan%20teri%20mlanding|website=Cookpad|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Panyajian ==
Pepes mlanding teri biasana dihidangkeun minangka deungeun sangu, babarengan jeung sayur, sambel, sarta lalab.{{fact}}

== Nilai gizi ==
Pepes mlanding teri ngandung sumber protéin nu asalna tina lauk teri jeung siki mlanding. Sajaba ti éta, hidangan ieu ogé ngandung serat tina bahan nabati nu dipaké, salah sahijina kalapa parut. Prosés masak ku cara dikukus ngajadikeun kandungan gizi dina bahan kadaharan kawilang leuwih kajaga.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kalori dan Informasi Gizi Pepes Teri|url=https://www.fatsecret.co.id/kalori-gizi/search?q=Pepes+Teri|website=www.fatsecret.co.id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiMaknyus]]
[[Category:WikiMaknyus Banjarnegara]]</text>
      <sha1>hifjhgltfy7j6zmr2chwuxx3ggvfv3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730331</id>
      <parentid>730315</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1498" sha1="409scofiic7i5n0bo2tjp4edkxb6nyf" xml:space="preserve">[[Gambar:Pepes Mlanding Teri 01.jpg|jmpl|Pepes mlanding teri]]
'''Pépés mlanding teri''' mangrupa kadaharan tradisional khas Kabupaten Banjarnegara, Jawa Tengah.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Instagram|url=https://www.instagram.com/reels/DUNwO-xj8_o/|website=www.instagram.com|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt; Ieu hidangan mangrupa pepes lauk teri nu dicampur jeung bumbu rempah, kalapa parut, sarta siki mlanding, tuluy dibungkus ku daun cau. Pepes mlanding teri miboga rasa gurih, lada, jeung asin. Ambu nu has asalna tina campuran rempah-rempah jeung daun cau nu dipaké dina prosés masakna.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Resep pepes ikan teri mlanding rumahan enak dan mudah|url=https://cookpad.com/id/cari/pepes%20ikan%20teri%20mlanding|website=Cookpad|language=id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Panyajian ==
Pepes mlanding teri biasana dihidangkeun minangka deungeun sangu, babarengan jeung sayur, sambel, sarta lalab.{{fact}}

== Nilai gizi ==
Pepes mlanding teri ngandung sumber protéin nu asalna tina lauk teri jeung siki mlanding. Sajaba ti éta, hidangan ieu ogé ngandung serat tina bahan nabati nu dipaké, salah sahijina kalapa parut. Prosés masak ku cara dikukus ngajadikeun kandungan gizi dina bahan kadaharan kawilang leuwih kajaga.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kalori dan Informasi Gizi Pepes Teri|url=https://www.fatsecret.co.id/kalori-gizi/search?q=Pepes+Teri|website=www.fatsecret.co.id|access-date=2026-02-23}}&lt;/ref&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiMaknyus]]
[[Category:WikiMaknyus Banjarnegara]]</text>
      <sha1>409scofiic7i5n0bo2tjp4edkxb6nyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>És télér</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108581</id>
    <revision>
      <id>730310</id>
      <parentid>728704</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Es teler]] ka [[És télér]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>728704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7889" sha1="gd62umcdjj3g8fh71kmq5uqovjot5on" xml:space="preserve">[[Gambar:Es Teller 77.jpg|jmpl|Es teler]]
Es teler nyaéta inuman campuran bungbuahan has Indonesia anu ilaharna dijieun tina alpuket, kalapa ngora, jeung nangka (atawa bisa ogé ditambahan ku bungbuahan séjénna), tuluy dicampur ku susu kentel amis. Aya ogé nu nambahan cai gula atawa sirop, sarta kadangkala maké santan. Sanggeus éta, ditambahan és, boh és batu boh és serut.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 Maret 2025|title=Cara Bikin Es Teler yang Segar dan Nikmat untuk Dinikmati di Rumah|url=https://www.liputan6.com/feeds/read/5951156/cara-bikin-es-teler-yang-segar-dan-nikmat-untuk-dinikmati-di-rumah|website=Liputan6|access-date=31 Mei 2025}}&lt;/ref&gt;

== Sajarah ==
Es teler dipikanyaho asalna ti Kabupatén Sukoharjo. Dina taun 1957, ieu inuman kapanggih ku pasangan salaki pamajikan, nyaéta H. Tukiman jeung Hj. Samijem Darmowiyono, warga Désa Juron, Kacamatan Nguter, Kabupatén Sukoharjo, Jawa Tengah.{{fact}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Setya|first=Devi|title=Tukiman dan Samijem Peracik Es Teler Pertama di Indonesia|url=https://food.detik.com/berita-boga/d-4907184/tukiman-dan-samijem-peracik-es-teler-pertama-di-indonesia|work=[[Detik.com|detikcom]]|language=id|access-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331154128/https://food.detik.com/berita-boga/d-4907184/tukiman-dan-samijem-peracik-es-teler-pertama-di-indonesia|archive-date=2023-03-31}}&lt;/ref&gt;

Hj. Samijem jeung Tukiman mangrupakeun jalma anu mimiti nyiptakeun racikan és teler. Samijem kungsi nétélakeun yén dirina anu mimiti manggihan campuran éta inuman, tuluy engkéna és teler sumebar sarta dipikawanoh di rupa-rupa tempat. Sanajan kitu, anjeunna henteu ngamatenkeun racikanana.{{fact}}&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Khairunnisa|first=Syifa Nuri|date=2020-03-06|title=Asal-usul Es Teler, Benarkah Berawal dari Kedai Es Teler Sari Mulia Asli?|url=https://travel.kompas.com/read/2020/03/06/111150627/asal-usul-es-teler-benarkah-berawal-dari-kedai-es-teler-sari-mulia-asli|work=[[Kompas.com]]|language=id|access-date=2022-05-16|editor-last=Agmasari|editor-first=Silvita}}&lt;/ref&gt;

Pikeun nyumponan kabutuhan hirup, kulawarga Darmowiyono ngalalana ka Jakarta sarta ngajual bungbuahan sacara asongan di wewengkon Menteng, Jakarta Pusat. Ku sabab hasil ngajual bungbuahan dirasa can cukup pikeun kahirupan sapopoé, Tukiman jeung pamajikanana tuluy miboga inisiatif ngajual és buah. Lila-lila maranéhna ngalakukeun inovasi ku nyampurkeun nangka, kalapa, alpuket, sirop, jeung susu. Teu disangka, loba jalma anu resep kana campuran bungbuahan éta.{{fact}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ngaran “és teler” asalna tina ucapan salah saurang palanggan anu nyebutkeun yén “ésna matak teler”. Tina éta ucapan, kecap “és teler” tuluy dipaké jadi ngaran pikeun ieu inuman.{{fact}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Saterusna, kulawarga Darmowiyono muka warung dahar di daérah Cikini, Jakarta Pusat, pasna di kawasan Metropole Megaria. Rumah makan éta dingaranan “Es Teler Sari Mulia Asli”. Sajaba ngajual és teler, tempat éta ogé nyadiakeun hayam bakar, bakso, sioméy, jeung rupa-rupa inuman séjén. Usaha kulawarga Darmowiyono terus mekar nepi ka kiwari.{{fact}}&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Khairunnisa|first=Syifa Nuri|date=2020-03-06|title=Es Teler Sari Mulia Asli, Usaha yang Dirintis karena Wangsit dalam Mimpi|url=https://travel.kompas.com/read/2020/03/06/115102127/es-teler-sari-mulia-asli-usaha-yang-dirintis-karena-wangsit-dalam-mimpi|work=[[Kompas.com]]|language=id|access-date=2022-05-16|editor-last=Agmasari|editor-first=Silvita}}&lt;/ref&gt;

Nepi ka ayeuna, usaha éta geus miboga sababaraha cabang. Palangganna ogé asalna ti rupa-rupa kalangan, kaasup seniman jeung pulitikus kasohor. Dina taun 1993, Samijem kungsi diondang pikeun milu siaran tipi ku Ebeth Kadarusman, salah saurang palanggan satia és telerna.

Kulawarga Darmowiyono ogé muka dua rumah makan di kampung halamanna di Sukoharjo kalayan ngaran “Siomay WOLU-WOLU”. Dina widang kulinér, taun 2005 és teler sacara resmi dijadikeun inuman has Sukoharjo ku Bupati Sukoharjo waktu harita, nyaéta Bambang Riyanto.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2019-07-30|title=Es Teler|url=https://www.tribunnewswiki.com/2019/07/30/es-teler|work=Koran Tribun News|access-date=2022-12-23}}&lt;/ref&gt;

== Rupa-rupa es teler ==

=== Es teler Bandung ===
Es teler Bandung dijieun tina alpuket, daging kalapa ngora, nangka, cincau, agar-agar, sagu mutiara, roti tawar, cai kalapa ngora, santan, cai gula, jeung susu kentel amis.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rri.co.id/meulaboh/berita-lain/696096/asal-usul-es-teler-minuman-segar-yang-mengenyagkan|website=rri.co.id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;

Di Bandung jeung sawatara wewengkon di Jawa Barat, es teler sok disaruakeun jeung Es doger dina hal komposisina. Duanana sarua ngagunakeun bahan saperti kalapa ngora, gula, alpuket, susu, jeung santan. Sanajan kitu, és doger biasana ditambahan tape jeung ketan hideung, ari es teler mah leuwih mindeng ngagunakeun campuran bungbuahan minangka eusina anu utama.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Es teler Bogor ===
Es teler Bogor dijieun tina alpuket, daging kalapa ngora, nangka, cau, cincau, kalapa parut sangrai, jeung susu kentel amis. Di Bogor, sawatara padagang ngajual és teler dina porsi gedé kalayan eusi anu padet sarta maké durén minangka salah sahiji bahan tambahan.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cari Kuliner Indonesia Merupakan Tempat yang menyediakan info tentang berbagai macam Kuliner Yang Ada Di Indonesia dari yang terlaris sampai termurah berdasarkan kota maupun kategori|url=https://www.carikulinerindonesia.com/|website=www.carikulinerindonesia.com|language=id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt; Campuran bahan éta ngahasilkeun tékstur anu kentel jeung rasa anu gurih. Sababaraha padagang ogé nyadiakeun rupa-rupa variasi, saperti tambahan bubuk coklat, kéju, atawa olahan alpuket.

=== Es teler Jakarta ===
Es teler Jakarta dijieun tina alpuket, daging kalapa ngora, nangka, susu kentel amis, jeung sirop gula beureum. Komposisi bahan es teler di Jakarta sabenerna henteu jauh béda jeung es teler di daérah séjén di Indonesia.{{fact}}

Di Jakarta, es teler dijual di rupa-rupa tempat, mimitian ti padagang kaki lima nepi ka restoran jeung hotél. Béda anu paling katara biasana aya dina cara panyuguhanana, utamana di restoran jeung hotél anu nyuguhkeun es teler kalayan tampilan leuwih éndah sarta wadah anu rupa-rupa.{{fact}}

=== Es teler Makassar ===
Es teler Makassar dijieun tina alpuket, gedang, daging kalapa ngora, nangka, cincau, sagu mutiara, kacang disco,&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Rismawati|date=2026-02-20|title=Resep Es Teler Saus Gula Merah khas Makassar, Cocok buat Takjil|url=https://www.idntimes.com/food/recipe/resep-es-teler-saus-gula-merah-khas-makassar-cocok-buat-takjil-c1c2-01-8rdny-gltl0d|website=IDN Times|language=id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt; susu kentel amis, jeung saos gula anu dijieun tina gula beureum, tipung hunkwe bodas, jeung uyah.

Es teler di Makassar umumna miboga komposisi anu teu pati béda jeung daérah séjén. Nu jadi ciri hasna nyaéta pamakéan saos gula beureum anu kentel jeung seungit. Sajaba ti éta, dina sababaraha panyuguhan sok ditambahan sirop has Bugis-Makassar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|last=Baharuddin|first=Burhan Andi|title=Es Teler Makassar, Segarnya Bikin Ngiler di Tengah Teriknya Kota Daeng|url=https://sulsel.pikiran-rakyat.com/kuliner/pr-2729553186/es-teler-makassar-segarnya-bikin-ngiler-di-tengah-teriknya-kota-daeng|website=Chanel Sulsel|language=id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;  pikeun nambahan rasa jeung warna.

Dina kamekaranana, rupa-rupa topping saperti cincau, nata de coco, jeung boba ogé mimiti dipaké dina panyuguhan es teler di Makassar. Es teler dijual di rupa-rupa tempat usaha, ti mimiti gerai kadaharan, restoran, nepi ka padagang kaki lima, kaasup di kawasan wisata sabudeureun Pantai Losari.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[Category:WikiMaknyus Jakarta]]

== Rujukan ==</text>
      <sha1>gd62umcdjj3g8fh71kmq5uqovjot5on</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730314</id>
      <parentid>730310</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7895" sha1="tc2n00ynkkworc8ve37u9dxlfzjiv6v" xml:space="preserve">[[Gambar:Es Teller 77.jpg|jmpl|Es teler]]
'''Es teler''' nyaéta inuman campuran bungbuahan has Indonesia anu ilaharna dijieun tina alpuket, kalapa ngora, jeung nangka (atawa bisa ogé ditambahan ku bungbuahan séjénna), tuluy dicampur ku susu kentel amis. Aya ogé nu nambahan cai gula atawa sirop, sarta kadangkala maké santan. Sanggeus éta, ditambahan és, boh és batu boh és serut.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 Maret 2025|title=Cara Bikin Es Teler yang Segar dan Nikmat untuk Dinikmati di Rumah|url=https://www.liputan6.com/feeds/read/5951156/cara-bikin-es-teler-yang-segar-dan-nikmat-untuk-dinikmati-di-rumah|website=Liputan6|access-date=31 Mei 2025}}&lt;/ref&gt;

== Sajarah ==
Es teler dipikanyaho asalna ti Kabupatén Sukoharjo. Dina taun 1957, ieu inuman kapanggih ku pasangan salaki pamajikan, nyaéta H. Tukiman jeung Hj. Samijem Darmowiyono, warga Désa Juron, Kacamatan Nguter, Kabupatén Sukoharjo, Jawa Tengah.{{fact}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Setya|first=Devi|title=Tukiman dan Samijem Peracik Es Teler Pertama di Indonesia|url=https://food.detik.com/berita-boga/d-4907184/tukiman-dan-samijem-peracik-es-teler-pertama-di-indonesia|work=[[Detik.com|detikcom]]|language=id|access-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331154128/https://food.detik.com/berita-boga/d-4907184/tukiman-dan-samijem-peracik-es-teler-pertama-di-indonesia|archive-date=2023-03-31}}&lt;/ref&gt;

Hj. Samijem jeung Tukiman mangrupakeun jalma anu mimiti nyiptakeun racikan és teler. Samijem kungsi nétélakeun yén dirina anu mimiti manggihan campuran éta inuman, tuluy engkéna és teler sumebar sarta dipikawanoh di rupa-rupa tempat. Sanajan kitu, anjeunna henteu ngamatenkeun racikanana.{{fact}}&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Khairunnisa|first=Syifa Nuri|date=2020-03-06|title=Asal-usul Es Teler, Benarkah Berawal dari Kedai Es Teler Sari Mulia Asli?|url=https://travel.kompas.com/read/2020/03/06/111150627/asal-usul-es-teler-benarkah-berawal-dari-kedai-es-teler-sari-mulia-asli|work=[[Kompas.com]]|language=id|access-date=2022-05-16|editor-last=Agmasari|editor-first=Silvita}}&lt;/ref&gt;

Pikeun nyumponan kabutuhan hirup, kulawarga Darmowiyono ngalalana ka Jakarta sarta ngajual bungbuahan sacara asongan di wewengkon Menteng, Jakarta Pusat. Ku sabab hasil ngajual bungbuahan dirasa can cukup pikeun kahirupan sapopoé, Tukiman jeung pamajikanana tuluy miboga inisiatif ngajual és buah. Lila-lila maranéhna ngalakukeun inovasi ku nyampurkeun nangka, kalapa, alpuket, sirop, jeung susu. Teu disangka, loba jalma anu resep kana campuran bungbuahan éta.{{fact}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ngaran “és teler” asalna tina ucapan salah saurang palanggan anu nyebutkeun yén “ésna matak teler”. Tina éta ucapan, kecap “és teler” tuluy dipaké jadi ngaran pikeun ieu inuman.{{fact}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Saterusna, kulawarga Darmowiyono muka warung dahar di daérah Cikini, Jakarta Pusat, pasna di kawasan Metropole Megaria. Rumah makan éta dingaranan “Es Teler Sari Mulia Asli”. Sajaba ngajual és teler, tempat éta ogé nyadiakeun hayam bakar, bakso, sioméy, jeung rupa-rupa inuman séjén. Usaha kulawarga Darmowiyono terus mekar nepi ka kiwari.{{fact}}&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Khairunnisa|first=Syifa Nuri|date=2020-03-06|title=Es Teler Sari Mulia Asli, Usaha yang Dirintis karena Wangsit dalam Mimpi|url=https://travel.kompas.com/read/2020/03/06/115102127/es-teler-sari-mulia-asli-usaha-yang-dirintis-karena-wangsit-dalam-mimpi|work=[[Kompas.com]]|language=id|access-date=2022-05-16|editor-last=Agmasari|editor-first=Silvita}}&lt;/ref&gt;

Nepi ka ayeuna, usaha éta geus miboga sababaraha cabang. Palangganna ogé asalna ti rupa-rupa kalangan, kaasup seniman jeung pulitikus kasohor. Dina taun 1993, Samijem kungsi diondang pikeun milu siaran tipi ku Ebeth Kadarusman, salah saurang palanggan satia és telerna.

Kulawarga Darmowiyono ogé muka dua rumah makan di kampung halamanna di Sukoharjo kalayan ngaran “Siomay WOLU-WOLU”. Dina widang kulinér, taun 2005 és teler sacara resmi dijadikeun inuman has Sukoharjo ku Bupati Sukoharjo waktu harita, nyaéta Bambang Riyanto.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2019-07-30|title=Es Teler|url=https://www.tribunnewswiki.com/2019/07/30/es-teler|work=Koran Tribun News|access-date=2022-12-23}}&lt;/ref&gt;

== Rupa-rupa es teler ==

=== Es teler Bandung ===
Es teler Bandung dijieun tina alpuket, daging kalapa ngora, nangka, cincau, agar-agar, sagu mutiara, roti tawar, cai kalapa ngora, santan, cai gula, jeung susu kentel amis.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rri.co.id/meulaboh/berita-lain/696096/asal-usul-es-teler-minuman-segar-yang-mengenyagkan|website=rri.co.id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;

Di Bandung jeung sawatara wewengkon di Jawa Barat, es teler sok disaruakeun jeung Es doger dina hal komposisina. Duanana sarua ngagunakeun bahan saperti kalapa ngora, gula, alpuket, susu, jeung santan. Sanajan kitu, és doger biasana ditambahan tape jeung ketan hideung, ari es teler mah leuwih mindeng ngagunakeun campuran bungbuahan minangka eusina anu utama.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Es teler Bogor ===
Es teler Bogor dijieun tina alpuket, daging kalapa ngora, nangka, cau, cincau, kalapa parut sangrai, jeung susu kentel amis. Di Bogor, sawatara padagang ngajual és teler dina porsi gedé kalayan eusi anu padet sarta maké durén minangka salah sahiji bahan tambahan.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cari Kuliner Indonesia Merupakan Tempat yang menyediakan info tentang berbagai macam Kuliner Yang Ada Di Indonesia dari yang terlaris sampai termurah berdasarkan kota maupun kategori|url=https://www.carikulinerindonesia.com/|website=www.carikulinerindonesia.com|language=id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt; Campuran bahan éta ngahasilkeun tékstur anu kentel jeung rasa anu gurih. Sababaraha padagang ogé nyadiakeun rupa-rupa variasi, saperti tambahan bubuk coklat, kéju, atawa olahan alpuket.

=== Es teler Jakarta ===
Es teler Jakarta dijieun tina alpuket, daging kalapa ngora, nangka, susu kentel amis, jeung sirop gula beureum. Komposisi bahan es teler di Jakarta sabenerna henteu jauh béda jeung es teler di daérah séjén di Indonesia.{{fact}}

Di Jakarta, es teler dijual di rupa-rupa tempat, mimitian ti padagang kaki lima nepi ka restoran jeung hotél. Béda anu paling katara biasana aya dina cara panyuguhanana, utamana di restoran jeung hotél anu nyuguhkeun es teler kalayan tampilan leuwih éndah sarta wadah anu rupa-rupa.{{fact}}

=== Es teler Makassar ===
Es teler Makassar dijieun tina alpuket, gedang, daging kalapa ngora, nangka, cincau, sagu mutiara, kacang disco,&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Rismawati|date=2026-02-20|title=Resep Es Teler Saus Gula Merah khas Makassar, Cocok buat Takjil|url=https://www.idntimes.com/food/recipe/resep-es-teler-saus-gula-merah-khas-makassar-cocok-buat-takjil-c1c2-01-8rdny-gltl0d|website=IDN Times|language=id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt; susu kentel amis, jeung saos gula anu dijieun tina gula beureum, tipung hunkwe bodas, jeung uyah.

Es teler di Makassar umumna miboga komposisi anu teu pati béda jeung daérah séjén. Nu jadi ciri hasna nyaéta pamakéan saos gula beureum anu kentel jeung seungit. Sajaba ti éta, dina sababaraha panyuguhan sok ditambahan sirop has Bugis-Makassar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|last=Baharuddin|first=Burhan Andi|title=Es Teler Makassar, Segarnya Bikin Ngiler di Tengah Teriknya Kota Daeng|url=https://sulsel.pikiran-rakyat.com/kuliner/pr-2729553186/es-teler-makassar-segarnya-bikin-ngiler-di-tengah-teriknya-kota-daeng|website=Chanel Sulsel|language=id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;  pikeun nambahan rasa jeung warna.

Dina kamekaranana, rupa-rupa topping saperti cincau, nata de coco, jeung boba ogé mimiti dipaké dina panyuguhan es teler di Makassar. Es teler dijual di rupa-rupa tempat usaha, ti mimiti gerai kadaharan, restoran, nepi ka padagang kaki lima, kaasup di kawasan wisata sabudeureun Pantai Losari.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[Category:WikiMaknyus Jakarta]]

== Rujukan ==</text>
      <sha1>tc2n00ynkkworc8ve37u9dxlfzjiv6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730330</id>
      <parentid>730314</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7898" sha1="q6c8joj1d71za8yifbbf0an2g0hbf75" xml:space="preserve">[[Gambar:Es Teller 77.jpg|jmpl|Es teler]]
'''És télér''' nyaéta inuman campuran bungbuahan has Indonesia anu ilaharna dijieun tina alpuket, kalapa ngora, jeung nangka (atawa bisa ogé ditambahan ku bungbuahan séjénna), tuluy dicampur ku susu kentel amis. Aya ogé nu nambahan cai gula atawa sirop, sarta kadangkala maké santan. Sanggeus éta, ditambahan és, boh és batu boh és serut.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 Maret 2025|title=Cara Bikin Es Teler yang Segar dan Nikmat untuk Dinikmati di Rumah|url=https://www.liputan6.com/feeds/read/5951156/cara-bikin-es-teler-yang-segar-dan-nikmat-untuk-dinikmati-di-rumah|website=Liputan6|access-date=31 Mei 2025}}&lt;/ref&gt;

== Sajarah ==
Es teler dipikanyaho asalna ti Kabupatén Sukoharjo. Dina taun 1957, ieu inuman kapanggih ku pasangan salaki pamajikan, nyaéta H. Tukiman jeung Hj. Samijem Darmowiyono, warga Désa Juron, Kacamatan Nguter, Kabupatén Sukoharjo, Jawa Tengah.{{fact}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Setya|first=Devi|title=Tukiman dan Samijem Peracik Es Teler Pertama di Indonesia|url=https://food.detik.com/berita-boga/d-4907184/tukiman-dan-samijem-peracik-es-teler-pertama-di-indonesia|work=[[Detik.com|detikcom]]|language=id|access-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331154128/https://food.detik.com/berita-boga/d-4907184/tukiman-dan-samijem-peracik-es-teler-pertama-di-indonesia|archive-date=2023-03-31}}&lt;/ref&gt;

Hj. Samijem jeung Tukiman mangrupakeun jalma anu mimiti nyiptakeun racikan és teler. Samijem kungsi nétélakeun yén dirina anu mimiti manggihan campuran éta inuman, tuluy engkéna és teler sumebar sarta dipikawanoh di rupa-rupa tempat. Sanajan kitu, anjeunna henteu ngamatenkeun racikanana.{{fact}}&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Khairunnisa|first=Syifa Nuri|date=2020-03-06|title=Asal-usul Es Teler, Benarkah Berawal dari Kedai Es Teler Sari Mulia Asli?|url=https://travel.kompas.com/read/2020/03/06/111150627/asal-usul-es-teler-benarkah-berawal-dari-kedai-es-teler-sari-mulia-asli|work=[[Kompas.com]]|language=id|access-date=2022-05-16|editor-last=Agmasari|editor-first=Silvita}}&lt;/ref&gt;

Pikeun nyumponan kabutuhan hirup, kulawarga Darmowiyono ngalalana ka Jakarta sarta ngajual bungbuahan sacara asongan di wewengkon Menteng, Jakarta Pusat. Ku sabab hasil ngajual bungbuahan dirasa can cukup pikeun kahirupan sapopoé, Tukiman jeung pamajikanana tuluy miboga inisiatif ngajual és buah. Lila-lila maranéhna ngalakukeun inovasi ku nyampurkeun nangka, kalapa, alpuket, sirop, jeung susu. Teu disangka, loba jalma anu resep kana campuran bungbuahan éta.{{fact}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ngaran “és teler” asalna tina ucapan salah saurang palanggan anu nyebutkeun yén “ésna matak teler”. Tina éta ucapan, kecap “és teler” tuluy dipaké jadi ngaran pikeun ieu inuman.{{fact}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Saterusna, kulawarga Darmowiyono muka warung dahar di daérah Cikini, Jakarta Pusat, pasna di kawasan Metropole Megaria. Rumah makan éta dingaranan “Es Teler Sari Mulia Asli”. Sajaba ngajual és teler, tempat éta ogé nyadiakeun hayam bakar, bakso, sioméy, jeung rupa-rupa inuman séjén. Usaha kulawarga Darmowiyono terus mekar nepi ka kiwari.{{fact}}&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Khairunnisa|first=Syifa Nuri|date=2020-03-06|title=Es Teler Sari Mulia Asli, Usaha yang Dirintis karena Wangsit dalam Mimpi|url=https://travel.kompas.com/read/2020/03/06/115102127/es-teler-sari-mulia-asli-usaha-yang-dirintis-karena-wangsit-dalam-mimpi|work=[[Kompas.com]]|language=id|access-date=2022-05-16|editor-last=Agmasari|editor-first=Silvita}}&lt;/ref&gt;

Nepi ka ayeuna, usaha éta geus miboga sababaraha cabang. Palangganna ogé asalna ti rupa-rupa kalangan, kaasup seniman jeung pulitikus kasohor. Dina taun 1993, Samijem kungsi diondang pikeun milu siaran tipi ku Ebeth Kadarusman, salah saurang palanggan satia és telerna.

Kulawarga Darmowiyono ogé muka dua rumah makan di kampung halamanna di Sukoharjo kalayan ngaran “Siomay WOLU-WOLU”. Dina widang kulinér, taun 2005 és teler sacara resmi dijadikeun inuman has Sukoharjo ku Bupati Sukoharjo waktu harita, nyaéta Bambang Riyanto.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2019-07-30|title=Es Teler|url=https://www.tribunnewswiki.com/2019/07/30/es-teler|work=Koran Tribun News|access-date=2022-12-23}}&lt;/ref&gt;

== Rupa-rupa es teler ==

=== Es teler Bandung ===
Es teler Bandung dijieun tina alpuket, daging kalapa ngora, nangka, cincau, agar-agar, sagu mutiara, roti tawar, cai kalapa ngora, santan, cai gula, jeung susu kentel amis.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rri.co.id/meulaboh/berita-lain/696096/asal-usul-es-teler-minuman-segar-yang-mengenyagkan|website=rri.co.id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;

Di Bandung jeung sawatara wewengkon di Jawa Barat, es teler sok disaruakeun jeung Es doger dina hal komposisina. Duanana sarua ngagunakeun bahan saperti kalapa ngora, gula, alpuket, susu, jeung santan. Sanajan kitu, és doger biasana ditambahan tape jeung ketan hideung, ari es teler mah leuwih mindeng ngagunakeun campuran bungbuahan minangka eusina anu utama.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Es teler Bogor ===
Es teler Bogor dijieun tina alpuket, daging kalapa ngora, nangka, cau, cincau, kalapa parut sangrai, jeung susu kentel amis. Di Bogor, sawatara padagang ngajual és teler dina porsi gedé kalayan eusi anu padet sarta maké durén minangka salah sahiji bahan tambahan.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cari Kuliner Indonesia Merupakan Tempat yang menyediakan info tentang berbagai macam Kuliner Yang Ada Di Indonesia dari yang terlaris sampai termurah berdasarkan kota maupun kategori|url=https://www.carikulinerindonesia.com/|website=www.carikulinerindonesia.com|language=id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt; Campuran bahan éta ngahasilkeun tékstur anu kentel jeung rasa anu gurih. Sababaraha padagang ogé nyadiakeun rupa-rupa variasi, saperti tambahan bubuk coklat, kéju, atawa olahan alpuket.

=== Es teler Jakarta ===
Es teler Jakarta dijieun tina alpuket, daging kalapa ngora, nangka, susu kentel amis, jeung sirop gula beureum. Komposisi bahan es teler di Jakarta sabenerna henteu jauh béda jeung es teler di daérah séjén di Indonesia.{{fact}}

Di Jakarta, es teler dijual di rupa-rupa tempat, mimitian ti padagang kaki lima nepi ka restoran jeung hotél. Béda anu paling katara biasana aya dina cara panyuguhanana, utamana di restoran jeung hotél anu nyuguhkeun es teler kalayan tampilan leuwih éndah sarta wadah anu rupa-rupa.{{fact}}

=== Es teler Makassar ===
Es teler Makassar dijieun tina alpuket, gedang, daging kalapa ngora, nangka, cincau, sagu mutiara, kacang disco,&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Rismawati|date=2026-02-20|title=Resep Es Teler Saus Gula Merah khas Makassar, Cocok buat Takjil|url=https://www.idntimes.com/food/recipe/resep-es-teler-saus-gula-merah-khas-makassar-cocok-buat-takjil-c1c2-01-8rdny-gltl0d|website=IDN Times|language=id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt; susu kentel amis, jeung saos gula anu dijieun tina gula beureum, tipung hunkwe bodas, jeung uyah.

Es teler di Makassar umumna miboga komposisi anu teu pati béda jeung daérah séjén. Nu jadi ciri hasna nyaéta pamakéan saos gula beureum anu kentel jeung seungit. Sajaba ti éta, dina sababaraha panyuguhan sok ditambahan sirop has Bugis-Makassar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|last=Baharuddin|first=Burhan Andi|title=Es Teler Makassar, Segarnya Bikin Ngiler di Tengah Teriknya Kota Daeng|url=https://sulsel.pikiran-rakyat.com/kuliner/pr-2729553186/es-teler-makassar-segarnya-bikin-ngiler-di-tengah-teriknya-kota-daeng|website=Chanel Sulsel|language=id|access-date=2026-05-14}}&lt;/ref&gt;  pikeun nambahan rasa jeung warna.

Dina kamekaranana, rupa-rupa topping saperti cincau, nata de coco, jeung boba ogé mimiti dipaké dina panyuguhan es teler di Makassar. Es teler dijual di rupa-rupa tempat usaha, ti mimiti gerai kadaharan, restoran, nepi ka padagang kaki lima, kaasup di kawasan wisata sabudeureun Pantai Losari.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[Category:WikiMaknyus Jakarta]]

== Rujukan ==</text>
      <sha1>q6c8joj1d71za8yifbbf0an2g0hbf75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bénténg Rotterdam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108814</id>
    <revision>
      <id>730308</id>
      <parentid>712083</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Benteng Rotterdam]] ka [[Bénténg Rotterdam]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>712083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4532" sha1="awzpho4gihocjs0hspj1id1hf5g020p" xml:space="preserve">{{Infobox cagar budaya|Name=Benteng Rotterdam|Image=|Location=[[Bulo Gading, Ujung Pandang, Makassar]], [[Sulawesi Selatan]]|Type=Nasional|Criteria=Situs|ID=CB.18|ownership={{INA}}|management=[[Museum dan Cagar Budaya]]|Year={{bulleted list|22 Juni 2010 | 17 Januari 2014}}|Session={{bulleted list|SK Menteri No.PM.59/PW.007/MKP/2010|SK Menteri No.025/M/2014}}|Link=http://cagarbudaya.kemdikbud.go.id/cagarbudaya/detail/PO2015071000005/benteng-rotterdam|map_location=Indonesia Makassar|map_label=Benteng Rotterdam|map_caption=Lokasi Fort Rotterdam di [[Makassar]], [[Sulawesi Selatan]]|coordinates={{coord|5|08|03|S|119|24|20|E}}}}'''Benteng Rotterdam''' atawa '''Benteng [[Ujungpandang|Ujung Pandang]]''' téh benteng titinggal '''[[Kasultanan Gowa]]''' anu ayana di basisir kulon [[Kota Makassar]], [[Sulawesi Selatan|Sulawesi Selatan.]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.detik.com/sulsel/budaya/d-6589090/benteng-fort-rotterdam-makassar-sejarah-fungsi-hingga-karakteristiknya|title=Benteng Fort Rotterdam Makassar; Sejarah, Fungsi Hingga Karakteristiknya|last=Aulyah|first=Nur Afifah|website=detiksulsel|language=id-ID|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt; Benteng ieu mimiti diwangun dina taun 1545 ku Raja Gowa ka-9,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; nyaéta ku Daeng Matanre Karaeng Manguntungi Tumaparisi Kallona. Benteng ieu diwangun minangka bagian tina sistem pertahanan Kasultanan Gowa-Tallo pikeun ngajaga wewengkon basisir Makassar. Lokasina dipilih lantaran tempatna strategis pikeun ngabagéakeun karajaan.

Benteng ieu saterusna dipaké ku Walanda minangka puseur pikeun nampung rempah-rempah ti wewengkon Indonésia bagian wétan. Benteng ieu ogé dijadikeun markas militér jeung pamaréntahan daérah ku Walanda nepi ka taun 1930-an. Dina taun 1937, ku kituna status Benteng Rotterdam ku pamaréntah Hindia Walanda disérénkeun ka Yayasan Fort Rotterdam.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hasanuddin-airport.id/id/panduan-wisata/index/fort-rotterdam-1|title=Hasanuddin International Airport {{!}} Makassar|website=hasanuddin-airport.id|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;
[[Gambar:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-01.jpg|kiri|jmpl|Fort Rotterdam, Makassar]]
Benteng ieu didaptarkeun minangka wangunan sajarah dina 23 Méi 1940.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://malang.jatimnetwork.com/nasional/3799897951/benteng-rotterdam-dari-sebuah-benteng-kerajaan-gowa-menjadi-markas-militer-bangsa-asing-di-makassar?page=2|title=Benteng Rotterdam: Dari Sebuah Benteng Kerajaan Gowa Menjadi Markas Militer Bangsa Asing di Makassar - Malang Network - Halaman 2|last=Ibrahim|first=Aditya Ibnu|website=Benteng Rotterdam: Dari Sebuah Benteng Kerajaan Gowa Menjadi Markas Militer Bangsa Asing di Makassar - Malang Network - Halaman 2|language=id|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt; Dina taun 1970-an, benteng ieu ngalaman pamugaran sacara éksténsip. Kiwari, Benteng Rotterdam jadi puseur budaya jeung atikan, tempat pikeun ngayakeun rupa-rupa acara musik jeung tari, ogé jadi salah sahiji tujuan wisata. Ayeuna, situs ieu aya dina pangurus Museum jeung Cagar Budaya, Kementerian Kebudayaan Republik Indonésia.

== Sajarah ==
Benteng ieu diwangun dina taun 1545 minangka bagian tina pangwangunan sistem pertahanan anu dilaksanakeun ku pangawasa Makassar pikeun nguatkeun pertahanan wilayahna. Benteng aslina disebut Jum Pandan, anu diperkirakeun dicokot tina ngaran tangkal pandan anu tumuwuh di sabudeureun éta tempat. Ngaran Jum Pandan ieu saterusna jadi asal-usul ngaran Ujung Pandang, nyaéta ngaran séjén pikeun Kota Makassar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.historia.id/article/mengungkap-struktur-dinding-benteng-rotterdam-vqxmb|title=Mengungkap Struktur Dinding Benteng Rotterdam|last=Rusdianto|first=Eko|website=Historia.ID|language=id|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt; Dina taun 1667, Benteng ieu disérénkeun ka Walanda minangka bagian tina Perjangjian Bongaya, sanggeus Kasultanan Gowa éléh dina Perang Makassar. Dina taun-taun saterusna, benteng ieu diwangun deui sacara gembleng ku prakarsa laksamana Walanda, Cornelis Speelman, pikeun dijadikeun puseur kakawasaan kolonial Walanda di Sulawesi.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Benteng ieu saterusna dingaranan Fort Rotterdam, dicokot tina ngaran kota tempat Speelman lahir, nyaéta Rotterdam. Dina taun 1673 tepi ka 1679,&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; lima bastion benteng ieu wangunna siga kuya, sarta wangun éta tetep katingali nepi ka kiwari. Ku sabab kitu, benteng ieu ogé dipikawanoh ku jujuluk Benteng Penyu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== Rujukan ==
[[Category:WikiRempah]]
[[Category:WikiRempah Gorontalo]]</text>
      <sha1>awzpho4gihocjs0hspj1id1hf5g020p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730332</id>
      <parentid>730308</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4534" sha1="ew6944cjub77vt5w7iocjkt396pgik4" xml:space="preserve">{{Infobox cagar budaya|Name=Benteng Rotterdam|Image=|Location=[[Bulo Gading, Ujung Pandang, Makassar]], [[Sulawesi Selatan]]|Type=Nasional|Criteria=Situs|ID=CB.18|ownership={{INA}}|management=[[Museum dan Cagar Budaya]]|Year={{bulleted list|22 Juni 2010 | 17 Januari 2014}}|Session={{bulleted list|SK Menteri No.PM.59/PW.007/MKP/2010|SK Menteri No.025/M/2014}}|Link=http://cagarbudaya.kemdikbud.go.id/cagarbudaya/detail/PO2015071000005/benteng-rotterdam|map_location=Indonesia Makassar|map_label=Benteng Rotterdam|map_caption=Lokasi Fort Rotterdam di [[Makassar]], [[Sulawesi Selatan]]|coordinates={{coord|5|08|03|S|119|24|20|E}}}}'''Bénténg Rotterdam''' atawa '''Benteng [[Ujungpandang|Ujung Pandang]]''' téh benteng titinggal '''[[Kasultanan Gowa]]''' anu ayana di basisir kulon [[Kota Makassar]], [[Sulawesi Selatan|Sulawesi Selatan.]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.detik.com/sulsel/budaya/d-6589090/benteng-fort-rotterdam-makassar-sejarah-fungsi-hingga-karakteristiknya|title=Benteng Fort Rotterdam Makassar; Sejarah, Fungsi Hingga Karakteristiknya|last=Aulyah|first=Nur Afifah|website=detiksulsel|language=id-ID|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt; Benteng ieu mimiti diwangun dina taun 1545 ku Raja Gowa ka-9,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; nyaéta ku Daeng Matanre Karaeng Manguntungi Tumaparisi Kallona. Benteng ieu diwangun minangka bagian tina sistem pertahanan Kasultanan Gowa-Tallo pikeun ngajaga wewengkon basisir Makassar. Lokasina dipilih lantaran tempatna strategis pikeun ngabagéakeun karajaan.

Benteng ieu saterusna dipaké ku Walanda minangka puseur pikeun nampung rempah-rempah ti wewengkon Indonésia bagian wétan. Benteng ieu ogé dijadikeun markas militér jeung pamaréntahan daérah ku Walanda nepi ka taun 1930-an. Dina taun 1937, ku kituna status Benteng Rotterdam ku pamaréntah Hindia Walanda disérénkeun ka Yayasan Fort Rotterdam.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hasanuddin-airport.id/id/panduan-wisata/index/fort-rotterdam-1|title=Hasanuddin International Airport {{!}} Makassar|website=hasanuddin-airport.id|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;
[[Gambar:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-01.jpg|kiri|jmpl|Fort Rotterdam, Makassar]]
Benteng ieu didaptarkeun minangka wangunan sajarah dina 23 Méi 1940.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://malang.jatimnetwork.com/nasional/3799897951/benteng-rotterdam-dari-sebuah-benteng-kerajaan-gowa-menjadi-markas-militer-bangsa-asing-di-makassar?page=2|title=Benteng Rotterdam: Dari Sebuah Benteng Kerajaan Gowa Menjadi Markas Militer Bangsa Asing di Makassar - Malang Network - Halaman 2|last=Ibrahim|first=Aditya Ibnu|website=Benteng Rotterdam: Dari Sebuah Benteng Kerajaan Gowa Menjadi Markas Militer Bangsa Asing di Makassar - Malang Network - Halaman 2|language=id|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt; Dina taun 1970-an, benteng ieu ngalaman pamugaran sacara éksténsip. Kiwari, Benteng Rotterdam jadi puseur budaya jeung atikan, tempat pikeun ngayakeun rupa-rupa acara musik jeung tari, ogé jadi salah sahiji tujuan wisata. Ayeuna, situs ieu aya dina pangurus Museum jeung Cagar Budaya, Kementerian Kebudayaan Republik Indonésia.

== Sajarah ==
Benteng ieu diwangun dina taun 1545 minangka bagian tina pangwangunan sistem pertahanan anu dilaksanakeun ku pangawasa Makassar pikeun nguatkeun pertahanan wilayahna. Benteng aslina disebut Jum Pandan, anu diperkirakeun dicokot tina ngaran tangkal pandan anu tumuwuh di sabudeureun éta tempat. Ngaran Jum Pandan ieu saterusna jadi asal-usul ngaran Ujung Pandang, nyaéta ngaran séjén pikeun Kota Makassar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.historia.id/article/mengungkap-struktur-dinding-benteng-rotterdam-vqxmb|title=Mengungkap Struktur Dinding Benteng Rotterdam|last=Rusdianto|first=Eko|website=Historia.ID|language=id|accessdate=2026-08-15}}&lt;/ref&gt; Dina taun 1667, Benteng ieu disérénkeun ka Walanda minangka bagian tina Perjangjian Bongaya, sanggeus Kasultanan Gowa éléh dina Perang Makassar. Dina taun-taun saterusna, benteng ieu diwangun deui sacara gembleng ku prakarsa laksamana Walanda, Cornelis Speelman, pikeun dijadikeun puseur kakawasaan kolonial Walanda di Sulawesi.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Benteng ieu saterusna dingaranan Fort Rotterdam, dicokot tina ngaran kota tempat Speelman lahir, nyaéta Rotterdam. Dina taun 1673 tepi ka 1679,&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; lima bastion benteng ieu wangunna siga kuya, sarta wangun éta tetep katingali nepi ka kiwari. Ku sabab kitu, benteng ieu ogé dipikawanoh ku jujuluk Benteng Penyu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== Rujukan ==
[[Category:WikiRempah]]
[[Category:WikiRempah Gorontalo]]</text>
      <sha1>ew6944cjub77vt5w7iocjkt396pgik4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bénténg Oranje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109065</id>
    <revision>
      <id>730305</id>
      <parentid>729918</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Benteng Oranje]] ka [[Bénténg Oranje]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>729918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3950" sha1="1lnenj9zulveoe7m84cj9ilwwgc6fq5" xml:space="preserve">[[Gambar:Benteng Oranje, Ternate 04.jpg|jmpl|Benteng Oranje]]
[[Benteng Oranje]] diwangun dina 26 Mei 1607 ku saurang laksamana VOC anu ngaranna Cornelis Matelieff de Jonge pikeun ngagantikeun Benteng Melayu atawa Benteng Malayo milik [[:id:Kesultanan_Ternate|Kasultanan Ternate]] anu geus diruntuhkeun ku bangsa [[Spanyol]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indonesiakaya.com/pustaka-indonesia/kejayaan-penguasa-belanda-di-benteng-oranye/|title=Kejayaan Penguasa Belanda Di Benteng Oranye|website=Indonesia Kaya|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; Wangunan éta asalna mangrupa benteng heubeul anu kungsi diwangun ku bangsa [[Portugal|Portugis]] sarta dicicingan ku urang Melayu. 

Ngaran Oranje kakara dipasihkeun dina taun 1609, dina mangsa pamaréntahan Sultan Mudaffar. Ngaran éta dipasihkeun ku Francois Wiltlentt. Ti taun 2016, Benteng Oranje dialihfungsikeun jadi salah sahiji lokasi wisata sajarah di Kota Ternate. Di bagian hareupeun benteng ayeuna aya taman kota jeung pertokoan. Lokasina anu strategis ngajadikeun Benteng Oranje leuwih gampang dihontal sarta didatangan ku wisatawan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.antarafoto.com/id/view/1604445/benteng-oranje-ternate|title=BENTENG ORANJE TERNATE {{!}} ANTARA Foto|website=antarafoto.com|language=id|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Salian ti éta, dina taun 1822 benteng ieu kungsi dijadikeun tempat pangbuangan Sultan Mahmud Badarudin II. Kiwari, Benteng Oranje dipaké minangka kantor Dinas Kabudayaan jeung Pariwisata Kota Ternate, tempat wisata, sarta puseur kagiatan seni jeung budaya pikeun komunitas kreatif di Kota Ternate. Sababaraha bagian tina benteng ogé dicicingan jeung dikokolakeun ku komunitas nu tangtu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabarbelanda.com/2022/04/27/benteng-melayu-di-ternate-mengapa-dinamakan-benteng-oranje/|title=Benteng Melayu di Ternate, Mengapa Dinamakan Benteng Oranje?|last=Redaksi|website=Kabarbelanda.com|language=id|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

== Sajarah wangunan ==
[[Gambar:Benteng Oranje, Ternate 10.jpg|kiri|jmpl|Gerbang Benteng Oranje]]
Laksamana Matelief de Jonge ngamimitian pangwangunan hiji bénténg di sabudeureun Kampung Melayu. Dina prosés pangwangunanana, Jogugu Hidayat dipénta pikeun ngagerakkeun ratusan urang Ternate jeung Jailolo pikeun mantuan pagawéan pangwangunan bénténg unggal poé. Benteng Oranje diwangun di luhur urut bénténg heubeul anu saméméhna diwangun ku bangsa Portugis.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://budaya-indonesia.org/Benteng-Oranje-Ternate|title=Benteng Oranje Ternate » Budaya Indonesia|website=budaya-indonesia.org|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Sanggeus pangwangunan réngsé dina taun 1609, bénténg ieu dicicingan ku 150 prajurit jeung lima perwira. Benteng Oranje jadi salah sahiji garnisun Walanda anu mimiti di Maluku. Dina mangsa saterusna, pangawasa Walanda, Francoise Wittert, ngaganti ngaran bénténg jadi Benteng Oranje. Sanajan kitu, ngaran Benteng Malayo masih dipaké nepi ka sababaraha taun saterusna. Ngaran Benteng Malayo patali jeung lokasi bénténg anu aya di sabudeureun padumukan masarakat Melayu. Masarakat Melayu geus aya di Ternate ti abad ka-14 sarta miboga kagiatan dagang di éta wewengkon.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Dina tanggal 17 Pébruari 1613, nalika Pieter Both diangkat jadi Gubernur Jéndral VOC munggaran, Dewan Komisaris VOC di Walanda netepkeun Maluku minangka puseur kadudukan resmi VOC. Benteng Oranje tuluy dijadikeun salah sahiji tempat kadudukan resmi Gubernur Jéndral VOC. Pieter Both jeung sababaraha Gubernur Jéndral sanggeusna kungsi cicing di bénténg ieu.

Benteng Oranje miboga wangun trapesium sarta diwangun dina lahan anu legana kira-kira 12.680 m². Bénténg ieu miboga opat bastion anu aya di unggal juru. Tembok bénténg jangkungna kira-kira 5 méter kalayan kamiringan 4 darajat. Kandel tembok bagian luar kira-kira 1 méter, sedengkeun tembok bagian jero kandelna kira-kira 0,75 méter.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiRempah]]</text>
      <sha1>1lnenj9zulveoe7m84cj9ilwwgc6fq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730307</id>
      <parentid>730305</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3952" sha1="ceocihu30m45l6891ene735kyfpofb1" xml:space="preserve">[[Gambar:Benteng Oranje, Ternate 04.jpg|jmpl|Benteng Oranje]]
'''Benteng Oranje''' diwangun dina 26 Mei 1607 ku saurang laksamana VOC anu ngaranna Cornelis Matelieff de Jonge pikeun ngagantikeun Benteng Melayu atawa Benteng Malayo milik [[:id:Kesultanan_Ternate|Kasultanan Ternate]] anu geus diruntuhkeun ku bangsa [[Spanyol]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indonesiakaya.com/pustaka-indonesia/kejayaan-penguasa-belanda-di-benteng-oranye/|title=Kejayaan Penguasa Belanda Di Benteng Oranye|website=Indonesia Kaya|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; Wangunan éta asalna mangrupa benteng heubeul anu kungsi diwangun ku bangsa [[Portugal|Portugis]] sarta dicicingan ku urang Melayu. 

Ngaran Oranje kakara dipasihkeun dina taun 1609, dina mangsa pamaréntahan Sultan Mudaffar. Ngaran éta dipasihkeun ku Francois Wiltlentt. Ti taun 2016, Benteng Oranje dialihfungsikeun jadi salah sahiji lokasi wisata sajarah di Kota Ternate. Di bagian hareupeun benteng ayeuna aya taman kota jeung pertokoan. Lokasina anu strategis ngajadikeun Benteng Oranje leuwih gampang dihontal sarta didatangan ku wisatawan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.antarafoto.com/id/view/1604445/benteng-oranje-ternate|title=BENTENG ORANJE TERNATE {{!}} ANTARA Foto|website=antarafoto.com|language=id|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Salian ti éta, dina taun 1822 benteng ieu kungsi dijadikeun tempat pangbuangan Sultan Mahmud Badarudin II. Kiwari, Benteng Oranje dipaké minangka kantor Dinas Kabudayaan jeung Pariwisata Kota Ternate, tempat wisata, sarta puseur kagiatan seni jeung budaya pikeun komunitas kreatif di Kota Ternate. Sababaraha bagian tina benteng ogé dicicingan jeung dikokolakeun ku komunitas nu tangtu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabarbelanda.com/2022/04/27/benteng-melayu-di-ternate-mengapa-dinamakan-benteng-oranje/|title=Benteng Melayu di Ternate, Mengapa Dinamakan Benteng Oranje?|last=Redaksi|website=Kabarbelanda.com|language=id|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

== Sajarah wangunan ==
[[Gambar:Benteng Oranje, Ternate 10.jpg|kiri|jmpl|Gerbang Benteng Oranje]]
Laksamana Matelief de Jonge ngamimitian pangwangunan hiji bénténg di sabudeureun Kampung Melayu. Dina prosés pangwangunanana, Jogugu Hidayat dipénta pikeun ngagerakkeun ratusan urang Ternate jeung Jailolo pikeun mantuan pagawéan pangwangunan bénténg unggal poé. Benteng Oranje diwangun di luhur urut bénténg heubeul anu saméméhna diwangun ku bangsa Portugis.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://budaya-indonesia.org/Benteng-Oranje-Ternate|title=Benteng Oranje Ternate » Budaya Indonesia|website=budaya-indonesia.org|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Sanggeus pangwangunan réngsé dina taun 1609, bénténg ieu dicicingan ku 150 prajurit jeung lima perwira. Benteng Oranje jadi salah sahiji garnisun Walanda anu mimiti di Maluku. Dina mangsa saterusna, pangawasa Walanda, Francoise Wittert, ngaganti ngaran bénténg jadi Benteng Oranje. Sanajan kitu, ngaran Benteng Malayo masih dipaké nepi ka sababaraha taun saterusna. Ngaran Benteng Malayo patali jeung lokasi bénténg anu aya di sabudeureun padumukan masarakat Melayu. Masarakat Melayu geus aya di Ternate ti abad ka-14 sarta miboga kagiatan dagang di éta wewengkon.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Dina tanggal 17 Pébruari 1613, nalika Pieter Both diangkat jadi Gubernur Jéndral VOC munggaran, Dewan Komisaris VOC di Walanda netepkeun Maluku minangka puseur kadudukan resmi VOC. Benteng Oranje tuluy dijadikeun salah sahiji tempat kadudukan resmi Gubernur Jéndral VOC. Pieter Both jeung sababaraha Gubernur Jéndral sanggeusna kungsi cicing di bénténg ieu.

Benteng Oranje miboga wangun trapesium sarta diwangun dina lahan anu legana kira-kira 12.680 m². Bénténg ieu miboga opat bastion anu aya di unggal juru. Tembok bénténg jangkungna kira-kira 5 méter kalayan kamiringan 4 darajat. Kandel tembok bagian luar kira-kira 1 méter, sedengkeun tembok bagian jero kandelna kira-kira 0,75 méter.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiRempah]]</text>
      <sha1>ceocihu30m45l6891ene735kyfpofb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730333</id>
      <parentid>730307</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3954" sha1="7gk5n3htrmq5tbdav2wml6jc4rpo20a" xml:space="preserve">[[Gambar:Benteng Oranje, Ternate 04.jpg|jmpl|Benteng Oranje]]
'''Bénténg Oranje''' diwangun dina 26 Mei 1607 ku saurang laksamana VOC anu ngaranna Cornelis Matelieff de Jonge pikeun ngagantikeun Benteng Melayu atawa Benteng Malayo milik [[:id:Kesultanan_Ternate|Kasultanan Ternate]] anu geus diruntuhkeun ku bangsa [[Spanyol]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indonesiakaya.com/pustaka-indonesia/kejayaan-penguasa-belanda-di-benteng-oranye/|title=Kejayaan Penguasa Belanda Di Benteng Oranye|website=Indonesia Kaya|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; Wangunan éta asalna mangrupa benteng heubeul anu kungsi diwangun ku bangsa [[Portugal|Portugis]] sarta dicicingan ku urang Melayu. 

Ngaran Oranje kakara dipasihkeun dina taun 1609, dina mangsa pamaréntahan Sultan Mudaffar. Ngaran éta dipasihkeun ku Francois Wiltlentt. Ti taun 2016, Benteng Oranje dialihfungsikeun jadi salah sahiji lokasi wisata sajarah di Kota Ternate. Di bagian hareupeun benteng ayeuna aya taman kota jeung pertokoan. Lokasina anu strategis ngajadikeun Benteng Oranje leuwih gampang dihontal sarta didatangan ku wisatawan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.antarafoto.com/id/view/1604445/benteng-oranje-ternate|title=BENTENG ORANJE TERNATE {{!}} ANTARA Foto|website=antarafoto.com|language=id|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Salian ti éta, dina taun 1822 benteng ieu kungsi dijadikeun tempat pangbuangan Sultan Mahmud Badarudin II. Kiwari, Benteng Oranje dipaké minangka kantor Dinas Kabudayaan jeung Pariwisata Kota Ternate, tempat wisata, sarta puseur kagiatan seni jeung budaya pikeun komunitas kreatif di Kota Ternate. Sababaraha bagian tina benteng ogé dicicingan jeung dikokolakeun ku komunitas nu tangtu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kabarbelanda.com/2022/04/27/benteng-melayu-di-ternate-mengapa-dinamakan-benteng-oranje/|title=Benteng Melayu di Ternate, Mengapa Dinamakan Benteng Oranje?|last=Redaksi|website=Kabarbelanda.com|language=id|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

== Sajarah wangunan ==
[[Gambar:Benteng Oranje, Ternate 10.jpg|kiri|jmpl|Gerbang Benteng Oranje]]
Laksamana Matelief de Jonge ngamimitian pangwangunan hiji bénténg di sabudeureun Kampung Melayu. Dina prosés pangwangunanana, Jogugu Hidayat dipénta pikeun ngagerakkeun ratusan urang Ternate jeung Jailolo pikeun mantuan pagawéan pangwangunan bénténg unggal poé. Benteng Oranje diwangun di luhur urut bénténg heubeul anu saméméhna diwangun ku bangsa Portugis.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://budaya-indonesia.org/Benteng-Oranje-Ternate|title=Benteng Oranje Ternate » Budaya Indonesia|website=budaya-indonesia.org|accessdate=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Sanggeus pangwangunan réngsé dina taun 1609, bénténg ieu dicicingan ku 150 prajurit jeung lima perwira. Benteng Oranje jadi salah sahiji garnisun Walanda anu mimiti di Maluku. Dina mangsa saterusna, pangawasa Walanda, Francoise Wittert, ngaganti ngaran bénténg jadi Benteng Oranje. Sanajan kitu, ngaran Benteng Malayo masih dipaké nepi ka sababaraha taun saterusna. Ngaran Benteng Malayo patali jeung lokasi bénténg anu aya di sabudeureun padumukan masarakat Melayu. Masarakat Melayu geus aya di Ternate ti abad ka-14 sarta miboga kagiatan dagang di éta wewengkon.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Dina tanggal 17 Pébruari 1613, nalika Pieter Both diangkat jadi Gubernur Jéndral VOC munggaran, Dewan Komisaris VOC di Walanda netepkeun Maluku minangka puseur kadudukan resmi VOC. Benteng Oranje tuluy dijadikeun salah sahiji tempat kadudukan resmi Gubernur Jéndral VOC. Pieter Both jeung sababaraha Gubernur Jéndral sanggeusna kungsi cicing di bénténg ieu.

Benteng Oranje miboga wangun trapesium sarta diwangun dina lahan anu legana kira-kira 12.680 m². Bénténg ieu miboga opat bastion anu aya di unggal juru. Tembok bénténg jangkungna kira-kira 5 méter kalayan kamiringan 4 darajat. Kandel tembok bagian luar kira-kira 1 méter, sedengkeun tembok bagian jero kandelna kira-kira 0,75 méter.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiRempah]]</text>
      <sha1>7gk5n3htrmq5tbdav2wml6jc4rpo20a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bénténg Sentosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109102</id>
    <revision>
      <id>730302</id>
      <parentid>729775</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Benteng Sentosa]] ka [[Bénténg Sentosa]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>729775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3387" sha1="opn22iu463viveuyvn8zitkwhks6uiw" xml:space="preserve">[[Benteng Sentosa]] nyaéta hiji bénténg anu perenahna di Kalurahan [[Soa Sio]], Kecamatan [[Ternate Utara]], Kota [[Ternate]], Provinsi [[Maluku Utara]], Indonésia. Lokasi Benteng Sentosa aya di tukangeun Kedaton Sultan Ternate. Bénténg ieu diwangun ku Pamaréntah Hindia Walanda pikeun kaperluan pertahanan sarta ngawasan kagiatan pamaréntahan Kasultanan Ternate.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.kompas.com/stori/read/2023/08/31/235500779/benteng-sentosa-mata-mata-belanda-di-kesultanan-ternate|title=Benteng Sentosa, Mata-Mata Belanda di Kesultanan Ternate|last=Lestari Ningsih|first=Widya|date=31 Agustus 2023}}&lt;/ref&gt;

== Pangwangunan ==
[[Gambar:Reruntuhan Benteng Kastela-1.jpg|jmpl|Reruntuhan Benteng Kastela]]
Ngaran séjén pikeun Benteng Sentosa nyaéta Benteng Kota Naka.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=http://repositori.kemdikbud.go.id/2053/1/Buku%20Benteng2.pdf|title=Benteng Dulu, Kini dan Esok|location=Yogyakarta|publisher=Kepel Press|isbn=978-602-1228-65-4|editor-last=Adrisijanti|editor-first=Inajati|pages=105-106|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Pangwangunan Benteng Sentosa dilaksanakeun di bagian tukangeun Keraton Ternate. Benteng Sentosa diwangun dina abad ka-18 Masehi ku pamaréntah Hindia Walanda. Tujuan pangwangunan bénténg ieu aya dua. Kahiji, pikeun ngajalin hubungan jeung Kasultanan Ternate. Kadua, pikeun ngawasan kagiatan masarakat pribumi jeung urang asing séjénna. Ayana Benteng Sentosa ngajadikeun unggal léngkah Sultan Ternate anu patali jeung urusan pamaréntahan, boh di jero boh di luar nagri, leuwih gampang diawaskeun. Salian ti éta, Walanda ogé ngagunakeun Benteng Sentosa pikeun kaperluan pertahanan.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Benteng Sentosa (Kota Naka) - Sistem Registrasi Nasional Cagar Budaya|url=http://cagarbudaya.kemdikbud.go.id/cagarbudaya/detail/PO2014112600016/benteng-sentosa-kota-naka|website=cagarbudaya.kemdikbud.go.id|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711005706/http://cagarbudaya.kemdikbud.go.id/cagarbudaya/detail/PO2014112600016/benteng-sentosa-kota-naka|archive-date=2021-07-11|access-date=11 Juli 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Wangun jeung ukuran ==
Benteng Sentosa wangunna sagi opat kalayan legana henteu pati gedé. Bénténg ieu diwangun dina luhurna 25 méter di luhur beungeut laut. Tembok bagian luar jeung bagian jero bénténg rata-rata jangkungna 1,5 méter.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Di bagian jerona aya imah leutik anu miboga arsitéktur modéren.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bagian utara benteng terdapat [[parit]] yang mengalir menuju kolam [[mata air]] Santosa. Benteng Santosa mempunyai 3 [[selekoh]] [[senjata]] di bagian utara.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Bagian hareup témbok bénténg geus dijadikeun hiasan témbok anu wangunna kawas témbok kolam di taman modéren. Di beulah kalér bénténg aya parit anu ngalir ka kolam mata cai Santosa. Benteng Sentosa miboga tilu selekoh pakarang di beulah kalér.

Wangunan Benteng Sentosa leuwih luhur tibatan Kedaton Sultan Ternate. Bahan wangunan anu dipaké pikeun ngawangun bénténg nyaéta susunan batu kali anu dihijikeun ku spési. Wangun bénténg nyaéta sagi opat kalayan panjang unggal sisina 20 × 20 méter. Sababaraha bagian témbokna ngahontal jangkungna 5 méter, sedengkeun kandel témbokna 0,55 méter.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiRempah]]
[[Category:Kopdar WikiRempah Palembang]]
[[Category:Photowalk WikiRempah Palembang]]</text>
      <sha1>opn22iu463viveuyvn8zitkwhks6uiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730304</id>
      <parentid>730302</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3389" sha1="t3ecxvtveoigiiiwi0ejjr50qbcxypj" xml:space="preserve">'''Benteng Sentosa''' nyaéta hiji bénténg anu perenahna di Kalurahan [[Soa Sio]], Kecamatan [[Ternate Utara]], Kota [[Ternate]], Provinsi [[Maluku Utara]], Indonésia. Lokasi Benteng Sentosa aya di tukangeun Kedaton Sultan Ternate. Bénténg ieu diwangun ku Pamaréntah Hindia Walanda pikeun kaperluan pertahanan sarta ngawasan kagiatan pamaréntahan Kasultanan Ternate.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.kompas.com/stori/read/2023/08/31/235500779/benteng-sentosa-mata-mata-belanda-di-kesultanan-ternate|title=Benteng Sentosa, Mata-Mata Belanda di Kesultanan Ternate|last=Lestari Ningsih|first=Widya|date=31 Agustus 2023}}&lt;/ref&gt;

== Pangwangunan ==
[[Gambar:Reruntuhan Benteng Kastela-1.jpg|jmpl|Reruntuhan Benteng Kastela]]
Ngaran séjén pikeun Benteng Sentosa nyaéta Benteng Kota Naka.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=http://repositori.kemdikbud.go.id/2053/1/Buku%20Benteng2.pdf|title=Benteng Dulu, Kini dan Esok|location=Yogyakarta|publisher=Kepel Press|isbn=978-602-1228-65-4|editor-last=Adrisijanti|editor-first=Inajati|pages=105-106|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Pangwangunan Benteng Sentosa dilaksanakeun di bagian tukangeun Keraton Ternate. Benteng Sentosa diwangun dina abad ka-18 Masehi ku pamaréntah Hindia Walanda. Tujuan pangwangunan bénténg ieu aya dua. Kahiji, pikeun ngajalin hubungan jeung Kasultanan Ternate. Kadua, pikeun ngawasan kagiatan masarakat pribumi jeung urang asing séjénna. Ayana Benteng Sentosa ngajadikeun unggal léngkah Sultan Ternate anu patali jeung urusan pamaréntahan, boh di jero boh di luar nagri, leuwih gampang diawaskeun. Salian ti éta, Walanda ogé ngagunakeun Benteng Sentosa pikeun kaperluan pertahanan.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Benteng Sentosa (Kota Naka) - Sistem Registrasi Nasional Cagar Budaya|url=http://cagarbudaya.kemdikbud.go.id/cagarbudaya/detail/PO2014112600016/benteng-sentosa-kota-naka|website=cagarbudaya.kemdikbud.go.id|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711005706/http://cagarbudaya.kemdikbud.go.id/cagarbudaya/detail/PO2014112600016/benteng-sentosa-kota-naka|archive-date=2021-07-11|access-date=11 Juli 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Wangun jeung ukuran ==
Benteng Sentosa wangunna sagi opat kalayan legana henteu pati gedé. Bénténg ieu diwangun dina luhurna 25 méter di luhur beungeut laut. Tembok bagian luar jeung bagian jero bénténg rata-rata jangkungna 1,5 méter.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Di bagian jerona aya imah leutik anu miboga arsitéktur modéren.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bagian utara benteng terdapat [[parit]] yang mengalir menuju kolam [[mata air]] Santosa. Benteng Santosa mempunyai 3 [[selekoh]] [[senjata]] di bagian utara.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Bagian hareup témbok bénténg geus dijadikeun hiasan témbok anu wangunna kawas témbok kolam di taman modéren. Di beulah kalér bénténg aya parit anu ngalir ka kolam mata cai Santosa. Benteng Sentosa miboga tilu selekoh pakarang di beulah kalér.

Wangunan Benteng Sentosa leuwih luhur tibatan Kedaton Sultan Ternate. Bahan wangunan anu dipaké pikeun ngawangun bénténg nyaéta susunan batu kali anu dihijikeun ku spési. Wangun bénténg nyaéta sagi opat kalayan panjang unggal sisina 20 × 20 méter. Sababaraha bagian témbokna ngahontal jangkungna 5 méter, sedengkeun kandel témbokna 0,55 méter.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiRempah]]
[[Category:Kopdar WikiRempah Palembang]]
[[Category:Photowalk WikiRempah Palembang]]</text>
      <sha1>t3ecxvtveoigiiiwi0ejjr50qbcxypj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730334</id>
      <parentid>730304</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3391" sha1="ayspzj97gicif01fh66wgw9mp4inzxe" xml:space="preserve">'''Bénténg Sentosa''' nyaéta hiji bénténg anu perenahna di Kalurahan [[Soa Sio]], Kecamatan [[Ternate Utara]], Kota [[Ternate]], Provinsi [[Maluku Utara]], Indonésia. Lokasi Benteng Sentosa aya di tukangeun Kedaton Sultan Ternate. Bénténg ieu diwangun ku Pamaréntah Hindia Walanda pikeun kaperluan pertahanan sarta ngawasan kagiatan pamaréntahan Kasultanan Ternate.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.kompas.com/stori/read/2023/08/31/235500779/benteng-sentosa-mata-mata-belanda-di-kesultanan-ternate|title=Benteng Sentosa, Mata-Mata Belanda di Kesultanan Ternate|last=Lestari Ningsih|first=Widya|date=31 Agustus 2023}}&lt;/ref&gt;

== Pangwangunan ==
[[Gambar:Reruntuhan Benteng Kastela-1.jpg|jmpl|Reruntuhan Benteng Kastela]]
Ngaran séjén pikeun Benteng Sentosa nyaéta Benteng Kota Naka.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=http://repositori.kemdikbud.go.id/2053/1/Buku%20Benteng2.pdf|title=Benteng Dulu, Kini dan Esok|location=Yogyakarta|publisher=Kepel Press|isbn=978-602-1228-65-4|editor-last=Adrisijanti|editor-first=Inajati|pages=105-106|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Pangwangunan Benteng Sentosa dilaksanakeun di bagian tukangeun Keraton Ternate. Benteng Sentosa diwangun dina abad ka-18 Masehi ku pamaréntah Hindia Walanda. Tujuan pangwangunan bénténg ieu aya dua. Kahiji, pikeun ngajalin hubungan jeung Kasultanan Ternate. Kadua, pikeun ngawasan kagiatan masarakat pribumi jeung urang asing séjénna. Ayana Benteng Sentosa ngajadikeun unggal léngkah Sultan Ternate anu patali jeung urusan pamaréntahan, boh di jero boh di luar nagri, leuwih gampang diawaskeun. Salian ti éta, Walanda ogé ngagunakeun Benteng Sentosa pikeun kaperluan pertahanan.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Benteng Sentosa (Kota Naka) - Sistem Registrasi Nasional Cagar Budaya|url=http://cagarbudaya.kemdikbud.go.id/cagarbudaya/detail/PO2014112600016/benteng-sentosa-kota-naka|website=cagarbudaya.kemdikbud.go.id|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711005706/http://cagarbudaya.kemdikbud.go.id/cagarbudaya/detail/PO2014112600016/benteng-sentosa-kota-naka|archive-date=2021-07-11|access-date=11 Juli 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Wangun jeung ukuran ==
Benteng Sentosa wangunna sagi opat kalayan legana henteu pati gedé. Bénténg ieu diwangun dina luhurna 25 méter di luhur beungeut laut. Tembok bagian luar jeung bagian jero bénténg rata-rata jangkungna 1,5 méter.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Di bagian jerona aya imah leutik anu miboga arsitéktur modéren.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bagian utara benteng terdapat [[parit]] yang mengalir menuju kolam [[mata air]] Santosa. Benteng Santosa mempunyai 3 [[selekoh]] [[senjata]] di bagian utara.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Bagian hareup témbok bénténg geus dijadikeun hiasan témbok anu wangunna kawas témbok kolam di taman modéren. Di beulah kalér bénténg aya parit anu ngalir ka kolam mata cai Santosa. Benteng Sentosa miboga tilu selekoh pakarang di beulah kalér.

Wangunan Benteng Sentosa leuwih luhur tibatan Kedaton Sultan Ternate. Bahan wangunan anu dipaké pikeun ngawangun bénténg nyaéta susunan batu kali anu dihijikeun ku spési. Wangun bénténg nyaéta sagi opat kalayan panjang unggal sisina 20 × 20 méter. Sababaraha bagian témbokna ngahontal jangkungna 5 méter, sedengkeun kandel témbokna 0,55 méter.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Rujukan ==

[[Category:WikiRempah]]
[[Category:Kopdar WikiRempah Palembang]]
[[Category:Photowalk WikiRempah Palembang]]</text>
      <sha1>ayspzj97gicif01fh66wgw9mp4inzxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benteng Ehrenbreitstein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109119</id>
    <revision>
      <id>730329</id>
      <parentid>729834</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5302" sha1="17d7lnph7qzjqwfws893l3ygsi63lp0" xml:space="preserve">[[Gambar:Festung Ehrenbreitstein Luftbild 080.jpg|jmpl|Bénténg Ehrenbreitstein ]]
'''Benteng Ehrenbreitstein''', nyaéta salah sahiji bénténg di nagara bagian [[Jérman]], [[:en:Rhineland-Palatinate|Rheinland-Pfalz]], nu pernahna di sisi wétan Walungan [[:en:Rhine|Rhine]], pas di peuntas sungapan Walungan [[:en:Moselle|Moselle]], sarta madep ka Kota Koblenz. Ieu bénténg tempatna [[Franz Wilhelm Junghuhn]] dihukum.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tirto.id/junghuhn-duel-kawah-putih-dan-kina-cvjv|title=Junghuhn: Duel, Kawah Putih, dan Kina|last=Matanasi|first=Petrik|website=tirto.id|language=id|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

== Mimiti hukuman jang Junghuhn ==
Hiji waktu, nalika mulang ka imah kolotna di Mansfeld dina taun 1830-an manéhna nyoba maéhan manéh alatan déprési, ieu ceuk E. M. Beekman dina ''[[iarchive:fugitivedreamsan0000embe|Fugitive Dreams: An Anthology of Dutch Colonial Literature (1988)]]''.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Fugitive Dreams: An Anthology of Dutch Colonial Culture (Periplus Library of the Indies Series)|url=http://archive.org/details/fugitivedreamsan0000embe|publisher=Periplus Editions|date=2000-08|isbn=978-962-593-627-7|last=Internet Archive}}&lt;/ref&gt; Dina bagian éta buku, aya bubuka jembar ti Beekman nu dilengkepan ku tarjamahan ti rupa-rupa tokoh, salah sahijina Wilhelm Junghuhn (1809-1864), nu dijulukan &quot;Humboldt ti Jawa&quot;.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Boon|first=James A.|date=1990-02|title=Fugitive Dreams: An Anthology of Dutch Colonial Literature. Edited and translated by E. M. Beekman. Library of the Indies. Amherst: University of Massachusetts Press, 1988. xvi, 323 pp. $35.00.|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/abs/fugitive-dreams-an-anthology-of-dutch-colonial-literature-edited-and-translated-by-e-m-beekman-library-of-the-indies-amherst-university-of-massachusetts-press-1988-xvi-323-pp-3500/DA9A860B26F293BB70CADBED5CEFF377|journal=The Journal of Asian Studies|language=en|volume=49|issue=1|pages=198–199|doi=10.2307/2058512|issn=1752-0401}}&lt;/ref&gt; Junghuhn kagolong kana kelompok jalma nonkonformis, rélativis, radikal, sarta anarkis nu boga pangalaman lila di wewengkon jajahan nu ngawangun sudut pandang unikna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
[[Gambar:Koblenz, Festung Ehrenbreitstein -- 2015 -- 7638.jpg|kiri|jmpl|Koblenz, Bénténg Ehrenbreitstein]]
Tulisan-tulisanana nampilkeun pethikan nu ngagambarkeun kaayaan nu matak leungit semangat sarta kasingkirkeunana di éta wewengkon, nu ngajadikeun manéhna salah sahiji pencatat sajarah nu pohara punjul dina mangsana.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sataun ti harita, Junghuhn nu beuki kacanduan élmu jeung karék umur 22 taun, mutuskeun pikeun asup ka dinas militér Prusia, ngaran nagara Jerman baheula, salaku ahli bedah.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Masalah anyar tuluy aya deui. Dina taun 1831, manéhna kapanggih adu jago jeung hiji mahasiswa ti Swiss. Junghuhn ngalaman loba tatu. Ku sabab duél dilarang ku hukum Prusia, dina tungtung taun 1831, Junghuhn ogé ditewak. Manéhna beunang hukuman 10 taun penjara sarta dikandangkeun di Bénténg Ehrenbreitstein ti mimiti taun 1832.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Sajarah benteng ==
Lamun nempo deui dina urut benteng saméméhna nu geus dihancurkeun ku Perancis dina taun 1801, ieu benténg diwangun ku Prusia antara taun 1817 jeung 1828 salaku tulang tonggong ti sistem bénténg régional, Festung Koblenz, sarta dipaké pikeun ngajaga wewengkon tengah Walungan Rhine, hiji wewengkon nu saméméhna bolak-balik ditarajang ku wadyabala [[Prancis|Perancis.]] Benteng Prusia ieu teu pernah ditarajang atawa diserang ku musuh. Prak ti taun 2002, Ehrenbreitstein geus jadi bagian ti [[:en:UNESCO|UNESCO]] World Heritage Site ''[[:en:Rhine_Gorge|Upper Middle Rhine Valley]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reflectionsenroute.com/unesco-world-heritage-sites-germany/|title=Unesco World Heritage Sites in Germany to Visit Now [All the Best!]|language=en-US|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

=== Mimiti pangwangunan ===
Dina sakitar taun 1000, hiji bangsawan nu ngaranna Ehrenbert ngadegkeun kastil di éta pasir. Ngaran awalna &quot;Burg Ehrenbertstein&quot; nu engkéna robah jadi Burg Ehrenbreitstein.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|wstitle=Ehrenbreitstein|volume=9|pages=130–131}}&lt;/ref&gt; Kastil ieu mimiti disebutkeun dina dokumén tinulis nu masih aya dina taun 1139, salaku milik ti Uskup Agung Trier. Uskup Agung Hillin ngalegaan ieu kastil dina taun 1152-1169. Hiji kastil pangrojong (Burg Helferstein) diwangun di pasir nu katelah Helfenstein di sisih kidulna. Bénténg ieu tuluy dilegaan deui ku Uskup Agung Henry ti Fénétrange dina taun 1286, sarta Uskup Agung John II ti Baden dina taun 1481.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot; /&gt;

Dina abad ka-16, pangwangunan mimiti dilakukeun pikeun ngarobah kastil jadi bénténg nu bisa nahan serangan pakarang bubuk mesiu anyar. Salah sahiji miam anu mimiti nyaéta meriam Greif nu beuratna 9 ton ti taun 1524. Di suku pasir, nu ditangtayungan ku benteng, Philipp Christoph von Sötern ngawangun karaton Phillipsburg dina taun 1625-1629. Benteng ieu terus ditingkatkeun ku penerusna, Karl Kaspar von der Leyen jeung Johann Hugo von Orsbeck. Dina taun 1632, benteng ieu dikuasai ku Perancis sarta dina taun 1637 ku pasukan Kakaisaran nalika Perang Tilu Puluh Taun.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot; /&gt;

== Rujukan ==</text>
      <sha1>17d7lnph7qzjqwfws893l3ygsi63lp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bénténg Somba Opu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109125</id>
    <revision>
      <id>730328</id>
      <parentid>729886</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4750" sha1="9ssb47pqcguhoq6w6m9kfk6x1mush7i" xml:space="preserve">[[Gambar:Benteng (cropped).jpg|jmpl|Benteng Somba Opu]]
'''Bénténg Somba Opu''' nyaéta bénténg peninggalan [[:id:Kesultanan_Gowa|Kasultanan Gowa]] nu diwangun ku Raja Gowa ke-9 Daeng Matanre Karaeng Tumapa'risi' Kallonna dina taun 1525.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.goodnewsfromindonesia.id/indonesiana/sejarah/menguak-rahasia-benteng-somba-opu-pusat-perlawanan-kerajaan-gowa-di-abad-ke-16|title=Menguak Rahasia Benteng Somba Opu, Pusat Perlawanan Kerajaan Gowa di Abad ke-16|last=Farid Akbar|first=Muhammad|date=26 Agustus 2025}}&lt;/ref&gt; Ieu bénténg pernahna di Jalan Daeng Tata, Kalurahan Benteng Somba Opu, Kacamatan Barombong, [[Kabupatén Gowa|Kabupatén Gowa,]] [[Sulawesi Selatan|Sulawesi]] [[Sulawesi Selatan|Selatan.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://smartcity.gowakab.go.id/wisata_sejarah/benteng-somba-opu/3|title=Benteng Somba Opu - Smart City Kabupaten Gowa|website=smartcity.gowakab.go.id|language=en|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

Dina jaman baheula, Bénténg Somba Opu pernah jadi puseur perdagangan jeung palabuhan di mana rempah-rempah nu diperjualbelikeun pikeun sababaraha pedagang boh ti [[Asia]], sabudeureun [[Indonésia]], sarta wewengkon [[Éropa|Éropa.]] Hanjakalna, tempat nu mindeng didatangan ku sababaraha masyarakat lokal jeung internasional ieu geus dikuasai ku VOC dina taun 1669, tuluy dihancurkeun nepi ka kakeueum ku ombak pasang.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

== Lalakon urang Gowa ==
[[Gambar:Benteng Somba Opu.jpg|kiri|jmpl|Sisi nu lain ti Benteng Somba Opu]]
Bénténg Somba Opu didirikeun dina mangsa Sultan Gowa ke-9, Daeng Matanre Karaeng Tumapa’risi Kallonna, sekitar abad ka-16. Pernahna nu stratégis di basisir laut ngajadikeun ieu bénténg salaku puseur pamaréntahan sarta basis pertahanan utama Karajaan Gowa. Salaku karajaan maritim, Gowa butuh bénténg pikeun ngajaga wewengkon tina anjaman ti luar. Tembok bénténg nu jangkungna leuwih ti 7 méter sarta kandelna sekitar 4,5 méter diwangun ngagunakeun taneuh liat nu dipadétkeun. Pangwangunan ieu ngajadikeun Somba Opu salah sahiji bénténg gedé tur kuat dina mangsana, nu sanggup nahan serangan pakarang ti Éropa. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Di tukangeun tembokna, aya stratégi pertahanan ti militér Gowa. Dina taun 1980-an, ieu bénténg kapanggih deui ku sababaraha ilmuwan nu datang ka éta tempat. Dina taun 1990, ieu bénténg geus direkonstruksi sangkan katara leuwih alus deui. Dina mangsa ayeuna, Bénténg Somba Opu geus jadi objék wisata bersejarah kusabab di jerona aya sababaraha wangunan imah adat Sulawesi Selatan. Teu ngan éta waé, tempat ieu ogé boga hiji meriam nu panjangna 9 méter sarta beuratna sakitar 9.500 kilogram, sarta aya muséum nu eusina barang-barang bersejarah peninggalan Kasultanan Gowa.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://direktoripariwisata.id/unit/922|title=Benteng Somba Opu|website=direktoripariwisata.id|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

== Ciri has benteng Gowa ==
[[Gambar:Aksara Lontara-15 Papan tanda Baruga Somba Opu.jpg|jmpl|Aksara Lontara-15 Markah Baruga Somba Opu]]
Kompleks Bénténg Somba Opu pernahna kira-kira 7 km ka arah Kidul ti puseur kota [[Makassar]]. Di antara sakian loba bénténg karajaan Gowa, nu panggedéna jeung pangkuatna nyaéta Bénténg Somba Opu. Ieu bénténg nyaéta bénténg utama Karajaan Gowa, tempat pamatuhan Sultan atawa Raja Gowa. Bénténg Somba Opu jeung kota di sabudeureunana dijadikeun ogé ibukota sarta palabuhan panggedéna Karajaan Gowa.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.detik.com/sulsel/wisata/d-6617390/benteng-somba-opu-gowa-profil-sejarah-hingga-daya-tarik-wisatanya|title=Benteng Somba Opu Gowa: Profil, Sejarah, hingga Daya Tarik Wisatanya|last=Purnama|first=Ayu|website=detiksulsel|language=id-ID|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; 

Bénténg Somba Opu dikawal ku pohara lobana bénténg pertahanan nu saolah-olah ngampar di wewengkon kawasan inti Karajaan Gowa, di antarana Bénténg Tallo, [[Bénténg Anak Gowa]], Bénténg Ujung Pandang atawa [[Benteng Rotterdam|Bénténg Rotterdam]], Bénténg Mariso, Bénténg Ujung Tanna, Bénténg Baroboso, Bénténg Pannakukang, Bénténg Garassi, Bénténg Galesong, Bénténg Sanrobone, Bénténg Barombong, Bénténg Bontorannu, jeung Bénténg Kale Gowa. Ceuk sababarahahiji panaliti, aya 13 bénténg anu dipikamilik ku Karajaan Gowa, jaba diwangunna ku urang Gowa sorangan. Teu kawas di wilayah nu lain, bénténg di [[Maluku]] jeung [[Maluku Utara]] misalna loba diwangun ku Portugis, Spanyol, atawa Walanda.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indonesiakaya.com/pustaka-indonesia/menelusuri-sejarah-kerajaan-gowa/|title=Menelusuri Sejarah Kerajaan Gowa di Benteng Somba Opu|website=Indonesia Kaya|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; 

== Rujukan ==

[[Category:WikiRempah]]
[[Category:WikiRempah Makassar]]</text>
      <sha1>9ssb47pqcguhoq6w6m9kfk6x1mush7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bénténg Rum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109129</id>
    <revision>
      <id>730325</id>
      <parentid>729925</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Benteng Rum]] ka [[Bénténg Rum]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>729925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4678" sha1="ryhw7e7hogze7lki0v05iu4l1wrbz0d" xml:space="preserve">[[Gambar:Reruntuhan Benteng Rum Tertutupi Pohon dan Tanah, Tidore-1.jpg|jmpl|Reruntuhan Benteng Rum Tertutupi Pohon dan Tanah, Tidore]]
Benteng Rum nyaéta benteng nu aya di Kalurahan Rum, Kacamatan Tidore Utara. Benteng Rum nangtung strategis di belah kulon Pulo Tidore sarta adep-adepan jeung [[:id:Pulau_Maitara|Pulo Maitara]]. Kawasan Rum sorangan kungsi boga fungsi minangka pusat Kasultanan Tidore saméméh tungtungna dipindahkeun ka Toloa. Keberadaan ieu benteng penting pisan minangka garda panghareupna pertahanan karajaan, hususna dina ngantisipasi ancaman sarta serangan ti Karajaan Ternate nu hancana harita sering kalibat pasalisihan.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.kompas.com/stori/read/2023/10/25/120000379/benteng-rum-penjaga-ibu-kota-kerajaan-tidore|title=Benteng Rum, Penjaga Ibu Kota Kerajaan Tidore|last=Lestari Ningsih|first=Widya|date=25 Oktober 2023}}&lt;/ref&gt;

== Sajarah ==
Teu dipikanyaho sacara pasti iraha Portugis ngawangun Benteng Rum (Roemi) di luhur pasir anu lungkawing di basisir kulon-kalér Pulo Tidore. Dina taun 1605, pasukan Walanda di handapeun komando Cornelis Sebastiaansz babarengan jeung sekutu maranéhna ti Ternate kungsi ngawasa éta bénténg. Lilana pangawasa Walanda jeung waktu pangalih kakawasaan ka Spanyol teu kacatet sacara pasti. Sanajan kitu, dina Nopémber 1618, Sultan Tidore ngirim surat ka Gubernur Spanyol di Ternate, Lucas Vergara Gabiria, pikeun ménta pangwangunan bénténg di Rum pikeun ngawatesan gerak Benteng Mareku milik Walanda.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.atlasofmutualheritage.nl/page/9640/rum-fort|title=Rum, fort|last=info@driebit.nl © 2014|website=www.atlasofmutualheritage.nl|language=en|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
[[Gambar:Benteng Rum di Tebing Curam yang Menghadap ke Perairan Tidore.webm|kiri|jmpl|Benteng Rum di Tebing Curam anu Nyanghareupan ka Perairan Tidore]]
Léngkah éta dilakukeun pikeun nyegah Walanda ngawasa hasil cengkéh anu loba di lamping Pulo Tidore. Benteng Rum diwangun sacara bertingkat jeung napak kana témbok batu karang. Prosés pangwangunanana merlukeun usaha gedé sabab sakabéh bahan wangunan kudu diangkut ka luhur pasir. Walanda kungsi nyoba nyerang bénténg nalika masih dina tahap pangwangunan, tapi serangan éta gagal lantaran posisi bénténg Spanyol miboga kaunggulan géografis. Dina taun 1627, bénténg di luhur pasir éta geus mangrupa hiji kubu pertahanan pasagi anu dilengkepan ku opat unit artileri. Di bagian basisir, aya struktur pertahanan wangun bulan sabit anu disebut ''De Platte Form'', dilengkepan ku lima mariem pikeun ngajaga wewengkon palabuhan.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Lokasina miboga posisi strategis lantaran bisa ngawas jalur lalayaran antara Tidore jeung Melayu (Benteng Oranje) di Ternate, ku kituna kapal anu ngaliwat bisa katénjo ti bénténg. Nalika Spanyol ninggalkeun Maluku Utara dina taun 1663, Walanda ngawasa deui Benteng Rum. Dina taun 1664, VOC nyerahkeun bénténg éta ka Sultan Saifoeddin pikeun dijadikeun barak pasukan pangawal pribadina anu asalna ti Walanda.

Nepi ka taun 1930-an, kaayaan bénténg masih kénéh kacatet dina kaayaan anu hadé. Dina awal abad ka-21, bagian utama bénténg ruksak akibat pangwangunan jalan di basisir. Ayeuna, ngan sawatara bagian struktur wangun buleud anu masih kénéh aya di sisi pasir deukeut basisir. Di deukeut éta wewengkon bénténg ayeuna aya monumén anu ngélingan datangna bangsa Portugis ka Tidore.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Dinamika ==
Panalungtikan ngeunaan asal-usul ngaran padumukan kolot di Kelurahan Rum, Kecamatan Tidore Utara, Kota Tidore Kepulauan, Maluku Utara, dilakukeun ngaliwatan gawé bareng antara masarakat adat, nonoman satempat, jeung akademisi Program Studi Ilmu Sejarah Universitas Khairun (Unkhair) Ternate.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://infopublik.id/kategori/nusantara/757501/kisah-sejarah-kampung-tua-di-kelurahan-rum-tidore|title=InfoPublik - Kisah Sejarah Kampung Tua di Kelurahan Rum Tidore|website=infopublik.id|language=id|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

Inisiatif panalungtikan sacara mandiri geus dimimitian ku masarakat adat ti taun 2002, tapi prosésna kungsi eureun lantaran kawatesanana data pangrojong. Dina pertengahan Juli 2023, panalungtikan diteruskeun ngaliwatan kagiatan lapangan anu ngalibetkeun sababaraha tokoh adat satempat, di antarana Abubakar Senin Folasimo, Badar Taib Folasimo, jeung Muhammad Juni Folasimo.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Inventarisasi data sajarah dilakukeun ku cara nalungtik situs-situs makam karuhun anu dianggap karamat di wewengkon Kelurahan Mareku jeung Sirongo Folaraha. Kagiatan éta ngahasilkeun sababaraha data sajarah lisan jeung bukti fisik.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Rujukan ==

[[WikiRempah]]</text>
      <sha1>ryhw7e7hogze7lki0v05iu4l1wrbz0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730327</id>
      <parentid>730325</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T07:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <origin>730327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4686" sha1="7uvtvaas7culatmmp4asmywozrm5890" xml:space="preserve">[[Gambar:Reruntuhan Benteng Rum Tertutupi Pohon dan Tanah, Tidore-1.jpg|jmpl|Reruntuhan Benteng Rum Tertutupi Pohon dan Tanah, Tidore]]
'''Bénténg Rum''' nyaéta benteng nu aya di Kalurahan Rum, Kacamatan Tidore Utara. Benteng Rum nangtung strategis di belah kulon Pulo Tidore sarta adep-adepan jeung [[:id:Pulau_Maitara|Pulo Maitara]]. Kawasan Rum sorangan kungsi boga fungsi minangka pusat Kasultanan Tidore saméméh tungtungna dipindahkeun ka Toloa. Keberadaan ieu benteng penting pisan minangka garda panghareupna pertahanan karajaan, hususna dina ngantisipasi ancaman sarta serangan ti Karajaan Ternate nu hancana harita sering kalibat pasalisihan.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.kompas.com/stori/read/2023/10/25/120000379/benteng-rum-penjaga-ibu-kota-kerajaan-tidore|title=Benteng Rum, Penjaga Ibu Kota Kerajaan Tidore|last=Lestari Ningsih|first=Widya|date=25 Oktober 2023}}&lt;/ref&gt;

== Sajarah ==
Teu dipikanyaho sacara pasti iraha Portugis ngawangun Benteng Rum (Roemi) di luhur pasir anu lungkawing di basisir kulon-kalér Pulo Tidore. Dina taun 1605, pasukan Walanda di handapeun komando Cornelis Sebastiaansz babarengan jeung sekutu maranéhna ti Ternate kungsi ngawasa éta bénténg. Lilana pangawasa Walanda jeung waktu pangalih kakawasaan ka Spanyol teu kacatet sacara pasti. Sanajan kitu, dina Nopémber 1618, Sultan Tidore ngirim surat ka Gubernur Spanyol di Ternate, Lucas Vergara Gabiria, pikeun ménta pangwangunan bénténg di Rum pikeun ngawatesan gerak Benteng Mareku milik Walanda.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.atlasofmutualheritage.nl/page/9640/rum-fort|title=Rum, fort|last=info@driebit.nl © 2014|website=www.atlasofmutualheritage.nl|language=en|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
[[Gambar:Benteng Rum di Tebing Curam yang Menghadap ke Perairan Tidore.webm|kiri|jmpl|Benteng Rum di Tebing Curam anu Nyanghareupan ka Perairan Tidore]]
Léngkah éta dilakukeun pikeun nyegah Walanda ngawasa hasil cengkéh anu loba di lamping Pulo Tidore. Benteng Rum diwangun sacara bertingkat jeung napak kana témbok batu karang. Prosés pangwangunanana merlukeun usaha gedé sabab sakabéh bahan wangunan kudu diangkut ka luhur pasir. Walanda kungsi nyoba nyerang bénténg nalika masih dina tahap pangwangunan, tapi serangan éta gagal lantaran posisi bénténg Spanyol miboga kaunggulan géografis. Dina taun 1627, bénténg di luhur pasir éta geus mangrupa hiji kubu pertahanan pasagi anu dilengkepan ku opat unit artileri. Di bagian basisir, aya struktur pertahanan wangun bulan sabit anu disebut ''De Platte Form'', dilengkepan ku lima mariem pikeun ngajaga wewengkon palabuhan.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Lokasina miboga posisi strategis lantaran bisa ngawas jalur lalayaran antara Tidore jeung Melayu (Benteng Oranje) di Ternate, ku kituna kapal anu ngaliwat bisa katénjo ti bénténg. Nalika Spanyol ninggalkeun Maluku Utara dina taun 1663, Walanda ngawasa deui Benteng Rum. Dina taun 1664, VOC nyerahkeun bénténg éta ka Sultan Saifoeddin pikeun dijadikeun barak pasukan pangawal pribadina anu asalna ti Walanda.

Nepi ka taun 1930-an, kaayaan bénténg masih kénéh kacatet dina kaayaan anu hadé. Dina awal abad ka-21, bagian utama bénténg ruksak akibat pangwangunan jalan di basisir. Ayeuna, ngan sawatara bagian struktur wangun buleud anu masih kénéh aya di sisi pasir deukeut basisir. Di deukeut éta wewengkon bénténg ayeuna aya monumén anu ngélingan datangna bangsa Portugis ka Tidore.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Dinamika ==
Panalungtikan ngeunaan asal-usul ngaran padumukan kolot di Kelurahan Rum, Kecamatan Tidore Utara, Kota Tidore Kepulauan, Maluku Utara, dilakukeun ngaliwatan gawé bareng antara masarakat adat, nonoman satempat, jeung akademisi Program Studi Ilmu Sejarah Universitas Khairun (Unkhair) Ternate.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://infopublik.id/kategori/nusantara/757501/kisah-sejarah-kampung-tua-di-kelurahan-rum-tidore|title=InfoPublik - Kisah Sejarah Kampung Tua di Kelurahan Rum Tidore|website=infopublik.id|language=id|accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

Inisiatif panalungtikan sacara mandiri geus dimimitian ku masarakat adat ti taun 2002, tapi prosésna kungsi eureun lantaran kawatesanana data pangrojong. Dina pertengahan Juli 2023, panalungtikan diteruskeun ngaliwatan kagiatan lapangan anu ngalibetkeun sababaraha tokoh adat satempat, di antarana Abubakar Senin Folasimo, Badar Taib Folasimo, jeung Muhammad Juni Folasimo.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Inventarisasi data sajarah dilakukeun ku cara nalungtik situs-situs makam karuhun anu dianggap karamat di wewengkon Kelurahan Mareku jeung Sirongo Folaraha. Kagiatan éta ngahasilkeun sababaraha data sajarah lisan jeung bukti fisik.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Rujukan ==

[[WikiRempah]]</text>
      <sha1>7uvtvaas7culatmmp4asmywozrm5890</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Végétasi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109225</id>
    <revision>
      <id>730298</id>
      <timestamp>2026-10-14T03:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hayati Mayang Arum</username>
        <id>12262</id>
      </contributor>
      <comment>Nyieun kaca anyar '''Végétasi''' (tina basa inggris; ''vegetation'') nyaéta istilah pikeun sagemblengna komunitas tutuwuhan di hiji tempat nu tangtu, anu ngawengku</comment>
      <origin>730298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="svb87efwncm2p3t9ro14t6s7klraswm" xml:space="preserve">'''Végétasi''' (tina basa inggris; ''vegetation'') nyaéta istilah pikeun sagemblengna komunitas tutuwuhan di hiji tempat nu tangtu, anu ngawengku</text>
      <sha1>svb87efwncm2p3t9ro14t6s7klraswm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Check for conflicting parameters</title>
    <ns>828</ns>
    <id>109226</id>
    <revision>
      <id>730299</id>
      <timestamp>2026-10-14T03:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rafka Aditia</username>
        <id>29183</id>
      </contributor>
      <comment>Modul anyar</comment>
      <origin>730299</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1540" sha1="76rysqlt57al9pho71dmoxalds5w9xu" xml:space="preserve">local p = {}

local function trim(s)
	return s:match('^%s*(.-)%s*$')
end

local function isnotempty(s)
	return s and s:match('%S')
end

function p.check(frame)
	local args = frame.args
	local pargs = frame:getParent().args
	local checknested = isnotempty(args['nested'])
	local delimiter = isnotempty(args['delimiter']) and args['delimiter'] or ';'
	local argpairs = {}
	
	for k, v in pairs(args) do
		if type(k) == 'number' then
			local plist = mw.text.split(v, delimiter)
			local pfound = {}
			local count = 0
			for ii, vv in ipairs(plist) do
				vv = trim(vv)
				if checknested and pargs[vv] or isnotempty(pargs[vv]) then
					count = count + 1
					table.insert(pfound, vv)
				end
			end
			if count &gt; 1 then
				table.insert(argpairs, pfound)
			end
		end
	end
	
	local warnmsg = {}
	local res = ''
	local cat = ''
	if args['cat'] and mw.ustring.match(args['cat'],'^[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]:') then
		cat = args['cat']
	end
	local template = args['template'] and ' in ' .. args['template']  or ''
	if #argpairs &gt; 0 then
		for i, v in ipairs( argpairs ) do
			table.insert(
				warnmsg,
				mw.ustring.format(
					'Using more than one of the following parameters%s: &lt;code&gt;%s&lt;/code&gt;.',
					template,
					table.concat(v, '&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;')
				)
			)
			if cat ~= '' then
				res = res .. '[[' .. cat .. '|' .. (v[1] == '' and ' ' or '') .. v[1] .. ']]'
			end	
		end
	end
	
	if #warnmsg &gt; 0 then
		res = require('Modul:If preview')._warning({
			table.concat(warnmsg, '&lt;br&gt;')
		}) .. res
	end
	
	return res
end

return p</text>
      <sha1>76rysqlt57al9pho71dmoxalds5w9xu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730336</id>
      <parentid>730299</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rafka Aditia</username>
        <id>29183</id>
      </contributor>
      <comment>Narjamahkeun</comment>
      <origin>730336</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1543" sha1="chhdaegataddeqjtsau8xvlpin44rka" xml:space="preserve">local p = {}

local function trim(s)
	return s:match('^%s*(.-)%s*$')
end

local function isnotempty(s)
	return s and s:match('%S')
end

function p.check(frame)
	local args = frame.args
	local pargs = frame:getParent().args
	local checknested = isnotempty(args['nested'])
	local delimiter = isnotempty(args['delimiter']) and args['delimiter'] or ';'
	local argpairs = {}
	
	for k, v in pairs(args) do
		if type(k) == 'number' then
			local plist = mw.text.split(v, delimiter)
			local pfound = {}
			local count = 0
			for ii, vv in ipairs(plist) do
				vv = trim(vv)
				if checknested and pargs[vv] or isnotempty(pargs[vv]) then
					count = count + 1
					table.insert(pfound, vv)
				end
			end
			if count &gt; 1 then
				table.insert(argpairs, pfound)
			end
		end
	end
	
	local warnmsg = {}
	local res = ''
	local cat = ''
	if args['cat'] and mw.ustring.match(args['cat'],'^[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]:') then
		cat = args['cat']
	end
	local template = args['template'] and ' in ' .. args['template']  or ''
	if #argpairs &gt; 0 then
		for i, v in ipairs( argpairs ) do
			table.insert(
				warnmsg,
				mw.ustring.format(
					'Ngagunakeun leuwih ti hiji parameter di handap ieu%s: &lt;code&gt;%s&lt;/code&gt;.',
					template,
					table.concat(v, '&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;')
				)
			)
			if cat ~= '' then
				res = res .. '[[' .. cat .. '|' .. (v[1] == '' and ' ' or '') .. v[1] .. ']]'
			end	
		end
	end
	
	if #warnmsg &gt; 0 then
		res = require('Modul:If preview')._warning({
			table.concat(warnmsg, '&lt;br&gt;')
		}) .. res
	end
	
	return res
end

return p</text>
      <sha1>chhdaegataddeqjtsau8xvlpin44rka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730337</id>
      <parentid>730336</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rafka Aditia</username>
        <id>29183</id>
      </contributor>
      <origin>730337</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1544" sha1="klu9n8gi9jbtw2mxg8nh7cy8oqbfbn4" xml:space="preserve">local p = {}

local function trim(s)
	return s:match('^%s*(.-)%s*$')
end

local function isnotempty(s)
	return s and s:match('%S')
end

function p.check(frame)
	local args = frame.args
	local pargs = frame:getParent().args
	local checknested = isnotempty(args['nested'])
	local delimiter = isnotempty(args['delimiter']) and args['delimiter'] or ';'
	local argpairs = {}
	
	for k, v in pairs(args) do
		if type(k) == 'number' then
			local plist = mw.text.split(v, delimiter)
			local pfound = {}
			local count = 0
			for ii, vv in ipairs(plist) do
				vv = trim(vv)
				if checknested and pargs[vv] or isnotempty(pargs[vv]) then
					count = count + 1
					table.insert(pfound, vv)
				end
			end
			if count &gt; 1 then
				table.insert(argpairs, pfound)
			end
		end
	end
	
	local warnmsg = {}
	local res = ''
	local cat = ''
	if args['cat'] and mw.ustring.match(args['cat'],'^[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]:') then
		cat = args['cat']
	end
	local template = args['template'] and ' in ' .. args['template']  or ''
	if #argpairs &gt; 0 then
		for i, v in ipairs( argpairs ) do
			table.insert(
				warnmsg,
				mw.ustring.format(
					'Ngagunakeun leuwih ti hiji paraméter di handap ieu%s: &lt;code&gt;%s&lt;/code&gt;.',
					template,
					table.concat(v, '&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;')
				)
			)
			if cat ~= '' then
				res = res .. '[[' .. cat .. '|' .. (v[1] == '' and ' ' or '') .. v[1] .. ']]'
			end	
		end
	end
	
	if #warnmsg &gt; 0 then
		res = require('Modul:If preview')._warning({
			table.concat(warnmsg, '&lt;br&gt;')
		}) .. res
	end
	
	return res
end

return p</text>
      <sha1>klu9n8gi9jbtw2mxg8nh7cy8oqbfbn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Check for deprecated parameters</title>
    <ns>828</ns>
    <id>109227</id>
    <revision>
      <id>730300</id>
      <timestamp>2026-10-14T03:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rafka Aditia</username>
        <id>29183</id>
      </contributor>
      <comment>Modul anyar</comment>
      <origin>730300</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3496" sha1="2dxj2m8m2v5xb3zw1c5dfda2nppjm0p" xml:space="preserve">-- This module may be used to compare the arguments passed to the parent
-- with a list of arguments, returning a specified result if an argument is
-- on the list
local p = {}
local MAX_PARAMS = 9 -- Limit to only showing 10 preview warnings

local function isnotempty(s)
	return s and mw.text.trim(s) ~= ''
end

local function scanValues(values,results,args,replaceTable)
    for k, v in pairs(values) do
		local c = args.category:gsub('_VALUE_', v)
		table.insert(results, c)
		if v == '' then
			-- Fix odd bug for | = which gets stripped to the empty string
			-- and breaks category links
			v = ' '
		end
        local replaceString = '&lt;code&gt;'..v..'&lt;/code&gt;. '
        local replaceValue = replaceTable and replaceTable[v]
        replaceString = replaceString..(replaceValue and 'Replace with &lt;code&gt;'..replaceValue..'&lt;/code&gt;.' or 'It should be removed.')
		local p = args.preview:gsub('_VALUE_',replaceString)
		table.insert(results, p )
	end
end

function p.check (frame)
	-- create the table of deprecated values and their matching new value
	return p._check(frame.args, frame:getParent().args, frame:getParent():getTitle())
end

local moduleParams = {ignoreblank=true, preview=true, _category=true, _remove=true}

function p._check(args, pargs, caller)
	local dep_values = {}
	local reg_exps = {}
	for k, v in pairs(args) do
		if ( type(k) == 'string' and k:find('^_regexp[1-9][0-9]*$') and v:find('=') ) then
			local v_split = mw.text.split(v, '%s*=%s*')
			if ( #v_split == 2 ) then
				table.insert(reg_exps, { '^' .. v_split[1] .. '$', v_split[2] } )
			end
		elseif not moduleParams[k] then
			dep_values[k] = v
		end
	end

	-- Parse params to remove
	local removes = {}
	if args['_remove'] then
		for r in args['_remove']:gmatch(&quot;([^;]+)&quot;) do
            removes[mw.text.trim(r)] = 1
		end
	end
	
	-- loop over the parent args and see if any are deprecated
	local values = {}
	local remove_values = {}
	local ignoreblank = isnotempty(args['ignoreblank'])
	for k, v in pairs(pargs) do
        if not ignoreblank or isnotempty(v) then
			if dep_values[k] then
				table.insert(values, k)
			elseif removes[k] then
				table.insert(remove_values, k)
			else
				for _, regexp in ipairs(reg_exps) do
					if mw.ustring.match( tostring(k), regexp[1] ) then
						table.insert(values, k)
						dep_values[k] = mw.ustring.gsub(tostring(k), regexp[1], regexp[2])
						break
					end
				end
			end
		end
	end

    -- find out about calling context
    local title = mw.title.getCurrentTitle()

    -- create local defaulted arguments
    local category = args[&quot;_category&quot;] or title.namespace == 0 and &quot;[[Category:Pages with deprecated parameters]]&quot; or &quot;&quot;
	local preview = args['preview'] or 'Page using [['..caller..']] with deprecated parameter _VALUE_'
	if isnotempty(preview) then
		preview = require('Modul:If preview')._warning({preview})
	end
    local localArgs = {category=category,preview=preview}
	
    -- scan through values and remove_values and create output results
	local results = {}
    scanValues(values,results,localArgs,dep_values)
    scanValues(remove_values,results,localArgs)
	
	if #results &gt;= MAX_PARAMS*2 then
		while #results &gt; MAX_PARAMS*2 do
    		table.remove(results) -- Calling without index removes the last element
		end
   		table.insert(results, require('Modul:If preview')._warning({'Page using [['..caller..']] with &lt;b&gt;multiple other&lt;/b&gt; deprecated parameters. Fix those above and preview again.'}))
	end
	return table.concat(results)
end

return p</text>
      <sha1>2dxj2m8m2v5xb3zw1c5dfda2nppjm0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>730301</id>
      <parentid>730300</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T04:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rafka Aditia</username>
        <id>29183</id>
      </contributor>
      <comment>Narjamahkeun</comment>
      <origin>730301</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3574" sha1="fsauec3k0ics0130ptz87zbmhtrus6s" xml:space="preserve">-- This module may be used to compare the arguments passed to the parent
-- with a list of arguments, returning a specified result if an argument is
-- on the list
local p = {}
local MAX_PARAMS = 9 -- Limit to only showing 10 preview warnings

local function isnotempty(s)
	return s and mw.text.trim(s) ~= ''
end

local function scanValues(values,results,args,replaceTable)
    for k, v in pairs(values) do
		local c = args.category:gsub('_VALUE_', v)
		table.insert(results, c)
		if v == '' then
			-- Fix odd bug for | = which gets stripped to the empty string
			-- and breaks category links
			v = ' '
		end
        local replaceString = '&lt;code&gt;'..v..'&lt;/code&gt;. '
        local replaceValue = replaceTable and replaceTable[v]
        replaceString = replaceString..(replaceValue and 'Ganti ku &lt;code&gt;'..replaceValue..'&lt;/code&gt;.' or 'Paraméter éta kudu dipupus.')
		local p = args.preview:gsub('_VALUE_',replaceString)
		table.insert(results, p )
	end
end

function p.check (frame)
	-- create the table of deprecated values and their matching new value
	return p._check(frame.args, frame:getParent().args, frame:getParent():getTitle())
end

local moduleParams = {ignoreblank=true, preview=true, _category=true, _remove=true}

function p._check(args, pargs, caller)
	local dep_values = {}
	local reg_exps = {}
	for k, v in pairs(args) do
		if ( type(k) == 'string' and k:find('^_regexp[1-9][0-9]*$') and v:find('=') ) then
			local v_split = mw.text.split(v, '%s*=%s*')
			if ( #v_split == 2 ) then
				table.insert(reg_exps, { '^' .. v_split[1] .. '$', v_split[2] } )
			end
		elseif not moduleParams[k] then
			dep_values[k] = v
		end
	end

	-- Parse params to remove
	local removes = {}
	if args['_remove'] then
		for r in args['_remove']:gmatch(&quot;([^;]+)&quot;) do
            removes[mw.text.trim(r)] = 1
		end
	end
	
	-- loop over the parent args and see if any are deprecated
	local values = {}
	local remove_values = {}
	local ignoreblank = isnotempty(args['ignoreblank'])
	for k, v in pairs(pargs) do
        if not ignoreblank or isnotempty(v) then
			if dep_values[k] then
				table.insert(values, k)
			elseif removes[k] then
				table.insert(remove_values, k)
			else
				for _, regexp in ipairs(reg_exps) do
					if mw.ustring.match( tostring(k), regexp[1] ) then
						table.insert(values, k)
						dep_values[k] = mw.ustring.gsub(tostring(k), regexp[1], regexp[2])
						break
					end
				end
			end
		end
	end

    -- find out about calling context
    local title = mw.title.getCurrentTitle()

    -- create local defaulted arguments
    local category = args[&quot;_category&quot;] or title.namespace == 0 and &quot;[[Kategori:Kaca kalawan paraméter nu teu dipaké deui]]&quot; or &quot;&quot;
	local preview = args['preview'] or 'Kaca nu maké [['..caller..']] kalawan paraméter _VALUE_ nu teu dipaké deui'
	if isnotempty(preview) then
		preview = require('Modul:If preview')._warning({preview})
	end
    local localArgs = {category=category,preview=preview}
	
    -- scan through values and remove_values and create output results
	local results = {}
    scanValues(values,results,localArgs,dep_values)
    scanValues(remove_values,results,localArgs)
	
	if #results &gt;= MAX_PARAMS*2 then
		while #results &gt; MAX_PARAMS*2 do
    		table.remove(results) -- Calling without index removes the last element
		end
   		table.insert(results, require('Modul:If preview')._warning({'Kaca nu maké [['..caller..']] kalawan &lt;b&gt;sababaraha&lt;/b&gt; paraméter nu teu dipaké deui. Mangga ropéa paraméter di luhur jeung témbongkeun deui sawanganana.'}))
	end
	return table.concat(results)
end

return p</text>
      <sha1>fsauec3k0ics0130ptz87zbmhtrus6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benteng Sentosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109228</id>
    <redirect title="Bénténg Sentosa" />
    <revision>
      <id>730303</id>
      <timestamp>2026-10-14T07:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Benteng Sentosa]] ka [[Bénténg Sentosa]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>730303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="qb8fzl7phwcpakpw80ppxsmxuzfanq3" xml:space="preserve">#ALIH [[Bénténg Sentosa]]</text>
      <sha1>qb8fzl7phwcpakpw80ppxsmxuzfanq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benteng Oranje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109229</id>
    <redirect title="Bénténg Oranje" />
    <revision>
      <id>730306</id>
      <timestamp>2026-10-14T07:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Benteng Oranje]] ka [[Bénténg Oranje]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>730306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="kyx41nbsfgdmmh3yy70y6lml1sxiuua" xml:space="preserve">#ALIH [[Bénténg Oranje]]</text>
      <sha1>kyx41nbsfgdmmh3yy70y6lml1sxiuua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benteng Rotterdam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109230</id>
    <redirect title="Bénténg Rotterdam" />
    <revision>
      <id>730309</id>
      <timestamp>2026-10-14T07:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Benteng Rotterdam]] ka [[Bénténg Rotterdam]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>730309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="tosh16kvlvu5zvgybgd73mcgbxxnkdo" xml:space="preserve">#ALIH [[Bénténg Rotterdam]]</text>
      <sha1>tosh16kvlvu5zvgybgd73mcgbxxnkdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Es teler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109231</id>
    <redirect title="És télér" />
    <revision>
      <id>730311</id>
      <timestamp>2026-10-14T07:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Es teler]] ka [[És télér]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>730311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="cxpqw7sviep3hc7luptgz0qcs1zgg6h" xml:space="preserve">#ALIH [[És télér]]</text>
      <sha1>cxpqw7sviep3hc7luptgz0qcs1zgg6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pepes mlanding teri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109232</id>
    <redirect title="Pépés mlanding teri" />
    <revision>
      <id>730313</id>
      <timestamp>2026-10-14T07:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Pepes mlanding teri]] ka [[Pépés mlanding teri]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>730313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="8jeqzszuntbkid586hfbq4tar59218e" xml:space="preserve">#ALIH [[Pépés mlanding teri]]</text>
      <sha1>8jeqzszuntbkid586hfbq4tar59218e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oseng buncis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109233</id>
    <redirect title="Oséng buncis" />
    <revision>
      <id>730317</id>
      <timestamp>2026-10-14T07:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Oseng buncis]] ka [[Oséng buncis]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>730317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="hl68r6rfoe2pv87ebk024nqxlbh2prn" xml:space="preserve">#ALIH [[Oséng buncis]]</text>
      <sha1>hl68r6rfoe2pv87ebk024nqxlbh2prn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krecek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109234</id>
    <redirect title="Krécék" />
    <revision>
      <id>730320</id>
      <timestamp>2026-10-14T07:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Krecek]] ka [[Krécék]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>730320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18" sha1="c9t5o9f8bpn33afapembjgjz71ftbps" xml:space="preserve">#ALIH [[Krécék]]</text>
      <sha1>c9t5o9f8bpn33afapembjgjz71ftbps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Es brenebon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109235</id>
    <redirect title="És brénébon" />
    <revision>
      <id>730323</id>
      <timestamp>2026-10-14T07:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Es brenebon]] ka [[És brénébon]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>730323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="9nvd708ujvbdylpvh4ggngcdhfbgvnb" xml:space="preserve">#ALIH [[És brénébon]]</text>
      <sha1>9nvd708ujvbdylpvh4ggngcdhfbgvnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benteng Rum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109236</id>
    <redirect title="Bénténg Rum" />
    <revision>
      <id>730326</id>
      <timestamp>2026-10-14T07:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mirani Pramitasari</username>
        <id>26631</id>
      </contributor>
      <comment>Mirani Pramitasari mindahkeun kaca [[Benteng Rum]] ka [[Bénténg Rum]]: Judul anu salah éja, atawa typo.</comment>
      <origin>730326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="owd3d2hdr781j4zqmhn6rvd72quruo8" xml:space="preserve">#ALIH [[Bénténg Rum]]</text>
      <sha1>owd3d2hdr781j4zqmhn6rvd72quruo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Obrolan pamaké:RystSR</title>
    <ns>3</ns>
    <id>109237</id>
    <revision>
      <id>730338</id>
      <timestamp>2026-10-14T11:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rafka Aditia</username>
        <id>29183</id>
      </contributor>
      <comment>Wilujeng sumping di [[Wikipédia basa Sunda]]</comment>
      <origin>730338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1427" sha1="8e9iass07gzu2ipwloiooy0tjb1ba8z" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;border:2px solid #f3e4f2; background-color:#ffffff; font-size:95%; margin-bottom : 1em; padding: 5px;&quot;&gt;'''Bagéa, Bray!''' [[Wikipédia:Wilujeng sumping|Wilujeng sumping]] di komunitas '''[[Wikipédia]]''', hususna Wikipédia édisi [[Basa Sunda]].[[Kategori:Wikipédiawan nu gabung bulan Oktober 2026]]
Pikeun pangwanoh ka baraya lianna, mangga eusian kaca [[Pamaké:{{PAGENAME}}|pamaké {{PAGENAME}}]] ku sababaraha hal nu peryogi kauninga, utamana ngeunaan widang naon waé nu janten minat sadérék. 

Pikeun hal-hal nu sipatna téhnis, mangga buka kaca :
:*[[Wikipédia:Pitulung|Pitulung]], atanapi mangga tingalan [[Wikipédia:NLD|nu loba ditanyakeun]] (sanajan can lengkep) ngeunaan ramatloka ieu. 
:*Upami sadérék nembéan di Wikipédia ieu, mangga tingali cara maké di [[Wikipedia:Kursus kilat|Kursus kilat]] jeung [[Wikipedia:Cara nyieun artikel|Cara nyieun artikel]]
:*Nanyakeun atawa méré usul ngeunaan Wikipédia ieu di '''''[[Wikipedia:Sawala|Sawala]]'''''.
:*Pigunakeun '''[[Wikipédia:Kotrétan|Kotrétan]]''' pikeun nyobaan ngédit.

Pikeun '''nanda tangan''' dina kaca sawala, siga kaca ieu, ketik &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; (opat kali tanda gelombang/''tilde'').
{|width=&quot;100%&quot;
|align=&quot;right&quot;|'''[[Wikipedia:Babel/su-0|Tidak berbahasa Sunda (don't speak Sundanese)?]]'''
|}

&lt;/div&gt;&lt;br/&gt;[[Pamaké:Rafka Aditia|Rafka Aditia]] ([[Obrolan pamaké:Rafka Aditia|sawala]]) 14 Oktober 2026 11.34 (UTC)</text>
      <sha1>8e9iass07gzu2ipwloiooy0tjb1ba8z</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>