Wikipedia swwiki https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Maalum Majadiliano Mtumiaji Majadiliano ya mtumiaji Wikipedia Majadiliano ya Wikipedia Faili Majadiliano ya faili MediaWiki Majadiliano ya MediaWiki Kigezo Majadiliano ya kigezo Msaada Majadiliano ya msaada Jamii Majadiliano ya jamii Lango Majadiliano ya lango Wikichanzo Majadiliano ya Wikichanzo TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1191 1558934 1526787 2026-05-30T06:03:35Z Gayle-Bot 78697 /* */ [[WP:Mradi wa Nchi]] CITED 1558934 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | lugha_rasmi = {{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} | kaulimbiu = "Uhuru na Umoja" | wimbo = "[[Mungu ibariki Afrika]]"<br>[[File:Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] | mji_mkubwa = [[Dar es Salaam]] | mji_mkuu = [[Dodoma]] | latd = 6 | latm = 11 | latNS = S | longd = 35 | longm = 44 | longEW = E | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = | muundo_uhuru = '''Uhuru''' kutoka [[Ufalme wa Muungano]] | eneo_jumla = 947 303<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=30 Machi 2024|year=2023}}</ref> | maji = 6.4<ref name="worldfactbook"/> | watu_kadirio = 65 642 682<ref name="worldfactbook"/> | sensa = 2022 | watu_sensa = 61 741 120<ref name="sensa22"/> | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 85.98<ref name="IMFWEO.TZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/TZA|title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Tanzania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 Aprili 2025 |access-date=22 Aprili 2025}}</ref> | mwaka_pato = 2025 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 1,280<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 293.59<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,370<ref name="IMFWEO.TZ" /> | mwaka_maendeleo = 2022 | maendeleo = {{ongezeko}} 0.555<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/TZA|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 Machi 2024|access-date=22 Machi 2023|archive-date=22 Machi 2025}}</ref> (ya 165)</br> {{kati}} | fedha = [[Shilingi ya Tanzania]] | majira_saa = +3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) | utaifa = Mtanzania | udereva = Kushoto | iso3166 = [[ISO 3166-2:TZ|TZ]] | tld = [[.tz]] | tukio1 = [[Tanganyika]] | tukio2 = [[Zanzibar]] | tukio3 = Muungano | tukio4 = Katiba ya sasa | tukio1_tarehe = 9 Desemba 1961 | tukio2_tarehe = 10 Desemba 1963 | tukio3_tarehe = 26 Aprili 1964 | tukio4_tarehe = 25 Aprili 1977 | jina_kawaida = Tanzania | matini_nembo = Nembo ya Tanzania | matini_bendera = Bendera ya Tanzania | dini = 63.1% [[Wakristo]]<br>34.1% [[Waislamu]]<br>1.5% [[Wasio na dini]]<br>1.2% [[Dini asilia za Kiafrika|dini asilia]]<br>0.1% wengine | msimbo_simu = [[Namba za simu Tanzania|255]] | maelezo_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | maelezo_ramani2 = Ramani ya Tanzania | matini_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | matini_ramani2 = Ramani ya Tanzania | jina_asili = | bendera =Flag of Tanzania.svg | nembo = Coat of arms of Tanzania.svg | ramani = File:Tanzania_(orthographic_projection).svg | ramani2 = File:Tanzania map-sw.svg | muundo_tarehe = siku/mwezi/mwaka | idadi_makabila = Kupita [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125]] | ukubwa_ramani2 = 250 | latd2 = 6 | latm2 = 48 | latNS2 = S | longd2 = 39 | longm2 = 17 | longEW2 = E | lugha_taifa = [[Kiswahili]] | mwaka_kadirio = 2023 | cheo_watu = 23 | cheo_kiongozi1 = [[Orodha ya Marais wa Tanzania|Rais]] | cheo_kiongozi2 = [[Orodha ya Makamu wa Rais Tanzania|Makamu wa Rais]] | cheo_kiongozi3 = [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania|Waziri Mkuu]] | cheo_kiongozi4 = [[Orodha ya Maspika wa Bunge la Tanzania|Spika]] | cheo_kiongozi5 = Jaji Mkuu | kiongozi1 = [[Samia Suluhu Hassan]] | kiongozi2 = [[Philip Isdor Mpango]] | kiongozi3 = [[Kassim Majaliwa]] | kiongozi4 = [[Tulia Ackson]] | kiongozi5 = [[George Mcheche Masaju]] }} '''Tanzania''' ([[jina rasmi]]: '''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''') ni [[nchi]] iliyopo [[Afrika ya Mashariki]], ndani ya ukanda wa [[Nchi za Maziwa Makuu|maziwa makuu ya Afrika]]. Imepakana na [[Uganda]] na [[Kenya]] upande wa [[kaskazini]], [[Bahari Hindi|Bahari ya Hindi]] upande wa [[mashariki]], [[Msumbiji]], [[Malawi]] na [[Zambia]] upande wa [[kusini]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Kongo]], [[Burundi]] na [[Rwanda]] upande wa [[magharibi]]. Eneo la Tanzania ni takriban [[kilometa za mraba]] 947,303. Eneo linalokaliwa na [[maji ya ndani|maji]] ni [[asilimia]] 6.2. [[Mlima Kilimanjaro]], [[mlima]] mrefu zaidi barani [[Afrika]], upo kaskazini-mashariki mwa Tanzania. [[Idadi]] ya watu kwa mujibu wa [[sensa]] ya mwaka [[2022]] ilikuwa 61,741,120<ref name="sensa22">{{Cite report|title=Sensa ya Watu na Makazi ya Mwaka 2022: Matokeo ya Mwanzo|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|date=Oktoba 2022|url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705484563-matokeomwanzooktoba2022.pdf}}</ref>. [[Msongamano]] wa watu ni 47.5 kwa [[km²]]. [[Mji mkuu]] ni [[Dodoma mjini|Dodoma]] (wenye wakazi 765,179) [[Dar es Salaam]] ndilo [[jiji]] kubwa zaidi, lenye watu 5,383,728, na linaendelea kuwa makao ya [[ofisi]] nyingi za [[serikali]], [[bandari]] kuu, na [[kitovu]] cha [[biashara]]. [[Mji|Miji]] mingine ni kama vile [[Mwanza (mji)|Mwanza]] (1,004,521), [[Arusha (mji)|Arusha]] (616,631), [[Mbeya (mji)|Mbeya]] (541,603), [[Morogoro (mji)|Morogoro]] (471,409), [[Kahama (mji)|Kahama]] (453,654), [[Tanga (mji)|Tanga]] (393,429), [[Geita (mji)|Geita]] (361,671), [[Tabora (mji)|Tabora]] (308,741) na [[Sumbawanga (mji)|Sumbawanga]] (303,986).<ref>{{Cite report|title=Administrative Units Population Distribution Report|date=Desemba 2022|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|language=en|url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf}}</ref> Mabaki mengi muhimu ya [[zamadamu]] yaligunduliwa nchini Tanzania.<ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Idrian N. Resnick |title=Tanzania: History, Geography, and Culture |website=Britannica |date=Mei 14, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[zama za Mawe]] na [[Zama za Shaba|Shaba]], kulikuwa na [[Uhamiaji wa binadamu|uhamaji]] wa kihistoria kutoka kaskazini kuingia Tanzania wa wazungumzaji wa [[Kikushi|Kikushi cha Kusini]] waliokuwa na sifa kama za [[Wairaqw]] wa leo, waliotoka [[Ethiopia]] ya leo; pia kulikuwepo na watu wa Kikushi cha Mashariki waliotoka kaskazini mwa [[Ziwa Turkana]] kati ya miaka 2,000 hadi 4,000 iliyopita; pamoja na [[Waniloti]] wa Kusini kama [[Wadatooga]], waliotokea katika mpaka wa [[Sudan Kusini]] na Ethiopia takribani miaka 2,900 hadi 2,400 iliyopita. Uhamiaji huo ulifanana kwa wakati na ujio wa [[Wabantu]] wa Mashariki kutoka [[Afrika Magharibi]] waliotua katika maeneo ya [[Ziwa Viktoria]] na [[Ziwa Tanganyika]].<ref name="Tanzania_Antiquities">{{cite web |url=http://www.mnrt.go.tz/ |title=Antiquities and Human Origins in Tanzania |website=mnrt.go.tz |publisher=Wizara ya Maliasili na Utalii |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 19]], Tanzania bara ilikuwa chini ya [[utawala]] wa [[Ujerumani|Wajerumani]] kama sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]], na baada ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]], [[Waingereza]] walichukua [[mamlaka]] kwa jina la [[Tanganyika]], huku [[Visiwa vya Zanzibar]] vikisalia katika usimamizi tofauti wa kikoloni.<ref name="BBC_Tanzania_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile |website=BBC News |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kupata [[uhuru]] mwaka [[1961]] (Tanganyika) na [[1963]] (Zanzibar), nchi hizo mbili ziliungana mwaka [[1964]] na kuunda [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]]. Tanganyika iliingia katika [[Jumuiya ya Madola]] na Tanzania kwa sasa ni mwanachama wa jumuiya hiyo kama [[taifa]] moja.<ref name="Commonwealth_Tanzania">{{cite web |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/tanzania |title=Tanzania - Member State Profile |website=thecommonwealth.org |publisher=The Commonwealth |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Leo, [[katiba|kikatiba]] Tanzania ni [[jamhuri]] ya [[Rais|urais]] inayofuata [[mfumo wa vyama vingi]] lakini imekuwa chini ya [[Mfumo wa chama kimoja|chama kimoja]] kikuu ambacho kimeshikilia [[madaraka]] moja kwa moja tangu uhuru ingawa jina lake lilibadilika kutoka [[Tanganyika African National Union]] hadi [[Chama cha Mapinduzi]] mwaka [[1977]].<ref name="WFB_Tanzania_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government and Politics |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania haijawahi kupitia machafuko makubwa ya ndani tangu uhuru, na inahesabiwa kuwa miongoni mwa nchi salama na tulivu zaidi kisiasa barani [[Afrika]].<ref name="BBC_Tanzania_Profile"/> Idadi ya watu wa Tanzania inajumuisha [[makabila]], [[lugha]], na [[dini]] zaidi ya 120. [[Ukristo]] ndio [[dini]] yenye wafuasi wengi, ikifuatwa na [[Uislamu]] na [[dini za jadi]].<ref name="WFB_Tanzania_People">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#people-and-society |title=Tanzania - World Factbook: People and Society |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania ndiyo nchi yenye tofauti kubwa zaidi za lugha Afrika ya Mashariki. Ingawa hakuna [[lugha rasmi]] kisheria, [[Kiswahili]] hutumika kama [[lugha ya taifa]], na [[Kiingereza]] hutumika katika biashara za kimataifa, [[diplomasia]], [[mahakama]] za juu, na [[elimu]] ya [[Elimu ya sekondari|sekondari]] na [[elimu ya juu|ya juu]]. [[Kiarabu]] huzungumzwa pia visiwani Zanzibar.<ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Jiografia|Kijiografia]], Tanzania ina [[milima]] na [[misitu]] mingi kaskazini-mashariki, ikiwemo [[Mlima Kilimanjaro]], mlima mrefu zaidi Afrika na mlima pekee wa kujitegemea kwa [[kimo]] [[Dunia|duniani]].<ref name="UNESCO_Kilimanjaro">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/403 |title=Kilimanjaro National Park |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> [[Maziwa Makuu ya Afrika]] yote matatu yanapatikana kwa sehemu ndani ya Tanzania: [[Ziwa Viktoria]] ([[ziwa]] kubwa zaidi Afrika), [[Ziwa Tanganyika]] (ziwa lenye [[kina]] kirefu zaidi na [[samaki]] wa pekee), na [[Ziwa Nyasa]] upande wa kusini. Ukanda wa pwani una joto na unyevunyevu, na Visiwa vya Zanzibar vipo karibu na mwambao. [[Eneo la Hifadhi ya Menai Bay]] ni eneo kubwa zaidi la hifadhi ya baharini Zanzibar. [[Maporomoko ya Kalambo]] yaliyoko mpakani na Zambia ndiyo maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika. Tanzania ni moja ya nchi maarufu duniani kwa [[safari]] za [[utalii]].<ref name="WFB_Tanzania_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> ==Jina== [[Jina]] "Tanzania" liliundwa kama mkusanyiko wa majina ya maeneo mawili yaliyoungana kuunda nchi: [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]].<ref>{{Rejea tovuti|title=tanzania {{!}} Etymology, origin and meaning of the name tanzania by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/tanzania|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Jina lilipatikana kwa mashindano yaliyotangazwa mwaka 1964 na serikali kutafuta jina fupi zaidi kuliko "Jamhuri ya Tanganyika na Zanzibar". Mshindi alikuwa mwenyeji wa Dar es Salaam aliyeitwa [[Mohamed Iqbal Dar]] ([[1944]] - [[2025]]) <ref>https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/kitaifa/aliyebuni-jina-tanzania-afariki-dunia-4950694</ref>. Alipendekeza kuunganisha [[herufi]] tatu za kwanza za [[Tanganyika|TANganyika]] na [[Zanzibar|ZANzibar]] akafikia "Tanzan". Hakuridhika bado, akaona nchi nyingi za Afrika zina majina yanayoishia na "ia" akaongeza herufi hizi. Mwenyewe alieleza baadaye chaguo lake kwamba aliamua kutumia "I" ya jina lake Iqbal na "A" ya jina la madhehebu yake aliyoyafuata katika Uislamu ya [[Ahmadiyya]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://globalpublishers.co.tz/mohammed-iqbal-dar-mbunifu-wa-jina-la-tanzania/|title=Mohammed Iqbal Dar: Mbunifu wa jina la Tanzania|date=2016-03-07|work=Global Publishers|accessdate=2019-04-28}}</ref> Jina "Tanganyika" linatokana na maneno ya [[Kiswahili]] "tanga" na "nyika", yakiunda msemo "tanga nyikani". Wakati fulani inaelezwa kama marejeleo ya Ziwa Tanganyika. <ref>{{Rejea tovuti|title=Loading...|url=http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html|work=home.frognet.net|accessdate=2022-06-16}}</ref> Jina la Zanzibar linatokana na "[[zenji]]", jina la watu wa eneo hilo (inadaiwa lina maana ya "nyeusi"), na neno la Kiarabu "barr", ambalo linamaanisha pwani au ufukwe.<ref>{{Rejea tovuti|title=zanzibar {{!}} Etymology, origin and meaning of the name zanzibar by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/zanzibar|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> == Historia == {{main|Historia ya Tanzania|Historia ya Zanzibar}} ''(Kuhusu historia ya maeneo ya Tanzania kabla ya 1964 angalia makala za [[Tanganyika (nchi)|Tanganyika]], [[Zanzibar]] na [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]])'' Kabla ya uhuru nchi zote mbili, Tanganyika na Zanzibar, zilikuwa chini ya [[utawala]] wa [[Uingereza]] lakini hazikuwa makoloni ya kawaida. Zanzibar ilikuwa na hali ya [[nchi lindwa]] kutokana na mikataba kati ya ma[[sultani]] wa Zanzibar na [[Ufalme wa Muungano]] ([[Uingereza]]). Tanganyika iliwahi kuwa sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] hadi [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]] halafu ikawa chini ya Uingereza kama [[eneo la kudhaminiwa]] kutokana na azimio la [[Shirikisho la Mataifa]] lililoweka Tanganyika katika ngazi "B" ya maeneo ya kudhaminiwa. Tanganyika na Zanzibar zilikuwa nchi mbili tofauti hadi [[1964]], zilipoungana na kuwa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Hapo kiongozi wa Tanganyika [[Mwalimu Julius Kambarage Nyerere]] alipata kuwa [[Rais]] wa kwanza na kiongozi wa [[mapinduzi]] ya Zanzibar [[Abedi Amani Karume]] akawa [[Makamu wa Kwanza wa Rais]]. Tanzania, chini ya Rais wa awamu ya pili [[Ali Hassan Mwinyi]] ([[1985]]–[[1995]]) iliruhusu mfumo wa [[vyama vingi vya siasa Tanzania]] na kuanza mpango wa kurekebisha [[uchumi]] kuendana na masharti ya [[Benki ya Dunia]] na [[Shirika la Fedha Duniani]]. Rais wa awamu ya tatu, [[Benjamin Mkapa]] ([[1995]]–[[2005]]) aliendeleza mfumo wa uchumi wa [[soko huria]] ambapo mashirika ya umma yalibinafsishwa. Tarehe [[21 Desemba]] [[2005]] [[Jakaya Kikwete]] aliapishwa kuwa Rais wa nne wa taifa ([[2005]]–[[2015]]), naye aliendeleza sera za watangulizi wake akitokea chama hichohicho cha [[CCM]]. Tarehe [[5 Novemba]] 2015 aliapishwa Rais wa awamu ya tano, [[John Magufuli]] (wa CCM vilevile). Kufuatana na kifo chake tarehe [[17 Machi]] [[2021]], makamu wake, [[Samia Suluhu Hassan]], aliapishwa kuwa Rais wa awamu ya sita. ==Jiografia== {{main|Jiografia ya Tanzania|Maziwa ya Tanzania|Mito ya Tanzania|Orodha ya milima ya Tanzania|Funguvisiwa la Zanzibar}} Ikiwa na eneo la kilomita za mraba 947,303 (365,756 sq mi), Tanzania ni nchi ya 13 kwa ukubwa barani Afrika na ya 31 kwa ukubwa duniani.<ref>{{Rejea tovuti|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|work=web.archive.org|date=2014-02-09|accessdate=2022-06-15|archivedate=2014-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html}}</ref> Inapakana na Kenya na Uganda upande wa kaskazini; Rwanda, Burundi, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa magharibi; na Zambia, Malawi, na Msumbiji upande wa kusini. [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|Zana ya kukatia mawe yenye umri wa miaka milioni 1.8 iligunduliwa huko [[Olduvai Gorge]] na kuonyeshwa kwenye [[British Museum]].]] Tanzania iko kwenye pwani ya mashariki ya Afrika na ina ufuo wa [[Bahari ya Hindi]] takriban kilomita 424 (885 mi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean.|url=https://www.fao.org/3/a0477e/a0477e13.htm|work=www.fao.org|accessdate=2022-06-15}}</ref> Pia inajumuisha visiwa kadhaa vya pwani, vikiwemo [[Unguja]] (Zanzibar), [[Pemba (kisiwa)|Pemba]], na [[Kisiwa cha Mafia|Mafia]]. Tanzania ni nchi yenye sehemu za juu na za chini kabisa barani Afrika: [[Mlima Kilimanjaro]], wenye urefu wa mita 5,895 (futi 19,341) juu ya usawa wa bahari, na kina cha [[Ziwa Tanganyika]], katika mita 1,471 (futi 4,826) chini ya usawa wa bahari kwa mtiririko huo. [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|Uhamaji wa Nyumbu [[Serengeti]]]] Tanzania ina milima na misitu minene kaskazini-mashariki, ambako kuna Mlima Kilimanjaro. Nchi iko katika eneo la [[Maziwa makubwa ya Afrika]], hivyo [[Ziwa|maziwa]] yanafunika km² 61,500, yaani 6% za eneo lote la nchi. Upande wa kaskazini na magharibi kuna [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ziwa kubwa zaidi barani Afrika, na [[Ziwa Tanganyika]], ziwa lenye kina kirefu zaidi barani humo, linalojulikana kwa aina yake ya kipekee ya samaki. Upande wa kusini magharibi kuna [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Nyasa]]. Eneo la katikati mwa Tanzania ni uwanda mkubwa, wenye tambarare na ardhi ya kilimo. Ukanda wa mashariki una joto na unyevunyevu, huku Visiwa vya Zanzibar vikiwa karibu. Maporomoko ya maji ya [[Mto Kalambo|Kalambo]] katika mkoa wa kusini-magharibi mwa [[Rukwa]] ni maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika, na yanapatikana karibu na ufuo wa kusini-mashariki wa Ziwa Tanganyika kwenye mpaka na Zambia. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kalambo Falls {{!}} waterfall, East Africa {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kalambo-Falls|work=www.britannica.com|accessdate=2022-06-15|language=en}}</ref> Eneo la [[Hifadhi ya Menai Bay]] visiwani Zanzibar ndilo eneo kubwa zaidi la bahari lililohifadhiwa. ===Hali ya hewa=== {{Main|Tabia ya nchi Tanzania}} [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|Ramani ya Tanzania ya uainishaji wa hali ya hewa Köppen]] Hali ya hewa inatofautiana sana ndani ya Tanzania. Katika nyanda za juu, halijoto huanzia 10 hadi 20 °C (50 na 68 °F) wakati wa msimu wa baridi na joto kwa mtiririko huo. {{multiple image |align = right |direction = horizontal |image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg |caption1 = Tembo akipita karibu na [[Mlima Kilimanjaro]] |width1 = 180 |image2 = Ngorongoro Crater.jpg |caption2 = [[Hifadhi ya Ngorongoro]] |width2 = 160 |header_align = centre }} Tanzania hupata [[majira ya joto]] katika [[Mwezi (wakati)|miezi]] ya [[Desemba]], [[Januari]] na [[Februari]] (25–31 °C au 77.0–87.8 °F) huku kipindi cha baridi zaidi kikitokea kati ya [[Mei]] na [[Agosti]] (15–20 °C au 59–68 °F). Halijoto ya kila mwaka ni 20 °C (68.0 °F). Hali ya hewa ni baridi katika maeneo ya milima mirefu. Tanzania ina vipindi viwili vikuu vya mvua: mvua za [[vuli]] hunyesha katika miezi ya [[Oktoba]], [[Novemba]] na [[Desemba]] na mvua za [[masika]] hunyesha katika miezi ya [[Machi]], [[Aprili]] na [[Mei]] ingawa zipo tofauti ndogo kati ya sehemu mbalimbali.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://worldcat.org/oclc/1075513535|title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March-May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing.|last=Zorita|first=Eduardo|last2=Tilya|first2=Faustine|date=2002|oclc=1075513535}}</ref> Kiasi cha mvua na halijoto husababisha tofauti za aina ya [[uoto wa asili]], [[udongo]] na aina ya [[mazao]] yanayolimwa. Mabadiliko ya hali ya hewa nchini Tanzania yanasababisha kuongezeka kwa joto na uwezekano mkubwa wa matukio ya mvua kubwa (kusababisha mafuriko) na vipindi vya ukame.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|work=www.climatelinks.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa|accessdate=2022-06-16|archive-date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209143534/https://www.futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|url-status=dead}}</ref> Mabadiliko ya hali ya hewa tayari yanaathiri sekta za kilimo, rasilimali za maji, afya na nishati nchini Tanzania. Kupanda kwa kina cha bahari na mabadiliko ya ubora wa maji kunatarajiwa kuathiri uvuvi na ufugaji wa samaki.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|work=www.adaptation-undp.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2022-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416075500/https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania}}</ref>[[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|Twiga Masai ni mnyama wa taifa la Tanzania]] Tanzania ilitoa [[Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi]] (NAPAs) mwaka 2007 kama ilivyoagizwa na [[Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Mabadiliko ya Tabianchi]]. Mwaka 2012, Tanzania ilitoa Mkakati wa Kitaifa wa Mabadiliko ya Tabianchi ili kukabiliana na wasiwasi unaoongezeka wa athari mbaya za mabadiliko ya tabianchi katika mazingira ya kijamii na kiuchumi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|work=web.archive.org|date=2021-04-17|accessdate=2022-06-16|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0}}</ref> ===Wanyamapori na Hifadhi=== {{Main|Wanyamapori nchini Tanzania}} {{See also|Mbuga za Taifa la Tanzania}}Tanzania ina takriban 20% ya [[spishi]] za wanyama wengi wa [[Afrika]] wenye [[damu moto]], wanapatikana kwenye mbuga zake za Taifa, hifadhi na [[bahari]]. Hifadhi za Taifa na mbuga za wanyama zimeenea katika eneo la zaidi ya kilomita za mraba 42,000 (sq. mi 16,000) na kuunda karibu 38% ya eneo la nchi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania travel guide {{!}} Tanzania {{!}} Zepisa African safaris|url=https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/|work=web.archive.org|date=2020-12-01|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201202741/https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57|title=Indigenous People in Africa: Contestations, Empowerment and Group Rights|last=Ridwan|first=Laher|last2=Korir|first2=SingíOei|date=2014-05-05|publisher=Africa Institute of South Africa|isbn=978-0-7983-0464-1|language=en}}</ref> Tanzania ina mbuga 21 za taifa, pamoja na hifadhi mbalimbali za wanyamapori na misitu, ikijumuisha [[Hifadhi ya Ngorongoro]]. Magharibi mwa Tanzania, [[Hifadhi ya Taifa ya Gombe]] ni kitovu ya uchunguzi unaoendelea wa [[Jane Goodall]] wa tabia ya [[Sokwe (Hominidae)|sokwe]], ambao ulianza mwaka wa 1960.<ref>{{Rejea tovuti|title=The official site of the Tanzania National Parks - Gombe Stream National Park|url=http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html|work=web.archive.org|date=2014-10-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC|title=Nature's strongholds : the world's greatest wildlife reserves|last=Riley|first=Laura|date=2005|publisher=Princeton, N.J. : Princeton University Press|others=unknown library|isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> Tanzania ina [[bioanuwai]] nyingi na ina aina mbalimbali za makazi ya wanyama.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua|title=Biodiversity in sub-Saharan Africa and its islands : conservation, management, and sustainable use|last=Stuart|first=S. N.|date=1990|publisher=Gland, Switzerland : IUCN|others=Internet Archive|isbn=978-2-8317-0021-2}}</ref> Katika uwanda wa [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] nchini Tanzania, [[nyumbu]] (''Connochaetes taurinus mearnsi''), "[[Bovids|''bovids'']]" wengine na [[Punda milia|pundamilia]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti wildebeest migration explained with moving map|url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration|work=www.expertafrica.com|accessdate=2022-06-16}}</ref> hushiriki katika uhamaji mkubwa wa kila mwaka. Tanzania ni nyumbani kwa takriban spishi 130 za [[amfibia]] na zaidi ya spishi 275 za wanyama watambaao, wengi wao wanapatikana Tanzania tu na wamejumuishwa katika orodha ya [[International Union for Conservation of Nature]].<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020 }}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> Tanzania ina idadi kubwa ya simba duniani.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 Agosti 2019|website=allAfrica.com|language=en}}</ref> Tanzania ilikuwa na alama 7.13/10 kwenye [[Forest Landscape Integrity Index]] mwaka 2019, ilishika nafasi ya 54 duniani kati ya nchi 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}</ref> ==Serikali na Utawala== {{main|Mikoa ya Tanzania|Wilaya za Tanzania}} [[Muundo]] wa [[uongozi]] na [[utawala]] katika kipindi cha [[ukoloni]] ulizingatia mgawanyo wa [[madaraka]] baina ya mihimili mitatu ya [[dola]] yaani [[serikali]], [[bunge]] na [[mahakama]]. Tangu [[uhuru]], mgawanyo wa madaraka na uhusiano miongoni mwa mihimili hiyo uliimarishwa kwa kuzingatia wakati, mahitaji ya [[demokrasia]] na misingi ya [[utawala bora]] na umeainishwa pia katika [[katiba]] ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Ibara ya 4 (1). Kuwepo kwa [[mfumo wa vyama vingi]] pia kulikuwa hatua ya kuendelea kuimarisha utawala wa ushiriki wa wananchi kadiri mahitaji ya upanuzi wa maono na [[falsafa]] [[duniani]]. [[Ugatuzi]], yaani mgawanyo wa kiutawala, unafuata Katiba ya nchi I 2.2. Tanzania imegawiwa kwa [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] 31. Kila [[mkoa]] huwa na [[wilaya]] ndani yake. Jumla ya wilaya ni 169, ambazo kati yake 34 ni miji. Ndani ya wilaya kuna ngazi za [[tarafa]] na [[kata]]. Chini ya kata kuna [[vijiji]] na wakati mwingine ngazi ya chini tena ambayo ni vitongoji. {| class="wikitable" !Mkoa !Makao Makuu !Mkoa !Makao Makuu !Ramani ya mikoa |- |[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |[[Arusha]] |[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |[[Mwanza]] | rowspan="15" |{{Tanzania_Regions_Labelled_Map|width=450}} |- |[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |[[Dar es Salaam]] |[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |[[Njombe]] |- |[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |[[Dodoma]] |[[Mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] |[[Wete]] |- |[[Mkoa wa Geita|Geita]] |[[Geita]] |[[Mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] |[[Chake Chake]] |- |[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |[[Iringa]] |[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |[[Kibaha]] |- |[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |[[Bukoba]] |[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |[[Sumbawanga]] |- |[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |[[Mpanda]] |[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |[[Songea]] |- |[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |[[Kigoma]] |[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |[[Shinyanga]] |- |[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |[[Moshi]] |[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |[[Bariadi]] |- |[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |[[Lindi]] |[[Mkoa wa Singida|Singida]] |[[Singida]] |- |[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |[[Babati]] |[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |[[Tabora]] |- |[[Mkoa wa Mara|Mara]] |[[Musoma]] |[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |[[Tanga]] |- |[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |[[Mbeya]] |[[Mkoa wa Unguja Kusini|Zanzibar Kati/Kusini]] |[[Koani]] |- |[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |[[Morogoro]] |[[Mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] |[[Mkokotoni]] |- |[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |[[Mtwara]] |[[Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Magharibi]] |[[Zanzibar]] |} === Miundo ya muungano === Tangu muungano wa Tanganyika na Zanzibar kufanyika mwaka 1964 Tanzania imekuwa na miundo ifuatayo: * Nchi inatawaliwa na [[serikali ya muungano]] ikitekeleza [[sheria]] zinazotolewa na [[bunge la Tanzania]]. * [[Tanganyika]] au Tanzania bara haina [[serikali]] wala [[bunge]] la pekee. * [[Zanzibar]] (visiwa vya [[Unguja]] na [[Kisiwa cha Pemba|Pemba]]) ina serikali na bunge lake vinavyoratibu mambo yasiyo ya muungano. Mambo yafuatayo yamekubalika kuwa shughuli za muungano: * Mambo ya nje * Jeshi * Polisi * Mamlaka ya dharura * Uraia * Uhamiaji * Biashara ya nje * Utumishi wa umma * Kodi ya mapato, forodha * Bandari, Usafiri wa anga, Posta na Simu == Demografia == {{Main|Demografia ya Tanzania}} [[File:Human_population_density_Tanzania.png|thumb|Msongamano wa watu nchini mwaka 2022.|300x300px]] Watu wa Tanzania hawaenei sawasawa. Katika maeneo makavu sana, kwa wastani kuna mtu mmoja tu kwa kilomita ya mraba (1/km²), lakini sehemu zenye [[rutuba]] za [[bara]], kuna watu 51 kwa kila kilomita ya mraba. Hatimaye huku [[Unguja]] kuna watu 134 kwa kilomita ya mraba na katika [[Mkoa wa Dar es Salaam]] ni 3,133 kwa kilomita ya mraba. Asilimia 70 hivi huishi [[kijiji|vijijini]], ingawa uhamiaji mijini unakwenda kasi.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) "Report reveals rapid rural -urban migration". thecitizen.co.tz.</ref> ===Makabila=== Jamii nyingi za watu zimeishi na kushirikiana katika eneo la Tanzania bara kwa [[milenia]] nyingi. [[Picha:Sukump1.jpg|thumb|300px|Wasukuma ndio kabila kubwa zaidi nchini.]] Kati ya jamii hizo, nyingi zilikuja kutoka maeneo mengine ya Afrika. Nyingi katika jamii zilizohamia sehemu hii ziliingia katika makundi madogomadogo kwa [[amani]], ingawa ziko zilizoingia kwa njia ya [[uvamizi]] na [[vita]]. Baadhi ya jamii zilizovamiwa zilijihami na kuwazuia wahamiaji wasiendelee kuteka maeneo mengine. Kufikia mwaka [[1884]], wakati Wajerumani walipoanza harakati za kufanya sehemu hii ya Afrika kuwa [[koloni]] lao, kulikuwa na [[Kabila|makabila]] zaidi ya 120 katika eneo la Tanzania bara. Kuna [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125 hivi]]. Makabila yenye watu zaidi ya [[milioni]] [[moja]] ni [[Wasukuma]], [[Wanyamwezi]], [[Wachaga]], [[Waha]], [[Wagogo]], [[Wahaya]], [[Wajaluo]] na [[Wamakonde]]. Jambo la pekee kuhusu jamii zilizoishi na zinazoendelea kuishi Tanzania ni kwamba wakazi asili wanawakilisha makundi yote makuu manne ya [[lugha]] barani Afrika.<ref>Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. pp. 1967–. ISBN 978-3-11-018418-1.</ref> 1. Idadi kubwa sana ya Watanzania ni wa jamii ya [[Wabantu]] (k.m. Wazaramo, Wapare na Wapogoro). 2. Nje ya hao, kuna [[Waniloti]], kwa mfano [[Wamasai]] na [[Wajaluo]] ambao wengi wao zaidi wanaishi [[Kenya]]. 3. Kundi lingine ni makabila ya [[Wakushi]] wanaoishi kaskazini mwa Tanzania; hao ni makabila ya [[Wairaqw]], [[Wafiome]], [[Wasi]] na [[Waburunge]]. 4. Kuna kundi la [[Wakhoisan]] wanaofanana na makabila ya [[Botswana]] na [[Namibia]]; wanaitwa [[Wasandawe]] . Hatimaye kuna [[Wahadzabe]] wachache ambao [[utafiti]] wa [[DNA]] umeonyesha hivi karibuni wana uhusiano wa asili na [[Watwa]] wa nchi za [[Afrika ya Kati]]. Pia kuna asilimia ndogo ya watu wenye asili ya nje ya bara la [[Afrika]], kwa mfano [[Wahindi]], [[Waarabu]], [[Waindochina]], [[Wafarsi]], [[Wachina]], [[Wagiriki]] na [[Waingereza]]. Hii ilisababishwa na karne za mchanganyiko wa mahitaji ya biashara yaliyofanywa na mabara ya [[Ulaya]] na [[Asia]] hapo [[Afrika]]. {{Makabila ya Tanzania}} === Lugha === {{main|Orodha ya lugha za Tanzania}} Nchini Tanzania kuna [[lugha]] za [[kabila|kikabila]] zaidi ya mia moja na ishirini, kwa kuwa kila kabila lina lugha yake. [[Kiswahili]] ndiyo [[lugha ya taifa]] na inazidi kuwa [[lugha mama]]<ref>Kadiri ya Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. p. 1967. ISBN 978-3-11-018418-1 tayari Kiswahili ni lugha ya kwanza kwa asilimia 10 za wananchi</ref> kwa [[watoto]] wengi, hasa mijini.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier. 2010. pp. 1026–. ISBN 978-0-08-087775-4.</ref> Walau asilimia 90 za wakazi wanakitumia walau kama [[lugha ya pili]]. Kiswahili ni mojawapo kati ya [[lugha za Kibantu]]: hii imesaidia sana kukubaliwa kwa Kiswahili nchini, kwa sababu idadi kubwa ya Watanzania ni wasemaji wa lugha za [[Kibantu]]. Kiswahili kinatumika kama lugha baina ya watu wa makabila mbalimbali na kwa mambo rasmi; kwa hiyo ni lugha rasmi ya [[dhati]]. Baada ya [[uhuru]], [[Kiingereza]] (iliyokuwa lugha ya [[ukoloni|kikoloni]] kabla ya [[uhuru]]) iliendelea kutumika kwa mambo kadhaa rasmi na kwa [[elimu]] kuanzia [[sekondari]] ingawa sera mpya inataka Kiswahili kishike nafasi yake hadi [[chuo kikuu]];<ref>"Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan". AFK Insider. 17 February 2015. Retrieved 23 February 2015.</ref> kwa hiyo ilichukuliwa kama lugha rasmi ya dhati pamoja na Kiswahili. Lakini utumizi rasmi wa Kiingereza umepungua katika milongo iliyopita, na sasa utumizi huu karibu umekwisha. Kwa hiyo siku hizi ni kawaida zaidi kuchukulia Kiswahili kama lugha rasmi ya dhati pekee. [[Sera]] mpya ya elimu inakusudia kufanya Kiswahili kuwa [[lugha ya kufundishia]] katika ngazi zote kufikia mwaka [[2024]]. === Dini === [[File:Cathedral of Arusha.jpg|thumb|left|250px|[[Kanisa kuu]] la Arusha]] {{Main|Dini nchini Tanzania}} Nchi haina [[dini rasmi]] na [[katiba]] ya Tanzania inatangaza [[uhuru wa dini]] kwa wote. Mara nyingi idadi ya wafuasi wa [[dini]] hutajwa kuwa [[theluthi]] moja [[Uislamu|Waislamu]], theluthi moja [[Ukristo|Wakristo]] na theluthi moja wafuasi wa [[dini za jadi]]. Lakini tangu [[uhuru]] swali la dini ya wananchi halijaulizwa tena katika [[sensa]], kwa hiyo kadirio la theluthi-theluthi inawezekana ni zaidi azimio la kisiasa. Kwenye funguvisiwa la [[Zanzibar]] idadi ya Waislamu huaminiwa kuwa takriban 97%. == Usafiri == {{Main|Usafiri wa Tanzania}} [[File:Magufuli Bus Terminus, Mbezi, Ubungo MC.jpg|350px|left|thumbnail| Kituo cha Mabasi cha Magufuli, Mbezi]] Usafiri nchini Tanzania ni hasa kwa njia ya [[barabara]]. Nyingine ni [[reli]] na [[Ndege (uanahewa)|ndege]]. Kwenye [[Maziwa makubwa ya Afrika|maziwa makubwa]] na [[pwani]] ya Bahari Hindi kuna pia usafiri wa [[meli]]. Hadi sasa idadi ya barabara za [[lami]] si kubwa. Kuna hasa njia nzuri kati ya [[Dar es Salaam]], [[Mbeya]] katika kusini-magharibi, Dodoma katika kitovu cha nchi, Arusha / Tanga katika kaskazini-mashariki. Kusini-Mashariki na Magharibi ya nchi kwa jumla haina barabara nzuri na [[mawasiliano]] ni magumu. Mashirika mawili ya reli yanayohudumia Tanzania: ni TRC ([[Shirika ya Reli Tanzania]] - ''Tanzania Railways Corporation'') na [[TAZARA]] (''Tanzania-Zambia Railways Corporation''). TRC imetawala reli ya kati kuanzia Dar es Salaam hadi [[Kigoma]] halafu reli ya Tanga kati ya Tanga na Arusha. Tazara imeunganisha Dar es Salaam na kusini ya nchi hadi Zambia. Zote hazikutunzwa vizuri na usafiri unakumbwa na huduma mbaya pamoja na [[ajali]]. Huduma kwa ndege zinatumia hasa viwanja vya ndege 11 vyenye barabara ya lami kwa ajili ya ndege, hasa [[Uwanja wa ndege wa kimataifa wa Julius Nyerere|Julius Nyerere/Dar es Salaam]], [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro/Arusha-Moshi]] na [[Zanzibar]]-Kisauni. Pia kuna viwanja vingine vya ndege kama vile uwanja wa ndege wa Mwanza, Bukoba na Kigoma. Usafiri wa majini pia unafanyika hasa katika bahari ya Hindi, ingawa hakuna meli ya serikali hapo na mashirika binafsi hutoa huduma. Usafiri wa majini hufanyika pia katika maziwa ya Viktoria, Tanganyika na Nyasa. Miongoni mwa meli ni [[MV Bukoba]] iliyozama tarehe [[21 Mei]] [[1996]] pamoja na abiria karibu 1,000 na [[MV Nyerere]] iliyozama tarehe [[20 Septemba]] [[2018]] pamoja na abiria zaidi ya 200. Katika ziwa Tanganyika ipo meli ya Mv Liemba ambayo ilianza kutumika tangia kipindi cha ukoloni wa Wajerumani: inatoa huduma kati ya miji ya mwambao wa ziwa Tanganyika na nchi jirani. Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya [[geji sanifu]] nchini Tanzania inayolenga kuunganisha [[Dar es Salaam]] na [[Morogoro]].<ref>[http://www.theeastafrican.co.ke/business/Tanzania-railway-construction/2560-3801608-6plii9/index.html Turkish, Portuguese firms win bid to construct Tanzania’s SGR], tovuti ya theeastafrican.co.ke ya 6 Februari 2017, iliangaliwa Mei 2017</ref> Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi [[Mwanza]] na hatimaye hadi [[Burundi]]. == Urithi wa Dunia == [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|left|Mchoro wa mwaka [[1572]] ukionyesha mji wa [[Kilwa]] ulivyokuwa wakati huo.]] Mahali pafuatapo katika Tanzania pamepokewa katika orodha ya [[UNESCO]] ya "[[Urithi wa Dunia]]" (mwaka wa kukubaliwa – jina la mahali) * 1979 – Hifadhi ya Taifa [[Ngorongoro]]. * 1981 – [[Hifadhi ya Serengeti]]. * 1981 – Magofu ya [[Kilwa Kisiwani]] na Songo Mnara. * 1982 – Hifadhi ya Taifa [[Selous]]. * 1987 – Hifadhi ya Taifa [[Hifadhi ya Kilimanjaro|Kilimanjaro]]. * 2000 – [[Mji Mkongwe]] wa [[Jiji la Zanzibar]] / [[Unguja]]. * 2006 – [[Michoro ya Kondoa]]. == Utamaduni na Sanaa == {{Main|Utamaduni wa Kitanzania}} === Muziki === {{Main|Muziki wa Tanzania}} Kuna aina zaidi ya tano za muziki nchini Tanzania, kama zilivyofafanuliwa na [[BASATA]] ni pamoja na [[Ngoma (muziki)|ngoma]] [[Ngoma za asili|(ngoma za asili]]), [[Muziki wa dansi|dansi]], [[kwaya]] (muziki wa injili), [[taarab]], na [[Bongo Flava|bongo flava]] ([[Muziki wa pop|pop]]/[[Hip hop ya Kitanzania|hip hop]]).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C&newbks=0&hl=en|title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania|last=Askew|first=Kelly|last2=Askew|first2=Professor Kelly|date=2002-07-28|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-02981-8|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C|title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam|last=Ivaska|first=Andrew|date=2011-01-25|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4770-5|language=en}}</ref> Ngoma ni muziki wa dansi wa kitamaduni, ngoma hutofautiana kati ya [[kabila]] na kabila.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=The Garland Handbook of African Music|last=Stone|first=Ruth M.|date=2010-04-02|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-90001-4|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC&newbks=0&hl=en|title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage|last=Edmondson|first=Laura|date=2007-07-20|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11705-2|language=en}}</ref> Dansi ni muziki wa bendi unatokana na muziki wa [[soukous]] kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (au "rumba ya Kikongo").<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Taarab ni muziki wa Waafrika wa [[pwani]] uliopokea athira kutoka [[Utamaduni|tamaduni]] nyingi, hasa muziki wa [[Waarabu]] na [[Wahindi]]. Kimsingi ni uimbaji wa [[mashairi]] unaofuata muziki wa bendi.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Kwaya ni muziki ambao asili yake ni [[Kanisa|kanisani]]. Bongo flava ni muziki wa pop wa Tanzania uliozaliwa na [[muziki wa kizazi kipya]], unajumuisha [[reggae]], [[R&B|RnB]], na [[Hip Hop|hip hop]], uliochanganywa na vionjo vya asili (flava) lakini tangu wakati huo umekua na kuwa muziki wa kipekee wa maeneo ya [[Maziwa Makuu ya Afrika|Maziwa Makuu]].<ref>{{Rejea jarida|last=Kerr|first=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=Journal of African Cultural Studies|volume=30|issue=1|pages=65–80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> Asili mbalimbali za ushawishi zimesaidia kufanya bongo flava kuwa muziki maarufu zaidi Afrika Mashariki, na muziki mmojawapo kati ya ile maarufu zaidi katika bara la Afrika.<ref>{{Rejea jarida|last=Suriano|first=M.|date=2011|title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions|url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118|journal=Africa Development|language=en|volume=36|issue=3-4|pages=113–126|doi=10.4314/ad.v36i3-4|issn=0850-3907}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last=Perullo|first=Alex|date=2005|title=Hooligans and Heroes: Youth Identity and Hip-Hop in Dar es Salaam, Tanzania|url=https://www.jstor.org/stable/4187688|journal=Africa Today|volume=51|issue=4|pages=75–101|issn=0001-9887}}</ref> [[Picha:SitiBintiSaad_(cropped).jpg|thumb|left|Mwimbaji wa Tanzania [[Siti Binti Saad]] ]] Tangu kuundwa kwa Tanzania hadi 1993, kurekodi na usambazaji wote wa muziki ulisimamiwa kikamilifu na [[Baraza la Sanaa Tanzania|BASATA]], hasa kupitia [[Radio Tanzania Dar Es Salaam|Redio Tanzania Dar es Salaam]] (RTD).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ|title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis|last=Brennan|first=James|last2=Burton|first2=Yus|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-107-3|language=en}}</ref> Ni aina 4 tu za muziki za Kitanzania zilizoruhusiwa kurekodiwa au kutangazwa, ambazo wakati huo zilikuwa ngoma, taarab, kwaya na dansi. Sheria ya Huduma za Utangazaji ya 1993 iliruhusu mitandao ya kibinafsi ya matangazo na studio za kurekodi.<ref>{{Rejea tovuti|date={{date|1994-06-11|mdy}}|type=Act|title=THE BROADCASTING SERVICES ACT, 1993|language=en|url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|accessdate=2022-06-17|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Haya ni mojawapo ya mabadiliko muhimu zaidi katika tasnia ya muziki ya Tanzania tangu kuanzishwa kwa nchi miaka 30 kabla.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ|title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy|last1=Perullo|first1=Alex|date=2011|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-00150-4|location=[[United States]]: [[Indiana]]|access-date=5 Juni 2022}}</ref> Miaka michache kabla ya Act ya 1993, muziki wa hip hop ulikuwa umeanza kuimarika katika miji ya Dar es Salaam, Mbeya, Arusha na Mwanza. Ilikuwa ikianza mageuzi kutoka kwenye hip hop ya Kiingereza huko Uzunguni, maeneo tajiri kama Oysterbay na Masaki pamoja na shule za kimataifa, hadi kizazi kipya [[Uswahilini]], vitongoji maskini na kutumia Kiswahili.<ref name="Saleh_J">{{cite web|last1=Nne|first1=Juma|title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer|url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/|website=Africanhiphop.com|access-date=5 Juni 2022|language=en|date=2001-10-01}}</ref> Mara tu baada ya kufunguliwa kwa mawimbi ya redio, bongo flava ilizaliwa ikienea kwa haraka kote nchini, na katika Maziwa Makuu.<ref name="Kerr_18">{{cite journal|last1=Kerr|first1=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=[[Journal of African Cultural Studies]]|language=en|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=1|page=65-80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> === Fasihi === {{Main|Fasihi ya Tanzania}} Utamaduni wa kifasihi wa Tanzania kimsingi ni wa simulizi.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|title=Culture and Customs of Tanzania|last=Otiso|first=Kefa M.|date=2013-01-24|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08708-0|language=en}}</ref>{{rp|68}} Tanzu na vipera maaarufu vya [[Fasihi simulizi|fasihi simuliz]]<nowiki/>i ni pamoja na [[Ngano (hadithi)|ngano]], [[Shairi|mashairi]], [[mafumbo]], [[methali]] na [[nyimbo]].<ref name=":0" />{{rp|69}}  Sehemu kubwa zaidi ya fasihi simulizi iliyorekodiwa Tanzania ni ya Kiswahili, ingawa lugha za [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila ya Tanzania]] zina mapokeo yake ya simulizi.  Fasihi simulizi ya nchi imekuwa ikipungua kwa sababu ya mabadiliko ya muundo wa jamii, na kufanya uwasilishaji wa fasihi simulizi kuwa mgumu zaidi, pia teknolojia za kisasa zinachangia kushushwa kwa thamani ya fasihi simulizi.<ref name=":0" />{{rp|68-9}} Utamaduni wa kuandika na kusoma [[vitabu]] umeenea nchini Tanzania. [[Fasihi andishi]] nyingi za Kitanzania ni za [[Kiswahili]] au [[Kiingereza]].<ref name=":0" /> {{rp|75}} Watu mashuhuri katika fasihi andishi ya Tanzania ni pamoja na [[Shaaban Robert]] (anatambulika kama baba wa [[fasihi ya Kiswahili]]), [[Muhammed Saley Farsy]], [[Faraji Katalambulla]], Adam Shafi Adam, [[Muhammed Said Abdulla|Muhammed Said Abdalla]], [[Said Ahmed Mohammed Khamis]], [[Mohamed Suleiman Mohamed]], [[Euphrase Kezilahabi]], [[Gabriel Ruhumbika]], [[Ebrahim Hussein]], [[May Materru Balisidya]], [[Fadhy Mtanga]], [[Abdulrazak Gurnah]], na [[Penina O. Mlama]].<ref name=":0" />{{rp|76-8}} [[Picha:Makonde elephant.jpg|thumb|150px|Bombwe la Kimakonde: Tembo]] [[File:Amani-TT4798.jpg|Mchoro wa [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]]|thumb]] === Uchoraji na Uchongaji === Mitindo miwili ya sanaa ya Tanzania imepata kutambuliwa kimataifa.<ref name="Doling">{{Rejea kitabu|title=Tanzania Arts Directory|last=Doling|first=Tim|date=1999|publisher=Visiting Arts|isbn=9781902349114|pages=17|language=en}}</ref>   [[Uchoraji]] wa [[Tingatinga (uchoraji)|Tingatinga]] umejulikana tangu [[miaka ya 1970]]. Mtindo huo umepewa [[jina]] la [[mwanzilishi]] wake, mchoraji wa Kitanzania [[Edward Tingatinga|Edward Said Tingatinga]]. Kwa ujumla michoro ya Tingatinga inayoonyesha watu, wanyama, au maisha ya kila siku.<ref name=":0" />{{rp|13}}<ref name="Doling" /> Baada ya kifo cha Tingatinga mwaka wa 1972, wasanii wengine walikubali na kuendeleza mtindo wake, na aina hiyo sasa ndiyo mtindo muhimu zaidi unaolenga utalii katika maeneo ya Afrika Mashariki.<ref name=":0" />{{rp|113}}<ref name="Doling" /> [[Uchongaji]] wa [[mabombwe ya Kimakonde]] yamesifiwa tangu mwanzo wa [[karne ya 20]]. [[Wamakonde]] wengi wamehamia [[Dar es Salaam|Dar es salaam]] au [[Arusha]] wanapohudumia soko la [[watalii]] na soko la nje. === Michezo === {{Main|Michezo ya Tanzania}} Mchezo maarufu nchini Tanzania ni [[mpira wa miguu]]. Ingawa mpira wa miguu ([[kandanda]]) unaongoza kwa ufuasi mkubwa miongoni mwa vijana, michezo mingine kama vile [[mpira wa kikapu]], [[mchezo wa ngumi]] na [[riadha]] inazidi kuwa maarufu miongoni mwa watu.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36|title=Tanzania|last=Wairagala|first=Wakabi|date=2004|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-0-8368-3119-1|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|title=Tanzania in Pictures|last=Pritchett|first=Bev|date=2007-12-15|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|language=en}}</ref> Baraza la Michezo la Taifa ndicho chombo kinachosimamia michezo nchini chini ya Wizara ya Habari, Vijana, Michezo na Utamaduni.<ref>{{Rejea tovuti|title=NSC should perfect all sports categories|url=https://www.tanzaniasports.com/nsc-should-perfect-all-sports-categories/|work=Tanzania Sports|date=2011-10-01|accessdate=2022-06-16|language=en-GB}}</ref> [[Faili:Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg|thumb|[[Uwanja wa Taifa (Tanzania)|Uwanja wa Taifa]] jijini [[Dar es Salaam]].]] [[Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania]] ([[TFF]]) ni chombo kinachosimamia mpira wa miguu nchini.<ref>{{Rejea tovuti|title=Member Association - Tanzania - FIFA.com|url=https://www.fifa.com/associations/association/tan/about|work=web.archive.org|date=2020-07-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200823220736/https://www.fifa.com/associations/association/tan/about}}</ref> Vilabu maarufu vya soka la kulipwa jijini Dar es Salaam ni [[Young Africans S.C|Young Africans F.C]]. na [[Simba S.C.|Simba S.C]]. Wachezaji wa kandanda ambao wamechezea klabu kubwa za kigeni ni pamoja na [[Mbwana Samatta]], [[Kelvin John]], na [[Morice Abraham]]. Tanzania iliandaa [[Kombe la Mataifa ya Afrika U-17 2019]].<ref>{{Rejea tovuti|title=U17 AFCON - Asante Sana Tanzania!!!|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/u17-afcon-asante-sana-tanzania|work=CAFOnline.com|accessdate=2022-06-16|language=en|author=CAF-Confedération Africaine du Football}}</ref> Soka la wanawake ni mchezo unaokuwa kwa kasi zaidi Tanzania. Utamaduni wa wanawake kucheza mpira wa miguu umeanza kueleweka kwa wengie. [[Timu ya taifa ya wanawake ya Tanzania]], Taifa Queens ni bingwa wa [[Michuano ya CECAFA kwa Wanawake]] kwa mwaka 2016 na mwaka 2018.<ref>{{Citation|title=Tanzania win Cecafa Women's trophy|url=https://www.bbc.com/sport/football/37409082|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Citation|title=Tanzania retain Cecafa Women's Cup|url=https://www.bbc.com/sport/football/44987890|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref> Michuano hii huandaliwa na [[Shirikisho la Vyama vya Soka Afrika Mashariki na Kati]] (CECAFA). Timu ya taifa ya wanawake chini ya miaka 17 'Serengeti Girls' ilifuzu kucheza [[Michuano ya Kombe la Dunia la Wanawake]] nchini [[India]] mwaka 2022.<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti Girls yatinga Kombe la Dunia|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/serengeti-girls-yatinga-kombe-la-dunia-3839528|work=Mwananchi|accessdate=17 Desemba 2024|date=5 Juni 2022}}</ref> Hasheem Thabeet ni Mtanzania wa kwanza kucheza [[Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani|Ligi ya Mpira wa Kikapu ya Marekani]] ([[NBA]]).<ref>{{Rejea tovuti|title=Hasheem Thabeet Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html|work=Basketball-Reference.com|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2020-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201207100221/https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html}}</ref>[[Mwanariadha]] wa zamani wa Tanzania wa mbio za kati, [[Filbert Bayi|Filbert Bayi Sanka]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Filbert BAYI {{!}} Profile {{!}} World Athletics|url=https://www.worldathletics.org/athletes/tanzania/filbert-bayi-14347725|work=www.worldathletics.org|accessdate=2022-06-16}}</ref> mwaka 1974 aliboresha rekodi ya [[mbio ya mita 1500]], na mwaka wa [[1975]] aliboresha rekodi ya [[mbio ya maili moja]].<ref>{{Citation|title=1975 Miracle Mile: Filbert Bayi runs 3:51.0|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK3d7Ckh2o|language=sw-TZ|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Bayi's record may be gone but it should never be forgotten|url=https://www.heraldscotland.com/sport/13143168.bayis-record-may-gone-never-forgotten/|work=HeraldScotland|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Bado anashikilia rekodi ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya mita 1500. === Filamu === Tanzania ina tasnia maarufu ya [[filamu]] inayojulikana kwa jina la "[[Bongo Movie]]".<ref name="mfd">{{cite web|url=http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/|title=Swahiliwood: Researching Tanzania's Film Industry - Media for Development International|website=mfditanzania.com|accessdate=2022-06-17|archivedate=2020-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206210925/http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/}}</ref> Studio nyingi za utayarishaji filamu za Kitanzania ziko Dar es Salaam. Kabla ya uhuru wa Tanzania mwaka 1961, baadhi ya sinema za kigeni zilirekodiwa [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. [[Tamasha la Kimataifa la Filamu la Zanzibar]] huandaa maonyesho ya filamu, warsha, muziki pamoja na sanaa zingine za maigizo. == Tazama pia == * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Zanzibar]] * [[Orodha ya Magavana Wakuu wa Tanganyika]] * [[Orodha ya Masultan wa Zanzibar]] * [[Orodha ya watu maarufu wa Tanzania]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania kwa eneo]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Pato la Taifa]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Maendeleo]] * [[Utawala wa Kijiji - Tanzania]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] * [[Uchumi wa Tanzania]] ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Tanzania}} {{Commons}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{dmoz|Regional/Africa/Tanzania}} * [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx Tanzania Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx |date=20160812033656 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Ani-Corruption Portal]] {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Mikoa ya Tanzania}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Tanzania|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] 46ex0w86hbspvc7ye2qpdgp8p5r99rh 1558936 1558934 2026-05-30T06:19:41Z Gayle157 73366 /* Historia */ [[WP:Mradi wa Nchi#Historia]] Updated 1558936 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | lugha_rasmi = {{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} | kaulimbiu = "Uhuru na Umoja" | wimbo = "[[Mungu ibariki Afrika]]"<br>[[File:Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] | mji_mkubwa = [[Dar es Salaam]] | mji_mkuu = [[Dodoma]] | latd = 6 | latm = 11 | latNS = S | longd = 35 | longm = 44 | longEW = E | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = | muundo_uhuru = '''Uhuru''' kutoka [[Ufalme wa Muungano]] | eneo_jumla = 947 303<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=30 Machi 2024|year=2023}}</ref> | maji = 6.4<ref name="worldfactbook"/> | watu_kadirio = 65 642 682<ref name="worldfactbook"/> | sensa = 2022 | watu_sensa = 61 741 120<ref name="sensa22"/> | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 85.98<ref name="IMFWEO.TZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/TZA|title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Tanzania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 Aprili 2025 |access-date=22 Aprili 2025}}</ref> | mwaka_pato = 2025 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 1,280<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 293.59<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,370<ref name="IMFWEO.TZ" /> | mwaka_maendeleo = 2022 | maendeleo = {{ongezeko}} 0.555<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/TZA|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 Machi 2024|access-date=22 Machi 2023|archive-date=22 Machi 2025}}</ref> (ya 165)</br> {{kati}} | fedha = [[Shilingi ya Tanzania]] | majira_saa = +3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) | utaifa = Mtanzania | udereva = Kushoto | iso3166 = [[ISO 3166-2:TZ|TZ]] | tld = [[.tz]] | tukio1 = [[Tanganyika]] | tukio2 = [[Zanzibar]] | tukio3 = Muungano | tukio4 = Katiba ya sasa | tukio1_tarehe = 9 Desemba 1961 | tukio2_tarehe = 10 Desemba 1963 | tukio3_tarehe = 26 Aprili 1964 | tukio4_tarehe = 25 Aprili 1977 | jina_kawaida = Tanzania | matini_nembo = Nembo ya Tanzania | matini_bendera = Bendera ya Tanzania | dini = 63.1% [[Wakristo]]<br>34.1% [[Waislamu]]<br>1.5% [[Wasio na dini]]<br>1.2% [[Dini asilia za Kiafrika|dini asilia]]<br>0.1% wengine | msimbo_simu = [[Namba za simu Tanzania|255]] | maelezo_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | maelezo_ramani2 = Ramani ya Tanzania | matini_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | matini_ramani2 = Ramani ya Tanzania | jina_asili = | bendera =Flag of Tanzania.svg | nembo = Coat of arms of Tanzania.svg | ramani = File:Tanzania_(orthographic_projection).svg | ramani2 = File:Tanzania map-sw.svg | muundo_tarehe = siku/mwezi/mwaka | idadi_makabila = Kupita [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125]] | ukubwa_ramani2 = 250 | latd2 = 6 | latm2 = 48 | latNS2 = S | longd2 = 39 | longm2 = 17 | longEW2 = E | lugha_taifa = [[Kiswahili]] | mwaka_kadirio = 2023 | cheo_watu = 23 | cheo_kiongozi1 = [[Orodha ya Marais wa Tanzania|Rais]] | cheo_kiongozi2 = [[Orodha ya Makamu wa Rais Tanzania|Makamu wa Rais]] | cheo_kiongozi3 = [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania|Waziri Mkuu]] | cheo_kiongozi4 = [[Orodha ya Maspika wa Bunge la Tanzania|Spika]] | cheo_kiongozi5 = Jaji Mkuu | kiongozi1 = [[Samia Suluhu Hassan]] | kiongozi2 = [[Philip Isdor Mpango]] | kiongozi3 = [[Kassim Majaliwa]] | kiongozi4 = [[Tulia Ackson]] | kiongozi5 = [[George Mcheche Masaju]] }} '''Tanzania''' ([[jina rasmi]]: '''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''') ni [[nchi]] iliyopo [[Afrika ya Mashariki]], ndani ya ukanda wa [[Nchi za Maziwa Makuu|maziwa makuu ya Afrika]]. Imepakana na [[Uganda]] na [[Kenya]] upande wa [[kaskazini]], [[Bahari Hindi|Bahari ya Hindi]] upande wa [[mashariki]], [[Msumbiji]], [[Malawi]] na [[Zambia]] upande wa [[kusini]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Kongo]], [[Burundi]] na [[Rwanda]] upande wa [[magharibi]]. Eneo la Tanzania ni takriban [[kilometa za mraba]] 947,303. Eneo linalokaliwa na [[maji ya ndani|maji]] ni [[asilimia]] 6.2. [[Mlima Kilimanjaro]], [[mlima]] mrefu zaidi barani [[Afrika]], upo kaskazini-mashariki mwa Tanzania. [[Idadi]] ya watu kwa mujibu wa [[sensa]] ya mwaka [[2022]] ilikuwa 61,741,120<ref name="sensa22">{{Cite report|title=Sensa ya Watu na Makazi ya Mwaka 2022: Matokeo ya Mwanzo|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|date=Oktoba 2022|url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705484563-matokeomwanzooktoba2022.pdf}}</ref>. [[Msongamano]] wa watu ni 47.5 kwa [[km²]]. [[Mji mkuu]] ni [[Dodoma mjini|Dodoma]] (wenye wakazi 765,179) [[Dar es Salaam]] ndilo [[jiji]] kubwa zaidi, lenye watu 5,383,728, na linaendelea kuwa makao ya [[ofisi]] nyingi za [[serikali]], [[bandari]] kuu, na [[kitovu]] cha [[biashara]]. [[Mji|Miji]] mingine ni kama vile [[Mwanza (mji)|Mwanza]] (1,004,521), [[Arusha (mji)|Arusha]] (616,631), [[Mbeya (mji)|Mbeya]] (541,603), [[Morogoro (mji)|Morogoro]] (471,409), [[Kahama (mji)|Kahama]] (453,654), [[Tanga (mji)|Tanga]] (393,429), [[Geita (mji)|Geita]] (361,671), [[Tabora (mji)|Tabora]] (308,741) na [[Sumbawanga (mji)|Sumbawanga]] (303,986).<ref>{{Cite report|title=Administrative Units Population Distribution Report|date=Desemba 2022|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|language=en|url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf}}</ref> Mabaki mengi muhimu ya [[zamadamu]] yaligunduliwa nchini Tanzania.<ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Idrian N. Resnick |title=Tanzania: History, Geography, and Culture |website=Britannica |date=Mei 14, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[zama za Mawe]] na [[Zama za Shaba|Shaba]], kulikuwa na [[Uhamiaji wa binadamu|uhamaji]] wa kihistoria kutoka kaskazini kuingia Tanzania wa wazungumzaji wa [[Kikushi|Kikushi cha Kusini]] waliokuwa na sifa kama za [[Wairaqw]] wa leo, waliotoka [[Ethiopia]] ya leo; pia kulikuwepo na watu wa Kikushi cha Mashariki waliotoka kaskazini mwa [[Ziwa Turkana]] kati ya miaka 2,000 hadi 4,000 iliyopita; pamoja na [[Waniloti]] wa Kusini kama [[Wadatooga]], waliotokea katika mpaka wa [[Sudan Kusini]] na Ethiopia takribani miaka 2,900 hadi 2,400 iliyopita. Uhamiaji huo ulifanana kwa wakati na ujio wa [[Wabantu]] wa Mashariki kutoka [[Afrika Magharibi]] waliotua katika maeneo ya [[Ziwa Viktoria]] na [[Ziwa Tanganyika]].<ref name="Tanzania_Antiquities">{{cite web |url=http://www.mnrt.go.tz/ |title=Antiquities and Human Origins in Tanzania |website=mnrt.go.tz |publisher=Wizara ya Maliasili na Utalii |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 19]], Tanzania bara ilikuwa chini ya [[utawala]] wa [[Ujerumani|Wajerumani]] kama sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]], na baada ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]], [[Waingereza]] walichukua [[mamlaka]] kwa jina la [[Tanganyika]], huku [[Visiwa vya Zanzibar]] vikisalia katika usimamizi tofauti wa kikoloni.<ref name="BBC_Tanzania_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile |website=BBC News |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kupata [[uhuru]] mwaka [[1961]] (Tanganyika) na [[1963]] (Zanzibar), nchi hizo mbili ziliungana mwaka [[1964]] na kuunda [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]]. Tanganyika iliingia katika [[Jumuiya ya Madola]] na Tanzania kwa sasa ni mwanachama wa jumuiya hiyo kama [[taifa]] moja.<ref name="Commonwealth_Tanzania">{{cite web |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/tanzania |title=Tanzania - Member State Profile |website=thecommonwealth.org |publisher=The Commonwealth |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Leo, [[katiba|kikatiba]] Tanzania ni [[jamhuri]] ya [[Rais|urais]] inayofuata [[mfumo wa vyama vingi]] lakini imekuwa chini ya [[Mfumo wa chama kimoja|chama kimoja]] kikuu ambacho kimeshikilia [[madaraka]] moja kwa moja tangu uhuru ingawa jina lake lilibadilika kutoka [[Tanganyika African National Union]] hadi [[Chama cha Mapinduzi]] mwaka [[1977]].<ref name="WFB_Tanzania_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government and Politics |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania haijawahi kupitia machafuko makubwa ya ndani tangu uhuru, na inahesabiwa kuwa miongoni mwa nchi salama na tulivu zaidi kisiasa barani [[Afrika]].<ref name="BBC_Tanzania_Profile"/> Idadi ya watu wa Tanzania inajumuisha [[makabila]], [[lugha]], na [[dini]] zaidi ya 120. [[Ukristo]] ndio [[dini]] yenye wafuasi wengi, ikifuatwa na [[Uislamu]] na [[dini za jadi]].<ref name="WFB_Tanzania_People">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#people-and-society |title=Tanzania - World Factbook: People and Society |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania ndiyo nchi yenye tofauti kubwa zaidi za lugha Afrika ya Mashariki. Ingawa hakuna [[lugha rasmi]] kisheria, [[Kiswahili]] hutumika kama [[lugha ya taifa]], na [[Kiingereza]] hutumika katika biashara za kimataifa, [[diplomasia]], [[mahakama]] za juu, na [[elimu]] ya [[Elimu ya sekondari|sekondari]] na [[elimu ya juu|ya juu]]. [[Kiarabu]] huzungumzwa pia visiwani Zanzibar.<ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Jiografia|Kijiografia]], Tanzania ina [[milima]] na [[misitu]] mingi kaskazini-mashariki, ikiwemo [[Mlima Kilimanjaro]], mlima mrefu zaidi Afrika na mlima pekee wa kujitegemea kwa [[kimo]] [[Dunia|duniani]].<ref name="UNESCO_Kilimanjaro">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/403 |title=Kilimanjaro National Park |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> [[Maziwa Makuu ya Afrika]] yote matatu yanapatikana kwa sehemu ndani ya Tanzania: [[Ziwa Viktoria]] ([[ziwa]] kubwa zaidi Afrika), [[Ziwa Tanganyika]] (ziwa lenye [[kina]] kirefu zaidi na [[samaki]] wa pekee), na [[Ziwa Nyasa]] upande wa kusini. Ukanda wa pwani una joto na unyevunyevu, na Visiwa vya Zanzibar vipo karibu na mwambao. [[Eneo la Hifadhi ya Menai Bay]] ni eneo kubwa zaidi la hifadhi ya baharini Zanzibar. [[Maporomoko ya Kalambo]] yaliyoko mpakani na Zambia ndiyo maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika. Tanzania ni moja ya nchi maarufu duniani kwa [[safari]] za [[utalii]].<ref name="WFB_Tanzania_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> ==Jina== [[Jina]] "Tanzania" liliundwa kama mkusanyiko wa majina ya maeneo mawili yaliyoungana kuunda nchi: [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]].<ref>{{Rejea tovuti|title=tanzania {{!}} Etymology, origin and meaning of the name tanzania by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/tanzania|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Jina lilipatikana kwa mashindano yaliyotangazwa mwaka 1964 na serikali kutafuta jina fupi zaidi kuliko "Jamhuri ya Tanganyika na Zanzibar". Mshindi alikuwa mwenyeji wa Dar es Salaam aliyeitwa [[Mohamed Iqbal Dar]] ([[1944]] - [[2025]]) <ref>https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/kitaifa/aliyebuni-jina-tanzania-afariki-dunia-4950694</ref>. Alipendekeza kuunganisha [[herufi]] tatu za kwanza za [[Tanganyika|TANganyika]] na [[Zanzibar|ZANzibar]] akafikia "Tanzan". Hakuridhika bado, akaona nchi nyingi za Afrika zina majina yanayoishia na "ia" akaongeza herufi hizi. Mwenyewe alieleza baadaye chaguo lake kwamba aliamua kutumia "I" ya jina lake Iqbal na "A" ya jina la madhehebu yake aliyoyafuata katika Uislamu ya [[Ahmadiyya]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://globalpublishers.co.tz/mohammed-iqbal-dar-mbunifu-wa-jina-la-tanzania/|title=Mohammed Iqbal Dar: Mbunifu wa jina la Tanzania|date=2016-03-07|work=Global Publishers|accessdate=2019-04-28}}</ref> Jina "Tanganyika" linatokana na maneno ya [[Kiswahili]] "tanga" na "nyika", yakiunda msemo "tanga nyikani". Wakati fulani inaelezwa kama marejeleo ya Ziwa Tanganyika. <ref>{{Rejea tovuti|title=Loading...|url=http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html|work=home.frognet.net|accessdate=2022-06-16}}</ref> Jina la Zanzibar linatokana na "[[zenji]]", jina la watu wa eneo hilo (inadaiwa lina maana ya "nyeusi"), na neno la Kiarabu "barr", ambalo linamaanisha pwani au ufukwe.<ref>{{Rejea tovuti|title=zanzibar {{!}} Etymology, origin and meaning of the name zanzibar by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/zanzibar|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> == Historia == {{main|Historia ya Tanzania|Historia ya Zanzibar}} {{Kwa|historia ya maeneo ya Tanzania kabla ya 1964|Tanganyika (nchi)|Zanzibar|Afrika ya Mashariki ya Kijerumani}} [[Historia ya Tanzania]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ikijumuisha Tanganyika Bara na [[visiwa vya Zanzibar]]. Ugunduzi wa [[akiolojia]] katika [[Bonde la Oltupai]] na maeneo mengine unaonyesha kuwa eneo hili limekuwa na makazi ya binadamu tangu nyakati za kale sana na lina baadhi ya ushahidi muhimu zaidi kuhusu mageuzi ya awali ya binadamu. <ref name="Olduvai">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Olduvai-Gorge |title=Olduvai Gorge: Archaeological Site, Tanzania |website=Britannica |date=April 24, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kwa karne nyingi, eneo hili lilikaliwa na jamii mbalimbali, zikiwemo jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]], huku maeneo ya pwani yakijumuishwa katika mitandao ya biashara ya [[Bahari ya Hindi]] iliyounganisha [[Afrika Mashariki]] na [[Uarabuni]], [[Uajemi]], [[Uhindi]], na baadaye [[China]]. <ref name="Swahili_Coast">{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/swahili-coast/ |title=The Swahili Coast |website=nationalgeographic.org |publisher=National Geographic Society |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kuanzia kipindi cha kati cha historia, [[Miji-dola ya Waswahili|miji kadhaa ya Waswahili]] ilistawi kando ya pwani, ikiwemo [[Kilwa]], ambayo ilikuja kuwa kitovu muhimu cha biashara na utamaduni. <ref name="Kilwa">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/144 |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Ushawishi wa [[Wareno]] ulijitokeza katika sehemu za pwani katika [[karne ya 16]], lakini baadaye ukachukuliwa na [[Waarabu]] wa [[Omani]], hasa [[Zanzibar]]. Katika [[karne ya 19]], Zanzibar iliibuka kama kituo muhimu cha biashara, huku upanuzi wa ukoloni wa [[Ulaya]] ukiongezeka katika maeneo ya bara. Kufikia mwishoni mwa [[karne ya 19]], sehemu kubwa ya Tanzania Bara ilikuwa imekuwa sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]]. <ref name="German_East_Africa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa |title=German East Africa: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baada ya [[Ujerumani]] kushindwa katika [[Vita vya Kwanza vya Dunia]], [[Tanganyika]] iliwekwa chini ya utawala wa [[Uingereza]] kama eneo la mamlaka ya Ligi ya Mataifa na baadaye eneo la udhamini la [[Umoja wa Mataifa]]. Harakati za uzalendo ziliongezeka baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikiongozwa hasa na [[Julius Nyerere]] na Chama cha [[Tanganyika African National Union]] (TANU). <ref name="TANU">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tanganyika-African-National-Union |title=Tanganyika African National Union |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tanganyika ilipata uhuru kutoka kwa [[Uingereza]] tarehe 9 Desemba 1961 na kuwa jamhuri mwaka 1962, huku Nyerere akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="Tanganyika_Independence">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile - Timeline |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> [[Zanzibar]], mapinduzi yaliyotokea Januari 1964 yaliuangusha utawala wa Kisultani uliotawaliwa na [[Waarabu]] na kusababisha kuundwa kwa serikali mpya. <ref name="Zanzibar_Revolution">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zanzibar/History |title=Zanzibar: History of the Archipelago |website=Britannica |date=April 15, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baadaye mwaka huo, Tanganyika na Zanzibar ziliungana na kuunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania tarehe 26 Aprili 1964. Chini ya uongozi wa Nyerere, Tanzania ilifuata sera za [[ujamaa]] wa Kiafrika zilizojulikana kama Ujamaa, kabla ya mageuzi ya kiuchumi na kufunguliwa kwa mfumo wa kisiasa kuanzishwa mwishoni mwa [[karne ya 20]]. <ref name="Ujamaa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere |author=Donald Innis Ray |title=Julius Nyerere: President of Tanzania |website=Britannica |date=October 10, 2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Tanzania imeendelea kuwa jamhuri huru na mwanachama muhimu wa mashirika ya kikanda kama [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC) na [[Umoja wa Afrika]] (AU). <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> ==Jiografia== {{main|Jiografia ya Tanzania|Maziwa ya Tanzania|Mito ya Tanzania|Orodha ya milima ya Tanzania|Funguvisiwa la Zanzibar}} Ikiwa na eneo la kilomita za mraba 947,303 (365,756 sq mi), Tanzania ni nchi ya 13 kwa ukubwa barani Afrika na ya 31 kwa ukubwa duniani.<ref>{{Rejea tovuti|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|work=web.archive.org|date=2014-02-09|accessdate=2022-06-15|archivedate=2014-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html}}</ref> Inapakana na Kenya na Uganda upande wa kaskazini; Rwanda, Burundi, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa magharibi; na Zambia, Malawi, na Msumbiji upande wa kusini. [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|Zana ya kukatia mawe yenye umri wa miaka milioni 1.8 iligunduliwa huko [[Olduvai Gorge]] na kuonyeshwa kwenye [[British Museum]].]] Tanzania iko kwenye pwani ya mashariki ya Afrika na ina ufuo wa [[Bahari ya Hindi]] takriban kilomita 424 (885 mi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean.|url=https://www.fao.org/3/a0477e/a0477e13.htm|work=www.fao.org|accessdate=2022-06-15}}</ref> Pia inajumuisha visiwa kadhaa vya pwani, vikiwemo [[Unguja]] (Zanzibar), [[Pemba (kisiwa)|Pemba]], na [[Kisiwa cha Mafia|Mafia]]. Tanzania ni nchi yenye sehemu za juu na za chini kabisa barani Afrika: [[Mlima Kilimanjaro]], wenye urefu wa mita 5,895 (futi 19,341) juu ya usawa wa bahari, na kina cha [[Ziwa Tanganyika]], katika mita 1,471 (futi 4,826) chini ya usawa wa bahari kwa mtiririko huo. [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|Uhamaji wa Nyumbu [[Serengeti]]]] Tanzania ina milima na misitu minene kaskazini-mashariki, ambako kuna Mlima Kilimanjaro. Nchi iko katika eneo la [[Maziwa makubwa ya Afrika]], hivyo [[Ziwa|maziwa]] yanafunika km² 61,500, yaani 6% za eneo lote la nchi. Upande wa kaskazini na magharibi kuna [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ziwa kubwa zaidi barani Afrika, na [[Ziwa Tanganyika]], ziwa lenye kina kirefu zaidi barani humo, linalojulikana kwa aina yake ya kipekee ya samaki. Upande wa kusini magharibi kuna [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Nyasa]]. Eneo la katikati mwa Tanzania ni uwanda mkubwa, wenye tambarare na ardhi ya kilimo. Ukanda wa mashariki una joto na unyevunyevu, huku Visiwa vya Zanzibar vikiwa karibu. Maporomoko ya maji ya [[Mto Kalambo|Kalambo]] katika mkoa wa kusini-magharibi mwa [[Rukwa]] ni maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika, na yanapatikana karibu na ufuo wa kusini-mashariki wa Ziwa Tanganyika kwenye mpaka na Zambia. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kalambo Falls {{!}} waterfall, East Africa {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kalambo-Falls|work=www.britannica.com|accessdate=2022-06-15|language=en}}</ref> Eneo la [[Hifadhi ya Menai Bay]] visiwani Zanzibar ndilo eneo kubwa zaidi la bahari lililohifadhiwa. ===Hali ya hewa=== {{Main|Tabia ya nchi Tanzania}} [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|Ramani ya Tanzania ya uainishaji wa hali ya hewa Köppen]] Hali ya hewa inatofautiana sana ndani ya Tanzania. Katika nyanda za juu, halijoto huanzia 10 hadi 20 °C (50 na 68 °F) wakati wa msimu wa baridi na joto kwa mtiririko huo. {{multiple image |align = right |direction = horizontal |image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg |caption1 = Tembo akipita karibu na [[Mlima Kilimanjaro]] |width1 = 180 |image2 = Ngorongoro Crater.jpg |caption2 = [[Hifadhi ya Ngorongoro]] |width2 = 160 |header_align = centre }} Tanzania hupata [[majira ya joto]] katika [[Mwezi (wakati)|miezi]] ya [[Desemba]], [[Januari]] na [[Februari]] (25–31 °C au 77.0–87.8 °F) huku kipindi cha baridi zaidi kikitokea kati ya [[Mei]] na [[Agosti]] (15–20 °C au 59–68 °F). Halijoto ya kila mwaka ni 20 °C (68.0 °F). Hali ya hewa ni baridi katika maeneo ya milima mirefu. Tanzania ina vipindi viwili vikuu vya mvua: mvua za [[vuli]] hunyesha katika miezi ya [[Oktoba]], [[Novemba]] na [[Desemba]] na mvua za [[masika]] hunyesha katika miezi ya [[Machi]], [[Aprili]] na [[Mei]] ingawa zipo tofauti ndogo kati ya sehemu mbalimbali.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://worldcat.org/oclc/1075513535|title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March-May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing.|last=Zorita|first=Eduardo|last2=Tilya|first2=Faustine|date=2002|oclc=1075513535}}</ref> Kiasi cha mvua na halijoto husababisha tofauti za aina ya [[uoto wa asili]], [[udongo]] na aina ya [[mazao]] yanayolimwa. Mabadiliko ya hali ya hewa nchini Tanzania yanasababisha kuongezeka kwa joto na uwezekano mkubwa wa matukio ya mvua kubwa (kusababisha mafuriko) na vipindi vya ukame.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|work=www.climatelinks.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa|accessdate=2022-06-16|archive-date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209143534/https://www.futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|url-status=dead}}</ref> Mabadiliko ya hali ya hewa tayari yanaathiri sekta za kilimo, rasilimali za maji, afya na nishati nchini Tanzania. Kupanda kwa kina cha bahari na mabadiliko ya ubora wa maji kunatarajiwa kuathiri uvuvi na ufugaji wa samaki.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|work=www.adaptation-undp.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2022-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416075500/https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania}}</ref>[[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|Twiga Masai ni mnyama wa taifa la Tanzania]] Tanzania ilitoa [[Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi]] (NAPAs) mwaka 2007 kama ilivyoagizwa na [[Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Mabadiliko ya Tabianchi]]. Mwaka 2012, Tanzania ilitoa Mkakati wa Kitaifa wa Mabadiliko ya Tabianchi ili kukabiliana na wasiwasi unaoongezeka wa athari mbaya za mabadiliko ya tabianchi katika mazingira ya kijamii na kiuchumi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|work=web.archive.org|date=2021-04-17|accessdate=2022-06-16|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0}}</ref> ===Wanyamapori na Hifadhi=== {{Main|Wanyamapori nchini Tanzania}} {{See also|Mbuga za Taifa la Tanzania}}Tanzania ina takriban 20% ya [[spishi]] za wanyama wengi wa [[Afrika]] wenye [[damu moto]], wanapatikana kwenye mbuga zake za Taifa, hifadhi na [[bahari]]. Hifadhi za Taifa na mbuga za wanyama zimeenea katika eneo la zaidi ya kilomita za mraba 42,000 (sq. mi 16,000) na kuunda karibu 38% ya eneo la nchi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania travel guide {{!}} Tanzania {{!}} Zepisa African safaris|url=https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/|work=web.archive.org|date=2020-12-01|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201202741/https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57|title=Indigenous People in Africa: Contestations, Empowerment and Group Rights|last=Ridwan|first=Laher|last2=Korir|first2=SingíOei|date=2014-05-05|publisher=Africa Institute of South Africa|isbn=978-0-7983-0464-1|language=en}}</ref> Tanzania ina mbuga 21 za taifa, pamoja na hifadhi mbalimbali za wanyamapori na misitu, ikijumuisha [[Hifadhi ya Ngorongoro]]. Magharibi mwa Tanzania, [[Hifadhi ya Taifa ya Gombe]] ni kitovu ya uchunguzi unaoendelea wa [[Jane Goodall]] wa tabia ya [[Sokwe (Hominidae)|sokwe]], ambao ulianza mwaka wa 1960.<ref>{{Rejea tovuti|title=The official site of the Tanzania National Parks - Gombe Stream National Park|url=http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html|work=web.archive.org|date=2014-10-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC|title=Nature's strongholds : the world's greatest wildlife reserves|last=Riley|first=Laura|date=2005|publisher=Princeton, N.J. : Princeton University Press|others=unknown library|isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> Tanzania ina [[bioanuwai]] nyingi na ina aina mbalimbali za makazi ya wanyama.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua|title=Biodiversity in sub-Saharan Africa and its islands : conservation, management, and sustainable use|last=Stuart|first=S. N.|date=1990|publisher=Gland, Switzerland : IUCN|others=Internet Archive|isbn=978-2-8317-0021-2}}</ref> Katika uwanda wa [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] nchini Tanzania, [[nyumbu]] (''Connochaetes taurinus mearnsi''), "[[Bovids|''bovids'']]" wengine na [[Punda milia|pundamilia]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti wildebeest migration explained with moving map|url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration|work=www.expertafrica.com|accessdate=2022-06-16}}</ref> hushiriki katika uhamaji mkubwa wa kila mwaka. Tanzania ni nyumbani kwa takriban spishi 130 za [[amfibia]] na zaidi ya spishi 275 za wanyama watambaao, wengi wao wanapatikana Tanzania tu na wamejumuishwa katika orodha ya [[International Union for Conservation of Nature]].<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020 }}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> Tanzania ina idadi kubwa ya simba duniani.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 Agosti 2019|website=allAfrica.com|language=en}}</ref> Tanzania ilikuwa na alama 7.13/10 kwenye [[Forest Landscape Integrity Index]] mwaka 2019, ilishika nafasi ya 54 duniani kati ya nchi 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}</ref> ==Serikali na Utawala== {{main|Mikoa ya Tanzania|Wilaya za Tanzania}} [[Muundo]] wa [[uongozi]] na [[utawala]] katika kipindi cha [[ukoloni]] ulizingatia mgawanyo wa [[madaraka]] baina ya mihimili mitatu ya [[dola]] yaani [[serikali]], [[bunge]] na [[mahakama]]. Tangu [[uhuru]], mgawanyo wa madaraka na uhusiano miongoni mwa mihimili hiyo uliimarishwa kwa kuzingatia wakati, mahitaji ya [[demokrasia]] na misingi ya [[utawala bora]] na umeainishwa pia katika [[katiba]] ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Ibara ya 4 (1). Kuwepo kwa [[mfumo wa vyama vingi]] pia kulikuwa hatua ya kuendelea kuimarisha utawala wa ushiriki wa wananchi kadiri mahitaji ya upanuzi wa maono na [[falsafa]] [[duniani]]. [[Ugatuzi]], yaani mgawanyo wa kiutawala, unafuata Katiba ya nchi I 2.2. Tanzania imegawiwa kwa [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] 31. Kila [[mkoa]] huwa na [[wilaya]] ndani yake. Jumla ya wilaya ni 169, ambazo kati yake 34 ni miji. Ndani ya wilaya kuna ngazi za [[tarafa]] na [[kata]]. Chini ya kata kuna [[vijiji]] na wakati mwingine ngazi ya chini tena ambayo ni vitongoji. {| class="wikitable" !Mkoa !Makao Makuu !Mkoa !Makao Makuu !Ramani ya mikoa |- |[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |[[Arusha]] |[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |[[Mwanza]] | rowspan="15" |{{Tanzania_Regions_Labelled_Map|width=450}} |- |[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |[[Dar es Salaam]] |[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |[[Njombe]] |- |[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |[[Dodoma]] |[[Mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] |[[Wete]] |- |[[Mkoa wa Geita|Geita]] |[[Geita]] |[[Mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] |[[Chake Chake]] |- |[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |[[Iringa]] |[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |[[Kibaha]] |- |[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |[[Bukoba]] |[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |[[Sumbawanga]] |- |[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |[[Mpanda]] |[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |[[Songea]] |- |[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |[[Kigoma]] |[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |[[Shinyanga]] |- |[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |[[Moshi]] |[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |[[Bariadi]] |- |[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |[[Lindi]] |[[Mkoa wa Singida|Singida]] |[[Singida]] |- |[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |[[Babati]] |[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |[[Tabora]] |- |[[Mkoa wa Mara|Mara]] |[[Musoma]] |[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |[[Tanga]] |- |[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |[[Mbeya]] |[[Mkoa wa Unguja Kusini|Zanzibar Kati/Kusini]] |[[Koani]] |- |[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |[[Morogoro]] |[[Mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] |[[Mkokotoni]] |- |[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |[[Mtwara]] |[[Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Magharibi]] |[[Zanzibar]] |} === Miundo ya muungano === Tangu muungano wa Tanganyika na Zanzibar kufanyika mwaka 1964 Tanzania imekuwa na miundo ifuatayo: * Nchi inatawaliwa na [[serikali ya muungano]] ikitekeleza [[sheria]] zinazotolewa na [[bunge la Tanzania]]. * [[Tanganyika]] au Tanzania bara haina [[serikali]] wala [[bunge]] la pekee. * [[Zanzibar]] (visiwa vya [[Unguja]] na [[Kisiwa cha Pemba|Pemba]]) ina serikali na bunge lake vinavyoratibu mambo yasiyo ya muungano. Mambo yafuatayo yamekubalika kuwa shughuli za muungano: * Mambo ya nje * Jeshi * Polisi * Mamlaka ya dharura * Uraia * Uhamiaji * Biashara ya nje * Utumishi wa umma * Kodi ya mapato, forodha * Bandari, Usafiri wa anga, Posta na Simu == Demografia == {{Main|Demografia ya Tanzania}} [[File:Human_population_density_Tanzania.png|thumb|Msongamano wa watu nchini mwaka 2022.|300x300px]] Watu wa Tanzania hawaenei sawasawa. Katika maeneo makavu sana, kwa wastani kuna mtu mmoja tu kwa kilomita ya mraba (1/km²), lakini sehemu zenye [[rutuba]] za [[bara]], kuna watu 51 kwa kila kilomita ya mraba. Hatimaye huku [[Unguja]] kuna watu 134 kwa kilomita ya mraba na katika [[Mkoa wa Dar es Salaam]] ni 3,133 kwa kilomita ya mraba. Asilimia 70 hivi huishi [[kijiji|vijijini]], ingawa uhamiaji mijini unakwenda kasi.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) "Report reveals rapid rural -urban migration". thecitizen.co.tz.</ref> ===Makabila=== Jamii nyingi za watu zimeishi na kushirikiana katika eneo la Tanzania bara kwa [[milenia]] nyingi. [[Picha:Sukump1.jpg|thumb|300px|Wasukuma ndio kabila kubwa zaidi nchini.]] Kati ya jamii hizo, nyingi zilikuja kutoka maeneo mengine ya Afrika. Nyingi katika jamii zilizohamia sehemu hii ziliingia katika makundi madogomadogo kwa [[amani]], ingawa ziko zilizoingia kwa njia ya [[uvamizi]] na [[vita]]. Baadhi ya jamii zilizovamiwa zilijihami na kuwazuia wahamiaji wasiendelee kuteka maeneo mengine. Kufikia mwaka [[1884]], wakati Wajerumani walipoanza harakati za kufanya sehemu hii ya Afrika kuwa [[koloni]] lao, kulikuwa na [[Kabila|makabila]] zaidi ya 120 katika eneo la Tanzania bara. Kuna [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125 hivi]]. Makabila yenye watu zaidi ya [[milioni]] [[moja]] ni [[Wasukuma]], [[Wanyamwezi]], [[Wachaga]], [[Waha]], [[Wagogo]], [[Wahaya]], [[Wajaluo]] na [[Wamakonde]]. Jambo la pekee kuhusu jamii zilizoishi na zinazoendelea kuishi Tanzania ni kwamba wakazi asili wanawakilisha makundi yote makuu manne ya [[lugha]] barani Afrika.<ref>Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. pp. 1967–. ISBN 978-3-11-018418-1.</ref> 1. Idadi kubwa sana ya Watanzania ni wa jamii ya [[Wabantu]] (k.m. Wazaramo, Wapare na Wapogoro). 2. Nje ya hao, kuna [[Waniloti]], kwa mfano [[Wamasai]] na [[Wajaluo]] ambao wengi wao zaidi wanaishi [[Kenya]]. 3. Kundi lingine ni makabila ya [[Wakushi]] wanaoishi kaskazini mwa Tanzania; hao ni makabila ya [[Wairaqw]], [[Wafiome]], [[Wasi]] na [[Waburunge]]. 4. Kuna kundi la [[Wakhoisan]] wanaofanana na makabila ya [[Botswana]] na [[Namibia]]; wanaitwa [[Wasandawe]] . Hatimaye kuna [[Wahadzabe]] wachache ambao [[utafiti]] wa [[DNA]] umeonyesha hivi karibuni wana uhusiano wa asili na [[Watwa]] wa nchi za [[Afrika ya Kati]]. Pia kuna asilimia ndogo ya watu wenye asili ya nje ya bara la [[Afrika]], kwa mfano [[Wahindi]], [[Waarabu]], [[Waindochina]], [[Wafarsi]], [[Wachina]], [[Wagiriki]] na [[Waingereza]]. Hii ilisababishwa na karne za mchanganyiko wa mahitaji ya biashara yaliyofanywa na mabara ya [[Ulaya]] na [[Asia]] hapo [[Afrika]]. {{Makabila ya Tanzania}} === Lugha === {{main|Orodha ya lugha za Tanzania}} Nchini Tanzania kuna [[lugha]] za [[kabila|kikabila]] zaidi ya mia moja na ishirini, kwa kuwa kila kabila lina lugha yake. [[Kiswahili]] ndiyo [[lugha ya taifa]] na inazidi kuwa [[lugha mama]]<ref>Kadiri ya Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. p. 1967. ISBN 978-3-11-018418-1 tayari Kiswahili ni lugha ya kwanza kwa asilimia 10 za wananchi</ref> kwa [[watoto]] wengi, hasa mijini.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier. 2010. pp. 1026–. ISBN 978-0-08-087775-4.</ref> Walau asilimia 90 za wakazi wanakitumia walau kama [[lugha ya pili]]. Kiswahili ni mojawapo kati ya [[lugha za Kibantu]]: hii imesaidia sana kukubaliwa kwa Kiswahili nchini, kwa sababu idadi kubwa ya Watanzania ni wasemaji wa lugha za [[Kibantu]]. Kiswahili kinatumika kama lugha baina ya watu wa makabila mbalimbali na kwa mambo rasmi; kwa hiyo ni lugha rasmi ya [[dhati]]. Baada ya [[uhuru]], [[Kiingereza]] (iliyokuwa lugha ya [[ukoloni|kikoloni]] kabla ya [[uhuru]]) iliendelea kutumika kwa mambo kadhaa rasmi na kwa [[elimu]] kuanzia [[sekondari]] ingawa sera mpya inataka Kiswahili kishike nafasi yake hadi [[chuo kikuu]];<ref>"Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan". AFK Insider. 17 February 2015. Retrieved 23 February 2015.</ref> kwa hiyo ilichukuliwa kama lugha rasmi ya dhati pamoja na Kiswahili. Lakini utumizi rasmi wa Kiingereza umepungua katika milongo iliyopita, na sasa utumizi huu karibu umekwisha. Kwa hiyo siku hizi ni kawaida zaidi kuchukulia Kiswahili kama lugha rasmi ya dhati pekee. [[Sera]] mpya ya elimu inakusudia kufanya Kiswahili kuwa [[lugha ya kufundishia]] katika ngazi zote kufikia mwaka [[2024]]. === Dini === [[File:Cathedral of Arusha.jpg|thumb|left|250px|[[Kanisa kuu]] la Arusha]] {{Main|Dini nchini Tanzania}} Nchi haina [[dini rasmi]] na [[katiba]] ya Tanzania inatangaza [[uhuru wa dini]] kwa wote. Mara nyingi idadi ya wafuasi wa [[dini]] hutajwa kuwa [[theluthi]] moja [[Uislamu|Waislamu]], theluthi moja [[Ukristo|Wakristo]] na theluthi moja wafuasi wa [[dini za jadi]]. Lakini tangu [[uhuru]] swali la dini ya wananchi halijaulizwa tena katika [[sensa]], kwa hiyo kadirio la theluthi-theluthi inawezekana ni zaidi azimio la kisiasa. Kwenye funguvisiwa la [[Zanzibar]] idadi ya Waislamu huaminiwa kuwa takriban 97%. == Usafiri == {{Main|Usafiri wa Tanzania}} [[File:Magufuli Bus Terminus, Mbezi, Ubungo MC.jpg|350px|left|thumbnail| Kituo cha Mabasi cha Magufuli, Mbezi]] Usafiri nchini Tanzania ni hasa kwa njia ya [[barabara]]. Nyingine ni [[reli]] na [[Ndege (uanahewa)|ndege]]. Kwenye [[Maziwa makubwa ya Afrika|maziwa makubwa]] na [[pwani]] ya Bahari Hindi kuna pia usafiri wa [[meli]]. Hadi sasa idadi ya barabara za [[lami]] si kubwa. Kuna hasa njia nzuri kati ya [[Dar es Salaam]], [[Mbeya]] katika kusini-magharibi, Dodoma katika kitovu cha nchi, Arusha / Tanga katika kaskazini-mashariki. Kusini-Mashariki na Magharibi ya nchi kwa jumla haina barabara nzuri na [[mawasiliano]] ni magumu. Mashirika mawili ya reli yanayohudumia Tanzania: ni TRC ([[Shirika ya Reli Tanzania]] - ''Tanzania Railways Corporation'') na [[TAZARA]] (''Tanzania-Zambia Railways Corporation''). TRC imetawala reli ya kati kuanzia Dar es Salaam hadi [[Kigoma]] halafu reli ya Tanga kati ya Tanga na Arusha. Tazara imeunganisha Dar es Salaam na kusini ya nchi hadi Zambia. Zote hazikutunzwa vizuri na usafiri unakumbwa na huduma mbaya pamoja na [[ajali]]. Huduma kwa ndege zinatumia hasa viwanja vya ndege 11 vyenye barabara ya lami kwa ajili ya ndege, hasa [[Uwanja wa ndege wa kimataifa wa Julius Nyerere|Julius Nyerere/Dar es Salaam]], [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro/Arusha-Moshi]] na [[Zanzibar]]-Kisauni. Pia kuna viwanja vingine vya ndege kama vile uwanja wa ndege wa Mwanza, Bukoba na Kigoma. Usafiri wa majini pia unafanyika hasa katika bahari ya Hindi, ingawa hakuna meli ya serikali hapo na mashirika binafsi hutoa huduma. Usafiri wa majini hufanyika pia katika maziwa ya Viktoria, Tanganyika na Nyasa. Miongoni mwa meli ni [[MV Bukoba]] iliyozama tarehe [[21 Mei]] [[1996]] pamoja na abiria karibu 1,000 na [[MV Nyerere]] iliyozama tarehe [[20 Septemba]] [[2018]] pamoja na abiria zaidi ya 200. Katika ziwa Tanganyika ipo meli ya Mv Liemba ambayo ilianza kutumika tangia kipindi cha ukoloni wa Wajerumani: inatoa huduma kati ya miji ya mwambao wa ziwa Tanganyika na nchi jirani. Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya [[geji sanifu]] nchini Tanzania inayolenga kuunganisha [[Dar es Salaam]] na [[Morogoro]].<ref>[http://www.theeastafrican.co.ke/business/Tanzania-railway-construction/2560-3801608-6plii9/index.html Turkish, Portuguese firms win bid to construct Tanzania’s SGR], tovuti ya theeastafrican.co.ke ya 6 Februari 2017, iliangaliwa Mei 2017</ref> Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi [[Mwanza]] na hatimaye hadi [[Burundi]]. == Urithi wa Dunia == [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|left|Mchoro wa mwaka [[1572]] ukionyesha mji wa [[Kilwa]] ulivyokuwa wakati huo.]] Mahali pafuatapo katika Tanzania pamepokewa katika orodha ya [[UNESCO]] ya "[[Urithi wa Dunia]]" (mwaka wa kukubaliwa – jina la mahali) * 1979 – Hifadhi ya Taifa [[Ngorongoro]]. * 1981 – [[Hifadhi ya Serengeti]]. * 1981 – Magofu ya [[Kilwa Kisiwani]] na Songo Mnara. * 1982 – Hifadhi ya Taifa [[Selous]]. * 1987 – Hifadhi ya Taifa [[Hifadhi ya Kilimanjaro|Kilimanjaro]]. * 2000 – [[Mji Mkongwe]] wa [[Jiji la Zanzibar]] / [[Unguja]]. * 2006 – [[Michoro ya Kondoa]]. == Utamaduni na Sanaa == {{Main|Utamaduni wa Kitanzania}} === Muziki === {{Main|Muziki wa Tanzania}} Kuna aina zaidi ya tano za muziki nchini Tanzania, kama zilivyofafanuliwa na [[BASATA]] ni pamoja na [[Ngoma (muziki)|ngoma]] [[Ngoma za asili|(ngoma za asili]]), [[Muziki wa dansi|dansi]], [[kwaya]] (muziki wa injili), [[taarab]], na [[Bongo Flava|bongo flava]] ([[Muziki wa pop|pop]]/[[Hip hop ya Kitanzania|hip hop]]).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C&newbks=0&hl=en|title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania|last=Askew|first=Kelly|last2=Askew|first2=Professor Kelly|date=2002-07-28|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-02981-8|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C|title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam|last=Ivaska|first=Andrew|date=2011-01-25|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4770-5|language=en}}</ref> Ngoma ni muziki wa dansi wa kitamaduni, ngoma hutofautiana kati ya [[kabila]] na kabila.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=The Garland Handbook of African Music|last=Stone|first=Ruth M.|date=2010-04-02|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-90001-4|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC&newbks=0&hl=en|title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage|last=Edmondson|first=Laura|date=2007-07-20|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11705-2|language=en}}</ref> Dansi ni muziki wa bendi unatokana na muziki wa [[soukous]] kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (au "rumba ya Kikongo").<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Taarab ni muziki wa Waafrika wa [[pwani]] uliopokea athira kutoka [[Utamaduni|tamaduni]] nyingi, hasa muziki wa [[Waarabu]] na [[Wahindi]]. Kimsingi ni uimbaji wa [[mashairi]] unaofuata muziki wa bendi.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Kwaya ni muziki ambao asili yake ni [[Kanisa|kanisani]]. Bongo flava ni muziki wa pop wa Tanzania uliozaliwa na [[muziki wa kizazi kipya]], unajumuisha [[reggae]], [[R&B|RnB]], na [[Hip Hop|hip hop]], uliochanganywa na vionjo vya asili (flava) lakini tangu wakati huo umekua na kuwa muziki wa kipekee wa maeneo ya [[Maziwa Makuu ya Afrika|Maziwa Makuu]].<ref>{{Rejea jarida|last=Kerr|first=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=Journal of African Cultural Studies|volume=30|issue=1|pages=65–80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> Asili mbalimbali za ushawishi zimesaidia kufanya bongo flava kuwa muziki maarufu zaidi Afrika Mashariki, na muziki mmojawapo kati ya ile maarufu zaidi katika bara la Afrika.<ref>{{Rejea jarida|last=Suriano|first=M.|date=2011|title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions|url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118|journal=Africa Development|language=en|volume=36|issue=3-4|pages=113–126|doi=10.4314/ad.v36i3-4|issn=0850-3907}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last=Perullo|first=Alex|date=2005|title=Hooligans and Heroes: Youth Identity and Hip-Hop in Dar es Salaam, Tanzania|url=https://www.jstor.org/stable/4187688|journal=Africa Today|volume=51|issue=4|pages=75–101|issn=0001-9887}}</ref> [[Picha:SitiBintiSaad_(cropped).jpg|thumb|left|Mwimbaji wa Tanzania [[Siti Binti Saad]] ]] Tangu kuundwa kwa Tanzania hadi 1993, kurekodi na usambazaji wote wa muziki ulisimamiwa kikamilifu na [[Baraza la Sanaa Tanzania|BASATA]], hasa kupitia [[Radio Tanzania Dar Es Salaam|Redio Tanzania Dar es Salaam]] (RTD).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ|title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis|last=Brennan|first=James|last2=Burton|first2=Yus|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-107-3|language=en}}</ref> Ni aina 4 tu za muziki za Kitanzania zilizoruhusiwa kurekodiwa au kutangazwa, ambazo wakati huo zilikuwa ngoma, taarab, kwaya na dansi. Sheria ya Huduma za Utangazaji ya 1993 iliruhusu mitandao ya kibinafsi ya matangazo na studio za kurekodi.<ref>{{Rejea tovuti|date={{date|1994-06-11|mdy}}|type=Act|title=THE BROADCASTING SERVICES ACT, 1993|language=en|url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|accessdate=2022-06-17|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Haya ni mojawapo ya mabadiliko muhimu zaidi katika tasnia ya muziki ya Tanzania tangu kuanzishwa kwa nchi miaka 30 kabla.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ|title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy|last1=Perullo|first1=Alex|date=2011|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-00150-4|location=[[United States]]: [[Indiana]]|access-date=5 Juni 2022}}</ref> Miaka michache kabla ya Act ya 1993, muziki wa hip hop ulikuwa umeanza kuimarika katika miji ya Dar es Salaam, Mbeya, Arusha na Mwanza. Ilikuwa ikianza mageuzi kutoka kwenye hip hop ya Kiingereza huko Uzunguni, maeneo tajiri kama Oysterbay na Masaki pamoja na shule za kimataifa, hadi kizazi kipya [[Uswahilini]], vitongoji maskini na kutumia Kiswahili.<ref name="Saleh_J">{{cite web|last1=Nne|first1=Juma|title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer|url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/|website=Africanhiphop.com|access-date=5 Juni 2022|language=en|date=2001-10-01}}</ref> Mara tu baada ya kufunguliwa kwa mawimbi ya redio, bongo flava ilizaliwa ikienea kwa haraka kote nchini, na katika Maziwa Makuu.<ref name="Kerr_18">{{cite journal|last1=Kerr|first1=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=[[Journal of African Cultural Studies]]|language=en|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=1|page=65-80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> === Fasihi === {{Main|Fasihi ya Tanzania}} Utamaduni wa kifasihi wa Tanzania kimsingi ni wa simulizi.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|title=Culture and Customs of Tanzania|last=Otiso|first=Kefa M.|date=2013-01-24|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08708-0|language=en}}</ref>{{rp|68}} Tanzu na vipera maaarufu vya [[Fasihi simulizi|fasihi simuliz]]<nowiki/>i ni pamoja na [[Ngano (hadithi)|ngano]], [[Shairi|mashairi]], [[mafumbo]], [[methali]] na [[nyimbo]].<ref name=":0" />{{rp|69}}  Sehemu kubwa zaidi ya fasihi simulizi iliyorekodiwa Tanzania ni ya Kiswahili, ingawa lugha za [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila ya Tanzania]] zina mapokeo yake ya simulizi.  Fasihi simulizi ya nchi imekuwa ikipungua kwa sababu ya mabadiliko ya muundo wa jamii, na kufanya uwasilishaji wa fasihi simulizi kuwa mgumu zaidi, pia teknolojia za kisasa zinachangia kushushwa kwa thamani ya fasihi simulizi.<ref name=":0" />{{rp|68-9}} Utamaduni wa kuandika na kusoma [[vitabu]] umeenea nchini Tanzania. [[Fasihi andishi]] nyingi za Kitanzania ni za [[Kiswahili]] au [[Kiingereza]].<ref name=":0" /> {{rp|75}} Watu mashuhuri katika fasihi andishi ya Tanzania ni pamoja na [[Shaaban Robert]] (anatambulika kama baba wa [[fasihi ya Kiswahili]]), [[Muhammed Saley Farsy]], [[Faraji Katalambulla]], Adam Shafi Adam, [[Muhammed Said Abdulla|Muhammed Said Abdalla]], [[Said Ahmed Mohammed Khamis]], [[Mohamed Suleiman Mohamed]], [[Euphrase Kezilahabi]], [[Gabriel Ruhumbika]], [[Ebrahim Hussein]], [[May Materru Balisidya]], [[Fadhy Mtanga]], [[Abdulrazak Gurnah]], na [[Penina O. Mlama]].<ref name=":0" />{{rp|76-8}} [[Picha:Makonde elephant.jpg|thumb|150px|Bombwe la Kimakonde: Tembo]] [[File:Amani-TT4798.jpg|Mchoro wa [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]]|thumb]] === Uchoraji na Uchongaji === Mitindo miwili ya sanaa ya Tanzania imepata kutambuliwa kimataifa.<ref name="Doling">{{Rejea kitabu|title=Tanzania Arts Directory|last=Doling|first=Tim|date=1999|publisher=Visiting Arts|isbn=9781902349114|pages=17|language=en}}</ref>   [[Uchoraji]] wa [[Tingatinga (uchoraji)|Tingatinga]] umejulikana tangu [[miaka ya 1970]]. Mtindo huo umepewa [[jina]] la [[mwanzilishi]] wake, mchoraji wa Kitanzania [[Edward Tingatinga|Edward Said Tingatinga]]. Kwa ujumla michoro ya Tingatinga inayoonyesha watu, wanyama, au maisha ya kila siku.<ref name=":0" />{{rp|13}}<ref name="Doling" /> Baada ya kifo cha Tingatinga mwaka wa 1972, wasanii wengine walikubali na kuendeleza mtindo wake, na aina hiyo sasa ndiyo mtindo muhimu zaidi unaolenga utalii katika maeneo ya Afrika Mashariki.<ref name=":0" />{{rp|113}}<ref name="Doling" /> [[Uchongaji]] wa [[mabombwe ya Kimakonde]] yamesifiwa tangu mwanzo wa [[karne ya 20]]. [[Wamakonde]] wengi wamehamia [[Dar es Salaam|Dar es salaam]] au [[Arusha]] wanapohudumia soko la [[watalii]] na soko la nje. === Michezo === {{Main|Michezo ya Tanzania}} Mchezo maarufu nchini Tanzania ni [[mpira wa miguu]]. Ingawa mpira wa miguu ([[kandanda]]) unaongoza kwa ufuasi mkubwa miongoni mwa vijana, michezo mingine kama vile [[mpira wa kikapu]], [[mchezo wa ngumi]] na [[riadha]] inazidi kuwa maarufu miongoni mwa watu.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36|title=Tanzania|last=Wairagala|first=Wakabi|date=2004|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-0-8368-3119-1|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|title=Tanzania in Pictures|last=Pritchett|first=Bev|date=2007-12-15|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|language=en}}</ref> Baraza la Michezo la Taifa ndicho chombo kinachosimamia michezo nchini chini ya Wizara ya Habari, Vijana, Michezo na Utamaduni.<ref>{{Rejea tovuti|title=NSC should perfect all sports categories|url=https://www.tanzaniasports.com/nsc-should-perfect-all-sports-categories/|work=Tanzania Sports|date=2011-10-01|accessdate=2022-06-16|language=en-GB}}</ref> [[Faili:Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg|thumb|[[Uwanja wa Taifa (Tanzania)|Uwanja wa Taifa]] jijini [[Dar es Salaam]].]] [[Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania]] ([[TFF]]) ni chombo kinachosimamia mpira wa miguu nchini.<ref>{{Rejea tovuti|title=Member Association - Tanzania - FIFA.com|url=https://www.fifa.com/associations/association/tan/about|work=web.archive.org|date=2020-07-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200823220736/https://www.fifa.com/associations/association/tan/about}}</ref> Vilabu maarufu vya soka la kulipwa jijini Dar es Salaam ni [[Young Africans S.C|Young Africans F.C]]. na [[Simba S.C.|Simba S.C]]. Wachezaji wa kandanda ambao wamechezea klabu kubwa za kigeni ni pamoja na [[Mbwana Samatta]], [[Kelvin John]], na [[Morice Abraham]]. Tanzania iliandaa [[Kombe la Mataifa ya Afrika U-17 2019]].<ref>{{Rejea tovuti|title=U17 AFCON - Asante Sana Tanzania!!!|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/u17-afcon-asante-sana-tanzania|work=CAFOnline.com|accessdate=2022-06-16|language=en|author=CAF-Confedération Africaine du Football}}</ref> Soka la wanawake ni mchezo unaokuwa kwa kasi zaidi Tanzania. Utamaduni wa wanawake kucheza mpira wa miguu umeanza kueleweka kwa wengie. [[Timu ya taifa ya wanawake ya Tanzania]], Taifa Queens ni bingwa wa [[Michuano ya CECAFA kwa Wanawake]] kwa mwaka 2016 na mwaka 2018.<ref>{{Citation|title=Tanzania win Cecafa Women's trophy|url=https://www.bbc.com/sport/football/37409082|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Citation|title=Tanzania retain Cecafa Women's Cup|url=https://www.bbc.com/sport/football/44987890|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref> Michuano hii huandaliwa na [[Shirikisho la Vyama vya Soka Afrika Mashariki na Kati]] (CECAFA). Timu ya taifa ya wanawake chini ya miaka 17 'Serengeti Girls' ilifuzu kucheza [[Michuano ya Kombe la Dunia la Wanawake]] nchini [[India]] mwaka 2022.<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti Girls yatinga Kombe la Dunia|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/serengeti-girls-yatinga-kombe-la-dunia-3839528|work=Mwananchi|accessdate=17 Desemba 2024|date=5 Juni 2022}}</ref> Hasheem Thabeet ni Mtanzania wa kwanza kucheza [[Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani|Ligi ya Mpira wa Kikapu ya Marekani]] ([[NBA]]).<ref>{{Rejea tovuti|title=Hasheem Thabeet Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html|work=Basketball-Reference.com|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2020-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201207100221/https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html}}</ref>[[Mwanariadha]] wa zamani wa Tanzania wa mbio za kati, [[Filbert Bayi|Filbert Bayi Sanka]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Filbert BAYI {{!}} Profile {{!}} World Athletics|url=https://www.worldathletics.org/athletes/tanzania/filbert-bayi-14347725|work=www.worldathletics.org|accessdate=2022-06-16}}</ref> mwaka 1974 aliboresha rekodi ya [[mbio ya mita 1500]], na mwaka wa [[1975]] aliboresha rekodi ya [[mbio ya maili moja]].<ref>{{Citation|title=1975 Miracle Mile: Filbert Bayi runs 3:51.0|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK3d7Ckh2o|language=sw-TZ|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Bayi's record may be gone but it should never be forgotten|url=https://www.heraldscotland.com/sport/13143168.bayis-record-may-gone-never-forgotten/|work=HeraldScotland|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Bado anashikilia rekodi ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya mita 1500. === Filamu === Tanzania ina tasnia maarufu ya [[filamu]] inayojulikana kwa jina la "[[Bongo Movie]]".<ref name="mfd">{{cite web|url=http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/|title=Swahiliwood: Researching Tanzania's Film Industry - Media for Development International|website=mfditanzania.com|accessdate=2022-06-17|archivedate=2020-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206210925/http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/}}</ref> Studio nyingi za utayarishaji filamu za Kitanzania ziko Dar es Salaam. Kabla ya uhuru wa Tanzania mwaka 1961, baadhi ya sinema za kigeni zilirekodiwa [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. [[Tamasha la Kimataifa la Filamu la Zanzibar]] huandaa maonyesho ya filamu, warsha, muziki pamoja na sanaa zingine za maigizo. == Tazama pia == * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Zanzibar]] * [[Orodha ya Magavana Wakuu wa Tanganyika]] * [[Orodha ya Masultan wa Zanzibar]] * [[Orodha ya watu maarufu wa Tanzania]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania kwa eneo]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Pato la Taifa]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Maendeleo]] * [[Utawala wa Kijiji - Tanzania]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] * [[Uchumi wa Tanzania]] ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Tanzania}} {{Commons}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{dmoz|Regional/Africa/Tanzania}} * [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx Tanzania Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx |date=20160812033656 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Ani-Corruption Portal]] {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Mikoa ya Tanzania}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Tanzania|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] tqy1erkz0lgkiq3smdkpvw331h6qazu 1558938 1558936 2026-05-30T06:24:00Z Gayle157 73366 /* Historia */ [[File:The National Archives UK - CO 1069-166-21.jpg]] [[WP:Mradi wa Nchi]] 1558938 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | lugha_rasmi = {{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} | kaulimbiu = "Uhuru na Umoja" | wimbo = "[[Mungu ibariki Afrika]]"<br>[[File:Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] | mji_mkubwa = [[Dar es Salaam]] | mji_mkuu = [[Dodoma]] | latd = 6 | latm = 11 | latNS = S | longd = 35 | longm = 44 | longEW = E | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = | muundo_uhuru = '''Uhuru''' kutoka [[Ufalme wa Muungano]] | eneo_jumla = 947 303<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=30 Machi 2024|year=2023}}</ref> | maji = 6.4<ref name="worldfactbook"/> | watu_kadirio = 65 642 682<ref name="worldfactbook"/> | sensa = 2022 | watu_sensa = 61 741 120<ref name="sensa22"/> | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 85.98<ref name="IMFWEO.TZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/TZA|title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Tanzania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 Aprili 2025 |access-date=22 Aprili 2025}}</ref> | mwaka_pato = 2025 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 1,280<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 293.59<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,370<ref name="IMFWEO.TZ" /> | mwaka_maendeleo = 2022 | maendeleo = {{ongezeko}} 0.555<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/TZA|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 Machi 2024|access-date=22 Machi 2023|archive-date=22 Machi 2025}}</ref> (ya 165)</br> {{kati}} | fedha = [[Shilingi ya Tanzania]] | majira_saa = +3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) | utaifa = Mtanzania | udereva = Kushoto | iso3166 = [[ISO 3166-2:TZ|TZ]] | tld = [[.tz]] | tukio1 = [[Tanganyika]] | tukio2 = [[Zanzibar]] | tukio3 = Muungano | tukio4 = Katiba ya sasa | tukio1_tarehe = 9 Desemba 1961 | tukio2_tarehe = 10 Desemba 1963 | tukio3_tarehe = 26 Aprili 1964 | tukio4_tarehe = 25 Aprili 1977 | jina_kawaida = Tanzania | matini_nembo = Nembo ya Tanzania | matini_bendera = Bendera ya Tanzania | dini = 63.1% [[Wakristo]]<br>34.1% [[Waislamu]]<br>1.5% [[Wasio na dini]]<br>1.2% [[Dini asilia za Kiafrika|dini asilia]]<br>0.1% wengine | msimbo_simu = [[Namba za simu Tanzania|255]] | maelezo_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | maelezo_ramani2 = Ramani ya Tanzania | matini_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | matini_ramani2 = Ramani ya Tanzania | jina_asili = | bendera =Flag of Tanzania.svg | nembo = Coat of arms of Tanzania.svg | ramani = File:Tanzania_(orthographic_projection).svg | ramani2 = File:Tanzania map-sw.svg | muundo_tarehe = siku/mwezi/mwaka | idadi_makabila = Kupita [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125]] | ukubwa_ramani2 = 250 | latd2 = 6 | latm2 = 48 | latNS2 = S | longd2 = 39 | longm2 = 17 | longEW2 = E | lugha_taifa = [[Kiswahili]] | mwaka_kadirio = 2023 | cheo_watu = 23 | cheo_kiongozi1 = [[Orodha ya Marais wa Tanzania|Rais]] | cheo_kiongozi2 = [[Orodha ya Makamu wa Rais Tanzania|Makamu wa Rais]] | cheo_kiongozi3 = [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania|Waziri Mkuu]] | cheo_kiongozi4 = [[Orodha ya Maspika wa Bunge la Tanzania|Spika]] | cheo_kiongozi5 = Jaji Mkuu | kiongozi1 = [[Samia Suluhu Hassan]] | kiongozi2 = [[Philip Isdor Mpango]] | kiongozi3 = [[Kassim Majaliwa]] | kiongozi4 = [[Tulia Ackson]] | kiongozi5 = [[George Mcheche Masaju]] }} '''Tanzania''' ([[jina rasmi]]: '''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''') ni [[nchi]] iliyopo [[Afrika ya Mashariki]], ndani ya ukanda wa [[Nchi za Maziwa Makuu|maziwa makuu ya Afrika]]. Imepakana na [[Uganda]] na [[Kenya]] upande wa [[kaskazini]], [[Bahari Hindi|Bahari ya Hindi]] upande wa [[mashariki]], [[Msumbiji]], [[Malawi]] na [[Zambia]] upande wa [[kusini]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Kongo]], [[Burundi]] na [[Rwanda]] upande wa [[magharibi]]. Eneo la Tanzania ni takriban [[kilometa za mraba]] 947,303. Eneo linalokaliwa na [[maji ya ndani|maji]] ni [[asilimia]] 6.2. [[Mlima Kilimanjaro]], [[mlima]] mrefu zaidi barani [[Afrika]], upo kaskazini-mashariki mwa Tanzania. [[Idadi]] ya watu kwa mujibu wa [[sensa]] ya mwaka [[2022]] ilikuwa 61,741,120<ref name="sensa22">{{Cite report|title=Sensa ya Watu na Makazi ya Mwaka 2022: Matokeo ya Mwanzo|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|date=Oktoba 2022|url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705484563-matokeomwanzooktoba2022.pdf}}</ref>. [[Msongamano]] wa watu ni 47.5 kwa [[km²]]. [[Mji mkuu]] ni [[Dodoma mjini|Dodoma]] (wenye wakazi 765,179) [[Dar es Salaam]] ndilo [[jiji]] kubwa zaidi, lenye watu 5,383,728, na linaendelea kuwa makao ya [[ofisi]] nyingi za [[serikali]], [[bandari]] kuu, na [[kitovu]] cha [[biashara]]. [[Mji|Miji]] mingine ni kama vile [[Mwanza (mji)|Mwanza]] (1,004,521), [[Arusha (mji)|Arusha]] (616,631), [[Mbeya (mji)|Mbeya]] (541,603), [[Morogoro (mji)|Morogoro]] (471,409), [[Kahama (mji)|Kahama]] (453,654), [[Tanga (mji)|Tanga]] (393,429), [[Geita (mji)|Geita]] (361,671), [[Tabora (mji)|Tabora]] (308,741) na [[Sumbawanga (mji)|Sumbawanga]] (303,986).<ref>{{Cite report|title=Administrative Units Population Distribution Report|date=Desemba 2022|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|language=en|url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf}}</ref> Mabaki mengi muhimu ya [[zamadamu]] yaligunduliwa nchini Tanzania.<ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Idrian N. Resnick |title=Tanzania: History, Geography, and Culture |website=Britannica |date=Mei 14, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[zama za Mawe]] na [[Zama za Shaba|Shaba]], kulikuwa na [[Uhamiaji wa binadamu|uhamaji]] wa kihistoria kutoka kaskazini kuingia Tanzania wa wazungumzaji wa [[Kikushi|Kikushi cha Kusini]] waliokuwa na sifa kama za [[Wairaqw]] wa leo, waliotoka [[Ethiopia]] ya leo; pia kulikuwepo na watu wa Kikushi cha Mashariki waliotoka kaskazini mwa [[Ziwa Turkana]] kati ya miaka 2,000 hadi 4,000 iliyopita; pamoja na [[Waniloti]] wa Kusini kama [[Wadatooga]], waliotokea katika mpaka wa [[Sudan Kusini]] na Ethiopia takribani miaka 2,900 hadi 2,400 iliyopita. Uhamiaji huo ulifanana kwa wakati na ujio wa [[Wabantu]] wa Mashariki kutoka [[Afrika Magharibi]] waliotua katika maeneo ya [[Ziwa Viktoria]] na [[Ziwa Tanganyika]].<ref name="Tanzania_Antiquities">{{cite web |url=http://www.mnrt.go.tz/ |title=Antiquities and Human Origins in Tanzania |website=mnrt.go.tz |publisher=Wizara ya Maliasili na Utalii |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 19]], Tanzania bara ilikuwa chini ya [[utawala]] wa [[Ujerumani|Wajerumani]] kama sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]], na baada ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]], [[Waingereza]] walichukua [[mamlaka]] kwa jina la [[Tanganyika]], huku [[Visiwa vya Zanzibar]] vikisalia katika usimamizi tofauti wa kikoloni.<ref name="BBC_Tanzania_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile |website=BBC News |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kupata [[uhuru]] mwaka [[1961]] (Tanganyika) na [[1963]] (Zanzibar), nchi hizo mbili ziliungana mwaka [[1964]] na kuunda [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]]. Tanganyika iliingia katika [[Jumuiya ya Madola]] na Tanzania kwa sasa ni mwanachama wa jumuiya hiyo kama [[taifa]] moja.<ref name="Commonwealth_Tanzania">{{cite web |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/tanzania |title=Tanzania - Member State Profile |website=thecommonwealth.org |publisher=The Commonwealth |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Leo, [[katiba|kikatiba]] Tanzania ni [[jamhuri]] ya [[Rais|urais]] inayofuata [[mfumo wa vyama vingi]] lakini imekuwa chini ya [[Mfumo wa chama kimoja|chama kimoja]] kikuu ambacho kimeshikilia [[madaraka]] moja kwa moja tangu uhuru ingawa jina lake lilibadilika kutoka [[Tanganyika African National Union]] hadi [[Chama cha Mapinduzi]] mwaka [[1977]].<ref name="WFB_Tanzania_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government and Politics |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania haijawahi kupitia machafuko makubwa ya ndani tangu uhuru, na inahesabiwa kuwa miongoni mwa nchi salama na tulivu zaidi kisiasa barani [[Afrika]].<ref name="BBC_Tanzania_Profile"/> Idadi ya watu wa Tanzania inajumuisha [[makabila]], [[lugha]], na [[dini]] zaidi ya 120. [[Ukristo]] ndio [[dini]] yenye wafuasi wengi, ikifuatwa na [[Uislamu]] na [[dini za jadi]].<ref name="WFB_Tanzania_People">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#people-and-society |title=Tanzania - World Factbook: People and Society |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania ndiyo nchi yenye tofauti kubwa zaidi za lugha Afrika ya Mashariki. Ingawa hakuna [[lugha rasmi]] kisheria, [[Kiswahili]] hutumika kama [[lugha ya taifa]], na [[Kiingereza]] hutumika katika biashara za kimataifa, [[diplomasia]], [[mahakama]] za juu, na [[elimu]] ya [[Elimu ya sekondari|sekondari]] na [[elimu ya juu|ya juu]]. [[Kiarabu]] huzungumzwa pia visiwani Zanzibar.<ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Jiografia|Kijiografia]], Tanzania ina [[milima]] na [[misitu]] mingi kaskazini-mashariki, ikiwemo [[Mlima Kilimanjaro]], mlima mrefu zaidi Afrika na mlima pekee wa kujitegemea kwa [[kimo]] [[Dunia|duniani]].<ref name="UNESCO_Kilimanjaro">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/403 |title=Kilimanjaro National Park |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> [[Maziwa Makuu ya Afrika]] yote matatu yanapatikana kwa sehemu ndani ya Tanzania: [[Ziwa Viktoria]] ([[ziwa]] kubwa zaidi Afrika), [[Ziwa Tanganyika]] (ziwa lenye [[kina]] kirefu zaidi na [[samaki]] wa pekee), na [[Ziwa Nyasa]] upande wa kusini. Ukanda wa pwani una joto na unyevunyevu, na Visiwa vya Zanzibar vipo karibu na mwambao. [[Eneo la Hifadhi ya Menai Bay]] ni eneo kubwa zaidi la hifadhi ya baharini Zanzibar. [[Maporomoko ya Kalambo]] yaliyoko mpakani na Zambia ndiyo maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika. Tanzania ni moja ya nchi maarufu duniani kwa [[safari]] za [[utalii]].<ref name="WFB_Tanzania_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> ==Jina== [[Jina]] "Tanzania" liliundwa kama mkusanyiko wa majina ya maeneo mawili yaliyoungana kuunda nchi: [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]].<ref>{{Rejea tovuti|title=tanzania {{!}} Etymology, origin and meaning of the name tanzania by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/tanzania|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Jina lilipatikana kwa mashindano yaliyotangazwa mwaka 1964 na serikali kutafuta jina fupi zaidi kuliko "Jamhuri ya Tanganyika na Zanzibar". Mshindi alikuwa mwenyeji wa Dar es Salaam aliyeitwa [[Mohamed Iqbal Dar]] ([[1944]] - [[2025]]) <ref>https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/kitaifa/aliyebuni-jina-tanzania-afariki-dunia-4950694</ref>. Alipendekeza kuunganisha [[herufi]] tatu za kwanza za [[Tanganyika|TANganyika]] na [[Zanzibar|ZANzibar]] akafikia "Tanzan". Hakuridhika bado, akaona nchi nyingi za Afrika zina majina yanayoishia na "ia" akaongeza herufi hizi. Mwenyewe alieleza baadaye chaguo lake kwamba aliamua kutumia "I" ya jina lake Iqbal na "A" ya jina la madhehebu yake aliyoyafuata katika Uislamu ya [[Ahmadiyya]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://globalpublishers.co.tz/mohammed-iqbal-dar-mbunifu-wa-jina-la-tanzania/|title=Mohammed Iqbal Dar: Mbunifu wa jina la Tanzania|date=2016-03-07|work=Global Publishers|accessdate=2019-04-28}}</ref> Jina "Tanganyika" linatokana na maneno ya [[Kiswahili]] "tanga" na "nyika", yakiunda msemo "tanga nyikani". Wakati fulani inaelezwa kama marejeleo ya Ziwa Tanganyika. <ref>{{Rejea tovuti|title=Loading...|url=http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html|work=home.frognet.net|accessdate=2022-06-16}}</ref> Jina la Zanzibar linatokana na "[[zenji]]", jina la watu wa eneo hilo (inadaiwa lina maana ya "nyeusi"), na neno la Kiarabu "barr", ambalo linamaanisha pwani au ufukwe.<ref>{{Rejea tovuti|title=zanzibar {{!}} Etymology, origin and meaning of the name zanzibar by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/zanzibar|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> == Historia == {{main|Historia ya Tanzania|Historia ya Zanzibar}} {{Kwa|historia ya maeneo ya Tanzania kabla ya 1964|Tanganyika (nchi)|Zanzibar|Afrika ya Mashariki ya Kijerumani}} [[File:The National Archives UK - CO 1069-166-21.jpg|thumb|Julius Nyerere akidai Uhuru Kamili kutoka kwa Uingereza.]] [[Historia ya Tanzania]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ikijumuisha Tanganyika Bara na [[visiwa vya Zanzibar]]. Ugunduzi wa [[akiolojia]] katika [[Bonde la Oltupai]] na maeneo mengine unaonyesha kuwa eneo hili limekuwa na makazi ya binadamu tangu nyakati za kale sana na lina baadhi ya ushahidi muhimu zaidi kuhusu mageuzi ya awali ya binadamu. <ref name="Olduvai">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Olduvai-Gorge |title=Olduvai Gorge: Archaeological Site, Tanzania |website=Britannica |date=April 24, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kwa karne nyingi, eneo hili lilikaliwa na jamii mbalimbali, zikiwemo jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]], huku maeneo ya pwani yakijumuishwa katika mitandao ya biashara ya [[Bahari ya Hindi]] iliyounganisha [[Afrika Mashariki]] na [[Uarabuni]], [[Uajemi]], [[Uhindi]], na baadaye [[China]]. <ref name="Swahili_Coast">{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/swahili-coast/ |title=The Swahili Coast |website=nationalgeographic.org |publisher=National Geographic Society |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kuanzia kipindi cha kati cha historia, [[Miji-dola ya Waswahili|miji kadhaa ya Waswahili]] ilistawi kando ya pwani, ikiwemo [[Kilwa]], ambayo ilikuja kuwa kitovu muhimu cha biashara na utamaduni. <ref name="Kilwa">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/144 |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Ushawishi wa [[Wareno]] ulijitokeza katika sehemu za pwani katika [[karne ya 16]], lakini baadaye ukachukuliwa na [[Waarabu]] wa [[Omani]], hasa [[Zanzibar]]. Katika [[karne ya 19]], Zanzibar iliibuka kama kituo muhimu cha biashara, huku upanuzi wa ukoloni wa [[Ulaya]] ukiongezeka katika maeneo ya bara. Kufikia mwishoni mwa [[karne ya 19]], sehemu kubwa ya Tanzania Bara ilikuwa imekuwa sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]]. <ref name="German_East_Africa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa |title=German East Africa: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baada ya [[Ujerumani]] kushindwa katika [[Vita vya Kwanza vya Dunia]], [[Tanganyika]] iliwekwa chini ya utawala wa [[Uingereza]] kama eneo la mamlaka ya Ligi ya Mataifa na baadaye eneo la udhamini la [[Umoja wa Mataifa]]. Harakati za uzalendo ziliongezeka baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikiongozwa hasa na [[Julius Nyerere]] na Chama cha [[Tanganyika African National Union]] (TANU). <ref name="TANU">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tanganyika-African-National-Union |title=Tanganyika African National Union |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tanganyika ilipata uhuru kutoka kwa [[Uingereza]] tarehe 9 Desemba 1961 na kuwa jamhuri mwaka 1962, huku Nyerere akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="Tanganyika_Independence">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile - Timeline |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> [[Zanzibar]], mapinduzi yaliyotokea Januari 1964 yaliuangusha utawala wa Kisultani uliotawaliwa na [[Waarabu]] na kusababisha kuundwa kwa serikali mpya. <ref name="Zanzibar_Revolution">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zanzibar/History |title=Zanzibar: History of the Archipelago |website=Britannica |date=April 15, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baadaye mwaka huo, Tanganyika na Zanzibar ziliungana na kuunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania tarehe 26 Aprili 1964. Chini ya uongozi wa Nyerere, Tanzania ilifuata sera za [[ujamaa]] wa Kiafrika zilizojulikana kama Ujamaa, kabla ya mageuzi ya kiuchumi na kufunguliwa kwa mfumo wa kisiasa kuanzishwa mwishoni mwa [[karne ya 20]]. <ref name="Ujamaa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere |author=Donald Innis Ray |title=Julius Nyerere: President of Tanzania |website=Britannica |date=October 10, 2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Tanzania imeendelea kuwa jamhuri huru na mwanachama muhimu wa mashirika ya kikanda kama [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC) na [[Umoja wa Afrika]] (AU). <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> ==Jiografia== {{main|Jiografia ya Tanzania|Maziwa ya Tanzania|Mito ya Tanzania|Orodha ya milima ya Tanzania|Funguvisiwa la Zanzibar}} Ikiwa na eneo la kilomita za mraba 947,303 (365,756 sq mi), Tanzania ni nchi ya 13 kwa ukubwa barani Afrika na ya 31 kwa ukubwa duniani.<ref>{{Rejea tovuti|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|work=web.archive.org|date=2014-02-09|accessdate=2022-06-15|archivedate=2014-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html}}</ref> Inapakana na Kenya na Uganda upande wa kaskazini; Rwanda, Burundi, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa magharibi; na Zambia, Malawi, na Msumbiji upande wa kusini. [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|Zana ya kukatia mawe yenye umri wa miaka milioni 1.8 iligunduliwa huko [[Olduvai Gorge]] na kuonyeshwa kwenye [[British Museum]].]] Tanzania iko kwenye pwani ya mashariki ya Afrika na ina ufuo wa [[Bahari ya Hindi]] takriban kilomita 424 (885 mi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean.|url=https://www.fao.org/3/a0477e/a0477e13.htm|work=www.fao.org|accessdate=2022-06-15}}</ref> Pia inajumuisha visiwa kadhaa vya pwani, vikiwemo [[Unguja]] (Zanzibar), [[Pemba (kisiwa)|Pemba]], na [[Kisiwa cha Mafia|Mafia]]. Tanzania ni nchi yenye sehemu za juu na za chini kabisa barani Afrika: [[Mlima Kilimanjaro]], wenye urefu wa mita 5,895 (futi 19,341) juu ya usawa wa bahari, na kina cha [[Ziwa Tanganyika]], katika mita 1,471 (futi 4,826) chini ya usawa wa bahari kwa mtiririko huo. [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|Uhamaji wa Nyumbu [[Serengeti]]]] Tanzania ina milima na misitu minene kaskazini-mashariki, ambako kuna Mlima Kilimanjaro. Nchi iko katika eneo la [[Maziwa makubwa ya Afrika]], hivyo [[Ziwa|maziwa]] yanafunika km² 61,500, yaani 6% za eneo lote la nchi. Upande wa kaskazini na magharibi kuna [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ziwa kubwa zaidi barani Afrika, na [[Ziwa Tanganyika]], ziwa lenye kina kirefu zaidi barani humo, linalojulikana kwa aina yake ya kipekee ya samaki. Upande wa kusini magharibi kuna [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Nyasa]]. Eneo la katikati mwa Tanzania ni uwanda mkubwa, wenye tambarare na ardhi ya kilimo. Ukanda wa mashariki una joto na unyevunyevu, huku Visiwa vya Zanzibar vikiwa karibu. Maporomoko ya maji ya [[Mto Kalambo|Kalambo]] katika mkoa wa kusini-magharibi mwa [[Rukwa]] ni maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika, na yanapatikana karibu na ufuo wa kusini-mashariki wa Ziwa Tanganyika kwenye mpaka na Zambia. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kalambo Falls {{!}} waterfall, East Africa {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kalambo-Falls|work=www.britannica.com|accessdate=2022-06-15|language=en}}</ref> Eneo la [[Hifadhi ya Menai Bay]] visiwani Zanzibar ndilo eneo kubwa zaidi la bahari lililohifadhiwa. ===Hali ya hewa=== {{Main|Tabia ya nchi Tanzania}} [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|Ramani ya Tanzania ya uainishaji wa hali ya hewa Köppen]] Hali ya hewa inatofautiana sana ndani ya Tanzania. Katika nyanda za juu, halijoto huanzia 10 hadi 20 °C (50 na 68 °F) wakati wa msimu wa baridi na joto kwa mtiririko huo. {{multiple image |align = right |direction = horizontal |image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg |caption1 = Tembo akipita karibu na [[Mlima Kilimanjaro]] |width1 = 180 |image2 = Ngorongoro Crater.jpg |caption2 = [[Hifadhi ya Ngorongoro]] |width2 = 160 |header_align = centre }} Tanzania hupata [[majira ya joto]] katika [[Mwezi (wakati)|miezi]] ya [[Desemba]], [[Januari]] na [[Februari]] (25–31 °C au 77.0–87.8 °F) huku kipindi cha baridi zaidi kikitokea kati ya [[Mei]] na [[Agosti]] (15–20 °C au 59–68 °F). Halijoto ya kila mwaka ni 20 °C (68.0 °F). Hali ya hewa ni baridi katika maeneo ya milima mirefu. Tanzania ina vipindi viwili vikuu vya mvua: mvua za [[vuli]] hunyesha katika miezi ya [[Oktoba]], [[Novemba]] na [[Desemba]] na mvua za [[masika]] hunyesha katika miezi ya [[Machi]], [[Aprili]] na [[Mei]] ingawa zipo tofauti ndogo kati ya sehemu mbalimbali.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://worldcat.org/oclc/1075513535|title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March-May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing.|last=Zorita|first=Eduardo|last2=Tilya|first2=Faustine|date=2002|oclc=1075513535}}</ref> Kiasi cha mvua na halijoto husababisha tofauti za aina ya [[uoto wa asili]], [[udongo]] na aina ya [[mazao]] yanayolimwa. Mabadiliko ya hali ya hewa nchini Tanzania yanasababisha kuongezeka kwa joto na uwezekano mkubwa wa matukio ya mvua kubwa (kusababisha mafuriko) na vipindi vya ukame.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|work=www.climatelinks.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa|accessdate=2022-06-16|archive-date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209143534/https://www.futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|url-status=dead}}</ref> Mabadiliko ya hali ya hewa tayari yanaathiri sekta za kilimo, rasilimali za maji, afya na nishati nchini Tanzania. Kupanda kwa kina cha bahari na mabadiliko ya ubora wa maji kunatarajiwa kuathiri uvuvi na ufugaji wa samaki.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|work=www.adaptation-undp.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2022-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416075500/https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania}}</ref>[[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|Twiga Masai ni mnyama wa taifa la Tanzania]] Tanzania ilitoa [[Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi]] (NAPAs) mwaka 2007 kama ilivyoagizwa na [[Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Mabadiliko ya Tabianchi]]. Mwaka 2012, Tanzania ilitoa Mkakati wa Kitaifa wa Mabadiliko ya Tabianchi ili kukabiliana na wasiwasi unaoongezeka wa athari mbaya za mabadiliko ya tabianchi katika mazingira ya kijamii na kiuchumi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|work=web.archive.org|date=2021-04-17|accessdate=2022-06-16|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0}}</ref> ===Wanyamapori na Hifadhi=== {{Main|Wanyamapori nchini Tanzania}} {{See also|Mbuga za Taifa la Tanzania}}Tanzania ina takriban 20% ya [[spishi]] za wanyama wengi wa [[Afrika]] wenye [[damu moto]], wanapatikana kwenye mbuga zake za Taifa, hifadhi na [[bahari]]. Hifadhi za Taifa na mbuga za wanyama zimeenea katika eneo la zaidi ya kilomita za mraba 42,000 (sq. mi 16,000) na kuunda karibu 38% ya eneo la nchi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania travel guide {{!}} Tanzania {{!}} Zepisa African safaris|url=https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/|work=web.archive.org|date=2020-12-01|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201202741/https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57|title=Indigenous People in Africa: Contestations, Empowerment and Group Rights|last=Ridwan|first=Laher|last2=Korir|first2=SingíOei|date=2014-05-05|publisher=Africa Institute of South Africa|isbn=978-0-7983-0464-1|language=en}}</ref> Tanzania ina mbuga 21 za taifa, pamoja na hifadhi mbalimbali za wanyamapori na misitu, ikijumuisha [[Hifadhi ya Ngorongoro]]. Magharibi mwa Tanzania, [[Hifadhi ya Taifa ya Gombe]] ni kitovu ya uchunguzi unaoendelea wa [[Jane Goodall]] wa tabia ya [[Sokwe (Hominidae)|sokwe]], ambao ulianza mwaka wa 1960.<ref>{{Rejea tovuti|title=The official site of the Tanzania National Parks - Gombe Stream National Park|url=http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html|work=web.archive.org|date=2014-10-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC|title=Nature's strongholds : the world's greatest wildlife reserves|last=Riley|first=Laura|date=2005|publisher=Princeton, N.J. : Princeton University Press|others=unknown library|isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> Tanzania ina [[bioanuwai]] nyingi na ina aina mbalimbali za makazi ya wanyama.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua|title=Biodiversity in sub-Saharan Africa and its islands : conservation, management, and sustainable use|last=Stuart|first=S. N.|date=1990|publisher=Gland, Switzerland : IUCN|others=Internet Archive|isbn=978-2-8317-0021-2}}</ref> Katika uwanda wa [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] nchini Tanzania, [[nyumbu]] (''Connochaetes taurinus mearnsi''), "[[Bovids|''bovids'']]" wengine na [[Punda milia|pundamilia]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti wildebeest migration explained with moving map|url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration|work=www.expertafrica.com|accessdate=2022-06-16}}</ref> hushiriki katika uhamaji mkubwa wa kila mwaka. Tanzania ni nyumbani kwa takriban spishi 130 za [[amfibia]] na zaidi ya spishi 275 za wanyama watambaao, wengi wao wanapatikana Tanzania tu na wamejumuishwa katika orodha ya [[International Union for Conservation of Nature]].<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020 }}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> Tanzania ina idadi kubwa ya simba duniani.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 Agosti 2019|website=allAfrica.com|language=en}}</ref> Tanzania ilikuwa na alama 7.13/10 kwenye [[Forest Landscape Integrity Index]] mwaka 2019, ilishika nafasi ya 54 duniani kati ya nchi 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}</ref> ==Serikali na Utawala== {{main|Mikoa ya Tanzania|Wilaya za Tanzania}} [[Muundo]] wa [[uongozi]] na [[utawala]] katika kipindi cha [[ukoloni]] ulizingatia mgawanyo wa [[madaraka]] baina ya mihimili mitatu ya [[dola]] yaani [[serikali]], [[bunge]] na [[mahakama]]. Tangu [[uhuru]], mgawanyo wa madaraka na uhusiano miongoni mwa mihimili hiyo uliimarishwa kwa kuzingatia wakati, mahitaji ya [[demokrasia]] na misingi ya [[utawala bora]] na umeainishwa pia katika [[katiba]] ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Ibara ya 4 (1). Kuwepo kwa [[mfumo wa vyama vingi]] pia kulikuwa hatua ya kuendelea kuimarisha utawala wa ushiriki wa wananchi kadiri mahitaji ya upanuzi wa maono na [[falsafa]] [[duniani]]. [[Ugatuzi]], yaani mgawanyo wa kiutawala, unafuata Katiba ya nchi I 2.2. Tanzania imegawiwa kwa [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] 31. Kila [[mkoa]] huwa na [[wilaya]] ndani yake. Jumla ya wilaya ni 169, ambazo kati yake 34 ni miji. Ndani ya wilaya kuna ngazi za [[tarafa]] na [[kata]]. Chini ya kata kuna [[vijiji]] na wakati mwingine ngazi ya chini tena ambayo ni vitongoji. {| class="wikitable" !Mkoa !Makao Makuu !Mkoa !Makao Makuu !Ramani ya mikoa |- |[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |[[Arusha]] |[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |[[Mwanza]] | rowspan="15" |{{Tanzania_Regions_Labelled_Map|width=450}} |- |[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |[[Dar es Salaam]] |[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |[[Njombe]] |- |[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |[[Dodoma]] |[[Mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] |[[Wete]] |- |[[Mkoa wa Geita|Geita]] |[[Geita]] |[[Mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] |[[Chake Chake]] |- |[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |[[Iringa]] |[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |[[Kibaha]] |- |[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |[[Bukoba]] |[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |[[Sumbawanga]] |- |[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |[[Mpanda]] |[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |[[Songea]] |- |[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |[[Kigoma]] |[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |[[Shinyanga]] |- |[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |[[Moshi]] |[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |[[Bariadi]] |- |[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |[[Lindi]] |[[Mkoa wa Singida|Singida]] |[[Singida]] |- |[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |[[Babati]] |[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |[[Tabora]] |- |[[Mkoa wa Mara|Mara]] |[[Musoma]] |[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |[[Tanga]] |- |[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |[[Mbeya]] |[[Mkoa wa Unguja Kusini|Zanzibar Kati/Kusini]] |[[Koani]] |- |[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |[[Morogoro]] |[[Mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] |[[Mkokotoni]] |- |[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |[[Mtwara]] |[[Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Magharibi]] |[[Zanzibar]] |} === Miundo ya muungano === Tangu muungano wa Tanganyika na Zanzibar kufanyika mwaka 1964 Tanzania imekuwa na miundo ifuatayo: * Nchi inatawaliwa na [[serikali ya muungano]] ikitekeleza [[sheria]] zinazotolewa na [[bunge la Tanzania]]. * [[Tanganyika]] au Tanzania bara haina [[serikali]] wala [[bunge]] la pekee. * [[Zanzibar]] (visiwa vya [[Unguja]] na [[Kisiwa cha Pemba|Pemba]]) ina serikali na bunge lake vinavyoratibu mambo yasiyo ya muungano. Mambo yafuatayo yamekubalika kuwa shughuli za muungano: * Mambo ya nje * Jeshi * Polisi * Mamlaka ya dharura * Uraia * Uhamiaji * Biashara ya nje * Utumishi wa umma * Kodi ya mapato, forodha * Bandari, Usafiri wa anga, Posta na Simu == Demografia == {{Main|Demografia ya Tanzania}} [[File:Human_population_density_Tanzania.png|thumb|Msongamano wa watu nchini mwaka 2022.|300x300px]] Watu wa Tanzania hawaenei sawasawa. Katika maeneo makavu sana, kwa wastani kuna mtu mmoja tu kwa kilomita ya mraba (1/km²), lakini sehemu zenye [[rutuba]] za [[bara]], kuna watu 51 kwa kila kilomita ya mraba. Hatimaye huku [[Unguja]] kuna watu 134 kwa kilomita ya mraba na katika [[Mkoa wa Dar es Salaam]] ni 3,133 kwa kilomita ya mraba. Asilimia 70 hivi huishi [[kijiji|vijijini]], ingawa uhamiaji mijini unakwenda kasi.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) "Report reveals rapid rural -urban migration". thecitizen.co.tz.</ref> ===Makabila=== Jamii nyingi za watu zimeishi na kushirikiana katika eneo la Tanzania bara kwa [[milenia]] nyingi. [[Picha:Sukump1.jpg|thumb|300px|Wasukuma ndio kabila kubwa zaidi nchini.]] Kati ya jamii hizo, nyingi zilikuja kutoka maeneo mengine ya Afrika. Nyingi katika jamii zilizohamia sehemu hii ziliingia katika makundi madogomadogo kwa [[amani]], ingawa ziko zilizoingia kwa njia ya [[uvamizi]] na [[vita]]. Baadhi ya jamii zilizovamiwa zilijihami na kuwazuia wahamiaji wasiendelee kuteka maeneo mengine. Kufikia mwaka [[1884]], wakati Wajerumani walipoanza harakati za kufanya sehemu hii ya Afrika kuwa [[koloni]] lao, kulikuwa na [[Kabila|makabila]] zaidi ya 120 katika eneo la Tanzania bara. Kuna [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125 hivi]]. Makabila yenye watu zaidi ya [[milioni]] [[moja]] ni [[Wasukuma]], [[Wanyamwezi]], [[Wachaga]], [[Waha]], [[Wagogo]], [[Wahaya]], [[Wajaluo]] na [[Wamakonde]]. Jambo la pekee kuhusu jamii zilizoishi na zinazoendelea kuishi Tanzania ni kwamba wakazi asili wanawakilisha makundi yote makuu manne ya [[lugha]] barani Afrika.<ref>Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. pp. 1967–. ISBN 978-3-11-018418-1.</ref> 1. Idadi kubwa sana ya Watanzania ni wa jamii ya [[Wabantu]] (k.m. Wazaramo, Wapare na Wapogoro). 2. Nje ya hao, kuna [[Waniloti]], kwa mfano [[Wamasai]] na [[Wajaluo]] ambao wengi wao zaidi wanaishi [[Kenya]]. 3. Kundi lingine ni makabila ya [[Wakushi]] wanaoishi kaskazini mwa Tanzania; hao ni makabila ya [[Wairaqw]], [[Wafiome]], [[Wasi]] na [[Waburunge]]. 4. Kuna kundi la [[Wakhoisan]] wanaofanana na makabila ya [[Botswana]] na [[Namibia]]; wanaitwa [[Wasandawe]] . Hatimaye kuna [[Wahadzabe]] wachache ambao [[utafiti]] wa [[DNA]] umeonyesha hivi karibuni wana uhusiano wa asili na [[Watwa]] wa nchi za [[Afrika ya Kati]]. Pia kuna asilimia ndogo ya watu wenye asili ya nje ya bara la [[Afrika]], kwa mfano [[Wahindi]], [[Waarabu]], [[Waindochina]], [[Wafarsi]], [[Wachina]], [[Wagiriki]] na [[Waingereza]]. Hii ilisababishwa na karne za mchanganyiko wa mahitaji ya biashara yaliyofanywa na mabara ya [[Ulaya]] na [[Asia]] hapo [[Afrika]]. {{Makabila ya Tanzania}} === Lugha === {{main|Orodha ya lugha za Tanzania}} Nchini Tanzania kuna [[lugha]] za [[kabila|kikabila]] zaidi ya mia moja na ishirini, kwa kuwa kila kabila lina lugha yake. [[Kiswahili]] ndiyo [[lugha ya taifa]] na inazidi kuwa [[lugha mama]]<ref>Kadiri ya Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. p. 1967. ISBN 978-3-11-018418-1 tayari Kiswahili ni lugha ya kwanza kwa asilimia 10 za wananchi</ref> kwa [[watoto]] wengi, hasa mijini.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier. 2010. pp. 1026–. ISBN 978-0-08-087775-4.</ref> Walau asilimia 90 za wakazi wanakitumia walau kama [[lugha ya pili]]. Kiswahili ni mojawapo kati ya [[lugha za Kibantu]]: hii imesaidia sana kukubaliwa kwa Kiswahili nchini, kwa sababu idadi kubwa ya Watanzania ni wasemaji wa lugha za [[Kibantu]]. Kiswahili kinatumika kama lugha baina ya watu wa makabila mbalimbali na kwa mambo rasmi; kwa hiyo ni lugha rasmi ya [[dhati]]. Baada ya [[uhuru]], [[Kiingereza]] (iliyokuwa lugha ya [[ukoloni|kikoloni]] kabla ya [[uhuru]]) iliendelea kutumika kwa mambo kadhaa rasmi na kwa [[elimu]] kuanzia [[sekondari]] ingawa sera mpya inataka Kiswahili kishike nafasi yake hadi [[chuo kikuu]];<ref>"Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan". AFK Insider. 17 February 2015. Retrieved 23 February 2015.</ref> kwa hiyo ilichukuliwa kama lugha rasmi ya dhati pamoja na Kiswahili. Lakini utumizi rasmi wa Kiingereza umepungua katika milongo iliyopita, na sasa utumizi huu karibu umekwisha. Kwa hiyo siku hizi ni kawaida zaidi kuchukulia Kiswahili kama lugha rasmi ya dhati pekee. [[Sera]] mpya ya elimu inakusudia kufanya Kiswahili kuwa [[lugha ya kufundishia]] katika ngazi zote kufikia mwaka [[2024]]. === Dini === [[File:Cathedral of Arusha.jpg|thumb|left|250px|[[Kanisa kuu]] la Arusha]] {{Main|Dini nchini Tanzania}} Nchi haina [[dini rasmi]] na [[katiba]] ya Tanzania inatangaza [[uhuru wa dini]] kwa wote. Mara nyingi idadi ya wafuasi wa [[dini]] hutajwa kuwa [[theluthi]] moja [[Uislamu|Waislamu]], theluthi moja [[Ukristo|Wakristo]] na theluthi moja wafuasi wa [[dini za jadi]]. Lakini tangu [[uhuru]] swali la dini ya wananchi halijaulizwa tena katika [[sensa]], kwa hiyo kadirio la theluthi-theluthi inawezekana ni zaidi azimio la kisiasa. Kwenye funguvisiwa la [[Zanzibar]] idadi ya Waislamu huaminiwa kuwa takriban 97%. == Usafiri == {{Main|Usafiri wa Tanzania}} [[File:Magufuli Bus Terminus, Mbezi, Ubungo MC.jpg|350px|left|thumbnail| Kituo cha Mabasi cha Magufuli, Mbezi]] Usafiri nchini Tanzania ni hasa kwa njia ya [[barabara]]. Nyingine ni [[reli]] na [[Ndege (uanahewa)|ndege]]. Kwenye [[Maziwa makubwa ya Afrika|maziwa makubwa]] na [[pwani]] ya Bahari Hindi kuna pia usafiri wa [[meli]]. Hadi sasa idadi ya barabara za [[lami]] si kubwa. Kuna hasa njia nzuri kati ya [[Dar es Salaam]], [[Mbeya]] katika kusini-magharibi, Dodoma katika kitovu cha nchi, Arusha / Tanga katika kaskazini-mashariki. Kusini-Mashariki na Magharibi ya nchi kwa jumla haina barabara nzuri na [[mawasiliano]] ni magumu. Mashirika mawili ya reli yanayohudumia Tanzania: ni TRC ([[Shirika ya Reli Tanzania]] - ''Tanzania Railways Corporation'') na [[TAZARA]] (''Tanzania-Zambia Railways Corporation''). TRC imetawala reli ya kati kuanzia Dar es Salaam hadi [[Kigoma]] halafu reli ya Tanga kati ya Tanga na Arusha. Tazara imeunganisha Dar es Salaam na kusini ya nchi hadi Zambia. Zote hazikutunzwa vizuri na usafiri unakumbwa na huduma mbaya pamoja na [[ajali]]. Huduma kwa ndege zinatumia hasa viwanja vya ndege 11 vyenye barabara ya lami kwa ajili ya ndege, hasa [[Uwanja wa ndege wa kimataifa wa Julius Nyerere|Julius Nyerere/Dar es Salaam]], [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro/Arusha-Moshi]] na [[Zanzibar]]-Kisauni. Pia kuna viwanja vingine vya ndege kama vile uwanja wa ndege wa Mwanza, Bukoba na Kigoma. Usafiri wa majini pia unafanyika hasa katika bahari ya Hindi, ingawa hakuna meli ya serikali hapo na mashirika binafsi hutoa huduma. Usafiri wa majini hufanyika pia katika maziwa ya Viktoria, Tanganyika na Nyasa. Miongoni mwa meli ni [[MV Bukoba]] iliyozama tarehe [[21 Mei]] [[1996]] pamoja na abiria karibu 1,000 na [[MV Nyerere]] iliyozama tarehe [[20 Septemba]] [[2018]] pamoja na abiria zaidi ya 200. Katika ziwa Tanganyika ipo meli ya Mv Liemba ambayo ilianza kutumika tangia kipindi cha ukoloni wa Wajerumani: inatoa huduma kati ya miji ya mwambao wa ziwa Tanganyika na nchi jirani. Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya [[geji sanifu]] nchini Tanzania inayolenga kuunganisha [[Dar es Salaam]] na [[Morogoro]].<ref>[http://www.theeastafrican.co.ke/business/Tanzania-railway-construction/2560-3801608-6plii9/index.html Turkish, Portuguese firms win bid to construct Tanzania’s SGR], tovuti ya theeastafrican.co.ke ya 6 Februari 2017, iliangaliwa Mei 2017</ref> Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi [[Mwanza]] na hatimaye hadi [[Burundi]]. == Urithi wa Dunia == [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|left|Mchoro wa mwaka [[1572]] ukionyesha mji wa [[Kilwa]] ulivyokuwa wakati huo.]] Mahali pafuatapo katika Tanzania pamepokewa katika orodha ya [[UNESCO]] ya "[[Urithi wa Dunia]]" (mwaka wa kukubaliwa – jina la mahali) * 1979 – Hifadhi ya Taifa [[Ngorongoro]]. * 1981 – [[Hifadhi ya Serengeti]]. * 1981 – Magofu ya [[Kilwa Kisiwani]] na Songo Mnara. * 1982 – Hifadhi ya Taifa [[Selous]]. * 1987 – Hifadhi ya Taifa [[Hifadhi ya Kilimanjaro|Kilimanjaro]]. * 2000 – [[Mji Mkongwe]] wa [[Jiji la Zanzibar]] / [[Unguja]]. * 2006 – [[Michoro ya Kondoa]]. == Utamaduni na Sanaa == {{Main|Utamaduni wa Kitanzania}} === Muziki === {{Main|Muziki wa Tanzania}} Kuna aina zaidi ya tano za muziki nchini Tanzania, kama zilivyofafanuliwa na [[BASATA]] ni pamoja na [[Ngoma (muziki)|ngoma]] [[Ngoma za asili|(ngoma za asili]]), [[Muziki wa dansi|dansi]], [[kwaya]] (muziki wa injili), [[taarab]], na [[Bongo Flava|bongo flava]] ([[Muziki wa pop|pop]]/[[Hip hop ya Kitanzania|hip hop]]).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C&newbks=0&hl=en|title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania|last=Askew|first=Kelly|last2=Askew|first2=Professor Kelly|date=2002-07-28|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-02981-8|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C|title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam|last=Ivaska|first=Andrew|date=2011-01-25|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4770-5|language=en}}</ref> Ngoma ni muziki wa dansi wa kitamaduni, ngoma hutofautiana kati ya [[kabila]] na kabila.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=The Garland Handbook of African Music|last=Stone|first=Ruth M.|date=2010-04-02|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-90001-4|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC&newbks=0&hl=en|title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage|last=Edmondson|first=Laura|date=2007-07-20|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11705-2|language=en}}</ref> Dansi ni muziki wa bendi unatokana na muziki wa [[soukous]] kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (au "rumba ya Kikongo").<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Taarab ni muziki wa Waafrika wa [[pwani]] uliopokea athira kutoka [[Utamaduni|tamaduni]] nyingi, hasa muziki wa [[Waarabu]] na [[Wahindi]]. Kimsingi ni uimbaji wa [[mashairi]] unaofuata muziki wa bendi.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Kwaya ni muziki ambao asili yake ni [[Kanisa|kanisani]]. Bongo flava ni muziki wa pop wa Tanzania uliozaliwa na [[muziki wa kizazi kipya]], unajumuisha [[reggae]], [[R&B|RnB]], na [[Hip Hop|hip hop]], uliochanganywa na vionjo vya asili (flava) lakini tangu wakati huo umekua na kuwa muziki wa kipekee wa maeneo ya [[Maziwa Makuu ya Afrika|Maziwa Makuu]].<ref>{{Rejea jarida|last=Kerr|first=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=Journal of African Cultural Studies|volume=30|issue=1|pages=65–80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> Asili mbalimbali za ushawishi zimesaidia kufanya bongo flava kuwa muziki maarufu zaidi Afrika Mashariki, na muziki mmojawapo kati ya ile maarufu zaidi katika bara la Afrika.<ref>{{Rejea jarida|last=Suriano|first=M.|date=2011|title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions|url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118|journal=Africa Development|language=en|volume=36|issue=3-4|pages=113–126|doi=10.4314/ad.v36i3-4|issn=0850-3907}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last=Perullo|first=Alex|date=2005|title=Hooligans and Heroes: Youth Identity and Hip-Hop in Dar es Salaam, Tanzania|url=https://www.jstor.org/stable/4187688|journal=Africa Today|volume=51|issue=4|pages=75–101|issn=0001-9887}}</ref> [[Picha:SitiBintiSaad_(cropped).jpg|thumb|left|Mwimbaji wa Tanzania [[Siti Binti Saad]] ]] Tangu kuundwa kwa Tanzania hadi 1993, kurekodi na usambazaji wote wa muziki ulisimamiwa kikamilifu na [[Baraza la Sanaa Tanzania|BASATA]], hasa kupitia [[Radio Tanzania Dar Es Salaam|Redio Tanzania Dar es Salaam]] (RTD).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ|title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis|last=Brennan|first=James|last2=Burton|first2=Yus|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-107-3|language=en}}</ref> Ni aina 4 tu za muziki za Kitanzania zilizoruhusiwa kurekodiwa au kutangazwa, ambazo wakati huo zilikuwa ngoma, taarab, kwaya na dansi. Sheria ya Huduma za Utangazaji ya 1993 iliruhusu mitandao ya kibinafsi ya matangazo na studio za kurekodi.<ref>{{Rejea tovuti|date={{date|1994-06-11|mdy}}|type=Act|title=THE BROADCASTING SERVICES ACT, 1993|language=en|url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|accessdate=2022-06-17|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Haya ni mojawapo ya mabadiliko muhimu zaidi katika tasnia ya muziki ya Tanzania tangu kuanzishwa kwa nchi miaka 30 kabla.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ|title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy|last1=Perullo|first1=Alex|date=2011|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-00150-4|location=[[United States]]: [[Indiana]]|access-date=5 Juni 2022}}</ref> Miaka michache kabla ya Act ya 1993, muziki wa hip hop ulikuwa umeanza kuimarika katika miji ya Dar es Salaam, Mbeya, Arusha na Mwanza. Ilikuwa ikianza mageuzi kutoka kwenye hip hop ya Kiingereza huko Uzunguni, maeneo tajiri kama Oysterbay na Masaki pamoja na shule za kimataifa, hadi kizazi kipya [[Uswahilini]], vitongoji maskini na kutumia Kiswahili.<ref name="Saleh_J">{{cite web|last1=Nne|first1=Juma|title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer|url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/|website=Africanhiphop.com|access-date=5 Juni 2022|language=en|date=2001-10-01}}</ref> Mara tu baada ya kufunguliwa kwa mawimbi ya redio, bongo flava ilizaliwa ikienea kwa haraka kote nchini, na katika Maziwa Makuu.<ref name="Kerr_18">{{cite journal|last1=Kerr|first1=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=[[Journal of African Cultural Studies]]|language=en|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=1|page=65-80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> === Fasihi === {{Main|Fasihi ya Tanzania}} Utamaduni wa kifasihi wa Tanzania kimsingi ni wa simulizi.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|title=Culture and Customs of Tanzania|last=Otiso|first=Kefa M.|date=2013-01-24|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08708-0|language=en}}</ref>{{rp|68}} Tanzu na vipera maaarufu vya [[Fasihi simulizi|fasihi simuliz]]<nowiki/>i ni pamoja na [[Ngano (hadithi)|ngano]], [[Shairi|mashairi]], [[mafumbo]], [[methali]] na [[nyimbo]].<ref name=":0" />{{rp|69}}  Sehemu kubwa zaidi ya fasihi simulizi iliyorekodiwa Tanzania ni ya Kiswahili, ingawa lugha za [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila ya Tanzania]] zina mapokeo yake ya simulizi.  Fasihi simulizi ya nchi imekuwa ikipungua kwa sababu ya mabadiliko ya muundo wa jamii, na kufanya uwasilishaji wa fasihi simulizi kuwa mgumu zaidi, pia teknolojia za kisasa zinachangia kushushwa kwa thamani ya fasihi simulizi.<ref name=":0" />{{rp|68-9}} Utamaduni wa kuandika na kusoma [[vitabu]] umeenea nchini Tanzania. [[Fasihi andishi]] nyingi za Kitanzania ni za [[Kiswahili]] au [[Kiingereza]].<ref name=":0" /> {{rp|75}} Watu mashuhuri katika fasihi andishi ya Tanzania ni pamoja na [[Shaaban Robert]] (anatambulika kama baba wa [[fasihi ya Kiswahili]]), [[Muhammed Saley Farsy]], [[Faraji Katalambulla]], Adam Shafi Adam, [[Muhammed Said Abdulla|Muhammed Said Abdalla]], [[Said Ahmed Mohammed Khamis]], [[Mohamed Suleiman Mohamed]], [[Euphrase Kezilahabi]], [[Gabriel Ruhumbika]], [[Ebrahim Hussein]], [[May Materru Balisidya]], [[Fadhy Mtanga]], [[Abdulrazak Gurnah]], na [[Penina O. Mlama]].<ref name=":0" />{{rp|76-8}} [[Picha:Makonde elephant.jpg|thumb|150px|Bombwe la Kimakonde: Tembo]] [[File:Amani-TT4798.jpg|Mchoro wa [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]]|thumb]] === Uchoraji na Uchongaji === Mitindo miwili ya sanaa ya Tanzania imepata kutambuliwa kimataifa.<ref name="Doling">{{Rejea kitabu|title=Tanzania Arts Directory|last=Doling|first=Tim|date=1999|publisher=Visiting Arts|isbn=9781902349114|pages=17|language=en}}</ref>   [[Uchoraji]] wa [[Tingatinga (uchoraji)|Tingatinga]] umejulikana tangu [[miaka ya 1970]]. Mtindo huo umepewa [[jina]] la [[mwanzilishi]] wake, mchoraji wa Kitanzania [[Edward Tingatinga|Edward Said Tingatinga]]. Kwa ujumla michoro ya Tingatinga inayoonyesha watu, wanyama, au maisha ya kila siku.<ref name=":0" />{{rp|13}}<ref name="Doling" /> Baada ya kifo cha Tingatinga mwaka wa 1972, wasanii wengine walikubali na kuendeleza mtindo wake, na aina hiyo sasa ndiyo mtindo muhimu zaidi unaolenga utalii katika maeneo ya Afrika Mashariki.<ref name=":0" />{{rp|113}}<ref name="Doling" /> [[Uchongaji]] wa [[mabombwe ya Kimakonde]] yamesifiwa tangu mwanzo wa [[karne ya 20]]. [[Wamakonde]] wengi wamehamia [[Dar es Salaam|Dar es salaam]] au [[Arusha]] wanapohudumia soko la [[watalii]] na soko la nje. === Michezo === {{Main|Michezo ya Tanzania}} Mchezo maarufu nchini Tanzania ni [[mpira wa miguu]]. Ingawa mpira wa miguu ([[kandanda]]) unaongoza kwa ufuasi mkubwa miongoni mwa vijana, michezo mingine kama vile [[mpira wa kikapu]], [[mchezo wa ngumi]] na [[riadha]] inazidi kuwa maarufu miongoni mwa watu.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36|title=Tanzania|last=Wairagala|first=Wakabi|date=2004|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-0-8368-3119-1|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|title=Tanzania in Pictures|last=Pritchett|first=Bev|date=2007-12-15|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|language=en}}</ref> Baraza la Michezo la Taifa ndicho chombo kinachosimamia michezo nchini chini ya Wizara ya Habari, Vijana, Michezo na Utamaduni.<ref>{{Rejea tovuti|title=NSC should perfect all sports categories|url=https://www.tanzaniasports.com/nsc-should-perfect-all-sports-categories/|work=Tanzania Sports|date=2011-10-01|accessdate=2022-06-16|language=en-GB}}</ref> [[Faili:Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg|thumb|[[Uwanja wa Taifa (Tanzania)|Uwanja wa Taifa]] jijini [[Dar es Salaam]].]] [[Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania]] ([[TFF]]) ni chombo kinachosimamia mpira wa miguu nchini.<ref>{{Rejea tovuti|title=Member Association - Tanzania - FIFA.com|url=https://www.fifa.com/associations/association/tan/about|work=web.archive.org|date=2020-07-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200823220736/https://www.fifa.com/associations/association/tan/about}}</ref> Vilabu maarufu vya soka la kulipwa jijini Dar es Salaam ni [[Young Africans S.C|Young Africans F.C]]. na [[Simba S.C.|Simba S.C]]. Wachezaji wa kandanda ambao wamechezea klabu kubwa za kigeni ni pamoja na [[Mbwana Samatta]], [[Kelvin John]], na [[Morice Abraham]]. Tanzania iliandaa [[Kombe la Mataifa ya Afrika U-17 2019]].<ref>{{Rejea tovuti|title=U17 AFCON - Asante Sana Tanzania!!!|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/u17-afcon-asante-sana-tanzania|work=CAFOnline.com|accessdate=2022-06-16|language=en|author=CAF-Confedération Africaine du Football}}</ref> Soka la wanawake ni mchezo unaokuwa kwa kasi zaidi Tanzania. Utamaduni wa wanawake kucheza mpira wa miguu umeanza kueleweka kwa wengie. [[Timu ya taifa ya wanawake ya Tanzania]], Taifa Queens ni bingwa wa [[Michuano ya CECAFA kwa Wanawake]] kwa mwaka 2016 na mwaka 2018.<ref>{{Citation|title=Tanzania win Cecafa Women's trophy|url=https://www.bbc.com/sport/football/37409082|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Citation|title=Tanzania retain Cecafa Women's Cup|url=https://www.bbc.com/sport/football/44987890|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref> Michuano hii huandaliwa na [[Shirikisho la Vyama vya Soka Afrika Mashariki na Kati]] (CECAFA). Timu ya taifa ya wanawake chini ya miaka 17 'Serengeti Girls' ilifuzu kucheza [[Michuano ya Kombe la Dunia la Wanawake]] nchini [[India]] mwaka 2022.<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti Girls yatinga Kombe la Dunia|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/serengeti-girls-yatinga-kombe-la-dunia-3839528|work=Mwananchi|accessdate=17 Desemba 2024|date=5 Juni 2022}}</ref> Hasheem Thabeet ni Mtanzania wa kwanza kucheza [[Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani|Ligi ya Mpira wa Kikapu ya Marekani]] ([[NBA]]).<ref>{{Rejea tovuti|title=Hasheem Thabeet Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html|work=Basketball-Reference.com|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2020-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201207100221/https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html}}</ref>[[Mwanariadha]] wa zamani wa Tanzania wa mbio za kati, [[Filbert Bayi|Filbert Bayi Sanka]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Filbert BAYI {{!}} Profile {{!}} World Athletics|url=https://www.worldathletics.org/athletes/tanzania/filbert-bayi-14347725|work=www.worldathletics.org|accessdate=2022-06-16}}</ref> mwaka 1974 aliboresha rekodi ya [[mbio ya mita 1500]], na mwaka wa [[1975]] aliboresha rekodi ya [[mbio ya maili moja]].<ref>{{Citation|title=1975 Miracle Mile: Filbert Bayi runs 3:51.0|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK3d7Ckh2o|language=sw-TZ|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Bayi's record may be gone but it should never be forgotten|url=https://www.heraldscotland.com/sport/13143168.bayis-record-may-gone-never-forgotten/|work=HeraldScotland|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Bado anashikilia rekodi ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya mita 1500. === Filamu === Tanzania ina tasnia maarufu ya [[filamu]] inayojulikana kwa jina la "[[Bongo Movie]]".<ref name="mfd">{{cite web|url=http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/|title=Swahiliwood: Researching Tanzania's Film Industry - Media for Development International|website=mfditanzania.com|accessdate=2022-06-17|archivedate=2020-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206210925/http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/}}</ref> Studio nyingi za utayarishaji filamu za Kitanzania ziko Dar es Salaam. Kabla ya uhuru wa Tanzania mwaka 1961, baadhi ya sinema za kigeni zilirekodiwa [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. [[Tamasha la Kimataifa la Filamu la Zanzibar]] huandaa maonyesho ya filamu, warsha, muziki pamoja na sanaa zingine za maigizo. == Tazama pia == * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Zanzibar]] * [[Orodha ya Magavana Wakuu wa Tanganyika]] * [[Orodha ya Masultan wa Zanzibar]] * [[Orodha ya watu maarufu wa Tanzania]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania kwa eneo]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Pato la Taifa]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Maendeleo]] * [[Utawala wa Kijiji - Tanzania]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] * [[Uchumi wa Tanzania]] ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Tanzania}} {{Commons}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{dmoz|Regional/Africa/Tanzania}} * [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx Tanzania Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx |date=20160812033656 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Ani-Corruption Portal]] {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Mikoa ya Tanzania}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Tanzania|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] j0kfv035jrzu9l6wo6eiu2mtqjvu924 0 1676 1559015 1549176 2026-05-30T08:44:13Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559015 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi |jina_rasmi=Jamhuri ya Kenya |jina_asili=''Republic of Kenya'' ([[en]]) |bendera=Flag_of_Kenya.svg |nembo=Coat of arms of Kenya (Official).svg |ukubwa_nembo=90 |kaulimbiu="[[Harambee]]" |wimbo="[[Ee Mungu Nguvu Yetu]]"<br>[[File:National_anthem_of_Kenya,_performed_by_the_United_States_Navy_Band.wav]] |ramani2=Kenya topographic map-sw.svg |ramani=Kenya (orthographic projection).svg |mji_mkuu=[[Nairobi]]|latd=1|latm=16|latNS=S|longd=36|longm=48|longEW=E |lugha_rasmi={{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} |lugha_taifa=[[Kiswahili]] |utaifa = Mkenya |kabila = {{plainlist| *17.13% [[Wakikuyu]] *14.35% [[Waluhya]] *13.37% [[Wakalenjin]] *10.65% [[Waluo]] *9.81% [[Wakamba]] *5.85% [[Wasomali]] *5.68% [[Wakisii]] *5.23% [[Mijikenda]] *4.15% [[Wameru]] *13.78% Wengine}} |mwaka_kabila = 2019 |dini ={{plainlist| *85.5% [[Ukristo]] *10.9% [[Uislamu]] *1.5% [[Wasio na dini]] *0.7% [[Dini asilia za Kiafrika]] *1.3% Wengine }} |mwaka_dini = 2019 |serikali=[[Serikali ya kiraisi|Jamhuri ya kiraisi]] |vyeo_viongozi={{*}}[[Marais wa Kenya|Rais]]<br>{{*}}[[Naibu rais wa Kenya|Naibu Rais]]<br>{{*}}[[Seneti ya Kenya|Spika wa Seneti]]<br>{{*}}[[Spika wa Bunge la Kenya|Spika wa Bunge]]<br>{{*}}Jaji Mkuu |majina_viongozi=[[William Ruto]]<br>[[Kithure Kindiki]]<br>[[Amason Kingi]]<br>[[Moses Wetangula]]<br>[[Martha Koome]] | muundo_uhuru = '''Uhuru Kutoka Uingereza ''' | tukio1 = [[Miji-dola ya Waswahili]] |tukio2 = Jamhuri |tukio3 = Katiba ya sasa |tukio1_tarehe= Karne ya 8 |tukio2_tarehe= 1963 |tukio3_tarehe= 2010 |eneo_jumla=580 367<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Kenya|accessdate=2024-03-30|year=2023}}</ref>|maji=2.3 |watu_kadirio=52,428,290 <ref>{{Cite Web|title=Kenya population 2024|author=Knbs|url=https://www.knbs.or.ke/#:~:text=The%20total%20population%20of%20Kenya,gender%20composition%20of%20the%20population. |accessdate=2025-04-02|lang=en}}</ref> |mwaka_kadirio=2024 |sensa=2019 |watu_sensa=47 564 296<ref name="Census2019a">{{Rejea tovuti |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605222711/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |archive-date=5 June 2020 |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> |mwaka_pato=2025 |pato_halisi={{ongezeko}} $401.97 bilioni<ref name="IMFWEO.KE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/KEN|title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Kenya) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=April 2025 |accessdate=2025-04-22}}</ref> |pato_halisi_kwa_mtu={{ongezeko}} $7,530<ref name="IMFWEO.KE" /> |cheo_plt_ppp = 59 |pato={{ongezeko}} $131.67 Bilioni<ref name="IMFWEO.KE" /> |pato_kwa_mtu={{ongezeko}} $2,470<ref name="IMFWEO.KE" /> |mwaka_maendeleo=2025 |maendeleo={{ongezeko}} 0.628<ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 March 2024|page=289|access-date=13 March 2024}}</ref>(ya 143)</br> {{kati}} |fedha=[[Shilingi ya Kenya]]|majira_saa=+3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) |tld=[[.ke]]|iso3166=KE |msimbo_simu=254 |udereva=Kushoto |muundo_tarehe=siku/mwezi/mwaka }} '''Kenya''' , rasmi '''Jamhuri ya Kenya''' ni [[nchi]] iliyopo [[Afrika Mashariki]] katika [[ikweta]], kando ya [[Bahari ya Hindi]]. Kenya imepakana na [[Ethiopia]] upande wa kaskazini, [[Somalia]] upande wa kaskazini mashariki, [[Tanzania]] upande wa kusini, [[Uganda]] na [[Ziwa Viktoria]] upande wa magharibi, kisha [[Sudan Kusini]] upande wa kaskazini magharibi.Mnamo 2024 Kenya ina watu milioni 54 na kuwa nchi ya 26 kubwa duniani kwa Idadi ya watu. [[Mji mkuu]] wake mkuu na mkubwa ni [[Nairobi]], lakini [[Mombasa]] ni mji mashuhuri pia. Ukiwa kama mji kongwe zaidi na [[bandari]] kuu iliyopo katika [[Kisiwa cha Mombasa]]. Miji mingine ni pamoja na [[Nakuru]], [[Eldoret]], na [[Kisumu]]. Kenya ina [[Historia ya Kenya|historia ndefu]] inayojumuisha makazi ya awali ya binadamu, mitandao ya kale ya biashara ya pwani, [[Afrika Mashariki ya Kiingereza|utawala wa kikoloni]], na maendeleo ya taifa baada ya uhuru. Ugunduzi wa akiolojia katika [[Bonde Kuu la Ufa]] umechangia kuelewa maendeleo ya awali ya binadamu, ambapo baadhi ya mabaki ya kale zaidi ya jamii za hominidi yamepatikana katika eneo la Kenya ya sasa. <ref name="Britannica_Kenya_History">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kenya/History |author=Kenneth Ingham |title=History of Kenya |website=Britannica |date=April 10, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kando ya pwani, miji kama [[Mombasa]] na [[Lamu]] ilikua vituo muhimu vya [[ustaarabu] wa [[Waswahili]] na [[biashara ya Bahari ya Hindi]] iliyohusisha wafanyabiashara [[Waarabu]], [[Waajemi]], [[Wahindi]], na baadaye [[Wazungu]]. <ref name="UNESCO_Lamu">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1055 |title=Mji Mkongwe wa Lamu |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ikawa sehemu ya [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] mwishoni mwa [[karne ya 19]] na baadaye ilipata uhuru kutoka [[Ufalme wa Muungano]] mwaka 1963 chini ya uongozi wa [[Jomo Kenyatta]]. <ref name="BBC_Kenya_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13681341 |title=Wasifu wa Kenya |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ina [[mandhari]] mbalimbali kuanzia maeneo ya [[jangwa la Chalbi]] kaskazini, nyanda za juu zenye rutuba katikati, hadi [[msitu|misitu]] na [[pwani]] yenye mandhari ya kuvutia kusini mashariki. [[Mlima Kenya]], mlima wa pili kwa urefu barani [[Afrika]] baada ya [[Mlima Kilimanjaro]], uko katikati ya nchi na ni kivutio kikubwa cha utalii. Zaidi ya hayo, mbuga za wanyama kama [[Masai Mara|Maasai Mara]], [[Hifadhi ya Taifa ya Amboseli|Amboseli]], [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki|Tsavo]], na [[Samburu]] huvutia watalii kutoka kote ulimwenguni kwa sababu ya wanyama pori kama [[simba]], [[tembo]], [[vifaru]], na pundamilia. [[Uchumi|Kiuchumi]], Kenya ni nchi iliyoendelea zaidi katika eneo la [[Afrika Mashariki]], ikiwa na uchumi unaotegemea sekta za [[kilimo]], huduma, [[utalii]], na teknolojia. Kilimo, hasa uzalishaji wa [[chai]], [[kahawa]], [[maua]] na mboga, ni uti wa mgongo wa ajira na mapato ya kigeni. [[Teknolojia]] ya habari na mawasiliano pia imekua haraka, huku jiji la Nairobi likiitwa "''Silicon Savannah''" kwa mchango wake katika ubunifu wa kidijitali na kampuni za teknolojia kama [[Safaricom]] na huduma ya [[M-pesa]]. [[Kiswahili]] na [[Kiingereza]] ndizo lugha rasmi za Kenya, ambapo [[Kiswahili]] hutumika kama lugha ya mawasiliano baina ya makabila tofauti, na [[Kiingereza]] hutumika katika mandhari rasmi kama [[Shule]], [[bunge]] n.k Kenya ni jamhuri ya urais yenye udemokrasia wa [[mfumo wa vyama vingi]] uliowekwa chini ya Katiba ya mwaka 2010, ambayo ilianzisha serikali za ugatuzi kupitia kaunti 47. <ref name="WFB_Kenya_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/#government |title=Kenya - World Factbook: Serikali |website=cia.gov |publisher=Shirika la Ujasusi la Marekani (CIA) |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 |archive-date=2023-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309165257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/#government |url-status=dead }}</ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na mkuu wa serikali, huku mamlaka ya kutunga sheria yakitekelezwa na Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="Kenya_Parliament">{{cite web |url=http://www.parliament.go.ke/ |title=Bunge la Kenya |website=parliament.go.ke |publisher=Serikali ya Kenya |date=2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC), [[Umoja wa Afrika]] (AU), [[Jumuiya ya Madola]], na [[Umoja wa Mataifa]], na ina nafasi muhimu katika diplomasia ya kikanda, biashara, na shughuli za kulinda amani katika [[Afrika Mashariki]]. <ref name="EAC_Kenya">{{cite web |url=https://www.eac.int/eac-partner-states/republic-of-kenya |title=Wasifu wa Kenya kama Nchi Mwanachama wa EAC |website=eac.int |publisher=Jumuiya ya Afrika Mashariki |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Jiografia== {{Main|Jiografia ya Kenya}} [[Picha:Pt Thomson Batian Nelion Mt Kenya.JPG|thumb|200px|right|Mlima Kenya ni kilele cha juu kabisa nchini. Kenya imepata jina lake kutoka mlima huo.]] Kenya ina eneo la [[kilomita za mraba]] 580,367 ([[maili mraba]] 224,081). Kutoka [[pwani]] ya Bahari ya Hindi, nyanda za chini zimeinuka hadi milima ya kati. Milima hii imetenganishwa na eneo la [[Bonde la Ufa]]; sehemu [[tambarare]] yenye [[rutuba]] upande wa [[mashariki]]. Milima ya Kenya ni kati ya iliyofaulu kwa [[kilimo]] barani Afrika. Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika<ref name="annexation1">{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|title=East Africa: Kenya: History: Kenya Colony|edition=15|volume=17|pages=801, 1b|year=2002|id=ISBN 0-85229-787-4}}</ref> [[Mlima Kenya]], unaofikia [[urefu]] wa [[mita]] 5,199 na ni eneo lenye [[mito]] ya [[barafu]]. Kusini mashariki [[milima ya Taita]] ndiyo mwanzo wa [[tao la Mashariki]], [[safu za milima]] zenye miaka zaidi ya [[milioni]] 100 ambazo zinaenea hasa nchini Tanzania. Upande huohuo wa [[kusini]] [[Mlima Kilimanjaro]] ({{Convert|5895|m|ft|0|abbr=on}}) huweza kuonekana ukiwa ng'ambo ya mpaka wa Kenya na Tanzania.<ref name="rough_guide_map">{{Cite map| publisher = Rough Guide| title = Rough Guide Map Kenya| edition =9| year = 2006 | cartography =World Mapping Project| scale =1:900,000| series = Rough Guide Map| isbn = 1-84353-359-6}}</ref> ===Halihewa=== Kenya ni nchi yenye [[jua]] kali na [[nguo]] za [[majira ya joto]] huvaliwa mwaka mzima. Hata hivyo, huwa na [[baridi]] [[usiku]] na pia [[asubuhi]] na mapema. [[Hali ya hewa]] ina [[joto]] na [[unyevu]] sehemu za pwani, joto kiasi sehemu za [[bara]] na ni [[Ukame|kame]] katika sehemu za kaskazini na kaskazini-mashariki mwa nchi. Hata hivyo kuna [[mvua]] nyingi kati ya [[Machi]] na [[Aprili]], na mvua ya kadiri kati ya [[Oktoba]] na [[Novemba]]. [[Halijoto]] huwa juu zaidi miezi hii yote. Mvua ya [[masika]] hunyesha kuanzia Aprili hadi [[Juni]]. Mvua ya [[vuli]] nayo hunyesha kuanzia Oktoba hadi [[Desemba]]. Wakati mwingine mvua hii huwa nyingi na aghalabu hunyesha wakati wa [[alasiri]] na [[jioni]]. Majira ya joto jingi ni kuanzia [[Februari]] hadi Machi nayo ya baridi ni [[Julai]] hadi [[Agosti]]. {| class="wikitable" |+ !Mji !Mwinuko ([[mita]])<ref>{{Rejea tovuti|title=Free topographic maps, elevation, terrain|url=https://en-gb.topographic-map.com/|work=Topographic maps|accessdate=2024-04-03|language=en}}</ref> !Wastani wa Halijoto ([[°C]])<ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=https://www.climatestotravel.com/climate/kenya|accessdate=2024-04-03|title=Climate in Kenya|language=en|author=Climates to Travel}}</ref> !Upeo wa juu ([[°C]])<ref name=":0" /> !Upeo wa chini ([[°C]])<ref name=":0" /> |- |Mombasa |50 |26.4 |30.4 |22.5 |- |Nairobi |1 795 |19.75 |25.7 |13.9 |- |Eldoret |2 111 |17.3 |23.6 |11.1 |- |Lodwar |509 |29.6 |35.3 |24 |- |Mandera |540 |29.4 |34.6 |24.3 |} ===Mazingira=== {{main|Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Kenya}} Kenya ina maeneo makubwa wanapoishi [[wanyamapori]] likiwemo [[Masai Mara]], ambapo [[nyumbu]] na [[wanyama]] wengi [[walanyasi]] hushiriki katika [[uhamaji]] kila [[mwaka]]. Uhamaji huo, hasa uhamaji wa nyumbu, hutokea Juni hadi Septemba na hushirikisha mamilioni ya wanyama. Tukio hili huwavutia sana wapigaji [[picha]] za [[sinema]]. Takribani nyumbu 250,000 huangamia kila mwaka katika uhamaji huu wa kutafuta [[lishe]] wakati wa [[kiangazi]]. Wale wanyama wakubwa watano wa Afrika wanapatikana Kenya: [[simba]], [[chui]], [[nyati]], [[kifaru]] na [[ndovu]]. Wanyama wengine wengi wa [[pori]] na [[ndege]] hupatikana katika [[mbuga za taifa]] na [[hifadhi za wanyama]] hawa nchini. Mazingira ya Kenya yanahatarishwa na ongezeko kubwa la idadi ya watu na athari zake. [[Picha:A lone giraffe in Nairobi National Park.jpg|thumb|left|Twiga katika Mbuga ya wanyama ya Kitaifa ya Nairobi, na upeo wa macho wa Nairobi nyuma yake.]] [[Picha:African safari route.jpg|thumb|right|200px|Njia katika [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki]].]] ==Historia== {{Main|Historia ya Kenya}} === Historia ya awali === Mabaki ya [[mamba]] mkubwa ajabu wa zamani za Mesozoic Era, ambayo ni miaka [[milioni]] 200 iliyopita, yaligunduliwa nchini Kenya katika [[chimbo]] zilizochimbwa na [[wataalamu]] kutoka [[Chuo Kikuu cha Utah]] na [[Makavazi ya Kitaifa]] nchini Kenya miezi ya Julai hadi Agosti [[2004]] katika [[bonde]] la [[Lokitaung]], karibu na [[Ziwa Turkana]].<ref>[https://web.archive.org/web/20050313075546/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200503/s1320324.htm], ''ABC News Online,'' 2005/03/10</ref> Mabaki yaliyopatikana Afrika Mashariki yaonyesha kuwa miaka [[milioni]] 20 iliyopita [[viumbehai]] mfano wa [[sokwe]] waliishi eneo hili. [[Uchunguzi]] wa juzijuzi karibu na Ziwa Turkana waonyesha kuwa viumbe aina ya ''[[Homo habilis]]'' (walioishi miaka milioni 1.8 na 2.5 iliyopita) na ''[[Homo erectus]]'' (walioishi miaka milioni 1.8 na miaka 350,000 iliyopita) huenda ndio wazazi wa watu wa kisasa ''[[homo sapiens]]'' walioishi Kenya [[enzi za barafu kuu]] kuisha barani. Katika mwaka wa [[1984]], [[uvumbuzi]] uliofanywa na [[mtafiti]] maarufu [[Richard Leakey]] na [[Kamoya Kimeu]] huko Ziwa Turkana ulikuwa wa [[mifupa]] ya [[mvulana]] iliyohusishwa na ''Homo erectus'' wa miaka milioni 1.6 iliyopita. Utafiti wa awali wa viumbe hawa unahusishwa na [[Mary Leakey]] na [[Louis Leakey]], ambao ndio waliofanya uchunguzi wa mwanzo wa ki[[akiolojia]] huko [[Olorgesailie]] na [[Hyrax Hill]]. Baadaye utafiti wa Olorgesailie uliendelezwa na [[Glynn Isaac]]. === Historia kabla ya ukoloni === [[Picha:Great Mosque of Gede.jpg|thumb|left|300px|[[Msikiti mkuu]] wa [[Gedi]] ambao ni wa kutoka [[karne ya 13]].]] Wakazi wa kwanza wa eneo linaloitwa Kenya walikuwa wa jamii ya [[Wakhoisan]]: hadi leo kuna makabila matatu madogo yenye asili hiyo, ingawa yanatumia [[lugha za Kikushi]]: [[Waata]], [[Waawer]] na [[Wadahalo]]. [[Wakushi]] kutoka [[kaskazini]] waliingia Kenya kati ya [[miaka ya 3200 KK]] na [[1300 KK]]<ref name="pbs.org">[http://www.pbs.org/wonders/fr_e2.htm Wonders wa Afrika World - ]PBS</ref>. Mwaka [[500 KK]] hivi wazungumzaji wa [[lugha za Kinilo-Sahara]] na katika [[milenia ya kwanza KK]] wale wa [[lugha za Kibantu]] waliingia katika eneo hili, na sasa [[Waniloti]] ni 30% ya Wakenya wote. [[Wafanyabiashara]] [[Waarabu]] walianza kufika [[pwani]] ya Kenya [[karne ya 1]] [[BK]]. Ukaribu wa Kenya na Uarabuni ulirahisisha [[ukoloni]], hivyo Waarabu na [[Waajemi]] walianza kuishi eneo la pwani [[karne ya 8]]. Hata hivyo, baadhi ya walioitwa "Waarabu" katika eneo la Afrika Mashariki walikuwa ma[[chotara]], Waafrika-Waarabu. Pwani ya Kenya imekuwa makao ya jamii ya [[wahunzi]] na jamii ya [[wakulima]] wadogowadogo, [[wawindaji]] na [[wavuvi]] ambao walikuwa [[mhimili]] wa [[uchumi]] kwa kushiriki katika kilimo, uvuvi, utengenezaji chuma, na [[biashara]] na nchi za kigeni.<ref name="pbs.org" /> Kuanzia [[karne ya 6]] au [[karne ya 9]], Kenya ilijihusisha na [[shughuli]] za u[[baharia]] kukuza [[uchumi]] ikaanza kutengeneza [[meli]] za kuabiria kusini hadi miji mingine yenye [[bandari]] kama [[Kilwa]] na [[Shanga]] iliyo katika pwani ya Afrika Mashariki. [[Mombasa]] ulikuwa [[mji]] wenye bandari wa nchi ya Kenya katika [[karne za kati]]. Bandari hiyo ilitumika kuendeleza [[biashara]] na miji mingine yenye bandari Afrika, [[Uajemi]], na wafanyabiashara Waarabu, [[Yemeni]] na hata [[Bara Hindi]].<ref>[http://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&amp;pg=PA22&amp;lpg=PA22&amp;dq=Mombasa,+medieval+trade,+India&amp;source=web&amp;ots=KBr2nADf21&amp;sig=X9gvzWPMoRzXyLYW5YdQLVTHMpQ&amp;hl=en&amp;ei=eW2VSbTsKp6DtweemZScCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=7&amp;ct=result Hybrid Urbanism By Nezar Al-Sayyad]</ref> [[Baharia]] [[Mreno]] [[Duarte Barbosa]] wa [[karne ya 15]] alidai kuwa "[Mombasa] ni bandari nzuri na yenye shughuli nyingi, [[mashua]] nyingi na hata meli kubwa ajabu, ambazo zote hutoka [[Sofala]] na nyingine kutoka [[Cambay]], [[Melinde]] na nyingine zinazoabiri hadi kisiwani [[Unguja]]."<ref>[http://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24&amp;dq=Mombasa,+medieval+trade&amp;source=web&amp;ots=4RAxkPTIWI&amp;sig=G9JDunc4cYFCp1kdp1ghtyPG9Q0&amp;hl=en&amp;ei=Tm2VSdKwING3twfUlKS0Cw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=4&amp;ct=result Dispersal Afrika katika Deccan By Shanti Sadiq Ali]</ref> Karne kadhaa kabla ya ukoloni, [[upwa]] wa Kenya wanakoishi [[Waswahili]] ulikuwa sehemu ya eneo la mashariki mwa Afrika lililofanya biashara, hasa ya [[watumwa]] na [[pembe za ndovu]] na Waarabu na [[Wahindi]]. Inasemekana kwamba [[kabila]] la [[Wameru (Kenya)|Wameru]] lilitokana na watumwa waliotoroka utumwa [[Uarabuni]] [[miaka ya 1700]]. Mwanzoni wafanyabiashara wengi walitokea [[milki]] za Uarabuni lakini baadaye wengine wakatokea Unguja (kama [[Tippu Tip]]).<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html Kiswahili Coast.] {{Wayback|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |date=20071230022459 }} Nationalgeographic.com.</ref> [[Kiswahili]], ambacho ni [[lugha]] ya [[Kibantu]] iliyokopa [[misamiati]] ya [[Kiarabu]], [[Kiajemi]] na mingine kutoka [[Mashariki ya Kati]] na [[Asia Kusini]], baadaye ilikua ikawa [[lingua franca]] ya biashara kwa jamii mbalimbali.<ref name="pbs.org" /> Kwa [[karne]] nyingi, upwa wa Kenya umekuwa mwenyeji wa wafanyabiashara na wasafiri. Kati ya miji iliyopo kwenye upwa wa Kenya , mji wa [[Malindi]] umebakia kuwa makazi muhimu ya Waswahili tangu [[karne ya 14]] na wakati mmoja ulishindana na Mombasa kwa ukuu pande hizi za Afrika Mashariki. Kwa kawaida, Malindi umekuwa mji na bandari ya kirafiki kwa [[serikali]] nyingine. Mwaka wa [[1414]], [[Sultani]] Mwarabu wa Malindi alianzisha uhusiano wa ki[[diplomasia]] na utawala wa [[Uchina]] wa [[Ming]], wakati wa safari za [[mchunguzi]] [[Zheng He]].<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/nova/sultan/expl2_01.html Sultani wa Malinda, PBS]</ref> Katika mwaka wa [[1498]], utawala wa Malindi ulimkaribisha msafiri na [[mvumbuzi]] maarufu kutoka Ureno, [[Vasco da Gama]]. === Chini ya ukoloni === [[Picha:Kenya-relief-map-towns.jpg|thumb|left|360px| Seaport Mombasa, chini ya Malindi, ina reli ya Nairobi (kituo), kusini ya Naivasha &amp; Nyeri. (bonyeza ramani ilu kuipanua)]] [[Wareno]] walikuwa [[Wazungu]] wa kwanza kuzuru eneo la Kenya ya sasa: [[Vasco da Gama]] alikuwa amezuru Mombasa mwaka wa [[1498]]. Safari ya Vasco da Gama ilifaulu alipofikia huko [[India]], na jambo hilo liliwawezesha Wareno kufanya [[biashara]] moja kwa moja na [[Mashariki ya Mbali]] kupitia [[bahari]] na hivyo kutatiza mitandao ya kibiashara ya awali ya [[nchi kavu]] na baharini kama njia za biashara ya [[viungo]] zilizotumia [[Ghuba la Uajemi]], [[Bahari Nyekundu]] na misafara iliyofika hadi eneo la mashariki ya [[Bahari ya Kati|Mediterranea]]. [[Jamhuri ya Venisi]] ndiyo iliyotawala maeneo ya biashara kati ta [[Uropa]] na [[Asia]]. Baada ya njia za kawaida za nchi kavu hadi India kufungwa na [[Waturuki]] wa [[Waosmani|Ottoman]], Ureno ulitarajiwa kutumia njia ya baharini iliyotumiwa kwanza na Vasco da Ghama ili kuvunja [[ukiritimba]] wa [[Venice]]. Utawala wa Wareno huko Afrika Mashariki ulijihusisha hasa na pwani iliyokaribia Mombasa. Kuwepo kwa Wareno Afrika Mashariki kulianza rasmi baada ya mwaka wa [[1505]], wakati [[manowari]] za Wareno, zikiongozwa na Don [[Francisco de Almeida]], zilipokishinda [[Kilwa]], [[kisiwa]] kilicho katika eneo ambalo sasa ni [[Tanzania]] kusini. Kuwepo kwa Wareno Afrika Mashariki kuliwawezesha kudhibiti biashara katika [[Bahari ya Hindi]], na kulinda njia za baharini zinazounganisha Uropa na Asia. Manowari zao za kivita zilikwamisha biashara za maadui wao magharibi mwa Bahari ya Hindi na walitoza [[kodi]] juu ya [[bidhaa]] zilizosafirishwa kupitia eneo hilo kwani walitawala [[bandari]] zote na njia kuu za [[meli]]. Kujengwa kwa [[ngome]] iliyoitwa [[Fort Jesus Mombasa]] mwaka wa [[1593]] kulikusudiwa kuimarisha utawala wao katika eneo hilo, lakini [[ushawishi]] wao ulikatizwa na kuja kwa [[Waingereza]], [[Waholanzi]] na [[Waarabu]] wa [[Omani]] katika eneo hilo [[karne ya 17]]. Waarabu kutoka Omani ndio waliokuwa [[tishio]] kuu la utawala wa Wareno Afrika Mashariki na waliizingira ngome ya Wareno, wakazishambulia meli zao za kivita, kisha kuwafukuza Wareno waliobaki kutoka pwani ya Kenya na Tanzania mwaka wa [[1730]]. Kufikia wakati huo, ufalme wa Ureno haukuwa na [[haja]] na njia ya bahari ya biashara ya viungo kwani [[faida]] yake ilikuwa imepungua sana. Utawala wa Wareno ulibakia tu katika bandari na maeneo ya kusini mwa [[Msumbiji]] hadi mwaka wa [[1975]]. Kutawaliwa kwa pwani ya Kenya na Tanzania na Waarabu kutoka Omani kuliifanya miji hii iliyojitawala hapo awali iwe chini ya uangalifu mkali wa wageni kuliko ilivyokuwa katika enzi za utawala wa Wareno. Waarabu wa Omani, kama Wareno waliowatangulia, waliweza kutawala eneo la pwani tu, si eneo la bara. Hata hivyo, kuanzishwa kwa ma[[shamba]] makubwa ya mi[[karafuu]], kuongezeka kwa [[biashara ya utumwa]] na kuhamishwa kwa [[makao makuu]] ya Waomani hadi [[Zanzibar]] mwaka wa [[1839]] na [[Seyyid Said]] kulisababisha Waomani kuimarisha utawala wao katika eneo hilo. Utawala wa Waarabu katika bandari kuu zote za pwani ya Afrika Mashariki uliendelea hadi [[Uingereza]] ilipoamua kumaliza biashara ya utumwa na uanzishaji wa [[utaratibu]] wa kufanya [[kazi]] kwa [[malipo]] ukaanza kushinikiza utawala wa Waomani. Kufikia mwisho wa [[karne ya 19]], biashara ya watumwa katika bahari zote kuu ilikuwa imeharamishwa na Waingereza: Waarabu wa Omani hawakuwa na uwezo wa kupingana na [[jeshi la wanamaji]] la Uingereza lililokuwa likitekeleza amri hiyo. Waomani waliendelea kuwepo visiwani [[Unguja]] na [[Pemba]] hadi [[mapinduzi]] ya mwaka wa [[1964]], lakini kuwepo kwa Waarabu wa Omani nchini Kenya rasmi kulisitishwa wakati Wajerumani na Waingereza walipozidhibiti bandari zote kuu na kuanzisha mahusiano ya kibiashara na viongozi mashuhuri waliokuwa wenyeji [[miaka ya 1880]]. Hata hivyo, [[urithi]] waliouacha Afrika Mashariki ungali unaonekana kupitia kwa vizazi vyao vipatikanavyo pwani ya Kenya na ambavyo vinaona kuwa asili yao ni Oman. Vizazi hivi hata leo humiliki [[utajiri]] mwingi na ndio wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa katika jamii za pwani ya Kenya. [[Picha:Kurve bei Mombasa.jpg|thumb|400 px|[[Reli ya Kenya-Uganda]] karibu na Mombasa, [[1899]] hivi]] Hata hivyo, [[wanahistoria]] wengi hushikilia kuwa [[historia]] ya [[ukoloni]] nchini Kenya ilianza wakati Wajerumani walipoanza kutawala [[mali]] ya [[Sultani wa Unguja]] iliyo pwani mwaka wa [[1885]], ikifuatwa na kuja kwa [[kampuni]] ya Imperial British East Africa Company mwaka wa [[1888]]. [[Uhasama]] wa kwanza baina ya ma[[bepari]] ulikatizwa wakati Ujerumani ulipouachia Uingereza sehemu ya pwani iliyomiliki. Hii ilifuatia kujengwa kwa [[reli]] iliyounganisha Kenya na [[Uganda]]. Baadhi ya ma[[kabila]] ya Kenya yalipinga [[ujenzi]] huo, hasa [[Wanandi]] wakiongozwa na ''[[Orkoiyot]]'' Koitalel Arap Samoei kwa miaka kumi, kuanzia [[1895]] hadi [[1905]] – lakini hatimaye Waingereza waliijenga reli hii. Inaaminika kuwa Wanandi walikuwa kabila la kwanza kuwekwa kwenye maeneo yaliyotengewa [[Waafrika]] ili kuwazuia kutatiza ujenzi wa reli. Wakati huo [[Wahindi]] wengi wenye [[ujuzi]] waliingia nchini ili kuchangia ujenzi. Wakati wa ujenzi wa reli kupitia [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Magharibi]], Wahindi wengi na wenyeji Waafrika walivamiwa na [[simba]] wawili waliojulikana kama “[[wala watu wa Tsavo]]”. Wahindi hao na vizazi vyao baadaye walibakia nchini Kenya na kuunda [[kitovu]] cha [[jamii]] za Wahindi zijulikanayo kama [[Ismaili Muslim]] na [[Sikh]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |title=Ismaili muslim |accessdate=2021-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090103151208/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |archivedate=2009-01-03 }}</ref><ref>[http://orvillejenkins.com/profiles/sikh.html Sikh]</ref> Mnamo Agosti [[1914]], [[Vita vya Kwanza vya Dunia]] vilipoanza, ma[[gavana]] wa [[British East Africa]] (kama eneo hilo lilivyojulikana) na [[German East Africa]] walifikia makubaliano ili kuepusha ma[[koloni]] yao machanga na uhasama. Hata hivyo, [[Luteni Kanali]] [[Paul von Lettow-Vorbeck]] alichukua [[mamlaka]] ya majeshi ya Ujerumani, akiwa na kusudi la kutwaa [[raslimali]] nyingi iwezekanavyo za Uingereza. Jeshi la Uingereza likiwa limemtenga na Ujerumani, von Lettow aliendesha [[kampeni]] iliyofaulu ya [[vita vya kuvizia]], wakila walichopata, wakiteka bidhaa za matumizi za Uingereza, na kuepuka kushindwa. Mwishowe alisalimu amri na akajisalimisha nchini [[Zambia]] siku kumi na moja baada ya mapatano ya kusimamisha vita kutiwa [[sahihi]] mwaka wa [[1918]]. Waingereza walitumia jeshi la Wahindi kumfukuza Lettow na walihitaji [[wachukuzi]] wengi ili kubeba vifaa vya matumizi hadi [[bara]] kwa [[miguu]] na hivyo kutatua [[shida]] kuu ya uchukuzi. Kundi la wanajeshi wachukuzi liliundwa na kuwajumuisha Waafrika 400,000, na kuchangia katika [[uhamasishaji]] wao wa muda mrefu kisiasa. Hadi mwaka wa 1920, eneo linaloitwa Kenya lilijulikana kama Himaya ya Uingereza ya Afrika Mashariki.<ref name="annexation">{{Rejea kitabu|title=British East Africa Annexed--Kenya Colony|author=Reuter|section=News|date=8 Julai 1920|page=13|issue=42457}}</ref> Mwaka huo, [[koloni]] la Kenya liliundwa na kupatiwa jina linalotokana na Mlima Kenya<ref>{{Rejea kitabu |last=Foottit |first=Claire |title=Kenya |origyear=2004 |series=The Brade Travel Guide |year=2006 |publisher=Bradt Travel Guides Ltd |isbn=1-84162-066-1}}</ref>Waingereza walilitamka jina hilo kama {{pron-en|ˈkiːnjə}}<ref name="oed_kenya">{{OED|Kenya}}</ref> ingawa matamshi ya wenyeji na yaliyokusudiwa katika maendelezo asili, ''Kenia'' yalikuwa ˈkɛnja.<ref>''[http://links.jstor.org/sici?sici=0368-4016(194301)42%3A166%3C42%3A%22SOK%3E2.0.CO%3B2-P The Spelling ya Kenya.]'' BJ Ratcliffe. Journal ya Royal African Society, Vol. 42, Namba 166 (Januari 1943), uk. 42-44</ref> Enzi ya [[Jomo Kenyatta]] kuwa [[rais]] wa Kenya miaka ya [[1960]]-[[1969]], matamshi ya [[Kiingereza]], yaani {{IPA-en|ˈkɛnjə|}} yalikubalika na kutumiwa sana kwa sababu jina lake lilidumisha matamshi asilia ya wenyeji.<ref>{{Rejea kitabu | last = Foottit | first = Claire | title = Kenya | origyear = 2004 | series = The Brade Travel Guide | year = 2006 | publisher = Bradt Travel Guides Ltd | isbn = 1-84162-066-1 }}</ref> Kumbe saa ya uhuru, mwaka [[1963]], [[Jomo Kenyatta]] alichaguliwa kama rais wa kwanza.<ref name="castro">{{Rejea kitabu |last=Castro |first=Alfonso Peter |title=Facing Kirinyaga |url=https://archive.org/details/facingkirinyagas0000cast |year=1995 |publisher=Intermediat Technology Publications Ltd. |location=London |isbn = 1-85339-253-7}}</ref> Awali alikuwa alishika jina hili kutafakari ahadi yake ya kuikomboa nchi yake na matamshi yake ya jina lake ulisababisha katika matamshi ya Kenya katika Kiingereza kubadilisha nyuma ya makadirio ya awali uliotokea matamshi, {{pron-en|ˈkɛnjə}} Mwanzoni mwa [[karne ya 20]], [[wakulima]] Waingereza na Wazungu wengine walituama katika [[nyanda za juu]] katika eneo la kati walikoondokea kuwa ma[[tajiri]] kwa kulima [[kahawa]] na [[chai]].<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "Tunataka nchi yetu"] {{Wayback|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=20130723000220 }}. Wakati. 5 Novemba 1965.</ref> Kufikia mwaka [[1930]], takribani [[walowezi]] 30,000 waliishi katika maeneo hayo na walikuwa na ushawishi mkubwa wa kisiasa kwa sababu ya uwezo wao wa ki[[uchumi]]. Maeneo hayo yalikuwa makao ya watu [[milioni]] moja wa kabila la [[Wakikuyu]], na wengi wao hawakuwa na [[ithibati]] ya kumiliki mashamba kwa mujibu wa Waingereza (ingawa mashamba hayo yalimilikiwa na kabila hilo kabla ya Wazungu kufika), na waliishi kama wakulima wanaohamahama. Ili kuendeleza matakwa yao, walowezi waliwakataza kilimo cha kahawa na kuwalazimisha kulipa kodi ya [[nyumba]], na maskwota walipewa mashamba madogo baada ya kuwafanyia kazi. Wakikuyu wengi walihamia mijini kwani mashamba yao hayangeweza kutosheleza mahitaji yao. Mwaka wa [[1951]], [[Horace Hector Hearne]] akawa [[mkuu wa sheria]] nchini Kenya (alitoka [[Ceylon]] alikoshikilia [[wadhifa]] huohuo) na alifanya kazi katika [[Mahakama Kuu]] mjini [[Nairobi]]. Alihudumu katika wadhifa huo hadi mwaka [[1954]] alipoteuliwa kama [[Hakimu wa Rufaa]] katika [[Mahakama ya Rufaa]] ya [[Afrika Magharibi]]. [[Usiku]] wa tarehe [[5 Februari]] [[1952]], wakati [[Mfalme]] [[Mfalme George VI|George VI]] alipoaga dunia, Hearne alimsindikiza [[Malkia]] [[Elizabeth II]] na [[mume]]we Filipo [[mwanamfalme]] wa [[Edinburgh]], kwa dhifa ya kitaifa hotelini Treetops, ambayo sasa ni kivutio maarufu cha watalii. Hapa ndipo alipouanzia umalkia.<ref>[http://www.africagenweb.org/kenya/ Kenya, AfricaGenWeb]</ref> Alirudi Uingereza mara moja akiandamana na Hearne. Kuanzia Oktoba 1952 mpaka Desemba [[1959]], Kenya ilikuwa katika [[hali ya hatari]] kufuatia [[uasi]] wa [[Mau Mau]] dhidi ya utawala wa Uingereza. Gavana aliomba na kupata msaada wa wanajeshi Waingereza na Waafrika, pamoja na [[King's African Rifles]]. Mnamo Januari [[1953]], [[Meja Jenerali]] Hinde aliteuliwa kuwa mkuu wa oparesheni ya kuzima uasi. Hali hii haikuimarika kwa kukosa uchunguzi, kwa hivyo [[Jenerali]] [[George Erskine]] aliteuliwa kuwa [[kamanda]] msimamizi wa majeshi ya kikoloni mnamo Mei 1953, akiungwa mkono hasa na [[Winston Churchill]]. Kutiwa mbaroni kwa [[Warũhiũ Itote]] (aka [[General China]]) tarehe [[15 Januari]] 1954, na kuhojiwa kwake kulipelekea Waingereza kuuelewa vyema usimamizi wa Mau Mau. [[Oparesheni Anvil]] iliyoanzishwa tarehe [[24 Aprili]] 1954 ilipangwa na [[jeshi]] kwa [[wiki]] kadhaa baada ya kukubaliwa na kamati kuu ya vita. Wakati wa oparesheni hiyo, mji wa Nairobi ulidhibitiwa na wanajeshi na wakazi wake walihojiwa huku wafuasi wa Mau Mau wakikamatwa na kupelekwa vizuizini. Mnamo Mei 1953, walinzi wa nyumbani walitambulika rasmi kama [[askari wa usalama]]. Askari hao wa nyumbani ndio waliounda kikosi cha kupambana na mikakati ya Mau Mau kwani walikuwa Waafrika waaminifu, na si majeshi ya kigeni kama Jeshi la Uingereza na King's African Rifles. Kufikia mwisho wa hali ya hatari, askari hao walikuwa wamewaua Mau Mau 4886, ambao ni asilimia 42% ya waasi wote. Kukamatwa kwa [[Dedan Kimathi]] huko [[Nyeri]] tarehe [[21 Oktoba]] [[1956]] kuliashiria kushindwa kwa Mau Mau kukamaliza vita. === Baada ya uhuru === [[Picha:25332612.nairoboi013.JPG|thumb|260px|[[Sanamu]] ya Jomo Kenyatta mjini Nairobi.]] ====Utawala wa Kenyatta==== Waafrika walichaguliwa moja kwa moja katika [[bunge la uwakilishi]] kwa mara ya kwanza mwaka wa [[1957]]. Licha ya Waingereza kutamani kuwakabidhi [[mamlaka]] wapinzani wasio na [[siasa kali]] ya Kiafrika, ni [[chama]] cha [[Kenya African National Union]] (KANU) kilichoongozwa na [[Jomo Kenyatta]] kilichounda [[serikali]] punde tu kabla ya Kenya kupata [[uhuru]] tarehe [[12 Desemba]] [[1963]]. Tarehe 12 Desemba [[1964]], Kenya ilipotangazwa kuwa [[jamhuri]], Kenyatta akawa [[rais]] wa kwanza. Mwaka huohuo, [[jeshi la Kenya]] lilipigana na [[Vita vya Shifta]] dhidi ya kabila la [[Wasomali]] waliokusudia kuiona NFD imejiunga na [[Jamhuri ya Somalia]]. [[Mashifta]] walililemea jeshi la Kenya lakini baadaye walishindwa mwaka wa [[1967]]. Kenya ilitia [[saini]] [[mkataba]] na nchi ya [[Ethiopia]] mwaka wa [[1969]] unaodumu mpaka leo kwa kuhofia ma[[shambulizi]] kutoka kwa [[jeshi la Somalia]] lililokuwa na nguvu zaidi.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1992/BHK.htm Post-Uhuru Low intensiteten Conflict Nchini Kenya]</ref> Eneo la NFD nchini Kenya halijaendelea kutokana na [[kiangazi]] na [[mafuriko]]. Hata hivyo, [[wakimbizi]] wafanyabiashara wa Kisomali waliotajirika wamebadilisha [[mtaa]] wa Eastleigh uliokuwa wa ma[[banda]] na kuufanya kuwa ngome ya kibiashara katika sehemu kubwa ya mashariki mwa mji wa Nairobi.<ref>{{Rejea jarida|last=E. H.|first=Campbell|date=2006|title=Urban Refugees in Nairobi: Problems of Protection, Mechanisms of Survival, and Possibilities for Integration|url=https://academic.oup.com/jrs/article-abstract/19/3/396/1571241|journal=Journal of Refugee Studies|volume=19|issue=3|pages=396|doi=10.1093/jrs}}</ref> ====Utawala wa Moi==== Mwaka wa [[1978]], Kenyatta alifariki na [[Daniel Arap Moi]] akawa rais. Moi alidumisha [[urais]] kwa kuchaguliwa bila kupingwa katika chaguzi za mwaka wa [[1979]], [[1983]] (uchaguzi wa [[dharura]]) na [[1988]], zote zikiwa zilifanyika chini ya [[katiba]] ya [[chama kimoja]]. Uchaguzi wa 1983 ulifanyika mwaka mmoja kabla ya wakati kutokana na [[njama]] ya [[kupindua serikali]] iliyokosa kufaulu tarehe [[1 Agosti]] [[1982]]. [[Mapinduzi]] hayo yaliyotibuka yalipangwa na [[askari]] [[mwanahewa]] wa [[cheo]] cha chini, Bwana [[Hezekiah Ochuka]] na kuendelezwa hasa na wanahewa. [[Jaribio]] hilo lilizimwa kwa haraka na wanajeshi waaminifu wakiongozwa na [[Jeshi la Nchi Kavu]], General Service Unit (GSU) - kikosi cha [[polisi]] wenye [[hadhi]] ya kijeshi - na baadaye polisi wa kawaida. Hata hivyo [[raia]] kadhaa walijeruhiwa na wengine kuuawa. [[Tukio]] hilo lilisababisha kuvunjwa kwa kikosi chote cha wanahewa, huku wengine wakiachishwa kazi na wengine wakishtakiwa kwenye [[mahakama ya kijeshi]]. Katika uchaguzi wa 1988 ''[[kura za mlolongo]]'' zilianzishwa, ambapo wapigakura walitakiwa kupiga [[foleni]] nyuma ya [[wagombea]] wanaowapenda, badala ya kutumia [[kura ya siri]]<ref>Wapiga kura wengi kukaa nyumbani kama Kenya Drops Secret Ballot katika Uchaguzi Parliamentary http://www.highbeam.com/doc/1P2-1241691.html {{Wayback|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1241691.html |date=20110215084715 }}: The Washington Post Kifungu tarehe: 25 Februari 1988 Author: Blaine Harden</ref> Jambo hilo lilionekana kama [[kilele]] cha enzi ya [[ukiukaji]] mkubwa wa [[demokrasia]] likasababisha [[msukumo]] mkuu wa [[mageuzi]] ya kikatiba. Vipengele vilivyokuwa na utata, kikiwemo kile kilichoruhusu chama kimoja pekee cha kisiasa, vilibadilishwa miaka iliyofuata.<ref>religiousfreedom.lib.virginia.edu / rihand / Kenya.html</ref> Katika uchaguzi wa kidemokrasia wa vyama vingi wa miaka ya [[1992]] na [[1997]], Daniel Arap Moi alichaguliwa tena. ====Utawala wa Kibaki==== Kulingana na katiba, mwaka [[2002]] Moi hakuruhusiwa kuwania urais tena, na [[Mwai Kibaki]] wa [[chama cha upinzani]] cha "[[National Rainbow Coalition]]" — NARC akachaguliwa kuwa rais. Uchaguzi huo ulitambulikana kuwa wa kidemokrasia na [[wachunguzi]] wa humu nchini na wa kimataifa na hivyo kuwa chanzo cha mageuzi makubwa ya kidemokrasia nchini Kenya. Mnamo Desemba [[2002]], Wakenya walifanya uchaguzi uliokuwa wa kidemokrasia na uwazi ambao kwa kiasi kikubwa uliamuliwa kuwa huru na wa haki na wachunguzi wa kimataifa. Uchaguzi wa mwaka huo ulikuwa mwanzo mpya na uliiletea Kenya mabadiliko makuu ya kisiasa yaliyowezesha chama cha Kenya African National Union (KANU), kilichokuwa kimeitawala nchi tangu uhuru, kukabidhi kwa amani mamlaka kwa chama cha National Rainbow Coalition (NARK), uliokuwa muungano wa vyama vingi. Chini ya uongozi wa Rais Mwai Kibaki, muungano wa vyama tawala ulihahidi kushughulikia ukuaji wa kiuchumi, kumaliza ufisadi, kuimarisha elimu na kuandika katiba mpya. Baadhi ya ahadi hizi zimeshatimizwa. Kuna elimu ya msingi ya bure. Mwaka wa 2007 serikali ilitangaza kuwa, kuanzia mwaka 2008 gharama ya masomo ya shule za upili itapunguzwa huku serikali ikilipia gharama zote za mafundisho. ====Uchaguzi wa 2007==== {{Main|Uchaguzi wa bunge nchini Kenya, 2007}} Katika uchaguzi mkuu uliofanyika tarehe 27 Desemba 2007, Rais Kibaki wa chama cha Party of National Unity (PNU) aliwania uchaguzi dhidi ya chama kikuu cha upinzani Orange Democratic Movement (ODM). Kulingana na wachunguzi wa kimataifa, uchaguzi huo ulikumbwa na udanganyifu na hivyo kutofikia kiwango kinachokubalika kimataifa. Chama cha ODM kilisambaratika na kupoteza 8 % ya kura zake kwa chama kipya cha Orange Democratic Movement-Kenya (ODM) - kikiongozwa na [[Kalonzo Musyoka]]. Kinyang’anyiro kilikuwa kikali kati ya mgombea wa ODM, [[Raila Odinga]] na Kibaki wa PNU. Kuhesabiwa kwa kura na [[Tume ya Uchaguzi ya Kenya]] kulionyesha Raila akiongoza kwa [[kura]] chache na baadaye kwa kura nyingi. Hata hivyo, kura zilipoendelea kuhesabiwa na Tume ya Uchaguzi, Kibaki alimkaribia [[mpinzani]] wake kwa kura, kisha akamshinda. Matokeo hayo yalisababisha [[maandamano]] na kulaumiwa kwa Tume ya Uchaguzi ya Kenya kwa kumpendelea Kibaki, hivyo Oginga akajitangaza “rais wa watu” na kutaka kura zihesabiwe tena.<ref>ghasia za uchaguzi Kenya unatishia mafanikio yake ya kiuchumi http://www.chinadaily.com.cn/language_tips/auvideo/2008-01/07/content_6375707.htm</ref> Maandamano hayo yalibadilika kuwa [[ghasia]] zilizosababisha kuharibiwa kwa [[mali]].<ref name="reuters">{{Rejea tovuti |url=http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2009-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715200529/http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400}}</ref>. Viongozi mashuhuri wa Afrika, wakiongozwa na aliyekuwa [[katibu mkuu wa Umoja wa Mataifa]] [[Kofi Annan]] walisuluhisha [[mzozo]] huo wa kisiasa. Kundi la Annan liliungwa mkono na [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuia ya Ulaya]], [[Muungano wa Nchi za Afrika]], Serikali ya Marekani na nchi nyingine maarufu ulimwenguni kote. Kwa habari zaidi rejelea [[Ghasia nchini Kenya (2007-2008)]]. Annan aliomba usaidizi kwa [[kamati]] yake ya [[upatanishi]] kutoka kwa shirika la kushughulikia mizozo la [[Uswisi]] lijulikanalo kama Kituo cha Mazungumzo ya Kihisani yaani Centre for Humanitarian Dialogue. ====Serikali ya muungano==== Tarehe [[12 Februari]] 2008 Kibaki na Odinga walitia sahihi mkataba wa kuunda [[serikali ya muungano]] ambapo Odinga angekuwa [[waziri mkuu]] wa pili nchini Kenya. Kulingana na mkataba huo, rais angeteua [[baraza la mawaziri]] kutoka pande zote mbili za PNU na ODM kulingana na wingi wa wabunge wa kila chama bungeni. Mkataba huo ulieleza kuwa baraza la mawaziri litajumuisha [[Makamu wa Rais]] na manaibu wawili wa Waziri Mkuu. Baada ya majadiliano bungeni ilipitishwa kuwa muungano huo utadumu hadi mwisho wa kipindi cha bunge, ama chama kimoja kikijitoa kwenye muungano kabla ya kipindi cha bunge kuisha. [[Wadhifa]] huo mpya wa waziri mkuu utakuwa na nguvu na mamlaka kuratibu na kusimamia shughuli za serikali. Vilevile itaongozwa na mbunge aliyechaguliwa ambaye pia atakuwa kiongozi wa chama au muungano wa vyama wenye idadi kubwa ya wabunge bungeni. Ulimwengu ulimshuhudia Annan na kamati yake iliyoungwa mkono na Umoja wa Mataifa na mwenye kiti wa muungano wa nchi za Afrika Jakaya Kikwete, walipowaleta pamoja wapinzani hawa sugu kwenye sherehe za kutia sahihi mkataba huu. Sherehe hizi zilionyeshwa moja kwa moja kwenya televisheni ya kitaifa kutoka kiingilio cha Jumba la Harambee mjini Nairobi. Wawakilishi wa PNU na ODM walianza majadiliano ya kina kuhusu ugavi wa mamlaka tarehe 29 Februari 2008.<ref>[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html 'Hope is back' kwa Kenya - CNN.com] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html |date=20080305205228 }} saa edition.cnn.com</ref> Wabunge wa Kenya, kwa pamoja, waliidhinisha mkataba wa ugawaji mamlaka tarehe 18 mwezi wa Machi 2008 ili kuiokoa Kenya iliyoaminika kama mojawapo ya nchi thabiti na iliyoendelea barani Afrika. Mkataba huu uliunganisha PNU iliyoongozwa na Kibaki na ODM ya Odinga kisha kupelekea kuundwa kwa serikali ya muungano, vyama vyote viwili vikiwa na mamlaka sawa.<ref>wabunge Kenya kupitisha sheria ya kugawana madaraka-english.aljazeera.net/NR/exeres/111A3F40-0FD9-4DCB-ACB0-822D1E3A09EA.htm Al Jazeera Kiingereza 18 Machi</ref> Tarehe [[13 Aprili]] 2008, Rais Kibaki aliitangaza baraza la mawaziri 41 wa serikali hii ya muungano ikijumuisha waziri mkuu na makamu wake wawili. Baraza hili lilijumuisha pia manaibu wa mawaziri 50 na lilitawazwa katika [[Ikulu]] ya Nairobi tarehe [[17 Aprili]] 2008 huku Kofi Annan na viongozi wengine mashuhuri wakishuhudia. Tarehe [[4 Novemba]] [[2008]] ilitangazwa kuwa [[sikukuu ya kitaifa]] kusherehekea [[ushindi]] wa [[Barack Obama]], ambaye [[baba]] yake alikuwa Mkenya, kama rais wa [[Marekani]]. Katika sehemu za mashambani, kama wilayani [[Kisii]], visa vya kuchoma watu wakidaiwa kuwa [[wachawi]] vinaongezeka.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8119201.stm Horror ya Kenya's 'Witch' lynchings]</ref> Waathiriwa hasa ni wanawake wakongwe. Mnamo Mei 2008, watu 11 waliuwa na nyumba 30 kuchomwa.<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2008/05/22/2252041.htm Mob nzito kifo 11 Kenya 'witches']</ref> ==Siasa na Utawala== Tazama pia: [[Orodha ya vyama vya kisiasa nchini Kenya]] Kwa sasa Kenya ni [[jamhuri]] ya [[demokrasia|kidemokrasia]] ya kiuwakilishi inayoongozwa na rais, ambaye ndiye mkuu wa taifa na kiongozi wa serikali, na yenye [[mfumo wa vyama vingi]]. [[Serikali]] ndiyo yenye [[mamlaka]] ya juu. Utungaji wa [[sheria]] ni jukumu la serikali na la [[bunge]] la taifa. Idara ya Mahakama ni huru, na imejitenga na serikali kuu na bunge. Hata hivyo, kulikuwa na kutoridhika kwingi, hasa katika enzi ya rais mstaafu [[Daniel Arap Moi]], kuwa serikali iliingilia sana shughuli za mahakama. Kenya imedumisha uthabiti wa kutosha licha ya mabadiliko katika mifumo yake ya kisiasa na michafuko katika nchi kadhaa jirani. Bunge la mseto wa vyama vingi la [[1997]] lilianzisha [[mageuzi]] yaliyobadilisha sheria za kikoloni zenye [[dhuluma]] zilizotumika kuuzuia uhuru wa kuongea na kutangamana. Jambo hilo liliimarisha uhuru wa [[umma]] na kuchangia kiasi kuaminika kwa [[uchaguzi]] wa Desemba 1997. ===Kaunti na tarafa=== {{Main|Kaunti za Kenya|Wilaya, tarafa na kata za Kenya}} [[Picha:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif|thumb|Kaunti za Kenya.]] Kenya ina [[kaunti]] 47, kila moja ikiongozwa na Mkuu wa Kaunti anayechaguliwa na watu ambao wanaishi kwenye hiyo kaunti. [[Serikali za mitaa]] huendelezwa kupitia mabaraza ya miji. Maeneo mengi ya mijini huwa ni [[mji]], [[manisipaa]] au baraza la mji. Serikali za mitaa katika maeneo ya [[Shamba|mashambani]] huitwa [[serikali]] za [[wilaya]]. Ma[[diwani]] wa mitaa hii huchaguliwa katika [[uchaguzi]] wa madiwani unaofanywa wakati mmoja na [[uchaguzi mkuu]]. Maeneo ya uwakilishi bungeni yamegawanywa kwa sababu ya upigaji [[kura]]. Kuna maeneobunge 210 nchini Kenya.<ref>Kenya Roads Board [http://www.krb.go.ke/constituency.php Constituency ufadhili chini ya RMLF] {{Wayback|url=http://www.krb.go.ke/constituency.php |date=20080113052023 }}</ref> == Demografia == {{Main|Demografia ya Kenya}} === Miji === {{main|Orodha ya miji ya Kenya}} Ukuaji wa miji nchini Kenya umeongezeka kwa kasi, huku ongezeko la idadi ya watu likijikita zaidi katika miji mikubwa. Kulingana na sensa ya mwaka 2019, [[Nairobi]] ndilo jiji kubwa zaidi lenye wakazi 4,397,073, likifuatiwa na [[Mombasa]] (1,208,333) na [[Nakuru]] (570,674). Miji mingine muhimu ni pamoja na [[Eldoret]] (475,716) na [[Kisumu]] (397,957). Ukuaji wa miji ya karibu na [[Nairobi]], hasa katika [[Kaunti ya Kiambu]] kama [[Ruiru]], [[Kikuyu (mji)|Kikuyu]] na [[Thika]], unaonyesha kuendelea kwa upanuzi wa jiji hilo. {{Miji mikubwa | nchi = Kenya | stat_ref = Kulingana na sensa ya 2019 <ref name="Census2019">{{Rejea tovuti |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume III: Distribution of Population by Age and Sex |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200037/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |archive-date=2 August 2020 |access-date=8 April 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> | list_by_pop = | div_name = Kaunti | div_link = Kaunti za Kenya{{!}}Kaunti | city_1 = Nairobi | div_1 = Kaunti ya Nairobi{{!}}Nairobi | pop_1 = 4 397 073 | img_1 = Nairobi, view from KICC.JPG | city_2 = Mombasa | div_2 = Kaunti ya Mombasa{{!}}Mombasa | pop_2 = 1 208 333 | img_2 = Mombasa skyline.jpg | city_3 = Nakuru | div_3 = Kaunti ya Nakuru{{!}}Nakuru | pop_3 = 570 674 | img_3 = | city_4 = Ruiru | div_4 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_4 = 490 120 | img_4 = | city_5 = Eldoret | div_5 = Kaunti ya Uasin Gishu{{!}}Uasin Gishu | pop_5 = 475 716 | city_6 = Kisumu | div_6 = Kaunti ya Kisumu{{!}}Kisumu | pop_6 = 397 957 | city_7 = Kikuyu, Kenya{{!}}Kikuyu | div_7 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_7 = 323 881 | city_8 = Thika | div_8 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_8 = 251 407 | city_9 = Naivasha | div_9 = Kaunti ya Nakuru{{!}}Nakuru | pop_9 = 198 444 | city_10 = Karuri | div_10 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_10 = 194 342 | city_11 = Ongata Rongai | div_11 = Kaunti ya Kajiado{{!}}Kajiado | pop_11 = 172 569 | city_12 = Garissa | div_12 = Kaunti ya Garissa{{!}}Garissa | pop_12 = 163 399 | city_13 = Kitale | div_13 = Kaunti ya Trans-Nzoia{{!}}Trans-Nzoia | pop_13 = 162 174 | city_14 = Juja | div_14 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_14 = 156 041 | city_15 = Mlolongo | div_15 = Kaunti ya Machakos{{!}}Machakos | pop_15 = 136 351 | city_16 = Malindi | div_16 = Kaunti ya Kilifi{{!}}Kilifi | pop_16 = 119 859 | city_17 = Mandera | div_17 = Kaunti ya Mandera{{!}}Mandera | pop_17 = 114 718 | city_18 = Kisii, Kenya{{!}}Kisii | div_18 = Kaunti ya Kisii{{!}}Kisii | pop_18 = 112 417 | city_19 = Kakamega | div_19 = Kaunti ya Kakamega{{!}}Kakamega | pop_19 = 107 227 | city_20 = Ngong, Kenya{{!}}Ngong | div_20 = Kaunti ya Kajiado{{!}}Kajiado | pop_20 = 102 323 }} === Kabila/Asili === {{Main|Orodha ya Makabila nchini Kenya|Dini nchini Kenya}} Kenya ni nchi yenye ma[[kabila]] mengi tofautitofauti, hasa ya [[Kibantu]] (67%) na ya [[Waniloti|Kiniloti]]. Wakenya wengi huzungumza [[lugha]] mbili, [[Kiingereza]] na [[Kiswahili]], na [[asilimia]] kubwa pia huzungumza [[lugha mama]] ya kabila lao. Makundi ya makabila ni kama ifuatavyo:17.13% [[Wakikuyu]], 14.35% [[Waluhya]], 13.37% [[Wakalenjin]], 10.65% [[Waluo]], 9.81% [[Wakamba]], 5.85% [[Wasomali]] 5.68% [[Wakisii]], makabila mengine ya Kiafrika 15%, wasio Waafrika ([[Wahindi]], [[Waingereza]] na [[Waarabu]]) 1% <ref name="worldfactbook"/> Kila kundi au kabila lina lugha yake na Kiswahili hutumika kama chombo cha kuwasiliana miongoni mwa makabila tofauti. ===Dini=== [[File:Catholic Church in Mombasa.JPG|thumb|250px|Kanisa Katoliki huko [[Mombasa]].]] Upande wa [[dini]], idadi kubwa ya Wakenya ni [[Wakristo]]: kulingana na [[sensa]] ya mwaka [[2019]], [[asilimia]] 85.5 ya [[wakazi]] wa [[Kenya]] walikuwa [[Ukristo|Wakristo]] (asilimia 53.9 ni [[Waprotestanti]], asilimia 20.6 ni [[Wakatoliki]], asilimia 11.8 ni Wakristo wa [[madhehebu]] mengine mbalimbali, wakiwemo Waorthodoksi 621,200), asilimia 10.9 ni [[Waislamu]], asilimia 0.7 ni wafuasi wa [[dini asilia za Kiafrika]], asilimia 1.7 ni wa makundi mengine ya dini (kuna [[Wahindu]] takribani 60,000, ambao wameingiliana vyema na Wakenya wengine na huchangia pakubwa uchumi wa nchi), na asilimia 1.6 wanadai hawana uhusiano na [[dini]] yoyote ile. {{bar box |float=right |title=Dini nchini [[Kenya]] mwaka 2019 |width=250px |bars= {{bar percent|[[Ukristo]]|DodgerBlue|85.5}} {{bar percent| [[Uislamu]]|Green|10.9}} {{bar percent|Wasio na dini|DodgerBlue|1.7}} {{bar percent|[[Dini za jadi]]|grey|0.7}} |caption=Chanzo : KNBS (Sensa 2019) }} Waislamu wengi huishi katika kaunti za Kaskazini na Kaskazini Magharibi mwa nchi huku wengine wakiishi katika pwani. Wengi wa wanaoishi sehemu ya magharibi mkoani Pwani ni Wakristo. Eneo la kaskazini la Mkoa wa Mashariki ni makazi ya asilimia 10 ya jumla ya Waislamu nchini; hii ndiyo [[dini]] ya wakazi wengi wa hapa, na mbali na idadi ndogo ya [[Wasomali]] wanaoishi Nairobi, idadi kubwa ya Wakenya wengine ni Wakristo.<ref>http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm US Department of State</ref> ==Sanaa na Utamaduni== === Utamaduni=== [[Picha:Maasai tribe.jpg|upright|thumb|200px|Askari Wamasai]] [[Picha:Kenyan man.jpg|upright|thumb|200px|Mmasai katika mapambo ya jadi]] {{Main|Utamaduni wa Kenya|Muziki wa Kenya}} Kenya ni nchi yenye tamaduni anuwai. Tamaduni zinazotambulika ni pamoja na Waswahili walio katika eneo la pwani, jamii za wafugaji katika eneo la kaskazini na jamii nyingine mbalimbali katika maeneo ya kati na magharibi. [[Wajaluo]] wa Kenya ni wazawa wa [[jamii]] za [[wakulima]] na [[wafugaji]] walioishi magharibi mwa Kenya kabla ya ukoloni. Inafahamika kwamba asili ya Wajaluo na makabila mengine ya [[Waniloti]] ni kaskazini mwa Kenya, pengine maeneo ya Sudan Kusini ya sasa. Waniloti, kama wanavyoitwa, ni kikundi cha ki[[anthropolojia]] kilichotoka maeneo ya kaskazini mashariki mwa Afrika. Pengine walihamia kusini kutokana na [[vita]] vilivyosababishwa na ukuaji wa [[Kush]] na [[Misri]]. Waniloti nchini Kenya ni [[Wajaluo]], [[Waturkana]], [[Wakalenjin]] na [[Wamasai]]. Hili linadhihirika kutokana na kuwepo kwa [[lahaja]] zinazofanana kati ya makabila fulani nchini Sudan Kusini leo. Makabila haya ni pamoja na [[Akoli]] na [[Lwo]] (si sawa na Luo) wanaoishi katika eneo la [[Darfur]]. Kuna makabila mengine ya Waniloti yanayoishi nchini [[Uganda]] na [[Tanzania]]. Hii hasa ni kwa sababu ya Wajaluo kuvutiwa na [[Ziwa Victoria]], ambako wanapatikana katika nchi hizi tatu (Uganda, Tanzania na Kenya). Nchini Uganda, wanajulikana kwa kuanzisha [[himaya]] ya [[Waganda]] na ya himaya ya [[Watoro]]. Wajaluo nchini Kenya walipigana vita na majirani wao, hasa Wakalenjin, ili kulidhibiti ziwa hilo. Leo hii, utamaduni wa Wamaasai unajulikana sana kwa kuangaziwa vilivyo na utalii, hata hivyo Wamaasai ni asilimia ndogo ya idadi ya Wakenya kwa jumla. Wamaasai wanatambulika kwa kujipamba sehemu ya juu ya mwili na kwa vito. Kenya ina utajiri mwingi wa [[muziki]], vituo vya [[runinga]] na [[maonyesho ya sanaa]]. ===Fasihi=== {{Main|Fasihi ya Kenya}} [[Ngugi wa Thiong'o]] ni mmoja wa [[waandishi]] maarufu wa Kenya. [[Kitabu]] chake ''[[:en:Weep Not, Child]]'' ni ufafanuzi wa [[maisha]] yalivyokuwa Waingereza walipoitwaa Kenya. Hii ni [[hadithi]] kuhusu athari za Mau Mau katika maisha ya Wakenya asili. Kinavyochanganya maudhui - ukoloni, elimu, na mapenzi - kunakifanya kuwa kimojawapo kati ya vitabu bora vya hadithi barani Afrika. Kitabu cha hadithi cha [[M. G. Vassanji]] ''The In-Between World of Vikram Lall'' kilishinda tuzo la Giller Prize mwaka 2003. Hii ni hadithi ya kubuni ya Mkenya mwenye asili ya Kihindi na [[familia]] yake wavyojizatiti na mabadiliko ya kisiasa wakati wa ukoloni na baada ya ukoloni nchini Kenya. Kuanzia mwaka wa 2003, jarida la fasihi ''[[Kwani?]]'' limekuwa likichapisha fasihi ya kisasa ya Kenya. ==Elimu== {{Main|Elimu nchini Kenya}} Mfumo wa elimu nchini Kenya unajumuisha elimu ya [[chekechea]], [[elimu ya msingi|ya msingi]], ya [[sekondari]] na ya [[vyuo]]. Elimu ya watoto wadogo aghalabu huchukua miaka mitatu, ya msingi miaka minane, sekondari minne na chuo kikuu miaka minne au sita kwa kutegemea kozi. Shule za chekechea, ambazo ni za watoto wa umri wa miaka mitatu hadi mitano, ni sehemu muhimu ya mfumo huu wa elimu na ni kigezo muhimu kabla ya kusajiliwa katika darasa la kwanza (Gredi ya Kwanza). Mwishoni mwa elimu ya msingi wanafunzi hufanya mtihani wa Cheti cha Kuhitimu Masomo ya Msingi Kenya (KCPE), ambao huamua watakaojiunga na shule ya sekondari au vyuo vya ufundi. Umri wa shule ya msingi ni miaka 6/7 hadi 13/14. Wale wanaojiunga na shule ya upili hufanya mtihani wa taifa mwishoni mwa kidato cha nne - Mtihani wa Cheti cha Kuhitimu Masomo ya Shule ya Upili Kenya (KCSE), ambao huamua watakaojiunga na vyuo vikuu, vyuo vya taatuma nyinginezo au kuajiriwa. Baraza Kuu la Usajili (JAB) ndilo lenye jukumu la kuwachagua wanafunzi watakaojiunga na vyuo vikuu vya umma. Mbali na shule za umma, kuna shule nyingi za binafsi nchini, hasa katika sehemu za miji. Vilevile, kuna shule kadhaa za kimataifa zinazofundisha mifumo mbalimbali ya elimu ya ng'ambo. === Historia ya elimu === Mfumo wa kwanza wa elimu nchini Kenya baada ya uhuru uliletwa na wakoloni Waingereza. Baada ya nchi kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963, Tume ya Ominde iliundwa ili kuleta mabadiliko ambayo yaakisi matarajio ya taifa huru la Kenya. Tume hii ilimulika masuala ya usawa na umoja, ambayo yalikuwa muhimu hasa wakati huo. Mabadiliko ya kilichofundishwa katika historia na jiografia yalifanywa ili kuakisi umoja wa kitaifa. Kati ya miaka 1964 na 1985, mfumo wa 7-4-2-3 ulifuatwa (miaka saba masomo ya msingi, miaka minne sekondari ya daraja la chini, miaka miwili sekondari ya daraja la juu, na miaka mitatu masomo ya chuo kikuu). Shule zote zilifuata [[mtaala]] mmoja. Mwaka wa 1981, kamati iliyoteuliwa na rais kuratibu namna ya kuanzisha chuo kikuu cha pili nchini Kenya, na pia kuubadilisha mfumo wa elimu kwa jumla, ilianza kazi yake. Kamati hii ilipendekeza kuwa mfumo ule wa 7-4-2-3 ubadilishwe kuwa mfumo wa 8-4-4 (miaka minane shule ya msingi, miaka minne shule ya upili, miaka minne elimu ya chuo kikuu). Jedwali lililo katika Elimu ya Sasa Nchini Kenya linaonyesha muundo wa mfumo wa 8-4-4. Ingawa mfumo wa 7-4-2-3 kinadharia ulifikia kikomo mfumo wa 8-4-4 ulipoanzishwa mwaka wa 1985, kundi la mwisho la mfumo huo wa awali lilihitimu kutoka vyuo vikuu vya Kenya mwaka wa 1992. === Elimu nchini Kenya sasa === Mfumo wa sasa wa 8-4-4 ilizinduliwa Januari 1985. Ulitilia mkazo masomo ya kiufundi kwa matarajio kuwa, muundo huu mpya utawawezesha wanaoacha shule katika viwango mbalimbali aidha kujiajiri wenyewe au kupata ajira katika sekta ya juakali. Mnamo Januari 2003, Serikali ya Kenya ilitangaza kuanzishwa kwa masomo ya shule za msingi bila malipo. Hili lilipelekea kuongezeka kwa wanafunzi waliojiunga na shule za msingi kwa asilimia 70. Hata hivyo, idadi ya waliojiunga na shule za upili na vyuo haikuongezeka sana kwa sababu malipo bado yalihitajika ili kuhudhuria masomo. Mtihani wa kuhitimu cheti cha masomo ya msingi nchini Kenya (KCPE) hufanywa katika darasa la nane. Matokeo ya mtihani huu huhitajika ili kusajiliwa katika shule ya upili. Mtihani wa kuhitimu cheti cha masomo ya shule ya upili nchini Kenya (K.C.S.E.) hufanywa katika kidato cha nne. Wanafunzi hufanya mtihani katika masomo nane. === Ukosoaji === Mfumo wa elimu wa Kenya 8-4-4 umepitia mengi magumu katika kipindi kirefu ulichodumu. Punde tu baada ya kufuzu kwa kundi la kwanza la wanafunzi wa mfumo huu mwaka wa 1989, wananchi wengi walijitokeza kuilaumu na kuihukumu serikali kwa kuuanzisha mfumo huu. Wakosoaji hao walidai kuwa waliohitimu hawajaandaliwa vyema na hawangeweza kushindana na wenzao kutoka sehemu nyingine za [[ulimwengu]]. Wengine walihoji kuwa waliofuzu kupitia mfumo huu walikuwa aidha wachanga sana au hawajaandaliwa vyema kwa nafasi za kazi zilizokuweko. Serikali haikusikiliza hayo yote pengine kwa sababu uwezekano wa kuubadilisha na kuuunda upya kungeigharimu pesa nyingi. Hata hivyo, kwa miaka mingi waliofuzu kupitia mfumo huu wamewaaibisha walioupinga kwa kufualu katika vyuo vya nchini na ng’ambo. Pia wasomi na wafanyakazi wa afya kuhamia [[nchi zilizoendelea]] ni dhihirisho tosha la hali hii. Mkazo uliotiliwa masomo ya ufundi umefifia na mabadiliko ya hivi juzi katika mtaala yanasisitiza [[teknolojia]] ya [[upashanaji habari]], [[sayansi]], [[hesabu]] na lugha. Kwa vyovyote vile, kazi ya kiakademia na kusisitizwa kwa kupita mitihani iliyoandikwa hakujaacha nafasi kwa [[useremala]], [[uashi]], [[upishi]] na mafunzo mengine ya [[ufundi]]. ==Michezo== {{Main|Michezo ya Kenya}} [[Picha:Icc Wcl Championship Nepal Vs Kenya Tu Ground Kathmandu @ Nepal 6.jpg|thumb|Timu ya kriketi ya Kenya]] [[Picha:Elgon Cup 2007.png|thumb|Timu ya rugby ya Kenya]] Kenya hushiriki katika [[michezo]] mbalimbali ikiwemo [[kriketi]], [[mbio za magari]], [[soka]], [[raga]] na [[ngumi]]. Lakini nchi hii inajulikana hasa kwa kutawala katika [[mbio za masafa ya kadiri]] na [[mbio za masafa marefu]]. Kenya, kwa muda mrefu, imetoa [[Bingwa|mabingwa]] wa [[Olimpiki]] na [[michezo ya Jumuia ya Madola]] katika nyanja mbalimbali, hasa katika mbio za mita 800, mita 1,500, mita 3,000 kuruka viunzi na maji, mita 5,000, mita 10,000 na mbio za masafa marefu. [[Wanariadha]] wa Kenya (hasa wa kabila la Wakalenjin) wanaendelea kutawala mbio za masafa ulimwenguni, ingawa ushindani kutoka nchi ya [[Moroko]] na Ethiopia umepunguza umaarufu huu. [[Wanariadha]] wa Kenya wanaosifika sana ni pamoja na mshindi mara nne wa mbio za masafa marefu za [[Boston]] kwa [[wanawake]] na mshindi mara mbili wa mbio za dunia [[Catherine Ndereba]], aliyeshikilia rekodi ya awali ya mbio za dunia [[Paul Tergat]], na [[John Ngugi]]. Wakati wa michezo ya Olimpiki ya [[Beijing]] Kenya ilishinda [[medali]] 6 za [[dhahabu]], 4 za [[fedha]], 4 za [[shaba]] na kulifanya taifa lililofaulu sana barani Afrika katika michezo ya Olimpiki ya mwaka 2008. Wanariadha wapya walitambulikana, kama [[Pamela Jelimo]], mshindi wa medali ya dhahabu katika mbio za mita 800 kwa wanawake aliyejitahidi na kushinda tuzo la Golden League, na [[Samuel Wajiru]] aliyeshinda mbio za masafa marefu kwa wanaume. Bingwa mstaafu wa mbio za Olimpiki na za Jumuia ya Madola, [[Kipchoge Keino]], alisaidia kuanza ubingwa wa mbio za masafa marefu [[miaka ya 1970]] akafuatwa na bingwa wa michezo ya Jumuia ya Madola, [[Henry Rono]], aliyeshikilia rekodi kadhaa za dunia. Hivi majuzi, kumekuwa na mzozo wa wanariadha wa Kenya waliosaliti nchi yao na kuwakilisha nchi nyingine, hasa [[Bahrain]] na [[Qatar]]. [[Wizara ya michezo]] ya Kenya imejaribu kuzuia usaliti huu, lakini umeendelea tu, [[Bernard Lagat]] akiwa wa mwisho, akichagua kuiwakilisha [[Marekani]].Usaliti huu, kwingi unatokana na sababu za kiuchumi au kifedha ingawa pia wanariadha wazuri wasioweza kufaulu katika timu nzuri ya taifa huona ni rahisi kufaulu kwa kukimbilia nchi nyingine. Kenya pia imetawala [[voliboli]] ya wanawake barani Afrika, huku vilabu na [[timu ya taifa]] vikishinda mashindano kadhaa barani Afrika katika [[mwongo]] uliopita. Timu ya wanawake pia imeshiriki katika michezo ya Olimpiki na Mashindano ya Ulimwengu ingawa haijafaulu vilivyo. Mchezo wa kriketi ni maarufu na pia ni mchezo wa timu ambao umefaulu sana. Kenya imeshiriki katika [[Kombe la Dunia la Kriketi]] tangu mwaka [[1996]]. Timu hii ilishinda baadhi ya timu maarufu ulimwenguni na kufikia [[semifainali]] katika mchuano wa mwaka [[2003]] na wachezaji kama vile [[Steve Tikolo]] na [[Maurice Odumbe]]. Walishinda ligi ya kriketi ya dunia daraja la 1 iliyofanyika Nairobi kwa mara ya kwanza, kisha wakashiriki katika mchuano wa ulimwengu wa T20. [[Nahodha]] wa sasa wa timu ni [[Collins Obuya]]. Kenya imejiundia jina katika muungano wa raga na wachezaji kama vile [[Collins Injera]] na [[Lucas Onyango]]. Mchezo huo ni maarufu nchini hasa kwa sababu ya mchuano wa kila mwaka wa Safari Sevens. Timu ya Kenya ya raga ya wachezaji [[saba]] kila upande ilikuwa nambari ya 9 katika michezo ya dunia ya wachezaji saba IRB katika msimu wa mwaka 2006. Kenya ilikuwa bingwa wa soka katika eneo hili lakini ubingwa huu umefifia kutokana na kutoelewana kwa maafisa wa Kamati ya Soka Nchini.<ref>New Vision, 3 Juni 2004: [http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 Wrangles ardhi Kenya utan fastställd FIFA marufuku] {{Wayback|url=http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 |date=20080110015009 }}</ref> Mizozo hii ilipelekea Kenya kupigwa marufuku na FIFA, lakini marufuku hii iliondolewa mnamo Machi 2007. Kwa upande wa mbio za magari, Kenya ndio waandalizi wa mbio za magari maarufu za [[Safari Rally]] zinazotambulika kuwa ngumu zaidi ulimwenguni,<ref>The Auto Channel, 21 Julai 2001: [http://www.theautochannel.com/news/2001/07/22/025841.html FIA Rally: Delecour inachukua pointi kumaliza tarehe Safari Rally kwanza]</ref> na ambazo ni sehemu ya Bingwa wa Mbio za Magari kwa miaka mingi hadi kuondolewa kwake baada ya mbio za 2002 kwa sababu ya matatizo ya kifedha. Baadhi ya [[dereva|madereva]] maarufu wa mbio za magari ulimwenguni walioshiriki na kushinda mbio hizi ni [[Bjorn Waldegard]], [[Hannu Mokkola]], [[Tommi Makinen]], [[Shekhar Mehta]], [[Carlos Sainz]] na [[Colin McRae]]. Ingawa mbio hizi bado huendelea kila mwaka kama sehemu ya kutafuta Bingwa wa Mbio za Magari Afrika, waandalizi wanatarajia kuruhusiwa kujiunga tena na Ubingwa wa Magari Ulimwenguni katika miaka michache ijayo. ==Uchumi== {{Main|Uchumi wa Kenya}} [[Picha:Kenyan 20 Shilling Note.jpg|thumb|250px|right|Noti ya shilingi 20 ya mwaka 1994, ikimuonyesha Rais Daniel Arap Moi.]] Baada ya uhuru, Kenya iliendeleza ukuaji wa kiuchumi haraka kupitia kwa uwekezaji wa umma, kuhimiza uzalishaji wa kilimo, na kushawishi uwekezaji wa watu binafsi na wageni katika viwanda. Pato la taifa lilikua kwa asilimia 6.6 kuanzia 1963 hadi 1973. Uzalishaji wa kilimo ulikua kwa asilimia 4.7 kila mwaka kwa kipindi hicho ukiwa umechochewa na ugawaji upya wa mashamba, kuanzishwa kwa kilimo cha mimea iliyoimarishwa, na kuanzisha mashamba mapya. Hata hivyo, kati ya 1974 na 1993 ukuaji wa uchumi wa Kenya ulipungua. Kupungua kwa kilimo kulisababishwa na sera za kilimo zisizofaa, mikopo isiyotosha na vikwazo visiyofaa vya biashara ya kimataifa. Mnamo mwaka wa 1993, Serikali ya Kenya ilianzisha mpango mkuu wa kuimarisha uchumi na kuufanya huru. Waziri mpya wa fedha na gavana mpya wa Benki Kuu ya Kenya walianza mikakati iliyofuatana kuimarisha uchumi kwa usaidizi wa [[Benki ya Dunia]] na [[Shirika la Fedha la Kimataifa]]). Kama sehemu ya mpango huu, serikali iliondoa usimamizi wa bei za bidhaa, leseni za uagizaji na uthibiti wa ubadilishaji fedha, kubinafsisha kampuni nyingi zilizomilikiwa na umma, kupunguza idadi ya wafanyi kazi wa serikali na kuanzisha sera madhubuti za kulinda fedha. Kuanzia mwaka wa 1994 hadi 1996 ukuaji halisi wa uchumi wa Kenya ulikadiriwa juu kidogo ya asilimia 4 kwa mwaka. Hata hivyo, kati ya 1997 na 2000, uchumi uliingia kipindi cha kupungua au kutoimarika, kwa sababu ya hali mbaya ya anga na kupungua kwa shughuli za kiuchumi. Mwaka wa 2001 pato la taifa liliimarika kiasi kwani mvua ilirejea kunyesha karibu na viwango vya awali. Ukuaji wa kiuchumi uliendelea kuimarika kiasi mwaka wa 2002 na kufikia asilimia 1.4 mwaka wa 2003, asilimia 4.3 mwaka wa 2004, kisha asilimia 5.8 mwaka wa 2005. [[Picha:Jomo Kenyatta International Airport.jpg|thumb|300px|left|[[Uwanja wa ndege wa Kimataifa wa Jomo Kenyatta]], ambao ndio mkubwa zaidi na wenye shughuli nyingi zaidi katika eneo la Afrika Mashariki.]] Mnamo Julai 1997, Serikali ya Kenya ilikataa kutimiza makubaliano ya awali na IMF kuhusu mabadiliko ya utawala wake. Jambo hili lilisababisha kukatizwa kwa misaada kwa miaka 3, nayo Benki ya Dunia ikaubana mkopo wa dola milioni 90 za mpango wa kuufufua uchumi. Ingawa mabadiliko mengi ya kiuchumi yaliyofanywa kati ya 1993-94 yalibakia, wataalamu wa maswala ya kiuchumi wasiopendelea mabadiliko waliamini kuwa Kenya iliitaji mabadiliko zaidi, hasa ya kiutawala ili kuongeza ukuaji wa pato la taifa (GDP). Serikali ya Kenya ilichukua hatua yakini za mabadiliko, pamoja na kuunda Tume ya Kupambana na Ufisadi (KACA), kuanzisha hatua za kuimarisha uwazi wa katika mikakati ya serikali kupata bidhaa na kupunguza fedha inayotumiwa na serikali kulipia mishahara. Mnamo Julai 2000, shirika la IMF lilitia saini dola milioni 150 za Poverty Reduction and Growth Facility (PRGF), nayo Benki ya Dunia ilifuatia na mkopo wa dola milioni 157 kuimarisha uchumi na kuibadilisha sekta ya umma. Mwezi wa Desemba 2000, iliamuliwa kuwa tume ya kupambana na ufisadi haikuwa ya kikatiba na sehemu za juhudi za mabadiliko kukatizwa mwaka 2001. Shirika la IMF na Benki ya Dunia zilikatiza mipango yao. Juhudi zilizofanywa kuanzisha upya mipango hii katikati ya mwaka wa 2002 hazikufaulu. Chini ya uongozi wa Rais Kibaki, aliyechukua hatamu za uongozi tarehe 30 mwezi wa Desemba 2002, serikali ya Kenya ilianzisha mipango mipya na kabambe ya uimarishaji uchumi na imerejelea ushirikiano wake na Benki ya Dunia na IMF. Serikali mpya ya National Rainbow Coalition (NARC) iliidhinisha Sheria dhidi ya Ufisadi na Uhalifu wa Kiuchumi pamoja na Sheria ya Maadili ya Watumishi wa Umma mnamo Mei 2003 iliyolenga kupiga vita ufisadi katika ofisi za umma. Mabadiliko mengine, hasa katika idara ya sheria, kuagiza bidhaa za umma na kadhalika yamepelekea kurejelewa kwa misaada na matumaini ya kuimarisha uchumi. Kufuatia kupitishwa kwa sheria muhimu za kupambana na ufisadi na serikali mpya, wafadhili walirejelea ufadhili mwezi wa Novemba 2003 na IMF ikaidhinisha msaada wa miaka mitatu wa dola milion 250 ili kupunguza umaskini na kuimarisha uchumi. Wafadhili wakatoa dola bilioni 4.2 kama msaada wa miaka minnne. Kurejelewa kwa ufadhili na kujihusizisha upya kwao kumevutia imani ya wawekezaji. Mswada wa [[ubinafsishaji]] umeidhinishwa ingawa kuanzishwa kwa tume ya ubinafsishaji hakujakamilika, mabadiliko katika utendakazi wa umma yametekelezwa na mwaka wa 2007 Kenya ilishinda tuzo la Umoja wa Kimataifa la Utendakazi wa Umma.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.7thglobalforum.org/Forum_Information/unpsa.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215083024/http://www.7thglobalforum.org/Forum_Information/unpsa.htm |archivedate=2008-02-15 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan026198.pdf |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2009-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324235927/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan026198.pdf }}</ref> Hata hivyo, kazi nyingi zinahitajika kufanywa ili kuiwezesha nchi hii kuyafikia mataifa yaliyoendelea sana kiuchumi, hasa yale ya Mashariki ya Mbali. Changamoto kuu ni pamoja na kuchukua hatua thabiti dhidi ya ufisadi, kupitisha sheria zinazoshughulikia ugaidi na biashara haramu, kutatua upungufu wa ufadhili wa bajeti kisha kurekebisha na kuunda miundo msingi. Inaaminika haya yatasaidia kudumisha sera za kimsingi za kiuchumi, na kuhakikisha ukuaji wa kasi wa kiuchumi uliofikia asilimia 7.2 mwaka wa 2007. Mwaka wa 2007, serikali ya Kenya ilizindua [[Ruwaza ya Kenya 2030|Ruwaza 2030]], ambao ni mpango wa kiuchumi wenye matumaini makuu na ambao ikiwa utatekelezwa kikamilifu, una uwezo wa kuifanya nchi hii kuwa katika kiwango sawa na mataifa yaliyoendelea kiuchumi ya Asia. Nairobi inaendelea kuwa kituo muhimu na cha kimsingi kwa mawasiliano na biashara cha Afrika Mashariki. Kinajivuna kuwa na miundo msingi ya uchukuzi na mawasiliano bora zaidi katika eneo hili, na wafanyi kazi wenye ujuzi. Makampuni mengi ya kigeni hudumisha matawi yao katika eneo hili ama ofisi za kuyawakilisha mjini Nairobi. Mnamo Machi 1996, Marais wa Kenya, Tanzania na Uganda waliifufua Jumuia ya Afrika Mashariki (EAC). Shabaha za EAC ni pamoja na kusawazisha kodi na ada zinazotozwa bidhaa, utembeaji huru wa watu na kuimarisha miundo msingi katika eneo hili. Nchi hizi tatu za Afrika Mashariki zilitia saini mkataba wa Customs Union Agreement mwezi wa Machi 2004. {{wide image|Nairobi panorama from westlands.jpg|1400px|<center>Mji wa Nairobi</center>}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |+ style="line-height:0.8em"| <td>{{Resize|120%|Muhtasari wa uchumi wa nchi}}</td> |- ! style="text-align:left"| Pato la taifa | Dola bilioni 41.84 (2012) kwa bei ya sasa. Dola bilioni 76.07 (Uwezo wa kununua bidhaa usio sawa, 2012) Kuna pia uchumi mkubwa usio rasmi ambao haujawahi kujumuishwa kama sehemu ya pato la taifa. |- ! style="text-align:left"| Ukuaji wa kiuchumi kwa mwaka | 5.1% (2012) |- ! style="text-align:left"| Pato la kila mtu kwa mwaka | Pato la kila mtu kwa mwaka (PPP)= $1,800 |- ! style="text-align:left"| Malighafi ya kiasili | Wanyama wa pori, Ardhi (5% inayolimika) |- ! style="text-align:left"| Bidhaa za kilimo | Chai, kahawa, mahindi, ngano, miwa, mboga na matunda, pareto, bidhaa za maziwa, nyama na bidhaa za wanyama |- ! style="text-align:left"| Viwanda | Bidhaa za petroli, usagaji wa nafaka na miwa, saruji, pombe, vinywaji, nguo, uunganishaji magari, makaratasi, utengenezaji wa bidhaa za kimsingi, utalii |} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |+ style="line-height:0.8em"| Biashara ya mwaka 2012 |- ! style="text-align:left"| Biasharanje | Dola bilioni 5.942 | chai, kahawa, bidhaa za mboga na matunda, bidhaa za petroli, saruji, samaki |- ! style="text-align:left"| Masoko muhimu (2012) <ref name="worldfactbook"/> | colspan="2"| Uganda, Tanzania, Uholanzi, Uingereza, Marekani, Misri, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |- ! style="text-align:left"| Maduhuli | Dola bilioni 14.39 | mashine, magari, bidhaa za petroli, vyuma, resini na bidhaa za plastiki |- ! style="text-align:left"| Mataifa muhimu yaletayo bidhaa Kenya {{nbsp|2}} | colspan="2"| China, Uhindi, Muungano wa Falme za Kiarabu, Saudi Arabia, Afrika Kusini, Ujapani |} === Utafutaji wa mafuta === Mwanzoni mwa mwaka wa [[2006]] Rais wa [[Uchina]], [[Hu Jintao]], alitia saini kandarasi ya utafutaji wa mafuta na Kenya. Haya ndiyo makubaliano ya hivi punde kati ya mfululizo wa mapatano yaliyopagwa kuelekeza maliasili ya Afrika huko Uchina ambako uchumi wake waendelea kukua kwa haraka. Kandarasi hii iliwezesha kampuni inayoongozwa na taifa la Uchina “offshore oil and gas company” CNOOC Ltd kutafuta mafuta Kenya, ambayo ilianza kuchimba visima vya kwanza mpakani mwa Sudan na Somalia na katika maji ya upwa wake.<ref>{{Rejea habari|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a51a39d2-280c-11db-b25c-0000779e2340.html|title=China's scramble for Africa finds a welcome in Kenya |last=Barber |first=Lionel|date=10 Agosti 2006|publisher=Financial Times|accessdate=2008-06-27}}</ref> ==Tazama pia== * [[Athari za Ukoloni nchini Kenya]] * [[Orodha ya Marais wa Kenya]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Kenya]] * [[Mito ya Kenya|Orodha ya mito ya Kenya]] * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] * [[Orodha ya miji ya Kenya]] * [[Orodha ya Makabila nchini Kenya]] * [[Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Kenya]] * [[Orodha ya benki nchini Kenya]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== {{Reflist|2}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Kenya}} ; Serikali * [http://www.communication.go.ke/ Spokeperson serikali] {{Wayback|url=http://www.communication.go.ke/ |date=20081022110047 }} Ofisi Mnenaji wa Serikali ya Jamhuri ya Kenya. * [http://www.kenya.go.ke/ Serikali ya Kenya] {{Wayback|url=http://www.kenya.go.ke/ |date=20081113033437 }} Official site. * [http://www.kenyalaw.org/ Kenya Law Reports] Legislation Kenya, Uchunguzi Sheria, Official Gazette Notices na kisheria Info. * [http://www.statehousekenya.go.ke/ State House Kenya] {{Wayback|url=http://www.statehousekenya.go.ke/ |date=20081105143157 }} Official site State House, Kenya. * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html Mkuu wa Nchi na Cabinet Members] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html |date=20091026201734 }} ; Jumla * Maelezo ya nchi (Country Profile) kutoka BBC News * [http://www.britannica.com/nations/Kenya Kenya] kutoka [[Encyclopaedia Britannica]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm Kenya] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm |date=20091024050050 }} kutoka ''UCB Libraries GovPubs'' * {{Dmoz|Regional/Africa/Kenya}} ; Vyombo vya habari * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/kenya/kenyanews.html Vyombo vya habari Kenya] orodha kutoka [[Chuo Kikuu cha Stanford]] ; Utalii * [http://www.magicalkenya.com/ Kenya Tourist Board (Magical Kenya)] * {{wikivoyage|Kenya}} ; Historia * [http://www.1911encyclopedia.org/Kenya_Colony 1911 Encyclopedia Britannica juu ya Kenya Colony] * [http://www.1911encyclopedia.org/Abyssinia#Army 1911 Encyclopedia Britannica juu wa 1908 Dermacation wa Ethiopia-Kenya Border] ; Nyingine * [http://www.ascleiden.nl/Publications/Bibliographies/KenyaCoast/ Kenya Coast bibliography.] {{Wayback|url=http://www.ascleiden.nl/Publications/Bibliographies/KenyaCoast/ |date=20091108081958 }} ''Academic bibliography, hasa kwa Kiingereza, compiled by Jan Hoorweg, Afrika-Studiecentrum, Leiden.'' * {{Rejea kitabu | last = Kimaiyo | first = Towett J. | title = Ogiek Land Cases and Historical Injustices&nbsp;— 1902–2004 | publisher = Ogiek Welfare Council | year = 2004 | location = Nakuru, Kenya | pages = 127 pages + appendices | url = http://www.geocities.com/OgiekLand/ | access-date = 2009-12-07 | archive-date = 2007-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071029164155/http://www.geocities.com/OgiekLand/ }} * {{Rejea tovuti | title = Who Owns Kenya?&nbsp;— What is the Queen Doing in Parliament? | date = 31 Machi 2007 | url = http://www.geocities.com/WhoOwnsKenya/ | accessdate = 2009-12-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080318221033/http://www.geocities.com/WhoOwnsKenya/ | archivedate = 2008-03-18 }} * [http://www.ruralpovertyportal.org/english/regions/africa/ken/index.htm Vijijini umaskini katika Kenya] (IFAD) * [http://www.kenyanview.com/scenaries.html Kenya View] {{Wayback|url=http://www.kenyanview.com/scenaries.html |date=20070726094957 }} Mandhari na uzuri wa Kenya katika pica *[https://www.georgenjogu.com/ Kenyan Money News] {{Wayback|url=https://www.georgenjogu.com/ |date=20190806051930 }} Mkusanyiko wa Kazi kutoka kenya. * [http://www.education.nairobi-unesco.org/ UNESCO Nairobi Office - Sekta ya Elimu Clearinghouse] {{Wayback|url=http://www.education.nairobi-unesco.org/ |date=20100331001952 }} * [[Wikia:Solarcooking:Kenya|Maendeleo ya hivi karibuni ya kupikia nishati ya jua nchini Kenya]] * [https://www.plussizeexpert.com/ Plus Size Expert] {{Wayback|url=https://www.plussizeexpert.com/ |date=20180226115134 }} Mkusanyo wa habari kutoka Kenya. {{Hoja Kuhusu Kenya}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Kenya|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Afrika ya Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] 380cnfc6a3dcrrqevzd8th44rq4j70h 0 2066 1558978 1548976 2026-05-30T07:16:20Z Gayle157 73366 /* Historia */ [[WP:Mradi wa Nchi]] CITED 1558978 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_asili = {{lang|en|Republic of Zambia}} | jina_refu_rasmi = Jamhuri ya Zambia | common_name = Zambia | bendera = Flag of Zambia.svg | nembo = Coat of arms of Zambia.svg | ramani = Zambia on the globe (Africa centered).svg | maelezo_ramani = Eneo la Zambia | kaulimbiu = "One Zambia, One Nation" | wimbo_wa_taifa = "Stand and Sing of Zambia, Proud and Free" | lugha_rasmi = [[Kiingereza]] | lugha_ya_kitaifa = [[Bemba]], [[Nyanja]], [[Tonga]], [[Lozi]], na nyinginezo | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Lusaka]] | serikali = Jamhuri ya rais wa umoja | cheo_kiongozi1 = Rais | cheo_kiongozi2 = Makamu wa Rais | kiongozi1 = [[Hakainde Hichilema]] | kiongozi2 = [[Mutale Nalumango]] | bunge = Bunge la Zambia | tukio1 = Uhuru kutoka Uingereza | tukio1_tarehe = 24 Oktoba 1964 | kabila = 99.2% [[Waafrika]] </br> 0.8% Wengine | mwaka_kabila = 2024 | eneo_jumla = 752,612 km² | cheo_eneo = 39 | maji = 1.55% | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka Uingereza''' | watu_kadirio = 20,569,737 | mwaka_kadirio = 2024 | cheo_watu = 63 | watu_sensa = 19,610,769 | mwaka_sensa = 2022 | msongamano = 27 | cheo_msongamano = 182 | mwaka_pato = 2024 | plt_ppp = {{increase}} $84.93 bilioni | cheo_plt_ppp = 108 | pato_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $4,131 | cheo_plt_ppp_kwa_mtu = 152 | plt = {{increase}} $32.85 bilioni | plt_kwa_mtu = {{increase}} $1,597 | cheo_plt_kwa_mtu = 164 | maendeleo = {{decrease}} 0.565 {{kati}} | mwaka_maendeleo = 2022 | cheo_maendeleo = 150 | gini = {{PungukoChanya}} 51.5 | mwaka_gini = 2021 | fedha = Kwacha ya Zambia (ZMW) | majira_saa = +2 [[Central Africa Time|CAT]] | mfumo_tarehe = dd-mm-yyyy (AD) | upande_gari = Kushoto | tld = .zm | msimbo_simu = 260 }} '''Zambia''', rasmi '''Jamhuri ya Zambia''', ni nchi isiyo na pwani iliyoko [[Afrika ya Kusini|Kusini mwa Afrika]], ikipakana na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] na [[Tanzania]] upande wa kaskazini, [[Malawi]] upande wa mashariki, [[Msumbiji]], [[Zimbabwe]], [[Botswana]], na [[Namibia]] upande wa kusini, na [[Angola]] upande wa magharibi. <ref name="Britannica_Zambia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia|title=Zambia: Geography, History, and Government |website=Britannica |date=May 22, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kufikia mwaka 2023, Zambia ina makadirio ya watu wapatao milioni 20.2, jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye idadi ya wastani ya watu barani Afrika. <ref name="UN_Zambia_Pop">{{cite web |url=https://ourworldindata.org/profile/population-demography/zambia |title=Zambia: Population and Demography Country Profile |website=ourworldindata.org |publisher=Our World in Data |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Mji mkuu]] wake pamoja na jiji kubwa zaidi ni [[Lusaka]], ambalo hutumika kama kitovu cha kisiasa na kiuchumi cha taifa hilo. <ref name="GovUK_Zambia">{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/publications/geographical-names-and-information |title=Zambia Toponymic Factfile |website=gov.uk |publisher=Permanent Committee on Geographical Names |date=January 2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hiyo imegawanywa kiutawala katika majimbo 10, na [[lugha rasmi]] inayotumika katika serikali na elimu ni [[Kiingereza]]. <ref name="GovUK_Zambia"/> Zambia ina [[uchumi]] unaoendelea unaotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji [[madini]], hasa [[shaba]], ambayo ndiyo bidhaa kuu ya [[mauzo ya nje]] na chanzo kikubwa cha mapato ya serikali. Sekta ya [[madini]] ina nafasi ya msingi katika shughuli za kiuchumi, ikiungwa mkono na sekta kama ujenzi, [[viwanda]], na [[nishati]]. [[Kilimo]] pia ni muhimu, kikiajiri sehemu kubwa ya wananchi na kuzalisha mazao kama [[mahindi]], [[tumbaku]], na [[miwa]]. Katika miaka ya hivi karibuni, [[serikali]] imekuwa ikijaribu kuleta mseto wa [[uchumi]] kwa kukuza sekta kama [[utalii]], [[kilimo]], na [[viwanda]] ili kupunguza utegemezi wa shaba. Nchi inaendeshwa kama [[jamhuri]] ya rais yenye [[mfumo wa vyama vingi]] vya kisiasa. Zambia ilipata uhuru kutoka [[Ufalme wa Muungano]] mwaka 1964 na awali ilikuwa chini ya mfumo wa chama kimoja kabla ya kuhamia katika [[demokrasia]] ya vyama vingi mwanzoni mwa miaka ya 1990. Rais ni mkuu wa nchi na wa serikali, huku [[Bunge la taifa]] likiwa na jukumu la kutunga sheria. Zambia pia ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa kama [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC) na [[Umoja wa Afrika]], na hushiriki katika ushirikiano wa kikanda na maendeleo. ==Jina== [[Jina]] limetokana na [[mto]] [[Zambezi]]. Jina la zamani za [[ukoloni]] (hadi [[1964]]) lilikuwa "[[Northern Rhodesia]]". ==Jiografia== Nchi kwa sehemu kubwa ni [[nyanda za juu]] kuanzia [[mita]] 1.000 hadi 1.400 juu ya [[UB]]. [[Milima]] ya Muchinga imepanda hadi mita 2.164, [[kilele]] cha juu kabisa kiko kwenye mita 2.301 huko milima ya [[Mafinga Hills]]. == Historia == {{Main|Historia ya Zambia}} [[Historia ya Zambia]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Zambia. Ushahidi wa [[akiolojia]] unaonyesha kwamba eneo hilo limekuwa na makazi ya binadamu kwa mamia ya maelfu ya miaka, huku baadhi ya wakazi wa kwanza wakiwa jamii za wawindaji na wakusanyaji. <ref name="Britannica_Zambia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia |author=Richard Brown |title=Zambia |website=Britannica |date=Machi 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia takribani milenia ya kwanza BK, jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]] zilihamia katika eneo hilo, zikileta [[kilimo]], teknolojia ya kuyeyusha chuma, na mifumo mipya ya kijamii na kisiasa. Baadaye, falme na machifu mbalimbali yaliibuka, yakiwemo mataifa yaliyokuwa chini ya ushawishi wa falme za Luba na Lunda kaskazini mwa Zambia, ambayo yalikuwa na nafasi muhimu katika biashara na utawala wa kikanda. <ref name="Britannica_Zambia_History">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia/History |author=Richard Brown |title=Zambia: History |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 18]] na [[Karne ya 19|19]], eneo hilo lilizidi kuunganishwa na mitandao ya biashara ya masafa marefu iliyounganisha [[Afrika ya Kati]] na pwani za mashariki na magharibi za bara hilo. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Wavumbuzi, wamisionari, na wafanyabiashara wa [[Ulaya]] walianza kuwasili katika [[karne ya 19]], akiwemo mmisionari na mvumbuzi wa Kiskoti [[David Livingstone]], ambaye alikuwa miongoni mwa [[Wazungu]] wa kwanza kuandika kuhusu sehemu za eneo hilo. <ref name="BBC_Zambia_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14154675 |title=Zambia country profile |website=BBC News |date=Novemba 27, 2023 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baadaye eneo hilo liliingia chini ya ushawishi wa Kampuni ya British South Africa iliyoongozwa na Cecil Rhodes, na likasimamiwa kama Rhodesia ya Kaskazini. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Mwanzoni mwa [[karne ya 20]], Rhodesia ya Kaskazini ikawa himaya ya ulinzi ya [[Uingereza]] na kuendeleza uchumi uliotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji madini, hasa shaba katika eneo la ''Copperbelt''. Harakati za utaifa wa [[Waafrika]] zilipata nguvu baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikipinga utawala wa kikoloni na kudai kujitawala. Viongozi kama Kenneth Kaunda na chama cha United National Independence Party (UNIP) walikuwa na mchango mkubwa katika harakati za uhuru. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Rhodesia ya Kaskazini ilipata uhuru kutoka Uingereza tarehe 24 Oktoba 1964 na kuwa Jamhuri ya Zambia, huku Kaunda akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="BBC_Zambia_Profile"/> Baada ya uhuru, Zambia ilipitisha mfumo wa chama kimoja chini ya Kaunda kabla ya kurejea [[mfumo wa vyama vingi]] mwaka 1991. <ref name="WFB_Zambia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zambia/#government |title=Zambia - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Nchi hiyo ilikabiliwa na changamoto za kiuchumi kutokana na mabadiliko ya bei za shaba katika soko la dunia, lakini iliendelea kuwa na nafasi muhimu katika masuala ya kikanda, ikiwemo kuunga mkono harakati za ukombozi [[Kusini mwa Afrika]]. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Tangu kurejea kwa [[mfumo wa vyama vingi]], Zambia imepitia mabadiliko kadhaa ya madaraka kwa njia ya uchaguzi wa amani na imeendelea kuwa mojawapo ya nchi zenye utulivu wa kisiasa katika eneo hilo, huku ikiendeleza juhudi za maendeleo ya kiuchumi na utawala wa kidemokrasia. <ref name="WFB_Zambia"/> ==Demografia== ===Kabila=== Wakazi wa Zambia ni wasemaji wa [[lugha]] za [[Kibantu]] katika [[Kabila|makabila]] 73. Makubwa ndio [[Wabemba]] (19%), [[Watonga]] (13.6%), [[Watumbuka]], [[Wachewa]], [[Walozi]], [[Walunda]], [[Waluvale]], [[Wakaonde]], [[Wankoya]] na [[Wanyanja]]-. Hata hivyo [[lugha rasmi]] ni [[Kiingereza]]. === Dini === Upande wa [[dini]], karibu wote ni wafuasi wa [[Ukristo]] ambao ndio [[dini rasmi]] kwa mujibu wa [[katiba]] ya nchi. 75.3% ni [[Waprotestanti]], 22% ni [[Wakatoliki]] na wengine wana dini ya aina nyingine au ni [[wakanamungu]]. == Tazama pia == * [[Miji ya Zambia]] * [[Mikoa ya Zambia]] * [[Orodha ya lugha za Zambia]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] == Viungo vya nje == *[http://www.zambia.co.zm/ Serikali ya Zambia] *[http://www.statehouse.gov.zm Tovuti ya Ikulu] {{Wayback|url=http://www.statehouse.gov.zm/ |date=20050619081520 }} *{{CIA World Factbook link|za|Zambia}} *[http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/zambia/business-corruption-in-zambia.aspx Zambia Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/zambia/business-corruption-in-zambia.aspx |date=20140420184253 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Anti-Corruption Portal]] *{{dmoz|Regional/Africa/Zambia}} *[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14112449 Zambia profile] from the [[BBC News]] *{{wikiatlas|Zambia}} *[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ZM Key Development Forecasts for Zambia] from [[International Futures]] *[http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/ZMB/Year/2011/Summary World Bank Summary Trade Statistics Zambia] {{Commons}} {{Afrika}} {{African Union}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Zambia| ]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:Nchi]] hx0v3dizlh9iw3djh2ws5jhkc4mln9j 1558979 1558978 2026-05-30T07:17:13Z Gayle157 73366 Position 1558979 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_asili = {{lang|en|Republic of Zambia}} | jina_refu_rasmi = Jamhuri ya Zambia | common_name = Zambia | bendera = Flag of Zambia.svg | nembo = Coat of arms of Zambia.svg | ramani = Zambia on the globe (Africa centered).svg | maelezo_ramani = Eneo la Zambia | kaulimbiu = "One Zambia, One Nation" | wimbo_wa_taifa = "Stand and Sing of Zambia, Proud and Free" | lugha_rasmi = [[Kiingereza]] | lugha_ya_kitaifa = [[Bemba]], [[Nyanja]], [[Tonga]], [[Lozi]], na nyinginezo | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Lusaka]] | serikali = Jamhuri ya rais wa umoja | cheo_kiongozi1 = Rais | cheo_kiongozi2 = Makamu wa Rais | kiongozi1 = [[Hakainde Hichilema]] | kiongozi2 = [[Mutale Nalumango]] | bunge = Bunge la Zambia | tukio1 = Uhuru kutoka Uingereza | tukio1_tarehe = 24 Oktoba 1964 | kabila = 99.2% [[Waafrika]] </br> 0.8% Wengine | mwaka_kabila = 2024 | eneo_jumla = 752,612 km² | cheo_eneo = 39 | maji = 1.55% | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka Uingereza''' | watu_kadirio = 20,569,737 | mwaka_kadirio = 2024 | cheo_watu = 63 | watu_sensa = 19,610,769 | mwaka_sensa = 2022 | msongamano = 27 | cheo_msongamano = 182 | mwaka_pato = 2024 | plt_ppp = {{increase}} $84.93 bilioni | cheo_plt_ppp = 108 | pato_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $4,131 | cheo_plt_ppp_kwa_mtu = 152 | plt = {{increase}} $32.85 bilioni | plt_kwa_mtu = {{increase}} $1,597 | cheo_plt_kwa_mtu = 164 | maendeleo = {{decrease}} 0.565 {{kati}} | mwaka_maendeleo = 2022 | cheo_maendeleo = 150 | gini = {{PungukoChanya}} 51.5 | mwaka_gini = 2021 | fedha = Kwacha ya Zambia (ZMW) | majira_saa = +2 [[Central Africa Time|CAT]] | mfumo_tarehe = dd-mm-yyyy (AD) | upande_gari = Kushoto | tld = .zm | msimbo_simu = 260 }} '''Zambia''', rasmi '''Jamhuri ya Zambia''', ni nchi isiyo na pwani iliyoko [[Afrika ya Kusini|Kusini mwa Afrika]], ikipakana na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] na [[Tanzania]] upande wa kaskazini, [[Malawi]] upande wa mashariki, [[Msumbiji]], [[Zimbabwe]], [[Botswana]], na [[Namibia]] upande wa kusini, na [[Angola]] upande wa magharibi. <ref name="Britannica_Zambia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia|title=Zambia: Geography, History, and Government |website=Britannica |date=May 22, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kufikia mwaka 2023, Zambia ina makadirio ya watu wapatao milioni 20.2, jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye idadi ya wastani ya watu barani Afrika. <ref name="UN_Zambia_Pop">{{cite web |url=https://ourworldindata.org/profile/population-demography/zambia |title=Zambia: Population and Demography Country Profile |website=ourworldindata.org |publisher=Our World in Data |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Mji mkuu]] wake pamoja na jiji kubwa zaidi ni [[Lusaka]], ambalo hutumika kama kitovu cha kisiasa na kiuchumi cha taifa hilo. <ref name="GovUK_Zambia">{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/publications/geographical-names-and-information |title=Zambia Toponymic Factfile |website=gov.uk |publisher=Permanent Committee on Geographical Names |date=January 2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hiyo imegawanywa kiutawala katika majimbo 10, na [[lugha rasmi]] inayotumika katika serikali na elimu ni [[Kiingereza]]. <ref name="GovUK_Zambia"/> Zambia ina [[uchumi]] unaoendelea unaotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji [[madini]], hasa [[shaba]], ambayo ndiyo bidhaa kuu ya [[mauzo ya nje]] na chanzo kikubwa cha mapato ya serikali. Sekta ya [[madini]] ina nafasi ya msingi katika shughuli za kiuchumi, ikiungwa mkono na sekta kama ujenzi, [[viwanda]], na [[nishati]]. [[Kilimo]] pia ni muhimu, kikiajiri sehemu kubwa ya wananchi na kuzalisha mazao kama [[mahindi]], [[tumbaku]], na [[miwa]]. Katika miaka ya hivi karibuni, [[serikali]] imekuwa ikijaribu kuleta mseto wa [[uchumi]] kwa kukuza sekta kama [[utalii]], [[kilimo]], na [[viwanda]] ili kupunguza utegemezi wa shaba. Nchi inaendeshwa kama [[jamhuri]] ya rais yenye [[mfumo wa vyama vingi]] vya kisiasa. Zambia ilipata uhuru kutoka [[Ufalme wa Muungano]] mwaka 1964 na awali ilikuwa chini ya mfumo wa chama kimoja kabla ya kuhamia katika [[demokrasia]] ya vyama vingi mwanzoni mwa miaka ya 1990. Rais ni mkuu wa nchi na wa serikali, huku [[Bunge la taifa]] likiwa na jukumu la kutunga sheria. Zambia pia ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa kama [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC) na [[Umoja wa Afrika]], na hushiriki katika ushirikiano wa kikanda na maendeleo. ==Jina== [[Jina]] limetokana na [[mto]] [[Zambezi]]. Jina la zamani za [[ukoloni]] (hadi [[1964]]) lilikuwa "[[Northern Rhodesia]]". == Historia == {{Main|Historia ya Zambia}} [[Historia ya Zambia]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Zambia. Ushahidi wa [[akiolojia]] unaonyesha kwamba eneo hilo limekuwa na makazi ya binadamu kwa mamia ya maelfu ya miaka, huku baadhi ya wakazi wa kwanza wakiwa jamii za wawindaji na wakusanyaji. <ref name="Britannica_Zambia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia |author=Richard Brown |title=Zambia |website=Britannica |date=Machi 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia takribani milenia ya kwanza BK, jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]] zilihamia katika eneo hilo, zikileta [[kilimo]], teknolojia ya kuyeyusha chuma, na mifumo mipya ya kijamii na kisiasa. Baadaye, falme na machifu mbalimbali yaliibuka, yakiwemo mataifa yaliyokuwa chini ya ushawishi wa falme za Luba na Lunda kaskazini mwa Zambia, ambayo yalikuwa na nafasi muhimu katika biashara na utawala wa kikanda. <ref name="Britannica_Zambia_History">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia/History |author=Richard Brown |title=Zambia: History |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 18]] na [[Karne ya 19|19]], eneo hilo lilizidi kuunganishwa na mitandao ya biashara ya masafa marefu iliyounganisha [[Afrika ya Kati]] na pwani za mashariki na magharibi za bara hilo. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Wavumbuzi, wamisionari, na wafanyabiashara wa [[Ulaya]] walianza kuwasili katika [[karne ya 19]], akiwemo mmisionari na mvumbuzi wa Kiskoti [[David Livingstone]], ambaye alikuwa miongoni mwa [[Wazungu]] wa kwanza kuandika kuhusu sehemu za eneo hilo. <ref name="BBC_Zambia_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14154675 |title=Zambia country profile |website=BBC News |date=Novemba 27, 2023 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baadaye eneo hilo liliingia chini ya ushawishi wa Kampuni ya British South Africa iliyoongozwa na Cecil Rhodes, na likasimamiwa kama Rhodesia ya Kaskazini. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Mwanzoni mwa [[karne ya 20]], Rhodesia ya Kaskazini ikawa himaya ya ulinzi ya [[Uingereza]] na kuendeleza uchumi uliotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji madini, hasa shaba katika eneo la ''Copperbelt''. Harakati za utaifa wa [[Waafrika]] zilipata nguvu baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikipinga utawala wa kikoloni na kudai kujitawala. Viongozi kama Kenneth Kaunda na chama cha United National Independence Party (UNIP) walikuwa na mchango mkubwa katika harakati za uhuru. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Rhodesia ya Kaskazini ilipata uhuru kutoka Uingereza tarehe 24 Oktoba 1964 na kuwa Jamhuri ya Zambia, huku Kaunda akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="BBC_Zambia_Profile"/> Baada ya uhuru, Zambia ilipitisha mfumo wa chama kimoja chini ya Kaunda kabla ya kurejea [[mfumo wa vyama vingi]] mwaka 1991. <ref name="WFB_Zambia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zambia/#government |title=Zambia - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Nchi hiyo ilikabiliwa na changamoto za kiuchumi kutokana na mabadiliko ya bei za shaba katika soko la dunia, lakini iliendelea kuwa na nafasi muhimu katika masuala ya kikanda, ikiwemo kuunga mkono harakati za ukombozi [[Kusini mwa Afrika]]. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Tangu kurejea kwa [[mfumo wa vyama vingi]], Zambia imepitia mabadiliko kadhaa ya madaraka kwa njia ya uchaguzi wa amani na imeendelea kuwa mojawapo ya nchi zenye utulivu wa kisiasa katika eneo hilo, huku ikiendeleza juhudi za maendeleo ya kiuchumi na utawala wa kidemokrasia. <ref name="WFB_Zambia"/> ==Jiografia== Nchi kwa sehemu kubwa ni [[nyanda za juu]] kuanzia [[mita]] 1.000 hadi 1.400 juu ya [[UB]]. [[Milima]] ya Muchinga imepanda hadi mita 2.164, [[kilele]] cha juu kabisa kiko kwenye mita 2.301 huko milima ya [[Mafinga Hills]]. ==Demografia== ===Kabila=== Wakazi wa Zambia ni wasemaji wa [[lugha]] za [[Kibantu]] katika [[Kabila|makabila]] 73. Makubwa ndio [[Wabemba]] (19%), [[Watonga]] (13.6%), [[Watumbuka]], [[Wachewa]], [[Walozi]], [[Walunda]], [[Waluvale]], [[Wakaonde]], [[Wankoya]] na [[Wanyanja]]-. Hata hivyo [[lugha rasmi]] ni [[Kiingereza]]. === Dini === Upande wa [[dini]], karibu wote ni wafuasi wa [[Ukristo]] ambao ndio [[dini rasmi]] kwa mujibu wa [[katiba]] ya nchi. 75.3% ni [[Waprotestanti]], 22% ni [[Wakatoliki]] na wengine wana dini ya aina nyingine au ni [[wakanamungu]]. == Tazama pia == * [[Miji ya Zambia]] * [[Mikoa ya Zambia]] * [[Orodha ya lugha za Zambia]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] == Viungo vya nje == *[http://www.zambia.co.zm/ Serikali ya Zambia] *[http://www.statehouse.gov.zm Tovuti ya Ikulu] {{Wayback|url=http://www.statehouse.gov.zm/ |date=20050619081520 }} *{{CIA World Factbook link|za|Zambia}} *[http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/zambia/business-corruption-in-zambia.aspx Zambia Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/zambia/business-corruption-in-zambia.aspx |date=20140420184253 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Anti-Corruption Portal]] *{{dmoz|Regional/Africa/Zambia}} *[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14112449 Zambia profile] from the [[BBC News]] *{{wikiatlas|Zambia}} *[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ZM Key Development Forecasts for Zambia] from [[International Futures]] *[http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/ZMB/Year/2011/Summary World Bank Summary Trade Statistics Zambia] {{Commons}} {{Afrika}} {{African Union}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Zambia| ]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:Nchi]] edfhplbdnm4k2ik2gmpjc6g72n2vkjw 1558983 1558979 2026-05-30T07:25:09Z Gayle157 73366 /* Demografia */ [[WP:Mradi wa Nchi#Uchumi]] 1558983 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_asili = {{lang|en|Republic of Zambia}} | jina_refu_rasmi = Jamhuri ya Zambia | common_name = Zambia | bendera = Flag of Zambia.svg | nembo = Coat of arms of Zambia.svg | ramani = Zambia on the globe (Africa centered).svg | maelezo_ramani = Eneo la Zambia | kaulimbiu = "One Zambia, One Nation" | wimbo_wa_taifa = "Stand and Sing of Zambia, Proud and Free" | lugha_rasmi = [[Kiingereza]] | lugha_ya_kitaifa = [[Bemba]], [[Nyanja]], [[Tonga]], [[Lozi]], na nyinginezo | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Lusaka]] | serikali = Jamhuri ya rais wa umoja | cheo_kiongozi1 = Rais | cheo_kiongozi2 = Makamu wa Rais | kiongozi1 = [[Hakainde Hichilema]] | kiongozi2 = [[Mutale Nalumango]] | bunge = Bunge la Zambia | tukio1 = Uhuru kutoka Uingereza | tukio1_tarehe = 24 Oktoba 1964 | kabila = 99.2% [[Waafrika]] </br> 0.8% Wengine | mwaka_kabila = 2024 | eneo_jumla = 752,612 km² | cheo_eneo = 39 | maji = 1.55% | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka Uingereza''' | watu_kadirio = 20,569,737 | mwaka_kadirio = 2024 | cheo_watu = 63 | watu_sensa = 19,610,769 | mwaka_sensa = 2022 | msongamano = 27 | cheo_msongamano = 182 | mwaka_pato = 2024 | plt_ppp = {{increase}} $84.93 bilioni | cheo_plt_ppp = 108 | pato_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $4,131 | cheo_plt_ppp_kwa_mtu = 152 | plt = {{increase}} $32.85 bilioni | plt_kwa_mtu = {{increase}} $1,597 | cheo_plt_kwa_mtu = 164 | maendeleo = {{decrease}} 0.565 {{kati}} | mwaka_maendeleo = 2022 | cheo_maendeleo = 150 | gini = {{PungukoChanya}} 51.5 | mwaka_gini = 2021 | fedha = Kwacha ya Zambia (ZMW) | majira_saa = +2 [[Central Africa Time|CAT]] | mfumo_tarehe = dd-mm-yyyy (AD) | upande_gari = Kushoto | tld = .zm | msimbo_simu = 260 }} '''Zambia''', rasmi '''Jamhuri ya Zambia''', ni nchi isiyo na pwani iliyoko [[Afrika ya Kusini|Kusini mwa Afrika]], ikipakana na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] na [[Tanzania]] upande wa kaskazini, [[Malawi]] upande wa mashariki, [[Msumbiji]], [[Zimbabwe]], [[Botswana]], na [[Namibia]] upande wa kusini, na [[Angola]] upande wa magharibi. <ref name="Britannica_Zambia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia|title=Zambia: Geography, History, and Government |website=Britannica |date=May 22, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kufikia mwaka 2023, Zambia ina makadirio ya watu wapatao milioni 20.2, jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye idadi ya wastani ya watu barani Afrika. <ref name="UN_Zambia_Pop">{{cite web |url=https://ourworldindata.org/profile/population-demography/zambia |title=Zambia: Population and Demography Country Profile |website=ourworldindata.org |publisher=Our World in Data |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Mji mkuu]] wake pamoja na jiji kubwa zaidi ni [[Lusaka]], ambalo hutumika kama kitovu cha kisiasa na kiuchumi cha taifa hilo. <ref name="GovUK_Zambia">{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/publications/geographical-names-and-information |title=Zambia Toponymic Factfile |website=gov.uk |publisher=Permanent Committee on Geographical Names |date=January 2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hiyo imegawanywa kiutawala katika majimbo 10, na [[lugha rasmi]] inayotumika katika serikali na elimu ni [[Kiingereza]]. <ref name="GovUK_Zambia"/> Zambia ina [[uchumi]] unaoendelea unaotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji [[madini]], hasa [[shaba]], ambayo ndiyo bidhaa kuu ya [[mauzo ya nje]] na chanzo kikubwa cha mapato ya serikali. Sekta ya [[madini]] ina nafasi ya msingi katika shughuli za kiuchumi, ikiungwa mkono na sekta kama ujenzi, [[viwanda]], na [[nishati]]. [[Kilimo]] pia ni muhimu, kikiajiri sehemu kubwa ya wananchi na kuzalisha mazao kama [[mahindi]], [[tumbaku]], na [[miwa]]. Katika miaka ya hivi karibuni, [[serikali]] imekuwa ikijaribu kuleta mseto wa [[uchumi]] kwa kukuza sekta kama [[utalii]], [[kilimo]], na [[viwanda]] ili kupunguza utegemezi wa shaba. Nchi inaendeshwa kama [[jamhuri]] ya rais yenye [[mfumo wa vyama vingi]] vya kisiasa. Zambia ilipata uhuru kutoka [[Ufalme wa Muungano]] mwaka 1964 na awali ilikuwa chini ya mfumo wa chama kimoja kabla ya kuhamia katika [[demokrasia]] ya vyama vingi mwanzoni mwa miaka ya 1990. Rais ni mkuu wa nchi na wa serikali, huku [[Bunge la taifa]] likiwa na jukumu la kutunga sheria. Zambia pia ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa kama [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC) na [[Umoja wa Afrika]], na hushiriki katika ushirikiano wa kikanda na maendeleo. ==Jina== [[Jina]] limetokana na [[mto]] [[Zambezi]]. Jina la zamani za [[ukoloni]] (hadi [[1964]]) lilikuwa "[[Northern Rhodesia]]". == Historia == {{Main|Historia ya Zambia}} [[Historia ya Zambia]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Zambia. Ushahidi wa [[akiolojia]] unaonyesha kwamba eneo hilo limekuwa na makazi ya binadamu kwa mamia ya maelfu ya miaka, huku baadhi ya wakazi wa kwanza wakiwa jamii za wawindaji na wakusanyaji. <ref name="Britannica_Zambia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia |author=Richard Brown |title=Zambia |website=Britannica |date=Machi 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia takribani milenia ya kwanza BK, jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]] zilihamia katika eneo hilo, zikileta [[kilimo]], teknolojia ya kuyeyusha chuma, na mifumo mipya ya kijamii na kisiasa. Baadaye, falme na machifu mbalimbali yaliibuka, yakiwemo mataifa yaliyokuwa chini ya ushawishi wa falme za Luba na Lunda kaskazini mwa Zambia, ambayo yalikuwa na nafasi muhimu katika biashara na utawala wa kikanda. <ref name="Britannica_Zambia_History">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia/History |author=Richard Brown |title=Zambia: History |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 18]] na [[Karne ya 19|19]], eneo hilo lilizidi kuunganishwa na mitandao ya biashara ya masafa marefu iliyounganisha [[Afrika ya Kati]] na pwani za mashariki na magharibi za bara hilo. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Wavumbuzi, wamisionari, na wafanyabiashara wa [[Ulaya]] walianza kuwasili katika [[karne ya 19]], akiwemo mmisionari na mvumbuzi wa Kiskoti [[David Livingstone]], ambaye alikuwa miongoni mwa [[Wazungu]] wa kwanza kuandika kuhusu sehemu za eneo hilo. <ref name="BBC_Zambia_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14154675 |title=Zambia country profile |website=BBC News |date=Novemba 27, 2023 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baadaye eneo hilo liliingia chini ya ushawishi wa Kampuni ya British South Africa iliyoongozwa na Cecil Rhodes, na likasimamiwa kama Rhodesia ya Kaskazini. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Mwanzoni mwa [[karne ya 20]], Rhodesia ya Kaskazini ikawa himaya ya ulinzi ya [[Uingereza]] na kuendeleza uchumi uliotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji madini, hasa shaba katika eneo la ''Copperbelt''. Harakati za utaifa wa [[Waafrika]] zilipata nguvu baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikipinga utawala wa kikoloni na kudai kujitawala. Viongozi kama Kenneth Kaunda na chama cha United National Independence Party (UNIP) walikuwa na mchango mkubwa katika harakati za uhuru. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Rhodesia ya Kaskazini ilipata uhuru kutoka Uingereza tarehe 24 Oktoba 1964 na kuwa Jamhuri ya Zambia, huku Kaunda akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="BBC_Zambia_Profile"/> Baada ya uhuru, Zambia ilipitisha mfumo wa chama kimoja chini ya Kaunda kabla ya kurejea [[mfumo wa vyama vingi]] mwaka 1991. <ref name="WFB_Zambia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zambia/#government |title=Zambia - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Nchi hiyo ilikabiliwa na changamoto za kiuchumi kutokana na mabadiliko ya bei za shaba katika soko la dunia, lakini iliendelea kuwa na nafasi muhimu katika masuala ya kikanda, ikiwemo kuunga mkono harakati za ukombozi [[Kusini mwa Afrika]]. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Tangu kurejea kwa [[mfumo wa vyama vingi]], Zambia imepitia mabadiliko kadhaa ya madaraka kwa njia ya uchaguzi wa amani na imeendelea kuwa mojawapo ya nchi zenye utulivu wa kisiasa katika eneo hilo, huku ikiendeleza juhudi za maendeleo ya kiuchumi na utawala wa kidemokrasia. <ref name="WFB_Zambia"/> ==Jiografia== Nchi kwa sehemu kubwa ni [[nyanda za juu]] kuanzia [[mita]] 1.000 hadi 1.400 juu ya [[UB]]. [[Milima]] ya Muchinga imepanda hadi mita 2.164, [[kilele]] cha juu kabisa kiko kwenye mita 2.301 huko milima ya [[Mafinga Hills]]. ==Demografia== ===Kabila=== Wakazi wa Zambia ni wasemaji wa [[lugha]] za [[Kibantu]] katika [[Kabila|makabila]] 73. Makubwa ndio [[Wabemba]] (19%), [[Watonga]] (13.6%), [[Watumbuka]], [[Wachewa]], [[Walozi]], [[Walunda]], [[Waluvale]], [[Wakaonde]], [[Wankoya]] na [[Wanyanja]]-. Hata hivyo [[lugha rasmi]] ni [[Kiingereza]]. === Dini === Upande wa [[dini]], karibu wote ni wafuasi wa [[Ukristo]] ambao ndio [[dini rasmi]] kwa mujibu wa [[katiba]] ya nchi. 75.3% ni [[Waprotestanti]], 22% ni [[Wakatoliki]] na wengine wana dini ya aina nyingine au ni [[wakanamungu]]. == Uchumi == Uchumi wa Zambia ni uchumi wa [[pato la taifa kwa kila mtu|kipato cha kati cha chini]] na nchi isiyo na pwani iliyopo [[Kusini mwa Afrika]], ambao unategemea sana rasilimali za asili na sekta chache kuu. <ref name="WFB_Zambia_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zambia/#economy |title=Zambia - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Muundo wa uchumi wa nchi unatawaliwa na uchimbaji [[madini]], hasa uzalishaji wa [[shaba]], ambao kihistoria umekuwa uti wa mgongo wa mapato ya taifa na mapato ya [[mauzo ya nje]]. <ref name="Britannica_Zambia_Economy">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia/Economy |author=Richard Brown |title=Zambia: Economy |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Zambia ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa shaba duniani, na eneo la Copperbelt bado ni kitovu cha shughuli za viwanda na ajira. Uchumi huathiriwa na mabadiliko ya bei za bidhaa za dunia, hasa katika masoko ya shaba na cobalt. <ref name="WFB_Zambia_Econ"/> Uchimbaji madini unaendelea kuwa sekta muhimu zaidi ya uchumi, ukichangia sehemu kubwa ya mapato ya [[mauzo ya nje]] na fedha za kigeni. <ref name="Britannica_Zambia_Economy"/> Mbali na [[shaba]], Zambia huzalisha cobalt, zumaridi, dhahabu na madini mengine. Sekta ya madini huvutia uwekezaji wa kigeni na kusaidia sekta zinazohusiana kama usafirishaji, nishati na [[viwanda]]. Hata hivyo, utegemezi wa madini huifanya nchi kuwa hatarini kwa mishtuko ya nje kama mabadiliko ya bei na mahitaji ya kimataifa. <ref name="WFB_Zambia_Econ"/> [[Kilimo]] pia ni sekta muhimu inayowaajiri watu wengi, hasa vijijini. <ref name="Britannica_Zambia_Economy"/> Mazao makuu ya kilimo ni pamoja na mahindi, tumbaku, miwa, pamba na muhogo, pamoja na ufugaji wa mifugo. <ref name="WFB_Zambia_Econ"/> Licha ya umuhimu wake katika usalama wa chakula na ajira, kilimo nchini Zambia kinakabiliwa na changamoto kama utegemezi wa mvua, ukosefu wa miundombinu ya umwagiliaji, na mabadiliko ya hali ya hewa. Serikali imeweka mkazo katika kuendeleza mseto wa kilimo ili kupunguza utegemezi wa mapato ya madini. Sekta ya [[huduma]] imeendelea kukua katika miaka ya hivi karibuni na inajumuisha benki, mawasiliano, biashara ya rejareja na utalii. <ref name="Britannica_Zambia_Economy"/> [[Utalii]] unachangia uchumi kupitia vivutio kama [[Maporomoko ya Victoria]], mbuga za wanyama na hifadhi za asili, ambazo zinaendeleza utalii wa mazingira na sekta ya hoteli. Zambia pia inashiriki biashara ya kikanda na kimataifa kupitia mashirika kama [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC) na Soko la Pamoja la Afrika Mashariki na Kusini (COMESA), ambazo hurahisisha upatikanaji wa masoko na ushirikiano wa kiuchumi. Licha ya utajiri wa rasilimali, Zambia inakabiliwa na changamoto za kiuchumi kama deni la umma, mfumuko wa bei, ukosefu wa ajira na upungufu wa miundombinu. <ref name="WFB_Zambia_Econ"/> Marekebisho ya kiuchumi yamejikita katika mseto wa uchumi, kuvutia uwekezaji wa kigeni, kuboresha uzalishaji wa nishati na kuimarisha usimamizi wa kifedha. Nishati ya umeme wa maji ina nafasi muhimu katika uzalishaji wa umeme, ingawa sekta hii huathiriwa na ukame na mabadiliko ya viwango vya maji. <ref name="Britannica_Zambia_Economy"/> Kwa ujumla, uchumi wa Zambia unaendelea kukua kwa lengo la kusawazisha utegemezi wa madini na maendeleo mapana ya kiuchumi. == Tazama pia == * [[Miji ya Zambia]] * [[Mikoa ya Zambia]] * [[Orodha ya lugha za Zambia]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] == Viungo vya nje == *[http://www.zambia.co.zm/ Serikali ya Zambia] *[http://www.statehouse.gov.zm Tovuti ya Ikulu] {{Wayback|url=http://www.statehouse.gov.zm/ |date=20050619081520 }} *{{CIA World Factbook link|za|Zambia}} *[http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/zambia/business-corruption-in-zambia.aspx Zambia Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/zambia/business-corruption-in-zambia.aspx |date=20140420184253 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Anti-Corruption Portal]] *{{dmoz|Regional/Africa/Zambia}} *[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14112449 Zambia profile] from the [[BBC News]] *{{wikiatlas|Zambia}} *[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ZM Key Development Forecasts for Zambia] from [[International Futures]] *[http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/ZMB/Year/2011/Summary World Bank Summary Trade Statistics Zambia] {{Commons}} {{Afrika}} {{African Union}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Zambia| ]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:Nchi]] l2o0jir46qcq3swboi19uzjelpaooc0 1558985 1558983 2026-05-30T07:27:08Z Gayle157 73366 /* Uchumi */ [[File:Lusaka, Zambia at Night.jpg]] 1558985 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_asili = {{lang|en|Republic of Zambia}} | jina_refu_rasmi = Jamhuri ya Zambia | common_name = Zambia | bendera = Flag of Zambia.svg | nembo = Coat of arms of Zambia.svg | ramani = Zambia on the globe (Africa centered).svg | maelezo_ramani = Eneo la Zambia | kaulimbiu = "One Zambia, One Nation" | wimbo_wa_taifa = "Stand and Sing of Zambia, Proud and Free" | lugha_rasmi = [[Kiingereza]] | lugha_ya_kitaifa = [[Bemba]], [[Nyanja]], [[Tonga]], [[Lozi]], na nyinginezo | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Lusaka]] | serikali = Jamhuri ya rais wa umoja | cheo_kiongozi1 = Rais | cheo_kiongozi2 = Makamu wa Rais | kiongozi1 = [[Hakainde Hichilema]] | kiongozi2 = [[Mutale Nalumango]] | bunge = Bunge la Zambia | tukio1 = Uhuru kutoka Uingereza | tukio1_tarehe = 24 Oktoba 1964 | kabila = 99.2% [[Waafrika]] </br> 0.8% Wengine | mwaka_kabila = 2024 | eneo_jumla = 752,612 km² | cheo_eneo = 39 | maji = 1.55% | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka Uingereza''' | watu_kadirio = 20,569,737 | mwaka_kadirio = 2024 | cheo_watu = 63 | watu_sensa = 19,610,769 | mwaka_sensa = 2022 | msongamano = 27 | cheo_msongamano = 182 | mwaka_pato = 2024 | plt_ppp = {{increase}} $84.93 bilioni | cheo_plt_ppp = 108 | pato_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $4,131 | cheo_plt_ppp_kwa_mtu = 152 | plt = {{increase}} $32.85 bilioni | plt_kwa_mtu = {{increase}} $1,597 | cheo_plt_kwa_mtu = 164 | maendeleo = {{decrease}} 0.565 {{kati}} | mwaka_maendeleo = 2022 | cheo_maendeleo = 150 | gini = {{PungukoChanya}} 51.5 | mwaka_gini = 2021 | fedha = Kwacha ya Zambia (ZMW) | majira_saa = +2 [[Central Africa Time|CAT]] | mfumo_tarehe = dd-mm-yyyy (AD) | upande_gari = Kushoto | tld = .zm | msimbo_simu = 260 }} '''Zambia''', rasmi '''Jamhuri ya Zambia''', ni nchi isiyo na pwani iliyoko [[Afrika ya Kusini|Kusini mwa Afrika]], ikipakana na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] na [[Tanzania]] upande wa kaskazini, [[Malawi]] upande wa mashariki, [[Msumbiji]], [[Zimbabwe]], [[Botswana]], na [[Namibia]] upande wa kusini, na [[Angola]] upande wa magharibi. <ref name="Britannica_Zambia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia|title=Zambia: Geography, History, and Government |website=Britannica |date=May 22, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kufikia mwaka 2023, Zambia ina makadirio ya watu wapatao milioni 20.2, jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye idadi ya wastani ya watu barani Afrika. <ref name="UN_Zambia_Pop">{{cite web |url=https://ourworldindata.org/profile/population-demography/zambia |title=Zambia: Population and Demography Country Profile |website=ourworldindata.org |publisher=Our World in Data |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Mji mkuu]] wake pamoja na jiji kubwa zaidi ni [[Lusaka]], ambalo hutumika kama kitovu cha kisiasa na kiuchumi cha taifa hilo. <ref name="GovUK_Zambia">{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/publications/geographical-names-and-information |title=Zambia Toponymic Factfile |website=gov.uk |publisher=Permanent Committee on Geographical Names |date=January 2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hiyo imegawanywa kiutawala katika majimbo 10, na [[lugha rasmi]] inayotumika katika serikali na elimu ni [[Kiingereza]]. <ref name="GovUK_Zambia"/> Zambia ina [[uchumi]] unaoendelea unaotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji [[madini]], hasa [[shaba]], ambayo ndiyo bidhaa kuu ya [[mauzo ya nje]] na chanzo kikubwa cha mapato ya serikali. Sekta ya [[madini]] ina nafasi ya msingi katika shughuli za kiuchumi, ikiungwa mkono na sekta kama ujenzi, [[viwanda]], na [[nishati]]. [[Kilimo]] pia ni muhimu, kikiajiri sehemu kubwa ya wananchi na kuzalisha mazao kama [[mahindi]], [[tumbaku]], na [[miwa]]. Katika miaka ya hivi karibuni, [[serikali]] imekuwa ikijaribu kuleta mseto wa [[uchumi]] kwa kukuza sekta kama [[utalii]], [[kilimo]], na [[viwanda]] ili kupunguza utegemezi wa shaba. Nchi inaendeshwa kama [[jamhuri]] ya rais yenye [[mfumo wa vyama vingi]] vya kisiasa. Zambia ilipata uhuru kutoka [[Ufalme wa Muungano]] mwaka 1964 na awali ilikuwa chini ya mfumo wa chama kimoja kabla ya kuhamia katika [[demokrasia]] ya vyama vingi mwanzoni mwa miaka ya 1990. Rais ni mkuu wa nchi na wa serikali, huku [[Bunge la taifa]] likiwa na jukumu la kutunga sheria. Zambia pia ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa kama [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC) na [[Umoja wa Afrika]], na hushiriki katika ushirikiano wa kikanda na maendeleo. ==Jina== [[Jina]] limetokana na [[mto]] [[Zambezi]]. Jina la zamani za [[ukoloni]] (hadi [[1964]]) lilikuwa "[[Northern Rhodesia]]". == Historia == {{Main|Historia ya Zambia}} [[Historia ya Zambia]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Zambia. Ushahidi wa [[akiolojia]] unaonyesha kwamba eneo hilo limekuwa na makazi ya binadamu kwa mamia ya maelfu ya miaka, huku baadhi ya wakazi wa kwanza wakiwa jamii za wawindaji na wakusanyaji. <ref name="Britannica_Zambia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia |author=Richard Brown |title=Zambia |website=Britannica |date=Machi 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia takribani milenia ya kwanza BK, jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]] zilihamia katika eneo hilo, zikileta [[kilimo]], teknolojia ya kuyeyusha chuma, na mifumo mipya ya kijamii na kisiasa. Baadaye, falme na machifu mbalimbali yaliibuka, yakiwemo mataifa yaliyokuwa chini ya ushawishi wa falme za Luba na Lunda kaskazini mwa Zambia, ambayo yalikuwa na nafasi muhimu katika biashara na utawala wa kikanda. <ref name="Britannica_Zambia_History">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia/History |author=Richard Brown |title=Zambia: History |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 18]] na [[Karne ya 19|19]], eneo hilo lilizidi kuunganishwa na mitandao ya biashara ya masafa marefu iliyounganisha [[Afrika ya Kati]] na pwani za mashariki na magharibi za bara hilo. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Wavumbuzi, wamisionari, na wafanyabiashara wa [[Ulaya]] walianza kuwasili katika [[karne ya 19]], akiwemo mmisionari na mvumbuzi wa Kiskoti [[David Livingstone]], ambaye alikuwa miongoni mwa [[Wazungu]] wa kwanza kuandika kuhusu sehemu za eneo hilo. <ref name="BBC_Zambia_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14154675 |title=Zambia country profile |website=BBC News |date=Novemba 27, 2023 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baadaye eneo hilo liliingia chini ya ushawishi wa Kampuni ya British South Africa iliyoongozwa na Cecil Rhodes, na likasimamiwa kama Rhodesia ya Kaskazini. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Mwanzoni mwa [[karne ya 20]], Rhodesia ya Kaskazini ikawa himaya ya ulinzi ya [[Uingereza]] na kuendeleza uchumi uliotegemea kwa kiasi kikubwa uchimbaji madini, hasa shaba katika eneo la ''Copperbelt''. Harakati za utaifa wa [[Waafrika]] zilipata nguvu baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikipinga utawala wa kikoloni na kudai kujitawala. Viongozi kama Kenneth Kaunda na chama cha United National Independence Party (UNIP) walikuwa na mchango mkubwa katika harakati za uhuru. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Rhodesia ya Kaskazini ilipata uhuru kutoka Uingereza tarehe 24 Oktoba 1964 na kuwa Jamhuri ya Zambia, huku Kaunda akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="BBC_Zambia_Profile"/> Baada ya uhuru, Zambia ilipitisha mfumo wa chama kimoja chini ya Kaunda kabla ya kurejea [[mfumo wa vyama vingi]] mwaka 1991. <ref name="WFB_Zambia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zambia/#government |title=Zambia - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Nchi hiyo ilikabiliwa na changamoto za kiuchumi kutokana na mabadiliko ya bei za shaba katika soko la dunia, lakini iliendelea kuwa na nafasi muhimu katika masuala ya kikanda, ikiwemo kuunga mkono harakati za ukombozi [[Kusini mwa Afrika]]. <ref name="Britannica_Zambia_History"/> Tangu kurejea kwa [[mfumo wa vyama vingi]], Zambia imepitia mabadiliko kadhaa ya madaraka kwa njia ya uchaguzi wa amani na imeendelea kuwa mojawapo ya nchi zenye utulivu wa kisiasa katika eneo hilo, huku ikiendeleza juhudi za maendeleo ya kiuchumi na utawala wa kidemokrasia. <ref name="WFB_Zambia"/> ==Jiografia== Nchi kwa sehemu kubwa ni [[nyanda za juu]] kuanzia [[mita]] 1.000 hadi 1.400 juu ya [[UB]]. [[Milima]] ya Muchinga imepanda hadi mita 2.164, [[kilele]] cha juu kabisa kiko kwenye mita 2.301 huko milima ya [[Mafinga Hills]]. ==Demografia== ===Kabila=== Wakazi wa Zambia ni wasemaji wa [[lugha]] za [[Kibantu]] katika [[Kabila|makabila]] 73. Makubwa ndio [[Wabemba]] (19%), [[Watonga]] (13.6%), [[Watumbuka]], [[Wachewa]], [[Walozi]], [[Walunda]], [[Waluvale]], [[Wakaonde]], [[Wankoya]] na [[Wanyanja]]-. Hata hivyo [[lugha rasmi]] ni [[Kiingereza]]. === Dini === Upande wa [[dini]], karibu wote ni wafuasi wa [[Ukristo]] ambao ndio [[dini rasmi]] kwa mujibu wa [[katiba]] ya nchi. 75.3% ni [[Waprotestanti]], 22% ni [[Wakatoliki]] na wengine wana dini ya aina nyingine au ni [[wakanamungu]]. == Uchumi == [[File:Lusaka, Zambia at Night.jpg|thumb|[[Lusaka]], Zambia]] Uchumi wa Zambia ni uchumi wa [[pato la taifa kwa kila mtu|kipato cha kati cha chini]] na nchi isiyo na pwani iliyopo [[Kusini mwa Afrika]], ambao unategemea sana rasilimali za asili na sekta chache kuu. <ref name="WFB_Zambia_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zambia/#economy |title=Zambia - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Muundo wa uchumi wa nchi unatawaliwa na uchimbaji [[madini]], hasa uzalishaji wa [[shaba]], ambao kihistoria umekuwa uti wa mgongo wa mapato ya taifa na mapato ya [[mauzo ya nje]]. <ref name="Britannica_Zambia_Economy">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zambia/Economy |author=Richard Brown |title=Zambia: Economy |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Zambia ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa shaba duniani, na eneo la Copperbelt bado ni kitovu cha shughuli za viwanda na ajira. Uchumi huathiriwa na mabadiliko ya bei za bidhaa za dunia, hasa katika masoko ya shaba na cobalt. <ref name="WFB_Zambia_Econ"/> Uchimbaji madini unaendelea kuwa sekta muhimu zaidi ya uchumi, ukichangia sehemu kubwa ya mapato ya [[mauzo ya nje]] na fedha za kigeni. <ref name="Britannica_Zambia_Economy"/> Mbali na [[shaba]], Zambia huzalisha cobalt, zumaridi, dhahabu na madini mengine. Sekta ya madini huvutia uwekezaji wa kigeni na kusaidia sekta zinazohusiana kama usafirishaji, nishati na [[viwanda]]. Hata hivyo, utegemezi wa madini huifanya nchi kuwa hatarini kwa mishtuko ya nje kama mabadiliko ya bei na mahitaji ya kimataifa. <ref name="WFB_Zambia_Econ"/> [[Kilimo]] pia ni sekta muhimu inayowaajiri watu wengi, hasa vijijini. <ref name="Britannica_Zambia_Economy"/> Mazao makuu ya kilimo ni pamoja na mahindi, tumbaku, miwa, pamba na muhogo, pamoja na ufugaji wa mifugo. <ref name="WFB_Zambia_Econ"/> Licha ya umuhimu wake katika usalama wa chakula na ajira, kilimo nchini Zambia kinakabiliwa na changamoto kama utegemezi wa mvua, ukosefu wa miundombinu ya umwagiliaji, na mabadiliko ya hali ya hewa. Serikali imeweka mkazo katika kuendeleza mseto wa kilimo ili kupunguza utegemezi wa mapato ya madini. Sekta ya [[huduma]] imeendelea kukua katika miaka ya hivi karibuni na inajumuisha benki, mawasiliano, biashara ya rejareja na utalii. <ref name="Britannica_Zambia_Economy"/> [[Utalii]] unachangia uchumi kupitia vivutio kama [[Maporomoko ya Victoria]], mbuga za wanyama na hifadhi za asili, ambazo zinaendeleza utalii wa mazingira na sekta ya hoteli. Zambia pia inashiriki biashara ya kikanda na kimataifa kupitia mashirika kama [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC) na Soko la Pamoja la Afrika Mashariki na Kusini (COMESA), ambazo hurahisisha upatikanaji wa masoko na ushirikiano wa kiuchumi. Licha ya utajiri wa rasilimali, Zambia inakabiliwa na changamoto za kiuchumi kama deni la umma, mfumuko wa bei, ukosefu wa ajira na upungufu wa miundombinu. <ref name="WFB_Zambia_Econ"/> Marekebisho ya kiuchumi yamejikita katika mseto wa uchumi, kuvutia uwekezaji wa kigeni, kuboresha uzalishaji wa nishati na kuimarisha usimamizi wa kifedha. Nishati ya umeme wa maji ina nafasi muhimu katika uzalishaji wa umeme, ingawa sekta hii huathiriwa na ukame na mabadiliko ya viwango vya maji. <ref name="Britannica_Zambia_Economy"/> Kwa ujumla, uchumi wa Zambia unaendelea kukua kwa lengo la kusawazisha utegemezi wa madini na maendeleo mapana ya kiuchumi. == Tazama pia == * [[Miji ya Zambia]] * [[Mikoa ya Zambia]] * [[Orodha ya lugha za Zambia]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] == Viungo vya nje == *[http://www.zambia.co.zm/ Serikali ya Zambia] *[http://www.statehouse.gov.zm Tovuti ya Ikulu] {{Wayback|url=http://www.statehouse.gov.zm/ |date=20050619081520 }} *{{CIA World Factbook link|za|Zambia}} *[http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/zambia/business-corruption-in-zambia.aspx Zambia Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/zambia/business-corruption-in-zambia.aspx |date=20140420184253 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Anti-Corruption Portal]] *{{dmoz|Regional/Africa/Zambia}} *[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14112449 Zambia profile] from the [[BBC News]] *{{wikiatlas|Zambia}} *[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ZM Key Development Forecasts for Zambia] from [[International Futures]] *[http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/ZMB/Year/2011/Summary World Bank Summary Trade Statistics Zambia] {{Commons}} {{Afrika}} {{African Union}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Zambia| ]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:Nchi]] 2ddhlzchlo978y4miawph7t3cf1vhaw 0 2173 1558906 1551038 2026-05-30T03:42:37Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558906 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 <ref name="United States Department of State 2022"/> | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 <ref name="cia.gov"/> | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="auto"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="auto"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="auto"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="auto"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, IKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Government-and-society |author=The Editors of Encyclopaedia Britannica |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409. Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na nchi tisa: [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaotoa njia ndogo ya kuingia baharini. ===Topografia na mandhari=== [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Kongo-Kinshasa]] JKK ina mandhari mbalimbali na tata ikijumuisha: * '''Bonde la Mto Kongo''': Katikati ya nchi kuna Bonde la Kongo, eneo kubwa la chini lililofunikwa na msitu mnene wa mvua wa kitropiki na linalopitiwa na **Mto Kongo**, mto wa pili kwa urefu Afrika. Bonde hili lina msitu wa pili kwa ukubwa duniani baada ya Amazon. * '''Uwanda wa Kati''': Unaouzunguka bonde kuna uwanda wa juu wenye urefu wa kati ya mita 500 hadi 1,000. Eneo hili hubadilika kutoka msitu hadi savana. * '''Milima''': Mashariki, ardhi inapanda kwa kasi na kutengeneza [[Milima ya Bonde la Ufa la Albertine]], sehemu ya tawi la magharibi la Mfumo wa [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Sehemu hii ina [[Mlima Stanley]], mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109 (futi 16,763), ulioko kwenye [[Milima ya Rwenzori]] mpakani na Uganda. * '''Eneo la Maziwa Makuu''': Mashariki mwa DRC inapakana na baadhi ya maziwa makuu ya Afrika kama vile [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yako katika bonde la ufa na huchangia katika shughuli za volkeno na mitetemeko ya ardhi. ===Maji na Mifumo ya Mito=== [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Mito nchini JKK]] Mto Kongo ndiyo njia kuu ya maji nchini. Unapita katikati ya JKK kwa mduara mkubwa na unavukika katika baadhi ya sehemu, hivyo kuwa njia muhimu ya usafiri. Mito mikuu inayotoa maji katika Mto Kongo ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], na [[Mto Lualaba]]. Mfumo huu wa mito una viumbe wengi wa majini na uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji. Nchi pia ina maeneo mengi ya mabwawa, vinamasi, na njia za ndani za maji, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye maji mengi zaidi Afrika. ===Hali ya Hewa=== JKK ina hali ya hewa ya kitropiki, lakini hali hubadilika kulingana na maeneo: * ''Hali ya hewa ya Ikweta'': Eneo la kati lina joto na unyevunyevu mwingi na mvua nyingi mwaka mzima. * ''Hali ya hewa ya mvua na kiangazi'': Kaskazini na kusini kuna misimu ya mvua na kiangazi. * ''Hali ya hewa ya milimani'': Nyanda za juu mashariki zina joto la chini na hali tofauti kutokana na mwinuko mkubwa. Mvua ya kila mwaka inaweza kuzidi milimita 2,000 katika maeneo ya misitu, huku savana ikiwa na mvua chache zaidi. ===Rasilimali asilia na bioanuwai === JKK ina utajiri mkubwa wa [[rasilimali]] [[uasilia|asilia]] kama vile [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. [[Msitu|Misitu]] ya nchi hii ni makazi ya [[Kiumbehai|viumbehai]] mbalimbali kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], na [[tembo]]. Maeneo kadhaa yamelindwa kama mbuga za [[mnyama|wanyama]], zikiwemo za [[hifadhi ya Virunga|Virunga]] na [[Salonga]], ambazo ni maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]]. ===Changamoto za mazingira=== Licha ya utajiri wa kiekolojia, JKK inakumbwa na changamoto nyingi za mazingira: * Ukataji miti ovyo * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu na uharibifu wa makazi ya viumbe * Uchafuzi wa mazingira kutokana na uchimbaji * Madhara ya mabadiliko ya tabianchi == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} ===Historia ya kale=== [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa [[wawindaji]] wa jamii ya [[Wasani]] na ya [[Wabilikimo]]. Katika [[karne]] za [[BK]] walifika wahamiaji [[Wabantu]] wenye [[ujuzi]] wa [[kilimo]] na [[uhunzi]]. Jina la Kongo lahusiana na [[mto Kongo]] unaopitia nchi yote. Mnamo [[karne ya 15]], wakati [[wapelelezi]] wa kwanza [[Wareno]] walipofika kwenye pwani za Afrika, [[milki]] kubwa katika nchi ya Kongo ya magharibi pamoja na [[Angola]] ya kaskazini ilikuwa [[Ufalme wa Kongo]]. Wakati wa uenezaji mkuu ufalme huu ulianza kwenye [[mwambao]] wa Atlantiki na kuendelea hadi [[mto Kwango]] kwenye mashariki, halafu maeneo kutoka [[Pointe-Noire]] (leo: [[Jamhuri ya Kongo]], upande wa kaskazini ya [[Cabinda]]) upande wa kaskazini hadi [[mto Loje]] (leo: mji wa [[Ambriz]]) katika kusini. Mtawala alikuwa na [[cheo]] cha [[Manikongo]] na ufalme uligawiwa kwa majimbo sita. Baada ya kufika kwa Wareno wafalme na matabaka ya juu walikuwa [[Wakristo]]. Ufalme uliporomoka kutokana na vita vilivyosababishwa na [[biashara ya watumwa]] na kuingilia kwa [[wafanyabiashara]] ya [[watumwa]] katika [[siasa]] ya ndani. Hata hivyo, [[nasaba]] za watawala waliotumia cheo cha "Awenekongo" waliendelea kukaa katika [[mji mkuu]] wa kale M'banza-Kongo (iliyobadilishwa jina kuitwa San Salvador) hadi mwaka [[1914]] ambako Wareno walifuta mabaki ya [[uhuru]] na kufanya eneo lililobaki sehemu kamili ya koloni lao la Angola. Upande wa Mashariki, [[Washi]] walikuwa na ufalme wenye nguvu katika [[karne ya 17]] hadi [[karne ya 19]], chini ya Mwami Kabare. Baadaye, ufalme huo uligawanyika katika madola madogo kama: Kabare, Walungu, Mwenga na Kalehe. Upande wa [[kusini]], kuanzia karne ya 17, kulikuwa na [[ufalme]] ulioitwa [[Dola la Kazembe]]. === Koloni binafsi la mfalme kuwa koloni la Ubelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama [[adhabu]] chini ya Leopold II zilienea na kusababisha madai ya kumwondolea utawala wa Kongo.]] Nchi jinsi ilivyo ilianzishwa kama [[Dola huru la Kongo]] likiwa [[mali]] binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. [[Historia]] yake ni ya [[aibu]] na ya [[ukatili]] kupindukia. Utawala wa mfalme ulionekana kuwa wa kinyama na upinzani dhidi yake ulikua katika nchi nyingi za dunia. Hatimaye alipaswa kukabidhi koloni lake binafsi mikononi mwa serikali ya Ubelgiji iliyomlipa [[fidia]] kwa mali aliyoacha. Kati ya mwaka [[1908]] hadi [[1960]] ilikuwa [[koloni]] la [[Ubelgiji]] kwa jina la [[Kongo ya Kibelgiji]] baada ya kuhamishiwa mikononi mwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Katika miaka [[1925]] hadi [[1946]] maeneo ya [[Rwanda]] na [[Burundi]] yalitawaliwa kama sehemu za Kongo ya Kibelgiji. === Siasa ya wakoloni === Wabelgiji walijitahidi kuboresha hali ya maisha ya wenyeji baada ya miaka mibaya ya Leopold II. Nia ilichelewa kuonekana hali halisi kwa sababu utaratibu wa kulazimisha Waafrika kufanyia kazi kampuni na shirika kubwa iliendelea hata bila [[idhini]] ya serikali mpya ukadai vifo vingi. Kwenye uwanja wa [[elimu]], [[matibabu]] na [[mawasiliano]] [[jitihada]] za siasa mpya zilionekana zaidi. Kongo ilikuwa kati ya nchi chache ambako lugha za kienyeji zilifundishwa [[Shule|shuleni]] kwa sababu shule nyingi ziliendshwa na [[wamisionari]]. Kwa upande mwingine [[ubaguzi wa rangi]] uliwaruhusu Waafrika wachache sana kufikia ngazi za juu za elimu. Makampuni makubwa ya [[mgodi|migodi]] kama vile "Société Générale" na "Union Minière du Haut Katanga" yalichimba [[madini]] hasa katika jimbo la [[Katanga]]. Makampuni hayo yalikuwa na athira kubwa. Katanga ilikuwa maarufu kwa [[shaba]] iliyochimbwa huko. halafu pia kwa [[uranium]] iliyotumiwa kwa [[bomu la kinyuklia|mabomu ya kwanza ya kinyuklia]] ya [[Marekani]] mwaka [[1945]]. === Upinzani === Baada ya [[unyama]] wa miaka ya Leopold II upinzani dhidi ya utawala wa kikoloni ulikuwa hafifu. Kuanzia [[miaka ya 1920]] Wakongo wengi walionyesha upinzani huo katika mahudhurio katika madhehebu mapya ya wafuasi wa [[Simon Kimbangu]] yaliyopigwa marufuku na Wabelgiji kuanzia mwaka [[1926]]. Tangu mwaka [[1950]] upinzani uliongezeka na kuonyesha pia uso wa kisiasa. Wabelgiji ambao hawakujiandaa kwa madai hayo yalipaswa kukubali [[uchaguzi]] wa halmashauri za vijiji na miji mwaka [[1957]]. Mwaka [[1958]] vyama vya kisiasa vilikubaliwa. [[Harakati]] mbili muhimu kati ya hivi zilikuwa Abako (Alliance de Bakongo) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na MNC (Mouvement National Congolais) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Mwaka [[1959]] mkutano wa wanasiasa Wakongo ulidai [[uhuru]] wa nchi. === Mwisho wa koloni na uhuru === Wabelgiji walijaribu kuchelewesha harakati hizo lakini baada ya kutambua matatizo serikali ya Ubelgiji ilitangaza mnamo Januari [[1960]] kuwa uchaguzi utaendeshwa haraka na baada ya miezi sita Wabelgiji watakabidhi nchi kwa wenyeji. [[Chama]] cha Patrice Lumumba kilishinda kwa [[kura]] nyingi naye akawa kiongozi wa kwanza wa nchi huru kama [[waziri mkuu]]. Koloni la [[Kongo ya Kibelgiji]] lilipata [[uhuru]] tarehe [[30 Juni]] [[1960]]. Kati ya [[27 Oktoba]] [[1971]] na [[17 Mei]] [[1997]], chini ya utawala wa [[dikteta]] [[Mobutu]], nchi ilijulikana kwa jina la "[[Zaire]]". Leo hii ni Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Siasa na Utawala== [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa DRC]] [[Serikali]] ya '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) inajumuisha mfumo wa utawala wa [[rais]], ambapo Rais ndiye Mkuu wa nchi na mkuu wa [[serikali]]. [[Rais]] anachaguliwa kwa njia ya kura ya moja kwa moja kwa kipindi cha miaka mitano, na anateua [[Waziri Mkuu]] ambaye ni kiongozi wa [[serikali]] na anawajibika kwa [[Bunge]]. Bunge la JKK (DRC) ni la mabunge mawili: [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500 na [[Seneti]] yenye viti 108. Bunge la Taifa linachaguliwa moja kwa moja, wakati Seneti inachaguliwa na mabunge ya mikoa. Kwa mujibu wa Katiba ya 2006, Rais anapaswa kugawana madaraka na [[Waziri Mkuu]] kutoka chama kikuu cha [[siasa|kisiasa]] kilichoshinda uchaguzi. Hata hivyo, katika utekelezaji, [[Rais]] mara nyingi amekuwa na ushawishi mkubwa zaidi kuliko [[Waziri Mkuu]], na hii imekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa. Katika uchaguzi mkuu wa Desemba 2023, Rais [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kwa asilimia 73.47 ya kura, akimshinda mpinzani wake mkuu [[Moïse Katumbi]] aliyepata asilimia 18.32. Chama cha Rais, UDPS, kilishinda viti 454 katika Bunge la Taifa na viti 95 katika Seneti, na kuunda muungano wa kisiasa uitwao ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN). Muungano huu unajumuisha vyama 24 na umeimarisha ushawishi wa [[Rais]] katika [[siasa]] za kitaifa. Hata hivyo, ushindi huu haukukubalika na baadhi ya wapinzani, na kulikuwa na malalamiko kuhusu uhalali wa uchaguzi, ikiwa ni pamoja na kupanuliwa kwa muda wa kupiga kura kinyume cha sheria. Hali ya [[siasa|kisiasa]] nchini JKK (DRC) inakumbwa na changamoto kubwa za [[usalama|kiusalama]] na utawala. Katika mashariki mwa nchi, mapigano kati ya vikosi vya serikali na makundi ya waasi, kama vile [[M23]], yameendelea kusababisha machafuko na uhamaji mkubwa wa watu. Hata baada ya kutiwa saini kwa makubaliano ya amani kati ya DRC na Rwanda mnamo Juni 2025, mapigano yameendelea, na makundi ya waasi kama M23 hayakushirikishwa katika makubaliano hayo. Hali hii inaonyesha udhaifu wa [[serikali]] katika kudhibiti maeneo mengi ya nchi na kutekeleza makubaliano ya amani. Aidha, rushwa ni tatizo kubwa katika utawala wa JKK (DRC), na nchi imekuwa ikishika nafasi za chini katika viwango vya udhibiti wa rushwa duniani. Hali hii inachangia katika kudhoofisha taasisi za serikali na kuzuia maendeleo ya kijamii na kiuchumi. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] f4bbtn60ztqq4xnvyolu7sa1sj2po4g 1558947 1558906 2026-05-30T06:35:23Z Gayle157 73366 /* Historia */ [[WP:Mradi wa Nchi#Historia]] CITED 1558947 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 <ref name="United States Department of State 2022"/> | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 <ref name="cia.gov"/> | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="auto"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="auto"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="auto"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="auto"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, IKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Government-and-society |author=The Editors of Encyclopaedia Britannica |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409. Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na nchi tisa: [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaotoa njia ndogo ya kuingia baharini. ===Topografia na mandhari=== [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Kongo-Kinshasa]] JKK ina mandhari mbalimbali na tata ikijumuisha: * '''Bonde la Mto Kongo''': Katikati ya nchi kuna Bonde la Kongo, eneo kubwa la chini lililofunikwa na msitu mnene wa mvua wa kitropiki na linalopitiwa na **Mto Kongo**, mto wa pili kwa urefu Afrika. Bonde hili lina msitu wa pili kwa ukubwa duniani baada ya Amazon. * '''Uwanda wa Kati''': Unaouzunguka bonde kuna uwanda wa juu wenye urefu wa kati ya mita 500 hadi 1,000. Eneo hili hubadilika kutoka msitu hadi savana. * '''Milima''': Mashariki, ardhi inapanda kwa kasi na kutengeneza [[Milima ya Bonde la Ufa la Albertine]], sehemu ya tawi la magharibi la Mfumo wa [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Sehemu hii ina [[Mlima Stanley]], mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109 (futi 16,763), ulioko kwenye [[Milima ya Rwenzori]] mpakani na Uganda. * '''Eneo la Maziwa Makuu''': Mashariki mwa DRC inapakana na baadhi ya maziwa makuu ya Afrika kama vile [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yako katika bonde la ufa na huchangia katika shughuli za volkeno na mitetemeko ya ardhi. ===Maji na Mifumo ya Mito=== [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Mito nchini JKK]] Mto Kongo ndiyo njia kuu ya maji nchini. Unapita katikati ya JKK kwa mduara mkubwa na unavukika katika baadhi ya sehemu, hivyo kuwa njia muhimu ya usafiri. Mito mikuu inayotoa maji katika Mto Kongo ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], na [[Mto Lualaba]]. Mfumo huu wa mito una viumbe wengi wa majini na uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji. Nchi pia ina maeneo mengi ya mabwawa, vinamasi, na njia za ndani za maji, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye maji mengi zaidi Afrika. ===Hali ya Hewa=== JKK ina hali ya hewa ya kitropiki, lakini hali hubadilika kulingana na maeneo: * ''Hali ya hewa ya Ikweta'': Eneo la kati lina joto na unyevunyevu mwingi na mvua nyingi mwaka mzima. * ''Hali ya hewa ya mvua na kiangazi'': Kaskazini na kusini kuna misimu ya mvua na kiangazi. * ''Hali ya hewa ya milimani'': Nyanda za juu mashariki zina joto la chini na hali tofauti kutokana na mwinuko mkubwa. Mvua ya kila mwaka inaweza kuzidi milimita 2,000 katika maeneo ya misitu, huku savana ikiwa na mvua chache zaidi. ===Rasilimali asilia na bioanuwai === JKK ina utajiri mkubwa wa [[rasilimali]] [[uasilia|asilia]] kama vile [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. [[Msitu|Misitu]] ya nchi hii ni makazi ya [[Kiumbehai|viumbehai]] mbalimbali kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], na [[tembo]]. Maeneo kadhaa yamelindwa kama mbuga za [[mnyama|wanyama]], zikiwemo za [[hifadhi ya Virunga|Virunga]] na [[Salonga]], ambazo ni maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]]. ===Changamoto za mazingira=== Licha ya utajiri wa kiekolojia, JKK inakumbwa na changamoto nyingi za mazingira: * Ukataji miti ovyo * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu na uharibifu wa makazi ya viumbe * Uchafuzi wa mazingira kutokana na uchimbaji * Madhara ya mabadiliko ya tabianchi == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Siasa na Utawala== [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa DRC]] [[Serikali]] ya '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) inajumuisha mfumo wa utawala wa [[rais]], ambapo Rais ndiye Mkuu wa nchi na mkuu wa [[serikali]]. [[Rais]] anachaguliwa kwa njia ya kura ya moja kwa moja kwa kipindi cha miaka mitano, na anateua [[Waziri Mkuu]] ambaye ni kiongozi wa [[serikali]] na anawajibika kwa [[Bunge]]. Bunge la JKK (DRC) ni la mabunge mawili: [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500 na [[Seneti]] yenye viti 108. Bunge la Taifa linachaguliwa moja kwa moja, wakati Seneti inachaguliwa na mabunge ya mikoa. Kwa mujibu wa Katiba ya 2006, Rais anapaswa kugawana madaraka na [[Waziri Mkuu]] kutoka chama kikuu cha [[siasa|kisiasa]] kilichoshinda uchaguzi. Hata hivyo, katika utekelezaji, [[Rais]] mara nyingi amekuwa na ushawishi mkubwa zaidi kuliko [[Waziri Mkuu]], na hii imekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa. Katika uchaguzi mkuu wa Desemba 2023, Rais [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kwa asilimia 73.47 ya kura, akimshinda mpinzani wake mkuu [[Moïse Katumbi]] aliyepata asilimia 18.32. Chama cha Rais, UDPS, kilishinda viti 454 katika Bunge la Taifa na viti 95 katika Seneti, na kuunda muungano wa kisiasa uitwao ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN). Muungano huu unajumuisha vyama 24 na umeimarisha ushawishi wa [[Rais]] katika [[siasa]] za kitaifa. Hata hivyo, ushindi huu haukukubalika na baadhi ya wapinzani, na kulikuwa na malalamiko kuhusu uhalali wa uchaguzi, ikiwa ni pamoja na kupanuliwa kwa muda wa kupiga kura kinyume cha sheria. Hali ya [[siasa|kisiasa]] nchini JKK (DRC) inakumbwa na changamoto kubwa za [[usalama|kiusalama]] na utawala. Katika mashariki mwa nchi, mapigano kati ya vikosi vya serikali na makundi ya waasi, kama vile [[M23]], yameendelea kusababisha machafuko na uhamaji mkubwa wa watu. Hata baada ya kutiwa saini kwa makubaliano ya amani kati ya DRC na Rwanda mnamo Juni 2025, mapigano yameendelea, na makundi ya waasi kama M23 hayakushirikishwa katika makubaliano hayo. Hali hii inaonyesha udhaifu wa [[serikali]] katika kudhibiti maeneo mengi ya nchi na kutekeleza makubaliano ya amani. Aidha, rushwa ni tatizo kubwa katika utawala wa JKK (DRC), na nchi imekuwa ikishika nafasi za chini katika viwango vya udhibiti wa rushwa duniani. Hali hii inachangia katika kudhoofisha taasisi za serikali na kuzuia maendeleo ya kijamii na kiuchumi. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] 6bir427nptp5od7og51v2ts985p23zv 1558949 1558947 2026-05-30T06:36:24Z Gayle157 73366 1558949 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 <ref name="United States Department of State 2022"/> | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 <ref name="cia.gov"/> | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="auto"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="auto"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="auto"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="auto"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, IKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Government-and-society |author=The Editors of Encyclopaedia Britannica |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409. Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na nchi tisa: [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaotoa njia ndogo ya kuingia baharini. ===Topografia na mandhari=== [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Kongo-Kinshasa]] JKK ina mandhari mbalimbali na tata ikijumuisha: * '''Bonde la Mto Kongo''': Katikati ya nchi kuna Bonde la Kongo, eneo kubwa la chini lililofunikwa na msitu mnene wa mvua wa kitropiki na linalopitiwa na **Mto Kongo**, mto wa pili kwa urefu Afrika. Bonde hili lina msitu wa pili kwa ukubwa duniani baada ya Amazon. * '''Uwanda wa Kati''': Unaouzunguka bonde kuna uwanda wa juu wenye urefu wa kati ya mita 500 hadi 1,000. Eneo hili hubadilika kutoka msitu hadi savana. * '''Milima''': Mashariki, ardhi inapanda kwa kasi na kutengeneza [[Milima ya Bonde la Ufa la Albertine]], sehemu ya tawi la magharibi la Mfumo wa [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Sehemu hii ina [[Mlima Stanley]], mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109 (futi 16,763), ulioko kwenye [[Milima ya Rwenzori]] mpakani na Uganda. * '''Eneo la Maziwa Makuu''': Mashariki mwa DRC inapakana na baadhi ya maziwa makuu ya Afrika kama vile [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yako katika bonde la ufa na huchangia katika shughuli za volkeno na mitetemeko ya ardhi. ===Maji na Mifumo ya Mito=== [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Mito nchini JKK]] Mto Kongo ndiyo njia kuu ya maji nchini. Unapita katikati ya JKK kwa mduara mkubwa na unavukika katika baadhi ya sehemu, hivyo kuwa njia muhimu ya usafiri. Mito mikuu inayotoa maji katika Mto Kongo ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], na [[Mto Lualaba]]. Mfumo huu wa mito una viumbe wengi wa majini na uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji. Nchi pia ina maeneo mengi ya mabwawa, vinamasi, na njia za ndani za maji, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye maji mengi zaidi Afrika. ===Hali ya Hewa=== JKK ina hali ya hewa ya kitropiki, lakini hali hubadilika kulingana na maeneo: * ''Hali ya hewa ya Ikweta'': Eneo la kati lina joto na unyevunyevu mwingi na mvua nyingi mwaka mzima. * ''Hali ya hewa ya mvua na kiangazi'': Kaskazini na kusini kuna misimu ya mvua na kiangazi. * ''Hali ya hewa ya milimani'': Nyanda za juu mashariki zina joto la chini na hali tofauti kutokana na mwinuko mkubwa. Mvua ya kila mwaka inaweza kuzidi milimita 2,000 katika maeneo ya misitu, huku savana ikiwa na mvua chache zaidi. ===Rasilimali asilia na bioanuwai === JKK ina utajiri mkubwa wa [[rasilimali]] [[uasilia|asilia]] kama vile [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. [[Msitu|Misitu]] ya nchi hii ni makazi ya [[Kiumbehai|viumbehai]] mbalimbali kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], na [[tembo]]. Maeneo kadhaa yamelindwa kama mbuga za [[mnyama|wanyama]], zikiwemo za [[hifadhi ya Virunga|Virunga]] na [[Salonga]], ambazo ni maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]]. ===Changamoto za mazingira=== Licha ya utajiri wa kiekolojia, JKK inakumbwa na changamoto nyingi za mazingira: * Ukataji miti ovyo * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu na uharibifu wa makazi ya viumbe * Uchafuzi wa mazingira kutokana na uchimbaji * Madhara ya mabadiliko ya tabianchi == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Siasa na Utawala== [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa DRC]] [[Serikali]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (JKK) inajumuisha mfumo wa utawala wa [[rais]], ambapo Rais ndiye Mkuu wa nchi na mkuu wa [[serikali]]. [[Rais]] anachaguliwa kwa njia ya kura ya moja kwa moja kwa kipindi cha miaka mitano, na anateua [[Waziri Mkuu]] ambaye ni kiongozi wa [[serikali]] na anawajibika kwa [[Bunge]]. Bunge la JKK (DRC) ni la mabunge mawili: [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500 na [[Seneti]] yenye viti 108. Bunge la Taifa linachaguliwa moja kwa moja, wakati Seneti inachaguliwa na mabunge ya mikoa. Kwa mujibu wa Katiba ya 2006, Rais anapaswa kugawana madaraka na [[Waziri Mkuu]] kutoka chama kikuu cha [[siasa|kisiasa]] kilichoshinda uchaguzi. Hata hivyo, katika utekelezaji, [[Rais]] mara nyingi amekuwa na ushawishi mkubwa zaidi kuliko [[Waziri Mkuu]], na hii imekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa. Katika uchaguzi mkuu wa Desemba 2023, Rais [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kwa asilimia 73.47 ya kura, akimshinda mpinzani wake mkuu [[Moïse Katumbi]] aliyepata asilimia 18.32. Chama cha Rais, UDPS, kilishinda viti 454 katika Bunge la Taifa na viti 95 katika Seneti, na kuunda muungano wa kisiasa uitwao ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN). Muungano huu unajumuisha vyama 24 na umeimarisha ushawishi wa [[Rais]] katika [[siasa]] za kitaifa. Hata hivyo, ushindi huu haukukubalika na baadhi ya wapinzani, na kulikuwa na malalamiko kuhusu uhalali wa uchaguzi, ikiwa ni pamoja na kupanuliwa kwa muda wa kupiga kura kinyume cha sheria. Hali ya [[siasa|kisiasa]] nchini JKK (DRC) inakumbwa na changamoto kubwa za [[usalama|kiusalama]] na utawala. Katika mashariki mwa nchi, mapigano kati ya vikosi vya serikali na makundi ya waasi, kama vile [[M23]], yameendelea kusababisha machafuko na uhamaji mkubwa wa watu. Hata baada ya kutiwa saini kwa makubaliano ya amani kati ya DRC na Rwanda mnamo Juni 2025, mapigano yameendelea, na makundi ya waasi kama M23 hayakushirikishwa katika makubaliano hayo. Hali hii inaonyesha udhaifu wa [[serikali]] katika kudhibiti maeneo mengi ya nchi na kutekeleza makubaliano ya amani. Aidha, rushwa ni tatizo kubwa katika utawala wa JKK (DRC), na nchi imekuwa ikishika nafasi za chini katika viwango vya udhibiti wa rushwa duniani. Hali hii inachangia katika kudhoofisha taasisi za serikali na kuzuia maendeleo ya kijamii na kiuchumi. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] ta4z5d35wmt0pz6tljx0juzyueugjtq 1558950 1558949 2026-05-30T06:37:00Z Gayle157 73366 /* Serikali na Utawala */ Serikali n Siasa 1558950 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 <ref name="United States Department of State 2022"/> | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 <ref name="cia.gov"/> | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="auto"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="auto"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="auto"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="auto"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, IKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Government-and-society |author=The Editors of Encyclopaedia Britannica |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409. Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na nchi tisa: [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaotoa njia ndogo ya kuingia baharini. ===Topografia na mandhari=== [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Kongo-Kinshasa]] JKK ina mandhari mbalimbali na tata ikijumuisha: * '''Bonde la Mto Kongo''': Katikati ya nchi kuna Bonde la Kongo, eneo kubwa la chini lililofunikwa na msitu mnene wa mvua wa kitropiki na linalopitiwa na **Mto Kongo**, mto wa pili kwa urefu Afrika. Bonde hili lina msitu wa pili kwa ukubwa duniani baada ya Amazon. * '''Uwanda wa Kati''': Unaouzunguka bonde kuna uwanda wa juu wenye urefu wa kati ya mita 500 hadi 1,000. Eneo hili hubadilika kutoka msitu hadi savana. * '''Milima''': Mashariki, ardhi inapanda kwa kasi na kutengeneza [[Milima ya Bonde la Ufa la Albertine]], sehemu ya tawi la magharibi la Mfumo wa [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Sehemu hii ina [[Mlima Stanley]], mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109 (futi 16,763), ulioko kwenye [[Milima ya Rwenzori]] mpakani na Uganda. * '''Eneo la Maziwa Makuu''': Mashariki mwa DRC inapakana na baadhi ya maziwa makuu ya Afrika kama vile [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yako katika bonde la ufa na huchangia katika shughuli za volkeno na mitetemeko ya ardhi. ===Maji na Mifumo ya Mito=== [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Mito nchini JKK]] Mto Kongo ndiyo njia kuu ya maji nchini. Unapita katikati ya JKK kwa mduara mkubwa na unavukika katika baadhi ya sehemu, hivyo kuwa njia muhimu ya usafiri. Mito mikuu inayotoa maji katika Mto Kongo ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], na [[Mto Lualaba]]. Mfumo huu wa mito una viumbe wengi wa majini na uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji. Nchi pia ina maeneo mengi ya mabwawa, vinamasi, na njia za ndani za maji, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye maji mengi zaidi Afrika. ===Hali ya Hewa=== JKK ina hali ya hewa ya kitropiki, lakini hali hubadilika kulingana na maeneo: * ''Hali ya hewa ya Ikweta'': Eneo la kati lina joto na unyevunyevu mwingi na mvua nyingi mwaka mzima. * ''Hali ya hewa ya mvua na kiangazi'': Kaskazini na kusini kuna misimu ya mvua na kiangazi. * ''Hali ya hewa ya milimani'': Nyanda za juu mashariki zina joto la chini na hali tofauti kutokana na mwinuko mkubwa. Mvua ya kila mwaka inaweza kuzidi milimita 2,000 katika maeneo ya misitu, huku savana ikiwa na mvua chache zaidi. ===Rasilimali asilia na bioanuwai === JKK ina utajiri mkubwa wa [[rasilimali]] [[uasilia|asilia]] kama vile [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. [[Msitu|Misitu]] ya nchi hii ni makazi ya [[Kiumbehai|viumbehai]] mbalimbali kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], na [[tembo]]. Maeneo kadhaa yamelindwa kama mbuga za [[mnyama|wanyama]], zikiwemo za [[hifadhi ya Virunga|Virunga]] na [[Salonga]], ambazo ni maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]]. ===Changamoto za mazingira=== Licha ya utajiri wa kiekolojia, JKK inakumbwa na changamoto nyingi za mazingira: * Ukataji miti ovyo * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu na uharibifu wa makazi ya viumbe * Uchafuzi wa mazingira kutokana na uchimbaji * Madhara ya mabadiliko ya tabianchi == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala== [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa DRC]] [[Serikali]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (JKK) inajumuisha mfumo wa utawala wa [[rais]], ambapo Rais ndiye Mkuu wa nchi na mkuu wa [[serikali]]. [[Rais]] anachaguliwa kwa njia ya kura ya moja kwa moja kwa kipindi cha miaka mitano, na anateua [[Waziri Mkuu]] ambaye ni kiongozi wa [[serikali]] na anawajibika kwa [[Bunge]]. Bunge la JKK (DRC) ni la mabunge mawili: [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500 na [[Seneti]] yenye viti 108. Bunge la Taifa linachaguliwa moja kwa moja, wakati Seneti inachaguliwa na mabunge ya mikoa. Kwa mujibu wa Katiba ya 2006, Rais anapaswa kugawana madaraka na [[Waziri Mkuu]] kutoka chama kikuu cha [[siasa|kisiasa]] kilichoshinda uchaguzi. Hata hivyo, katika utekelezaji, [[Rais]] mara nyingi amekuwa na ushawishi mkubwa zaidi kuliko [[Waziri Mkuu]], na hii imekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa. Katika uchaguzi mkuu wa Desemba 2023, Rais [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kwa asilimia 73.47 ya kura, akimshinda mpinzani wake mkuu [[Moïse Katumbi]] aliyepata asilimia 18.32. Chama cha Rais, UDPS, kilishinda viti 454 katika Bunge la Taifa na viti 95 katika Seneti, na kuunda muungano wa kisiasa uitwao ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN). Muungano huu unajumuisha vyama 24 na umeimarisha ushawishi wa [[Rais]] katika [[siasa]] za kitaifa. Hata hivyo, ushindi huu haukukubalika na baadhi ya wapinzani, na kulikuwa na malalamiko kuhusu uhalali wa uchaguzi, ikiwa ni pamoja na kupanuliwa kwa muda wa kupiga kura kinyume cha sheria. Hali ya [[siasa|kisiasa]] nchini JKK (DRC) inakumbwa na changamoto kubwa za [[usalama|kiusalama]] na utawala. Katika mashariki mwa nchi, mapigano kati ya vikosi vya serikali na makundi ya waasi, kama vile [[M23]], yameendelea kusababisha machafuko na uhamaji mkubwa wa watu. Hata baada ya kutiwa saini kwa makubaliano ya amani kati ya DRC na Rwanda mnamo Juni 2025, mapigano yameendelea, na makundi ya waasi kama M23 hayakushirikishwa katika makubaliano hayo. Hali hii inaonyesha udhaifu wa [[serikali]] katika kudhibiti maeneo mengi ya nchi na kutekeleza makubaliano ya amani. Aidha, rushwa ni tatizo kubwa katika utawala wa JKK (DRC), na nchi imekuwa ikishika nafasi za chini katika viwango vya udhibiti wa rushwa duniani. Hali hii inachangia katika kudhoofisha taasisi za serikali na kuzuia maendeleo ya kijamii na kiuchumi. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] lk3c5fomm92sn9rt9cqqoqnxr9lcsid 1558952 1558950 2026-05-30T06:39:57Z Gayle157 73366 /* Jiografia */ [[WP:Mradi wa Nchi#Jiografia]] CITED 1558952 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 <ref name="United States Department of State 2022"/> | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 <ref name="cia.gov"/> | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="auto"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="auto"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="auto"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="auto"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, IKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Government-and-society |author=The Editors of Encyclopaedia Britannica |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala== [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa DRC]] [[Serikali]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (JKK) inajumuisha mfumo wa utawala wa [[rais]], ambapo Rais ndiye Mkuu wa nchi na mkuu wa [[serikali]]. [[Rais]] anachaguliwa kwa njia ya kura ya moja kwa moja kwa kipindi cha miaka mitano, na anateua [[Waziri Mkuu]] ambaye ni kiongozi wa [[serikali]] na anawajibika kwa [[Bunge]]. Bunge la JKK (DRC) ni la mabunge mawili: [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500 na [[Seneti]] yenye viti 108. Bunge la Taifa linachaguliwa moja kwa moja, wakati Seneti inachaguliwa na mabunge ya mikoa. Kwa mujibu wa Katiba ya 2006, Rais anapaswa kugawana madaraka na [[Waziri Mkuu]] kutoka chama kikuu cha [[siasa|kisiasa]] kilichoshinda uchaguzi. Hata hivyo, katika utekelezaji, [[Rais]] mara nyingi amekuwa na ushawishi mkubwa zaidi kuliko [[Waziri Mkuu]], na hii imekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa. Katika uchaguzi mkuu wa Desemba 2023, Rais [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kwa asilimia 73.47 ya kura, akimshinda mpinzani wake mkuu [[Moïse Katumbi]] aliyepata asilimia 18.32. Chama cha Rais, UDPS, kilishinda viti 454 katika Bunge la Taifa na viti 95 katika Seneti, na kuunda muungano wa kisiasa uitwao ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN). Muungano huu unajumuisha vyama 24 na umeimarisha ushawishi wa [[Rais]] katika [[siasa]] za kitaifa. Hata hivyo, ushindi huu haukukubalika na baadhi ya wapinzani, na kulikuwa na malalamiko kuhusu uhalali wa uchaguzi, ikiwa ni pamoja na kupanuliwa kwa muda wa kupiga kura kinyume cha sheria. Hali ya [[siasa|kisiasa]] nchini JKK (DRC) inakumbwa na changamoto kubwa za [[usalama|kiusalama]] na utawala. Katika mashariki mwa nchi, mapigano kati ya vikosi vya serikali na makundi ya waasi, kama vile [[M23]], yameendelea kusababisha machafuko na uhamaji mkubwa wa watu. Hata baada ya kutiwa saini kwa makubaliano ya amani kati ya DRC na Rwanda mnamo Juni 2025, mapigano yameendelea, na makundi ya waasi kama M23 hayakushirikishwa katika makubaliano hayo. Hali hii inaonyesha udhaifu wa [[serikali]] katika kudhibiti maeneo mengi ya nchi na kutekeleza makubaliano ya amani. Aidha, rushwa ni tatizo kubwa katika utawala wa JKK (DRC), na nchi imekuwa ikishika nafasi za chini katika viwango vya udhibiti wa rushwa duniani. Hali hii inachangia katika kudhoofisha taasisi za serikali na kuzuia maendeleo ya kijamii na kiuchumi. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] 1h26eqqblgbjoj033vmj3k92yg4x674 1558953 1558952 2026-05-30T06:41:55Z Gayle157 73366 /* */ Typo 1558953 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 <ref name="United States Department of State 2022"/> | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 <ref name="cia.gov"/> | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="auto"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="auto"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="auto"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="auto"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, JKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Government-and-society |author=The Editors of Encyclopaedia Britannica |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala== [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa DRC]] [[Serikali]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (JKK) inajumuisha mfumo wa utawala wa [[rais]], ambapo Rais ndiye Mkuu wa nchi na mkuu wa [[serikali]]. [[Rais]] anachaguliwa kwa njia ya kura ya moja kwa moja kwa kipindi cha miaka mitano, na anateua [[Waziri Mkuu]] ambaye ni kiongozi wa [[serikali]] na anawajibika kwa [[Bunge]]. Bunge la JKK (DRC) ni la mabunge mawili: [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500 na [[Seneti]] yenye viti 108. Bunge la Taifa linachaguliwa moja kwa moja, wakati Seneti inachaguliwa na mabunge ya mikoa. Kwa mujibu wa Katiba ya 2006, Rais anapaswa kugawana madaraka na [[Waziri Mkuu]] kutoka chama kikuu cha [[siasa|kisiasa]] kilichoshinda uchaguzi. Hata hivyo, katika utekelezaji, [[Rais]] mara nyingi amekuwa na ushawishi mkubwa zaidi kuliko [[Waziri Mkuu]], na hii imekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa. Katika uchaguzi mkuu wa Desemba 2023, Rais [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kwa asilimia 73.47 ya kura, akimshinda mpinzani wake mkuu [[Moïse Katumbi]] aliyepata asilimia 18.32. Chama cha Rais, UDPS, kilishinda viti 454 katika Bunge la Taifa na viti 95 katika Seneti, na kuunda muungano wa kisiasa uitwao ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN). Muungano huu unajumuisha vyama 24 na umeimarisha ushawishi wa [[Rais]] katika [[siasa]] za kitaifa. Hata hivyo, ushindi huu haukukubalika na baadhi ya wapinzani, na kulikuwa na malalamiko kuhusu uhalali wa uchaguzi, ikiwa ni pamoja na kupanuliwa kwa muda wa kupiga kura kinyume cha sheria. Hali ya [[siasa|kisiasa]] nchini JKK (DRC) inakumbwa na changamoto kubwa za [[usalama|kiusalama]] na utawala. Katika mashariki mwa nchi, mapigano kati ya vikosi vya serikali na makundi ya waasi, kama vile [[M23]], yameendelea kusababisha machafuko na uhamaji mkubwa wa watu. Hata baada ya kutiwa saini kwa makubaliano ya amani kati ya DRC na Rwanda mnamo Juni 2025, mapigano yameendelea, na makundi ya waasi kama M23 hayakushirikishwa katika makubaliano hayo. Hali hii inaonyesha udhaifu wa [[serikali]] katika kudhibiti maeneo mengi ya nchi na kutekeleza makubaliano ya amani. Aidha, rushwa ni tatizo kubwa katika utawala wa JKK (DRC), na nchi imekuwa ikishika nafasi za chini katika viwango vya udhibiti wa rushwa duniani. Hali hii inachangia katika kudhoofisha taasisi za serikali na kuzuia maendeleo ya kijamii na kiuchumi. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] ihslf0jvbewf74qol43ueds8y7mdq92 1558955 1558953 2026-05-30T06:45:17Z Gayle157 73366 /* Serikali na Utawala */ [[WP:Mradi wa Nchi]] CITE 1558955 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 <ref name="United States Department of State 2022"/> | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 <ref name="cia.gov"/> | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="auto"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="auto"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="auto"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="auto"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, JKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Government-and-society |author=The Editors of Encyclopaedia Britannica |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala == [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[jamhuri]] ya [[rais]] inayotawaliwa kwa mujibu wa [[Katiba]] ya mwaka 2006. [[Rais]] ndiye mkuu wa nchi, amiri jeshi mkuu wa [[jeshi]], na mhusika mkuu katika utekelezaji wa mamlaka ya dola.<ref name="Britannica_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Rais huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja ya wananchi kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuchaguliwa tena kwa muhula mmoja wa ziada. Rais humteua [[Waziri Mkuu]], ambaye huongoza shughuli za kila siku za [[serikali]] na kuwajibika mbele ya [[Bunge]]. Kwa mujibu wa katiba, Waziri Mkuu kwa kawaida hutoka katika chama au muungano wenye wingi wa wabunge katika Bunge la Taifa.<ref name="WFB_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Bunge === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina [[bunge]] la mabunge mawili: * [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500, ambalo wanachama wake huchaguliwa moja kwa moja na wananchi. * [[Seneti]] yenye viti 108, ambayo wajumbe wake huchaguliwa na mabunge ya mikoa.<ref name="WFB_DRC_Gov"/> Bunge lina jukumu la kutunga sheria, kuidhinisha bajeti ya taifa, na kuisimamia serikali kupitia mijadala, kamati, na taratibu nyingine za uwajibikaji. === Serikali za Mikoa === Kwa mujibu wa katiba ya mwaka 2006, nchi imegawanywa katika [[mikoa]] 26, ikiwemo [[Kinshasa]] ambayo ina hadhi ya jiji na mkoa kwa wakati mmoja. Kila mkoa una gavana na bunge la mkoa linalosimamia masuala ya utawala wa eneo husika. Mfumo huu ulianzishwa kwa lengo la kuimarisha ugatuzi wa madaraka na kusogeza huduma karibu zaidi na wananchi.<ref name="Britannica_DRC_Gov"/> === Siasa za Kisasa === Katika uchaguzi mkuu wa mwezi Desemba 2023, [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kuwa Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo baada ya kupata asilimia 73.47 ya kura zilizohesabiwa. Mpinzani wake mkuu, [[Moïse Katumbi]], alipata asilimia 18.32 ya kura.<ref name="CFR_DRC_Elections">{{cite web |url=https://www.cfr.org/blog/disputed-election-democratic-republic-congo |author=Michelle Gavin |title=A Disputed Election in the Democratic Republic of Congo |website=cfr.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=Januari 5, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Chama tawala cha [[Union pour la Démocratie et le Progrès Social]] (UDPS) pamoja na washirika wake katika muungano wa ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN) kilipata wingi mkubwa wa viti katika mabunge yote mawili. Ushindi huo uliimarisha nafasi ya Rais Tshisekedi katika siasa za kitaifa, ingawa vyama vya upinzani vilipinga baadhi ya matokeo ya uchaguzi na kueleza wasiwasi kuhusu mwenendo wa mchakato wa uchaguzi.<ref name="CFR_DRC_Elections"/> === Changamoto za Utawala === Licha ya maendeleo ya kidemokrasia yaliyopatikana tangu mwisho wa utawala wa [[Mobutu Sese Seko]], Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kukabiliwa na changamoto mbalimbali za kisiasa na kiusalama. Mashariki mwa nchi kumekuwa na migogoro ya muda mrefu inayohusisha makundi mengi ya waasi, yakiwemo [[M23]] na makundi mengine yenye silaha. Migogoro hiyo imesababisha vifo vya maelfu ya watu na kuwafanya mamilioni ya wananchi kuyahama makazi yao.<ref name="HRW_DRC_2026">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/democratic-republic-of-congo |title=Democratic Republic of Congo: Events of 2025 |website=hrw.org |publisher=Human Rights Watch |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ingawa kumekuwa na juhudi mbalimbali za upatanishi wa kikanda na kimataifa, utekelezaji wa makubaliano ya amani mara nyingi umekabiliwa na changamoto kutokana na uwepo wa makundi mengi yenye silaha na ushindani wa udhibiti wa maeneo yenye utajiri wa madini. Aidha, [[rushwa]] na udhaifu wa taasisi za umma vinaendelea kuwa miongoni mwa changamoto kubwa za utawala. Mashirika mbalimbali ya kimataifa yameendelea kuonyesha kuwa rushwa, matumizi mabaya ya madaraka, na ukosefu wa uwajibikaji huathiri utoaji wa huduma za umma na maendeleo ya kiuchumi nchini.<ref name="TI_CPI_2025">{{cite web |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2025 |title=Corruption Perceptions Index 2025 |website=transparency.org |publisher=Transparency International |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Pamoja na changamoto hizo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kufanya uchaguzi wa mara kwa mara, kuimarisha taasisi za kikatiba, na kushirikiana na mashirika ya kikanda na kimataifa katika juhudi za kuimarisha amani, usalama, na maendeleo ya taifa. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] pio771mif0boa3ivriwm36w3eglto9a 1558957 1558955 2026-05-30T06:46:35Z Gayle157 73366 /* */ Incorrect 1558957 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 <ref name="cia.gov"/> | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="auto"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="auto"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="auto"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="auto"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, JKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Government-and-society |author=The Editors of Encyclopaedia Britannica |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala == [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[jamhuri]] ya [[rais]] inayotawaliwa kwa mujibu wa [[Katiba]] ya mwaka 2006. [[Rais]] ndiye mkuu wa nchi, amiri jeshi mkuu wa [[jeshi]], na mhusika mkuu katika utekelezaji wa mamlaka ya dola.<ref name="Britannica_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Rais huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja ya wananchi kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuchaguliwa tena kwa muhula mmoja wa ziada. Rais humteua [[Waziri Mkuu]], ambaye huongoza shughuli za kila siku za [[serikali]] na kuwajibika mbele ya [[Bunge]]. Kwa mujibu wa katiba, Waziri Mkuu kwa kawaida hutoka katika chama au muungano wenye wingi wa wabunge katika Bunge la Taifa.<ref name="WFB_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Bunge === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina [[bunge]] la mabunge mawili: * [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500, ambalo wanachama wake huchaguliwa moja kwa moja na wananchi. * [[Seneti]] yenye viti 108, ambayo wajumbe wake huchaguliwa na mabunge ya mikoa.<ref name="WFB_DRC_Gov"/> Bunge lina jukumu la kutunga sheria, kuidhinisha bajeti ya taifa, na kuisimamia serikali kupitia mijadala, kamati, na taratibu nyingine za uwajibikaji. === Serikali za Mikoa === Kwa mujibu wa katiba ya mwaka 2006, nchi imegawanywa katika [[mikoa]] 26, ikiwemo [[Kinshasa]] ambayo ina hadhi ya jiji na mkoa kwa wakati mmoja. Kila mkoa una gavana na bunge la mkoa linalosimamia masuala ya utawala wa eneo husika. Mfumo huu ulianzishwa kwa lengo la kuimarisha ugatuzi wa madaraka na kusogeza huduma karibu zaidi na wananchi.<ref name="Britannica_DRC_Gov"/> === Siasa za Kisasa === Katika uchaguzi mkuu wa mwezi Desemba 2023, [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kuwa Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo baada ya kupata asilimia 73.47 ya kura zilizohesabiwa. Mpinzani wake mkuu, [[Moïse Katumbi]], alipata asilimia 18.32 ya kura.<ref name="CFR_DRC_Elections">{{cite web |url=https://www.cfr.org/blog/disputed-election-democratic-republic-congo |author=Michelle Gavin |title=A Disputed Election in the Democratic Republic of Congo |website=cfr.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=Januari 5, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Chama tawala cha [[Union pour la Démocratie et le Progrès Social]] (UDPS) pamoja na washirika wake katika muungano wa ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN) kilipata wingi mkubwa wa viti katika mabunge yote mawili. Ushindi huo uliimarisha nafasi ya Rais Tshisekedi katika siasa za kitaifa, ingawa vyama vya upinzani vilipinga baadhi ya matokeo ya uchaguzi na kueleza wasiwasi kuhusu mwenendo wa mchakato wa uchaguzi.<ref name="CFR_DRC_Elections"/> === Changamoto za Utawala === Licha ya maendeleo ya kidemokrasia yaliyopatikana tangu mwisho wa utawala wa [[Mobutu Sese Seko]], Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kukabiliwa na changamoto mbalimbali za kisiasa na kiusalama. Mashariki mwa nchi kumekuwa na migogoro ya muda mrefu inayohusisha makundi mengi ya waasi, yakiwemo [[M23]] na makundi mengine yenye silaha. Migogoro hiyo imesababisha vifo vya maelfu ya watu na kuwafanya mamilioni ya wananchi kuyahama makazi yao.<ref name="HRW_DRC_2026">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/democratic-republic-of-congo |title=Democratic Republic of Congo: Events of 2025 |website=hrw.org |publisher=Human Rights Watch |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ingawa kumekuwa na juhudi mbalimbali za upatanishi wa kikanda na kimataifa, utekelezaji wa makubaliano ya amani mara nyingi umekabiliwa na changamoto kutokana na uwepo wa makundi mengi yenye silaha na ushindani wa udhibiti wa maeneo yenye utajiri wa madini. Aidha, [[rushwa]] na udhaifu wa taasisi za umma vinaendelea kuwa miongoni mwa changamoto kubwa za utawala. Mashirika mbalimbali ya kimataifa yameendelea kuonyesha kuwa rushwa, matumizi mabaya ya madaraka, na ukosefu wa uwajibikaji huathiri utoaji wa huduma za umma na maendeleo ya kiuchumi nchini.<ref name="TI_CPI_2025">{{cite web |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2025 |title=Corruption Perceptions Index 2025 |website=transparency.org |publisher=Transparency International |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Pamoja na changamoto hizo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kufanya uchaguzi wa mara kwa mara, kuimarisha taasisi za kikatiba, na kushirikiana na mashirika ya kikanda na kimataifa katika juhudi za kuimarisha amani, usalama, na maendeleo ya taifa. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] 8oeywjytnnpex6zedl54uy241yxo1r3 1558959 1558957 2026-05-30T06:48:25Z Gayle157 73366 /* */ Typo 1558959 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="auto"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="auto"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="auto"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="auto"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, JKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala == [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[jamhuri]] ya [[rais]] inayotawaliwa kwa mujibu wa [[Katiba]] ya mwaka 2006. [[Rais]] ndiye mkuu wa nchi, amiri jeshi mkuu wa [[jeshi]], na mhusika mkuu katika utekelezaji wa mamlaka ya dola.<ref name="Britannica_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Rais huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja ya wananchi kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuchaguliwa tena kwa muhula mmoja wa ziada. Rais humteua [[Waziri Mkuu]], ambaye huongoza shughuli za kila siku za [[serikali]] na kuwajibika mbele ya [[Bunge]]. Kwa mujibu wa katiba, Waziri Mkuu kwa kawaida hutoka katika chama au muungano wenye wingi wa wabunge katika Bunge la Taifa.<ref name="WFB_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Bunge === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina [[bunge]] la mabunge mawili: * [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500, ambalo wanachama wake huchaguliwa moja kwa moja na wananchi. * [[Seneti]] yenye viti 108, ambayo wajumbe wake huchaguliwa na mabunge ya mikoa.<ref name="WFB_DRC_Gov"/> Bunge lina jukumu la kutunga sheria, kuidhinisha bajeti ya taifa, na kuisimamia serikali kupitia mijadala, kamati, na taratibu nyingine za uwajibikaji. === Serikali za Mikoa === Kwa mujibu wa katiba ya mwaka 2006, nchi imegawanywa katika [[mikoa]] 26, ikiwemo [[Kinshasa]] ambayo ina hadhi ya jiji na mkoa kwa wakati mmoja. Kila mkoa una gavana na bunge la mkoa linalosimamia masuala ya utawala wa eneo husika. Mfumo huu ulianzishwa kwa lengo la kuimarisha ugatuzi wa madaraka na kusogeza huduma karibu zaidi na wananchi.<ref name="Britannica_DRC_Gov"/> === Siasa za Kisasa === Katika uchaguzi mkuu wa mwezi Desemba 2023, [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kuwa Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo baada ya kupata asilimia 73.47 ya kura zilizohesabiwa. Mpinzani wake mkuu, [[Moïse Katumbi]], alipata asilimia 18.32 ya kura.<ref name="CFR_DRC_Elections">{{cite web |url=https://www.cfr.org/blog/disputed-election-democratic-republic-congo |author=Michelle Gavin |title=A Disputed Election in the Democratic Republic of Congo |website=cfr.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=Januari 5, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Chama tawala cha [[Union pour la Démocratie et le Progrès Social]] (UDPS) pamoja na washirika wake katika muungano wa ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN) kilipata wingi mkubwa wa viti katika mabunge yote mawili. Ushindi huo uliimarisha nafasi ya Rais Tshisekedi katika siasa za kitaifa, ingawa vyama vya upinzani vilipinga baadhi ya matokeo ya uchaguzi na kueleza wasiwasi kuhusu mwenendo wa mchakato wa uchaguzi.<ref name="CFR_DRC_Elections"/> === Changamoto za Utawala === Licha ya maendeleo ya kidemokrasia yaliyopatikana tangu mwisho wa utawala wa [[Mobutu Sese Seko]], Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kukabiliwa na changamoto mbalimbali za kisiasa na kiusalama. Mashariki mwa nchi kumekuwa na migogoro ya muda mrefu inayohusisha makundi mengi ya waasi, yakiwemo [[M23]] na makundi mengine yenye silaha. Migogoro hiyo imesababisha vifo vya maelfu ya watu na kuwafanya mamilioni ya wananchi kuyahama makazi yao.<ref name="HRW_DRC_2026">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/democratic-republic-of-congo |title=Democratic Republic of Congo: Events of 2025 |website=hrw.org |publisher=Human Rights Watch |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ingawa kumekuwa na juhudi mbalimbali za upatanishi wa kikanda na kimataifa, utekelezaji wa makubaliano ya amani mara nyingi umekabiliwa na changamoto kutokana na uwepo wa makundi mengi yenye silaha na ushindani wa udhibiti wa maeneo yenye utajiri wa madini. Aidha, [[rushwa]] na udhaifu wa taasisi za umma vinaendelea kuwa miongoni mwa changamoto kubwa za utawala. Mashirika mbalimbali ya kimataifa yameendelea kuonyesha kuwa rushwa, matumizi mabaya ya madaraka, na ukosefu wa uwajibikaji huathiri utoaji wa huduma za umma na maendeleo ya kiuchumi nchini.<ref name="TI_CPI_2025">{{cite web |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2025 |title=Corruption Perceptions Index 2025 |website=transparency.org |publisher=Transparency International |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Pamoja na changamoto hizo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kufanya uchaguzi wa mara kwa mara, kuimarisha taasisi za kikatiba, na kushirikiana na mashirika ya kikanda na kimataifa katika juhudi za kuimarisha amani, usalama, na maendeleo ya taifa. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] 1b2byf587od6qmzewq94p6hjuicyacg 1558960 1558959 2026-05-30T06:51:01Z Gayle157 73366 /* */ [[WP:Mradi wa Nchi]] Fix Cite 1558960 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="uchumi"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="uchumi"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref name="UNHDR"/> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 42.1 <ref name=gini/> | mwaka_gini = 2012 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, JKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala == [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[jamhuri]] ya [[rais]] inayotawaliwa kwa mujibu wa [[Katiba]] ya mwaka 2006. [[Rais]] ndiye mkuu wa nchi, amiri jeshi mkuu wa [[jeshi]], na mhusika mkuu katika utekelezaji wa mamlaka ya dola.<ref name="Britannica_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Rais huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja ya wananchi kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuchaguliwa tena kwa muhula mmoja wa ziada. Rais humteua [[Waziri Mkuu]], ambaye huongoza shughuli za kila siku za [[serikali]] na kuwajibika mbele ya [[Bunge]]. Kwa mujibu wa katiba, Waziri Mkuu kwa kawaida hutoka katika chama au muungano wenye wingi wa wabunge katika Bunge la Taifa.<ref name="WFB_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Bunge === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina [[bunge]] la mabunge mawili: * [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500, ambalo wanachama wake huchaguliwa moja kwa moja na wananchi. * [[Seneti]] yenye viti 108, ambayo wajumbe wake huchaguliwa na mabunge ya mikoa.<ref name="WFB_DRC_Gov"/> Bunge lina jukumu la kutunga sheria, kuidhinisha bajeti ya taifa, na kuisimamia serikali kupitia mijadala, kamati, na taratibu nyingine za uwajibikaji. === Serikali za Mikoa === Kwa mujibu wa katiba ya mwaka 2006, nchi imegawanywa katika [[mikoa]] 26, ikiwemo [[Kinshasa]] ambayo ina hadhi ya jiji na mkoa kwa wakati mmoja. Kila mkoa una gavana na bunge la mkoa linalosimamia masuala ya utawala wa eneo husika. Mfumo huu ulianzishwa kwa lengo la kuimarisha ugatuzi wa madaraka na kusogeza huduma karibu zaidi na wananchi.<ref name="Britannica_DRC_Gov"/> === Siasa za Kisasa === Katika uchaguzi mkuu wa mwezi Desemba 2023, [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kuwa Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo baada ya kupata asilimia 73.47 ya kura zilizohesabiwa. Mpinzani wake mkuu, [[Moïse Katumbi]], alipata asilimia 18.32 ya kura.<ref name="CFR_DRC_Elections">{{cite web |url=https://www.cfr.org/blog/disputed-election-democratic-republic-congo |author=Michelle Gavin |title=A Disputed Election in the Democratic Republic of Congo |website=cfr.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=Januari 5, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Chama tawala cha [[Union pour la Démocratie et le Progrès Social]] (UDPS) pamoja na washirika wake katika muungano wa ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN) kilipata wingi mkubwa wa viti katika mabunge yote mawili. Ushindi huo uliimarisha nafasi ya Rais Tshisekedi katika siasa za kitaifa, ingawa vyama vya upinzani vilipinga baadhi ya matokeo ya uchaguzi na kueleza wasiwasi kuhusu mwenendo wa mchakato wa uchaguzi.<ref name="CFR_DRC_Elections"/> === Changamoto za Utawala === Licha ya maendeleo ya kidemokrasia yaliyopatikana tangu mwisho wa utawala wa [[Mobutu Sese Seko]], Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kukabiliwa na changamoto mbalimbali za kisiasa na kiusalama. Mashariki mwa nchi kumekuwa na migogoro ya muda mrefu inayohusisha makundi mengi ya waasi, yakiwemo [[M23]] na makundi mengine yenye silaha. Migogoro hiyo imesababisha vifo vya maelfu ya watu na kuwafanya mamilioni ya wananchi kuyahama makazi yao.<ref name="HRW_DRC_2026">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/democratic-republic-of-congo |title=Democratic Republic of Congo: Events of 2025 |website=hrw.org |publisher=Human Rights Watch |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ingawa kumekuwa na juhudi mbalimbali za upatanishi wa kikanda na kimataifa, utekelezaji wa makubaliano ya amani mara nyingi umekabiliwa na changamoto kutokana na uwepo wa makundi mengi yenye silaha na ushindani wa udhibiti wa maeneo yenye utajiri wa madini. Aidha, [[rushwa]] na udhaifu wa taasisi za umma vinaendelea kuwa miongoni mwa changamoto kubwa za utawala. Mashirika mbalimbali ya kimataifa yameendelea kuonyesha kuwa rushwa, matumizi mabaya ya madaraka, na ukosefu wa uwajibikaji huathiri utoaji wa huduma za umma na maendeleo ya kiuchumi nchini.<ref name="TI_CPI_2025">{{cite web |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2025 |title=Corruption Perceptions Index 2025 |website=transparency.org |publisher=Transparency International |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Pamoja na changamoto hizo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kufanya uchaguzi wa mara kwa mara, kuimarisha taasisi za kikatiba, na kushirikiana na mashirika ya kikanda na kimataifa katika juhudi za kuimarisha amani, usalama, na maendeleo ya taifa. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] 24n1b3zu6eok3nj9z0txav9xswmg8uc 1558965 1558960 2026-05-30T06:57:52Z Gayle157 73366 /* */ Fix Cite errors 1558965 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="uchumi"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="uchumi"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref>{{Rejea tovuti|title=Human Development Index in Democratic Republic of theCongo|url=https://data.undp.org/countries-and-territories/COD|publisher=UNDP|website=www.data.undp.org|access-date=2026-05-30}}</ref> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 44.7 <ref>{{Rejea tovuti|title=Gini Index, Congo Dem. Republic|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CD|publisher=World Bank|website=www.data.worldbank.org|access-date=2026-05-30}}</ref> | mwaka_gini = 2020 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, JKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala == [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[jamhuri]] ya [[rais]] inayotawaliwa kwa mujibu wa [[Katiba]] ya mwaka 2006. [[Rais]] ndiye mkuu wa nchi, amiri jeshi mkuu wa [[jeshi]], na mhusika mkuu katika utekelezaji wa mamlaka ya dola.<ref name="Britannica_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Rais huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja ya wananchi kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuchaguliwa tena kwa muhula mmoja wa ziada. Rais humteua [[Waziri Mkuu]], ambaye huongoza shughuli za kila siku za [[serikali]] na kuwajibika mbele ya [[Bunge]]. Kwa mujibu wa katiba, Waziri Mkuu kwa kawaida hutoka katika chama au muungano wenye wingi wa wabunge katika Bunge la Taifa.<ref name="WFB_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Bunge === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina [[bunge]] la mabunge mawili: * [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500, ambalo wanachama wake huchaguliwa moja kwa moja na wananchi. * [[Seneti]] yenye viti 108, ambayo wajumbe wake huchaguliwa na mabunge ya mikoa.<ref name="WFB_DRC_Gov"/> Bunge lina jukumu la kutunga sheria, kuidhinisha bajeti ya taifa, na kuisimamia serikali kupitia mijadala, kamati, na taratibu nyingine za uwajibikaji. === Serikali za Mikoa === Kwa mujibu wa katiba ya mwaka 2006, nchi imegawanywa katika [[mikoa]] 26, ikiwemo [[Kinshasa]] ambayo ina hadhi ya jiji na mkoa kwa wakati mmoja. Kila mkoa una gavana na bunge la mkoa linalosimamia masuala ya utawala wa eneo husika. Mfumo huu ulianzishwa kwa lengo la kuimarisha ugatuzi wa madaraka na kusogeza huduma karibu zaidi na wananchi.<ref name="Britannica_DRC_Gov"/> === Siasa za Kisasa === Katika uchaguzi mkuu wa mwezi Desemba 2023, [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kuwa Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo baada ya kupata asilimia 73.47 ya kura zilizohesabiwa. Mpinzani wake mkuu, [[Moïse Katumbi]], alipata asilimia 18.32 ya kura.<ref name="CFR_DRC_Elections">{{cite web |url=https://www.cfr.org/blog/disputed-election-democratic-republic-congo |author=Michelle Gavin |title=A Disputed Election in the Democratic Republic of Congo |website=cfr.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=Januari 5, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Chama tawala cha [[Union pour la Démocratie et le Progrès Social]] (UDPS) pamoja na washirika wake katika muungano wa ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN) kilipata wingi mkubwa wa viti katika mabunge yote mawili. Ushindi huo uliimarisha nafasi ya Rais Tshisekedi katika siasa za kitaifa, ingawa vyama vya upinzani vilipinga baadhi ya matokeo ya uchaguzi na kueleza wasiwasi kuhusu mwenendo wa mchakato wa uchaguzi.<ref name="CFR_DRC_Elections"/> === Changamoto za Utawala === Licha ya maendeleo ya kidemokrasia yaliyopatikana tangu mwisho wa utawala wa [[Mobutu Sese Seko]], Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kukabiliwa na changamoto mbalimbali za kisiasa na kiusalama. Mashariki mwa nchi kumekuwa na migogoro ya muda mrefu inayohusisha makundi mengi ya waasi, yakiwemo [[M23]] na makundi mengine yenye silaha. Migogoro hiyo imesababisha vifo vya maelfu ya watu na kuwafanya mamilioni ya wananchi kuyahama makazi yao.<ref name="HRW_DRC_2026">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/democratic-republic-of-congo |title=Democratic Republic of Congo: Events of 2025 |website=hrw.org |publisher=Human Rights Watch |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ingawa kumekuwa na juhudi mbalimbali za upatanishi wa kikanda na kimataifa, utekelezaji wa makubaliano ya amani mara nyingi umekabiliwa na changamoto kutokana na uwepo wa makundi mengi yenye silaha na ushindani wa udhibiti wa maeneo yenye utajiri wa madini. Aidha, [[rushwa]] na udhaifu wa taasisi za umma vinaendelea kuwa miongoni mwa changamoto kubwa za utawala. Mashirika mbalimbali ya kimataifa yameendelea kuonyesha kuwa rushwa, matumizi mabaya ya madaraka, na ukosefu wa uwajibikaji huathiri utoaji wa huduma za umma na maendeleo ya kiuchumi nchini.<ref name="TI_CPI_2025">{{cite web |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2025 |title=Corruption Perceptions Index 2025 |website=transparency.org |publisher=Transparency International |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Pamoja na changamoto hizo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kufanya uchaguzi wa mara kwa mara, kuimarisha taasisi za kikatiba, na kushirikiana na mashirika ya kikanda na kimataifa katika juhudi za kuimarisha amani, usalama, na maendeleo ya taifa. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] d2k92yjmnjl2co4mjlgawq8h2h6z7wn 1558970 1558965 2026-05-30T07:02:33Z Gayle157 73366 /* */ [[WP:Mradi wa Nchi]] Fixed cite errors 1558970 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="uchumi"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="uchumi"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref>{{Rejea tovuti|title=Human Development Index in Democratic Republic of theCongo|url=https://data.undp.org/countries-and-territories/COD|publisher=UNDP|website=www.data.undp.org|access-date=2026-05-30}}</ref> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 44.7 <ref>{{Rejea tovuti|title=Gini Index, Congo Dem. Republic|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CD|publisher=World Bank|website=www.data.worldbank.org|access-date=2026-05-30}}</ref> | mwaka_gini = 2020 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, JKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society|date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo |website=Britannica |date=Mei 19, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala == [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[jamhuri]] ya [[rais]] inayotawaliwa kwa mujibu wa [[Katiba]] ya mwaka 2006. [[Rais]] ndiye mkuu wa nchi, amiri jeshi mkuu wa [[jeshi]], na mhusika mkuu katika utekelezaji wa mamlaka ya dola.<ref name="Britannica_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Rais huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja ya wananchi kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuchaguliwa tena kwa muhula mmoja wa ziada. Rais humteua [[Waziri Mkuu]], ambaye huongoza shughuli za kila siku za [[serikali]] na kuwajibika mbele ya [[Bunge]]. Kwa mujibu wa katiba, Waziri Mkuu kwa kawaida hutoka katika chama au muungano wenye wingi wa wabunge katika Bunge la Taifa.<ref name="WFB_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Bunge === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina [[bunge]] la mabunge mawili: * [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500, ambalo wanachama wake huchaguliwa moja kwa moja na wananchi. * [[Seneti]] yenye viti 108, ambayo wajumbe wake huchaguliwa na mabunge ya mikoa.<ref name="WFB_DRC_Gov"/> Bunge lina jukumu la kutunga sheria, kuidhinisha bajeti ya taifa, na kuisimamia serikali kupitia mijadala, kamati, na taratibu nyingine za uwajibikaji. === Serikali za Mikoa === Kwa mujibu wa katiba ya mwaka 2006, nchi imegawanywa katika [[mikoa]] 26, ikiwemo [[Kinshasa]] ambayo ina hadhi ya jiji na mkoa kwa wakati mmoja. Kila mkoa una gavana na bunge la mkoa linalosimamia masuala ya utawala wa eneo husika. Mfumo huu ulianzishwa kwa lengo la kuimarisha ugatuzi wa madaraka na kusogeza huduma karibu zaidi na wananchi.<ref name="Britannica_DRC_Gov"/> === Siasa za Kisasa === Katika uchaguzi mkuu wa mwezi Desemba 2023, [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kuwa Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo baada ya kupata asilimia 73.47 ya kura zilizohesabiwa. Mpinzani wake mkuu, [[Moïse Katumbi]], alipata asilimia 18.32 ya kura.<ref name="CFR_DRC_Elections">{{cite web |url=https://www.cfr.org/blog/disputed-election-democratic-republic-congo |author=Michelle Gavin |title=A Disputed Election in the Democratic Republic of Congo |website=cfr.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=Januari 5, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Chama tawala cha [[Union pour la Démocratie et le Progrès Social]] (UDPS) pamoja na washirika wake katika muungano wa ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN) kilipata wingi mkubwa wa viti katika mabunge yote mawili. Ushindi huo uliimarisha nafasi ya Rais Tshisekedi katika siasa za kitaifa, ingawa vyama vya upinzani vilipinga baadhi ya matokeo ya uchaguzi na kueleza wasiwasi kuhusu mwenendo wa mchakato wa uchaguzi.<ref name="CFR_DRC_Elections"/> === Changamoto za Utawala === Licha ya maendeleo ya kidemokrasia yaliyopatikana tangu mwisho wa utawala wa [[Mobutu Sese Seko]], Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kukabiliwa na changamoto mbalimbali za kisiasa na kiusalama. Mashariki mwa nchi kumekuwa na migogoro ya muda mrefu inayohusisha makundi mengi ya waasi, yakiwemo [[M23]] na makundi mengine yenye silaha. Migogoro hiyo imesababisha vifo vya maelfu ya watu na kuwafanya mamilioni ya wananchi kuyahama makazi yao.<ref name="HRW_DRC_2026">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/democratic-republic-of-congo |title=Democratic Republic of Congo: Events of 2025 |website=hrw.org |publisher=Human Rights Watch |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ingawa kumekuwa na juhudi mbalimbali za upatanishi wa kikanda na kimataifa, utekelezaji wa makubaliano ya amani mara nyingi umekabiliwa na changamoto kutokana na uwepo wa makundi mengi yenye silaha na ushindani wa udhibiti wa maeneo yenye utajiri wa madini. Aidha, [[rushwa]] na udhaifu wa taasisi za umma vinaendelea kuwa miongoni mwa changamoto kubwa za utawala. Mashirika mbalimbali ya kimataifa yameendelea kuonyesha kuwa rushwa, matumizi mabaya ya madaraka, na ukosefu wa uwajibikaji huathiri utoaji wa huduma za umma na maendeleo ya kiuchumi nchini.<ref name="TI_CPI_2025">{{cite web |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2025 |title=Corruption Perceptions Index 2025 |website=transparency.org |publisher=Transparency International |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Pamoja na changamoto hizo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kufanya uchaguzi wa mara kwa mara, kuimarisha taasisi za kikatiba, na kushirikiana na mashirika ya kikanda na kimataifa katika juhudi za kuimarisha amani, usalama, na maendeleo ya taifa. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] lv9vaz4s25wl25sm5htzsrfxa7b1ufz 1558972 1558970 2026-05-30T07:04:44Z Gayle157 73366 /* Historia ya kale */ 1558972 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="uchumi"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="uchumi"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref>{{Rejea tovuti|title=Human Development Index in Democratic Republic of theCongo|url=https://data.undp.org/countries-and-territories/COD|publisher=UNDP|website=www.data.undp.org|access-date=2026-05-30}}</ref> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 44.7 <ref>{{Rejea tovuti|title=Gini Index, Congo Dem. Republic|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CD|publisher=World Bank|website=www.data.worldbank.org|access-date=2026-05-30}}</ref> | mwaka_gini = 2020 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, JKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society|date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC"/>Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala == [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[jamhuri]] ya [[rais]] inayotawaliwa kwa mujibu wa [[Katiba]] ya mwaka 2006. [[Rais]] ndiye mkuu wa nchi, amiri jeshi mkuu wa [[jeshi]], na mhusika mkuu katika utekelezaji wa mamlaka ya dola.<ref name="Britannica_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Rais huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja ya wananchi kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuchaguliwa tena kwa muhula mmoja wa ziada. Rais humteua [[Waziri Mkuu]], ambaye huongoza shughuli za kila siku za [[serikali]] na kuwajibika mbele ya [[Bunge]]. Kwa mujibu wa katiba, Waziri Mkuu kwa kawaida hutoka katika chama au muungano wenye wingi wa wabunge katika Bunge la Taifa.<ref name="WFB_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Bunge === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina [[bunge]] la mabunge mawili: * [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500, ambalo wanachama wake huchaguliwa moja kwa moja na wananchi. * [[Seneti]] yenye viti 108, ambayo wajumbe wake huchaguliwa na mabunge ya mikoa.<ref name="WFB_DRC_Gov"/> Bunge lina jukumu la kutunga sheria, kuidhinisha bajeti ya taifa, na kuisimamia serikali kupitia mijadala, kamati, na taratibu nyingine za uwajibikaji. === Serikali za Mikoa === Kwa mujibu wa katiba ya mwaka 2006, nchi imegawanywa katika [[mikoa]] 26, ikiwemo [[Kinshasa]] ambayo ina hadhi ya jiji na mkoa kwa wakati mmoja. Kila mkoa una gavana na bunge la mkoa linalosimamia masuala ya utawala wa eneo husika. Mfumo huu ulianzishwa kwa lengo la kuimarisha ugatuzi wa madaraka na kusogeza huduma karibu zaidi na wananchi.<ref name="Britannica_DRC_Gov"/> === Siasa za Kisasa === Katika uchaguzi mkuu wa mwezi Desemba 2023, [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kuwa Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo baada ya kupata asilimia 73.47 ya kura zilizohesabiwa. Mpinzani wake mkuu, [[Moïse Katumbi]], alipata asilimia 18.32 ya kura.<ref name="CFR_DRC_Elections">{{cite web |url=https://www.cfr.org/blog/disputed-election-democratic-republic-congo |author=Michelle Gavin |title=A Disputed Election in the Democratic Republic of Congo |website=cfr.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=Januari 5, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Chama tawala cha [[Union pour la Démocratie et le Progrès Social]] (UDPS) pamoja na washirika wake katika muungano wa ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN) kilipata wingi mkubwa wa viti katika mabunge yote mawili. Ushindi huo uliimarisha nafasi ya Rais Tshisekedi katika siasa za kitaifa, ingawa vyama vya upinzani vilipinga baadhi ya matokeo ya uchaguzi na kueleza wasiwasi kuhusu mwenendo wa mchakato wa uchaguzi.<ref name="CFR_DRC_Elections"/> === Changamoto za Utawala === Licha ya maendeleo ya kidemokrasia yaliyopatikana tangu mwisho wa utawala wa [[Mobutu Sese Seko]], Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kukabiliwa na changamoto mbalimbali za kisiasa na kiusalama. Mashariki mwa nchi kumekuwa na migogoro ya muda mrefu inayohusisha makundi mengi ya waasi, yakiwemo [[M23]] na makundi mengine yenye silaha. Migogoro hiyo imesababisha vifo vya maelfu ya watu na kuwafanya mamilioni ya wananchi kuyahama makazi yao.<ref name="HRW_DRC_2026">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/democratic-republic-of-congo |title=Democratic Republic of Congo: Events of 2025 |website=hrw.org |publisher=Human Rights Watch |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ingawa kumekuwa na juhudi mbalimbali za upatanishi wa kikanda na kimataifa, utekelezaji wa makubaliano ya amani mara nyingi umekabiliwa na changamoto kutokana na uwepo wa makundi mengi yenye silaha na ushindani wa udhibiti wa maeneo yenye utajiri wa madini. Aidha, [[rushwa]] na udhaifu wa taasisi za umma vinaendelea kuwa miongoni mwa changamoto kubwa za utawala. Mashirika mbalimbali ya kimataifa yameendelea kuonyesha kuwa rushwa, matumizi mabaya ya madaraka, na ukosefu wa uwajibikaji huathiri utoaji wa huduma za umma na maendeleo ya kiuchumi nchini.<ref name="TI_CPI_2025">{{cite web |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2025 |title=Corruption Perceptions Index 2025 |website=transparency.org |publisher=Transparency International |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Pamoja na changamoto hizo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kufanya uchaguzi wa mara kwa mara, kuimarisha taasisi za kikatiba, na kushirikiana na mashirika ya kikanda na kimataifa katika juhudi za kuimarisha amani, usalama, na maendeleo ya taifa. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] c9agfitu5by0g0gruohfuroamv042n1 1558974 1558972 2026-05-30T07:08:08Z Gayle157 73366 1558974 wikitext text/x-wiki {{Redirect|JKK|nchi jirani|Jamhuri ya Kongo}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | jina_asili = République démocratique du Congo (Kifaransa) | bendera = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | nembo = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg | kauli_mbiu = "Justice – Paix – Travail" (Haki – Amani – Kazi) | wimbo_wa_taifa = "Debout Congolais" (Simameni Wakongo) </br>[[File:Debout Congolais.ogg]] | ramani = COD orthographic.svg | ramani2 =Location Democratic Republic of the Congo AU Africa.svg | maelezo_ramani = Eneo la JKK katika dunia | maelezo_ramani2 = JKK katika [[Afrika]] | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Kinshasa]] | lugha_rasmi = [[Kifaransa]] <ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Democratic Republic of the Congo |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |access-date=29 April 2014 |archive-date=22 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222023329/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the/ |url-status=dead}}</ref> | lugha2 = [[Kiswahili]], [[Lingala]], [[Tshiluba]], [[Kikongo]] <ref name="UNDRC">{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |url=https://www.ethnologue.com/country/CD/languages |website=Ethnologue |access-date=30 April 2024}}</ref> | mwaka_dini = 2024 | dini = {{Plainlist| *95.4% [[Ukristo]] *2.6% [[Dini za jadi]] *1.5% [[Uislamu]] *0.5% others / none }} | uraia = ''Mkongo'' </br> ''Wakongo'' | serikali = Jamhuri ya nusu-urais | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = [[Félix Tshisekedi]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Judith Suminwa]] | bunge = Bunge la Kitaifa (Seneti na Bunge la Taifa) | muundo_uhuru = '''Uhuru kutoka [[Ubelgiji]]''' | tukio1 = [[Dola Huru la Kongo]] | tukio1_tarehe = 1895 - 1908 | tukio2 = Uhuru | tukio2_tarehe = 30 Juni 1960 | eneo_jumla = 2,345,409 | maji = 3.32% | watu_kadirio = {{increase}} 124,388,160 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-of-the-congo-population/|title=DR Congo Population (2025)|website=Worldometer|access-date=30 April 2024|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518175204/https://www.worldometers.info/world-population/democratic-republic-congo-population/|url-status=live}}</ref> | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 48 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $200.76 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $1,881 <ref name="uchumi"/> | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $79.120 bilioni <ref name="uchumi"/> | plt_kwa_mtu = {{increase}} $742 <ref name="uchumi"/> | hdi = {{Ongezeko}} 0.522 <ref>{{Rejea tovuti|title=Human Development Index in Democratic Republic of theCongo|url=https://data.undp.org/countries-and-territories/COD|publisher=UNDP|website=www.data.undp.org|access-date=2026-05-30}}</ref> | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 171 | gini = 44.7 <ref>{{Rejea tovuti|title=Gini Index, Congo Dem. Republic|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CD|publisher=World Bank|website=www.data.worldbank.org|access-date=2026-05-30}}</ref> | mwaka_gini = 2020 | fedha = [[Faranga ya Kongo]] (CDF) | majira_saa = +1 hadi UTC+2 (WAT na CAT) | tld = .cd | msimbo_simu = 243 }} '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' ([[kifupi]]: JKK; kwa [[Kifaransa]]: ''République démocratique du Congo''; pia '''Kongo-Kinshasa''') ni nchi katika [[Afrika ya Kati]], inayopakana na [[Jamhuri ya Kongo]] magharibi, [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] kaskazini, [[Sudan Kusini]] kaskazini-mashariki, [[Uganda]], [[Rwanda]] na [[Burundi]] mashariki, [[Tanzania]] kusini-mashariki, [[Zambia]] kusini, na [[Angola]] kusini-magharibi. Mnamo 2024, Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 110, na kuwa nchi ya 15 kwa ukubwa wa idadi ya watu [[Dunia|duniani]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Idadi ya Watu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Benki Kuu ya Dunia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=CD |website=www.data.worldbank.org|accessdate=2025-08-28|lang=en}}</ref> [[Jiji]] lake kubwa zaidi ni [[Kinshasa]], ambalo pia ni [[mji mkuu]]. JKK imegawanyika katika [[Jimbo|majimbo]] 26 na [[lugha rasmi]] ni [[Kifaransa]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa barani [[Afrika]] kwa eneo na ina [[utajiri]] mkubwa wa [[rasilmali]] za [[asili]], hasa [[madini]] kama vile [[kobalti]], [[shaba]], [[almasi]], [[dhahabu]], na [[koltani]]. Licha ya utajiri huo, JKK kwa muda mrefu imekumbwa na hali ya [[siasa|kisiasa]] isiyo thabiti, migogoro, na maendeleo duni. Sehemu kubwa ya matatizo hayO yanatokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] chini ya [[utawala]] wa [[Ubelgiji]], uliomalizika [[mwaka]] [[1960]], na kufuatiwa na [[Mwongo|miongo]] kadhaa ya [[uongozi]] wa [[Udikteta|kiimla]], hasa chini ya [[Mobutu Sese Seko]]. Tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1990]], nchi imepitia mfululizo wa migogoro, ikiwemo [[Vita vya Kwanza vya Kongo|Vita vya Kwanza]] (1996-1997) na [[vita vya Pili vya Kongo|vya Pili vya Kongo]] (1998-2003), ambavyo vilihusisha nchi jirani kadhaa na kusababisha janga lililoathiri mamilioni ya watu.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Democratic Republic of Congo|url=https://www.warchild.org.uk/history-democratic-republic-congo-drc|publisher=Warchild|website=6 www.warchild.org.uk|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Colonialism , Civil War and Conflict|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/History|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[Mto Kongo]], ambao ni [[mto]] wa pili kwa [[urefu]] barani [[Afrika]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Congo River|url=https://www.britannica.com/place/Congo-River|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref>, unapita katikati ya nchi na ni njia muhimu ya usafirishaji, inayosaidia [[biashara]] na jamii za wenyeji. JKK ina [[Msitu|misitu]] mikubwa ya [[mvua]], ikiwa ni pamoja na sehemu kubwa ya [[Bonde]] la Kongo, ambalo ni msitu wa pili kwa ukubwa wa mvua wa [[Tropiki|kitropiki]] duniani baada ya [[msitu wa Amazon]]. Mifumo hiyo ya [[ekolojia]] ni muhimu sana duniani kwa utofauti wa viumbe na udhibiti wa [[hali ya hewa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Introduction to the General Geography of the DRC|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-41065-9_1|website=www.springer.com|access-date=2026-04-05}}</ref> Aina mbalimbali za [[Utamaduni|tamaduni]] nchini zinaonekana kupitia zaidi ya [[Kabila|makabila]] 200 na [[lugha]] nyingi, huku [[Kifaransa]] kikiwa [[lugha rasmi]]. Licha ya changamoto hizo, JKK inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, maendeleo ya kiuchumi, na uhifadhi wa mazingira. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendeshwa kama [[Serikali ya Kirais|jamhuri ya nusu-urais]] yenye mfumo wa kisiasa unaotegemea Katiba iliyopitishwa mwaka 2006 baada ya kipindi cha mpito kilichofuata [[Vita vya Pili vya Kongo]]. <ref name="Britannica_DRC">{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society|date=May 12, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na kamanda mkuu wa majeshi ya ulinzi, huku [[Waziri Mkuu]] akiwa mkuu wa serikali. Mamlaka ya kutunga sheria yapo chini ya Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="WFB_DRC">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Umoja wa Afrika]], [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuiya ya Maendeleo ya Kusini mwa Afrika]] (SADC), na [[Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika ya Kati]] (ECCAS). <ref name="AU_DRC">{{cite web |url=https://au.int/en/member_states/democratic_republic_congo |title=Member State Profile: Democratic Republic of the Congo |website=au.int |publisher=African Union |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kiuchumi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inategemea sana uchimbaji [[madini]], huku nchi hiyo ikiwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya kobalti pamoja na hifadhi kubwa za [[shaba]], [[almasi]], lithiamu, na madini mengine ya kimkakati muhimu kwa sekta za teknolojia na nishati duniani. <ref name="WorldBank_DRC">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview |title=The World Bank in DRC: Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> [[Kilimo]] pia kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mazao kama muhogo, mahindi, ndizi za kupika, kahawa, na mafuta ya mawese yakizalishwa katika maeneo mbalimbali. Changamoto za [[miundombinu]], ukosefu wa usalama katika majimbo ya mashariki, na maendeleo madogo ya viwanda zinaendelea kuathiri ukuaji wa uchumi, ingawa nchi hiyo bado ina umuhimu mkubwa wa kimkakati kutokana na maliasili zake, uwezo wa kuzalisha umeme wa maji, na nafasi yake ya kati ndani ya Afrika. <ref name="WFB_DRC_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#economy |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Jina == Jina ''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo'' linaakisi mfumo wa kisiasa wa nchi hiyo pamoja na utambulisho wake wa kijiografia katika eneo la Kongo la [[Afrika ya Kati]]. <ref name="Britannica_DRC"/> Neno ''Kongo'' linatokana na [[Ufalme wa Kongo]], dola yenye nguvu ya kabla ya ukoloni iliyokuwepo kando ya [[Mto Kongo]] wa chini na iliyochangia sana historia ya awali ya eneo hilo. <ref name="UNESCO_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/102/ |title=Mbanza Kongo, Mabaki ya Mji Mkuu wa Ufalme wa zamani wa Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Nchi hii mara nyingi hufupishwa kama ''DRC'' na pia hujulikana kama ''Kongo-Kinshasa'' ili kuitofautisha na nchi jirani ya magharibi, [[Jamhuri ya Kongo]] (Kongo-Brazzaville). <ref name="BBC_DRC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Wasifu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Jina la sasa lilipitishwa rasmi mwaka 1997 baada ya kuanguka kwa utawala wa Mobutu, likichukua nafasi ya jina la awali ''Zaire'', lililotumika kuanzia 1971 hadi 1997. <ref name="WFB_DRC"/> == Jiografia == Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni nchi ya pili kwa ukubwa wa eneo barani [[Afrika]], ikiwa na takribani kilomita za mraba 2,345,409.<ref name="WFB_DRC_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#geography |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Iko katika [[Afrika ya Kati]] na inapakana na [[Jamhuri ya Kongo]], [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Tanzania]], [[Zambia]], na [[Angola]]. Nchi pia ina ukanda mwembamba wa pwani kwenye [[Bahari ya Atlantiki]], unaoiwezesha kupata njia ya moja kwa moja ya usafiri wa baharini.<ref name="Britannica_DRC"/> === Topografia na Mandhari === [[File:Congo Kinshasa Topography.png|thumb|200px|Topografia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Mandhari ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni ya aina mbalimbali na hutofautiana kutoka misitu minene ya mvua hadi milima mirefu ya mashariki. * '''Bonde la Mto Kongo''' – Sehemu kubwa ya nchi inafunikwa na [[Bonde la Kongo]], ambalo limezungukwa na [[msitu wa mvua wa kitropiki]]. Eneo hili lina [[Mto Kongo]], mto wa pili kwa urefu barani Afrika baada ya [[Mto Nile]]. Msitu wa Bonde la Kongo ni wa pili kwa ukubwa duniani baada ya [[Msitu wa Amazon]].<ref name="Britannica_DRC"/> * '''Uwanda wa Juu''' – Kuizunguka sehemu ya kati ya nchi kuna nyanda za juu zenye mwinuko wa wastani wa mita 500 hadi 1,000 juu ya usawa wa bahari. Maeneo haya yana mchanganyiko wa misitu, nyasi, na savana. * '''Milima ya Mashariki''' – Mashariki mwa nchi kuna safu za milima zinazounda sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Humo hupatikana [[Milima ya Rwenzori]] na [[Mlima Stanley]], ambao ndio mlima mrefu zaidi nchini ukiwa na urefu wa mita 5,109.<ref name="Britannica_DRC_Relief">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-congo/Relief |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Relief |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Eneo la Maziwa Makuu''' – Mashariki mwa nchi kuna baadhi ya [[Maziwa Makuu ya Afrika]], yakiwemo [[Ziwa Tanganyika]], [[Ziwa Kivu]], [[Ziwa Edward]], na [[Ziwa Albert]]. Maziwa haya yana umuhimu mkubwa kwa uvuvi, usafiri, na uzalishaji wa umeme wa maji.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> === Maji na Mifumo ya Mito === [[File:Tshuapa River DRC.svg|thumb|200px|Baadhi ya mito nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Mto Kongo]] ndio mto muhimu zaidi nchini na mojawapo ya mito mikubwa zaidi duniani kwa kiwango cha maji. Mto huo hupitia katikati ya nchi na kutumika kama njia muhimu ya usafiri na biashara. Mito mikubwa inayoulisha ni pamoja na [[Mto Ubangi]], [[Mto Kasai]], [[Mto Lualaba]], [[Mto Aruwimi]], na [[Mto Lomami]]. Mfumo huu mkubwa wa mito una uwezo mkubwa wa kuzalisha umeme wa maji na ni muhimu kwa maisha ya mamilioni ya watu.<ref name="Britannica_DRC_Drainage">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Drainage |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Drainage |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na mito, nchi ina vinamasi, mabwawa, na maeneo mengi ya maji ya ndani yanayofanya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuwa mojawapo ya nchi zenye rasilimali nyingi za maji barani Afrika. === Hali ya Hewa === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina hali ya hewa ya [[kitropiki]], lakini hali hiyo hutofautiana kulingana na eneo na mwinuko. * '''Hali ya hewa ya ikweta''' – Sehemu ya kati ya nchi huwa na joto la juu, unyevunyevu mwingi, na mvua nyingi karibu mwaka mzima.<ref name="Britannica_DRC_Climate">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Climate |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Climate |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> * '''Hali ya hewa ya savana''' – Kaskazini na kusini mwa nchi hupata misimu tofauti ya mvua na kiangazi. * '''Hali ya hewa ya milimani''' – Maeneo ya mashariki yenye mwinuko mkubwa huwa na halijoto ya chini zaidi na mvua nyingi kuliko maeneo ya tambarare.<ref name="Britannica_DRC_Climate"/> Katika baadhi ya maeneo ya msitu wa mvua, wastani wa mvua kwa mwaka huzidi milimita 2,000. === Rasilimali Asilia na Bioanuwai === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni mojawapo ya nchi tajiri zaidi duniani kwa [[rasilimali]] za [[madini]]. Miongoni mwa madini muhimu yanayopatikana nchini ni [[shaba]], [[kobalti]], [[almasi]], [[dhahabu]], [[koltani]], [[bati]], na [[zinki]].<ref name="WFB_DRC_Econ"/> Nchi pia ina utajiri mkubwa wa [[bioanuwai]]. Misitu yake ni makazi ya wanyama adimu kama [[bonobo]], [[okapi]], [[sokwe]], [[tembo wa msituni]], [[nyati]], na aina nyingi za ndege na mimea. Hifadhi kadhaa za taifa zimeorodheshwa kuwa maeneo ya [[Urithi wa Dunia]] wa [[UNESCO]], zikiwemo [[Hifadhi ya Taifa ya Virunga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Salonga]], [[Hifadhi ya Taifa ya Kahuzi-Biega]], na [[Hifadhi ya Taifa ya Garamba]].<ref name="UNESCO_DRC">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cd |title=Democratic Republic of the Congo - Properties inscribed on the World Heritage List |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Changamoto za Mazingira === Licha ya kuwa na utajiri mkubwa wa mazingira na viumbehai, nchi inakabiliwa na changamoto mbalimbali za kimazingira: * Ukataji miti ovyo na uharibifu wa misitu ya mvua * Uchimbaji haramu wa madini * Uwindaji haramu wa wanyamapori * Uharibifu wa makazi ya viumbehai * Uchafuzi wa mito na ardhi kutokana na shughuli za uchimbaji * Athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] * Kuongezeka kwa shinikizo la matumizi ya ardhi kutokana na ongezeko la idadi ya watu Changamoto hizi zinaendelea kutishia baadhi ya mifumo muhimu ya ikolojia na viumbe adimu wanaopatikana nchini.<ref name="WFB_DRC_Geo"/> == Historia == {{main|Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} === Historia ya kale === [[Picha:KingdomKongo1711.png|thumb|Ufalme wa Kongo mnamo mwaka 1700]] Wakazi wa kwanza wa eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wanaaminika kuwa [[wawindaji]] na wakusanyaji wa jamii za [[Wasani]] na [[Wabilikimo]].<ref name="Britannica_DRC"/>Kuanzia karne za kwanza BK, wahamiaji [[Wabantu]] waliingia katika eneo hilo wakileta [[kilimo]], [[uhunzi]], na mbinu mpya za kupanga jamii. Uhamiaji huo ulisababisha kuundwa kwa falme na jamii nyingi zilizostawi katika Bonde la Kongo. Katika [[karne ya 15]], [[Wareno]] walipofika kwenye mwambao wa Atlantiki walikuta [[Ufalme wa Kongo]], ambao ulikuwa moja ya falme kubwa zaidi za Afrika ya Kati. Ufalme huo ulienea kutoka pwani ya Atlantiki hadi maeneo ya ndani karibu na [[mto Kwango]], na kutoka maeneo ya leo ya [[Jamhuri ya Kongo]] hadi kaskazini mwa [[Angola]]. Mtawala wake alijulikana kwa cheo cha [[Manikongo]], na ufalme huo ulikuwa na mfumo wa majimbo yaliyotawaliwa kwa utaratibu maalumu.<ref name="Kongo_Kingdom">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kongo-historical-kingdom-Africa |title=Kongo: Historical Kingdom, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kuwasili kwa Wareno, sehemu ya tabaka la watawala wa Kongo ilikubali [[Ukristo]]. Hata hivyo, kuongezeka kwa [[biashara ya watumwa]], migogoro ya ndani, na kuingilia kwa mataifa ya Ulaya katika siasa za ufalme kulisababisha kudhoofika kwa Ufalme wa Kongo. Ingawa mamlaka yake yalipungua hatua kwa hatua, nasaba za kifalme ziliendelea kuwepo katika mji wa M'banza-Kongo hadi mwaka [[1914]], wakati Wareno walipofuta mabaki ya uhuru wa kisiasa wa ufalme huo.<ref name="Mbanza_Kongo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1511 |title=Mbanza Kongo, Vestiges of the Capital of the former Kingdom of Kongo |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2017 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mbali na Ufalme wa Kongo, maeneo mengine ya nchi yalikuwa na falme zenye nguvu. Mashariki mwa nchi kulikuwa na falme za [[Washi]], ambazo zilistawi kati ya [[karne ya 17]] na [[karne ya 19]] chini ya watawala waliobeba cheo cha Mwami. Kusini mwa nchi kulikuwa na [[Dola la Kazembe]], lililoibuka kuanzia karne ya 17 na kuwa kitovu muhimu cha biashara katika Afrika ya Kati. === Koloni binafsi la mfalme na Kongo ya Kibelgiji === [[Picha:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|thumbnail|200px|Picha za watoto waliokatwa mikono kama adhabu wakati wa utawala wa Leopold II.]] Mwishoni mwa [[karne ya 19]], eneo la Kongo lilitangazwa kuwa [[Dola Huru la Kongo]], likiwa mali binafsi ya [[mfalme]] [[Leopold II wa Ubelgiji]]. Ingawa kwa jina lilidaiwa kuwa eneo la ustaarabu na maendeleo, utawala huo ulijulikana kwa ukatili mkubwa dhidi ya wakazi wa eneo hilo, hasa katika ukusanyaji wa mpira na maliasili nyingine.<ref name="BBC_DRC_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13283212 |title=Democratic Republic of Congo country profile |website=BBC News |date=Mei 21, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ripoti za mauaji, mateso, kazi za kulazimishwa, na ukatwaji wa viungo vya mwili zilisababisha upinzani mkubwa wa kimataifa dhidi ya utawala wa Leopold II. Kutokana na shinikizo hilo, mwaka [[1908]] mfalme alilazimika kuikabidhi Kongo kwa [[serikali]] ya Ubelgiji. Eneo hilo likawa [[Kongo ya Kibelgiji]] na lilibaki koloni la Ubelgiji hadi mwaka [[1960]].<ref name="Congo_Free_State">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Congo-Free-State |title=Congo Free State: Historical State, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Siasa za kikoloni === Utawala wa Ubelgiji ulijaribu kuboresha baadhi ya huduma za kijamii kama [[elimu]], [[matibabu]], na [[miundombinu]]. Shule nyingi ziliendeshwa na [[wamisionari]], na lugha za kienyeji zilitumiwa katika hatua za awali za elimu. Hata hivyo, mfumo wa kikoloni uliendelea kuwa wa kibaguzi, huku Waafrika wengi wakinyimwa nafasi za juu katika utawala na elimu ya juu.<ref name="Belgian_Congo">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belgian-Congo |title=Belgian Congo: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika kipindi hicho, uchimbaji wa [[madini]] ulikuwa msingi muhimu wa uchumi wa koloni. Kampuni kubwa kama Union Minière du Haut-Katanga zilichimba [[shaba]], [[kobalti]], [[dhahabu]], na [[uranium]]. Uranium iliyochimbwa Katanga ilitumika katika utengenezaji wa mabomu ya kwanza ya kinyuklia yaliyotumiwa na [[Marekani]] mwaka [[1945]].<ref name="Belgian_Congo"/> === Harakati za kupigania uhuru === Baada ya miongo ya utawala wa kikoloni, harakati za kisiasa na kidini zilianza kuongezeka. Miongoni mwa harakati za awali muhimu ilikuwa ile ya [[Simon Kimbangu]], ambaye mafundisho yake yaliwahamasisha Wakongo wengi na kusababisha kuundwa kwa dini ya [[Kimbanguism]]. Harakati hiyo ilipigwa marufuku na mamlaka za kikoloni lakini iliendelea kuwa chanzo muhimu cha utambulisho wa Waafrika wa Kongo.<ref name="Kimbanguism">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Kimbanguism |title=Kimbanguism |website=Britannica |date=2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Kuanzia miaka ya 1950, vyama vya kisiasa vilianza kudai uhuru. Miongoni mwa vyama vilivyojitokeza ni [[Alliance des Bakongo]] (ABAKO) chini ya [[Joseph Kasavubu]] na [[Mouvement National Congolais]] (MNC) chini ya [[Patrice Lumumba]]. Kufikia mwaka [[1959]], viongozi wengi wa kisiasa walikuwa wakidai uhuru wa haraka wa nchi.<ref name="Britannica_DRC"/> === Uhuru na maendeleo ya kisasa === Serikali ya Ubelgiji ilipotambua kuwa haiwezi tena kuzuia harakati za uhuru, ilitangaza mwaka [[1960]] kuwa uchaguzi ungefanyika na mamlaka yangekabidhiwa kwa viongozi wa Kongo. Chama cha [[Patrice Lumumba]] kilipata mafanikio makubwa katika uchaguzi, na Lumumba akawa [[waziri mkuu]] wa kwanza wa taifa huru.<ref name="BBC_DRC_Profile"/> Tarehe [[30 Juni]] [[1960]], [[Kongo ya Kibelgiji]] ilipata [[uhuru]] na kuwa [[Jamhuri ya Kongo]]. Miaka ya mwanzo baada ya uhuru ilikumbwa na migogoro ya kisiasa, maasi ya kijeshi, na kuingiliwa na mataifa ya kigeni. Mwaka [[1965]], [[Mobutu Sese Seko]] alichukua madaraka kupitia mapinduzi ya kijeshi na kuanzisha utawala wa muda mrefu wa chama kimoja. Mwaka [[1971]], Mobutu alibadilisha jina la nchi kuwa [[Zaire]] kama sehemu ya sera yake ya "uafrikaishaji". Utawala wake uliendelea hadi mwaka [[1997]], wakati waasi wakiongozwa na [[Laurent-Désiré Kabila]] walipoingia madarakani na kurejesha jina la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Tangu wakati huo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imeendelea kukabiliwa na changamoto za kisiasa, migogoro ya silaha katika baadhi ya maeneo ya mashariki, na juhudi za kuimarisha demokrasia na maendeleo ya kiuchumi. Licha ya changamoto hizo, nchi ina utajiri mkubwa wa maliasili na ina nafasi muhimu katika siasa na uchumi wa Afrika ya Kati. == Mikoa == {{Main|Mikoa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Image:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|left|350px|Mikoa 25 na [[mji mkuu]] [[Kinshasa]].]] <br clear="left"/> Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya [[Katiba]] mpya ([[2006]]) na utekelezaji wake wa mwaka [[2015]]. {| style="background:transparent;" | <!----First column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 1. || [[Mkoa wa Kinshasa|Kinshasa]] ||style="font-size:90%;"| [[Kinshasa]] |- | 2. || [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Kati]]{{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Matadi]] |- | 3. || [[Mkoa wa Kwango|Kwango]] ||style="font-size:90%;"| [[Kenge (Kwango)|Kenge]] |- | 4. || [[Mkoa wa Kwilu|Kwilu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kikwit]] |- | 5. || [[Mkoa wa Mai-Ndombe|Mai-Ndombe]] ||style="font-size:90%;"| [[Inongo]] |- | 6. || [[Mkoa wa Kasaï|Kasaï]] ||style="font-size:90%;"| [[Luebo]] |- | 7. || [[Mkoa wa Lulua|Lulua]] ||style="font-size:90%;"| [[Kananga]] |- | 8. || [[Mkoa wa Kasaï Mashariki|Kasaï Mashariki]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbuji-Mayi]] |- | 9. || [[Mkoa wa Lomami|Lomami]] ||style="font-size:90%;"| [[Kabinda (Lomami)|Kabinda]] |- | 10. || [[Mkoa wa Sankuru|Sankuru]] ||style="font-size:90%;"| [[Lodja]] |- | 11. || [[Mkoa wa Maniema|Maniema]] ||style="font-size:90%;"| [[Kindu]] |- | 12. || [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Bukavu]] |- | 13. || [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Goma]] |} | <!----Second column----> {| class="wikitable" ! !! [[Mkoa]] !!style="font-size:90%;"| [[Mji Mkuu]] |- | 14. || [[Mkoa wa Ituri|Ituri]] ||style="font-size:90%;"| [[Bunia]] |- | 15. || [[Mkoa wa Uele Juu|Uele Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Isiro]] |- | 16. || [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] ||style="font-size:90%;"| [[Kisangani]] |- | 17. || [[Mkoa wa Uele Chini|Uele Chini]] ||style="font-size:90%;"| [[Buta]] |- | 18. || [[Mkoa wa Ubangi Kaskazini|Ubangi Kaskazini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gbadolite]] |- | 19. || [[Mkoa wa Mongala|Mongala]] ||style="font-size:90%;"| [[Lisala]] |- | 20. || [[Mkoa wa Ubangi Kusini|Ubangi Kusini]] ||style="font-size:90%;"| [[Gemena]] |- | 21. || [[Mkoa wa Équateur|Équateur]] ||style="font-size:90%;"| [[Mbandaka]] |- | 22. || [[Mkoa wa Tshuapa|Tshuapa]] ||style="font-size:90%;"| [[Boende]] |- | 23. || [[Mkoa wa Tanganyika|Tanganyika]] ||style="font-size:90%;"| [[Kalemie]] |- | 24. || [[Mkoa wa Lomami Juu|Lomami Juu]] ||style="font-size:90%;"| [[Kamina]] |- | 25. || [[Mkoa wa Lualaba|Lualaba]] ||style="font-size:90%;"| [[Kolwezi]] |- | 26. || [[Mkoa wa Katanga Juu|Katanga Juu]] {{nbsp|2}} ||style="font-size:90%;"| [[Lubumbashi]] |} |} ==Demografia== [[File:Population pyramid of the Democratic Republic of the Congo.jpg|thumb|Piramidi ya Idadi ya watu ya DRC (JKK)]] '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (DRC), ni taifa la nne kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Afrika]], likikadiria kuwa na watu takriban milioni 109.3 mwaka 2023<ref name="demografia">{{Rejea habari|title=Demografia za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=count&popt=Person&hl=en|access-date=2025-09-01|website=en}}</ref>Ina muundo wa kundi la vijana, ambapo takriban 46% ya watu wake wako chini ya umri wa miaka 15 na umri wa wastani ni miaka 16.5. Nchi hii ina kiwango kikubwa cha uzazi, ambapo kila mwanamke anazaa watoto wastani 6.05, na kiwango cha kuzaliwa ni 40.08 kwa watu 1,000<ref name="demografia"/>. Miaka ya kuishi unakadiriwa kuwa miaka 61.83, ambapo wanawake wanaishi zaidi (miaka 63.69) kuliko wanaume (miaka 60.03). Idadi ya watu wa DRC ni mchanganyiko wa makabila, ikiwa na zaidi ya makabila 250, ikiwemo [[Waluba]], [[Wamongo]], na [[Wakongo]]. Mji mkubwa na mkuu ni [[Kinshasa]] ===Kabila=== Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni miongoni mwa nchi zenye mchanganyiko mkubwa wa [[kabila|makabila]] barani [[Afrika]], ikiwa na zaidi ya makabila 250 yaliyosambaa kote katika eneo lake kubwa. Makabila makuu ni pamoja na [[Waluba]], wanaoishi hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kasai|Kasai]] na [[Mkoa wa Katanga|Katanga]]; [[Wakongo]], wanaopatikana kandokando ya mto Kongo wa chini; na [[Wamongo]], wanaoishi katika bonde la katikati. Kwa pamoja, makabila hayo matatu yanachangia takribani asilimia 45 ya idadi ya watu nchini. [[File:Danses et chants folkloriques des Peuples Autochtones Pygmées de la RDC.jpg|thumb|Ngoma za kiasili na nyimbo za Wabilikimo nchini.]] Makundi mengine muhimu ni pamoja na [[Mangbetu]] na [[Wazande]] kaskazini mashariki, pamoja na jamii za [[Watutsi]] na [[Wahutu]] mashariki mwa nchi, ambazo zina uhusiano wa mpakani na [[Rwanda]] na [[Burundi]]. Wakongo wengi ni sehemu ya familia pana ya lugha za Bantu, ingawa kuna pia wachache wanaozungumza lugha za Kiniloti, pamoja na vikundi vidogo vya Wabilikimo wanaoishi katika misitu. Mchanganyiko huo mkubwa wa kikabila umeunda utajiri wa maisha ya kitamaduni nchini, lakini pia umekuwa chanzo cha mvutano wa kisiasa, hususan katika mikoa ya [[mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na [[Mkoa wa Kivu Kusini|Kivu Kusini]]. === Lugha === [[Picha:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|300px|Maeneo ya lugha za taifa za Kongo.]] [[Kifaransa]] ni [[lugha rasmi]] ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya ma[[kabila]], [[lugha]] na [[utamaduni|tamaduni]] za nchi hii.Lugha ya [[Kiholanzi]] iliyotumiwa na Wabelgiji pamoja na Kifaransa katika utawala haitumiki tena. Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa [[lugha za Kibantu]], zinazozungumzwa nchini (angalia [[Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|orodha ya lugha]]). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama [[lugha za kitaifa]], nazo ni: [[Kikongo]] ([[Kituba]]), [[Kingala (Kongo)]], [[Kiluba]] (''Tshiluba'') na [[Kiswahili]]. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika [[shule za msingi]].[[Kingala]] kilikuwa lugha rasmi ya [[jeshi]] la kikoloni lililoitwa "[[Force Publique]]" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya [[uhuru]]. Tangu [[mapinduzi]] ya [[1997]] sehemu za jeshi, hasa [[mashariki]], hutumia pia Kiswahili.Takriban 47% wanatumia Kifaransa kama [[lugha ya kwanza]] au [[lugha ya pili]]. === Dini === [[File:Kisantu kathedraal 2.JPG|thumb|Our Lady of Seven Sorrows Cathedral, Kisantu]] {{Chati ya duara | caption= | label1 = [[Ukristo]] | value1 = 95.4 | color1= green | label2 = [[Dini za jadi]] | value2 = 2.6 | color2= red | label3 = [[Uislamu]] | value3 = 1.5 | color3= pink | label4 = Dini nyingine | value4 = 0.5 | color4= yellow }} Asilimia 95 ya watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[Wakristo]], huku [[Kanisa Katoliki]] likiwa na ushawishi mkubwa wa kihistoria na kijamii nchini. Asilimia 55 ya wakazi ni [[Wakatoliki]], na 48.1% ni [[Waprotestanti]], wakiwemo wa [[madhehebu]] mbalimbali kama vile [[Wapentekoste]], [[Baptisti|Wabaptisti]] na [[Waanglikana]]. [[Uislamu]] unafuata kwa karibu 2% ya watu, na wafuasi wake wengi wanapatikana katika [[mkoa wa Maniema]] na maeneo ya mijini. Aidha, kuna idadi ndogo ya watu wanaofuata [[dini za jadi]] [[dini asilia za Kiafrika|za Kiafrika]] pamoja na [[Wayahudi]] wachache na [[Uhindu|Wahindu]]<ref name="dini">{{Cite Web|title=Dini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/democratic-republic-of-the-congo/|website=www.state.gov|accessdate=2025-08-26|lang=sw|publisher=US Department of State}}</ref>. ===Miji Mikubwa=== {{Miji mikubwa | nchi = Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | stat_ref = <ref>{{cite web |title=The World Factbook: Africa – Congo, Democratic Republic of the |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/congo-democratic-republic-of-the |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=13 April 2016 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511000300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/africa/ |title=Africa Population (2022) |website=populationstat.com |access-date=19 July 2022 |archive-date=19 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719032905/https://populationstat.com/africa/ |url-status=live}}</ref> | div_name = Mkoa | city_1 = Kinshasa | div_1 = Kinshasa | pop_1 = 15,628,000 | city_2 = Mbuji-Mayi | div_2 = Kasai Mashariki | pop_2 = 2,765,000 | city_3 = Lubumbashi | div_3 = Haut-Katanga{{!}}Haut-Katanga | pop_3 = 2,695,000 | city_4 = Kisangani | div_4 = Tshopo | pop_4 = 1,640,000 | city_5 = Kananga | div_5 = Kasai ya Kati | pop_5 = 1,593,000 | city_6 = Mbandaka | div_6 = Équateur{{!}}Équateur | pop_6 = 1,188,000 | city_7 = Bukavu | div_7 = Kivu Kusini | pop_7 = 1,190,000 | city_8 = Tshikapa | div_8 = Kasai{{!}}Kasaï | pop_8 = 1,024,000 | city_9 = Bunia | div_9 = Ituri{{!}}Ituri | pop_9 = 768,000 | city_10 = Goma | div_10 = Kivu Kaskazini | pop_10 = 707,000 }} === Afya=== [[File:SECRETARY-GENERAL’S VISIT TO THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO (48710365336).jpg|thumb|200px|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres akitembelea kituo cha matibabu cha Ebola cha Mangina]] [[Afya]] nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) inakabiliwa na udhaifu mkubwa wa mfumo wa huduma za [[afya]], hali inayozuia wananchi kufikia kiwango cha [[huduma]] bora. Ingawa baadhi ya maendeleo yameonekana, kama kupungua kwa kiwango cha vifo vya mama wa kujifungua kutoka vifo 934 kwa kila vizazi 100,000 mwaka 2000 hadi 427 mwaka 2023, changamoto kubwa bado zipo. Vifo vya watoto chini ya miaka mitano viko juu, vikiwa watoto 73 kwa kila vizazi 1000 hai mwaka 2022, na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kilikuwa 45 kwa kila vizazi 1,000. Lishe duni inakabili takriban asilimia 69 ya watoto, huku asilimia 43 ya watoto wakiwa na udumavu<ref>{{Rejea habari|title=Is stunting in children under five associated with the state of vegetation in the Democratic Republic of the Congo?|publisher=National Institute of Health|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9937978/|access-date=2025-09-01|website=www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov|lang=en}}</ref>. Malaria huchangia kwa kiasi kikubwa vifo vya watoto, na JKK (DRC) ikiwa nafasi ya pili duniani kwa idadi ya visa vilivyoripotiwa. Migogoro ya [[siasa|kisiasa]], upungufu wa [[miundombinu]] ya [[afya]], na ufadhili mdogo vinaendelea kuathiri vibaya hali ya afya ya wananchi. == Uchumi == [[Uchumi]] wa '''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (JKK) unaonyesha mchanganyiko wa ukuaji wa haraka na changamoto kubwa za [[jamii|kijamii]]. Mwaka 2023, [[uchumi]] wa taifa hili ulikua kwa asilimia 8.6, ukiendeshwa hasa na sekta ya [[madini]] ila ulikuwa kwa asilimia 6.7 2024<ref name="uchumi">{{Rejea habari|title=Takwimu za Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|publisher=Data Commons|url=https://datacommons.org/place/country/COD?utm_medium=explore&mprop=amount&popt=EconomicActivity&cpv=activitySource,GrossDomesticProduction&hl=en|access-date=2025-09-01|website=datacommons.org|lang=en}}</ref>. [[Pato la Taifa]] kwa kila raia lilifikia takriban dola bilioni 70.75<ref name="uchumi"/>, huku takriban asilimia 73.5 ya wananchi wakiishi kwa chini ya dola 2.15 kwa siku<ref>{{Rejea habari|title=Economic Overview of DRC|publisher=World Bank|url=https://www.worldbank.org/en/country/drc/overview|access-date=2025-09-01|website=www.worldbank.org|lang=en}}</ref>. Sekta ya madini inachangia zaidi ya asilimia 80 ya [[maduhuli|mauzo ya nje]], na bidhaa kuu ni [[shaba]] na [[kobalti]], huku kilimo kikiingiza takriban asilimia 17.4 ya [[Pato la Taifa]] na kuajiri asilimia 55.1 ya nguvu kazi. ===Sekta ya Madini=== '''Sekta ya madini''' ndiyo nguzo kuu ya uchumi wa JKK (DRC), ikichangia zaidi ya asilimia 80 ya mapato ya kigeni. Taifa hili ndilo mzalishaji mkubwa wa [[kobalti]] duniani, likichangia zaidi ya asilimia 70 ya uzalishaji wa kimataifa<ref>{{Rejea habari|title=Rampant cobalt smuggling and corruption deny billions to DRC|publisher=issafrica|url=https://issafrica.org/iss-today/rampant-cobalt-smuggling-and-corruption-deny-billions-to-drc|access-date=2025-09-01|website=www.issafrica.org|lang=en}}</ref>. Vilevile, DRC ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa [[shaba]], [[dhahabu]], [[almasi]], ''tin'', ''tungsten'', na ''tantalum''. Uchimbaji unafanyika kwa njia za viwandani, kati, na za kijadi, ingawa hizi za kijadi zinakabiliwa na changamoto za usalama, utawala duni, na utumiaji wa watoto katika kazi za madini. ===Kilimo na Miundombinu=== [[Kilimo]] ni sekta muhimu katika uchumi wa DRC, ingawa kinakabiliwa na changamoto za miundombinu duni na usalama. Uzalishaji wa [[chakula]] unategemea zaidi [[kilimo]] cha kujikimu, na upatikanaji wa [[chakula]] bora ni mdogo, hasa katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro. Kwa jumla, ingawa JKK (DRC) ina rasilimali nyingi, changamoto za [[siasa|kisiasa]], [[usalama|kiusalama]], na ukosefu wa [[miundombinu]] vinapunguza uwezo wa wananchi kufaidika kikamilifu na ukuaji wa uchumi. == Serikali na Utawala == [[File:Tshisekedi (46615782065) (cropped).jpg|thumb|Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni [[jamhuri]] ya [[rais]] inayotawaliwa kwa mujibu wa [[Katiba]] ya mwaka 2006. [[Rais]] ndiye mkuu wa nchi, amiri jeshi mkuu wa [[jeshi]], na mhusika mkuu katika utekelezaji wa mamlaka ya dola.<ref name="Britannica_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo/Government-and-society |author=Dennis D. Cordell |title=Democratic Republic of the Congo: Government and Society |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Rais huchaguliwa kwa kura ya moja kwa moja ya wananchi kwa kipindi cha miaka mitano na anaweza kuchaguliwa tena kwa muhula mmoja wa ziada. Rais humteua [[Waziri Mkuu]], ambaye huongoza shughuli za kila siku za [[serikali]] na kuwajibika mbele ya [[Bunge]]. Kwa mujibu wa katiba, Waziri Mkuu kwa kawaida hutoka katika chama au muungano wenye wingi wa wabunge katika Bunge la Taifa.<ref name="WFB_DRC_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/democratic-republic-of-the-congo/#government |title=Democratic Republic of the Congo - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Bunge === Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ina [[bunge]] la mabunge mawili: * [[Bunge la Taifa]] lenye viti 500, ambalo wanachama wake huchaguliwa moja kwa moja na wananchi. * [[Seneti]] yenye viti 108, ambayo wajumbe wake huchaguliwa na mabunge ya mikoa.<ref name="WFB_DRC_Gov"/> Bunge lina jukumu la kutunga sheria, kuidhinisha bajeti ya taifa, na kuisimamia serikali kupitia mijadala, kamati, na taratibu nyingine za uwajibikaji. === Serikali za Mikoa === Kwa mujibu wa katiba ya mwaka 2006, nchi imegawanywa katika [[mikoa]] 26, ikiwemo [[Kinshasa]] ambayo ina hadhi ya jiji na mkoa kwa wakati mmoja. Kila mkoa una gavana na bunge la mkoa linalosimamia masuala ya utawala wa eneo husika. Mfumo huu ulianzishwa kwa lengo la kuimarisha ugatuzi wa madaraka na kusogeza huduma karibu zaidi na wananchi.<ref name="Britannica_DRC_Gov"/> === Siasa za Kisasa === Katika uchaguzi mkuu wa mwezi Desemba 2023, [[Félix Tshisekedi]] alichaguliwa tena kuwa Rais wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo baada ya kupata asilimia 73.47 ya kura zilizohesabiwa. Mpinzani wake mkuu, [[Moïse Katumbi]], alipata asilimia 18.32 ya kura.<ref name="CFR_DRC_Elections">{{cite web |url=https://www.cfr.org/blog/disputed-election-democratic-republic-congo |author=Michelle Gavin |title=A Disputed Election in the Democratic Republic of Congo |website=cfr.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=Januari 5, 2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Chama tawala cha [[Union pour la Démocratie et le Progrès Social]] (UDPS) pamoja na washirika wake katika muungano wa ''Umoja Takatifu wa Taifa'' (USN) kilipata wingi mkubwa wa viti katika mabunge yote mawili. Ushindi huo uliimarisha nafasi ya Rais Tshisekedi katika siasa za kitaifa, ingawa vyama vya upinzani vilipinga baadhi ya matokeo ya uchaguzi na kueleza wasiwasi kuhusu mwenendo wa mchakato wa uchaguzi.<ref name="CFR_DRC_Elections"/> === Changamoto za Utawala === Licha ya maendeleo ya kidemokrasia yaliyopatikana tangu mwisho wa utawala wa [[Mobutu Sese Seko]], Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kukabiliwa na changamoto mbalimbali za kisiasa na kiusalama. Mashariki mwa nchi kumekuwa na migogoro ya muda mrefu inayohusisha makundi mengi ya waasi, yakiwemo [[M23]] na makundi mengine yenye silaha. Migogoro hiyo imesababisha vifo vya maelfu ya watu na kuwafanya mamilioni ya wananchi kuyahama makazi yao.<ref name="HRW_DRC_2026">{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/democratic-republic-of-congo |title=Democratic Republic of Congo: Events of 2025 |website=hrw.org |publisher=Human Rights Watch |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Ingawa kumekuwa na juhudi mbalimbali za upatanishi wa kikanda na kimataifa, utekelezaji wa makubaliano ya amani mara nyingi umekabiliwa na changamoto kutokana na uwepo wa makundi mengi yenye silaha na ushindani wa udhibiti wa maeneo yenye utajiri wa madini. Aidha, [[rushwa]] na udhaifu wa taasisi za umma vinaendelea kuwa miongoni mwa changamoto kubwa za utawala. Mashirika mbalimbali ya kimataifa yameendelea kuonyesha kuwa rushwa, matumizi mabaya ya madaraka, na ukosefu wa uwajibikaji huathiri utoaji wa huduma za umma na maendeleo ya kiuchumi nchini.<ref name="TI_CPI_2025">{{cite web |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2025 |title=Corruption Perceptions Index 2025 |website=transparency.org |publisher=Transparency International |date=Januari 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Pamoja na changamoto hizo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inaendelea kufanya uchaguzi wa mara kwa mara, kuimarisha taasisi za kikatiba, na kushirikiana na mashirika ya kikanda na kimataifa katika juhudi za kuimarisha amani, usalama, na maendeleo ya taifa. == Elimu == [[File:DRC classroom.jpg|thumb|Darasa nchini Kongo,JKK]] [[Elimu]] katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepitia mabadiliko kutoka kwa mila za kabla ya ukoloni, utawala wa kikoloni, hadi mageuzi ya baada ya uhuru, ikionyesha [[historia]] na maendeleo ya [[jamii|kijamii]] ya nchi hiyo. Kabla ya [[ukoloni]], [[elimu]] ilikuwa ya jadi na isiyo rasmi, ikitegemea mila za mdomo, mafunzo ya [[jamii|kijamii]], na ujuzi wa vitendo kama [[kilimo]], ufundi, na majukumu ya kijamii. Wakati wa utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ubelgiji]] (mwishoni mwa [[karne ya 19]] hadi 1960), elimu rasmi ilianzishwa hasa kupitia shule za [[wamisionari]] wa [[Ukristo|Kikristo]], zikilenga kusoma na kuandika, mafundisho ya dini, na mafunzo ya ufundi. Upatikanaji wa [[elimu]] ya juu kwa Wakongo ulikuwa mdogo sana, na mfumo huo uliundwa zaidi kuhudumia mahitaji ya utawala wa kikoloni kuliko kukuza maendeleo mapana ya kielimu. Baada ya kupata uhuru mwaka 1960, [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo#Serikali na Utawala|Serikali ya Kongo]] ilijitahidi kupanua na kufanya [[elimu]] iwe ya kitaifa, ili iweze kufikiwa na watu wengi na kuendana na utambulisho wa taifa pamoja na malengo ya maendeleo. Mageuzi yalileta ngazi zilizopangwa za elimu ya msingi, [[sekondari]], na ya [[chuo kikuu|juu]], huku [[Kifaransa]] kikiwa lugha kuu ya kufunzia. Hata hivyo, ukosefu wa utulivu wa [[siasa|kisiasa]], changamoto za [[uchumi|kiuchumi]], na vipindi vya migogoro vilizuia maendeleo endelevu. Juhudi zilifanywa kuendeleza lugha za kitaifa katika elimu ya awali na kuanzisha vyuo vikuu na taasisi za kiufundi, ingawa tofauti kati ya maeneo na makundi ya [[jamii|kijamii]] ziliendelea kuwepo. Katika kipindi cha sasa, mfumo wa [[elimu]] unajumuisha miaka sita ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na elimu ya sekondari na ya juu, ikiwemo [[Chuo kikuu|vyuo vikuu]] na taasisi maalumu. [[Serikali]] imeanzisha sera kama elimu ya msingi bila malipo ili kuongeza idadi ya wanafunzi wanaojiunga na shule, lakini changamoto bado zipo, zikiwemo madarasa yenye msongamano mkubwa, uhaba wa [[miundombinu]], ukosefu wa [[mwalimu|walimu]] wenye mafunzo ya kutosha, na athari za migogoro inayoendelea katika baadhi ya maeneo. Licha ya changamoto hizi, elimu bado inaonekana kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya taifa, huku mageuzi yanayoendelea na msaada wa kimataifa yakilenga kuboresha upatikanaji, ubora, na usawa katika nchi nzima. == Watu Mashuhuri== * 1. [[Patrice Lumumba]] – Waziri Mkuu wa kwanza wa DRC na shujaa wa ukombozi wa taifa, aliuawa mwaka 1961. *2. [[Mobutu Sese Seko]] – Rais wa DRC kutoka 1965 hadi 1997, aliyeongoza kwa mtindo wa kiimla na kubadili jina la nchi kuwa Zaire. *3. [[Koffi Olomide]] – Mwanamuziki maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1956. * 4. [[Fally Ipupa]] – Mwanamuziki wa kisasa maarufu wa rumba na soukous, alizaliwa mwaka 1977. * 5. [[Joseph Kabila]] – Rais wa nne wa DRC (2001–2019), alichukua madaraka baada ya kuuawa kwa baba yake Laurent-Désiré Kabila. * 6. [[Franco Luambo]] – Mwanamuziki maarufu na kiongozi wa bendi ya TPOK Jazz, aliyeathiri muziki wa DRC na Afrika kwa ujumla. * 7. [[Dikembe Mutombo]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu aliyejulikana kimataifa, alizaliwa mwaka 1966. * 8. [[Serge Ibaka]] – Mchezaji wa mpira wa kikapu wa DRC anayejulikana duniani, alizaliwa mwaka 1989. * 9. [[Julienne Lusenge]] – Mtetezi wa haki za wanawake na mshindi wa Tuzo ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu 2023. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo == {{marejeo}} ==Bibliografia== {{refbegin|30em}} * Clark, John F., ''The African Stakes of the Congo War'', 2004. * {{cite book| last=Devlin| first=Larry| authorlink=Larry Devlin| title=Chief of Station, Congo: A Memoir of 1960–67| url=https://archive.org/details/chiefofstationco0000devl| publisher=PublicAffairs| location=New York| year=2007| isbn=978-1-58648-405-7}}. * Drummond, Bill and Manning, Mark, ''The Wild Highway'', 2005. * Edgerton, Robert, ''The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo.'' St. Martin's Press, December 2002. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://eeecon.uibk.ac.at/wopec2/repec/inn/wpaper/2007-31.pdf ''The Dark Side of Globalization. The Vicious Cycle of Exploitation from World Market Integration: Lesson from the Congo''], Working Papers in Economics and Statistics 31, University Innsbruck 2007. * Exenberger, Andreas/Hartmann, Simon. [http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf ''Doomed to Disaster? Long-term Trajectories of Exploitation in the Congo] {{Wayback|url=http://vkc.library.uu.nl/vkc/seh/research/Lists/Events/Attachments/6/Paper.ExenbergerHartmann.pdf |date=20110901165807 }}, Paper to be presented at the Workshop "Colonial Extraction in the Netherlands Indies and Belgian Congo: Institutions, Institutional Change and Long Term Consequences", Utrecht 3–4 December 2010. * Gondola, Ch. Didier, "The History of Congo", Westport: Greenwood Press, 2002. * Joris, Lieve, translated by Waters, Liz, ''The Rebels' Hour'', Atlantic, 2008. * Justenhoven, Heinz-Gerhard; Ehrhart, Hans Georg. Intervention im Kongo: eine kritische Analyse der Befriedungspolitik von UN und EU. Stuttgart: Kohlhammer, 2008. (In German) ISBN 978-3-17-020781-3. * [[Barbara Kingsolver|Kingsolver, Barbara]]. ''[[The Poisonwood Bible]]'' HarperCollins, 1998. * Larémont, Ricardo René, ed. 2005. ''Borders, nationalism and the African state''. Boulder, Colorado and London: Lynne Rienner Publishers. * Lemarchand, Reni and Hamilton, Lee; ''Burundi: Ethnic Conflict and Genocide.'' Woodrow Wilson Center Press, 1994. * Mealer, Bryan: "All Things Must Fight To Live", 2008. ISBN 1-59691-345-2. * [[Linda Melvern|Melvern, Linda]], ''Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide and the International Community''. Verso, 2004. * Miller, Eric: "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma", 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2. * Mwakikagile, Godfrey, ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, New Africa Press, 2006, "Chapter Six: Congo in The Sixties: The Bleeding Heart of Africa", pp.&nbsp;147 – 205, ISBN 978-0-9802534-1-2; Mwakikagile, Godfrey, ''Africa and America in The Sixties: A Decade That Changed The Nation and The Destiny of A Continent'', First Edition, New Africa Press, 2006, ISBN 978-0-9802534-2-9. * Nzongola-Ntalaja, Georges, ''The Congo from Leopold to Kabila: A People's History'', 2002. * O'Hanlon, Redmond, ''Congo Journey'', 1996. * O'Hanlon, Redmond, ''No Mercy: A Journey into the Heart of the Congo'', 1998. * Prunier, Gérard, ''Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', 2011 (also published as ''From Genocide to Continental War: The Congolese Conflict and the Crisis of Contemporary Africa: The Congo Conflict and the Crisis of Contemporary Africa''). * Renton, David; Seddon, David; Zeilig, Leo. ''The Congo: Plunder and Resistance'', 2007. ISBN 978-1-84277-485-4. * Reyntjens, Filip, ''The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 '', 2009. * Rorison, Sean, ''Bradt Travel Guide: Congo&nbsp; — Democratic Republic/Republic'', 2008. * Schulz, Manfred. ''Entwicklungsträger in der DR Kongo: Entwicklungen in Politik, Wirtschaft, Religion, Zivilgesellschaft und Kultur'', Berlin: Lit, 2008, (in German) ISBN 978-3-8258-0425-1. * Stearns, Jason: ''Dancing in the Glory of Monsters: the Collapse of the Congo and the Great War of Africa'', Public Affairs, 2011. * Tayler, Jeffrey, ''Facing the Congo'', 2001. * Turner, Thomas, ''The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', 2007. * [[David Van Reybrouck|Van Reybrouck]], David, ''Congo: The Epic History of a People'', 2014 * Wrong, Michela, ''In the Footsteps of Mr. Kurtz: Living on the Brink of Disaster in Mobutu's Congo''. {{refend}} * Osman, Mohamed Omer Guudle(November,2011) Africa: A rich Continent where poorest people live, The Case of DR Congo and the exploitation of the World Market == Viungo vya nje == {{Commons|République Démocratique du Congo}} * [https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 Country Profile] {{Wayback|url=http://m.bbc.com/news/world-africa-13283212 |date=20150402133833 }} from the [[BBC News]] * {{CIA World Factbook link|cg|Democratic Republic of the Congo}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=20080727023932 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * {{Wikiatlas|Democratic Republic of the Congo}} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] * {{cite web |url=http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html |title=Democratic Republic of the Congo |work=Africa South of the Sahara: Selected Internet Resources |publisher=Stanford University |location=USA |editor=Karen Fung |accessdate=2015-09-12 |archivedate=2014-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004102743/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/zaire.html }} {{Hoja Kuhusu Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika|K]] [[Jamii:Nchi]] b4h7ot48hoholl1o5wbscw1m3j4v5er 0 5264 1558944 1548970 2026-05-30T06:30:35Z Gayle157 73366 /* Historia */ [[WP:Mradi wa Nchi#Historia]] Cited 1558944 wikitext text/x-wiki {{Kuhusu|nchi ya sasa|nchi ya kale tazama|Uajemi ya Kale}} {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kiislamu ya Irani | jina_asili = جمهوری اسلامی ایران ''Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân'' (Kifarsi) | bendera = Flag of Iran.svg | nembo = Emblem of Iran.svg | kaulimbiu = اَللّٰهُ أَكْبَرُ ''Allāhu Akbar'' (kisheria)<br>''Uhuru, Haki, Jamhuri ya Kiislamu'' (kiutendaji) | wimbo = ''Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân'' | ramani = Iran (orthographic projection).svg | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Tehran]] | lugha_rasmi = [[Kifarsi]] | lugha_taifa = | kiongozi1 = Nafasi Huru | kiongozi2 = [[Masoud Pezeshkian]] | cheo_kiongozi1 = Kiongozi Mkuu | cheo_kiongozi2 = [[Rais]] | muundo_uhuru = '''Historia''' | tukio1 = [[Mapinduzi ya Kiislamu ya Irani|Mapinduzi ya Kiislamu]] | tukio2 = Katiba ya sasa | tukio3 = Marekebisho ya katiba | tukio1_tarehe = 11 Februari 1979 | tukio2_tarehe = 3 Desemba 1979 | tukio3_tarehe = 28 Julai 1989 | eneo_jumla = 1,648,195 | cheo_eneo = 17 | maji = 1.63% | ardhi = | watu_kadirio = 85,961,000 | mwaka_kadirio = 2024 | msongamano = 52 | pato_ppp = {{increase}} $1.698 trilioni | pato_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $19,607 | cheo_plt_kawaida_kwa_mtu = 95 | plt = {{increase}} $434.243 bilioni | mwaka_pato = 2024 | pato_kwa_mtu = {{increase}} $5,013 | cheo_plt_kawaida = 37 | cheo_plt_kawaida_kwa_mtu = 120 | mwaka_maendeleo = 2023 | maendeleo = {{increase}} 0.799 .</br>- {{juu}} | gini = 34.8 | mwaka_gini = 2022 | fedha = [[Rial ya Irani]] (IRR) | majira_saa = +3:30 (IRST) | udereva = Kushoto | msimbo_simu = 98 | tld = [[.ir]] }} '''Irani''' (pia '''Uajemi'''; [[jina rasmi]]: '''Jamhuri ya Kiislamu ya Irani''', kwa [[Kifarsi]]: جمهوری اسلامی ایران) ni [[nchi]] iliyoko katika [[Asia ya Magharibi]]. Inapakana na [[Armenia]], [[Azerbaijan]], na [[Bahari ya Kaspi]] upande wa [[kaskazini]]; [[Afghanistan]] na [[Pakistan]] [[mashariki]]; [[Iraq]] na [[Uturuki]] [[magharibi]]; [[Ghuba ya Uajemi]] na [[Bahari ya Omani]] [[kusini]]. Irani ina eneo la takriban [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 1,648,195. Ni nchi ya pili kwa ukubwa katika [[Mashariki ya Kati]], nchi ya sita kwa ukubwa barani pa Asia, na nchi ya kumi na saba kwa ukubwa duniani. Inakadiriwa kuwa na [[idadi]] ya watu zaidi ya [[milioni]] 90 .[[Mji mkuu]] na mkubwa wa Irani ni [[Tehran]] ambao ndio pia kituo kikuu cha uchumi. Irani ina [[historia]] ndefu ya [[ustaarabu]] wa kale kama milki ya Achaemenid, [[Milki ya Wasasani|Sasani]], na imekuwa [[kitovu]] cha [[utamaduni]], [[fasihi]], na [[falsafa]] katika [[Uislamu|ulimwengu wa Kiislamu]] na kimataifa. <ref name="Britannica_Iran_Summary">{{cite web |url=https://www.britannica.com/summary/Iran |title=A brief Summary of Iran |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 10, 2026 }} </ref> Maendeleo yake ya awali yanahusisha [[Umedi|Wamedi]], [[Koreshi Mkuu]] aliyeanzisha milki ya Achaemenid, na ushindi wa [[Aleksander Mashuhuri]] katika [[karne ya 4 KK]]. Baadaye, [[Milki ya Wasasani|Wasasani]] waliifanya Irani kuwa kitovu cha ustaarabu hadi kushindwa kwao na [[Mwislamu|Waislamu]] katika [[karne ya 7]]. Baada ya hapo, Irani ikawa sehemu ya ustawi wa [[Uislamu]] ambapo kulikuwa na maendeleo makubwa ya [[hisabati]], [[falsafa]], [[tiba]], na [[sanaa]]. <ref name="UNESCO_Iran_Culture">{{cite web |url=https://en.unesco.org/silkroad/countries-along-silk-road/iran-islamic-republic |title=Iran and the Silk Roads |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 10, 2026 }} </ref> Katika [[karne ya 20]], baada ya Mapinduzi ya Kikatiba (1906), Irani iligeuka kuwa ufalme wa kikatiba kabla ya Mapinduzi ya Kiislamu ya 1979 yaliyoanzisha [[Jamhuri ya Kiislamu]] chini ya Ayatollah Khomeini. <ref name="CFR_Iran_Revolution">{{cite web |url=https://www.cfr.org/backgrounder/history-behind-irans-1979-revolution |title=Iran's 1979 Revolution |website=CFR.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=2024 |access-date=May 10, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Iran ina uchumi uliogawanyika unaotegemea hidrokaboni, viwanda, [[kilimo]], na [[huduma]]. Inamiliki baadhi ya hifadhi kubwa zaidi za mafuta na gesi asilia duniani, jambo linalofanya sekta ya nishati kuwa chanzo kikuu cha mapato ya serikali na mapato ya [[mauzo ya nje]]. <ref name="OPEC_Iran">{{cite web |url=https://www.opec.org/opec_web/en/about_us/161.htm |title=Iran: Member Country Profile |website=opec.org |publisher=Organization of the Petroleum Exporting Countries |date=2024 |access-date=May 11, 2026 }}</ref> Mbali na uzalishaji wa mafuta, Iran ina [[viwanda]] muhimu kama vile petrokemikali, utengenezaji wa magari, uchimbaji madini, uzalishaji wa chuma, na nguo. [[Kilimo]] pia bado ni muhimu katika maeneo mengi, huku mazao makuu yakijumuisha ngano, mpunga, pistachio, zafarani, na matunda. Maendeleo ya kiuchumi yameathiriwa na vikwazo vya kimataifa, mfumuko wa bei, na mabadiliko ya masoko ya nishati duniani. <ref name="WorldBank_Iran_Econ">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/iran/overview |title=The World Bank in Iran: Economic Overview |website=worldbank.org |publisher=World Bank |date=2024 |access-date=May 11, 2026 }}</ref> Nchi hii inafanya kazi kama jamhuri ya [[Kiislamu]] yenye mfumo wa kisiasa unaochanganya taasisi za jamhuri na uangalizi wa kidini. Kiongozi Mkuu (Supreme Leader) ana mamlaka ya juu zaidi ya kisiasa na kidini, wakati Rais anahudumu kama mkuu wa serikali na huchaguliwa kwa kura za wananchi. Iran ina bunge la chumba kimoja linalojulikana kama Bunge la Ushauri la Kiislamu (Majlis), pamoja na taasisi kama Baraza la Walinzi na Baraza la Wataalamu. <ref name="CFR_Iran_Gov">{{cite web |url=https://www.cfr.org/backgrounder/irans-power-structure |author=Lindsay Maizland |title=Iran's Power Structure |website=cfr.org |publisher=Council on Foreign Relations |date=2024 |access-date=May 11, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nchi hii pia ni nguvu muhimu ya kikanda katika [[Mashariki ya Kati]] na ina jukumu hai katika siasa za kikanda, masoko ya nishati, na diplomasia ya kimataifa. == Historia == {{main|Uajemi ya Kale|Historia ya Irani}} === Irani ya Kale === Eneo la Irani ya kisasa limekuwa likikaliwa na watu kwa maelfu ya miaka. Miongoni mwa ustaarabu wa mwanzo kabisa katika eneo hilo ulikuwa [[Elamu]], uliostawi kusini-magharibi mwa Irani kuanzia takribani mwaka 3000 KK. Watu wa Elamu walijenga miji, waliendeleza biashara na maeneo jirani, na walikuwa na mfumo wao wa maandishi.<ref name="Britannica_Iran">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Iran |author=Janet Afary |title=Iran: History, Geography, and Government |website=Britannica |date=Mei 14, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 6 KK]], [[Koreshi Mkuu]] alianzisha [[Nasaba]] ya Achaemenid na kuunganisha makabila mbalimbali ya Kiajemi. Dola la Achaemenid lilipanuka kutoka Asia ya Kati hadi Misri na likawa moja ya milki kubwa zaidi katika historia ya kale. Dola hili lilijulikana kwa mfumo wake wa utawala uliopangwa vizuri, mtandao wa barabara uliounganisha maeneo yake, na uvumilivu kwa tamaduni na dini mbalimbali za watu waliokuwa chini ya utawala wake.<ref name="Achaemenid">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Achaemenid-dynasty |title=Achaemenid Dynasty |website=Britannica |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Enzi za Kiislamu === Baada ya ushindi wa [[Alexander Mkuu]] mwaka 330 KK, Dola la Achaemenid lilivunjika na eneo la Irani likatawaliwa na falme mbalimbali, zikiwemo Parthia na [[Wasassanidi|Sassanid]]. Dola la Sassanid (224–651 BK) lilikuwa dola la mwisho kubwa la [[Uajemi|Kiajemi]] kabla ya kuenea kwa [[Uislamu]]. Dola hili lilijulikana kwa maendeleo katika [[sayansi]], [[usanifu]], [[fasihi]], na [[biashara]], pamoja na kuimarisha dini ya Zoroastrian kama dini kuu ya taifa.<ref name="Sasanian">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1568 |title=Sasanid Archaeological Landscape of Fars Region |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 7]], majeshi ya [[Waarabu]] [[Waislamu]] yaliiteka Irani na kuingiza eneo hilo katika ulimwengu wa Kiislamu. [[Uislamu]] ulienea hatua kwa hatua na kuwa dini kuu ya wakazi wengi wa nchi hiyo. Katika karne zilizofuata, Irani ilitawaliwa na nasaba mbalimbali za Kiislamu. Miongoni mwa nasaba muhimu zaidi ilikuwa [[Safavid]] katika [[karne ya 16]], ambao waliifanya [[Uislamu]] wa Shia Ithnaashari kuwa dini rasmi ya taifa. Hatua hiyo ilichangia kuunda utambulisho wa kisiasa na kidini unaoitofautisha Irani na majirani wake wengi wa Kiislamu.<ref name="Safavid">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Safavid-dynasty |title=Safavid Dynasty |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> === Karne ya 18 hadi Karne ya 20 === Baada ya kudhoofika kwa Dola la Safavid, Irani ilitawaliwa na nasaba mbalimbali kabla ya [[Nasaba ya Qajar]] kuimarisha mamlaka yake mwishoni mwa [[karne ya 18]]. Katika [[Karne ya 19|karne ya 19]], Irani ilikabiliwa na shinikizo kubwa kutoka kwa [[Urusi]] na [[Uingereza]], hali iliyosababisha kupoteza baadhi ya maeneo yake na kuongezeka kwa ushawishi wa mataifa ya Ulaya katika siasa na uchumi wa nchi hiyo.<ref name="BBC_Iran_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14541327 |title=Iran country profile |website=BBC News |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Mwanzoni mwa [[karne ya 20]], [[Mapinduzi ya Katiba ya Uajemi]] (1905–1911) yalileta mageuzi muhimu yaliyolenga kuanzisha bunge na kuweka mipaka kwa mamlaka ya mfalme. Mwaka 1925, [[Reza Shah Pahlavi]] alianzisha [[Nasaba ya Pahlavi]] na kuanza programu ya kisasa ya kuendeleza [[miundombinu]], [[elimu]], usafiri, na viwanda. Wakati huo huo, ugunduzi na maendeleo ya sekta ya mafuta yalifanya Irani kuwa moja ya nchi muhimu zaidi za uzalishaji wa nishati duniani.<ref name="Britannica_Iran"/> === Irani ya Kisasa === [[File:Shah's exit from Iran 01.jpg|thumb|Shah akiondoka Irani mwaka 1979]] Mwaka 1979, [[Mapinduzi ya Kiislamu ya Irani]] yaliangusha utawala wa [[Mohammad Reza Pahlavi]] na kuanzisha [[Jamhuri ya Kiislamu ya Irani]] chini ya uongozi wa [[Ayatollah Ruhollah Khomeini]]. Mfumo mpya wa serikali uliunganisha taasisi za uchaguzi wa kidemokrasia na mamlaka ya viongozi wa kidini, na kuunda mfumo wa kisiasa unaotumika hadi leo.<ref name="WFB_Iran_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/#government |title=Iran - World Factbook: Government and Politics |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Irani imepitia matukio muhimu kama [[Vita vya Irani na Iraki]] (1980–1988), migogoro ya kidiplomasia na nchi za Magharibi, vikwazo vya kiuchumi vya kimataifa, na mabishano kuhusu mpango wake wa nyuklia. Licha ya changamoto hizo, nchi imeendelea kuwa moja ya mataifa yenye ushawishi mkubwa katika [[Mashariki ya Kati]], ikiwa na urithi mkubwa wa [[Utamaduni|kitamaduni]], nafasi muhimu katika siasa za kikanda, na uchumi unaotegemea kwa kiasi kikubwa sekta ya nishati.<ref name="WFB_Iran_Econ">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/#economy |title=Iran - World Factbook: Economy |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> == Jiografia== [[File:Iran Topography.png|thumb|Topografia ya Irani]] Irani iko katika [[Asia ya Magharibi]] na ina jiografia ya asili yenye mchanganyiko mkubwa, ikijumuisha [[mlima|milima]], [[tambarare]] za juu, [[jangwa|majangwa]], na maeneo ya [[pwani]]. Inapakana na [[Armenia]], [[Azerbaijan]], na [[Turkmenistan]] upande wa kaskazini, [[Afghanistan]] na [[Pakistani]] mashariki, pamoja na [[Uturuki]] na [[Iraki]] magharibi, huku ikiwa na pwani katika [[Bahari ya Kaspi]] upande wa kaskazini na [[Ghuba ya Uajemi]] pamoja na [[Ghuba ya Oman]] kusini. Irani ina eneo la takriban kilomita za mraba milioni 1.65, jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya nchi kubwa zaidi katika eneo hilo. Eneo lake la katika [[Historia ya Irani|kihistoria]] limeifanya kuwa njia muhimu ya mawasiliano na mwingiliano kati ya [[Asia]], [[Mashariki ya Kati]], na [[Ulaya]].<ref>{{Rejea tovuti|title=The Geography of Iran|url=https://the-lookout.org/2026/03/07/the-geography-of-iran/|publisher=The-Lookout|author=Zeke Lunder|website=www.the-lookout.org|access-date=2026-04-30}}</ref> Kimuundo wa ardhi, Irani inatawaliwa na safu za milima yenye miinuko mikubwa, hasa [[Milima ya Zagros]] upande wa magharibi na [[Milima ya Alborz]] upande wa kaskazini, ambapo [[Mlima Damavand]], kilele cha juu zaidi nchini, hufikia takriban mita 5,610. Kati ya mifumo hii ya milima kuna Tambarare ya Irani, ambayo inajumuisha mabonde makubwa ya majangwa kama Dasht-e Kavir na Dasht-e Lut. Majangwa haya ni miongoni mwa maeneo yenye ukame na joto kali zaidi duniani. Tambarare zenye rutuba hupatikana kando ya pwani ya [[Bahari ya Kaspi]] na katika baadhi ya mabonde ya mito, zikisaidia shughuli za [[kilimo]] na makazi yenye msongamano mkubwa wa watu. Irani ina [[hali ya hewa]] kwa kiasi kikubwa ya ukame hadi nusu-ukame, ikiwa na tofauti kubwa za kikanda. Maeneo ya ndani hupata majira ya joto yenye joto kali na baridi kali wakati wa majira ya baridi, ilhali eneo la pwani ya [[Bahari ya Kaspi]] lina hali ya hewa yenye unyevunyevu zaidi na mvua nyingi. Mito mikuu ya nchi ni pamoja na Karun, ambao ndio mto pekee unaoweza kupitika kwa usafiri, pamoja na mito ya Karkheh na Dez. Mito mingi ni ya msimu, na uhaba wa maji ni tatizo kubwa, hali iliyosababisha ujenzi wa mabwawa na mifumo ya umwagiliaji. Vipengele vya asili kama milima, majangwa, na pwani vina nafasi muhimu katika kuathiri makazi ya watu, kilimo, na shughuli za kiuchumi nchini Irani. == Siasa == [[Picha:Mass demonstration in Iran, date unknown.jpg|thumb|300px|Maandamano dhidi za Shah mjini Tehran, mwaka 1979]] Mfumo wa [[Siasa|kisiasa]] wa Irani una mizizi yake katika [[Mapinduzi ya Kiislamu ya Irani|Mapinduzi ya Kiislamu ya 1979]], ambayo yalibadilisha nchi kutoka kwenye [[Ufalme|kifalme]] chini ya Shah kuwa Jamhuri ya Kiislamu, hali ya mseto ya kifalme‑jamhuri (''hybrid theocratic‑republican state'') inayoongozwa na Kiongozi Mkuu mwenye mamlaka ya juu juu ya utendaji, [[jeshi]], mfumo wa sheria, na sera za kigeni. Muundo huu uliundwa ili kuunganisha halali ya [[dini|kidini]] na nguvu za [[serikali]], ukiwekea mipaka ushawishi wa ''Secular'' na kuingiza mamlaka ya makasisi katika taasisi zote kuu za utawala. Katika miongo iliyofuata, siasa za ndani za Irani zimekuwa zikizunguka kati ya makundi ya kihafidhina (''conservative'') yanayounga mkono kufuata kwa ukali kanuni za mapinduzi na wabunifu ''(reformists)'' wanaotafuta uhuru wa [[jamii|kijamii]] zaidi na uwazi, lakini yote ndani ya mipaka iliyowekwa na Kiongozi Mkuu na taasisi kama vile [[Kikosi cha Mapinduzi ya Kiislamu]] (IRGC). Ndani ya nchi, mienendo hii imeunda jinsi nchi inavyoshughulikia shinikizo la [[uchumi|kiuchumi]], kupinga kwa umma, na harakati za marekebisho ya [[siasa|kisiasa]].<ref>{{Rejea habari|title=Iran Country Profile|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14541327|publisher=BBC|accessdate=2026-03-01}}</ref> Sera za kigeni za Irani kwa muda mrefu zimeashiria ushindani mkubwa na [[Marekani]] na [[Israeli]], unaotokana na upinzani wa theolojia dhidi ya ushawishi wa Magharibi na kuunga mkono washirika wa kikanda wanaopinga maslahi ya [[Israeli]] na [[Marekani]]. Baada ya mapinduzi, [[Tehran]] ilikatisha uhusiano wa kidiplomasia na [[Washington]] na ikachukua mtazamo wa upinzani katika [[Mashariki ya Kati]], ambao ilijaribu kuimarisha kwa kuunga mkono makundi kama [[Hezbollah]] nchini [[Lebanon]] na milisha mbalimbali katika kanda hiyo.<ref>{{Rejea tovuti|title=Breaking Diplomatic Ties with Iran during the Hostage Crisis, 1980|url=https://www.gilderlehrman.org/history-resources/spotlight-primary-source/breaking-diplomatic-ties-iran-during-hostage-crisis-1980|publisher=Gilderlehrman|access-date=2026-03-01}}</ref> Juhudi za kudhibiti uhasama huu ikiwa ni pamoja na mazungumzo ya nyuklia kama Mpango wa Pamoja wa Kina wa 2015 (''2015 Joint Comprehensive Plan of Action'') — mara kwa mara zimekwama, hasa baada ya Marekani kujiondoa kwenye mkataba huo mwaka 2018, na kusababisha ongezeko la vikwazo na mvutano wa [[jeshi|kijeshi]] kati ya waliosaini. Mwaka 2025, Irani na [[Israeli]] zilihusika katika mfululizo unaozidi wa mashambulio, mauaji, na migongano ya droni, zikibadilisha kutoka kwenye mapigano ya siri hadi chuki wazi juu ya mpango wa nyuklia wa Irani na nafasi yake kikanda. Migongano hii ilimalizika kwa shambulio kubwa la kijeshi lililoratibiwa mnamo 28 Februari 2026 lililofanywa na [[Marekani]] na [[Israeli]], lililojulikana kama Operesheni “Kikao cha Simba” ''Operation Lion’s Roar / Epic Fury'', linalolenga uongozi wa Irani, vituo vya kijeshi, na miundombinu ya kimkakati. <ref>{{Rejea tovuti|title=Operation Epic Fury and the Remnants of Iran’s Nuclear Program|url=https://www.csis.org/analysis/operation-epic-fury-and-remnants-irans-nuclear-program|publisher=CSIS|access-date=2026-03-01}}</ref>Mashambulio haya yameripotiwa kusababisha kifo cha Kiongozi Mkuu [[Ayatollah Ali Khamenei]] na maafisa wa ngazi ya juu, jambo lililosababisha Irani kuzindua mashambulio ya kulipiza kisasi kwa kutumia makombora na droni dhidi ya nafasi za [[Israeli]] na [[Marekani]] katika nchi za [[Mashariki ya Kati]]. Hii ilibadilisha mzozo kuwa wa kiwango kisichokuwa na mfano kati ya maadui wa muda mrefu, ikipanua haraka mgongano na kudhoofisha usalama wa kikanda. Ndani ya Irani, ugumu wa [[uchumi|kiuchumi]] unaoimarishwa na vikwazo na machafuko ya awali umeongeza hasira za umma na kuimarisha mgawanyiko wa [[siasa|kisiasa]], huku kupotea kwa Kiongozi Mkuu kwa namna isiyokuwa ya kawaida kukiingiza kutokuwa na uhakika katika muundo wa nguvu za nchi. Kikanda, mgongano huu umeamsha tahadhari za dharura katika mataifa ya Ghuba na kuvutia lawama kutoka kwa mashirika ya kimataifa yanayohimiza uvumilivu ili kuzuia vita vikubwa. <ref>{{Rejea tovuti|title=Government and Society in Iran|url=https://www.britannica.com/place/Iran/Government-and-society|author=Khosrow|access-date=2026-03-01}}</ref> == Serikali na Utawala == Uajemi ni Jamhuri ya Kiislamu inayoongozwa na [[katiba]] yenye sehemu za [[demokrasia|kidemokrasia]] na sehemu za kidini. [[Mamlaka]] kuu iko [[mikono]]ni mwa Kiongozi Mkuu wa Mapinduzi anayesimamia [[siasa]] ya nchi kwa jumla; yeye ni [[amiri jeshi mkuu]] na msimamizi mkuu wa [[huduma]] ya [[usalama]]; pia anaratibu siasa ya nje. Anateua wakuu wa jeshi, [[redio]] na [[televisheni]], viongozi wa [[salat]] wa [[msikiti]] mkuu katika kila [[mji]], [[jaji mkuu]] na [[mwendesha mashataka mkuu]] halafu nusu ya wajumbe wa Halmashauri ya Walinzi wa Katiba wanaokubali au kukataa sharia zote zilizopitishwa [[bunge]]ni wakiwa na mamlaka kusimamisha wagombea kwa uchaguzi wa kitaifa. Anaweza kumwachisha rais. Kiongozi mkuu huchaguliwa na Mkutano wa Wataalamu wa Uongozi kwa muda wa maisha yake. [[Ayatollah Khamenei]] ni Kiongozi Mkuu wa pili tangu mapinduzi ya Kiislamu. Serikali inayoongozwa na rais wa Uajemi aliye na nafasi ya pili baada ya Kiongozi Mkuu. Huchaguliwa na wananchi wote kwa kipindi cha miaka 4 na anaweza kuchaguliwa upya. Wagombea wanahitaji kukubaliwa na Halmashauri ya Walinzi wa Katiba. Rais anaongoza serikali na kazi yake. Katika mambo ya siasa ya nje, jeshi na siasa ya nyuklia yuko chini ya mamlaka ya kiongozi mkuu. Bunge inayoitwa "majlis" ina [[wabunge]] 290 waliochaguliwa kwa muda wa miaka 4. Wagombea wote wanahitaji kibali cha Halmashauri ya Walinzi wa Katiba. Majlis inatunga sheria za nchi na kukubali [[makisio]] ya serikali na mikataba ya kimataifa. Sheria zote zilizopita bungeni zinahitaji tena kibali cha halmashauri ya walinzi. Halmashauri ya Walinzi wa Katiba ni chombo muhimu sana kinachohakikisha mamlaka kuu ya kiongozi mkuu. Ina wajumbe 12 ambao ni [[wanasheria]]. 6 wanateuliwa moja kwa moja na Kiongozi Mkuu. 6 wengine wanachaguliwa na [[bunge]] kati ya majina wanaopelekwa mbele na jaji mkuu - anayeteuliwa na Kiongozi Mkuu. Kwa hiyo kiongozi mkuu anaamua juu ya wajumbe wote waliomo katika halmashauri hii, hakuna anayeweza kuwa mjumbe bila [[kibali]] chake ama moja kwa moja au kupitia jaji mkuu aliyeteuliwa naye. ==Mikoa== {{main|Mikoa na wilaya za Uajemi}} Uajemi umegawiwa kwa [[mikoa]] 31 inayoitwa "ostan" chini ya [[gavana]] anayeteuliwa na rais. Kila mkoa huwa na [[wilaya]] (shahrestan) na ngazi ya chini zaidi ni [[mitaa]] (bakhsh). Chini ya mitaa kuna [[kata]] (dehestan) zinazojumlisha vijiji kadhaa. ==Demografia== Irani ina mchanganyiko wa makabila na dini uliounganishwa na [[utamaduni]] na [[lugha]] ya [[Kiajemi]], ambayo inatumiwa na wananchi walio wengi na ndiyo [[lugha rasmi]], ikifuatwa na lugha nyingine za jamii ya [[Lugha za Kihindi-Kiulaya|Kihindi-Kiulaya]], lakini pia za jamii nyingine kama [[Kiazeri]] (16%) na [[Kiarabu]] (2%) (angalia [[orodha ya lugha za Uajemi]]). === Dini === [[File:Isfahan Royal Mosque general.JPG|thumb|Msikiti wa Isfahan, Irani]] Uajemi ilikuwa na [[dini]] za [[Uzoroasta]] na [[Umani]], kisha kuanzia [[karne ya 4]] [[BK]] Ukristo ukaongezeka, na tangu [[karne ya 7]] [[Waarabu]] [[Uislamu|Waislamu]] waliivamia na kuifanya polepole kuwa nchi ya Kiislamu, huku katika [[karne ya 16]] [[Uislamu wa Kishia]] ukitangazwa kuwa [[dini rasmi]]. Leo takriban 90% ni Waislamu Washia, ~10% ni [[Wasunni]] hasa mipakani (wengi [[Wakurdi]], [[Wabaluchi]], [[Waturkomani]]), na ~1% ni dini nyingine zikiwemo [[Bahai]] (marufuku baada ya mapinduzi), Wakristo ([[Kanisa la Kitume la Armenia|Waarmenia]] na [[Kanisa Katoliki la Wakaldayo|Wakaldayo]]), [[Wayahudi]] (0.01%, miongoni mwa wakubwa zaidi katika [[mashariki ya kati]]), Wazoroasta (0.03%), na [[Wamandayo]] wafuasi wa [[Yohane Mbatizaji]]. == Uchumi == [[File:Tehran Skyline.jpg|thumb|[[Tehran]], Irani]] Irani ina [[uchumi]] mkubwa na wenye mchanganyiko wa sekta mbalimbali, ukiwa miongoni mwa uchumi mkubwa zaidi katika [[Mashariki ya Kati]] kwa ukubwa wa [[pato la taifa]]. Inahesabiwa kuwa uchumi wa [[Pato la taifa kwa kila mtu|kipato cha kati cha juu]] na ina sifa ya kuwa na mchanganyiko wa mashirika ya umma, biashara binafsi, pamoja na ushiriki mkubwa wa [[Irani#Serikali na Utawala|serikali]] hasa katika sekta muhimu. Irani ina baadhi ya akiba kubwa zaidi duniani ya mafuta na gesi asilia, ambazo ndizo nguzo kuu ya [[uchumi]] wake na huchangia sehemu kubwa ya mapato ya [[serikali]] na [[mauzo ya nje]]. Hata hivyo, utendaji wa uchumi wake umeathiriwa sana na vikwazo vya kimataifa, ambavyo vimeathiri biashara, uwekezaji, na upatikanaji wa mifumo ya kifedha ya kimataifa. Sekta za [[viwanda]] na huduma huchangia sehemu kubwa ya [[pato la taifa]] la Irani. Sekta ya viwanda inajumuisha petrokemikali, uzalishaji wa bidhaa, uchimbaji [[madini]], ujenzi, na utengenezaji wa magari, huku Irani ikiwa na mojawapo ya misingi mikubwa ya [[viwanda]] katika eneo hilo. Sekta ya [[huduma]], ikiwemo fedha, biashara ya rejareja, usafiri, na huduma za umma, pia ina mchango mkubwa katika ajira na shughuli za kiuchumi. [[Kilimo]], ingawa kinachangia kwa kiwango kidogo katika [[pato la taifa]], bado ni muhimu kwa ajira za vijijini na uzalishaji wa chakula wa ndani, ambapo mazao muhimu ni pamoja na ngano, mpunga, matunda, na karanga kama pistashio. [[Biashara]] ya kimataifa ya Irani inategemea zaidi mauzo ya [[nishati]], hasa mafuta ghafi, gesi asilia, na bidhaa za petrokemikali, ingawa vikwazo vimepunguza kiasi cha [[mauzo ya nje]] na upatikanaji wa masoko katika miaka ya hivi karibuni. Irani pia husafirisha bidhaa za viwandani, mazao ya kilimo, na [[madini]], huku ikiagiza mashine, vyakula, na bidhaa za matumizi. [[Serikali]] imekuwa ikitekeleza sera za kukuza mseto wa uchumi, kupunguza utegemezi wa bidhaa kutoka nje, na kuimarisha viwanda vya ndani. Licha ya changamoto kama [[mfumuko wa bei]], mabadiliko ya thamani ya sarafu, na ukosefu wa ajira, Irani inaendelea kutegemea rasilimali zake za asili, rasilimali watu, na uhusiano wa kibiashara wa kikanda kuendeleza uchumi wake. == Tazama pia == * [[Historia ya Irani]] == Marejeo == {{marejeo}} ==Viungo vya nje== {{commons|Iran}} * [http://www.leader.ir/langs/en/ The e-office of the Supreme Leader of Iran] * [http://www.president.ir/en/ The President of Iran] * [http://en.iran.ir/ Iran.ir] {{Wayback|url=http://en.iran.ir/ |date=20090517064110 }} * {{CIA World Factbook link|ir|Iran}} * {{dmoz|Regional/Middle_East/Iran}} * {{Wikiatlas|Iran}} {{Asia}} [[Jamii:Irani]] [[Jamii:Nchi za Asia]] [[Jamii:Maeneo ya Biblia]] [[Jamii:Mashariki ya Kati]] [[Jamii:Nchi]] eyrok8oxyhptdmhyr0njjds72varrzd 0 14165 1558850 1399106 2026-05-29T23:30:38Z Kalupale 123 89775 /* */ fighter boy atumbuiza kwenye jukwaa kubwa la mziki ncini Tanzania 1558850 wikitext text/x-wiki '''Inter-territorial Language (Swahili) committee''' ('''Kamati ya kimaeneo ya lugha ya Kiswahili''') ni mtangulizi wa [[Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili]] (TUKI) ya [[Chuo Kikuu cha Daressalaam]]. ==Sababu za kuundwa kwa kamati== Iliundwa mwaka [[1930]] kama kamati yenye shabaha ya kuunda na kuendeleza Kiswahili sanifu katika maeneo ya Afrika ya Mashariki yaliyokuwa chini ya ukoloni wa Uingereza yaani [[Kenya]], [[Tanganyika]], [[Zanzibar]] na [[Uganda]]. Kati ya maeneo haya Kenya ilikuwa [[koloni]], Uganda na Zanzibar zilikuwa [[nchi lindwa]] na Tanganyika ilikuwa [[eneo la kukabidhiwa]] chini ya uangalizi wa [[Shirikisho la Mataifa]]. Hivyo Waingereza walizoea kuyataja kwa jumla kama "East African dependencies" au "East African territories" yaani maeneo ya Afrika ya Mashariki. Katika maeneo haya Waingereza walianza tayari kutumia Kiswahili kwa ngazi mbalimbali ya utawala wao. Walikuwa wamekuta lugha hii kama chombo cha mawasiliano kwenye pwani na pia kwenye njia za misafara hadi [[ziwa Viktoria]]. Katika Tanganyika iliyowahi kutawaliwa na Ujerumani kama [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] hadi 1918 Kiswahili ilikuwa lugha rasmi ya utawala kwenye ngazi za chini. Sehemu ya shule za misioni zilitumia Kiswahili kama lugha ya kufundisha badala ya lugha za kikabila. Sehemu za Biblia ziliwahi kutafsiriwa lakini na wamisionari mbalimbali waliofuata lahaja tofauti za Kiswahili. ==Matatizo ya lahaja na tahajia== kuna huyu ni kwana mwanamziki wa kizazi kipya anaitwa fighterboy <ref>{{Cite web|title=fighter boy|url=https://www.youtube.com/channel/UC70VQBzC0wiJ0OhzQs22YlQ|work=YouTube|accessdate=2026-05-29|language=sw-TZ}}</ref> [https://youtube.com/@fighter_boy255 My gashi] Tatizo kwa utawala ilikuwa ya kwamba Kiswahili kilipatikana katika [[lahaja]] nyingi. Hasa swali la [[tahajia]] lilikuwa halieleweki vema kwa sababu Kiswahili asilia kiliandikwa kwa [[alfabeti ya Kiarabu]]. Badiliko la kutumia [[alfabeti ya Kilatini]] badala ya Kiarabu likaleta tofauti nyingi katika mwandishi wa Kiswahili. Hapa magavana Waingereza wa maeneo ya Afrika ya Mashariki waliamua kuanzisha kamati itakayounda lugha sanifu kwa matumizi katika sehemu zote. Azimio muhimu ya kamati ilikuwa kutumia Kiswahili cha [[Zanzibar]] yaani Kiunguja kama msingi wa usafinishaji wa lugha. ==Kazi ya kamati tangu 1930== Kamati hii ilianza kazi yake mwaka 1930 huko Dar es Salaam. Katibu mkuu wa kwanza alikuwa [[Frederick Johnson]] akisaidiana na wanakamati wengine kati yao R.K. Watts, P.Mzaba na Seyyid Majid Khalid Barghash. Hadi 1938 wanakamati walikuwa Wazungu tu na tangu 1939 Waafrika walipokelewa kama wanakamati halisi. Baada ya uhuru kamati iliendelea kwa jina la '''East African Swahili Committee''' (Kamati ya Kiswahili ya Afrika Mashariki). Ofisi ya kamati ilikuwepo Dar es Salaam ikahamia [[Nairobi]] mwaka 1943 halafu [[Makerere]] mwaka 1952 baadaye kwa muda mfupi kwenda [[Mombasa]]. Tangu 1963 ofisi ilirudishwa Dar es Salaam na tangu 1964 ikawa chini ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kwa jina la Chuo cha Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili (Institute of Kiswahili Language Research). Tangu 1970 imekuwa taasisi kamili ya Chuo Kikuu ikijulikana kama Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI) na tangu 2009 kama [[Taasisi ya Taaluma za Kiswahili]] (TATAKI). ==Kamusi za kamati== Kamati ilitoa hasa kamusi mbili za Kiingereza-Kiswahili ([[M-J SES]]) na Kiswahili-Kiingereza ([[M-J SSE]]) zinazotajwa mara nyingi kwa kifupi "Madan-Johnson" kwa sababu kamusi ya Madan ilikuwa msingi wa kazi ya kamati na Johnson alikuwa mhariri mkuu. Kamusi hizi zatolewa hadi leo hata kama maneno kadhaa ndani yao hayatumiwi tena na maneno mapya yakosekana lakini kwa jumla ni kamusi bora zinazosaidia kuelewa hata Kiswahili cha zamani kidogo. ==Marejeo== *[http://unesdoc.unesco.org/images/0002/000205/020586EB.pdf Language Planning in Tanzania, "Focus on Kiswahili", by George A. Mhina (University of Dar es Salaam), 1975; (typescript UNESCO 1976)] [[Category:Kiswahili]] [[Category:Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] sgxzv95d99atq0f8mvu95iso1zj7kop 1558917 1558850 2026-05-30T04:52:32Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558917 wikitext text/x-wiki '''Inter-territorial Language (Swahili) committee''' ('''Kamati ya kimaeneo ya lugha ya Kiswahili''') ni mtangulizi wa [[Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili]] (TUKI) ya [[Chuo Kikuu cha Daressalaam]]. ==Sababu za kuundwa kwa kamati== Iliundwa mwaka [[1930]] kama kamati yenye shabaha ya kuunda na kuendeleza Kiswahili sanifu katika maeneo ya Afrika ya Mashariki yaliyokuwa chini ya ukoloni wa Uingereza yaani [[Kenya]], [[Tanganyika]], [[Zanzibar]] na [[Uganda]]. Kati ya maeneo haya Kenya ilikuwa [[koloni]], Uganda na Zanzibar zilikuwa [[nchi lindwa]] na Tanganyika ilikuwa [[eneo la kukabidhiwa]] chini ya uangalizi wa [[Shirikisho la Mataifa]]. Hivyo Waingereza walizoea kuyataja kwa jumla kama "East African dependencies" au "East African territories" yaani maeneo ya Afrika ya Mashariki. Katika maeneo haya Waingereza walianza tayari kutumia Kiswahili kwa ngazi mbalimbali ya utawala wao. Walikuwa wamekuta lugha hii kama chombo cha mawasiliano kwenye pwani na pia kwenye njia za misafara hadi [[ziwa Viktoria]]. Katika Tanganyika iliyowahi kutawaliwa na Ujerumani kama [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] hadi 1918 Kiswahili ilikuwa lugha rasmi ya utawala kwenye ngazi za chini. Sehemu ya shule za misioni zilitumia Kiswahili kama lugha ya kufundisha badala ya lugha za kikabila. Sehemu za Biblia ziliwahi kutafsiriwa lakini na wamisionari mbalimbali waliofuata lahaja tofauti za Kiswahili. ==Matatizo ya lahaja na tahajia== kuna huyu ni kwana mwanamziki wa kizazi kipya anaitwa fighterboy <ref>{{Rejea tovuti|title=fighter boy|url=https://www.youtube.com/channel/UC70VQBzC0wiJ0OhzQs22YlQ|work=YouTube|accessdate=2026-05-29|language=sw-TZ}}</ref> [https://youtube.com/@fighter_boy255 My gashi] Tatizo kwa utawala ilikuwa ya kwamba Kiswahili kilipatikana katika [[lahaja]] nyingi. Hasa swali la [[tahajia]] lilikuwa halieleweki vema kwa sababu Kiswahili asilia kiliandikwa kwa [[alfabeti ya Kiarabu]]. Badiliko la kutumia [[alfabeti ya Kilatini]] badala ya Kiarabu likaleta tofauti nyingi katika mwandishi wa Kiswahili. Hapa magavana Waingereza wa maeneo ya Afrika ya Mashariki waliamua kuanzisha kamati itakayounda lugha sanifu kwa matumizi katika sehemu zote. Azimio muhimu ya kamati ilikuwa kutumia Kiswahili cha [[Zanzibar]] yaani Kiunguja kama msingi wa usafinishaji wa lugha. ==Kazi ya kamati tangu 1930== Kamati hii ilianza kazi yake mwaka 1930 huko Dar es Salaam. Katibu mkuu wa kwanza alikuwa [[Frederick Johnson]] akisaidiana na wanakamati wengine kati yao R.K. Watts, P.Mzaba na Seyyid Majid Khalid Barghash. Hadi 1938 wanakamati walikuwa Wazungu tu na tangu 1939 Waafrika walipokelewa kama wanakamati halisi. Baada ya uhuru kamati iliendelea kwa jina la '''East African Swahili Committee''' (Kamati ya Kiswahili ya Afrika Mashariki). Ofisi ya kamati ilikuwepo Dar es Salaam ikahamia [[Nairobi]] mwaka 1943 halafu [[Makerere]] mwaka 1952 baadaye kwa muda mfupi kwenda [[Mombasa]]. Tangu 1963 ofisi ilirudishwa Dar es Salaam na tangu 1964 ikawa chini ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kwa jina la Chuo cha Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili (Institute of Kiswahili Language Research). Tangu 1970 imekuwa taasisi kamili ya Chuo Kikuu ikijulikana kama Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI) na tangu 2009 kama [[Taasisi ya Taaluma za Kiswahili]] (TATAKI). ==Kamusi za kamati== Kamati ilitoa hasa kamusi mbili za Kiingereza-Kiswahili ([[M-J SES]]) na Kiswahili-Kiingereza ([[M-J SSE]]) zinazotajwa mara nyingi kwa kifupi "Madan-Johnson" kwa sababu kamusi ya Madan ilikuwa msingi wa kazi ya kamati na Johnson alikuwa mhariri mkuu. Kamusi hizi zatolewa hadi leo hata kama maneno kadhaa ndani yao hayatumiwi tena na maneno mapya yakosekana lakini kwa jumla ni kamusi bora zinazosaidia kuelewa hata Kiswahili cha zamani kidogo. ==Marejeo== *[http://unesdoc.unesco.org/images/0002/000205/020586EB.pdf Language Planning in Tanzania, "Focus on Kiswahili", by George A. Mhina (University of Dar es Salaam), 1975; (typescript UNESCO 1976)] [[Category:Kiswahili]] [[Category:Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] 0fgmqszcheyfu9ynd4uwmx5v9q5vbbn 0 15718 1558822 1418349 2026-05-29T19:45:21Z Surajr7 89549 1558822 wikitext text/x-wiki [[Picha:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|thumb|Van Gogh alivyojichora mwenyewe]] '''Vincent Willem van Gogh''' ([[30 Machi]] [[1853]] - [[29 Julai]] [[1890]]) alikuwa mchoraji kutoka [[Uholanzi]]. Huhesabiwa kati ya waanzilishaji wa uchoraji wa kisasa. Aliacha picha 864 na vichoro zaidi ya elfu moja na zote alichora katika miaka 10 ya mwisho wa maisha yake. Van Gogh alizaliwa mjini Zundert (Uholanzi) kama mtoto wa mchungaji wa [[kanisa la Reformed]]. Baada ya shule alianza kazi katika duka la sanaa la mjomba wake. Kazi hii ilimpeleka pia [[London]] na [[Paris]]. 1876 aliacha ajira hii akaendelea kujaribu kazi mbalimbali. Alifundisha katika shule, alikuwa msaidizi wa mchungaji wa kanisa, aliuza vitabu. Wazazi walimshauri kusoma [[theolojia]] lakini aliacha masomo haya tena. Badala yake alitaka kuwa mhubiri akaajiriwa kama mmisionari kati ya wafanyakazi maskini katika migodo ya makaa ya [[Ubelgiji]]. Wakati huu alikuwa ameshaanza kuchora watu na mazingira alimoishi. Alisaidia wagonjwa na kufundisha [[Biblia]] akijitahidi kuishi sawa na maskini wa mazingira yake. Mtindo huu ulipingwa na wakubwa wake, akarudi kwa wazazi kwa muda mfupi halafu akaamua kuishi kama msanii. Tangu 1880 van Gogh alikuwa msanii akafuata kozi ya uchoraji na kufundishwa na mjomba wake aliyekuwa mchoraji. 1886 alihamia Paris alipokaa kwa mdogo wake Theo van Gogh aliyekuwa mfanyabiashara wa sanaa. 1888 alihamia [[Ufaransa]] kusini alipokaa hadi mauti yake. Aliishi pamoja na mchoraji Mfaransa [[Paul Gauguin]]. Pamoja na kuchora picha nyingi alipatwa na matatizo ya kiafya hasa ya kiakili na ya kiroho. Alitibiwa lakini 27 Julai 1890 alijipigia risasi akafa siku mbili baadaye. Wakati wa maisha yake hakufaulu wala hakutambuliwa isipokuwa na watu wachache. Aliishi katika hali ya umaskini akipata misaada ya fedha kutoka kwa Theo, mdogo wake. Katika karne ya 20 picha za van Gogh zilikuwa maarufu zikauzwa kwa pesa mamilioni ya [[dollar]]. == Picha == <gallery> Image:Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850.jpg| Walaji viazi (1885) Image:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg| Alizeti (1888) Image:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|Mgahawa wa usiku (1888) Image:Vincent Willem van Gogh 027.jpg|Daraja la Langlois (1888) Image:VanGogh-starry night.jpg|Usiku wa nyota (1889) Image:Vincent Willem van Gogh 137.jpg|Vincent van Gogh: Chumba cha kulala huko Arles Image:Vincent Willem van Gogh 041.jpg|Vincent van Gogh: Shamba wakati wa dhoruba Image:Vincent Willem van Gogh 034.jpg|Vincent van Gogh: Kanisa la Auvers </gallery> ==Viungo vya nje== * [http://www.vangoghmuseum.nl/ Van Gogh Museum Amsterdam] * [http://www.vggallery.com/ The Complete Works of Vincent van Gogh] [http://www.artchive.com/artchive/V/vangogh.html] {{DEFAULTSORT:Van Gogh, Vincent}} [[Jamii:Waliozaliwa 1853]] [[Jamii:Waliofariki 1890]] [[Jamii:Wasanii wa Uholanzi|Gogh]] oh0bh1ywby3z745vfmddlgpuvy2bsey 0 21030 1558823 1517053 2026-05-29T19:47:06Z Babuuwalter 73266 1558823 wikitext text/x-wiki '''Kilema Kati''' ni [[kata]] ya [[Wilaya ya Moshi Vijijini]] katika [[Mkoa wa Kilimanjaro]], [[Tanzania]]. Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] wakazi walihesabiwa 5,019 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Wakati wa [[sensa]] iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,993 <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |title=Sensa ya 2012, Kilimanjaro - Moshi DC |accessdate=2016-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040102080416/http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |archivedate=2004-01-02 }}</ref> walioishi humo. Pia kanisa kongwe la katoliki linapatikana kwenye kata hii, hospitali kongwe ya kilema inapatikana hapa. Mlima ngangu ambao hutumiwa na wakristo katika kuhiji ( kiimani) hupatikana kwenye kata hii. [[Msimbo wa posta]] ni 25225. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Moshi Vijijini}} {{mbegu-jio-kilimanjaro}} [[Jamii:Wilaya ya Moshi Vijijini]] [[Jamii:Kata za Mkoa wa Kilimanjaro]] 1pix0ms7g8noh1f4iawk48ohgdkke7q 1558825 1558823 2026-05-29T19:50:46Z Babuuwalter 73266 /* */ 1558825 wikitext text/x-wiki '''Kilema Kati''' ni [[kata]] ya [[Wilaya ya Moshi Vijijini]] katika [[Mkoa wa Kilimanjaro]], [[Tanzania]]. Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] wakazi walihesabiwa 5,019 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Wakati wa [[sensa]] iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,993 <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |title=Sensa ya 2012, Kilimanjaro - Moshi DC |accessdate=2016-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040102080416/http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |archivedate=2004-01-02 }}</ref> walioishi humo. Pia kanisa katoliki kongwe zaidi kanda ya kaskazini linapatikana kwenye kata hii, hospitali kongwe ya kilema inapatikana hapa. Mlima ngangu ambao hutumiwa na wakristo katika kuhiji ( kiimani) hupatikana kwenye kata hii. [[Msimbo wa posta]] ni 25225. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Moshi Vijijini}} {{mbegu-jio-kilimanjaro}} [[Jamii:Wilaya ya Moshi Vijijini]] [[Jamii:Kata za Mkoa wa Kilimanjaro]] 6ksyus417adh8m6j11v3y5oj0yy9p7v 0 32995 1558883 1527884 2026-05-30T02:39:38Z CommonsDelinker 234 Replacing Man_lying_down_on_pier_during_Great_Depression_New_York_City_USA_1935.gif with [[File:Depression-Unemployed-_photo_of_Idle_man_dressed_in_worn_coat_lying_down_on_pier-New_York_City_docks-_photo_by_Lewis_W._Hine_-_DPLA_-_07d0e2b5d802ae30ad53b19c6 1558883 wikitext text/x-wiki [[Picha:Jakarta slumhome 2.jpg|thumb|250px|right|Mtaa wa mabanda mjini Jakarta, Indonesia]] '''Umaskini ''' (kutoka [[neno]] la [[Kiarabu]]) ni hali ya ukosefu wa mahitaji ya msingi ya [[binadamu]] kama vile [[chakula]], [[maji salama]], [[huduma]] za [[afya]], [[mavazi]] na [[nyumba]] kutokana na kukosa uwezo wa kuvinunua.<ref name="unesco.org">{{cite web|title = Poverty {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url = http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/international-migration/glossary/poverty/|website = www.unesco.org|accessdate = 2015-11-04}}</ref> Hii pia inajulikana kama umaskini uliokithiri au [[ufukara]].<ref name=webster>{{cite encyclopedia|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/poverty|title=Poverty|publisher=merriam-webster|accessdate=18 November 2013}}</ref> Umaskini wa kadiri ni kuwa na [[rasilimali]] chache zaidi au [[mapato]] madogo zaidi kulingana na watu wengine katika [[jamii]] au nchi au hali ya wastani [[duniani]]. Hali hii pia hujulikana kama umaskini halisi au unyonge. Umaskini linganishi ni hali ya kuwa na [[rasilimali]] chache au [[kipato cha chini]] kuliko wengine kwenye jamii au nchi, au ikilinganishwa na wastani duniani kote. Umaskini unajumlisha pia matokeo yake upande wa [[siasa]] na jamii.<ref>{{cite journal |last=Sabates |first=Ricardo |authorlink=Ricardo Sabates |title=The Impact of Lifelong Learning on Poverty Reduction |journal=IFLL Public Value Paper 1 |url=http://www.niace.org.uk/lifelonglearninginquiry/docs/public-value-paper-1.pdf |date=2008 |pages=5–6 |publisher=Latimer Trend,Plymouth,UK |isbn=978 1 86201 3797 |access-date=2016-01-31 |archive-date=2015-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528172200/http://www.niace.org.uk/lifelonglearninginquiry/docs/Public-value-paper-1.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[Kupunguza ufukara]] ni kati ya malengo makuu ya [[taasisi]] nyingi za kimataifa, kama vile [[Umoja wa Mataifa]] na [[Benki ya Dunia]]. [[Benki]] hiyo imekadiria kuwa watu [[milioni]] 702.1 walikuwa wakiishi kifukara mno mwaka [[2015]], wakati walikuwa [[bilioni]] 1.75 mwaka [[1990]] (kutoka 37.1% hadi 9.6%).<ref>{{cite web|url=http://pubdocs.worldbank.org/pubdocs/publicdoc/2015/10/503001444058224597/Global-Monitoring-Report-2015.pdf|title=Global Monitoring Report; Development Goals in an Era of Demographic Change|publisher=www.worldbank.org/gmr|accessdate=4 Nov 2015|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105020541/http://pubdocs.worldbank.org/pubdocs/publicdoc/2015/10/503001444058224597/Global-Monitoring-Report-2015.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2015/10/04/world-bank-forecasts-global-poverty-to-fall-below-10-for-first-time-major-hurdles-remain-in-goal-to-end-poverty-by-2030 |title=World Bank Forecasts Global Poverty to Fall Below 10% for First Time; Major Hurdles Remain in Goal to End Poverty by 2030 |publisher=Worldbank.org |date=2015-10-04 |accessdate=2016-01-06}}</ref><ref>Jason Hickel (30 March 2015). [http://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2015/mar/30/it-will-take-100-years-for-the-worlds-poorest-people-to-earn-125-a-day It will take 100 years for the world’s poorest people to earn $1.25 a day]. ''[[The Guardian]].'' Retrieved 31 March 2015.</ref> Kati yao, milioni 347.1 hivi walikuwa [[Afrika]] [[Kusini kwa Sahara]] (35.2% za wakazi) na 231.3 [[Asia Kusini]] (13.5%), lakini ufukara ni changamoto kwa nchi zote duniani.<ref>{{cite web|title=World Bank Sees Progress Against Extreme Poverty, But Flags Vulnerabilities|publisher=The World bank|date=29 February 2012|url=http://www.worldbank.org/en/news/2012/02/29/world-bank-sees-progress-against-extreme-poverty-but-flags-vulnerabilities|accessdate=2016-01-31|archive-date=2012-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123050607/http://www.worldbank.org/en/news/2012/02/29/world-bank-sees-progress-against-extreme-poverty-but-flags-vulnerabilities|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://povertydata.worldbank.org/poverty/country/IND |title=Poverty and Equity - India, 2010 World Bank Country Profile |publisher=Povertydata.worldbank.org |date=30 March 2012 |accessdate=26 July 2013}}</ref> [[UNICEF]] imekadiria kwamba [[nusu]] ya [[watoto]] wote duniani wanaishi kifukara (bilioni 1.1).<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/rightsite/364_617.htm|author=Ernest C. Madu|title=Investment and Development Will Secure the Rights of the Child|accessdate=2016-01-31|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413144118/http://www.unicef.org/rightsite/364_617.htm}}</ref> [[Wataalamu]] mbalimbali wamesema sera za [[uliberali|uliberali mpya]] zinazofuatwa na taasisi za kiuchumi za kimataifa (kama vile [[IMF]] na Benki ya Dunia) zinazidisha tofauti za kiuchumi kati ya binadamu.<ref>Stephen Haymes, Maria Vidal de Haymes and Reuben Miller (eds), ''[http://www.routledge.com/books/details/9780415673440/ The Routledge Handbook of Poverty in the United States],'' (London: [[Routledge]], 2015), ISBN 0415673445, [https://books.google.com/books?id=qnHfBQAAQBAJ&lpg=PP1&vq=microcredit&pg=PA1#v=onepage&q&f=false p. 1 & 2].</ref> ==Asili ya umaskini== Asili ya umaskini inahusika hasa na sababu za kiwango cha chini cha [[utajiri]] na [[uzalishaji]] cha watu maskini au, ikisemwa vingine, uhaba na [[mfumuko wa bei]] wa [[bidhaa]] ambazo wanazitumia. === Vikwazo kwa uzalishaji === [[Picha:Riischildren.jpg|thumb|180px|[[Watoto]] wasio na makao wakilala katika Mtaa wa Mulberry-Picha ya Jacob Riis, [[New York]], [[Marekani]] ([[1890]]).]] [[Picha:Homeless in LA.jpg|thumb|Watu wasio na makao wanaishi katika nyumba zilizojengwa kwa [[karatasi|makaratasi]] mjini [[Los Angeles]], [[California]].]] Ukosefu wa [[nia]] ya [[serikali]] na ya watu wa [[tabaka]] la juu ya kuwapa wapangaji wao [[haki]] kamili ya kumiliki [[ardhi]] imetajwa kama kikwazo kikuu kwa [[maendeleo]]. Utovu wa [[uhuru wa kiuchumi]] ni [[kizingiti]] kikubwa kwa [[ujasiriamali]] wa watu maskini. [[Biashara]] mpya na [[wawekezaji]] kutoka [[nchi za nje]] wanaweza kufukuzwa kutokana na kuwepo kwa [[taasisi]] zinazoongozwa vibaya, hasa kutokana na [[ufisadi]], [[udhaifu]] wa [[sheria]] na vikwazo vingi vya [[urasimu]]. Nchini [[Kanada]], itamchukua [[mfanyabiashara]] siku mbili, hatua mbili za kiurasimu na [[Dolar ya Marekani|dola]] 280 kufungua biashara ilhali mfanyabiashara nchini [[Bolivia]] analazimishwa kulipa dola 2,696 kama [[ada]], angojee siku 82 za kazi, na apitie hatua 20 ili kufanya jambo lilelile. Vikwazo vikuu kama hivi hufaidi zaidi biashara kubwa na kuzidhoofisha biashara ndogo, ambako idadi kubwa ya nafasi za kazi huundwa nchini [[India]] kabla ya mabadiliko ya kiuchumi, wenye biashara walipaswa kuwahonga wafanyakazi wa serikali ili wafanye kazi zao za kila siku, na ilikuwa kama [[ushuru]] kwenye biashara yao.<ref name="krugman"/> [[Ufisadi]] nchini [[Nigeria]], kwa mfano mapato yanayotokana na uuzaji wa [[mafuta]] yanayokadiriwa kuwa dola [[bilioni]] 400 yameibwa na viongozi wa nchi kati ya miaka [[1960]] na [[1999]] <ref>[http://www.unodc.org/unodc/en/about-unodc/speeches/2007-11-13.html "Anti-Corruption Climate Change: it started in Nigeria ".] Umoja wa Mataifa wa Ofisi ya Madawa ya Kulevya na Uhalifu ([[UNODC]]).</ref><ref>[http://www.pbs.org/frontlineworld/stories/bribe/2009/04/nigeria-the-hidden-cost-of-corruption.html "Nigeria: The Hidden Cost of Corruption".] Public Broadcasting Service (PBS).</ref> Utovu wa nafasi pia unaweza kusababishwa na serikali kutojenga [[miundombinu]] bora.<ref name="GCR">[[Global Competitiveness Report]] 2006, World Economic Forum, [http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/Global%20Competitiveness%20Report/index.htm Website]</ref><ref>[http://www.adbi.org/conf-seminar-papers/2004/11/26/830.infrastructure.poverty.reduction/ Infrustructure and Poverty Reduction: Cross-country evidence] {{Wayback|url=http://www.adbi.org/conf-seminar-papers/2004/11/26/830.infrastructure.poverty.reduction/ |date=20110926192919 }} Hossein Jalilian na Yohana Weiss. 2004.</ref> Nafasi bora za kazi katika mataifa tajiri zaidi husababisha watu wenye vipawa maalum kuhama, na hivyo kuwapoteza [[wataalamu]]. Kupotea huku kunaligharimu bara la [[Afrika]] zaidi ya Dola bilioni 4 zinazotumika kuajiri zaidi ya wataalamu 150,000 kutoka nchi za ng’ambo kila mwaka.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.theafricamonitor.com/news/ethiopian/april2007/290407/report.htm |title=Brain drain in Africa |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2010-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100510145810/http://www.theafricamonitor.com/news/ethiopian/april2007/290407/report.htm }}</ref> Wanafunzi wa [[India]] wanaokwenda ng’ambo kuendelea na masomo yao huigharimu nchi yao mapato yanayotokana na [[fedha za kigeni]] yanayofika Dola bilioni 10 kila mwaka <ref>[http://www.thaindian.com/newsportal/business/students-exodus-costs-india-forex-outflow-of-10-bn-assocham_100147339.html Students 'exodus costs India forex outflow of $ 10 bn: Assocham] {{Wayback|url=http://www.thaindian.com/newsportal/business/students-exodus-costs-india-forex-outflow-of-10-bn-assocham_100147339.html |date=20100314023757 }}, Thaindian News, 26 Januari 2009</ref> Afya duni na ukosefu wa elimu nafuu huathiri vibaya uzalishaji. Ukosefu wa [[chakula]] cha kutosha utotoni huathiri uwezo wa mtu kukua na kutumia vipawa vyake. Ukosefu wa madini muhimu kama vile [[iodini]] na [[chuma]] unaweza kuzuia [[kukua kwa ubongo]]. Watu bilioni mbili ([[theluthi]] moja ya watu wote duniani) wameathiriwa na ukosefu wa iodini mwilini. Katika [[mataifa yanayoendelea]], inakadiriwa kuwa asilimia 40 ya watoto wenye umri wa miaka minne kwenda chini wana ugonjwa wa [[anemia]] kutokana na ukosefu wa [[madini ya chuma]] katika chakula chao.<ref>[http://www.copenhagenconsensus.com/Files/Filer/CC/Papers/sammendrag/Accepted__Hunger_summary_070504.pdf Hunger and Malnutrition ] {{Wayback|url=http://www.copenhagenconsensus.com/Files/Filer/CC/Papers/sammendrag/Accepted__Hunger_summary_070504.pdf |date=20061025122932 }} imeandikwa na Jere R Behrman, Harold Alderman na Yohana Hoddinott.</ref> Vilevile [[matumizi mabaya ya dawa]], [[ulevi]] wa [[pombe]] na [[madawa ya kulevya]] vinaweza kuwaweka watu katika hali ya umaskini unaoendelea.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.uschamber.com/sb/screening/0512_quest6.htm |accessdate=2007-01-17 |title="U.S. Chamber of Commerce Fact Sheet " |archivedate=2006-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061214094935/http://www.uschamber.com/sb/screening/0512_quest6.htm }}</ref> [[Maradhi ya kuambukiza]] kama vile [[malaria]] na [[kifua kikuu]] yanaweza kusababisha umaskini kwani maradhi haya hutumia raslimali zote za kifedha na afya ambazo zingetumiwa katika uwekezaji na uzalishaji. Malaria hupunguza ukuaji wa pato la kitaifa kwa asilimia 1.3 katika baadhi ya mataifa yanayoendelea ilhali [[Ukimwi]] hupunguza ukuaji wa Afrika kwa kati ya asilimia 0.3 na 1.5 kila mwaka.<ref>[http://www.globalpolicy.org/component/content/article/211/44385.html Economic costs of AIDS] {{Wayback|url=http://www.globalpolicy.org/component/content/article/211/44385.html |date=20100323063859 }}</ref><ref> [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&amp;db=pubmed&amp;dopt=Abstract&amp;list_uids=11832956 The Economic and Social Burden of malaria ]</ref><ref> https://web.archive.org/web/20050430093247/http://www.wpro.who.int/media_centre/press_releases/pr_20020916.htm Poverty Issues Dominate WHO Regional Meeting]</ref> [[Vita]], migogoro ya kisiasa na [[uhalifu]], vinavyojumuisha vikundi haramu vinavyozua vurugu na vikundi vya walanguzi wa madawa ya kulevya pia vinaweka vikwazo kwa uwekezaji. [[Vita vya wenyewe kwa wenyewe]] na migogoro barani [[Afrika]] pia vimeligharimu bara hilo dola bilioni 300 kati ya miaka 1990 na [[2005]].<ref> [http://www.cbc.ca/world/story/2007/10/11/africa-money.html "Wars cost Africa $ 18 billion US a year : report".] CBC News. 11 Oktoba 2007.</ref> [[Eritrea]] na [[Ethiopia]] zilitumia mamilioni ya madola katika [[vita]] vilivyosababisha mabadiliko madogo ya mipaka yao.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/750789.stm " Will arms ban slow war?".] BBC News. 18 Mei 2000.</ref> Kutokana na hali ya [[mzunguko]] wa [[biashara]] kiwango cha umaskini kinaweza kuongezeka wakati uchumi unapozorota na kushuka kiwango cha umaskini kinaweza kuongezeka wakati wakati uchumi unapofanya vizuri. Vipengele vya [[utamaduni]], kama vile [[ubaguzi]] wa aina mbalimbali, unaweza kuathiri vibaya [[uzalishaji]] kama vile [[ubaguzi kwa msingi wa umri]] <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.usccb.org/cchd/epic/www/causesofpovertya.html |title=Ending Poverty in Community (EPIC) |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2011-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110309014134/http://www.usccb.org/cchd/epic/www/causesofpovertya.html }}</ref>, [[sifa mbaya]], [[ubaguzi wa kijinsia]], [[ubaguzi wa rangi]] na [[ubaguzi wa kitabaka]]. <ref> [http://www.cbc.ca/world/story/2007/03/02/india-dalits.html UN report slams India for caste discrimination]</ref> [[Max Weber]] aliandika ya kuwa [[maadili ya kiutamaduni]] yanaweza kuathiri maafikiano ya kiuchumi.<ref>Moore, Wilbert. 1974. ''Social Change.'' Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hill.</ref><ref>Parsons, Talcott. 1966. ''Societies : Evolutionary and Comparative Perspectives.'' Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.</ref> Hata hivyo, [[watafiti]] wengine wamekusanya [[ushahidi]] unaoonyesha kuwa [[maadili]] hayajakita mizizi inavyodhaniwa na kuwa kubadilika kwa nafasi za kiuchumi hueleza zaidi msongamano ndani na nje ya umaskini kinyume na mabadiliko ya maadili.<ref name="kerbo2006a">Kerbo, Harold. 2006 ''Social Stratification and Inequality : Class Conflict in Historical , Comparative, and Global Perspective,'' toleo la 6, New York: McGraw-Hill.</ref> === Upungufu wa mahitaji ya msingi === [[Picha:Nigerian Surgery Table.jpg|thumb|left|Meza za upasuaji zilizotengenezwa kwa [[mbao]] ngumu ni za kawaida katika [[kliniki]] zilizo katika maeneo ya mashambani ya Nigeria.]] Kupanda kwa [[gharama ya maisha]] kunawafanya maskini wawe maskini zaidi. Kiwango kikubwa cha [[bajeti]] za watu maskini hutumika kununua chakula ikilinganishwa na matajiri. Kutokana na jambo hili, jamii za watu maskini na wale wanaokaribia umaskini huathiriwa kwa kiasi kikubwa na ongezeko la [[bei ya vyakula]]. Kwa mfano, mwishoni mwa mwaka [[2007]] kupanda kwa bei ya [[nafaka]] kulizua [[rabsha]] katika mataifa kadhaa.<ref> [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/7284196.stm The cost of food : Facts and figures]</ref><ref> [http://www.guardian.co.uk/world/2007/dec/04/china.business Riots and hunger as demand for grain sends food costs soaring ]</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/environment/article3500975.ece |title=Already we have riots, hoarding panic : the sign of things to come? |accessdate=2009-12-07 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814134028/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/environment/article3500975.ece |url-status=dead }}</ref> Benki ya Dunia ilionya ya kuwa watu milioni 100 walikuwa na hatari ya kuwa maskini zaidi.<ref> [http://www.abc.net.au/news/stories/2008/04/14/2215739.htm 100 million at risk from rising food costs ]</ref> [[Ukame]] na [[uhaba wa maji]] pia vinaweza kuwa tishio kwa usambazaji wa chakula.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.greatlakesdirectory.org/zarticles/080902_water_shortages.htm |title=Global Water Shortages May Cause Food Shortages. |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2007-07-04 |archiveurl=https://archive.today/20070704120613/http://www.greatlakesdirectory.org/zarticles/080902_water_shortages.htm |=https://archive.today/20070704120613/http://www.greatlakesdirectory.org/zarticles/080902_water_shortages.htm }}</ref><ref> [http://www.planetark.com/dailynewsstory.cfm/newsid/42387/story.htm Vanishing Himalayan Threaten a Billion]</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |title=Big melt threatens millions , says UN |accessdate=2009-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070819200515/http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |archivedate=2007-08-19 }}</ref> Kulima mashamba mfululizo, majira baada ya majira, humaliza [[rutuba]] ya [[udongo]] na mwishowe hupunguza mazao ya [[kilimo]].<ref> ''Exploitation and Over- exploitation in Societies Past and Present , '' Brigitta Benzing, Bernd Herrmann</ref> Inakadiriwa ya kuwa asilimia 40 ya mashamba duniani yameharibika vibaya.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.earth-policy.org/Updates/2006/Update61.htm |title=The Earth is Shrinking : Advancing Deserts and Rising Seas Squeezing Civilization |accessdate=2009-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090810034949/http://www.earth-policy.org/Updates/2006/Update61.htm |archivedate=2009-08-10 |=https://web.archive.org/web/20090810034949/http://www.earth-policy.org/Updates/2006/Update61.htm }}</ref><ref> [http://www.guardian.co.uk/environment/2007/aug/31/climatechange.food Global food crisis looms as climate change and population growth strip fertile land ]</ref> Barani [[Afrika]], ikiwa mwendo huu wa kuharibika kwa udongo utaendelea, bara hilo litaweza kulisha [[asilimia]] 25 tu ya watu wanaoishi humo kufikia mwaka [[2025]]. <ref> Hii ni kulingana na Chuo Kikuu cha [[Umoja wa Mataifa]] Institute for Natural Resources in Africa, chenye makao yake nchini Ghana. [http://news.mongabay.com/2006/1214-unu.html Africa may be able to feed only 25% of its population by 2025]</ref> Watu maskini hawapati [[huduma za afya]] kwa urahisi. [[Uhamaji]] kutoka nchi maskini wa wafanyakazi wanaotoa huduma hizo umeathiri vibaya nchi hizo. Kwa mfano, [[wauguzi]] 100,000 kutoka [[Ufilipino]] walihama kati ya miaka [[1994]] na [[2006]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.voanews.com/english/archive/2006-05/2006-05-03-voa38.cfm |title=Philippine Medical Brain Drain leaves Public Health System in Crisis - VOA News, rudishwa 29 Mei 2008 |accessdate=2007-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071117131636/http://www.voanews.com/english/archive/2006-05/2006-05-03-voa38.cfm |archivedate=2007-11-17 }}</ref> Kuna madaktari [[Waethiopia]] wengi zaidi mjini [[Chicago]] kuliko wale walioko [[Uhabeshi]]. [[Ongezeko la idadi ya watu]] na ukosefu wa [[huduma]] za [[uzazi wa mpango]] vinatajwa pengine kati ya sababu za umaskini:<ref>[http://news.independent.co.uk/world/politics/article2201090.ece Birth rates 'must be curbed to win war on global poverty ] {{Wayback|url=http://news.independent.co.uk/world/politics/article2201090.ece |date=20080119183753 }} The Independent. 31 Januari 2007.</ref><ref> [http://www.finfacts.com/irelandbusinessnews/publish/article_1011078.shtml Record rise in wheat price prompts UN to warn that surge in food prices may trigger social unrest in developing countries ]</ref> hata hivyo ni vyema kutambua ya kuwa watu huongezeka taratibu tu au hata idadi yao inaweza kupungua. Hii inatokana na mabadiliko kama vile kiwango cha vifo na kiwango cha waliozaliwa na jinsi zinavyoathiri idadi ya watu <ref>[http://www.uwmc.uwc.edu/geography/Demotrans/demtran.htm Demographic Transition] {{Wayback|url=http://www.uwmc.uwc.edu/geography/Demotrans/demtran.htm |date=20121018050952 }} na Keith Montgomery (inaonyesha jinsi ongezeko la idadi ya watu huathiriwa na kuongezeka kwa viwanda.)</ref> ==Athari za umaskini== [[Picha:South Parkway2.jpg|thumb|right|Tena katika nchi iliyoendelea watu wameziacha nyumba za baraza huko Seacroft, Leeds, Uingereza kutokana na kuongezeka kwa umaskini na uhalifu .]] {{See also|Utapiamlo|Usafi wa mazingira}} Athari za umaskini pia zinaweza kuwa vyanzo, kama ilivyoorodheshwa hapo juu, na hivyo kuunda “mzunguko wa umaskini” unaodhihirika katika ngazi mbalimbali: ya kibinafsi, ya kimtaa, kitaifa na kimataifa. === Afya === {{Main|Maradhi ya ufukara}} Theluthi moja ya vifo - watu milioni 18 hivi kwa mwaka au watu 50,000 kwa siku - vinatokana na sababu zinazohusiana na umaskini. Kwa jumla, watu milioni 270, wengi wao wakiwa wanawake na watoto, wamefariki kutokana na umaskini tangu 1990.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.who.int/whr/1999 |title=The World Health Report, World Health Organization (See annex table 2) |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2020-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200924125446/https://www.who.int/whr/1999/ }}</ref> Wale ambao wanaishi katika umaskini wanateseka kwa viwango visivyo sawa kutokana na njaa au hata [[ukosefu wa chakula]] na [[magonjwa]].<ref> [http://www.csmonitor.com/2007/0724/p01s01-wogi.html Rising food prices curb aid to global poor]</ref> Wale wanaoishi kwa umaskini huishi miaka michache zaidi. Kulingana na [[Shirika la Afya Duniani]] (WHO), [[njaa]] na ukosefu wa [[lishe bora]] ndilo tishio kuu zaidi kwa afya ya umma duniani na ukosefu wa lishe bora ndio unaochangia pakubwa [[vifo vya watoto]], katika nusu ya kesi zote. Kila mwaka karibu watoto milioni 11 wanaoishi katika umaskini hufa kabla ya kufikisha miaka mitano. Watu bilioni 1.02 hulala bila chakula kila siku.<ref>[http://www.fao.org/news/story/en/item/20568/icode/ 1.02 billion people hungry .] {{Wayback|url=http://www.fao.org/news/story/en/item/20568/icode/ |date=20121117211313 }} [[FAO]], 2009.</ref> Umaskini huongeza hatari ya [[ukosefu wa makazi]].<ref> [http://www.usatoday.com/news/nation/2007-01-10-homeless_x.htm Study : 744.000 homeless in United States ]</ref> Kuna zaidi ya [[watoto wasio na makao]] milioni 100 duniani. <ref>[http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=32968&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html Street Children]</ref> Ongezeko la tishio la matumizi ya [[madawa ya kulevya]] pia linaweza kuhusishwa na umaskini.<ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4600785.stm Health warning over Russian youth]</ref> Kulingana na [[Kipimo cha Kiwango Cha Njaa Duniani]], Asia ya Kusini ina kiwango kikubwa zaidi duniani cha watoto wanaokosa lishe bora.<ref name="ghi2008">{{Rejea tovuti|url=http://www.ifpri.org/media/200610GHI/GHIFindings.asp|title=2008 Global Hunger Index Key Findings & Facts|year=2008}}</ref> Karibu nusu ya watoto wote nchini [[Uhindi]] hawapati chakula cha kutosha, mojawapo wa viwango vikubwa zaidi duniani na ni karibu mara mbili ya kiwango cha [[Kusini kwa Sahara]] barani Afrika.<ref name="underweight">{{Rejea tovuti|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20916955~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html|title=India: Undernourished Children: A Call for Reform and Action|publisher=World Bank|accessdate=2009-12-07|archivedate=2018-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613011526/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20916955~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html}}</ref> Kila mwaka, zaidi ya [[wanawake]] nusu milioni wanakufa kutokana na [[mimba]] au wakati wa kujifungua.<ref> [http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr56/en/index.html "Maternal mortality ratio falling too slowly to meet goal ".] [[WHO.]] 12 Oktoba 2007.</ref> Karibu [[asilimia]] [[tisini]] za [[vifo vya wakina mama]] hutokea katika Asia na kusini kwa Sahara barani Afrika, ikilinganishwa na chini ya asilimia moja katika nchi zilizoendelea duniani.<ref> [http://news.bbc.co.uk/2/low/health/220376.stm "The causes of maternal death ".] BBC News. 23 Novemba 1998.</ref> === Elimu === [[Picha:Depression-Unemployed- photo of Idle man dressed in worn coat lying down on pier-New York City docks- photo by Lewis W. Hine - DPLA - 07d0e2b5d802ae30ad53b19c6ffbca9d.gif|thumb|250px|Wakati uchumi wa dunia ulipofifia kabisa: mwanaume amelala chini kwenye gati, katika gudi za jiji la New York, 1935.]] Uchunguzi umedhihirisha ya kuwa watoto wanaotoka katika jamii zenye mapato ya chini wanakumbana na tishio kubwa la kutofanya vyema katika masomo yao. Mara nyingi, jambo hili huanza kuwadhuru watoto hawa wakiwa wangali katika kiwango cha [[shule ya msingi]]. Katika mfumo wa elimu wa Amerika, watoto hao hupata tishio kubwa zaidi, ikilinganishwa na watoto wengine, ya kutopata gredi nzuri shuleni, kuwekwa katika maeneo maalum yaliyotengwa wakati wa masomo shuleni na hata kukosa kumaliza masomo yao ya shule ya upili.<ref name="SYF">Huston, AC (1991). Children in Poverty: Child Development and Public Policy. Cambridge: [[Cambridge University Press.]]</ref> Kuna mambo kadhaa yanayoeleza sababu za wanafunzi kuwa na mazoea ya kuacha shule. Kwa watoto walio na rasilimali kidogo, tishio linatokana na sababu kama vile viwango vya watoto waliovunja sheria, viwango vya juu vya [[watoto]] waliopata [[mimba]], wakiwa wachanga na kutegemea kiuchumi mzazi au [[wazazi]] wenye mapato ya chini.<ref name="SYF"/> Familia na jamii zisizotilia maanani [[uwekezaji]] katika elimu na maendeleo ya watoto maskini hupata matokeo yasiyo mazuri kwani baadaye watoto hawa hukosa kazi na huwa na mapato madogo. Viwango vikubwa zaidi vya [[kuzaa]] mapema na hatari zake kwa familia, afya na maisha bora kwa ujumla ndiyo mambo muhimu yanayopaswa kuzingatiwa kwa kuwa elimu kutoka kiwango cha shule ya chekechea hadi shule ya upili ina umuhimu mkuu maishani.<ref name="SYF"/> Umaskini mara nyingi huathiri, kwa kiwango kikubwa, kufaulu kwa watoto shuleni. “Shughuli za mtoto akiwa nyumbani, yale anayoyapendelea, upekee wake” vyote vinapaswa kulingana na hali ilivyo duniani kwani ikiwa havilingani, wanafunzi hao hawatafaidika wakiwa shuleni na hasa darasani.<ref name="ANF">Solley, Bobbie A. (2005). When Poverty's Children Write: Celebrating Strengthts , Transforming Lives. Portsmouth, NH: Heinemann, Inc</ref> Kwa hiyo, tunaweza kusema kuwa watoto wanaoishi katika hali ya umaskini au chini ya kiwango cha umaskini watakuwa na wakati mgumu zaidi kufaulu katika elimu kuliko watoto wanaoishi katika hali isiyo ya umaskini. Watoto maskini hawapati huduma muhimu za afya na hii inawafanya wakose kwenda shuleni kwa siku nyingi katika mwaka. Pia, kuna uwezekano zaidi kwa watoto maskini kuteseka kwa njaa, uchovu, kukasirika ovyo, maumivu ya kichwa, maambukizi ya masikio, mafua na homa.<ref name="ANF"/> Magonjwa haya yana uwezo wa kumzuia mtoto au mwanafunzi kuelewa yale anayofunzwa darasani. === Ukatili === Maeneo yaliyoathiriwa sana na umaskini mara nyingi huwa na ukatili mwingi. Katika uchunguzi mmoja, asilimia 67 ya watoto kutoka jamii maskini katika maeneo yenye [[makazi duni]] walisema ya kuwa walishuhudia mashambulio makali, na asilimia 33 wakaripoti kushuhudia mauaji. <ref>Atkins, MS, McKay, M., Talbott, E., &amp; Arvantis, P. (1996). "DSM-IV diagnosis of conduct disorder and oppositional defiant disorder: Implications and guidelines for school mental health teams ," ''School Psychology Review,'' 25, 274-283. Akiongelea: Bell, CC, &amp; Jenkins, EJ (1991). "Traumatic stress and children ," ''Journal of Health Care for the Poor and Underserved,'' 2, 175-185.</ref> Asilimia 51 ya wanafunzi wa darasa la tano mjini [[New Orleans]] (kiwango cha wastani cha mapato kwa kila jamii: Dola 27,133 za Amerika) wameathiriwa wa ukatili, ikilinganishwa na asilimia 32 huko [[Washington, DC]] (kiwango cha wastani cha mapato kwa kila jamii: Dola 40,127 za Amerika).<ref>Atkins, MS, McKay, M., Talbott, E., &amp; Arvantis, P. (1996). "DSM-IV diagnosis of conduct disorder and oppositional defiant disorder: Implications and guidelines for school mental health teams " ''School Psychology Review,'' 25, 274-283. Akiongelea: Osofsky, JD, Wewers, S., madhara, DM, &amp; Fick, AC (1993). "Chronic community violence: What is happening to our children?" ''Psychiatry,'' 56, 36-45; na, Richters, je, &amp; Martinez, P (1993). "The NI" The NIMH community violence project: Vol. 1. Watoto Children as victims of and witnesses to violence," ''"Psychiatry,'' 56, 7-21.</ref> === Madhara ya muda mrefu === Baadhi ya madhara marefu ya umaskini huathiri watoto kabla hata kuzaliwa. Wanawake walio na watoto waliozaliwa katika umaskini, hawawezi kulisha watoto kwa ufanisi na kwa malezi ya haki. Wanaweza pia kuugua ugonjwa ambazo zinaweza kuambukizwa kwa mtoto kwa kupitia kuzaliwa. [[Pumu]] ni tatizo la kawaida kwa watoto kupata wakati wanapozaliwa katika umaskini. Chakula a msaada hasa hutumiwa na watu ambao wanaishi katika kipato cha chini. Talaka, kifo, ulevi, na kupoteza kazi ni chache tu kati ya hali zinazoweza kutokana na umaskini. Wanafunzi katika darasa azilishi za shule wanaoishi katika umaskini wanalazimishwa sana kuondoka na kuzunguka kuhudhuria shule za asili zinazofadhiliwa. Hawa wanafunzi hupambana katika shule. Elimu ya umaskini humweka mtoto katika hali ya kupambana baadaye. Vijana ambao wanaishi katika umaskini ni wanaelekea zaidi kuhusika na madawa ya kulevya, pombe, kinyume cha vitendo, na kundi shughuli. ==Kupunguza umaskini== [[Picha:Extreme poverty 1981-2009.GIF|thumb|150px|right|Idadi ya watu duniani wanaoishi katika hali ya umaskini uliokithiri imepungua kwa asilimia 50 tangu 1981. Jedwali lnaonyesha makisio na makadirio kutoka Benki ya Dunia kati ya 1981 na 2009.]] {{Main|Kupunguza ufukara}} Kulingana na historia, kupunguka kwa umaskini kumetokana kwa kiasi kikubwa na ukuaji wa [[uchumi]] kwa ujumla.<ref name="krugman">Krugman, Paulo, na Robin Wells. Macroeconomics. 2. New York: Worth Publishers, 2009. Print.</ref> Umaskini ulikuwa umekubalika na wengi kama jambo lisiloweza kuepukika na nchi zilizalisha kwa kiwango kidogo sana kabla ya [[mapinduzi ya viwanda]], ambayo yalisababisha ukuaji wa kiuchumi kwa kiasi kikubwa. Jambo hili liliwaokoa wengi na umaskini katika mataifa ambayo kwa sasa yanajulikana kama mataifa yaliyoendelea <ref> "chini ya njia za kiasili za uzalishaji wa kiuchumi, umaskini ulioenea imekubalika kama isiyoweza kuzuiwa. Idadi ya jumla ya bidhaa na huduma, hata vikigawanywa kwa njia ya usawa, bado hayatatosha kuwapa watu wote maisha bora kulingana na hali ilivyo. Hata hivyo, kutokana na uzalishaji wa kiuchumi uliotokana na ujengaji wa viwanda, hali hii ilibadilika. "[[Encyclopedia Briannica]]", "Umaskini" </ref> Katika mwaka [[1820]], asilimia 75 ya wanadamu waliishi kwa chini ya dola moja kwa siku, na kufikia mwaka wa [[2001]] ni asilimia 20 pekee walioishi kwa dola moja kwa siku. Ukuaji wa uchumi unaotokana na ukulima, kwa wastani, umefaulisha mara mbili zaidi nusu ya walio maskini sana katika nchi ikilinganishwa na ukuaji unaotokana na sekta zingine zisizo za ukulima.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,contentMDK:21893554~menuPK:2643747~pagePK:64020865~piPK:149114~theSitePK:336992,00.html |title=Poverty -Climate change: Bangladesh facing the challenge |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2012-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118191406/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,contentMDK:21893554~menuPK:2643747~pagePK:64020865~piPK:149114~theSitePK:336992,00.html }}</ref> Hata hivyo, [[msaada]] ili kuhakikisha ya kuwa wale ambao tayari ni maskini watapata maisha bora zaidi na pia kuifadhili mikakati ya kimatibabu na kisayansi kama vile [[green revolution]] na kutokomeza [[ndui]]. <ref name="newsweek"/><ref name="aid"> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4210122.stm Why aid does work ]</ref> === Uhuru wa kiuchumi === Mojawapo kati ya njia bora zaidi za kupunguza umaskini katika nchi yoyote ni kuhakikisha kuwa haki ya maskini ya kumiliki mali imelindwa. Ulindaji wa haki ya kumiliki ardhi, ambayo ni raslimali kubwa zaidi katika jamii nyingi, ni muhimu katika kuhakikisha uhuru wa kiuchumi.<ref name="newsweek"> [http://www.newsweek.com/id/160070 How to spread Democracy ]</ref> Benki ya Dunia inasema ya kuwa kuhakikisha haki ya kumiliki ardhi ndio “ufunguo wa kupunguza umaskini” ikiongeza kusema kuwa haki ya kumiliki ardhi inaongeza utajiri wa watu maskini, na wakati mwingine inaweza kuuongeza maradufu.<ref name="landrights"> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3006562.stm Land rights help fight poverty ]</ref> Inakadiriwa ya kuwa ikiwa serikali zitatambua haki ya maskini ya kumiliki mali, jambo hili litawapa raslimali ambayo kwa ujumla ni mara 40 ya misaada yote ya kigeni tangu mwaka wa [[1945]]. Ingawa mbinu zilizotumiwa ni tofauti, [[Benki kuu ya Dunia]] inasema ya kuwa maswala makuu ni yale ya haki ya umiliki na kuhakikisha ya kuwa ardhi inauzwa kwa bei nafuu.<ref name="landrights"/> Nchini [[Uchina]] na [[India]] kupunguka kwa umaskini kwa muda wa miongo michache iliyopita kumetokana na kuacha [[ukulima wa pamoja]] nchini Uchina na kuondolewa kwa urasimu mwingi serikalini nchini India.<ref name="bbc1"> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5407770.stm Can aid bring an end to poverty ]</ref> Hata hivyo, kukatizwa kwa ufadhili wa serikali katika miradi ya kijamii, ambayo pia inajulikana kama kanuni ya [[soko huru]] wakati mwingine huleta matokeo ya kusikitisha. Kwa mfano, [[Benki ya Dunia]] hushurutisha mataifa maskini kuondoa [[ruzuku]] kwa [[mbolea]] na ilhali [[Mkulima|wakulima]] wengi hawawezi kumudu bei hizi sokoni. Kubadilishwa kwa mfumo wa ugawaji wa fedha katika [[mataifa ya awali ya Urusi]] ya zamani wakati wa [[mpito]] kuelekea [[uchumi wa kibepari]] kulipendekeza kupunguza matumizi ya fedha katika sekta za afya na elimu na hivyo kuongeza umaskini kwa kiasi kikubwa.<ref name="malawi"/><ref> ''Transition: The First Ten Years - Analysis and Lessons fro Eastern Europe and the Former Soviet Union , '' Benki ya Dunia, Washington, DC, 2002, uk. 4.</ref><ref> [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E0D8163FF931A25753C1A9669C8B63 "Study Finds Poverty Deepinening in Former Communist Countries ".] Jarida la New York Times. 12 Oktoba 2000.</ref><ref> [http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/966616.stm Child Poverty soars in eastern Europe] ". BBC News. 11 Oktoba 2000.</ref> Kuanzishwa kwa [[soko huria]] kunaongeza ujumla wa bidhaa za nchi zinazofanya biashara [[pesa zinazotumwa]] kuelekea nchi maskini kama vile [[India]], wakati mwingine hushinda [[uwekezaji kutoka nchi za kigeni]] na ni zaidi ya mara mbili ya [[msaada]] kutoka kwa nchi wanachama wa [[OECD]] ([[Shirika la Ushirikiano wa Kiuchumi na Maendeleo]]). <ref name="remittance"> [http://www.economist.com/research/articlesBySubject/displaystory.cfm?subjectid=894664&amp;story_id=14586906 uhamiaji na maendeleo: Wafanyakazi wa msaada ambao kwa kweli walifanya kazi.</ref> Uwekezaji wa kigeni na viwanda vinavyotengeneza bidhaa zinazouzwa katika nchi za nje zimechangia kupanuka kwa uchumi wa nchi za [[Bara Asia]] zinazokua kwa kasi mno.<ref name="vogel991">Vogel, Ezra F. 1991. ''The Four Little Dragons: The Spread of Industrialization in East Asia.'' Cambridge, Mass : [[Harvard University Press.]]</ref> Hata hivyo, kanuni za biashara mara nyingi huwa si za haki kwa kuwa zinazuia nchi maskini kuingia katika masoko ya nchi tajiri na pia zinapiga marufuku nchi maskini kujiendeleza kiviwanda.<ref name="malawi"> [http://www.nytimes.com/2007/12/02/world/africa/02malawi.html Ending famine by simply ignoring the experts ]</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.oxfam.org/en/campaigns/trade/riggedrules/market_access |title=Market Access |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2013-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005075450/http://www.oxfam.org/en/campaigns/trade/riggedrules/market_access |=https://web.archive.org/web/20131005075450/http://www.oxfam.org/en/campaigns/trade/riggedrules/market_access }}</ref> Bidhaa zilizotengenezwa viwandani kutoka nchi maskini hutozwa ushuru zaidi ikilinganishwa na [[malighafi]] zinapowasili katika [[bandari za nchi]] tajiri.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.oxfam.ca/what-we-do/campaigns/make-trade-fair |title=Market Trade Fair |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2013-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724155458/http://www.oxfam.ca/what-we-do/campaigns/make-trade-fair |=https://web.archive.org/web/20130724155458/http://www.oxfam.ca/what-we-do/campaigns/make-trade-fair }}</ref> Uchunguzi uliofanywa na [[Chuo Kikuu cha Toronto]] ulionyesha ya kuwa kodi iliyotozwa maelfu ya bidhaa kutoka [[Afrika]] na [[taifa]] ilishuka baada ya kuundwa kwa mkataba wa [[AGOA]] uliochangia pakubwa kuwepo kwa “idadi kubwa ya kushangaza” ya bidhaa zinazoagizwa kutoka [[Afrika]].<ref> [http://www.news.utoronto.ca/social-sciences-business-law/relaxed-trade-rules-boost-african-development-u-of-t-study-finds.html Relaxed trade rules boost African Development ]</ref> Mikataba pia inaweza kujadiliwa ili kuzipendelea zaidi nchi zinazoendelea kama vile ilivyofanywa nchini [[Thailand]], ambako kanuni ya asilimia 51 inalazimisha kampuni za kimataifa zinazoanza kuendesha biashara nchini humo kutoa asilimia 51 ya udhibiti kwa kampuni zao kwa kampuni nyingine nchini Thailand, yaani ni lazima kampuni za kimataifa zishirikiane na kampuni za humo nchini.<ref name="muscat1994">Muscat, Robert J. 1994. ''The Fifth Tiger: A Study of Thai Development.'' Armonk, NY: M.E.Sharpe.</ref> === Rasilmali, miundomsingi na teknolojia === [[Picha:World GDP per capita 1500 to 2003.png|200px|thumb|Pato la dunia kwa kila mtu]] Uwekezaji katika [[mtaji wa binadamu]] kwa njia ya afya unahitajika ili kuhakikisha [[ukuaji wa uchumi]]. Si lazima mataifa yawe na utajiri ili yawe na afya.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.dcp2.org/main/Home.html |title=Disease Control Priorities Project |accessdate=2009-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060406154431/http://dcp2.org/main/Home.html |archivedate=2006-04-06 |=https://web.archive.org/web/20060406154431/http://dcp2.org/main/Home.html }}</ref> Kwa mfano, [[Sri Lanka]] ilikuwa na [[kiwango]] cha [[vifo vya mama wajawazito]] cha asilimia 2 katika [[miaka ya 1930]] idadi kubwa zaidi ikilinganishwa na [[nchi]] yoyote kwa sasa.<ref name="post"> [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/02/AR2006040200813.html Saving millions for just a few dollars ]</ref> Kiwango hiki kilipunguka hadi kati ya asilimia 0.5 na asilimia 0.6 katika [[miaka ya 1950]] na asilimia 0.06 hivi sasa <ref name="post"/> Hata hivyo, Sri Lanka ilikuwa ikitumia pesa kidogo zaidi kwa [[afya ya uzazi]] kwa kuwa ilishajifunza njia mwafaka za kukabiliana na matatizo hayo.<ref name="post"/> Ingawa hakuna ufahamu kuhusu manufaa ya kifedha yanayotokana na kutoa huduma za afya, mikakati ya kuwaelimisha watu imewekwa kama vile mipango iliyopewa kipaumbele ya kudhibiti magonjwa. [http://www.dcp2.org/main/Home.html] {{Wayback|url=http://www.dcp2.org/main/Home.html |date=20060406154431 }} Kuwaelimisha watu kuhusu umuhimu wa kuosha mikono ni moja kati ya mikakati ya afya isiyo na gharama na inaweza kupunguza [[vifo]] vinavyotokana na magonjwa yanayowaathiri watoto kama vile [[kuhara]] na [[nimonia]] kwa asilimia 50.<ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7670855.stm Millions mark UN hand washin day ]</ref> Mtaji wa binadamu, kwa kupitia elimu, ni kipengee muhimu zaidi kinachoathiri ukuaji wa uchumi kushinda mtaji wa vitu vinavyoonekana na kushikika.<ref name="krugman"/> Wanauchumi wa Umoja wa Mataifa wanasema ya kuwa miundomsingi bora kama vile barabara na mtandao wa habari husaidia kufanikisha mabadiliko katika soko.<ref name="bbc2"/> Nchi ya Uchina inasema ya kuwa inafanya uwekezaji katika reli, mabarabara, bandari na simu katika maeneo ya mashambani barani Afrika kama sehemu ya mbinu zake za kuhakikisha maendeleo ya kiuchumi.<ref name="bbc2">{{Rejea tovuti |url=http://news.bbc.co.uk/nolpda/ukfs_news/hi/newsid_6079000/6079838.stm |title=China becomes Africa's suitor.Africa's suitor |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2020-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612033059/https://www.bbc.co.uk/news |=https://web.archive.org/web/20200612033059/https://www.bbc.co.uk/news }}</ref> Hapo awali, teknolojia ya [[mtambo unaotumia mvuke]] ndiyo iliyoanza kupunguza viwango vya umaskini. Teknolojia ya simu za mkononi inaleta soko kwa sehemu maskini au za mashambani. Kutokana na maarifa wanayoyapata, wakulima vijijini wanaweza kuzalisha [[Mmea|mimea]] maalum ambayo watawauzia wanunuzi na kupata faida.<ref> [http://www.csmonitor.com/2008/0604/p01s02-woaf.html?page=2 Give cash not food]</ref> [[Teknolojia]] kama hiyo pia inazifanya [[huduma za kifedha]] ziweze kupatikana kwa urahisi kwa watu maskini. Kwa wale wanaoishi katika hali ya umaskini, inasisitizwa kwamba wawe na sehemu zenye usalama wa kutosha ili waweze [[kuweka akiba]] badala ya kungojea [[mikopo]]. Pia, kiwango kikubwa cha [[mikopo kwa wafanyibiashara wadogo]] kinatumika kwa bidhaa ambazo zinaweza kununuliwa kwa kutumia [[fedha]] zilizo katika [[akaunti za akiba]]. [[Huduma za benki kupitia simu za mkononi]] zimesaidia kutatua shida ya masharti mengi na ulipaji wa ada nyingi za kuendesha [[akaunti za akiba]]. Huduma za fedha kupitia [[simu ya mkononi|simu za mkononi]] katika [[nchi zinazoendelea]], na ambazo zimezipita [[nchi zilizoendelea]] katika nyanja hizi, inakadiriwa kuwa Dola bilioni tano kufikia mwaka [[2012]]. <ref name="m-banking"> http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8100388.stm Afrika inaanzisha benki zinazotumia simu za rununu</ref> [[Kampuni ya Safaricom]] ilianzisha huduma inayojulikana kama [[M-Pesa]] mojawapo kati ya mfumo wa kwanza unaotumia mtandao wa maajenti, wengi wao wakiwa ni wenye duka, badala ya matawi ya [[benki]] kuchukua pesa taslimu zinazowekwa na [[kuziweka katika akaunti]] zilizoundwa katika [[simu]] za wateja hao. Shughuli za kutuma na kupokea [[pesa]] hufanywa kati ya [[simu]] za wanaohusika. [[Ada ndogo]] inatolewa, na hii inahakikisha usalama wa pesa zinazotumwa kutoka.<ref name="safaricom"> http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8194241.stm Benki za simu za rununu za Afrika</ref> === Msaada === [[Picha:Waiting for goods.JPG|thumb|Wananchi kutoka kijiji cha Janabi wakingojea kukusanya bidhaa kutoka kwa Wana wa Iraq (Abna al-Iraq) katika oparesheni ya kijeshi iliyoandaliwa na kampuni ya kikundi kidogo cha tatu cha wanajeshi wa Charlie Company, kikundi kikubwa cha tatu cha 187 Infantry Regiment, Kitengo cha 101 cha Airbone, Yusufiah, Iraq, tarehe 2 Machi 2008. (Picha ya Jeshi la Amerika imepigwa na Spc Luke Thornberry)]] {{Main|Msaada|Ustawi wa jamii|Misaada ya maendeleo|Kusamehe madeni}} Msaada unaweza kufafanuliwa kama mapato ya kimsingi ya ruzuku,aina ya mpango wa kijamii ambapo wananchi hupewa pesa baada ya muda uliotengwa. Katika miradi ya majaribio nchini [[Namibia]], ambako mradi kama huu hulipa Dola 13 pekee kila mwezi, watu waliweza kulipa [[karo ya shule]] na hivyo idadi ya watoto walioenda shuleni ikapanda kwa asilimia 92, kiwango cha ukosefu wa lishe bora kwa watoto kulishuka kutoka asilimia 42 hadi asilimia 10, na shughuli za kiuchumi zikapanda kwa asilimia 10.<ref name="Namibians line up"> http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7415814.stm wananchi wa Namibia wanapanga laini kupokea pesa ya bure.</ref> Msaada pia ulitolewa ikiwa kanuni fulani zilifuatwa. [[Ugawaji wa fedha]] kwa kufuata kanuni maalum imesifiwa na wengi kama njia mwafaka ya kukabiliana na umaskini. Fedha hutolewa tu baada ya kufuata kanuni fulani kama vile kuwapeleka watoto shuleni au kuhakikisha wa kuwa watoto wamechanjwa. Nchini [[Mexico]], kwa mfano, ambayo ni nchi iliyo na mradi mkubwa zaidi kama huu, idadi ya wanafunzi wenye umri wa kati ya miaka 16 na 19 katika maeneo ya mashambani wanaojiondoa shuleni ilishuka kwa asilimia 20 na watoto waliripotiwa kurefuka kwa nusu inchi.<ref name="csm"> [http://www.csmonitor.com/2009/0921/p06s10-woam.html Latin America makes dent in poverty with conditional cash' programs.]</ref> Hofu za hapo awali kuwa mradi huo ungehimiza familia kubaki nyumbani na kungojea msaada badala ya kufanya kazi zilibainika kuwa hazina msingi. Badala yake, kumerekodiwa vijisababu vichache zaidi vinavyotokana na kutojali, kwa mfano, watoto sasa hawawezi kuenda kuombaomba mitaani badala ya kuenda shuleni kwa hofu ya kuwa wakifanya hivi, watatolewa katika mpango huu.<ref name="csm"/> Misaada kutoka kwa [[mashirika yasiyo ya kiserikali]] inaweza kuwa na ufanisi zaidi kuliko kiserikali unaweza kuwa bora zaidi kuliko ule wa serikali kwa kuwa mashirika haya yanawafikia maskini katika maeneo ya mashambani na yana usimamizi bora zaidi <ref> [http://abcnews.go.com/2020/story?id=1955664&amp;page=1 Does Foreign Aid Reduce Poverty ?][http://abcnews.go.com/2020/story?id=1955664&amp;page=1 Empirical Evidence from Nongovernmental and Builateral Aid]</ref> Mojawapo kati ya njia zilizopendekezwa kusaidia nchi maskini ni ile ya msamaha wa [[madeni]]. Kutokana na hali ilivyo katika nchi nyingi ambazo hazijaendelea na zilizo na madeni makubwa ya benki na madeni ya serikali za nchi tajiri, na pia kutokana na riba ambayo zinapaswa kulipa kutokana na madeni haya (mara nyingi hupita kiwango cha fedha ambazo nchi hizi zinaweza kuzalisha kama faida kila mwaka kutokana na mauzo), kufutwa kwa madeni haya kwa kiasi fulani au kikamilifu kutawezesha mataifa haya “kujitoa shimoni”.<ref>Benki ya Dunia na Shirika la Fedha Duniani. 2001. ''Ripoti ya maendeleo ya nchi maskini zilizo na deni kubwa.'' Ilitolewa kutoka [http://worldbank.org Worldbank.org.] {{Wayback|url=http://worldbank.org/ |date=20180313170039 }}</ref> Nchi maskini zikiacha kutumia pesa zao kulipa madeni haya, zitaweza kutumia pesa hizo kwa mambo muhimu zaidi yanayosaidia kupunguza umaskini kama vile kutoa huduma za kimsingi za afya na elimu.<ref> http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4081220.stm kusamehewa kwa madeni kwa nchi za Kiafrika</ref> Mataifa mengi yalianza kutoa huduma, kama vile huduma za bure za afya kuanzia hapo awali ingawa miundombinu ya afya haingehimili hayo. Yaliweza kufanya hivi kutokana na akiba za awamu kadhaa za [[kusamehewa madeni]] mwaka [[2005]]. <ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4883062.stm Zambia overwhelmed by free health care]</ref> Mojawapo ya mbinu mpya zinazopendwa za kiteknolojia zinazohakikisha ukuaji wa uchumi na kupunguza umaskini ni mikopo midogo iliyoanzishwa na [[Benki ya Grameen]] mwaka wa 1976 nchini Bangladesh. Dhana hapa ni kuwapa wakulima au vijiji mikopo midogo ili waweze kununua vitu wanavyovihitaji ili kuogeza mapato yao. Mfano maalum ni ule wa Benki ya Watu ya serikali ya [[Uthai]] inayotoa mikopo ya kati ya Dola 100 na 300 kuwasaidia wakulima kununua vifaa au mbegu, kuwasaidia wauzaji wa mtaani kununua bidhaa za kuuza au kuwawezesha wengine kufungua maduka madogo. Pia, biashara ndogo ndogo katika Jamhuri ya Dominika ni kuwawezesha wanawake wengi kupata ajira na kulipwa mapato yao wenyewe.<ref name="Grasmuck 2000"> Grasmuck, Sherri na Espinal, Rosario. 2000. Mafanikio au Mwanamke soko Uhuru? Mapato, itikadi, na Uwezeshaji kati Microentrepreneurs katika Jamhuri ya Dominika. Society jinsia na 14 (2) :231-255.</ref> Wakati kuendeleza mwanamke na msimamo wake wa kaya kiuchumi, microloans kuwawezesha wanawake na kuwawezesha voice maoni yao katika kaya ujumla maamuzi.<ref name="Grasmuck 2000"/> Watu wengine wanasema ya kuwa kupokea misaada kutoka nchi za Ulaya kila mara huongeza umaskini na ukosefu wa usawa katika jamii kwa kuwa misaada hii huandamana na vikwazo vinavyoathiri vibaya uchumi wa nchi zinazopokea msaada,<ref> Haiti's rice farmers and poultry growers have suffered graetly since trade barriers were lowered in 1994. Na Jane Regan</ref> au kwa kuwa inaandamana na uagizaji wa bidhaa kutoka nchi wafadhili bila kuzingatia kuwa bidhaa hizo zingepatikana kwingineko kwa bei nafuu,<ref>[http://ipsnews.net/interna.asp?idnews=24509 Tied Aid Strangling Nation , Says UN] {{Wayback|url=http://ipsnews.net/interna.asp?idnews=24509 |date=20101223203509 }} na Thalif Deen</ref> au kwa kuwa msaada wa kigeni unaonekana kuwa unafaidi zaidi nchi wafadhili kuliko nchi inayopokea msaada.<ref> [http://www.globalissues.org/TradeRelated/Debt/USAid.asp US and Foreign Aid ,] GlobalIssues.org</ref> Wakosoaji pia wanasema ya kuwa sehemu ya msaada kutoka nchi za nje huibwa na serikali na maafisa [[wafisadi]] na kuwa kuongeza kiwango cha msaada kunaharibu ubora wa uongozi. Sera huelekezwa zaidi upande wa mbinu za kupata pesa zaidi za msaada kuliko kukidhi mahitaji ya wananchi.<ref name="ABC-myth"> [http://abcnews.go.com/2020/story?id=1955664&amp;page=1 MYTH : More Foreign Aid Will End Global Poverty ]</ref> Wale wanaounga mkono msaada wanasema ya kuwa matatizo haya yanaweza kutatuliwa kwa kuweka mbinu bora za [[ukaguzi]] wa namna pesa hizi zinatumika.<ref name="ABC-myth"/> Kampeni za chanjo kwa watoto kama vile [[polio]] [[ugonjwa wa kuambukizwa wa koo]] na [[ugonjwa wa surua]] zimeokoa mamilioni ya watu.<ref name="aid"/> === Taasisi bora === {{Main|Ufisadi}} Taasisi zinazoendeshwa vizuri bila [[ufisadi]] na zinazofuata [[sheria]] huunda na kuweka sheria zinazolinda usalama wa mali na biashara. Serikali za haki zinazoendeshwa vizuri zinapaswa kufanya uwekezaji katika miradi ya kitaifa inayochukua muda mrefu badala ya kupora mali kwa njia ya ufisadi.<ref name="krugman"/> Wachunguzi katika [[Chuo Kikuu cha California Berkely]] waliunda walichokiita “Kipimo cha Weberianness” ambacho hupima vipengee mbalimbali vya [[urasimu na serikali]] ambavyo [[Max Weber]] alisema kuwa ni muhimu zaidi kwa serikali iliyoendeshwa kwa [[misingi ya fikira]] zinazokubalika na sheria zaidi ya miaka 100 iliyopita. Uchunguzi linganishi umeonyesha ya kuwa kipimo hiki kina uhusiano na vipimo vya juu vya maendeleo ya kiuchumi.<ref> Evans, Peter,and James E. Rauch. 1999. "Beauraucracy and Growth : A Cross- National Analysis of the Effects of 'Weberian' State Structures on Economic Growth ." ''American Sociological Review,'' 64:748-765.</ref> Wakifuata dhana yao inayofuata mkondo sawa na huu ya uongozi bora, wachunguzi kutoka [[Benki ya Dunia]] wamepata matokeo yanayofanana: Takwimu kutoka nchi 150 imeonyesha kuwa viwango kadhaa vya kukadiria uongozi bora (kama vile uwajibikaji, ufanisi, utawala wa kisheria, kiwango cha chini cha ufisadi) vina uhusiano na viwango vya juu vya maendeleo ya kiuchumi. <ref>{{Cite conference | last = Kaufmann | first = D. | coauthors = Kraay, A; Zoido-Lobaton, P. | title = Governance Matters. | booktitle = World Bank Policy Research Working Paper no. 2196 | pages = | publisher = | date = | location = Washington DC | url = | doi = | id = | accessdate = }}</ref> [[Mpango wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]] ([[UNDP]]) ulichapisha ripoti mnamo Aprili 2000 kuhusu uongozi bora katika mataifa maskini kama njia kuu ya kuhakikisha maendeleo ya kiuchumi na kuushinda ubinafsi wa tabaka la matajiri ambao huwa na ushawishi mkubwa katika nchi hizo. Ripoti hiyo inamaliza kwa kusema ya kuwa “Bila ya [[utawala bora]], mataifa haya yakiendelea kutegemea mtindo wa maendeleo ya kiuchumi yanayotokana na msaada kutoka juu na yanayotiririka mashinani na mbinu zingine, hayatafaulu.” <ref name="undp2000"> United Nations Development Report. 2000. ''Overcoming Human Poverty: UNDP Poverty Report 2000.'' New York: United Nations Publications.</ref> Mifano ya nchi zilizo na uongozi bora unaoleta maendeleo ya kiuchumi na kupunguza umaskini ni kama [[Thailand]], [[Taiwan]], [[Malaysia]], [[Korea ya Kusini]] na [[Vietnam]], ambazo kwa kawaida huwa na serikali thabiti. Nchi hizo zina nia na uwezo wa kuunda na kuweka sera zitakazoleta maendeleo ya muda mrefu yatakayowasaidia wananchi wote, si tu matajiri. Kampuni za kimataifa hudhibitiwa ili kuhakikisha ya kuwa zinafuata kanuni zinazofaa kuhusu [[malipo na ajira]] ya wafanyakazi, zinatozwa ushuru kwa kiwango kinachofaa ili kuleta maendeleo nchini na sehemu ya faida hubaki katika nchi hizo.Faida hii huwekezwa tena ili kusaidia katika maendeleo ya nchi. Katika mwaka wa 1975, nchi ya Korea Kusini ilikuwa na [[Pato la chini la Kitaifa]] kwa kila mtu ikilinganishwa na [[Ghana]], <ref>[http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/leading-article-africa-has-to-spend-carefully-407666.html Laeding Article : Africa has to spend carefully.] {{Wayback|url=http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/leading-article-africa-has-to-spend-carefully-407666.html |date=20120124072325 }} The Independent. 13 Julai 2006.</ref> na kufikia mwaka wa 2008, ilikua kwa kiwango cha mara 17 ya kile cha Ghana.<ref>[139] ^ Maktaba ya rejea kwa mwaka 2008. $ 26.341 BNP Korea, 1513 $ Ghana. [http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=29&pr1.y=12&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=PPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database-Oktober 2008,] [[Shirika la Fedha la Kimataifa.]] Ilipatikana tarehe 14 Februari 2009.</ref> Fedha kutoka misaada na maliasili mara nyingi hugeuzwa na kuwekwa katika mikono ya watu binafsi na baadaye hupelekwa katika [[benki]] zilizo katika nchi za nje kutokana na ufisadi.<ref name="economist"> [http://www.economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=13278728 Banks, grafts and development]</ref> Ikiwa [[benki]] za Ulaya zingekataa kuweka pesa zilizoibwa, kulingana na ripoti ya shirika la [[Global Witness]], watu wa kawaida wangefaidika “kwa njia ambayo misaada ya kifedha haiwezi kufikia”.<ref name="economist"/> Ripoti hiyo ilipendekeza kuwekwa kwa sheria zinazoratibisha benki kwani hii inaweza kuwa njia bora ya kukatiza utumaji wa pesa za [[kigaidi, fedha chafu]] au [[kukosa kulipa ushuru]]. <ref name="economist"/> ==Idadi ya watu== {{stack| [[Picha:Percentage population living on less than 1 dollar day 2007-2008.png|thumb|right|Asilimia za wakazi wanaoishi kwa kiasi cha chini ya [[$]] 1.25 kwa siku. Makadirio ya [[UN]] 2000-2006.]] [[Picha:Percentage population undernourished world map.PNG|thumb|right|Asilimia za wakazi wenye njaa, [[World Food Programme]], [[2006]]]] [[Picha:Life Expectancy 2007 Est. CIA World Factbook.PNG|right|thumb|[[Matarajio ya kuishi]].]] [[Picha:UN Human Development Report 2007 (2).svg|thumb|right|[[Human Development Index]].]] [[File:2014 Gini Index World Map, income inequality distribution by country per World Bank.svg|thumb| [[Gini coefficient]], kigezo cha [[tofauti za mapato]], [[2014]].]] [[Picha:Life expectancy 1950-2005.png|thumb|right|Matarajio ya kuishi yameongezeka na kukaribiana duniani, isipokuwa Afrika Kusini kwa Sahara ambapo [[Ukimwi]] umerudisha nyuma. Jedwali linaonyesha miaka 1950-2005.]] }} {{Main|Ufukara nchi kwa nchi|Kizingiti cha ufukara}} === Umaskini uliokithiri === Umaskini hupimwa mara nyingi kama [[umaskini uliokithiri]] na [[umaskini wa kadri]] (cha mwisho kikiwa kipimo cha kutokuwa na usawa katika kiwango cha mapato). Umaskini uliokithiri unaashiria kipimo kilichowekwa ambacho hakibadiliki kamwe na ni sawa katika mataifa yote. [[Benki ya Dunia]] inafafanua umaskini uliokithiri kama kuishi kwa chini ya dola moja ya Marekani (uwezo wa ununuzi) kwa siku, na umaskini wa kadri kama kuishi kwa na chini ya dola mbili kwa siku. Inakadiria kuwa “mwaka 2001, watu bilioni 1.1 walikuwa na matumizi ya chini ya dola moja kwa siku na watu bilioni 2.7 walitumia chini ya dola mbili kwa siku.” <ref name="worldbank-Poverty">{{Rejea tovuti |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,contentMDK:20153855~menuPK:373757~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:336992,00.html |title=The World Bank, 2007, Understanding Poverty |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2019-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191107161906/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,contentMDK:20153855~menuPK:373757~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:336992,00.html }}</ref> Watoto milioni sita hufa kwa njaa kila mwaka-17,000 kila siku.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/11/17/italy.food.summit/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813170030/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/11/17/italy.food.summit/ |url-status=dead }}</ref> Idadi ya watu katika [[mataifa yanayoendelea]] wanaoishi katika umaskini uliokithiri ilishuka kutoka asilimia 28 mwaka 1990 hadi asilimia 21 mwaka 2001.<ref name="worldbank-Poverty"/> Mengi ya maendeleo haya yametokea [[Mashariki]] na [[Kusini mwa Asia]]. <ref>Shaohua Chen and Martin Ravallion, 2007, "How Have the World's Poorest Fared Since the Early 1980s?" Jedwali 3, uk 28. [http://econ.worldbank.org/external/default/main?ImgPagePK=64202990&entityID=000112742_20040722172047&menuPK=64168175&pagePK=64210502&theSitePK=477894&piPK=64210520] {{Wayback|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?ImgPagePK=64202990&entityID=000112742_20040722172047&menuPK=64168175&pagePK=64210502&theSitePK=477894&piPK=64210520|date=20070310150255}}</ref> Kuhusu Asia Mashariki, Benki ya Dunia iliripoti kuwa “idadi ya watu walioishi kwa dola mbili kwa siku ilikadiriwa kushuka hadi asilimia 27 mwaka wa [[2007]], kutoka asilimia 29.5 mwaka wa 2006 na asilimia 69 mwaka wa [[1990]].” <ref>Benki ya Dunia, 14 Novemba 2007, 'East Asia Remains Robust Despite US Slow Down' [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/0,,contentMDK:21550665~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:226301,00.html] {{Wayback|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/0,,contentMDK:21550665~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:226301,00.html |date=20110322182301 }}</ref> Katika eneo la Afrika [[Kusini kwa Sahara]] umaskini uliokithiri ulipanda kutoka asilimia 41 mwaka 1981 hadi asilimia 46 mwaka 2001, ambao ukiungana na ongezeko la idadi ya watu, uliongeza idadi ya watu wanaoishi katika umaskini kutoka milioni 231 hadi milioni 318.<ref>The Independent, 'Birth rates must be curbed to win war on global poverty ', 31 Januari 2007 [http://news.independent.co.uk/world/politics/article2201090.ece] {{Wayback|url=http://news.independent.co.uk/world/politics/article2201090.ece|date=20080119183753}}</ref> Mwanzoni mwa miaka ya 1990, baadhi ya nchi za [[Mashariki ya Ulaya]] na [[Asia ya Kati]] zilizokuwa na uchumi wa mpito, zilikabiliwa na kushuka kwa mapato kwa kiasi kikubwa.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,contentMDK:20153855~menuPK:373757~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:336992,00.html |title=Worldbank.org feference |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2019-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191107161906/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,contentMDK:20153855~menuPK:373757~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:336992,00.html }}</ref> Kuanguka kwa [[Umoja wa Kisovyeti]] kulisababisha kushuka kwa Pato la Kitaifa kwa kiwango kikubwa cha kati ya asilimia 30 na 35 kati ya mwaka wa 1990 na 1998 (ilipokuwa katika kiwango cha chini zaidi). Kutokana na hayo, viwango vya umaskini vilipanda, ingawa katika miaka ya baadaye, viwango vya mapato vilipoanza kupanda tena, viwango vya umaskini vilishuka kutoka asilimia 31.4 ya idadi ya watu hadi asilimia 19.6.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20398986~menuPK:64133163~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html. World Bank, Data and Statistics, WDI, GdF, &amp; ADI Best Databases]</ref><ref> [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E0D8163FF931A25753C1A9669C8B63 Study Finds Poverty Deepening in Former Communist Countries ,] New York Times, 12 Oktoba 2000</ref> Takwimu za Benki ya Dunia zinaonyesha kuwa sehemu ya wananchi wanaoishi katika jamii zilizo na mapato yaliyo chini ya kiwango cha umaskini imeshuka katika kila eneo la dunia tangu mwaka 1990:<ref> [http://iresearch.worldbank.org/PovcalNet/jsp/index.jsp World Bank 2007, Povcalnet Poverty Data]</ref><ref> Takwimu inaweza kuchukuliwa tena kwa kutumia meza zinazoonyesha maendeleo ya kibinadamu ya Benki ya Dunia ya 2007 na kutumia kiwango cha umaskini cha Dola 32.74 kwa mwezi katika mwaka wa 1993 Pato la kitaifa .</ref> {| class="wikitable" |- data="http://en.wikipedia.org/wiki/Poverty" ! Eneo ! 1990 ! 2002 ! 2004 |- | Asia ya Mashariki na Pacific | 15.40% | 12.33% | 9.07% |- | Ulaya na Asia ya Kati | 3.60% | 1.28% | 0.95% |- | Amerika Kusini na Caribbean | 9.62% | 9.08% | 8.64% |- | Mashariki ya Kati na Kaskazini mwa Afrika | 2.08% | 1.69% | 1.47% |- | Asia Kusini | 35.04% | 33.44% | 30.84% |- | Afrika Kusini kwa Sahara | 46.07% | 42.63% | 41.09% |} Ishara zingine za maendeleo pia zimekuwa zikiendelea kufanya vyema. [[Matarajio ya miaka ya kuishi]] pia yameongezeka kwa kiwango kikubwa katika nchi zinazoendelea tangu [[Vita vya Pili vya Dunia]] na yameanza kukaribia yale ya nchi zilizoendelea. [[Vifo vya watoto]] vimepungua katika maeneo yote yanayoendelea duniani. Idadi ya watu duniani wanaoishi katika mataifa ambapo mgao wa chakula uko chini ya kalori 2,200 ([[Kilojuli]] 9200) kwa siku ilipungua kutoka asilimia 56 katikati ya miaka ya 1960 hadi chini ya asilimia 10 kufikia [[miaka ya 1990]]. Mienendo sawa na huo wa awali ilirekodiwa katika [[elimu]], usambazaji wa [[maji safi]] na [[umeme]] na bidhaa za msingi zinazotumiwa na wanunuzi.<ref>[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6VC6-4F02KWN-8&amp;_user=10&amp;_coverDate=01%2F01%2F2005&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=summary&amp;_orig=browse&amp;_sort=d&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=3c12cc79f8121ee4e000396b0273a1eb World Development Volume 33, Issue 1, Januari 2005, Makala 1-19, Why Are We Worried About Income? ?] {{Wayback|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VC6-4F02KWN-8&_user=10&_coverDate=01%2F01%2F2005&_rdoc=1&_fmt=summary&_orig=browse&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=3c12cc79f8121ee4e000396b0273a1eb |date=20071011122228 }}[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6VC6-4F02KWN-8&amp;_user=10&amp;_coverDate=01%2F01%2F2005&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=summary&amp;_orig=browse&amp;_sort=d&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=3c12cc79f8121ee4e000396b0273a1eb Nearly Everthing That Matters is Converging.] {{Wayback|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VC6-4F02KWN-8&_user=10&_coverDate=01%2F01%2F2005&_rdoc=1&_fmt=summary&_orig=browse&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=3c12cc79f8121ee4e000396b0273a1eb |date=20071011122228 }}</ref> Vipimo hivi vimekosolewa na watu mbalimbali.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://socialanalysis.org/ |title=Institute of Social Analysis |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2010-06-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100629122044/http://www.socialanalysis.org/ }}</ref> [[Shaohua Chen]] na [[Martin Ravallion]] wanasema kuwa ingawa “ni wazi ya kuwa idadi ya watu fukara imeshuka... bila usawa katika maeneo yote... nchi zinazoendelea mbali na Uchina na India hazijafaulu kupunguza kwa kiwango cha maana idadi ya watu maskini. Kutokana na ongezeko la idadi ya watu duniani, idadi isiyobadilika ya watu maskini ingehusishwa na kiwango kinachopungua." Tukitazama idadi ya wanaoishi kwa chini ya Dola moja kwa siku, bila kuhesabu Uchina na India, tunaona ya kuwa idadi hii ilipunguka kutoka asilimia 31.35 hadi 20.70 kati ya mwaka wa 1981 na 2004.<ref> Shaohua Chen and Martin Ravallion, 2007, "How have the World's Poorest Faired Since the 1980's?" [http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/2007/04/16/000016406_20070416104010/Rendered/PDF/wps4211.pdf]</ref> Ripoti ya 2007 ya Benki ya Dunia inayoitwa "Global Economic Prospects" inatabiri kuwa kufikia mwaka wa 2030, idadi ya watu watakaokuwa wakiishi kwa chini ya Dola moja kwa siku itakuwa imepungua kwa nusu, hadi watu milioni 550. Mwananchi wa kawaida anayeishi katika kile tulichokiita [[dunia ya tatu]] ataishi vyema sawa na namna ambavyo wananchi wa [[Ucheki]] na [[Slovakia]] wanavyoishi leo. Nchi nyingi za Afrika zitakuwa na matatizo ya kujaribu kufikia nchi nyingine zinazoendelea na hata ikiwa hali itabadilika kikamilifu, ripoti hii inaonya ya kuwa kufikia 2030, Afrika itakuwa na idadi kubwa zaidi ya watu maskini kuliko hali ilivyo sasa.<ref>[http://www.montereyherald.com/mld/montereyherald/business/16350847.htm World Bank has Good News About the Future,] {{Wayback|url=http://www.montereyherald.com/mld/montereyherald/business/16350847.htm|date=20081204203622}} na Andrew Cassel, [[The Philadelphia Inquirer.]] 30 Desemba 2006</ref> Sababu za ukuaji wa uchumi katika [[Mashariki mwa Asia]] na [[Asia ya Kusini]] zinatokana na kutoendelea kwao ikilinganishwa na maeneo mengine. Hii ni kulingana na nadharia ya kuja pamoja au nadharia ya sharti la kukusanyika pamoja. Kwa kuwa uchumi wa nchi hizi ulianza kupata usasa baada ya mataifa tajiri, uliweza kufaidika kwa kuiga maendeleo ya kiteknolojia yatakayouwezesha kuwa na viwango vikubwa zaidi vya uzalishaji ambavyo vimeundwa kwa karne nyingi katika mataifa tajiri. === Umaskini wa kadri === Umaskini wa kadri huangalia umaskini kama inavyoelezwa na jamii na unategemea muktadha wa kijamii, kwa hiyo umaskini wa kadri ni kiwango cha ukosefu wa usawa katika mapato. Kwa kawaida, umaskini wa kadri hupimwa kwa kuchukua idadi ya watu walio na mapato madogo zaidi ikilinganishwa na kiwango cha kawaida cha mapato. Kuna njia zingine tofauti za kupima [[ukosefu wa usawa wa mapato]], kwa mfano [[Mgao wa Gini]] na [[Kipimo cha Theil]]. Makadirio ya umaskini wa kadri hutumika kama viwango maalum vya kupima kiwango cha umaskini katika mataifa mengi yaliyoendelea. Takwimu hizi za umaskini hupima kutokuwa sawa badala ya ukosefu wa mali au shida. Vipimo hivi huwa vinafanywa kwa msingi wa mapato ya mtu binafsi ya kila mwaka na haviangalii ujumla wa mali. [[Kiwango cha umaskini]] kinachotumika katika mataifa wanachama wa [[OECD (Shirika la Ushirikiano wa Kiuchumi na Maendeleo)]] na [[Muungano wa mataifa ya Ulaya]] ni yale yaliyo na misingi yake katika “umbali wa kiuchumi”, kiwango cha mapato kikiwa ni asilimia 60 ya mapato ya kadri ya kila nyumba.<ref>{{Rejea tovuti |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/8177864.stm |title = Just what is poor? |accessdate = 2008-09-25 |author = Michael Blastland |publisher = BBC NEWS |date = 2009-07-31 }}</ref> === Vipengee vingine === [[Picha:Wadala slums - Mumbai.jpg|thumb|Eneo la mabanda mjini Mumbai, India. Asilimia 60 ya wakazi wa Mumbai wapatao milioni 18 wanaishi katika maeneo ya mabanda. <ref>Spiegel kwa mtandao. 28 Februari 2007.</ref>]] Vipengee vya uchumi vya umaskini vinajihusisha na mahitaji ya kifedha, na hasa yale yanayohitajika katika maisha ya kila siku kama vile [[chakula]], mavazi, nyumba, au [[maji salama]]. Umaskini, kwa mtazamo huu, unaweza kueleweka kama hali ambapo mtu au jamii inakosa mahitaji ya msingi inayohitaji ili kuishi vizuri na kuwa na maisha bora, hasa kutokana na ukosefu wa mapato unaoendelea. Udadisi wa vipengee vya kijamii vya umaskini unaonyesha kuwa kuna uhusiano kati ya umaskini na ugawaji raslimali na mamlaka katika jamii na inaonyesha kuwa umaskini unaweza kuwa unatokana na upungufu wa “uwezo” wa watu kuishi maisha ambayo wangeyapendelea.<ref>Amartya Sen, 1985, Commodities and Capabilities, Amsterdam, New Holland, cited in Siddiqur Rahman Osmani, 2004, Evolving Views on Poverty: Concept, Assessment, and Strategy , [http://www.adb.org/Documents/Papers/Evolving_views_poverty/default.asp ADB.org] {{Wayback|url=http://www.adb.org/Documents/Papers/Evolving_views_poverty/default.asp |date=20090815101017 }}</ref> Vipengee vya kijamii vya umaskini ni pamoja na [[ukosefu wa habari]], elimu, huduma za afya]] au [[mamlaka ya kisiasa]]. <ref> [http://www.paho.org/english/sha/be_v23n1-glossary.htm A Glossary for Social Epidemiology] Nancy Krieger, PhD, [[Harvard School of Public Health]]</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.journalofpoverty.org/JOPPURP/JOPPURP.HTM |title=Journal of Poverty |accessdate=2009-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512074344/http://www.journalofpoverty.org/JOPPURP/JOPPURP.HTM |archivedate=2012-05-12 }}</ref> Umaskini pia unaweza kueleweka kama kipengee kinacholeta tofauti za kitabaka [[katika jamii]] na ukosefu wa usawa katika uhusiano wa kijamii, unaojitokeza kwa njia ya kutengwa katika jamii, kuwategemea wengine na kupunguka kwa uwezo wa kujihusisha au kuendeleza uhusiano wa maana na watu wengine katika jamii.<ref> H Silver , 1994, social exclusion and [[social solidarity ]], in International Labour Review, 133 5-6</ref><ref> G Simmel, The Poor , Social Problems 1965 13</ref><ref> P Townsend, 1979, Poverty in the UK , Penguin</ref> Uchunguzi wa Benki ya Dunia wa “Sauti za Wanyonge”, ambao ilifanya uchunguzi kati ya watu maskini 20,000 katika mataifa 23, unaorodhesha mambo kadhaa ambayo watu maskini wametambua kuwa na uhusiano na umaskini.<ref> [http://www1.worldbank.org/prem/poverty/voices/ Voices of the Poor ]</ref> Hayo ni pamoja na: * Maisha ya kutojali * Maeneo yaliyotengwa * Vikwazo vya kimaumbile * Uhusiano kati ya wake na waume * Matatizo katika uhusiano wa kijamii * Ukosefu wa usalama * Utumiaji mbaya wa mamlaka * Kuondoa mamlaka katika taasisi * Uwezo uliowekewa vizuizi * Mashirika ya kijamii yasiyo na uwezo wa kutosha David Moore, katika kitabu chake ''Benki ya Dunia,'' anasema ya kuwa udadisi mwingine wa umaskini unaonyesha dharau, na wakati mwingine ubaguzi wa rangi, na mtazamo mbaya kwa watu maskini unaowaonyesha kama watu wanyonge wanaongojea tu kupokea msaada.<ref> Kifungu kuhusu Sauti za Maskini katika kitabu cha David Moore kilichohaririwa na Benki ya Dunia: Development, Poverty, Hegemony (University of KwaZulu-Natal Press, 2007)</ref> [[Picha:Camden NJ poverty.jpg|thumb|[[Camden, New Jersey]] ni moja ya majimbo maskini zaidi ya Marekani.]] Ufukara uliokithiri, neno ambalo lilivumbuliwa na Michael Lipton,<ref> Lipton, Michael (1986), 'Seasonality and ultra- poverty ', Sussex, IDS Bulletin 17.3</ref> unaashiria hali ya kuhesabiwa kati ya watu maskini zaidi kati ya jamii maskini katika nchi zenye mapato madogo. Lipton alieleza ufukara uliokithiri kama kupokea chini ya asilimia 80 ya kiwango cha chini zaidi cha kalori kinachopaswa kuchukuliwa na mwili na wakati huo huo kutumia zaidi ya asilimia 80 ya mapato kununua chakula. Kwa upande mwingine, ripoti moja ya 2007 iliyotolewa na Taasisi ya Kimataifa ya Uchunguzi kuhusu sera ya Chakula ilifafanua ufukara uliokithiri kama kuishi kwa chini ya senti 54 kwa siku.<ref> International Food Policy Research Insitute , "The World's Most Deprived. Characteristics and Causes of Extreme Poverty and Hunger,” Washington: IFPRI Oktoba 2007</ref> [[Shirika lisilo la kiserikali la BRAC]] limeanzisha mradi unaoitwa “Kuwalenga wanaoishi katika ufukara uliokithiri” unaonuia kutatua ufukara uliokithiri kwa kufanya kazi pamoja na wanawake fukara kwa kiwango binafsi.<ref> Matin, Imran, et al,, "Crafting a Graduation Pathway for the Ultra-poor: Lessons and Evidence from a BRAC Programme,” Research and Evaluation Division Working Paper, BRAC, 2008 : [http://ideas.repec.org/p/ess/wpaper/id1548.html Research Papers in Economics ]</ref> === Ufukara wa hiari === {{See also|Ufukara wa hiari|Kuishi bila makuu}} {{pquote|'Tis the gift to be simple,<br />'tis the gift to be free,<br />'tis the gift to come down where you ought to be,<br />{{nowrap|And when we find ourselves in the place just right,}}<br />It will be in the valley of love and delight.|Shaker song.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www2.gol.com/users/quakers/simple_gifts.htm |title=Simple Gifts |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2010-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106073724/http://www2.gol.com/users/quakers/simple_gifts.htm }}</ref>}} Kati ya watu wengine, kama vile [[watawa]], umaskini unachukuliwa kuwa jambo linalohitajika na kutamanika, na linapokewa kwa [[mikono]] miwili ili kuweza kufikia kiwango fulani cha kiroho, kitabia au kiakili. Umaskini hueleweka kuwa kiungo muhimu cha kuachana na mambo ya [[dunia]] katika [[dini]] kama vile [[Ubuddha]] (kwa watawa pekee, si kwa wafuasi wengine) na wafuasi wa [[Ujaini]], ilhali kwa [[Wakatoliki]] hii ni moja kati ya [[mashauri ya Kiinjili]]. Mashirika kadhaa huwa na [[nadhiri]] ya kuishi katika hali ya ufukara. Kwa mfano [[itikadi]] za wafuasi wa [[Mtakatifu]] [[Fransisko wa Asizi]] zinapinga umiliki wowote wa [[mali]] katika ngazi ya mtu binafsi au katika [[jumuia]]. Ingawa umiliki wa mali na bidhaa haukubaliwi kwa wafuasi wa Mtakatifu [[Benedikto wa Nursia]], kufuatia [[kanuni ya Mt. Benedikto]], [[monasteri]] zimekubaliwa kumiliki mali na [[pesa]] na [[historia]] inaonyesha kuwa makao kadhaa ya watawa hao yalikusanya mali nyingi mno. Katika [[muktadha]] huo wa [[nadhiri]] za kitawa, umaskini unaeleweka kama njia ya kujinyima ili kuhudumia wengine. Mwaka wa [[1217]] [[Papa Honorius III]] aliandika kwamba wafuasi wa Mtakatifu [[Dominiko Guzman]] "waliishi maisha ya umaskini wa hiari, wakijitia hatarini na kuteseka, ili wengine wapate kuokolewa”. Kufuatia [[tahadhari]] ya [[Yesu]] kuwa mali ni kama [[miiba]] ambayo huzuia [[mbegu]] nzuri ya Neno la Mungu kukua ([[Math]] 13:22) umaskini wa hiari unaeleweka na [[Wakristo]] kama jambo lenye faida kuu kwa mtu binafsi - njia ya [[kujiadilisha]] ambapo mtu hujitenga na vitu vingine vinavyovutia fikira zake na kumtenganisha na [[Mungu]]. ==Mtazamo wa mifumo mbalimbali duniani== Mtazamo wa mifumo ya kidunia unatabiri ya kuwa mataifa yanayoendelea hayataweza kukua ipasavyo kiuchumi katika miaka ijayo ikiwa bado yana [[uwekezaji]] mkubwa wa [[makampuni ya kimataifa]] kutoka nchi zilizoendelea. Ingawa kuna tofauti kati ya mataifa hayo yanayoendelea, chunguzi kadhaa zilizofanywa na wanasosholojia zimeonyesha kuwa mengi ya mataifa yanayoendelea yaliyo na uwekezaji mkubwa kutoka mataifa yaliyoendelea yana ukuaji mdogo zaidi wa kiuchumi kwa muda mrefu.<ref name="chasedunn1975">Chase-Dunn, Christopher. 1975. "“The Effects of International Economic Dependence on Development and Inequality: A Cross-National Study.” ''American Sociological Review,'' 40:720-738.</ref><ref name="chasedunn1989">Chase-Dunn, Christopher. 1989. ''Global Formation: Structures of the World-Economy. '' Oxford, England: Oxford University Press.</ref><ref name="bornschierandchasedunn1985">Bornschier, Volker, and Christopher Chase-Dunn. 1985. ''Transnational Corporations and Underdevelopment.'' New York: Praeger.</ref><ref name="bornschieretall1978">Bornschier, Volker, Christopher Chase-Dunn,and Richard Rubinson. 1978. "Cross-National Evidence of the Effects of Foreign Investment and Aid on Economic Growth and Inequality: A Survey of Findings and a Reanalysis ." ''American Journal of Sociology,'' 84:651-683.</ref><ref name="snyderandkick1979">Snyder, Daudi, na Edward Kick. 1979. "“Structural Position in the World System and Economic Growth, 1955-1970: A Multiple Analysis of Transnational Interactions.” ''American Journal of Sociology,'' 84:1096-1128.</ref><ref>Stokes, Randall, na Daudi Jaffee. 1982. "Another Look at the Export of Raw Materials and Economic Growth." American Sociological Review, 47:402-407.</ref><ref>Nolan, Patrick D. 1983. "Status in the World Economy and National Structure and Development." International ''Journal of Contemporary Sociology,'' 24:109-120.</ref> Hata hivyo, uchunguzi huo wote ulifanywa zaidi ya miaka ishirini iliyopita na ulitumia njia mbovu za kupata takwimu. Utafiti uliofanywa hivi karibuni unaonyesha kuwa kwa ujumla uwekezaji wa moja kwa moja wa kigeni hufaidi nchi pokezi ingawa athari zake si sawa kila mahali. Kutegemea sifa za nchi nyingine, huenda uwekezaji wa nchi za kigeni usiwe na athari yoyote, nzuri au mbaya, kwa maendeleo.<ref>Theodore H. Moran, Edward M. Graham na Magnus Blomström, eds. "Does Foreign Direct Investment Promote Development?" Peterson Institute for International Economics, Mei 2005 [http://bookstore.petersoninstitute.org/book-store/3810.html Peterson Institute and ] {{Wayback|url=http://bookstore.petersoninstitute.org/book-store/3810.html |date=20091203041632 }}[http://www.iie.com/publications/briefs/bk-fdi.pdf IIE.com] {{Wayback|url=http://www.iie.com/publications/briefs/bk-fdi.pdf |date=20100109015217 }}</ref><ref>Carkovic, Maria V na Levine, Ross, Does Foreign Direct Investment Accelerate Economic Growth ? (Juni 2002). [[University of Minnesota]] Department of Finance Working Paper. Inapatikana [http://ssrn.com/abstract=314924 SSRN.com au DOI: 10.2139/ssrn.314924]</ref> Nadharia za mfumo wa kidunia zinaonyesha ya kuwa sera bora zaidi inayoweza kufuatwa na nchi yoyote ni ile ya [[autarkia]] ama kufanya biashara na mataifa mengine yanayoendelea pekee. Hata hivyo, mataifa makubwa yaliyofuata sera hiyo kama vile Uchina na India kabla ya mwaka wa 1980 yalishuhudia kuzorota kwa uchumi na kuongezeka kwa umaskini. Baadhi ya mataifa ya Amerika ya Kusini ambayo pia yalijaribu kutegemea sera hiyo ya maendeleo kwa kutumia mtazamo wa ndani pia yalipata matokeo sawa na hayo.<ref>Smith na Todaro, "Economic Development". Addison-Wesley series in Ecnomics. 2006</ref> Inaonekana kuwa kuna sababu nyingi za athari mbaya ya utawala wa mataifa tajiri. Sababu kuu ni tatizo la ''kupotoka kwa miundo.'' Katika uchumi ambao haujapotoka [[maliasili]] huzindua mfululizo wa shughuli zinazoleta faida, [[nafasi za kazi]] na [[ukuaji]]. Tutachukua mfano wa nchi iliyoendelea na iliyo na idadi kubwa ya madini ya [[shaba]] ardhini. Nafasi za kazi zinapatikana na faida inatengenezwa kwanza kutokana na uchimbaji wa madini ya shaba. Kisha nafasi nyingine za kazi na faida zaidi inapatikana wakati shaba inapotengenezwa kuwa [[chuma]] na bidhaa hizi kuuzwa na kampuni [[ndogo ndogo]], ,ambazo pia zinaongeza nafasi za kazi na faida. Kutokana na mchakato huu wote, kuna mfululizo wa nafasi za kazi na faida ambazo huleta ukuaji wa kiuchumi pamoja na mapato ambayo yanaweza kutumika kuendeleza nchi kwa ujenzi wa vitu kama [[barabara]], [[umeme]] na [[taasisi za mafunzo]]. Lakini shaba ikichimbwa katika nchi inayoendelea na iliyo na uhusiano na nchi iliyoendelea, madini hayo yanapelekwa kwa nchi iliyoendelea ambako mfululizo wa kuitengeneza unamalizikia. Nafasi za kazi zilizosalia na faida zote zinzotokana na mfululizo wa shughuli hizi zinapotelea katika nchi zilizoendelea. Huu ni mfano wa kupotoka kwa miundo.<ref name="chasedunn1975"/> Athari nyingine ni ile ya kuvurugwa kwa [[ukulima]]. Kabla ya kuanzishwa kwa mfumo wa kisasa wa dunia, ukulima ulikuwa unafanywa ili kukidhi mahitaji ya kijamii, na kulikuwa hakuna haja ya kutumia mbinu za kilimo za kupunguza kiwango cha ajira. Kutokana na mbinu hizi za awali na ukosefu wa soko kubwa kwa bidhaa, chakula kilikuwa kinauzwa kwa bei ya chini zaidi, sehemu ya mashamba iliachiwa [[wakulima wadogo]], na nafasi za kazi zilikuwa nyingi zaidi. Hata hivyo, kutokana na ukulima wa mauzo katika nchi za nje na mbinu za kupunguza kiwango cha ajira kwa ukulima, chakula kimekuwa ghali zaidi, wakulima wadogo wanafukuzwa kutoka kwa mashamba ili nafasi zaidi ya kukuza bidhaa za kuuzwa katika soko la dunia ipatikane, na mashine zaidi zinatumiwa kufanya kazi, na hivyo kusababisha upungufu wa nafasi za kazi. Faida zinakiendea kikundi kidogo cha wanaomiliki ardhi na kampuni za kimataifa za kilimo, huku wasiomiliki ardhi wakipoteza kazi zao, ardhi, na mapato ambayo yananawazuia kuwa wanunuzi wanaohitajika kuhakikisha kukua kwa uchumi. Tatizo la tatu kwa mataifa yanayoendelea ni [[mizozano ya kitabaka]]. [[Tabaka la wenye uwezo wa kiuchumi na kisiasa]] katika mataifa yanayoendelea huwakaribisha zaidi watu kutoka tabaka la watu wanaomiliki makampuni kwa kuwa wanajua ya kwamba kampuni hizi zinafanya uwekezaji katika nchi zao kutokana na gharama ya chini ya [[ajira]] kiwango cha chini cha ushuru kutokuwa na [[vyama vya wafanyakazi]], na mambo mengine kama vile sheria dhaifu za mazingara, ambazo zinajali zaidi masilahi ya makampuni hayo ya kimataifa. ==Tazama pia== * [[Umaskini wa vipengele vingi]] * [[Orodha ya nchi kwa Pato la Taifa]] * [[Njaa]] * [[Maendeleo]] * [[Kitongoji duni]] * [[Watoto wa mitaani]] * [[Benki ya Dunia]] * [[Siku ya Chakula Duniani]] ==Tanbihi== {{Marejeo}} ==Kusoma zaidi== <div class="references-2column"> * [http://www.ifpri.org/pubs/jhu/agresearchlive.asp Agricultural Research, Livelihoods, and Poverty: Studies of Economic and Social Impacts in Six Countries ] Ilihaririwa na Michelle Adato na Ruth Meinzen-Dick (2007), [[Johns Hopkins University Press]] [http://www.ifpri.org/pubs/fpr/pr16.pdf Food Policy Report (Brief)] * [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:21050421~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html World Bank, Can South Asia End Poverty in a Generation?] {{Wayback|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:21050421~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html |date=20080415192500 }} * [http://womennewsnetwork.net/2007/08/28/%e2%80%9ceducate-a-woman-you-educate-a-nation%e2%80%9d-%e2%80%93-south-africa-aims-to-improve-its-education-for-girls/ "Educate a Woman, You Educate a Nation" - South Africa Aims to Improve its Education for Girls] {{Wayback|url=http://womennewsnetwork.net/2007/08/28/%e2%80%9ceducate-a-woman-you-educate-a-nation%e2%80%9d-%e2%80%93-south-africa-aims-to-improve-its-education-for-girls/ |date=20091213070657 }} WNN - Women News Network. 28 Agosti 2007. Lys Anzia * [[Anthony Atkinson.]] ''Poverty in Europe 1998'' * Betson, David M., and Jennifer L. Warlick "Alternative Historical Trends in Poverty." American Economic Review 88:348-51. 1998. in JSTOR * Brady , David "Rethinking the Sociological Measurement of Poverty" Social Forces 81#3 2003, uk. 715–751 Online in Project Muse. Ufupisho: Inaangazia makosa ya vipimo maalum za Amerika; inaangalia maendeleo kadhaa ya kinadharia na kimbinu katika upimaji wa umaskini. Inasema ya kuwa vipimo vya kupima kiwango cha umaskini vinapaswa (1) kupima viwango vinavyotofautiana katika historia kwa ufanisi; (2) viwe linganishi, sio visivyoweza kulinganishwa; (3) kutazama umaskini kama kutengwa kijamii; (4) Kuangalia athari za kodi, uhamishaji na faida katika nchi; na (5) kujumuisha kina cha umaskini na ukosefu wa usawa kati ya watu maskini. Kisha, makala haya yanachambua masomo ya kisoshiolojia yaliyochapishwa tangu 1990 ili waweze kutazama maoni yao kwa vigezo hivi. Makala haya yanatetea vipimo vitatu mbadala vya umaskini: kipimo cha vipindi, kipimo kinachotunia nambari, na ujumla wa nambari zote. Mwisho, kwa kutumia [[Uchunguzi wa mapato wa Luxembourg]], kinachunguza muundo wa mambo yanayojirudia baada ya majaribio kadhaa yanayotumia vipimo hivi vitatu, katika demokrasia za kibepari kutoka 1967 hadi 1997. Makadirio ya vipimo hivi vya umaskini yako wazi kwa wote. * Buhmann, Brigitte, Lee Rainwater, Guenther Schmaus, na Timothy M. Smeeding. 1988. "Equivalence Scales, Well-Being, Inequality, and Poverty: Sensitivity Estimates Across Ten Countries Using the Luxembourg Income Study (LIS) Database." "Uhakiki wa Mapato na Mali 34:115-42. * Cox, W. Michael, and Richard Alm. ''Myths of Rich and Poor'' 1999 * Danziger, Sheldon H., and Daniel H. Weinberg "The Historical Record: Trends in Family Income, Inequality, and Poverty." Kurasa za. 18-50 katika ''Confronting Poverty: Prescriptions for Change'' ilihaririwa na Sheldon H. Danziger, Gary D. Sandefur, na Daniel. H. Weinberg. Russell Sage Foundation. 1994. * Firebaugh, Glenn. "Empirics of World Income Inequality." ''American Journal of Sociology'' (2000) 104:1597-1630. katika JSTOR * [[Gans, Herbert, J.]] [http://www.sociology.org.uk/as4p3.pdf • Gans, Herbert, J., "The Uses of Poverty: The Poor Pay All",] Social Policy , Julai / Agosti 1971: uk. 20-24 * [[George, Abraham]], [http://knowledge.wharton.upenn.edu/india/article.cfm?articleid=4114&amp;specialid=1&amp;CFID=1824805&amp;CFTOKEN=37907590 Wharton Business School Publications - Why the Fight Against Poverty is Failing: A Contrarian View] * Gordon, David M. ''. Theories of Poverty and Underemployment: Orthodox, Radical, and Dual Labor Market Perspectives. '' 1972. * Haveman, Robert H. ''Poverty Policy and Poverty Research'' [[University of Wisconsin Press]] 1987. * John Iceland; ''Poverty in America : '' A Handbook University of California Press, 2003 * Alice O'Connor; ; "Poverty Research and Policy for the Post-Welfare Era" Annual Review of Sciology , 2000 * Osberg, Lars, na Kuan Xu. "International Comparisons of Poverty Intensity: Index Decomposition and Bootstrap Inference. ''" The Journal of Human Resources'' 2000. 35:51-81. * Paugam, Serge. "Poverty and Social Exclusion: A Sociological View." Uk 41-62 katika ''The Future of European Welfare,'' imehaririwa na Martin Rhodes na Yves Meny, 1998. * [[Pressman, Steven]], ''Poverty in America: An Annotated Bibliography. '' University Press of America and Scarecrow Press, 1994 * Rothman, David J., (mhariri). "The Almshouse Experience", katika mfululizo ''Poverty,U.S.A The Historical Record '' 1971. ISBN 0-405-03092-4 * [[Amartya Sen;]] ''Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation'' Oxford University Press, 1982 * [[Amartya Sen.]] ''Development as Freedom'' (1999) * Smeeding, Timothy M., Michael O'Higgins, na Lee Rainwater ''Poverty, Inequality and Income Distribution in Comparative Perspective.'' Urban Institute Press 1990. * [[Stephen C. Smith]], ''Ending Global Poverty: A Guide to What Works,'' New York: Palgrave Macmillan, 2005 * Triest, Robert K. ""Has Poverty Gotten Worse?" ''Journal of Economic Perspectives '' 1998. 12:97-114. * Frank, Ellen, [http://www.dollarsandsense.org/archives/2006/0106dollar.html ''Dr. Dollar: How Is Poverty Defined in Government Statistics?'' ] {{Wayback|url=http://www.dollarsandsense.org/archives/2006/0106dollar.html |date=20210227135926 }} [[Dollars &amp; Sense]], Januari / Februari 2006 * Bergmann, Barbara. [http://www.dollarsandsense.org/archives/2000/0300bergmann.html "Deciding Who's Poor" ,] [[Dollars &amp; Sense]], Machi / Aprili 2000 * {{Rejea kitabu |author=Babb, Sarah |title=Behind the Development Banks: Washington Politics, World Poverty, and the Wealth of Nations |url=https://archive.org/details/behinddevelopmen0000babb |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |pages= |isbn=9780226033655}} * Richard Wilson na Kate Pickett. "The Spirit Level", Allen Lane 2009 </div> ==Viungo vya nje== {{Commons category|Poverty}} * [http://www.dcp2.org/main/Home.html Disease control priorities project ] {{Wayback|url=http://www.dcp2.org/main/Home.html |date=20060406154431 }} Inachunguza faida za kiuchumi za kuanzisha huduma za afya * [http://hrw.org Human Rights Watch] Inachunguza unyanyasaji wa watu katika mataifa yanayoendelea duniani. * [http://www.lisproject.org Luxembourg Income Study] {{Wayback|url=http://www.lisproject.org/ |date=20051204101908 }} Ina takwimu nyingi kuhusu ukosefu wa usawa katika mapato na umaskini, na pa ina mamia ya makala ya uchunguzi yanayotumia takwimu hii. * [http://www.multinationalmonitor.org Multinational Monitor] Ripoti kuhusu mambo mabaya yanayofanywa na makampuni duniani. * [http://www.oecd.org Organization for Economic Cooperation and Development] Ina ripoti kuhusu maendeleo ya kiuchumi na uhusiano kati ya mataifa tajiri na maskini. * [http://ophi.qeh.ox.ac.uk Oxford Poverty & Human Development Initiative (OPHI)] {{Wayback|url=http://ophi.qeh.ox.ac.uk/ |date=20090316073018 }} uchunguzi kuendeleza mtazamo wa maendeleo ya binadamu kuhusu kupunguza umaskini. * [http://www.transparency.org Transparency International] Inachunguza matatizo ya serikali na ufisadi katika makampuni duniani. * [http://www.un.org/english United Nations] mamia ya ripoti za bure yanaohusiana na maendeleo ya kiuchumi na kiwango cha kuishi katika mataifa mbalimbali duniani, kama vile ''Ripoti ya Maendeleo ya Binadamu'' inayotolewa kila ''mwaka.'' * [http://www.usaid.gov US Agency for International Development] USAID ndiyo shirika kuu ya serikali ya Amerika inayojishughulisha na kutoa misaada kwa mataifa yanayoendelea. * [http://www.worldbank.org/ World Bank] Ina mamia ya ripoti zinazoweza kupakuliwa bila malipo, kama vile Ripoti ya kila mwaka ya Maendeleo Duniani. * [http://www.wfp.org World Food Program] Ina uhusiano na Umoja wa Mataifa. Mpango wa Chakula Duniani hukusanya mamia ya ripoti kuhusu njaa na kuhakikisha kuwa kuna chakula cha kutosha duniani. * [http://www.bridgesofhope.ca Bridges of Hope International Network of Development Agencies Inc.] {{Wayback|url=http://www.bridgesofhope.ca/ |date=20091128162630 }} * [http://www.catholiccharitiesusa.org/poverty Campaign to Reduce Poverty in America] {{Wayback|url=http://www.catholiccharitiesusa.org/poverty |date=20081007023936 }} * [http://www.one.org The ONE Campaign] * [http://www.endpoverty2015.org/ The United Nations Millenium Campaign ] * [http://www.standagainstpoverty.org/ Stand Against Poverty ] [[Jamii:Elimu jamii]] [[Jamii:Uchumi]] 0oew1gz0bfgf65330d49yj4icj4lmz9 0 34326 1558727 1500020 2026-05-29T14:01:45Z Riccardo Riccioni 452 1558727 wikitext text/x-wiki [[File:Olduvai Gorge or Oldupai Gorge.jpg|thumb|right|250px|[[Mandhari]] ya bonde la Oltupai.]] {{History of Tanzania}} '''Bonde la Oltupai''' (maarufu kwa [[Kiingereza]] kama '''Olduvai Gorge''') ni eneo la ki[[akiolojia]] linalopatikana katika [[mkoa wa Arusha]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], ambalo ni kati ya yale muhimu zaidi [[dunia]]ni. Hivyo ni kivutio cha [[watalii]] wengi kinachochangia [[maendeleo]] ya [[Uchumi|kiuchumi]] ya nchi. [[Bonde]] hilo, ambalo lipo katika [[hifadhi ya Ngorongoro]] na karibu na ile ya [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]], ni mahali ambapo [[zamadamu]], [[viumbehai]] wa kale waliokaribiana na [[mwili]] wa [[binadamu]], waliishi tangu miaka [[milioni]] 2 hivi iliyopita. Kwa kuwa [[Mtaalamu|wataalamu]] kadhaa walidhani watu wa leo wametokana nao, eneo hilo pengine limeitwa kwa [[Kiingereza]] ''Cradle of Mankind'', ''[[kitovu]] cha binadamu'', ambao wameishi katika eneo hilo kwa walau miaka 17,000 mfululizo. Katika eneo hili [[akiolojia|mwanaakiolojia]] [[Mary Leakey]] ndipo alipogundua [[fuvu]] la [[kichwa]] la kiumbe wa kale wa jamii hiyo. Pamoja na [[baki|mabaki]] ya [[mifupa]] ya [[tembo]], [[kongoo]] wenye [[pembe]] kubwa na [[mbuni]], [[tarehe]] [[17 Julai]] [[1959]] aligundua mabaki ya fuvu la kichwa la ''[[Paranthropus boisei]]'' au ''Australopithecus boisei'' (pamoja na [[Mume|mumewe]] alimuita kwanza ''[[Zinjanthropus]]'') ambalo lipo katika [[Makumbusho ya Kitaifa Dar es Salaam]]. Huyo siku hizi hadhaniwi tena kuwa mtangulizi wa binadamu wa sasa. Baada ya hapo [[familia]] hiyo ya [[watafiti]] iligundua pia huko mabaki ya [[Homo habilis]] na mengine kama ya [[Homo ergaster]] au [[Homo erectus]] wa awali, yaani spishi zilizoelekea [[umbile]] la binadamu ([[ubongo]] mkubwa zaidi, mwili mwepesi, uwezo wa kutembea na kukimbia katika [[savana]]). Vilevile waligundua [[Kifaa|vifaa]] vya [[Jiwe|mawe]] vilivyoelekea [[teknolojia]] bora zaidi. Hizo zote ni shuhuda za [[mageuko ya spishi]] ambayo yanaweza kufuatiliwa kwa miaka [[laki]] kadhaa. Karibu na Olduvai Gorge, [[km]] 45 [[kusini]] kwake, kuna eneo la [[Laetoli]] ambapo mwaka [[1972]] huyohuyo Mary Leakey aligundua [[wayo|nyayo]] za kale (miaka milioni 3.7 iliyopita) za zamadamu waliotembea kwa [[Mguu|miguu]] miwili, muda mrefu sana kabla ya Homo erectus, aliyeitwa hivyo kwa sababu ya kutembea amesimama. [[Jina]] la Olduvai limetokea kwenye [[neno]] la [[Kimasai]] Oltupai lenye maana ya [[katani]] kwa kuwa katani ndiyo [[zao]] lililokuwa limesambaa sana katika eneo lile, lakini Mary Leakey hakuweza kutamka neno Oltupai, kwa hiyo katika maelezo yake aliandika Olduvai na ndilo limekuwa neno linalotumika mpaka leo. ==Tazama pia== * [[Maeneo ya Kihistoria ya Kitaifa ya Tanzania]] * [[Upatanisho wa imani na sayansi]] ==Marejeo== * Cole, Sonia (1975) ''Leakey’s Luck''. Harcourt Brace Jovanvich, New York. * Deocampo, Daniel M. (2004) "Authigenic clays in East Africa: Regional trends and paleolimnology at the [[Plio-Pleistocene]] boundary, Olduvai Gorge, Tanzania." Journal of Paleolimnology, vol. 31, p. 1-9. * Deocampo, Daniel M., Blumenschine, R.J., and Ashley, G.M. (2002). "Freshwater wetland diagenesis and traces of early hominids in the lowermost Bed II (~1.8 myr) playa lake-margin at Olduvai Gorge, Tanzania." Quaternary Research, vol. 57, p. 271-281. * Hay, Richard L. (1976) "Geology of the Olduvai Gorge." University of California Press, 203 pp. * Joanne Christine Tactikos (2006) ''A landscape perspective on the Oldowan from Olduvai Gorge, Tanzania''. ISBN 0-542-15698-9. * Leakey, L.S.B. (1974) ''By the evidence: Memoirs 1932-1951''. Harcourt Brace Jovanavich, New York, ISBN 0-15-149454-1. * Leakey, M.D. (1971) ''Olduvai Gorge: Excavations in beds I & II 1960 – 1963''. [[Cambridge University Press]], Cambridge. * Leakey, M.D. (1984) ''Disclosing the past''. Doubleday & Co., New York, ISBN 0-385-18961-3. == Viungo vya nje == * [http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/africa/olduvai_gorge.html Tovuti juu ya bonde la Oltupai] {{Wayback|url=http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/africa/olduvai_gorge.html |date=20061111094506 }} {{mbegu-jio-arusha}} [[Jamii:Historia ya Tanzania]] [[Jamii:Akiolojia]] [[Jamii:Wilaya ya Ngorongoro]] if2ef0gq8z07qwiqznui575mrs82gc5 0 55690 1558865 1548902 2026-05-30T00:55:24Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558865 wikitext text/x-wiki '''Hip-hop ya 'Tanzania''', japo huwekwa katika kundi la [[Bongo Flava]]. Hii inatokana na mchanganyiko au elementi za pop na midundo ya Kitanzania. Kumekuwa na midahalo kadha wa kadha juu ya Bongo Flava, ambayo imejiibua ikiwa kama miondoko ya pop, ya kwamba inastahili kutumia istilahi ya "hip hop" na si jina la kipekee ambalo halihusiani kabisa na elementi za hip hop,<ref>{{cite web|last=Thomas|first= A.|title= X Plastaz & Bongo Flava: Tanzanian hip hop released internationally|url=http://www.africanhiphop.com/index.php?module=subjects&func=printpage&pageid=223&scope=all|website= africanhiphop.com}}</ref> huku ikiwa inaendelea kujijenga katika misingi tofauti kabisa na hrdcore rap au, kwa mfano, kundi la [[Hip-hop]] la [[X Plastaz]], ambao wao wanatumia muziki wa kimila ya Kimasai kuundia muziki na staili yao kwa ujumla.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.afropop.org/explore/album_review/ID/2604/Bongo+Flava:+Swahili+Rap+from+Tanzania |title=Martin, Lydia. "Bongo Flava: Swahili Rap from Tanzania." afropop.org |accessdate=2010-11-20 |archive-date=2005-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051217023910/http://www.afropop.org/explore/album_review/ID/2604/Bongo+Flava%3A+Swahili+Rap+From+Tanzania |url-status=dead }}</ref> Hip hop ya Tanzania ilianza katika miaka ya 1980 wakati huo vijana wa Kitanzania walikuwa na mapenzi ya juu na muziki wa hip hop wa Marekani. Hapo awali, walichukua biti za rap na hip hop za Kimarekani na kuimbia juu yake. Wakati vijana wakirap, polepole ikaanza kujitengeneza katika maudhui ya muziki wa asili ya Kitanzania kwa kuunda muziki wa aina yake yenyewe. Matokeo yake, ikaanza kuonesha shauku kutoka kwa vijana wengine kutoka katika maeneo ya Afrika Mashariki.<ref>Mueller, Gavin. "Bongoflava: The Primer." Stylus Magazine, 12 May 2005</ref> ==Staili ya muziki wa Bongo Flava== Bongo Flava ni muziki wenye wendo kasi na huimbwa kwa Kiswahili. Jina la “Bongo Flava” linatoka na jina la utani la Dar es Salaam. Ina maana ya kwamba unahitaji akili ili uweze kuishi katika jiji hilo. Ina husisha elementi mbalimbali ili kujenga muziki huu, hasa rap ya Kimarekani, R&B, hip hop, ikiwa na twisti kali la Kiswahili ndani yake. Kama jinsi ilivyo tamaduni za muziki wa hip hop wa Kimarekani nazo zimo vilevile katika mashairi ya hip hop ya Tanzania yenye kuhusu, [[UKIMWI]], umaskini na rushwa, au kuhusu maisha, mahusiano, fedha, wivu na mapenzi.<ref name=autogenerated5>Lemelle, Sidney J. “‘Ni wapi Tunakwenda’: Hip Hop Culture and the Children of Arusha.” In The Vinyl Ain’t Final: Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, ed. by Dipannita Basu and Sidney J. Lemelle, 230-54. London; Ann Arbor, MI: Pluto Pres</ref> Bongo Flava ni mseto wa [[Afrobeat]] na melodi za Kiarabu, dancehall na midundo ya hip-hop, na mashairi ya Kiswahili.<ref>{{cite web|url=http://www.stylusmagazine.com/articles/pop_playground/bongoflava-the-primer.htm|title=Bongoflava: The Primer - Pop Playground - Stylus Magazine|publisher=|accessdate=2026-05-20|archive-date=2011-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110108044748/http://www.stylusmagazine.com/articles/pop_playground/bongoflava-the-primer.htm|url-status=dead}}</ref> Muziki huu ulianza kujengwa katika miaka ya 1980 wakati vijana wa Kitanzania walipoanza kuvutiwa kuimba muziki wa hip hop wa Marekani.Haraka wakaongeza ladha zao katika muziki huo na kutengeneza midundo yenye mahadhi ya kinyumbani, mizani, na hoja zake pia. Aina hii ya muziki imekuwa maarufu kwa haraka sana; umekuwa miongoni mwa muziki unaouza vizuri katika [[Afrika ya Mashariki]], na tayari ushapata mafaniko katika nchi za jirani kama vile [[Kenya]] na [[Uganda]], na kusambaa maeneo mengine ya Afrika na duniani kwa ujumla. Mwaka wa 2004, studio ya Kijerumani [[Out Here Records]] ilitoa kompilesheni ya CD ya Bongo Flava iliyoitwa [[Swahili Rap from Tanzania]].<ref>{{cite web|url=http://www.outhere.de/index.php?goto=r3|title=Out - here records -|publisher=|accessdate=2026-05-20|archive-date=2008-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081102015009/http://www.outhere.de/index.php?goto=r3|url-status=dead}}</ref> CD hiyo yenye dakika 70 ambayo ndani yake kuna wasanii kama [[X Plastaz]], [[Juma Nature]], na [[Gangwe Mobb]] wamefurahia usambazaji huo wa kimataifa. Wakati hip hop ya Marekani inaingia Tanzania kwa mara ya kwanza, marapa wa ndani walichukua sampuli ya midundo ya rap ya Kimarenai, na kutia maneno ya Kiswahili katika neno la Kiingereza. Bongo Flava hiyo changa na kuiingiza hip hop kutoka Marekani awali ilikumbatiwa sana na watoto wa kishua ambao waliona kama fasheni kuiga miyenendo ya Kimarekani.<ref name="tzaffairs.org">{{cite web|url=http://www.tzaffairs.org/?p=195|title=Tanzanian Affairs » BONGO FLAVA|publisher=}}</ref> Hili lilitazamiwa kama kuiga tamaduni na mitindo ya Kimarekani kwa wakati ule. Hasa walionekana kama wapenda Umarekani. Mwanzoni mwa miaka ya 1990, wakati mtindo huu unakua kwa kasi, karibia kila rapa na wafokaji walianza kuvutiwa kuimba rap hizi kwa Kiswahili. Maamuzi hayo yalipelekea muziki huo kuvutiwa na vijana wa ndani sasa hasa kwa kufuatia lugha ya Kiswahili ndiyo lugha ya taifa na ndiyo lugha ya mazungumzo kwa kila raia wa Tanzania.<ref name=autogenerated1>Lemelle, Sidney J. “‘Ni wapi Tunakwenda’: Hip Hop Culture and the Children of Arusha.” In The Vinyl Ain’t Final: Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, ed. by Dipannita Basu and Sidney J. Lemelle, 230-54. London; Ann Arbor, MI: Pluto Press.</ref> Kwa kuongezea, midundo ilihama kutoka ile midundo yenye mahadhi ya Kimarekani na kuanza kutengeza mizani, sauti na midundo ya kinyumbani zaidi. <ref name="tzaffairs.org"/> Wasanii wa Tanzania walihakikisha wanarap kwa Kiingereza, lakini watadumisha Uswahili wao katika mashairi. Kuimba kwa Kiswahili, waliweza kutunga hip hop yenye muundo wa Kiswahili huku wakidumisha hali halisi ya hip hop ya Marekani.<ref>The Language of the Young People: Rap, Urban Culture and Protest in Tanzania. Journal of Asian and African studies [0021-9096] Casco yr:2006 vol:41 iss:3 pg:229</ref> Rap hii ya Kiswahili iliendelea kutumia fasihi na mila za Kiswahili kwa kuchezea maneno na mizani ili kujieleza. Hapo awali wasaniii wengi sana walijibidisha kutumia mawazo au fikra na tamaduni za Kiswahili katika nyimbo zao kuliko kuandaa upya pop na tamaduni za Rap za Kigansta za Kimarekani.<ref name=autogenerated1 /> Uamuzi wa matumizi ya lugha umechukua nafasi nzuri katika kukuza na kukubalika kwa muziki wa Bongo Flava nchini. Ingawa kurap kwa Kiswahili kwa wasanii wengi wapya waliweza kuswahilisha hip hop ya Marekani hasa katika nyanja za kisiasa na kuihusisha na tamaduni za ndani katika Tanzania. Rapa wa Kitanzaniar Dolasoul (Ahmed Dola), ambaye alisoma nchini [[Nigeria]] na [[Uingereza]], alieleza ya kwamba muziki wa rap, hasa kwa Kiswahili, umemletea maana ya kuwawakilisha watu wake na kuongelea mabadiliko ambayo yanaweza kufanywa kwa ajili ya kesho iliyo-bora’"<ref name=autogenerated4>{{cite news| url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2822/is_3_24/ai_82803971/pg_5 | title=Language choice and hip hop in Tanzania and Malawi &#124; Popular Music and Society}} {{Dead link|date=August 2010|bot=RjwilmsiBot}}</ref> Pia ameeleza ya kwamba albamu zilitotayarishwa kwa Kiswahili na matumizi machache ya Kiingereza, inasaidia kufanya lugha yake kukubalika zaidi kimataifa. Matumizi ya lugha ya Kiswahili katika bongo flava hufikisha ujumbe na azimio kwa wasikilizaji wake, inatia hamasa ya kujivunia utaifa na tamaduni kwa ujumla. Dolasoul anasema ya kwamba matumizi ya Kiswahili na Kiingereza kiasi katika nyimbo zake, anajaribu “kuwaamsha watu wake.” Wakati huohuo, muziki wa Rap wa Kiswahili unajaribu kuwakilisha maudhui yaleyale ya rap za nje lakini katika mtindo wa Kitanzania zaidi. Katika harakati za kuchukua mifano ya marapa maarufu wa Marekani ili kutengeneza muziki wa ndani, hili limepelekea kuonekana Tanzania kama vile inagezea muziki wa nje na sehemu kubwa walionwa kama wahuni tu. Kweli kabisa hao wanaogezea rap ya kihuni ya Kimagharibi walichukuliwa kama magangsta uchwara.<ref name=Lemelle>Lemelle, Sidney J. “‘Ni wapi Tunakwenda’: Hip Hop Culture and the Children of Arusha.” In The Vinyl Ain’t Final: Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, ed. by Dipannita Basu and Sidney J. Lemelle, 240. London; Ann Arbor, MI: Pluto Pres</ref> Hivyo basi matumizi ya Kiswahili katika Rap ya Tanzania imesaidia kuazimisha maudhui ya tamaduni ya Kiafrika zaidi. Hoja zilizokuwa zinaimbwa sana ilikuwa suala la kuweka usawa kwa wanawake, ambapo kwa kipindi hiko ilikuwa imeshika hatamu kuliko yale mashairi makali. Pamoja na yote, mitindo ya kushangaza ambayo inaonekana kushika hatamu au hupendwa na vijana wengi wa Tanzania, kwa mfano uimbaji wa kundi la LWP Majitu, kulingana na [[Out Here Records]], LWP ni "moja kati ya makundi maarufu kwa mtindo wa mashairi ya kutisha"<ref>{{cite web|title=Bongo Flava|work=Out Here Records|date=15 November 2004|accessdate=6 March 2008|url=http://www.outhere.de/index.php?goto=r3|archive-date=2008-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081102015009/http://www.outhere.de/index.php?goto=r3|url-status=dead}}</ref> Aidha katika maeneo maskini ya Tanzania au yale yenye maisha mazuri, ni vigumu sana wasaniii wa rap kuweza kudumisha mila na asili, si tu nchini hata huko ulimwenguni. ==Kuibuka kwa hip-hop nchini Tanzania== [[Picha:Samia X Cool Moe Cee Ibony na Kim.jpg|thumb|Kutoka kushoto: Samia X, Cool Moe Cee, Ibony Moalim na marehemu Kim.]] [[Utamaduni wa hip hop]] nchini [[Tanzania]] ulianza mwanzoni na katikati mwa miaka ya 1980 hasa ikiwa kama harakati changa. Wakati huo mapromota na wasanii walilazimika kurekodi na kunakili muziki studio kwa zamu huku wakitumia vifaa hafifu kabisa. Rap ya awali. Haijaanza katika maeneo ya watu wenye hali ya chini ya kimaisha jijini [[Dar es Salaam]], bali katika maenoe ambayo tayari yana athira ya muziki huo hasa mijini, ambapo vijana wengi walikuwa na fursa a u uwezo wa kupata vitu na nyimbo za dunia ya Kimagharibi kupitia marafiki, familia, na nafasi za kusafiri. Cha kushangaza, muziki wa rap ulikuwa unabamba zaidi kwa watu wa hali ya wastani. Hawa walikuwa vijana wenye elimu ya kawaida, wanaojua Kiingereza na uhusiano na watu wa nchi za nje ambao wangeliweza kuwatumia kanda au CD muziki kutoka kwao. Muziki wa hip hop umetoa chanzo kizuri kwa vijana wa Kitanzania kuelezea yale ya moyoni yanayoikumba jamii yao.<ref name=autogenerated7>Lemelle, Sidney J. “‘Ni wapi Tunakwenda’: Hip Hop Culture and the Children of Arusha.” From The Vinyl Ain’t Final: Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, 230-54. Ann Arbor, MI: Pluto Press</ref> Wanafunzi hawa wa hip hop wamecheza nafasi kubwa katika uanzishwaji wa bongo flava, "hasa kwa kupitia ushiriki wa tamaduni mbalimbali za ndani ya nchi, malugha na bila kubaguana rangi na kuifanya hip hop ya nchini iwe ya kimataifa, hasa kwa kuunganisha lugha ya Wamarekani Weusi na kutia maneno ya Kiswahili na maneno ya mtaani ("Kihuni")".<ref>[http://www.today.ucla.edu/voices/h-samy-alim_hip-hop/ How hip-hop culture is changing the wor(l)d - UCLA Today Online<!-- Bot generated title -->]</ref> Katika miaka ya 1990, hip hop ya Tanzania ilhama kutoka katika misingi ya kuimba kwa kujifurahisha na kwenda kuwa muziki unaokubalika kibiashara, hii ilipelekea upate kujulikana na vijana wengine wa hali ya chini. [[Picha:Conway-francis-and-his-girlfriend-johana-back-in-the-90s 36217637841 o.jpg|thumb|Conway Francis akiwa na mpenzi wake, Johanna huko Ilala katika miaka ya 1990. Conway alikuwa mwanachama wa kundi la "Three Power Crew" ambalo ndani yake alikuwa anakuja Fresh XE, Young Millionaire na Con mwenyewe. Con alikuwa machachari sana.]] Rap ya awali ya Tanzanian ilikuwa kwa Kiingereza tu, lakini wakati mtindo huu unakua baadhi ya marapa wakaanza kuandika mashairi yao kwa Kiswahilii. Shindano la kwanza la muziki wa rap nchini Tanzania lilianzishwa na marehemu Shaban Sato mnamo 1989/90 katika ukumbi wa Lang’ata. Kupitia mashindano haya, ndipo marehemu [[Kim and the Boyz]] (Abdulhakheem Magomero) na [[Ibony Moalim]] walipopata wazo la kuanzisha mashindano makubwa ya rap maarufu kama [[Yo Rap Bonanza]] katika ukumbi uleule wa Lang’ata Kinondoni..<ref>{{cite web|url=http://www.africanhiphop.com/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=157|title=Africanhiphop.com - the foundation of African hip hop online|publisher=}}</ref> Emsii usiku huo alikuwa DJ Junior Challenger almaarufu Amani Misana (Mzee wa Pillow Talk). Usiku wa shindano uliambatana na kudansi (wakati huo waliita B Boying) akina Othman Digadiga, Sammy Cool na Bob Rich, Mzee Bachu, Ommy Sidney, Black Moses , Maganga, Hafidh, Ali Baucha wengine wengi walionesha uwezo mkali wa "Break Dancing". Kwa upande Ma-emsii walikuwa wengi sana ikiwa ni pamoja na Coneway Francis (wakati huo alionekana kuwa tishio katika rap na alivutia wengi kuingia katika shindano). Inasemekana Conway alikuwa na suati zito ambalo lililkuwa kivutio wakati huo na aliimba na dada mmoja aliyefahamika kama Janeth (Janet Jackson). Ma-emsii wengine ni pamoja na DJ Young Milionea, DJ.Danny Star, Mukama Muganda GTRM, KG 40 (Kelvin Ndunguru) na kundi lao la the Raports akiwa na wakina G Pupple(George Kusila) [[KBC]] (Kibacha) na Makili, Chief Rymson na kundi zima la Villian Gangster (baadaye ikaungana na kundi lingine la rap na kuunda [[Kwanza Unit]]), [[Eddy Cox]], [[Dika Sharp]], Fanani (Trigga F) na Ibony Moalim (ambaye wakati huu alikuwa ana floo na kurap), na wengine wengi. Katika usiku huu, Coneway Francis alitisha kupita maelezo. DJ Danny Star (aliiimba Summer Holiday Rap) KG 40 na [[Fresh XE]] ambaye kwa nyimbo hiyo hiyo ya “Piga Makofi Tafadhali ndiye aliyeibuka mshindi wa taji la Rap. Kwa bahati mbaya kukatokea vurugu, hasa kutoka kwa vijana wa Illaa na watu wengine wanaompenda Coneway Francis wakafanya fujo na kudai kuwa ushindi uende kwa Coneway hata hivyo matokeo hayakuweza kubadilishwa. Shindano la pili la Yo! Rap Bonanza, ambalo lilifanyika katika ghorofa ya saba katika hoteli ya New Africa. Safari hii, makundi ya rap yaliongezeka mno kupita wale wa kwanza. Hii sasa ilivutia hata watu kutoka nje ya Dar es Salaam, na ndiyo ilikuwa mara ya kwanza kwa Saleh Jabry kushiriki katika mashindano ya Yo Raps. Upande wa majaji alikuwepo Ibony Moalim - kama Chief Jaji, DJ Saydow, Mark (Mzungu wa Holiday Hotel),na Slim (Check Bob Maarifa). Upande wa wasanii walioshiriki ni pamoja na Kool Moe Cee, Kool X, MGM, Tough Jam, Big Money, DJ Edy Cox, Nigga One (Adili Kumbuka) na kundi zima la Raiders Posse, Chief Rymsom, Lady Tassy, Killa B, Easy B na kundi lao la the Bad Mother's, KG 40 (Kelvin Ndunguru), KBC (Kibacha), Saleh Jabry, [[P Funk]] na kundi lake la [[No Name]], Mukamuganda GTRM, Mahadia Kumbuka. Upande muongozaji wa tamasha alikuwa DJ. Rusual na lugha iliyotumika ilikuwa Kiingereza. Rusual (wa Jetset Discotheque - Msasani Beach) ndiye aliyendeshsha shindano, aliweza kurap kidogo kwa Kiswahili na hata alitia na [[Kidigo]] kuboresha na watu walipenda sana. Wakati shindano linaendelea, mmoja kati ya majaji usiku huu uzalendo ulimshinda na kuanza kuingia stejini na kuanza kuruka majoka wakati zamu ya Saleh Jabry (jaji mwenyewe alikuwa Slim - Check Bob Maarifa). Alifanya hivyo kila alipokuwa anaingia Saleh Jabry. Suala hili lilipelekea shindano hilo kusimama kwa muda hadi hapo walipopatana na majaji wenzie asifanye hivyo. Zogo lilikuwa kubwa, lakini hatimaye waliyamaliza kikubwa. Mtindo aliokuwa nao Saleh Jabry ni ule wa kuchanganya maneno ya msimu ya Kiingereza na Kiswahili kidogo. Inasemekana katika usiku huo, ni watu wawili tu ndio waliongea Kiswahili, DJ Rusual na Saleh Jabry tu, lakini wengine wote walikuwa wanamwaga Kiingereza tu (hii ikiwa kama mwigo wa mtindo halisi wa rap ya Kimarekani). Hata matusi aliyokuwa anatukanwa Slim yalikuwa kwa maneno ya msimu ya Kiingereza cha Kimarekani. Pamoja na kushiriki wasanii wengi na mazogo ya hapa na pale, mshindi wa usiku huo akawa Saleh Jabry. Tamasha/shindano hili la Yo Raps ! Bonanza ilifanyika Mara sita. Tamasha hili lilileta hamasa kwa watu wengi baadaye. Miongoni mwao akina Issa Michuzi waliokuwa tayari kutoa taarifia hizi katika magazeti nchini. Akina DJ Jummane (Mzungu Mholanzi maarufu DJ J4 au [[Jumanne Thomas]]). DJ huyu ambaye baadaye kaja kuwa kama mwanaharakati halisi wa muziki wa hip hop ya Tanzania. Kaenda mbali zaidi kwa kuwa kama meneja wa kundi zima la [[Xplastaz]] na mwaka wa 1997 akaanzisha wavuti ya Rhumba Kali (baadaye na hadi sasa inaitwa “African Hip Hop.com). DJ J4 ana nafasi kubwa katika muziki wa hip hop ya Tanzania, kwanza akiwa kama mshabiki nambari moja kutoka nchi za nje, na mtunza kumbukumbu mkuu wa muziki huu wa hip hop ya TZ.<ref>[http://forum.africanhiphop.com/profile/ibony :: Historia fupi kuhusu muziki wa kizazi kipya wa Tanzania - African Hip-Hop Forum]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hakuna siri ni kweli kwamba, muziki wa Wamarekani Weusi ndio hasa ulioleta athira ya kurap kwa vijana wa [[Tanzania]], hasa ule muziki wa soul na [[Rhythm and blues|R&B]], lakini kutokana na muundo wa serikali ya kisoshalisti kwa kipindi hicho, muziki wa nje ulipigwa marufuku nchini [[Tanzania]]. Kwa mfano kundi la hip hop la wakati huo Tanzania liliitwa Berry White, liliiga vilevile muziki wa Marekani na kwenda miyenendo ya upigaji uleule wa kama [[Barry White]] mwenyewe wa mamtoni. Isitoshe, kabla ya serikali ya kisoshalisti kuzuia muziki wa nje usiingie nchini Tanzania, dhahiri hip hop ya Tanzania ilikuwa ishaathiriwa na muziki wa majuu, hasa ule wa Wamarekani Weusi.<ref>[http://www.swahiliremix.com/index.php?option=com_content&task=view&id=942&Itemid=39 SwahiliRemix.com :: Tanzania Urban Culture Online - Mp3 Player<!-- Bot generated title -->]</ref> Hili nalo lilikianza fursa kwa vijana wa Tanzanian kujua hip-hop, na hata hao wasanii wa awali aidha walijifunza kwa kusikia kupitia nchi za nje au wapate mawasiliano kutoka ughaibuni.<ref>{{cite web | url=http://www.afropop.org/multi/interview/ID/67/AFRICAN+HIP+HOP+IN+TANZANIA+-+Highlights+of+a+Conversation+with+Alex+Perullopagewanted=print | title=African Hip Hop in Tanzania- Highlights of a Conversation with Alex Perullo | accessdate=2008-03-05 | archive-date=2008-05-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080511075452/http://www.afropop.org/multi/interview/ID/67/AFRICAN+HIP+HOP+IN+TANZANIA+-+Highlights+of+a+Conversation+with+Alex+Perullopagewanted=print | url-status=dead }}</ref> Kwa baadhi ya waghani vijana kama Dolasoul, au Balozi, (Ahmed Dola), "walifanya rap kwa kujifurahisha tu, pesa haijahusika." Muziki wa rap ulikuwa sehemu ya burudani ya kupotezea muda uende kwa watoto wa kishua, hii ni tofauti kabisa kwa wasanii wa awali wa Marekani na Afrika Kusini. Elimu walitumia kama msingi wao wa kujipatia mafanikio katika jamii na hao waghani wa awali walighani (rap) kwa kutumia mashairi ya nyimbo za Wamarekani Weusi.<ref name=autogenerated5 /> Kibao kilianza kubadilika mwanzoni mwa miaka ya 1990 wakati wa kuvunja sera ya ujamaa, suala hili lilitoa fursa kwa ngoma za hip-hop kuweza kusikilizwa hata na wale watu wa hali ya chini na kuongeza mzunguko, na hapa ikakubalika na wasanii wa ndani na wapenzi wakapatikana na rekodi zikaanza kufanywa, unakili na usambazaji wa hip-hop.<ref>{{cite web| author=Alex Perullo| url=http://www.kwetuentertainment.com/state/state.htm| title=Bongo Flava| accessdate=2008-03-05| archive-date=2008-02-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20080224064029/http://www.kwetuentertainment.com/state/state.htm| url-status=dead}}</ref> Afrika katika kuchukua aina hii ya muziki, katika historia ya muziki wa hip hop Tanzania, haijapato kutokea msanii wa kiume wa hip hop kupata kuchaguliwa katika tuzo za muziki za Kora Afrika hadi hadi mwaka 2005 msanii [[Ambwene Yesaya]] aka AY alipotajwa katika moja ya kategoria katika tuzo hizo ya Msanii Bora wa Afrika Mashariki na Kati kwa mwaka wa 2005.<ref>{{cite web|url=http://www.kongoi.com/artists/bongoflava-yesaya-ambwene-aka-ay.html|title=kongoi.com|publisher=}}</ref> Kwa tuzo hizi inaonesha kiasi gani muziki huu umesogoea ndani ya muda mfupi. Kwa sasa, hip-hop si muziki wa watu wenye uwezo tu, bali pia umekuwa kama chombo muhimu cha kupazia sauti hata za wale wanyonge. Kwa kutumia hip hop, wenye hali duni wanaweza kuelezea hisia zao kuhusu yale yanayoendelea nchini. Vilevile ilitumika kama njia ya kutia hamasa vijana waweze kujiongezea kipato. Katika hali yoyote ile, wale wenye hali duni hutumia hip hop kuelezea hisia zao na wakati huohuo wanaitumia kama chanzo cha kujikwamua kiuchumi. Kwa mujibu wa mwanahabari Henry Bukuru (a.k.a. Cxteno Allstar), [[mzuki wa rap]] ulikuwa hasa ndiyo uliyoleta athira ya utamaduni wa hip hop nchini Tanzania. Mponjika aliwahi kuelezea elementi nne za utamaduni wa nchini Tanzania: [[Mabreka|break dancing]] (b-boying), [[Machata|graffiti]], [[U-DJ|DJing]], na [[Kurap|rapping]]. Mashindano ya UDJ yameleta kuzaliwa kwa hip hop, hasa huko [[Zanzibar]], ambapo kulikuwa na televisheni inarusha mashindano haya yaliyokuwa yakifanyika katika viwanja visivyo rasmi kwa ajili ya mashindano hayo (mahafali ya shuleni, pikiniki, majumba ya sherehe).<ref name=autogenerated5 /><ref>{{cite web|url=http://www.eastafricantube.com/|title=EastAfricanTube - East African Social Networking & Major Gateway in Media Sharing|publisher=}}</ref> Miongoni mwa wasanii waliosukuma muziki wa hip hop nchini Tanzania ni Mr. II. Mr. II huweka katika kundi la wasanii wanojitegemea, lakini kuna wakati muziki ulikuwa unatamba kikanda na makundi mawili yalishika chati kupita maelezo. Makundi ni pamoja na "TMK" na "East Coast". Wasanii wanaotokea TMK ni pamoja na [[Juma Nature]] au [[Gangwe Mobb]].<ref>Bongo Flava (Still) Hidden „Underground”1 Rap from Morogoro Tanazania, Birgit Englert. URL:www.univie.ac.at/ecco/stichproben/Nr5_Englert.pdf</ref> Kwa upande wa kina "East Coast" ni wale waghani ambao hujiweka katika daraja la juu na hutokea huko Upanga, wachanaji hawa hurap kuhusu maisha na starehe za maisha, hasa muziki wa kibiashara tu. Wakati wasanii kutoka TMK mfano akina Juma Nature wanarap kuhusu mambo ya nchi na mshikamano. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.afropop.org/explore/album_review/ID/2604/Bongo+Flava:+Swahili+Rap+from+Tanzania |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-11-20 |archive-date=2005-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051217023910/http://www.afropop.org/explore/album_review/ID/2604/Bongo+Flava%3A+Swahili+Rap+From+Tanzania |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.afropop.org/multi/interview/ID/67/AFRICAN+HIP+HOP+IN+TANZANIA+-+Highlights+of+a+Conversation+with+Alex+Perullo|title=Interview with Alex Perullo, by Banning Eyre and Sean Barlow - African Hip Hop in Tanzania – Highlights of a Conversation with Alex Perullo|year=2005|accessdate=March 5, 2008|archive-date=2008-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080403001733/http://www.afropop.org/multi/interview/ID/67/AFRICAN+HIP+HOP+IN+TANZANIA+-+Highlights+of+a+Conversation+with+Alex+Perullo|url-status=dead}}</ref> == Wasanii wa awali wa rap ya Tanzania == [[Picha:Adili Kumbuka (Nigga One).jpg|thumb|Adili Kumbuka, lakabu Nigga One. Alikuwa mchanaji maarufu sana kwa watoto Ilala. Katika shindao la Yo Rap Bonanza la mwaka 1992, Nigga One alichukua nafasi ya pili, na ya kwanza ikaenda kwa Saleh Jabri. Kundi lake lilikuwa Raiders Posse kabla kuundwa KU Crew. Alikuwemo KBC, D-Rob, Eddy Cox, James Paul Wamba na wengine wengi.]] Sehemu kubwa ya hip hop ya Tanzania ilianza na watu ambao siku hizi hawatajwi kabisa au mchango wao unaonekana hafifu. Baadhi ya wasanii walioanzisha hasa gurudumu la muziki wa hip ho ya Tanzania. {{quote|Kifupi, hip hop ya Tanzania, sehemu kubwa ya wasanii walianza kwenye miaka ya 1985 hadi 1987. Zama hizi kulikuwa na mashindano ya kurap katika maeneo mbalimbali hasa majumba ya starehe na masheleni. Ukikutana na mtu anayeweza kuchana kwa Kiingereza lazima ushindane nae mtu kwa mtu hadi kieleweke. Wakati Saleh Jabri alivyojitafsiria wimbo wa Ice Ice na kurekodi mwishoni mwa mwaka 1991, wimbo haukupendwa sana na marapa wa Tanzania bara kwa sababu wakati huo watu kitambo walishaanza kuchana katika kumbi mbalimbali jijini Dar kama vile Twiga, New Chox, Coco Beach na nyingine kibao tangu 1987. Pamoja na yote, bado hakukuwa na rekodi rasmi zilizotolewa. Kwa vile walifanya kwa kujifurahisha, watu walikuwa wanakutana chini ya uangalizi wa Bonny Luv, na makundi yakaanza kuundwa kwa kasi ya ajabu kuanzia mwanzoni mwa miaka ya 1993. Hata rekodi za awali ilianza tangu mwanzoni mwa miaka ya 1990, lakini sehemu kubwa ya nyimbo hizo ilikuwa kwa Kiingereza japokuwa kulikuwa na baadhi ya wasanii waliokuwa wanakinukisha kwa Kiswahili japo si sana. Kwa kipindi kile ilikuwa aidha uende kwa watayarishaji huko Masaki au studio za Clouds na rap ilikuwa inakua kwa kasi. Nilipewa upendeleo wa kipekee kwa kudondosha wimbo wa "Oya Msela"' na Clouds Ent 1991 lakini sikuwa wa kwanza kuimba kwa Kiswahili, kulikuwa na wajuvi zaidi yangu kabla ya mimi. Lakini umaarufu wa wimbo ulishika hatamu na kupigwa sana kwenye vyombo mbalimbali vya habari kama vile ITV ulitazamiwa kama wimbo wa kwanza wa rap wa video kurushwa katika runinga hiyo. Kwa hakika ilimaliza nyimbo za rap ya Kiingereza kwa sababu tangu hapo wengi walitamani nao kuimba kwa Kiswahili. Baada ya kibao hiki, nilipata simu kutoka kwa Mr II lakabu Sugu akisema, ahsante kwa kufunifungua macho. Huko nyuma kulikuwa na mgomvi mengi yasomana lakini tuliyamaliza vyema kabisa. Sipendi kuyaelezea sana kwa sababu pale uvutio unapokutana na sanaa, ubunifu huwa kileleni. Salaam kwa wale wote walioshika maiki miaka ya nyuma hata kama ilikuwa japo kwa dakika tatu.|[[Sindila Assey]] mnamo 8 Mei, 2017}} * Fresh X E - jina halisi ni Edward Mtui na ndiye hasa mwanzilishi wa kurap kwa Kiswahili katika miaka ya 1980 na alikuwa akiimba wimbo wake kwa kiitikio cha "Piga Makofi" ambao aliubadilisha wa [[Run-D.M.C.]] Clap Your Hands, lakini hajaurekodi. Kwa kuenzi uwepo wa Fresh na mchango wake katika tasnia, [[Professor Jay]] akatengeneza wimbo wa [[Piga Makofi]] kwa kutumia kiitikio kilekile cha Fresh kisha kutaja hazina kubwa ya wasaniii walioanzisha hip hop ya Tanzania. * Young Millionaire * Conway Francis * [[Mawingu Band]] lakabu the Clouds - ilikuwa bendi iliyotamba na wimbo wa "Oya Msela" wimbo ambao unatoka katika albamu yao ya mwaka wa 1994, Msela. * [[Cool James]] lakabu Mtoto wa Dandu * Adili Kumbuka lakabu Nigga One - alikuwa mmoja kati ya wasanii mahairi sana katika rap ya Tanzania. Vilevile alishiriki vilivyo katika kuanzishwa kwa Kwanza Unit mwanzoni mwa miaka ya 1990 bahati mbaya hakuona matunda yake kwani alikuja kufa katika ajali ya gari mnamo mwaka wa 1993. Kulingana na duru, Nigga One inasemakana alikuwa hatari sana kwa kufoka. Wasanii wengi walimhofia kupambana nae katika mashindano ya rap. Sindila anamwelezea Nigga One {{Quote|To be honest, a lot of icons where with Kwanza Unit, One, Ramzy, KBC, Easy B just to name a few. One aka Adili was the most stubborn influence behind every stage. He never shy away from an empty instrumental. He will annoy any DJ to get the piece of his lyrics out anytime anywhere. A very humble dude he was. He would always share a stage with his crew (KU) and anyone who's willing to try him. That's the interview you would have loved to have. I instantly became a friend when KBC introduced me to all (KU)one afternoon day at Twiga when DJ Bonny Luv asked of me. I was nervous, KBC was telling them I can do Treach all day... my gf was there too. In front of KU I did prove myself. Adili was jumping up n down. We then set for a New Chox cinema show. 'One' was unique on the microphone. He flowed like The late Guru and would get on any track.|Sindilla Assey}} * [[Kwanza Unit]] - miongoni mwa makundi ya kwanza kabisa katika hip hop ya Tanzania. Kiufupi, KU ndiyo kundi la kwanza kuundwa katika tasinia nzima ya muziki wa hip hop ya Tanzania. Kuundwa kwa kundi ni juhudi kubwa na za dhati kutoka kwa [[Zavara Mponjika]] na hayati Nigga One. Kabla ya muungano, kulikuwa na mabifu kibao yasomana na ilibidi waungane li kuondoa mabifu na kukuza muziki kwenda kiwango kingine. Kuungana kwao, kulifanikisha mambo mengi kama wasanii waasisi wa rap ya Tanzania. * [[Hard Blasters]] - kundi ambalo hutazamiwa kuleta mabadiliko katika muziki wa hip hop ya Tanzania * Da Young Mob - kundi ambalo [[II Proud]] alipanda nalo katika kinyang'anyiro cha Yo Rap Bonanza, 1993 * [[Deplowmatz]] - Wakati wanaanza harakati ilibidi kwanza wamuone Sindilla kwa ushauri zaidi. Muda mfupi baadaye wakarekodi nyimbo zao mbili za kwanza "Turuke kwa Furaha" na "Word is Born". * Wagumu Weusi Asilia lakabu W.W.A * Black Houndz * Bantu Pound * Niggaz with Power (NWP) * Full Soldiers  * Rough Niggaz  * Kibo Flava * The Mac Mooger * Mabaga Fresh * KNT Squad  * Ras Pompidue * [[Saleh Jabir]] - msanii wa kwanza wa hip hop ya Tanzania kurekodi na kusambaza kazi zake. Japo mwenyewe hakuonesha kutaka kusambaza kazi zile bali alikuta tayari mzigo uko sokoni na baadaye kukamia ili apate chochote kitu. Inaaminika ndiye hasa aliyeanzisha kurap kwa Kiswahili, hasa kwa kufuatia shindano la Yo Rap Bonanza la mwaka 1992 na kuibuka mshindi. Saleh Jabri hutazamika kama ndiye chachu aliyesabisha wasanii wengine wa muziki wa hip hop ya Tanzania kuuanza kuimba kwa Kiswahili. Kabla ya Saleh J kushiriki kwenye tamasha la Yo Rap Bonanza, lugha kuu ilikuwa Kiingereza, lakini Saleh alitumia Kiswahili katika tungo zake. Hasa alifanya kunakili nyimbo za Kimarekani, kama vile Ice Ice Baby ya Vanilla Ice na kuimba kwa Kiswahili. * Sos B * Niggaz 2 Public * [[Xplastaz]]  * [[Underground Souls]] * [[Ugly Faces]] - Hawa walikuwa wasela waliotambushwa wa Sindila Assey wa Mawingu Band na walifanya balaa zito kaktika mazoezi yao. Ndani yake anakuna Mac D, DJ Rich Maka na Eazy Daz. Kwa pamoja wakafanya ngoma moja na Bonny Luv iliyokwenda kwa jina la "[[Wapambe Nuksi]]" mnamo mwaka 1997. * [[Big Dogg Pose]] * [[GWM]] * [[L.W.P]] * Afro Reign  * Pyscho Tak  * [[2Proud]]  * No name - kundi ambalo [[P Funk]] alikuwa mwanachama wao na Mchizi Karabani. * King Crazy GK * [[Gangwe Mobb]] * Hashim Dogo * Bugsy Malone * Kool X * Cool Moe Cee  * Big Money * 4 Krewz Flava - miaka ya 1990 walihesabiwa kama akina Boyz II Men ya Tanzania. Lilikuwa kundi la mwanzo kabisa nchini Tanzania kuimba muziki wa R&B. * Unique Sisters * E Attack <nowiki>*</nowiki>[[Juma Nature]]  * Hardcore Unit * Imeditation Kingdom * Fun with Sense  * Solo thang  * Mack Malik aka Mac 2 B Wasanii hao walishiriki vilivyo katika kuunda muziki wa hip hop nchini Tanzania ==Marejeo== {{reflist|2}} ==Viungo vya nje== * [http://news.minnesota.publicradio.org/projects/2005/11/aidsmusic/recordings_aidsmusic2.shtml Extra Listening for Tanzanian Hip Hop and AIDS awareness.] * '''Three African musical responses to AIDS''', [http://www.uuworld.org/life/articles/4481.shtml Recordings from Africa show the range of musical responses to the pandemic.] {{Hiphop}} [[Jamii:Makundi ya Hip Hop ya Tanzania]] [[Jamii:Muziki wa Tanzania]] rklahvpnpfw1ell2r3wvf5q6lkw5pyu 0 55813 1559054 1550851 2026-05-30T10:37:25Z ~2026-32069-60 89789 /* */ 1559054 wikitext text/x-wiki [[Picha:San Justino de Jacobis.jpg|thumb|Mt. Justino de Jacobis.]] [[Picha:94Santuario de San Vicente de Paul Parish 03.jpg|thumb|[[Sanamu]] yake kwenye [[Parokia]]-[[Patakatifu]] pa Mt. [[Vinsenti wa Paulo]].]] [[Picha:San Fele j.png|thumb|Sanamu ya Mtakatifu Yustino de Jacobis ikiongozwa kwenye maandamano]] '''Justino de Jacobis''' ([[San Fele]], [[Potenza]], [[Italia]], [[9 Oktoba]] [[1800]] - [[Eidale]], [[Massawa]], [[31 Julai]] [[1860]]) alikuwa [[mtawa]] wa [[Shirika la Misheni]] ([[Wavinsenti]]), halafu [[askofu]] na [[mmisionari]] nchini [[Ethiopia]] na [[Eritrea]]. Anaheshimiwa na [[Kanisa Katoliki]] kama [[mtakatifu]] tangu tarehe [[26 Oktoba]] [[1975]]. Hata [[Ukristo|Wakristo]] wengine na [[Waislamu]] wanatembelea [[kaburi]] lake kwa [[heshima]].<ref name="killion">Tom Killion, ''Historical Dictionary of Eritrea'', The Scarecrow Press, 1998, ISBN 0810834375</ref> [[Sikukuu]] yake ni [[tarehe]] [[31 Julai]]<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref><ref>https://catholicsaints.info/saint-giustino-de-jacobis/</ref>. ==Maisha== Akiwa [[mtoto]] wa saba wa Giovanni Battista de Jacobis na wa Maria Giuseppina Muccia, tarehe [[17 Oktoba]] [[1818]] alijiunga na [[utawa]] huko [[Napoli]] akaweka [[nadhiri]] miaka miwili kamili baadaye. Ingawa kwa [[unyenyekevu]] wake mkubwa alitaka kukataa, alipata [[upadrisho]] huko [[Brindisi]] tarehe [[12 Juni]] [[1824]]. Kisha kufanya [[uchungaji]] huko [[Oria]] na [[Monopoli]], alifanywa mkuu wa kanda katika shirika lake kwanza [[Lecce]] halafu Napoli. Huko alijitosa kuhudumia waliopatwa na [[kipindupindu]] mwaka [[1836]]. Akiwa huko alielezwa na [[Kardinali]] Franzoni juu ya haja ya [[umisionari]] nchini Ethiopia. Mwaka [[1839]] alichaguliwa kuwa [[mkuu wa kitume]] nchini huko ili aanzishe [[misheni]] [[katoliki]]. Kwa [[upole]] na wingi wa [[upendo]] wake, Justino alijitahidi kujifunza vizuri [[lugha]] za nchi, kuishi pamoja na wenyeji, akifuata [[utamaduni]] wao na mifano ya [[wamonaki]] wao. Vilevile katika [[uinjilishaji]] alitumia [[mapokeo]] na [[liturujia ya Ethiopia]], akiweka [[msingi]] wa [[Kanisa Katoliki la Waethiopia]] na wa [[Kanisa Katoliki la Waeritrea]]. Baada ya kufanya [[kazi]] hiyo kwa mafanikio makubwa miaka minane, mwaka [[1847]] aliteuliwa kuwa askofu wa [[Delas|Nilopolis]] na [[makamu wa Papa]] kwa [[Uhabeshi]], ila alikataa [[uaskofu]] hadi alipolazimika mwaka [[1849]]. Ingawa alipaswa kuvumilia [[njaa]] na [[kiu]] na kupata mapingamizi mengi hasa kutoka kwa [[Abuna Salama II]], [[askofu mkuu]] wa [[Kanisa la Kiorthodoksi la Ethiopia]] (kufungwa, kufukuzwa n.k.), alifaulu kuanzisha misheni na [[shule]] nyingi hasa kwa lengo la kuandaa mapadri wenyeji<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/33850</ref>. Hatimaye askofu mkuu huyo alikiri kwamba hakuna mtu aliyewahi kushika vizuri maagizo na mashauri ya [[Injili]] kuliko Justino. Kati ya watu 12,000 hivi aliowaongoa, mmojawapo ni [[mwenyeheri]] [[Ghebre Mikaeli]]. ==Heshima baada ya kifo== [[Kesi]] ya kumtangaza [[mwenye heri]] ilianza tarehe [[13 Julai]] [[1904]], ikamalizika tarehe [[25 Julai]] [[1939]] chini ya [[Papa Pius XII]]. Alitangazwa na [[Papa Paulo VI]] kuwa mtakatifu tarehe [[26 Oktoba]] [[1975]], akiwa wa kwanza kati ya wamisionari wa [[Afrika]] [[kusini kwa Sahara]]. ==[[Mlolongo wa kitume]]== *[[Kardinali]] [[Scipione Rebiba]] *Kardinali [[Giulio Antonio Santorio]] *Kardinali [[Girolamo Bernerio]], O.P. *[[Askofu mkuu]] [[Galeazzo Sanvitale]] *Kardinali [[Ludovico Ludovisi]] *Kardinali [[Luigi Caetani]] *Kardinali [[Ulderico Carpegna]] *Kardinali [[Paluzzo Paluzzi Altieri degli Albertoni]] *[[Papa Benedikto XIII]], O.P. *[[Papa Benedikto XIV]] *[[Papa Klementi XIII]] *Kardinali [[Bernardino Giraud]] *Kardinali [[Alessandro Mattei]] *Kardinali [[Pietro Francesco Galleffi]] *Kardinali [[Giacomo Filippo Fransoni]] *Kardinali [[Guglielmo Massaia]], O.F.M. Cap. *Askofu '''Giustino de Jacobis''', C.M. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] == Tanbihi== <references/> ==Marejeo== *Mkusanyo wa maandishi yake - Giuseppe Guerra - Ed. Vincenziani (kwa [[Kiitalia]]). *Devin, A., (Traduzione inglese di Lady Elizabeth Herbert of Lea), ''Abyssinia and its Apostle'', Burns and Oates, London, 1867 *Antonio Furioli, ''L'eucaristia, epifania di dialogo e di comunione. Sua esemplarità in San Giustino de Jacobis'' in ''Rivista di ascetica e mistica'', 75 (aprile-giugno 2006) 2, 213-228. *Antonio Furioli, ''Il frutto più prezioso dell'apostolato di San Giustino de Jacobis. Il Beato Gabra Mikā’ēl (1791-1855), martire per la fede in Abissinia'' in ''Rivista di ascetica e mistica'', 75 (luglio-settembre 2006) 3, 385-403. *Antonio Furioli, ''Vangelo e testimonianza. L'esperienza di San Giustino de Jacobis in Abissinia (1839-1860)'', Milano, San Paolo, 2008. == Viungo vya nje == *[http://www.clerus.org/clerus/dati/2002-06/28-6/Ens_P6_75_04.htm#_Toc13036572 Hotuba ya [[Papa Paulo VI]] katika kumtangaza mtakatifu] *[http://www.archive.org/details/abyssiniaanditsa00dejauoft|on-line edition of A. Devin] Maisha yake *[http://www.saintpatrickdc.org/ss/0731.htm#just Saints of July 31: Giustino de Jacobis] {{Wayback|url=http://www.saintpatrickdc.org/ss/0731.htm#just |date=20080622050303 }} {{mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1800]] [[Jamii:Waliofariki 1860]] [[Jamii:Wavinsenti]] [[Jamii:Maaskofu Wakatoliki]] [[Jamii:Wamisionari]] [[Category:Watakatifu wa Italia]] [[Category:Watakatifu wa Ethiopia]] [[category:Watakatifu wa Eritrea]] [[Jamii:Ukristo nchini Ethiopia]] 2hzac43impc3qdk3pkyadcuqfco5yp3 0 56264 1558857 982518 2026-05-30T00:18:35Z Gamba peter 89776 Ongeza maana ya neno 1558857 wikitext text/x-wiki [[Picha:Fish scales.jpg|thumb|'''Magamba ya samaki''']] [[Picha:Acer rubrum(Bark).JPG|thumb|'''Gamba la mti au gome''']] '''Gamba''' ni jalada la [[mnyama|wanyama]] (k.m. [[samaki]], [[mjusi]] n.k.) au [[mti]] ([[gome]]). {{mbegu|Gamba peter=Mtengeneza mahuduhi kwenye mitandao ya kijamii}}mtengeneza mahudhuhi kwenye mitandao ya kijamii i78xgeju5jp6t1p7tuwuqbmbr2534ib 0 57567 1558819 1532422 2026-05-29T19:33:43Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558819 wikitext text/x-wiki [[Image:Conversion of Paravas by Francis Xavier in 1542.jpg|thumb|right|Fransisko Saveri akimuongoa [[Paravas]] huko [[Goa]], [[India]], katika picha ya [[karne ya 19]].]] [[Image:Xavier f map of voyages asia.PNG|thumb|left|300px|Safari zake.]] [[Image:Castillo javier.jpg|thumb|right|[[Ngome]] ya [[familia]] ya Xavier.]] [[Image:VisionStFrancisBoccacio.jpg|thumb|"[[Njozi]] ya Mt. Fransisko SaverI", ilivyochorwa na [[Giovanni Battista Gaulli]].]] [[File:Stain glass window of St Francis of Xavier in Béthanie.JPG|thumb|200px|[[Kioo]] katika [[kanisa]] la [[Hong Kong]] kikimchora [[ubatizo|akimbatiza]] Mchina.]] [[File:StPierreParis.jpg|thumb|Kanisa la [[Saint-Pierre de Montmartre]], [[Paris]], alipoweka nadhiri zake.]] [[Image:Casket of Saint Francis Xavier.jpg|thumb|upright|right|[[Kaburi]] lake katika [[Basilika]] la [[Yesu]] Mwema huko [[Goa]].]] '''Fransisko Saveri''' ([[jina]] asili: '''Francisco de Jasso y Azpilicueta'''; [[Javier]], [[Navarra]], leo nchini [[Hispania]], [[7 Aprili]] [[1506]] - [[kisiwa]] cha [[Shangchuan]], [[China]], [[3 Desemba]] [[1552]]) alikuwa [[padri]] wa [[Shirika la Yesu]], ambalo alichangia kulianzisha pamoja na [[Ignas wa Loyola]]. Baadaye, akisukumwa na [[hamu]] yenye [[ari]] ya kueneza [[Injili]], alimtangaza [[Kristo]] kwa [[bidii]] katika nchi nyingi za [[Ulaya]], [[Afrika]] na [[Asia]] hata akawa kati ya [[wamisionari]] maarufu zaidi ya [[historia ya Kanisa]]. Baada ya kuwahubiria [[Kabila|makabila]] mengi ya [[Uhindi|India]], [[visiwa vya Maluku]] na vinginevyo, huko [[Japani]] aliongoa watu wengi kwenye [[imani]] ya [[Ukristo]] akafa hatimaye karibu na China bara, ameishiwa [[nguvu]] na [[Ugonjwa|maradhi]] na [[kazi]] nyingi<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/25450</ref>. Alitangazwa na [[Papa Paulo V]] kuwa [[mwenye heri]] tarehe [[25 Oktoba]] [[1619]], halafu [[Papa Gregori XV]] akamtangaza [[mtakatifu]] tarehe [[12 Machi]] [[1622]]. Anaheshimiwa na [[Waanglikana]] na [[Walutheri]] pia. [[Sikukuu]] yake huadhimishwa [[tarehe]] ya [[kifo]] chake<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref> ==Sala yake== Ee Mungu wa mataifa yote ya dunia, uukumbuke umati wa Wapagani ambao, ingawa waliumbwa kwa sura yako, hawajakufahamu wewe wala kifo cha Mwanao Yesu Kristo, mwokozi wao. Fanya kwamba, kwa sala na kazi za Kanisa lako takatifu, wakombolewe kutoka ushirikina wote na utovu wa imani wakaletwe kwenye ibada zako. Kwa njia ya yule uliyemtuma awe ufufuo na uzima wa watu wote, huyo Mwanao Yesu Kristo, Bwana wetu. ==Tazama pia== *[[Watakatifu wa Agano la Kale]] *[[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] *[[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo ya Kiswahili== * Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 446-448 * John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 430-432 * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 372-373 * Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 92 == Marejeo ya lugha nyingine== * Attwater, Donald. (1965) ''A Dictionary of Saints''. Penguin Books, Middlesex, England. Reprint: 1981. * Jou, Albert. (1984) ''The Saint on a Mission''. Anand Press, Anand, India. ==Viungo vya nje== {{Commons category}} * [http://www.bartleby.com/210/12/031.html "St. Francis Xavier, Apostle of the Indies, Confessor"], ''Butler's Lives of the Saints'' * [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-xavier-saint-and-roman-catholic-missionary-of-the-jesuit-society-of-jesus.html The Life and Miracles of St. Francis Xavier, Apostle and Missionary of the Indies] {{Wayback|url=http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-xavier-saint-and-roman-catholic-missionary-of-the-jesuit-society-of-jesus.html |date=20100504150549 }} *[http://www.bomjesus.in Basilica of Bom Jesus, Old Goa] {{Wayback|url=http://www.bomjesus.in/ |date=20090831074329 }} The Shrine of Saint Francis Xavier *[http://www.stfx.ca Saint Francis Xavier University] {{Wayback|url=http://www.stfx.ca/ |date=20040621132232 }} Antigonish, Nova Scotia * [http://strobertbellarmine.net/books/Torsellino--Xavier.pdf The Life of St. Francis Xavier] {{Wayback|url=http://strobertbellarmine.net/books/Torsellino--Xavier.pdf |date=20110724083947 }} *[http://www.archive.org/details/lifelettersofstf01coleuoft The life and letters of St. Francis Xavier] Francis Xavier, Saint, 1506-1552 Coleridge, Henry James, 1822-1893 London: Burns and Oates, (1872) *[http://www.pnte.cfnavarra.es/elmundodejavier/index_uk.htm ''Xavier's World''] {{Wayback|url=http://www.pnte.cfnavarra.es/elmundodejavier/index_uk.htm |date=20090917023804 }} website of Navarre Department of Education celebrating 500th anniversary of their patron saint's birth *[http://www.hamsa.org/coelho.htm A critical view] {{Wayback|url=http://www.hamsa.org/coelho.htm |date=20110716101614 }} *[http://www.dommartin.cc/Basilica%20ptgs/Basilica%20ptgs%20index.htm St. Francis Xavier - Pictorial Biography] {{Wayback|url=http://www.dommartin.cc/Basilica%20ptgs/Basilica%20ptgs%20index.htm |date=20070705064030 }} *[http://www.jesuites.com/xavier/index.html ''Saint François Xavier''] {{Wayback|url=http://www.jesuites.com/xavier/index.html |date=20021214062137 }} {{fr icon}} *[http://www.dommartin.cc/Basilica%20ptgs/SFX%20halo.htm St. Francis of the Millennium] {{Wayback|url=http://www.dommartin.cc/Basilica%20ptgs/SFX%20halo.htm |date=20071223164408 }} *[http://www.goajesuits.in ''The Goa Jesuit Province of the Society of Jesus'': The Jesuits in Goa] *[http://www.goacom.com/culture/religion/sfx/francis.html ''The Feast of St Francis Xavier in Goa''] {{Wayback|url=http://www.goacom.com/culture/religion/sfx/francis.html |date=20041207014252 }} *[http://www.jesuites.com/xavier/images/sancian_maxi.jpg Picture of Shangchuan island. The chapel marks the location of his death] {{Wayback|url=http://www.jesuites.com/xavier/images/sancian_maxi.jpg |date=20031016220801 }} *[https://archive.today/20121211033609/www.tsinfo.com.cn/UploadFiles/2005/02/22/022211304125023.jpg Another picture of the church on Shangchuan island] *[http://www.portsmouthbookshop.com/MapPage/MapPages542xx/54282maca.htm Old map of Shangchuan island] {{Wayback|url=http://www.portsmouthbookshop.com/MapPage/MapPages542xx/54282maca.htm |date=20040312120411 }} *[http://www.therealpresence.org/archives/Miracles/Miracles_005.htm The Miracles of St Francis Xavier by [[John Hardon|John Hardon, SJ]]] *[http://web.archive.org/20070313182144/chronicleofameanderingtraveller.blogspot.com/2006/01/st-francis-xavier-history-of-his.html St Francis Xavier: History of His Incorrupt Body] {{Wayback|url=http://www.therealpresence.org/archives/Miracles/Miracles_005.htm |date=20110610221205 }} *[http://www.goacentral.com/Goahistory/StFrancisXavier.htm Brief History of St Francis Xavier] {{Wayback|url=http://www.goacentral.com/Goahistory/StFrancisXavier.htm |date=20181010192645 }} *[http://saints.sqpn.com/saintf08.htm Saint Francis Xavier] {{Wayback|url=http://saints.sqpn.com/saintf08.htm |date=20081019190248 }} at Patron Saints Index *[http://www.stfrancisxvr.org St Francis Xavier Catholic Parish in Brunswick, GA] {{Wayback|url=http://www.stfrancisxvr.org/ |date=20141218062900 }} *[http://www.stx-pburg.org St. Francis Xavier Catholic Church in Parkersburg, WV] *[[Yomiuri Shimbun]]: [https://web.archive.org/web/20130514045419/http://www.yomiuri.co.jp/dy/national/20080628TDY01306.htm St. Francis Xavier &ndash; 90% name recognition amongst primary school students in Japan], 2008. *[http://ir.lib.hiroshima-u.ac.jp/metadb/up/kiyo/AA11747932/KJ00004184355.pdf Hidemi Mizuta, "Intercultural Contact in the Age of St. Francis Xavier" ''Hiroshima Interdisciplinary Studies in the Humanities'', Vol.1 page.15-24] {{Wayback|url=http://ir.lib.hiroshima-u.ac.jp/metadb/up/kiyo/AA11747932/KJ00004184355.pdf |date=20110718172203 }} {{mbegu-Mkristo}} [[Category:Waliozaliwa 1506]] [[Category:Waliofariki 1552]] [[Category:Wajesuiti]] [[Category:Mapadri]] [[Category:Wamisionari]] [[Category:Watakatifu wa Hispania]] sbz03mt7i8s0827vgwhnyvnxl7dy9rl 0 77474 1558728 1339657 2026-05-29T14:05:18Z Riccardo Riccioni 452 1558728 wikitext text/x-wiki [[File:Laetoli footprints replica.jpg|thumb|180px|right|Nakala ya nyayo za Laetoli, [[National Museum of Nature and Science]], [[Tokyo]], [[Japani]].]] {{History of Tanzania}} '''Laetoli''' ni eneo karibu na [[Bonde la Oltupai]] ([[Tanzania]]), [[km]] 45 [[kusini]] kwake, ambapo [[mwaka]] [[1972]] [[Mary Leakey]] aligundua [[wayo|nyayo]] za kale (miaka milioni 3.7 iliyopita) za [[zamadamu]] watatu waliotembea kwa [[miguu]] miwili, muda mrefu sana kabla ya [[Homo erectus]], aliyeitwa hivyo kwa sababu ya kutembea amesimama. Mwaka [[2015]] ushirikiano wa [[utafiti|watafiti]] wa Tanzania na wa [[Italia]] uliwezesha kugundua nyayo nyingine mbili za msafara huohuo, za mmojawapo zikiwa ndefu sana kuliko nyingine. ==Tazama pia== * [[Maeneo ya Kihistoria ya Kitaifa ya Tanzania]] * [[Mtu wa kwanza alitoka wapi]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== * Mary D. Leakey and J. M. Harris (eds), ''Laetoli: a Pliocene site in Northern Tanzania'' (Oxford, Clarendon Press 1987). ISBN 0-19-854441-3. * Richard L. Hay and Mary D. Leakey, "Fossil footprints of Laetoli." ''Scientific American'', February 1982, 50-57.''' ==Marejeo mengine== * Archaeologyinfo.com (n.d.) Australopithecus afarensis. Retrieved from http://archaeologyinfo.com/australopithecus-afarensis/ {{Wayback|url=http://archaeologyinfo.com/australopithecus-afarensis/ |date=20111127133542 }} * Ditchfield, P. & Harrison, T. (2011). Sedimentology, Lithostratigraphy and Depositional History of the Laetoli Area. In T. Harrison (Ed.), Paleontology and Geology of Laetoli: Human Evolution in Context: Geology, Geochronology, Paleoecology and Paleoenvironment, Vertebrate Paelobiology and Paleoanthropology. 1, pp.&nbsp;47–76, Dordrecht, Netherlands: Springer * Leakey, M.D. (1981). Discoveries at Laetoli in Northern Tanzania. Proceedings of the Geologists’ Association. 92 (2), pp.&nbsp;81–86. * Tuttle, R.H., Webb, D.M., & Baksh, M. (1991). Laetoli Toes and Australopithecus afarensis. Human Evolution. 6 (3) pp.&nbsp;193–200. * Tuttle, R.H. (2008). Footprint Clues in Hominid Evolution and Forensics: Lessons and Limitations. Ichnos. 15 (3-4), pp.&nbsp;158–165. * White, T.D. & Suwa, G. (1987). Hominid footprints at Laetoli: Facts and Interpretations. American Journal of Physical Anthropology. 72 (4). pp.&nbsp;485–514. * Zaitsev, AN, Wenzel, T, Spratt, J, Williams, TC, Strekopytov, S, Sharygin, VV, Petrov, SV, Golovina, TA, Zaitseva, EO & Markl, G. (2011). Was Sadiman volcano a source for the Laetoli Footprint Tuff? Journal of Human Evolution 61(1) pp.&nbsp;121–124. ==Viungo vya nje== *[http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa004&articleID=0005C9B3-03AE-12D8-BDFD83414B7F0000 Footprints to Fill : Flat feet and doubts about makers of the Laetoli tracks] - Scientific American Magazine (August 2005) *[http://www.nature.com/nature/ancestor/pdf/278317.pdf Leakey, M. D. and Hay, R. L. - Pliocene footprints in the Laetolil Beds at Laetoli, northern Tanzania] - Nature *[http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/1/l_071_03.html Laetoli Footprints] - PBS - Evolution *[http://www.mountainfilm.com/en/2004/film/175/] {{Wayback|url=http://www.mountainfilm.com/en/2004/film/175/ |date=20160303174355 }} - film about [[Ludwig Kohl-Larsen]] *[http://www.solwayjonesgallery.com/pr/GSK%20PR%20image.pdf] {{Wayback|url=http://www.solwayjonesgallery.com/pr/GSK%20PR%20image.pdf |date=20110716103337 }} - artworks for and about Laetoli *[https://web.archive.org/web/20090829001759/http://encarta.msn.com/media_461543938_761566394_-1_1/Footprints_From_the_Past.html Footprints From the Past] 2009-10-31) *Sedimentology, Lithostratigraphy and Depositional History of the Laetoli Area (2011) Ditchfeld & Harrison http://www.springerlink.com.proxy.lib.umich.edu/content/h119564143150570/fulltext.pdf *Laetoli Toes and Australopithecus afarensis (1991) Tuttle, Webb, Baksh http://www.springerlink.com.proxy.lib.umich.edu/content/u62jqn2p186r7152/fulltext.pdf *Discoveries at Laetoli in northern Tanzania (1981) Leakey [http://www.sciencedirect.com.proxy.lib.umich.edu/science?_ob=MiamiImageURL&_cid=277817&_user=99318&_pii=S0016787881800089&_check=y&_origin=gateway&_coverDate=31-Dec-1981&view=c&wchp=dGLzVlV-zSkzk&md5=a7cf44a39140aef5bc4fd70507388848/1-s2.0-S0016787881800089-main.pdf] *Hominid Footprints and Laetoli: Facts and Interpretations (1987) White, Suwa [http://dl2af5jf3e.search.serialssolutions.com.proxy.lib.umich.edu/?sid=CSA:zooclust-set-c&pid=%3CAN%3EZOOR12300058872%3C%2FAN%3E%26%3CPY%3E1987%3C%2FPY%3E%26%3CAU%3EWhite%2C%20T%2ED%2E%3B%20Suwa%2C%20G%2E%3C%2FAU%3E&issn=0002-9483&volume=72&issue=4&spage=485&epage=514&date=1987&genre=article&aulast=White&auinit=TD&title=American%20Journal%20of%20Physical%20Anthropology&atitle=Hominid%20footprints%20at%20Laetoli%3A%20facts%20and%20interpretations] *The Laetoli Footprints (1996) Agnew, Demas, Leakey http://www.jstor.org.proxy.lib.umich.edu/stable/pdfplus/2890795.pdf?acceptTC=true {{coord|2|59|46|S|35|21|09|E|region:TZ-01_type:landmark_source:kolossus-dewiki|display=title}} {{mbegu-jio-arusha}} [[Jamii:Historia ya Tanzania]] [[Jamii:Akiolojia]] [[Jamii:wilaya ya Ngorongoro]] exy3f562s9bzcq24ehfug3t7snuhiiy 0 80646 1559051 1308799 2026-05-30T10:06:11Z Keccis 89786 pia ni makao makuu ya Jimbo Katol 1559051 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |jina_rasmi = Njombe |picha_ya_satelite = |maelezo_ya_picha = |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Mahali pa mji wa Njombe katika Tanzania |settlement_type = Mji |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Tanzania]] |subdivision_type1 = [[Mikoa ya Tanzania|Mkoa]] |subdivision_name1 = [[Mkoa wa Njombe]] |subdivision_type2 = [[Wilaya za Tanzania|Wilaya]] |subdivision_name2 = [[Wilaya ya Njombe Mjini]] |wakazi_kwa_ujumla = 182,127 katika eneo la halmashauri |latd=9 |latm=20 |lats=00 |latNS=S |longd=34 |longm=46 |longs=00 |longEW=E |website = }} '''Njombe''' ni [[halmashauri]] ya [[mji]] wenye hadhi ya [[wilaya]] ambao ni [[makao makuu]] ya [[Mkoa wa Njombe]], nchini [[Tanzania]], yenye [[postikodi]] [[namba]] '''59100'''. Kabla ya kugawiwa eneo la Njombe lilikuwa sehemu ya [[Mkoa wa Iringa]]. [[Misimbo ya posta]] ni 59101 (mjini, CBD) hadi 59117. Njombe iko kwenye [[kimo]] cha [[mita]] 2,000 [[juu ya UB]] kwenye sehemu ya [[mashariki]] ya [[milima ya Kipengere]], hivyo [[tabianchi]] ni [[baridi]] kiasi<ref name="Tanzania travel guide">{{cite book|title=Tanzania travel guide|url=https://archive.org/details/tanzania0000fitz|date=June 2015|publisher=Lonely Planet|page=[https://archive.org/details/tanzania0000fitz/page/271 271]|edition=6|isbn=978-1742207797|accessdate=12 January 2016}}</ref>. Mji uko takriban [[kilomita]] 200 [[kusini]] kwa [[Iringa]] na kilomita 150 upande wa [[kaskazini]]-mashariki kwa [[Mbeya]]. Hadi [[mwaka]] [[2012]] [[kata]] za mji wa Njombe zilikuwa sehemu ya [[Wilaya ya Njombe]] ya awali; baadaye Njombe Mjini na [[Wilaya ya Njombe Vijijini]] zilitengwa kuwa halmashauri [[mbili]] za pekee. Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] wakazi walihesabiwa 182,127 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Wakati wa [[sensa]] iliyofanyika mwaka wa 2012, wilaya ya Njombe Mjini ilikuwa na wakazi wapatao 130,223 waishio humo. <ref>[http://www.wavuti.weebly.com/uploads/3/0/7/6/3076464/census20general20report20-202920march202013_combined_final20for20printing1.pdf Sensa ya 2012, Njombe Region – Njombe Town-Council]</ref> Wenyeji ni hasa [[Wabena]]. Lakini pia, kuna wingi wa watu wa [[makabila]] mengine kama [[Wakinga]] na [[Wapangwa]]. ==Usafiri== [[Barabara]] ya [[lami]] kutoka [[Makambako]] kwenda [[Songea]] inapita mjini. <ref>{{cite web|title=Njombe Roads Network|url=http://tanroads.go.tz/uploads/documents/en/1446621691-Njombe.pdf|website=Tanroads|accessdate=14 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170510142230/http://tanroads.go.tz/uploads/documents/en/1446621691-Njombe.pdf|archivedate=2017-05-10}}</ref> Kituo cha karibu cha [[treni]] za [[TAZARA]] kipo [[Makambako]]. Pia kuna [[uwanja wa ndege]] eneo la Chaugingi. Hakuna [[huduma]] ya [[ndege za abiria]]. ==Dini== Njombe ni [[makao makuu]] ya [[Dayosisi ya Kusini KKKT]] ya [[Kanisa la Kiinjili la Kilutheri Tanzania]], pia ni makao makuu ya [[Jimbo Katoliki la Njombe]] ya [[Kanisa Katoliki Tanzania]]. Kuna pia [[Kanisa|makanisa]] mengine na [[misikiti]]. Eneo la Yakobi katika mji wa Njombe linatunza [[jina]] la kituo cha [[Wamisionari]] Walutheri [[Wajerumani]] waliofika mnamo mwaka [[1899]]. Wakati wa [[Vita ya Majimaji]] kituo cha Yakobi kilishambuliwa na kikosi kilichoongozwa na [[chifu]] Mbeyela.<ref>[https://books.google.com/books?id=OjjKNNeu6cwC&pg=PA241&dq=njombe&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwiFo_n6-K7JAhVBJw8KHazRCsYQuwUIXDAH#v=onepage&q=njombe&f=false Seth I Nyagava, "Were the Bena traitors? Majimaji in Njombe..", mlango wa 7 katika "Maji Maji: Lifting the Fog of War", James Leonard Giblin, Jamie Monson BRILL, 2010; hapa uk. 247]</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Njombe Mjini}} {{mbegu-jio-njombe}} [[Jamii:Wilaya ya Njombe Mjini]] [[Jamii:wilaya za Mkoa wa Njombe|N]] a5qrqko6ulricv60fw7axs2j5sex0gj 0 104657 1558799 1511909 2026-05-29T17:42:17Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558799 wikitext text/x-wiki {{Mtu |rangi = |jina =Esther Daniel Mwaikambo |picha = |maelezo_ya_picha = |jina la kuzaliwa = |alizaliwa =[[1940]] |alikufa = |nchi =Mtanzania |kazi yake =Daktari wa magonjwa ya watoto |ndoa = |wazazi = |watoto = |tovuti rasmi = }} '''Esther Daniel Mwaikambo''' (alizaliwa [[1940]])<ref>{{Rejea tovuti |url=http://portal.tgnp.org/profiles/dr-mwaikambo-the-first-tanzanian-woman-doctor-with-extra-ordinary-achievements/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2018-09-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171026234847/http://portal.tgnp.org/profiles/dr-mwaikambo-the-first-tanzanian-woman-doctor-with-extra-ordinary-achievements/ |archivedate=2017-10-26 }}</ref> ni [[daktari]] wa nchini [[Tanzania]] aliyebobea katika [[tiba]] ya [[magonjwa]] ya [[watoto]] wadogo. Anafanya [[kazi]] katika [[Chuo Kikuu]] cha [[Makumbusho]] ya Hubert Kairuki (The Hubert Kairuki Memorial University)<ref>{{Cite web |url=http://maternityafrica.org/professor-esther-mwaikambo/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2018-09-09 |archive-date=2019-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720150134/http://maternityafrica.org/professor-esther-mwaikambo/ |url-status=dead }}</ref>. ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-Mtanzania}} {{BD|1940|}} [[Jamii:Matabibu wa Tanzania]] [[Jamii:Wanawake wa Tanzania]] [[Jamii:Wiki Loves Women Tanzania]] on2dfyi8n4suu87dz6c47kuuprlortl 1558836 1558799 2026-05-29T20:56:25Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558836 wikitext text/x-wiki {{Mtu |rangi = |jina =Esther Daniel Mwaikambo |picha = |maelezo_ya_picha = |jina la kuzaliwa = |alizaliwa =[[1940]] |alikufa = |nchi =Mtanzania |kazi yake =Daktari wa magonjwa ya watoto |ndoa = |wazazi = |watoto = |tovuti rasmi = }} '''Esther Daniel Mwaikambo''' (alizaliwa [[1940]])<ref>{{Rejea tovuti |url=http://portal.tgnp.org/profiles/dr-mwaikambo-the-first-tanzanian-woman-doctor-with-extra-ordinary-achievements/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2018-09-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171026234847/http://portal.tgnp.org/profiles/dr-mwaikambo-the-first-tanzanian-woman-doctor-with-extra-ordinary-achievements/ |archivedate=2017-10-26 }}</ref> ni [[daktari]] wa nchini [[Tanzania]] aliyebobea katika [[tiba]] ya [[magonjwa]] ya [[watoto]] wadogo. Anafanya [[kazi]] katika [[Chuo Kikuu]] cha [[Makumbusho]] ya Hubert Kairuki (The Hubert Kairuki Memorial University)<ref>{{Rejea tovuti |url=http://maternityafrica.org/professor-esther-mwaikambo/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2018-09-09 |archive-date=2019-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720150134/http://maternityafrica.org/professor-esther-mwaikambo/ |url-status=dead }}</ref>. ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-Mtanzania}} {{BD|1940|}} [[Jamii:Matabibu wa Tanzania]] [[Jamii:Wanawake wa Tanzania]] [[Jamii:Wiki Loves Women Tanzania]] 0zi3l90bap7k6nm1cm9203atbwdw6z4 0 114726 1558761 1213942 2026-05-29T15:50:03Z Kitimoto plus+ 89769 /* Viungo vya nje */ KITIMOTO PLUS+ 1558761 wikitext text/x-wiki [[Picha:Pork with tordylium apulum, rosemary and feta 02.JPG|thumb|Picha ya kitimoto]] '''Kiti moto''' ni aina ya [[chakula]] maarufu nchini [[Tanzania]] kinapoitwa pia "mdudu" au "mbuzi katoliki". Sehemu kuu ya chakula hiki ni [[nyama]] ya [[nguruwe]]. Inaaminika kuwa chanzo cha [[jina]] hili ni nia ya kutumia [[neno]] la [[siri]] kwa kuwa [[Waislamu]] hawatakiwi kula nguruwe. Chakula hiki kinapikwa pale mtu anapotoa oda yake na hivyo kukaa kwenye [[kiti]] kwa hata zaidi ya [[saa]] [[moja]] akisubiri kwa [[hamu]], hivyo ni kama kikao kirefu cha [[mahojiano]] kinachomtesa [[mtu]] kwa kumdai atetee kwa [[hoja]] nzito jambo fulani, k.mf. [[utendaji]] wake, ambacho pia kinaitwa kitimoto. Baadhi ya [[Mgahawa|migahawa]] hutenga sehemu maalum ya kula kitimoto kwa [[heshima]] ya wateja ambao ni Waislamu. Kiti moto ni maarufu sana kwenye sehemu za [[starehe]] na [[pombe]]. kitimoto ni nyama itokanayo na mnyama aitwaye nguruwe ni tamu sana hasa ukimpata muaandaaji mzuri kwa mfano mimi nimepita sehemu nyingi sana na kula kitimoto sehemu tofauti tofauti makambako ndo nimepata wachomaji wazuri na waandaji wazuri wa kitimoto sehemu hiyo inaitwa KITIMOTO PLUS+ wanachoma nyama vizuri sana na wana huduma nzuri kama ugali,ndizi na rost makaange wanapatikana makambako standi ya mlando jirani na kanisa la sabato na namba zao ni 0666139013 doan9sg0mw98mhyzmjl7pzcrov41uh9 1558765 1558761 2026-05-29T16:00:39Z NDG 79979 Reverted edits by [[Special:Contribs/Kitimoto plus+|Kitimoto plus+]] ([[User talk:Kitimoto plus+|talk]]) to last version by InternetArchiveBot: purely nonsense content 1213942 wikitext text/x-wiki [[Picha:Pork with tordylium apulum, rosemary and feta 02.JPG|thumb|Picha ya kitimoto]] '''Kiti moto''' ni aina ya [[chakula]] maarufu nchini [[Tanzania]] kinapoitwa pia "mdudu" au "mbuzi katoliki". Sehemu kuu ya chakula hiki ni [[nyama]] ya [[nguruwe]]. Inaaminika kuwa chanzo cha [[jina]] hili ni nia ya kutumia [[neno]] la [[siri]] kwa kuwa [[Waislamu]] hawatakiwi kula nguruwe. Chakula hiki kinapikwa pale mtu anapotoa oda yake na hivyo kukaa kwenye [[kiti]] kwa hata zaidi ya [[saa]] [[moja]] akisubiri kwa [[hamu]], hivyo ni kama kikao kirefu cha [[mahojiano]] kinachomtesa [[mtu]] kwa kumdai atetee kwa [[hoja]] nzito jambo fulani, k.mf. [[utendaji]] wake, ambacho pia kinaitwa kitimoto. Baadhi ya [[Mgahawa|migahawa]] hutenga sehemu maalum ya kula kitimoto kwa [[heshima]] ya wateja ambao ni Waislamu. Kiti moto ni maarufu sana kwenye sehemu za [[starehe]] na [[pombe]]. ==Viungo vya nje== * [https://gloriahmchemiblog.wordpress.com/2017/08/12/kitimoto-recipe/ Mapishi ya kiti moto] {{Wayback|url=https://gloriahmchemiblog.wordpress.com/2017/08/12/kitimoto-recipe/ |date=20190718072932 }} {{Mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Chakula cha Kiafrika]] b3tifxoh8twalcetd6nrwfw03e8vp0b 0 119940 1558855 1513717 2026-05-30T00:07:54Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558855 wikitext text/x-wiki [[Picha:Greater Limpopo Transfrontier Park sketch map.svg|350px|thumb|Hifadhi ya Greater Limpopo; kibichi cheusi ni hifadhi yenyewe, kibichi cheupe ni sehemu zinazotarajiwa ziunganishwe.]] '''Hifadhi ya Great Limpopo Transfrontier''' au '''Great Limpopo Transfrontier Park''' ni [[hifadhi ya mazingira]] inayoandaliwa kwa shabaha ya kuunganisha maeneo yaliyohifadhiwa katika [[Afrika Kusini]], [[Msumbiji]] na [[Zimbabwe]]. Nchi hizo tatu zilipatana [[mwaka]] [[2002]] kuunganisha hifadhi zao za Kruger, Gonarezhou na Limpopo, pamoja na Manjinji Pan Sanctuary na Malipati Safari Area, kwa jumla eneo la [[km²]] 35.000. Mipango inalenga kupanua eneo lake hadi kufikia km² 100,000. [[Uzio]] kwenye mpaka kati ya Afrika Kusini na Msubiji umeshabomolewa na kuruhusu [[wanyama]] kutumia [[njia]] zao za zamani za uhamiaji ambazo zilizuiwa hapo awali kutokana na mipaka ya kisiasa. Mnamo [[Oktoba 4]], [[2001]] [[tembo]] 40 wa kwanza kati ya 1000 waliopangwa walihamishwa kutoka [[Hifadhi ya Kitaifa ya Kruger]] iliyojaa wanyama kwenda [[Hifadhi ya Taifa ya Limpopo]] iliyowahi kuathiriwa na [[vita ya wenyewe kwa wenyewe]] katika Msumbiji. Ilichukua miaka 2½ kumaliza uhamishaji. == Hifadhi itajumuisha maeneo yafuatayo == * Hifadhi kubwa ya Transfrontier ya Limpopo ** Hifadhi ya kitaifa ya Kruger, karibu km² 18,989 &nbsp; (Ikiwa ni pamoja na Hifadhi za Wanyamapori za kibinafsi <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.mjejanelifestyle.co.za/ |title=Hifadhi ya Wanyamapori Mjejane |accessdate=2019-12-16 |archivedate=2019-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419070123/http://www.mjejanelifestyle.co.za/ }}</ref>. <ref>{{Rejea tovuti|author=SANParks|url=https://www.sanparks.org/about/news/?id=57699|title=South African National Parks - SANParks - Official Website - Accommodation, Activities, Prices, Reservations}}</ref> ) ** Hifadhi ya Kitaifa ya Limpopo ( [[Msumbiji]] ) kama km² 10,000 ** Hifadhi ya Kitaifa ya Banhine ( [[Msumbiji]] ) karibu km² 7,000 ** Hifadhi ya Kitaifa ya Zinave ( [[Msumbiji]] ) karibu km² 6,000 ** Hifadhi ya Tembo ya Maputo ( [[Msumbiji]] ) karibu km² 700 ** Hifadhi ya Kitaifa ya Gonarezhou ( [[Zimbabwe]] ) karibu km² 5,053 ** Manjinji Pan Sanctuary (Zimbabwe) ** Malipati Safari Area ( [[Zimbabwe]] ) ** Sengwe Safari Area ( [[Zimbabwe]] ) == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * [https://web.archive.org/web/20070826205707/http://www.greatlimpopopark.com/ Hifadhi kubwa ya Limpopo] * [http://www.peaceparks.org/ Viwanja vya Amani Amani] * [http://www.sanparks.org/ Tovuti ya Rasmi ya SANPark] * [http://www.dolimpopo.com/ Mkuu wa Limpopo]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Afrika Kusini]] [[Jamii:Msumbiji]] [[Jamii:Zimbabwe]] 4nptybcusia2g4nemria4zdcvy86u4c 0 143860 1558713 1489721 2026-05-29T13:26:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558713 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |jina = Daphney Hlomuka |picha = |maelezo_ya_picha = |tarehe_ya_kuzaliwa = 1949 |mahala_pa_kuzaliwa = Afrika lakini |tarehe_ya_kufariki = 1 Oktoba 2008 |mahala_alipofia = Carlotte Maxeke, Johannesburg |majina_mengine = |anafahamika kwa = |kazi_yake = |nchi = Afrika lakini }} '''Daphney Hlomuka''' (alizaliwa [[1949]] - [[1 Oktoba]] [[2008]]) barani [[Afrika]] na alilelewa KwaMashu wakati wa enzi ya [[ubaguzi wa rangi]].<ref>[https://www.ulwaziprogramme.org/duduzile-hlomuka-ngubane/ About Duduzile Daphney Hlomuka] {{Wayback|url=https://www.ulwaziprogramme.org/duduzile-hlomuka-ngubane/ |date=20260119104349 }}, Ulwazi Programme.org, retrieved 1 May 2025</ref> Alianza kuigiza katika jumba la maonyesho la [[Durban]] mwaka [[1968]], na alihesabiwa kuwa mfuasi wa mwandishi wa [[tamthilia]] wa Durban, Welcome Msomi. Katika hatua zake za mwanzo, alishiriki katika tamthilia za Msomi kama ''Qombeni'' na toleo la Kizulu la ''Macbeth'' la Shakespeare, linalojulikana kama ''uMabatha'', ambayo ni mojawapo ya kazi maarufu za Msomi.<ref name="sowetan">{{cite news|title=Arts industry shocked as 'Sisi May' dies|url=http://www.sowetan.co.za/News/Article.aspx?id=854624|work=[[The Sowetan]]|date=2008-10-02|access-date=2008-10-26|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104105640/http://www.sowetan.co.za/News/Article.aspx?id=854624|archive-date=4 November 2008}}</ref> Kati ya ''Qombeni'' na ''uMabatha'', Hlomuka alifanya kazi katika vipindi vya [[redio]] vya lugha ya [[Kizulu]]. Katika miaka ya [[1970]] aliondoka Afrika Kusini kwa muda mfupi na kuzuru [[Ulaya]] akiwa pamoja na waigizaji wa ''Ipi Tombi''. Katika miaka ya [[1960]] na 1970, ilikuwa vigumu kwa waigizaji weusi nchini Afrika Kusini kupata majukumu ya jukwaani au kwenye skrini kutokana na ubaguzi wa rangi. Hlomuka alionekana zaidi nje ya skrini kama mwigizaji wa redio katika mifululizo kadhaa maarufu ya tamthilia za Kizulu. Hatimaye alipata mafanikio makubwa katika televisheni ya Afrika Kusini katika miaka ya 1980 alipoigiza kama MaMhlongo katika tamthilia ya ''Hlala Kwabafileyo''. Mhudumu wake, MaMhlongo, alikuwa mke na baadaye mjane wa tajiri. Hadi leo nchini Afrika Kusini, neno “MaMgobhozi,” lililotokana na mfululizo huo na mhusika wa Ruth Cele, hutumika kuelezea tabia ya umbea inayohusishwa na baadhi ya wanawake. Pia alionekana katika kichekesho cha televisheni cha miaka ya [[1980]], ''S'gudi S'naysi'', pamoja na mwigizaji S’dumo. Katika mfululizo huo, aliigiza kama Sis May, mama mwenye nia njema na mvumilivu wa S’dumo. Mfululizo huo ulikuwa maarufu sana wakati wa kurushwa kwake. Hlomuka alishiriki katika filamu na vipindi mbalimbali vya televisheni kuanzia miaka ya 1980, [[1990]] na [[2000]]. Alionekana katika filamu ya mwaka [[1995]], ''Soweto Green'', akiigiza kama kijakazi na mfanyakazi wa nyumbani aitwaye Tryphina. Pia alishiriki katika kipindi cha televisheni cha mwaka [[1986]], ''Shaka Zulu'', na aliigiza katika kipindi cha SABC 1, ''Gugu no Andile'', kama shangazi. Aidha, alionekana katika mfululizo wa kimataifa wa mwaka [[1996]], ''Tarzan: The Epic Adventures''. Majukumu yake ya baadaye yalijumuisha ''Rhythm City'' pamoja na utohozi wa lugha ya Nguni wa mkasa wa kimapenzi wa Shakespeare, ''Romeo na Juliet''. Daphney Hlomuka alifariki dunia kutokana na saratani ya figo katika Hospitali ya Charlotte Maxeke, [[Johannesburg]], tarehe 1 Oktoba 2008, akiwa na umri wa miaka 59. Aliacha mume wake, Elliot Ngubane, na watoto wao wanne. ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1949]] [[Jamii:Waliofariki 2008]] [[Jamii:wanawake wa Afrika Kusini]] [[jamii:waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] s1l9wgwkyhg9d8xck6h3eyjud8lbc3t 0 147317 1558864 1514113 2026-05-30T00:53:28Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558864 wikitext text/x-wiki [[Faili:Hindou Oumarou Ibrahim.jpg|alt=Hindou Oumarou Ibrahim|thumb|Hindou Oumarou Ibrahim]] '''Hindou Oumarou Ibrahim''' ni [[mwanaharakati]] wa [[mazingira]] wa [[Chad]] na [[jiografia|mwanajiografia]]. Yeye ni Mratibu wa chama cha [[wanawake]] wa Peul na Watu Wanaojiendesha Chad (AFPAT) na aliwahi kuwa [[mkurugenzi]] mwenza wa banda la Mpango wa Watu wa Kiasili kutoka COP21, COP22 na COP23 . == Uanaharakati na utetezi == Ibrahim ni mwanaharakati wa mazingira anayefanya kazi kwa niaba ya watu wake, Mbororo nchini [[Chad]] . <ref name="blog.nationalgeographic.org">{{Rejea tovuti|url=https://blog.nationalgeographic.org/2017/05/29/national-geographic-emerging-explorer-hindou-oumarou-ibrahim-raising-the-voice-of-indigenous-climate-knowledge/|title=National Geographic Emerging Explorer Hindou Oumarou Ibrahim Raising the Voice of Indigenous Climate Knowledge – National Geographic Blog|work=blog.nationalgeographic.org|language=en-US|accessdate=2018-10-08|archive-date=2021-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119093356/https://blog.nationalgeographic.org/2017/05/29/national-geographic-emerging-explorer-hindou-oumarou-ibrahim-raising-the-voice-of-indigenous-climate-knowledge/|dead-url=yes}}</ref> Alisoma kwenye mji mkuu wa Chad wa [[N'Djamena]] na alitumia likizo yake na watu asilia wa Mbororo, ambao ni [[Mkulima|wakulima]] wa kuhamahama, na kuchunga [[ng'ombe]]. <ref name="blog.nationalgeographic.org" /> Wakati wa masomo yake, alizijua njia alizobaguliwa kama [[mwanamke]] wa kiasili na pia njia ambazo wenzao wa Mbororo walitengwa na fursa za elimu alizopata. Hivyo [[mwaka]] [[1999]], alianzisha Chama cha Wanawake wa [[asili]] wa Peul na Watu wa Chad (AFPAT), [[shirika]] la [[jamii|kijamii]] lililolenga kukuza [[haki]] za [[wasichana]] na wanawake katika jamii ya Mbororo na kuhamasisha uongozi na utetezi katika ulinzi wa mazingira. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.afpat.net/nos-membres/|title=Nos membres – AFPAT|work=www.afpat.net|language=en|accessdate=2018-10-08|archive-date=2021-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115193533/http://www.afpat.net/nos-membres/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Rejea habari|url=https://news.globallandscapesforum.org/28833/hindou-oumarou-ibrahim-bridging-worlds-through-environmental-activism/|title=Hindou Oumarou Ibrahim: Bridging worlds through environmental activism - Landscape News|language=en-US}}</ref> Shirika lilipata leseni yake ya uendeshaji [[mwaka]] [[2005]] na tangu wakati huo limeshiriki kwenye mazungumzo ya [[Taifa|Kimataifa]] kuhusu [[hali ya hewa]], [[maendeleo]] endelevu, na ulinzi wa mazingira. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://climatdeveloppement.org/lercd/afpat-tchad/|title=AFPAT Tchad {{!}} Réseau climat et developpement|work=climatdeveloppement.org|language=fr-FR|accessdate=2018-10-08}}</ref> == Marejeleo == {{Reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1984]] [[Jamii:Wanawake wa Chad]] mfvb1f7judq5upqggsir8cdnsh5x27w 0 147889 1558919 1515482 2026-05-30T04:57:07Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558919 wikitext text/x-wiki '''Jesse February''' (alizaliwa [[1997]]) ni [[mchezaji]] wa [[Sataranji|chess]] wa nchini [[Afrika Kusini]] ambaye ana [[taji]] la ''Woman International Maste'' (WIM, [[2016]]). Ni [[bingwa]] mara mbili na hadi sasa wa [[mchezo]] wa chess wa [[wanawake]] wa Afrika Kusini . == Kazi ya chess == February alipata taji la ''Woman FIDE Master'' mnamo [[2015]], na ''Woman International Master'' mnamo 2016. Ameiwakilisha Afrika Kusini katika Mashindano ya Chess ya Wanawake ya 2016 na [[2018]] ambapo, kama mchezaji bora wa kike wa Afrika Kusini wakati huo, alicheza kwenye [[bodi]] moja. Mnamo 2015, alitawazwa kuwa bingwa wa [[Msichana|wasichana]] wa U18 katika mashindano ya chess ya [[vijana]] ya Afrika Kusini, na alichaguliwa kuchezea [[timu]] ya [[taifa]] kwa Mashindano ya Dunia ya Chess ya Vijana nchini [[Ugiriki]] mnamo [[Oktoba]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://ecas.co.za/2015/06/29/international-travel-opportunities-for-chess-star-jesse-february-3/|title=International travel opportunities for Chess star Jesse February|work=ecas.co.za|date=29 June 2015|accessdate=2022-03-18|archive-date=2021-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513062752/http://ecas.co.za/2015/06/29/international-travel-opportunities-for-chess-star-jesse-february-3/|url-status=dead}}</ref> Mnamo 2015, pia aliibuka wa kwanza katika mashindano ya ''University Sport'' ya Afrika Kusini yaliyofanyika katika [[Chuo Kikuu cha Witwatersrand|Chuo Kikuu cha Wits]] huko [[Johannesburg]], na alialikwa kushiriki Mashindano ya [[Dunia]] ya Chess ya [[Chuo Kikuu]] huko[[Hungaria|Hungary]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://mype.co.za/new/more-chess-accolades-for-jesse-february/49041/2015/05|title=More chess accolades for Jesse February|work=mype.co.za|accessdate=2022-03-18|archivedate=2022-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220204120607/https://mype.co.za/new/more-chess-accolades-for-jesse-february/49041/2015/05/}}</ref> Mnamo [[2017]] na [[2019]], alishinda sehemu ya Wanawake ya Mashindano ya Chess ya Afrika Kusini . <ref>{{Rejea tovuti|url=http://chess-results.com/tnr313151.aspx|title=2017 South African Closed Chess Championships Women|work=chess-results.com}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=http://chess-results.com/tnr489163.aspx?lan=1&art=1&turdet=YES&flag=30|title=2019 South African Closed Chess Championships Open|work=chess-results.com}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1997]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] [[Jamii:Wiki4uni]] 8yziwo5kbj4nv3yntaaiwqmp9fq7zcj 0 151271 1559056 1517380 2026-05-30T10:42:56Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559056 wikitext text/x-wiki '''Koleka Putuma''' (alizaliwa [[Port Elizabeth]], [[22 Machi]] [[1993]]) ni mtunzi wa mashairi na mtayarishaji wa ukumbi wa michezo wa [[Afrika Kusini]]. <ref>{{Rejea jarida|last=Munro|first=Brenna|date=2018|title=Pleasure in Queer African Studies: Screenshots of the Present|journal=College Literature|language=en|volume=45|issue=4|pages=659–666|doi=10.1353/lit.2018.0040|issn=1542-4286}}</ref> Aliteuliwa kuwa mmoja wa [[wanawake]] mashuhuri zaidi wa Okay Africa mwaka wa [[2019]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://100women.okayafrica.com/the-women|title=OKAYAFRICA - 100 WOMEN|work=OKAYAFRICA's 100 WOMEN|language=en-US|accessdate=2020-01-11|archivedate=2020-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201123052705/https://100women.okayafrica.com/the-women}}</ref> == Wasifu == Putuma alizaliwa [[Port Elizabeth]], [[Afrika Kusini]] mwaka wa 1993. <ref name=":2">{{Rejea kitabu|title=Collective amnesia|url=https://archive.org/details/collectiveamnesi0000putu|last=Putuma, Koleka|date=2017-04-13|isbn=978-0-620-73508-7|edition=First|location=Cape Town, South Africa|oclc=986218819}}</ref> Alisomea BA katika Theatre na Utendaji katika [[Chuo Kikuu cha Cape Town]] . <ref>{{Rejea tovuti|url=https://badilishapoetry.com/coco-putuma/|title=Koleka Putuma {{!}} Badilisha Poetry – Pan-African Poets|work=badilishapoetry.com|accessdate=2020-01-11|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111101431/https://badilishapoetry.com/coco-putuma/|url-status=dead}}</ref> Mnamo [[2016]] alitunukiwa tuzo ya uandishi wa mwanafunzi wa PEN kwa shairi lake la 'Maji'. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://pensouthafrica.co.za/water-by-koleka-putuma/|title=Water by Koleka Putuma {{!}} PEN South Africa|author=Mulgrew|first=Nick|language=en-US|accessdate=2020-01-11}}</ref> Shairi hili linatumika shuleni kama ukumbusho kwamba upatikanaji wa maji ni wa kisiasa, kihistoria na wa rangi. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.artandeducation.net/classroom/video/288707/koleka-putuma-water|title=Koleka Putuma: Water - Classroom - Art & Education|work=www.artandeducation.net|language=en|accessdate=2020-01-11|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111113912/https://www.artandeducation.net/classroom/video/288707/koleka-putuma-water|url-status=dead}}</ref> Dhamira zinazojirudia katika kazi ya Putuma ni [[upendo]], uzushi, mapambano ya uondoaji ukoloni na urithi wa [[ubaguzi wa rangi]], <ref>{{Rejea tovuti|url=https://parsejournal.com/|title=PARSE|work=parsejournal.com|language=en-US|accessdate=2020-01-11}}</ref> pamoja na makutano ya mfumo dume na mawazo na utambulisho huo. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/koleka-putuma-talks-poetry-post-patriarchy-and-black-joy_uk_5c7e9763e4b078abc6c12232?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAAvrOm9Zp9hL5YJr49l1ilehUZhghF1AipxgX9A7YRVE5RqGLR8_KZg4nPuo-59iNR7jnpwDMF84L7wlQl7XpCLqg9trAVRyj_Kj44WOH5OUhXrZaN6243NqhQxpv14pRa5cpwJr9sjrgd6wcO2GXNdc587E07d0f-b3wwB0f1Uz|title=Koleka Putuma Talks Poetry Post-Patriarchy and Black Joy|work=consent.yahoo.com|date=10 February 2017|accessdate=2020-01-11}}</ref> Anafanya kazi kama mtayarishaji wa ukumbi wa michezo wa Design Indaba <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bizcommunity.com/Article/196/415/185637.html|title=Design Indaba appoints Koleka Putuma as theatre producer|work=www.bizcommunity.com|language=en|accessdate=2020-01-11}}</ref> na anaishi Cape Town. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=http://www.poetry-on-the-road.com/authors/koleka-putuma/?lang=en|title=Poetry On The Road {{!}} May 22 – 27 2019 Koleka Putuma|work=www.poetry-on-the-road.com|accessdate=2020-01-11|archivedate=2021-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210421054015/http://www.poetry-on-the-road.com/authors/koleka-putuma/?lang=en}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:Michezo]] [[Jamii:Haki za binadamu]] [[Jamii:Afrika Kusini]] kz20f1bjn63jzwrlfj4qfnqu4ilncz8 0 151792 1558859 1513791 2026-05-30T00:23:26Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558859 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Mazingira ya Umbabat''' iko kwenye ukingo wa [[Mto Nhlaralumi]] katika Manispaa ya Bushbuckridge, karibu na Hifadhi ya Kitaifa ya Kruger . Sehemu za Umbabat ambazo zimetangazwa kuwa hifadhi za asili zinasimamiwa kwa mujibu wa Sheria ya Maeneo Yanayolindwa Na. 57 ya 2003. <ref name="regul">{{Rejea tovuti|title=Umbabat Private Nature Reserve regularisation and application i.t.o Protected Areas Act (NEMPAA)|date=November 2017|url=https://www.ingwelala.co.za/files/Umbabat%20Steering%20Committee%20Update%2020171203.pdf|work=ingwelala.co.za|accessdate=25 January 2019}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kando na Mbuga ya Kruger, Umbabat pia imepakana na Hifadhi za Timbavati na Klaserie, na zote zimeachana na uzio wao wa pamoja mnamo 1988. Hifadhi nyingi ndogo za asili zinaunda Umbabat, na kwa kushirikiana na hifadhi zinazounda hifadhi za Timbavati, Klaserie na Balule, kwa pamoja zinaunda Hifadhi za Asili za Associated Private, ambazo kwa pamoja zinamiliki hekta 180,000 za ardhi, bila uzio wa ndani. Hifadhi ya Wanyama ya Buchner ni mahali pazuri zaidi ulimwenguni kote. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-jio}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Hifadhi za Taifa za Afrika Kusini]] [[Jamii:Utalii wa Afrika Kusini]] tgl4y3n660vtyv5yccko9z70cuhqvn1 0 151803 1558861 1299681 2026-05-30T00:40:50Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558861 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Wanyamapori ya Akiba Binafsi ya Manyoni''' ('''Manyoni Private Game Reserve''') Hapo awali ilijulikana kama Hifadhi ya vifaru ya Zulu (Zululand Rhino Reserve), ni eneo Kubwa la wanyama lililohifadhiwa kaskazini-mashariki mwa [[KwaZulu-Natal]], [[Afrika Kusini]].<ref name="Manyoni2017">{{cite web|title=Welcome to the Manyoni Private Game Reserve|url=http://www.manyoni.co.za/|website=www.manyoni.co.za|accessdate=3 May 2017|archive-date=2022-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220626175933/https://www.manyoni.co.za/|url-status=dead}}</ref> Inachukua eneo la hekta 23,000 ndani ya aina ya mimea ya Mkuze Valley Lowveld.<ref name="ManyoniPGR2017">{{cite web|title=About Us - Manyoni Private Game Reserve|url=http://www.manyoni.co.za/Pages/AboutUs|website=www.manyoni.co.za|accessdate=3 May 2017|archivedate=2018-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180907054350/http://www.manyoni.co.za/Pages/AboutUs}}</ref> ==Maonyesho ya Picha== <gallery mode=packed heights=160 style="font-size:100%; line-height:130%"> Cape Buffalo 2016 09 05 2725.jpg|Ndege wakiwa juu ya Nyati Apalis ruddi 2017 11 20 5985.jpg|Aina ya ndege ya Rudd's apalis, akiwa juu ya tawi la mti uliokauka Dung animation Manyoni 2017-02-22a.gif|''Scarabaeus'' na ''Garreta'' katika fauna ya mende kwenye kinyesi cha tembo Gasteruption 2019 10 19 12 52 30 7111.jpg|Nyigu wa kiume juu ya maua ya Euphorbia tirucalli </gallery> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-jio-AfrikaKusini}} [[Jamii:KwaZulu-Natal]] [[Jamii:Hifadhi za Taifa za Afrika Kusini]] [[Jamii:Utalii wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] mvh09fa061m13a7ddjfzwh5iqfbs87w 0 151844 1558858 1229488 2026-05-30T00:20:01Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558858 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Mazingira ya Rietvlei''', iliyoko kusini mwa [[Pretoria]], ina ukubwa wa {{Convert|4000|ha|km2}} .<ref>{{Cite web |url=http://www.friendsofrietvlei.org/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-06-11 |archive-date=2022-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706201640/https://friendsofrietvlei.org/ |url-status=dead }}</ref>kwa ukubwa, na inajumuisha jumla ya Bwawa la Rietvlei ambalo linazuia Mto Rietvlei, huko [[Gauteng]], Afrika Kusini. Hifadhi hiyo ina kabari kati ya barabara kuu ya R21 (barabara kuu ya [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa OR Tambo|Uwanja wa Ndege wa OR Tambo]] ) upande wa magharibi na barabara ya [[R50 (Afrika Kusini)|R50]] ( [[Delmas]] - [[Bapsfontein]] ) upande wa kaskazini-mashariki. Mwinuko wa wastani juu ya usawa wa bahari ni takriban mita 1,525, na sehemu ya juu zaidi ni 1,542 m na ya chini kabisa ni 1,473 m, mtiririko wa bwawa huko Sesmylspruit. Hifadhi hiyo inashughulikia eneo la takriban hekta 4,003 au 40&nbsp;km ², ambapo bwawa linajumuisha hekta 20. Mtandao wa barabara unavuka eneo lote, ambayo hurahisisha ufikiaji wa wageni na usimamizi. == Marejeo == [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] cl9kxtc1bgsyz0yp65z4f8judgm7szd 1558916 1558858 2026-05-30T04:45:52Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558916 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Mazingira ya Rietvlei''', iliyoko kusini mwa [[Pretoria]], ina ukubwa wa {{Convert|4000|ha|km2}} .<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.friendsofrietvlei.org/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-06-11 |archive-date=2022-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706201640/https://friendsofrietvlei.org/ |url-status=dead }}</ref>kwa ukubwa, na inajumuisha jumla ya Bwawa la Rietvlei ambalo linazuia Mto Rietvlei, huko [[Gauteng]], Afrika Kusini. Hifadhi hiyo ina kabari kati ya barabara kuu ya R21 (barabara kuu ya [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa OR Tambo|Uwanja wa Ndege wa OR Tambo]] ) upande wa magharibi na barabara ya [[R50 (Afrika Kusini)|R50]] ( [[Delmas]] - [[Bapsfontein]] ) upande wa kaskazini-mashariki. Mwinuko wa wastani juu ya usawa wa bahari ni takriban mita 1,525, na sehemu ya juu zaidi ni 1,542 m na ya chini kabisa ni 1,473 m, mtiririko wa bwawa huko Sesmylspruit. Hifadhi hiyo inashughulikia eneo la takriban hekta 4,003 au 40&nbsp;km ², ambapo bwawa linajumuisha hekta 20. Mtandao wa barabara unavuka eneo lote, ambayo hurahisisha ufikiaji wa wageni na usimamizi. == Marejeo == [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] qrm57fmgylvqbq8sttikt33rz1ipsqg 0 151919 1558856 1513773 2026-05-30T00:14:06Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558856 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Mazingira ya Knersvlakte''' ni hifadhi ya mazingira katika eneo la Knersvlakte katika [[jimbo]] la [[Rasi ya Magharibi|Rasi Magharibi,]] [[Afrika Kusini|Afrika]] [[Afrika Kusini|Kusini]]. Inachukua eneo la [[kilomita]] za mraba 855 <ref name="capenature">{{Rejea tovuti|title=Knersvlakte Nature Reserve proclaimed in vital biodiversity hotspot|publisher=CapeNature|date=24 September 2014|url=http://www.capenature.co.za/knersvlakte-nature-reserve-proclaimed-vital-biodiversity-hotspot/|accessdate=25 September 2014}}</ref> katika Manispaa ya Matzikama, kaskazini mwa Vredendal na Vanrhynsdorp . Hifadhi hiyo, ambayo ilianzishwa [[24 Septemba]] [[2014]], inamilikiwa na tawi la Afrika Kusini la Mfuko wa Mazingira wa Ulimwenguni na kusimamiwa na wakala wa uhifadhi wa mkoa CapeNature . <ref>{{cite news|title=New 85&nbsp;000ha reserve proclaimed in Western Cape|first=Dane|last=McDonald|date=24 September 2014|publisher=News24|url=http://www.news24.com/Green/News/New-85-000Ha-reserve-proclaimed-in-Western-Cape-20140924|accessdate=25 September 2014}}</ref> Kati ya spishi 1,500 za mimea katika Knersvlakte, takriban spishi 190 zinapatikana katika eneo hilo. Na 155 kati ya hizi zinatishiwa kutoweka, kwani hushindwa kwa urahisi na hali ya hewa na mabadiliko. <ref>{{Rejea tovuti|title=Knersvlakte Nature Reserve, Western Cape|url=https://www.sa-venues.com/game-reserves/knersvlakte.php|accessdate=2020-12-04|work=www.sa-venues.com}}</ref> Knersvlakte ni mojawapo ya mikoa tajiri zaidi na tofauti zaidi duniani. <ref>{{Rejea tovuti|title=Knersvlakte|url=http://www.namaquawestcoast.com/knersvlakte/|accessdate=2020-12-04|work=Namaqua West Coast Tourism|language=en-US|archive-date=2020-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928181943/http://www.namaquawestcoast.com/knersvlakte/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii wa Afrika]] ps28v3ptx7tge6aybmo7cv2b8h0dfy1 0 180115 1558878 1514672 2026-05-30T02:29:47Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558878 wikitext text/x-wiki '''Inhebantu wa Busoga''', anayejulikana kama [[Mama]] wa Busoga, ni cheo kinachopewa [[malkia]] ambaye ni [[mke]] wa [[mtawala]] wa [[Ufalme]] wa Busoga - Kyabazinga wa Busoga nchini [[Uganda]]. <ref>{{Rejea tovuti|date=2023-11-18|title=I didn’t expect Mutesi to bring bricklayer as husband, says father|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/heart-to-heart/i-didn-t-expect-mutesi-to-bring-bricklayer-as-husband-says-father-4436258|access-date=2023-11-20|website=Monitor|language=en}}</ref> Mwisho wa Inhebantu alikuwa Alice Muloki, ambaye alifariki Novemba 6, 2005.<ref name="nv">{{cite news|first=George|last=Bita|title=Life and times of Wako Muloki|url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/647599|work=[[New Vision]]|date=2008-09-14|accessdate=2008-09-26|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080902000213/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/647599|archivedate=2008-09-02}}</ref> Septemba 7, 2023, Ufalme wa Busoga ulitangaza Jovia Mutesi kuwa Inhebantu wa Ufalme (Malkia wa Busoga).<ref>{{Rejea tovuti|last=Ismail|first=Ssendaza|date=2023-09-07|title=Busoga Kingdom Announces Royal Wedding of Kyabazinga and Inebantu Jovia Mutesi|url=https://nowthendigital.com/busoga-kingdom-announces-royal-wedding-of-kyabazinga-inebantu-jovia-mutesi/|access-date=2023-11-22|website=Now Then Digital|language=en-US|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120073415/https://nowthendigital.com/busoga-kingdom-announces-royal-wedding-of-kyabazinga-inebantu-jovia-mutesi/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+Orodha ya Inhebantu ya Busoga tangu 1939<ref>{{Rejea tovuti |date=2023-11-19 |title=Kyabazinga marries in Busoga’s first royal wedding since 1956 |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kyabazinga-marries-in-busoga-s-first-royal-wedding-since-1956-4437752 |access-date=2023-11-20 |website=Monitor |language=en}}</ref> !# !Jina !Kutoka !Kwa |- |1. |[[Yunia Nakibande]] | | |- |2. |[[Susan Nansikombi Kaggwa]] | | |- |3. |[[Yuliya Babirye Kadhumbula Nadiope]] | | |- |4. |[[Alice Muloki|Alice Kintu Muloki Florence Violet]] |21 January 1956<ref name=":0">{{Rejea tovuti |title=Life and times of Wako Muloki |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |access-date=2023-11-20 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |last=Samalie |first=Kisakye |date=2023-11-11 |title=Busoga has not experienced a King’s wedding for the last 69 years, so what happens at the King’s wedding? |url=https://nilepost.co.ug/2023/11/11/busoga-has-not-experienced-a-kings-wedding-for-the-last-69-years-so-what-happens-at-the-kings-wedding/ |access-date=2023-11-21 |website=Nile Post}}</ref> |6 November 2005<ref name=":0" /> |- |5. |[[Jovia Mutesi]] |18 November 2023 | |} <references /> {{Mbegu-siasa}} [[Jamii:Utamaduni wa Uganda]] 5kk364xdu4nysfecfi656xwi7tf6w1q 0 181367 1558923 1510777 2026-05-30T05:20:08Z Bray Mushi 60482 1558923 wikitext text/x-wiki [[Picha:1 declan rice arsenal 2025 (cropped).jpg|thumb|337x337px|Declan Rice akiwa na [[Arsenal]] mwaka 2026 ]] '''Declan Rice''' (alizaliwa [[14 Januari]] [[1999]])<ref>{{Rejea tovuti|title=Declan Rice Arsenal Midfielder, Profile & Stats {{!}} Premier League|url=https://www.premierleague.com/players/15202/Declan-Rice/overview|work=www.premierleague.com|accessdate=2024-05-02|language=en}}</ref> ni mchezaji wa [[mpira wa miguu]] kutoka [[Uingereza]], ambae anacheza kama [[kiungo]] mkabaji wa klabu ya [[Arsenal]] inayoshiriki [[Ligi Kuu Uingereza (EPL)|Ligi Kuu Uingereza]] (EPL) na [[timu ya taifa]] ya [[Uingereza]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Uingereza]] [[Jamii:Waliozaliwa 1999]] ogtaufscbhb0yegquxb8ofiu6zbxlmo 0 188991 1558847 1513309 2026-05-29T22:48:41Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558847 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |jinalamchezaji = Haji Mnoga |picha = |jinakamili = Haji Suleiman Haji Mnoga |tareheyakuzaliwa = {{umri na tarehe ya kuzaliwa|2002|04|16|df=yes}} |mjialiozaliwa = [[Portsmouth]] |nchialiozaliwa = [[Uingereza]] |urefu = {{height|m=1.85}} |nafasi = [[Mlinzi wa Kulia]] |klabuyasasa = [[Salford City]] |nambayaklabu = 19 |miakayaujana = 2008–2018 |Timuzaujana = [[Portsmouth]] |years1 = 2008-2024 |clubs1 = [[Portsmouth]] |caps1 = 5 |goals1 = 0 |years2 = 2019 |clubs2 = → [[Bognor Regis Town]] (mkopo) |caps2 = 1 |goals2 = 0 |years3 = 2021 |clubs3 = → [[Bromley]] (mkopo) |caps3 = 6 |goals3 = 0 |years4 = 2022 |clubs4 = → [[Weymouth]] (mkopo) |caps4 = 19 |goals4 = 0 |years5 = 2022 |clubs5 = → [[Gillingham]] (mkopo) |caps5 = 4 |goals5 = 0 |years6 = 2023 |clubs6 = → [[Aldershot Town]] (mkopo) |caps6 = 17 |goals6 = 1 |years7 = 2023-2024 |clubs7 = → [[Aldershot Town]] (mkopo) |caps7 = 33 |goals7 = 2 |years8 = 2024 - |clubs8 = → [[Salford City]] (mkopo) |caps8 = 7 |goals8 = 0 |nationalteam1 = [[Taifa Stars|Tanzania]] |nationalcaps1 = 8 |nationalgoals1 = 0 |medaltemplates = |club-update = |nationalteam-update = 121 April 2024 }} '''Haji Suleiman Haji Ali Mnoga''' (alizaliwa [[Portsmouth]], 16 Aprili 2002) ni mchezaji wa kimataifa wa mpira wa miguu anayecheza nafasi ya Mlinzi wa kulia kwenye klabu ya Salford City F.C. ya nchini Uingereza. Ingawa ni mzaliwa wa Uingereza, anaitumikia [[Taifa Stars|timu ya Taifa ya Tanzania]]. ==Maisha binafsi== Haji Mnoga alizaliwa na baba raia wa [[Tanzania]] huku mama yake akiwa Mwingereza. Mnoga alisoma shule ya msingi Trafalgar. Baba yake alishawahi kucheza mpira pia, alichezea [[timu ya taifa]] ya [[Zanzibar]] kwa wachezaji chini ya miaka 17. ==Kazi Ngazi ya Klabu== Mwanzo mwa maisha ya soka, Mnoga alikulia katika klabu ya Portsmouth F.C. Amecheza katika klabu hiyo kuanzia mwaka 2008. Mnamo Juni 28, 2018, alisaini mkataba wa miaka miwili wa ufadhili wa masomo yake.<ref name="Scholars">{{cite web|url=https://www.portsmouthfc.co.uk/news/2018/june/blues-sign-eight-new-apprentices/|title=Blues Sign Eight New Apprentices|publisher=Portsmouth FC|date=28 June 2018|accessdate=9 October 2018}}</ref> Mnoga alicheza mchezo wake wa kwanza wa kimashindano tarehe 9 Oktoba 2018, alianza kwenye kikosi cha kwanza na walishinda kwa goli 1–0 dhidi ya mpinzani wao klabu ya Crawley Town F.C. Mchezo huo ulikua ni katika mashindano ya Kombe la EFL.<ref>{{cite web|url=https://www.portsmouthfc.co.uk/news/2018/october/match-report-for-crawley-town-vs-portsmouth-on-09-oct-18/|title=Crawley 0 Pompey 1|publisher=Portsmouth F.C.|date=9 October 2018|access-date=10 October 2018}}</ref> Akiwa na miaka 16, miezi mitano na siku 24, aliweka historia ya kuwa mchezaji wa pili mwenye umri mdogo kuwahi kucheza katika klabu hii, aliyeshikilia nafasi ya kwanza ni mchezaji mwenzake kutoka timu ya vijana Joe Hancott. Mnamo Machi 20, 2020, Mnoga alipata maambukizi ya virusi vya [[COVID-19|Korona]].<ref>{{cite news|title=Haji Mnoga the fourth Portsmouth player to test positive for coronavirus|url=https://www.portsmouth.co.uk/sport/football/portsmouth-fc/haji-mnoga-fourth-portsmouth-player-test-positive-coronavirus-2504585|work=portsmouth|accessdate=21 March 2020|date=21 March 2020}}</ref> Mnoga alipona Septemba 2020, na aliweza kucheza kwenye mechi ya maandalizi ya msimu akiwa na klabu ya Gosport Borough F.C. walishinda 1-0 mpinzani akiwa ni klabu ya Havant & Waterlooville F.C., mchezo huu ulichezwa katika uwanja wa Privett Park. Mnoga alicheza mchezo huu kwa mkopo wa jioni hiyo tu akitokea Portsmouth, klabu hizi mbili ni majirani kabisa, wakiwa wametenganishwa na bandari. Mnamo 3 Novemba 2020, Mnoga alicheza mchezo wake wa kwanza ndani ya klabu ya Portsmouth, alianza mchezo huu kama mchezaji wa akiba, alipoingia alicheza nafasi ya winga wa kulia na walishinda mchezo huo kwa magoli 3-1 dhidi ya Lincoln City F.C.<ref>{{cite web|url=https://www.portsmouth.co.uk/sport/football/portsmouth-fc/football-league-debut-which-franked-all-recent-portsmouth-soundbites-3024638|title=The Football League debut which franked all the recent Portsmouth soundbites|publisher=Portsmouth News|date=4 November 2020|access-date=4 November 2020}}</ref> Mchezo wake wa kwanza kwenye ligi alicheza dhidi ya Crewe Alexandra, mchezo huo alianzia nje, na aliingia mwanzoni mwa kipindi cha pili, walishinda mchezo huo kwa magoli 4-1. Mnamo Disemba 8, 2020, alifunga goli lake la kwanza, hii ilikua ni kwenye mashindano ya Kombe la EFL dhidi ya Cheltenham Town F.C, mchezo hup uliisha sare.<ref>{{cite web |title=Cheltenham 0 Portsmouth 3 - England eyes on impressive Haji Mnoga after inspiring Blues to Papa John's Trophy He also played for guernsey Fc between February 2024 and summer 2025 before barnsley bought him for 215k when he was going to be the famous scott williams' replacement at centre back.progress|url=https://www.portsmouth.co.uk/sport/football/portsmouth-fc/cheltenham-0-portsmouth-3-england-eyes-impressive-haji-mnoga-after-inspiring-blues-papa-johns-trophy-progress-3061877|website=portsmouth.co.uk |accessdate=9 December 2020}}</ref> Agosti 31 2021, Mnoga alisaini mkataba mpya wa miaka mitatu kwenye klabu ya Portsmouth, hii ni kabla ya kuhamia kwa mkopo kwenye klabu ya Bromley inayoshiriki daraja la tano katika mpangilio wa ligi nchini Uingereza, alibaki Bromley hadi Januari 2022.<ref>{{cite web |title=Mnoga Pens New Contract|url=https://www.portsmouthfc.co.uk/news/2021/august/mnoga-pens-new-contract/|website=Portsmouth FC |accessdate=31 August 2021}}</ref> Januari 8 2022, Mnoga alihamia klabu ya Weymouth kwa mkopo na kusalia hapo kwa msimu wote wa 2021-22.<ref>{{Rejea tovuti |url=https://uptheterras.co.uk/2022/01/08/haji-mnoga-is-a-terra/ |title=Haji Mnoga is a Terra! |publisher=Weymouth FC |date=8 January 2022 |accessdate=8 January 2022 |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122043034/https://uptheterras.co.uk/2022/01/08/haji-mnoga-is-a-terra/ |url-status=dead }}</ref> Siku ya mwisho ya kipindi cha uhamisho ya majira ya joto yam waka 2022, alijiunga na Gillingham F.C kwa mkopo wa muda mrefu,<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.gillinghamfootballclub.com/news/2022/september/haji-mnoga-signs-for-gills/ |title=Haji Mnoga signs for Gills on loan |publisher=Gillingham FC |date=2 September 2022 |accessdate=2 September 2022}}</ref> kwenye mchezo wake wa kwanza, alitolewa kwenye mchezo katika dakika ya kumi tu.<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/62697535 |title=Gillingham v Swindon Town |publisher=BBC Website |date=3 September 2022 |accessdate=3 September 2022}}</ref> Alijiunga na Aldershot Town F.C kwa mkopo Januari 2023 na kusalia klabuni hapo mpaka misho wa msimu.<ref> {{cite web|url=https://www.theshots.co.uk/new-signing-haji-mnoga/|title=NEW SIGNING: Haji Mnoga|website=www.theshots.co.uk|date=17 January 2023|accessdate=18 January 2023}}</ref> Ilipofika Agosti 2 2023, Mnoga alirudi kwa mara nyingine kwenye klabu ya Aldershot akwa mkopo wa msimu mzima.<ref> {{cite web|url=https://www.theshots.co.uk/newsigning-haji-mnoga/|title=NEW SIGNING: Haji Mnoga|website=www.theshots.co.uk|date=2 August 2023|accessdate=2 August 2023}}</ref> Tarehe 1 Mei 2024, Portsmouth waliweka wazi kuwa wataachana na Mnoga mkataba wake utakapofikia tamati majira ya Joto.<ref>{{Rejea tovuti |title=Pompey Retained List: Summer 2024 |url=https://www.portsmouthfc.co.uk/news/2024/may/pompey-retained-list-summer-2024/ |access-date=2024-05-01 |website=www.portsmouthfc.co.uk |language=en-gb}}</ref> Mnoga alisaini mkataba wa mwaka mmoja na klabu ya Salford City F.C inayoshiki ligi daraja la pili tarehe 30 Agosti 2024.<ref>{{Rejea tovuti |last=FC |first=Salford City |date=2024-08-30 |title=International defender signs one-year deal |url=https://www.salfordcityfc.co.uk/news/2024/august/30/international-defender-signs-one-year-deal/ |access-date=2024-10-12 |website=Salford City FC |language=en}}</ref> ==Kazi Ngazi ya Kimataifa== Mnoga alifdanikiwa kuziwakilisha Uingereza na Tanzania katika michezo ya kimataifa. Mnamo Februari 10 2019, alicheza mchezo wake wa kwanza kwenye Timu ya taifa ya Uingereza chini ya miaka 17, aliingia kipindi cha pili akitokea benchi kwenye mchezo wa kirafiki dhidi ya Hungary ambapo walishinda 4-1 kwa mikwaju ya penati.<ref name="England debut">{{cite web|url=https://www.portsmouth.co.uk/sport/football/pompey/portsmouth-defender-makes-debut-for-england-under-17s-1-8805455|title=Portsmouth defender makes debut for England under-17s|publisher=Portsmouth News|date=11 February 2019|accessdate=11 February 2019}}</ref> Alicheza mchezo wake wa kwanza akiwa na Timu ya Taifa ya Tanzania tarehe 24 Machi 2022 kwenye mchezo wa kirafiki dhidi ya Jamhuri ya Afrika ya Kati na walishinda magoli 3-1.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.udakuspecially.com/2022/03/taifa-stars-yaichapa-afrika-ya-kati.html|title=Taifa Stars yaichapa Afrika ya Kati|accessdate=2024-10-24|archive-date=2025-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250118123958/https://www.udakuspecially.com/2022/03/taifa-stars-yaichapa-afrika-ya-kati.html|url-status=dead}}</ref> Iliripotiwa kwamba Mnoga alikataa kujiunga na timu ya Taifa ya vijana chini ya miaka 23 alipochaguliwa Septemba 2022, sababu ikiwa ni kutaka kuzingatia majukumu yakwe kwenye klabu ya Gillingham.<ref>{{Rejea tovuti |last=Allen |first=Neil |date=2022-09-20 |title=Pompey youngster's sacrifice to demonstrate commitment to struggling Gillingham |url=https://www.portsmouth.co.uk/sport/football/portsmouth-fc/portsmouth-youngsters-sacrifice-to-demonstrate-commitment-to-struggling-gillingham-3849084 |access-date=2022-09-23 |website=www.portsmouth.co.uk |language=en}}</ref> ==Takwimu== {{updated|Oktoba 12 2024}}<ref name="sw" /> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Michezo na magoli ngazi ya Klabu, misimu na mashindano |- !rowspan="2"|Klabu !rowspan="2"|Msimu !colspan="3"|Ligi !colspan="2"|Kombe la FA !colspan="2"|Ligi ya EFL !colspan="2"|Mengine !colspan="2"|Jumla |- !Ngazi!!Michezo!!Magoli!!Michezo!!Magoli!!Michezo!!Magoli!!Michezo!!Magoli!!Michezo!!Magoli |- |rowspan="7"|Portsmouth F.C. | Msimu : 2018–19 |rowspan="6"|Ligi ya EFL |0||0||0||0||0||0||3{{efn|name=EFT|michezop kwenye Kombe la EFL}}||0||3||0 |- |Portsmouth F.C. Msimu: 2019–20 |0||0||0||0||0||0||1{{efn|name=EFT}}||0||1||0 |- |Portsmouth F.C. Msimu: 2020–21 |5||0||1||0||0||0||3{{efn|name=EFT}}||1||9||1 |- |Portsmouth F.C. Msimu: 2021–22 |0||0||0||0||0||0||2{{efn|name=EFT}}||0||2||0 |- |Portsmouth F.C. Msimu: 2022–23 |0||0||0||0||2||0||1{{efn|name=EFT}}||0||3||0 |- |Portsmouth F.C. Msimu: 2023–24 |0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |- !colspan="2"|Jumla !5!!0!!1!!0!!2!!0!!10!!1!!18!!1 |- |Bognor Regis Town (mkopo) |Ligi ya Isthmian: 2019–20 |Ligi kuu ya Isthmian |1||0||0||0||colspan="2"|—||0||0||1||0 |- |Bromley F.C. (mkopo) |National League: 2021–22 |National League |6||0||1||0||colspan="2"|—||0||0||7||0 |- |Weymouth F.C. (Mkopo) |National League: 2021–22 |National League |19||0||0||0||colspan="2"|—||1{{efn|name=FAT}}||0||20||0 |- |Gillingham F.C. (Mkopo) |Gillingham F.C. Msimu: 2022–23 |EFL League Two |4||0||1||0||0||0||0||0||5||0 |- |rowspan="3"|[[Aldershot Town F.C.|Aldershot Town]] (loan) |National League: 2022–23 |National League |17||1||0||0||colspan="2"|—||2{{efn|name=FAT}}||0||19||1 |- |National League: 2023–24 |National League |33||2||3||0||colspan="2"|—||1{{efn|name=FAT|Appearance(s) in [[FA Trophy]]}}||0||37||2 |- !colspan="2"|Jumla !50!!3!!3!!0!!0!!0!!3!!0!!56!!3 |- |Salford City F.C. |Salford City F.C. Msimu: 2024–25 |Ligi Daraja la Pili EFL |7||0||0||0||0||0||1{{efn|name=EFT}}||0||8||0 |- !colspan="3"|Jumla Ya magoli !92!!3!!6!!0!!2!!0!!15!!1!!115!!4 |} ==Mataji== '''Portsmouth''' * Kombe la EFL: 2018–19 ==Tanbihi== {{marejeo}} [[Jamii:Waliozaliwa 2002]] [[Jamii:watu walio hai]] [[Jamii:wachezaji mpira wa Tanzania]] [[Jamii:wachezaji mpira wa Uingereza]] fyhahbtjmjot7l9depay9e7cv6fahs5 0 189149 1558839 1382280 2026-05-29T21:24:16Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558839 wikitext text/x-wiki '''Giuseppe Brambilla''' (Alizaliwa [[25 Oktoba]] [[1888]] – [[28 Aprili]] [[1918]]) alikuwa mwendesha baiskeli wa mbio kutoka Italia.<ref name="MdC">{{cite web |url=http://www.memoire-du-cyclisme.eu/pelotons/coureurs.php?c=22165 |title=Giuseppe Brambilla |accessdate=29 August 2018 |work=Memoire du Cyclisme |archive-date=2022-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725210752/http://www.memoire-du-cyclisme.eu/pelotons/coureurs.php?c=22165 |url-status=dead }}</ref><ref name="MdC" /><ref> Aliwahi kushiriki katika toleo la 7 la [[Tour de France]] </ref> mwaka [[1909]]. Katika mwaka huo huo, alishinda Coppa del Re na kushika nafasi ya pili katika Giro dell'Emilia. Pia alishiriki katika Giro d'Italia mnamo [[1909]], [[1910]], [[1911]] na [[1913]], lakini hakumaliza [[mbio]] hata mara moja.<ref>{{cite web |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,4/articleid,1202_01_1909_0170_0004_24225059/anews,true/ |title=Coppa Del Re por dilettanti |accessdate=29 August 2018 |work=La Stampa, 21 June 1909 |archive-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124050405/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,4/articleid,1202_01_1909_0170_0004_24225059/anews,true/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cyclingranking.com/races/1909/44/giro-dell-emilia?highlight=243 |title=Results Giro dell'Emilia 1909 |accessdate=29 August 2018 |work=Cycling Ranking}}</ref> Ushiriki wake katika Giro d'Italia ya kwanza ulikuwa wa utata;<ref>{{cite web |url=https://www.cyclingranking.com/rider/243/giuseppe-brambilla/results |title=Giuseppe Brambilla Results |accessdate=29 August 2018 |work=Cycling Ranking}}</ref> wakati wa hatua ya pili, alikamatwa akisafiri kwa [[treni]], akafukuzwa kwenye mashindano na kuwekwa kizuizini wakati mbio zikiendelea bila yeye.<ref>{{cite web |url=http://www.dewielersite.net/db2/wielersite/coureurfiche.php?coureurid=2638 |title=Giuseppe Brambilla |accessdate=29 August 2018 |work=De Wielersite |archive-date=2018-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829175504/http://www.dewielersite.net/db2/wielersite/coureurfiche.php?coureurid=2638 |url-status=dead }}</ref> == Marejeo == <references />{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1888]] [[Jamii:Waliofariki 1918]] [[Jamii:Wanamichezo wa Afrika]] gfhu8v5i6420xbd8wymrwtbnrubczyh 0 189833 1559053 1360936 2026-05-30T10:30:47Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559053 wikitext text/x-wiki [[picha:Ki'ilani Arruda on ThinkTech Hawaii.jpg|thumb| Kiʻilani Arruda]] '''Kiʻilani Arruda''' (alizaliwa tarehe [[13 Aprili]] [[2002]]) ni mshindi wa shindano la [[urembo]] kutoka [[Marekani]], ambaye alishinda [[taji]] la [[Miss Hawaii Teen USA]] mwaka [[2020]]. Kabla ya hapo, Arruda pia alishinda Miss Teen USA mwaka 2020; hivyo anakuwa mshindani wa pili kutoka Hawaii kushinda taji la Miss Teen USA.<ref>{{Citation|title=We wanted to wish our #teenqueen a very Happy 18th Birthday!|date=April 13, 2020|url=https://www.instagram.com/p/B-8bt8Rnt6P/|archive-url=https://web.archive.org/web/20250831230928/https://www.instagram.com/p/B-8bt8Rnt6P/|publisher=Miss Kauai USA|archive-date=2025-08-31|url-access=registration|access-date=2024-11-03|url-status=bot: unknown}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 2002]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] <references />{{Mbegu-mtu}} 4dpp321zpk8zwy80certecabrbsw1rc 0 193399 1558816 1512433 2026-05-29T19:19:43Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558816 wikitext text/x-wiki '''Francesco Moser''' (kwa [[Kiitalia]]: [franˈtʃesko ˈmɔːzer, - moˈzɛr], kwa [[Kijerumani]]: [ˈmoːzɐ]; alipewa jina la utani "Lo sceriffo" yanni Sheriff; alizaliwa [[19 Juni]] [[1951]]) ni [[mwanariadha]] wa zamani [[Mwitalia]] wa mbio za baiskeli barabarani. Alimaliza kwenye jukwaa la Giro d'Italia mara sita ikijumuisha ushindi wake katika toleo la [[1984]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,27/articleid,0995_01_1986_0226_0027_13720120/|title=La Stampa – Consultazione Archivio|accessdate=2024-12-08|archive-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518032251/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,27/articleid,0995_01_1986_0226_0027_13720120/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,27/articleid,0995_01_1986_0226_0027_13720120/|title=La Stampa – Consultazione Archivio|accessdate=2024-12-08|archive-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518032251/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,27/articleid,0995_01_1986_0226_0027_13720120/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1951]] [[Jamii:Waendeshabaiskeli wa Italia]] mjl95kxqsqr3syac5vxh5tsckyzuvph 0 199102 1558804 1512087 2026-05-29T18:12:37Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558804 wikitext text/x-wiki '''Faizul Islam''' ([[24 Novemba]] [[1963]] – [[21 Januari]] [[2025]]) alikuwa mtaalamu wa uchumi na mwandishi wa riwaya kutoka [[Bangladesh]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://bangla.bdnews24.com/author/phyyjul-islaam|title=ফয়জুল ইসলাম Writer related all news|website=bdnews24.com|accessdate=2025-01-28|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126082827/https://bangla.bdnews24.com/author/phyyjul-islaam|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/o6bspuk5rg|title=সাবেক সচিব কথাসাহিত্যিক ফয়জুল ইসলাম মারা গেছেন|first=বিশেষ|last=প্রতিনিধি|date=January 21, 2025|website=Prothomalo|language=Bengali}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.newagebd.net/post/literature/255953/fiction-writer-faizul-islam-passes-away|title=Fiction writer Faizul Islam passes away|website=New Age}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.risingbd.com/national/news/591329|title=কথাসাহিত্যিক ফয়জুল ইসলাম মারা গেছেন &#124; জাতীয়|website=Risingbd Online|language=Bengali}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1963]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:Wataalamu]] [[Jamii:Waandishi wa Bangladesh]] 52vbf8gfsof9fjpw3s0at1mbay9vc20 0 202133 1558838 1469264 2026-05-29T21:20:58Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558838 wikitext text/x-wiki '''Giulio Sanguineti''' ([[Lavagna]], [[20 Februari]] [[1932]] - [[Chiavari]], [[6 Novemba]] [[2025]]) alikuwa askofu wa [[Kanisa Katoliki]] kutoka [[Italia]]. Tarehe [[19 Julai]] [[2007]] alistaafu kama [[askofu]] wa [[Brescia]]. <ref name="LaSpezia">{{cite web |location= La Spezia |url= http://www.webregioni.chiesacattolica.it/cci_new/PagineRegioni/moduli/ultimora/index.jsp?idCategoria=6&id=293 |website= webregioni.chiesacattolica.it |title= The priestly Jubilee of Bishop Sanguineti |accessdate= 2025-02-19 |archive-date= 2024-12-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20241228151320/http://www.webregioni.chiesacattolica.it/cci_new/PagineRegioni/moduli/ultimora/index.jsp?idCategoria=6&id=293 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |last1= Cheney |first1= David M. |title= Bishop Giulio Sanguineti [Catholic-Hierarchy] |url= http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bsangi.html |website= www.catholic-hierarchy.org}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1932]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:Maaskofu Wakatoliki wa Italia]] 2qujzz1z57b52uom7cdaltj5bpfdfyc 0 203636 1558742 1510909 2026-05-29T14:21:51Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558742 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Diana Yurievna Burkot''' (alizaliwa [[16 Machi]] [[1985]], Lyubertsy, USSR) ni msanii na mchezaji muziki kutoka [[Urusi]], maarufu kwa kushirikiana na bendi ya Rosemary Loves a Blackberry pamoja na kuwa mwanachama wa kundi la punk Pussy Riot. Kama sehemu ya kundi la Pussy Riot, alishiriki katika tukio la "Punk Prayer" lililotokea katika Kanisa la Christ the Savior. Alikuwa mwanachama pekee wa kundi hilo ambaye alibaki bila kujulikana, hadi wakati ambao muda wa kisheria ulipokwisha katika kesi ya jinai inayohusiana na tukio hilo.<ref>{{Rejea tovuti|date=September 19, 2023|title=Pussy Riot Announce Fall 2023 North American Tour|url=https://pitchfork.com/news/pussy-riot-announce-fall-2023-north-american-tour/|access-date=2024-05-30|website=Pitchfork|language=en-US}}</ref> == Wasifu == Diana Yurievna Burkot alizaliwa katika Lyubertsy, USSR tarehe 16 Machi 1985. Mwaka 2003, alijiunga na Moscow College of Improvisational Music, akichukua masomo ya ala za ngoma, na alihitimu mwaka 2008. Mwisho wa mwaka 2012, alijiunga na Rodchenko Moscow School of Photography and Multimedia, ambapo alisomea sanaa ya vyombo vya habari na sanaa ya video hadi mwaka 2015.<ref name="ob2">{{Rejea tovuti|url=https://syg.ma/@tcivil_me/diana-burkot-v-polovinie-sluchaiev-dievochku-na-barabanakh-schitaiut-prosto-zabavnoi-obieziankoi|title=Диана Буркот: "В половине случаев девочку на барабанах считают просто забавной обезьянкой"|access-date=2024-01-16|archive-date=2024-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116222536/https://syg.ma/@tcivil_me/diana-burkot-v-polovinie-sluchaiev-dievochku-na-barabanakh-schitaiut-prosto-zabavnoi-obieziankoi|url-status=live}}</ref> == Uharakati wa kisiasa == Diana Yurievna Burkot alikutana na wanachama wa Pussy Riot katika mazoezi, ambapo alikuwa akifanya kazi kwenye muziki, na kwa msaada wa marafiki wa pamoja, alianza kuandika mipangilio kwao. Kwa mwaliko wa Yekaterina Samutsevich na Nadezhda Tolokonnikova, alishiriki katika onyesho la kundi hilo kwenye Red Square.<ref>{{Rejea tovuti|date=June 2, 2020|title="I didn't want to sit down": The fourth participant in the Pussy Riot punk prayer about hiding and life after|url=https://www.bbc.com/russian/features-52889179|access-date=2024-05-30|website=BBC|language=ru}}</ref> Pamoja na Maria Alekhina, Nadezhda Tolokonnikova, na Yekaterina Samutsevich, alishiriki katika kitendo cha Pussy Riot cha "Punk Prayer / Mother of God, drive Putin away!" kilichofanyika tarehe 21 Februari 2012 katika Cathedral of Christ the Savior. Tukio hili liliibua mtafaruku mkubwa wa umma na kusababisha kesi ya jinai. Burkot, kinyume na washiriki wengine, alifanikiwa kubaki katika hali ya kutokujulikana na kuepuka mashtaka ya jinai. Baada ya muda wa kisheria kupita katika kesi ya jinai, jina lake lilifichuliwa katika mahojiano na Nadezhda Tolokonnikova.<ref>{{Rejea tovuti|date=May 29, 2020|title=Tolokonnikova for the first time named the fourth participant in the action in the Cathedral of Christ the Savior.|url=https://www.the-village.ru/city/news/382001-burkot|access-date=2024-05-30|website=The Village|language=ru|archive-date=2024-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113183813/https://www.the-village.ru/city/news/382001-burkot|url-status=dead}}</ref> Kuanzia mwaka 2018, alianzisha mradi wa video unaojumuisha mfululizo wa tamko za video zenye jina la jumla "Blood and Sweat", zilizopigwa pamoja na msanii wa video Ekaterina Frolova. Mradi huu, katika umbo la maonyesho ya video, ulionyeshwa katika Multimedia Art Museum Moscow na Garage Museum mwaka 2018–2019, na pia katika Svigroom Gallery Reykjavik mwaka 2023.<ref>{{Rejea tovuti|date=March 23, 2023|title=Pussy Riot Named Woody Guthrie Prize 2023 Honoree, Set to Perform 'Riot Days' for the First Time in U.S.|url=https://variety.com/2023/music/news/pussy-riot-woody-guthrie-prize-honoree-performance-1235562611/|access-date=2024-05-30|website=Variety|language=en-US}}</ref> Mnamo 15 Oktoba 2020, alikamatwa na polisi kuhusiana na kushiriki kwake kwenye maandamano ya kupinga unyanyapaa wa mashoga yaliyofanywa na Pussy Riot. Jioni ya siku hiyo, aliachiliwa kutoka kituo cha polisi kwa ripoti ya kuvunja kanuni za kushiriki kwenye maandamano.<ref>{{Rejea tovuti|date=July 21, 2023|title=Russian punk collective Pussy Riot takes centre stage in honorary degree ceremony|url=https://www.kent.ac.uk/news/engagement/33648/russian-punk-collective-pussy-riot-take-centre-stage-in-honorary-degree-ceremony|access-date=2024-05-30|website=University of Kent|language=en-US}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1985]] [[Jamii:Feminism and Folklore 2025 in Tanzania]] [[Jamii:Wanaharakati wa Urusi]] s1taqwjkpytuse67w12wh121gt4sr3j 0 205888 1558707 1497049 2026-05-29T12:59:14Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558707 wikitext text/x-wiki {{multiple image | total_width = 300 | image_style = border:none | border = yes | align = right | image1 = Thejazzyjeff.jpg | image2 = Will Smith 2011.jpg }} '''DJ Jazzy Jeff & the Fresh Prince''' lilikuwa kundi la [[muziki wa hip hop]] kutoka [[Philadelphia|Philadelphia ya Magharibi]], [[Pennsylvania]]. Kundi liliundwa na rapa na mwigizaji [[Will Smith]] (anayejulikana kama The Fresh Prince) pamoja na DJ Jeff Townes ([[DJ Jazzy Jeff]]). Walikuwa hai kimuziki kuanzia 1986 hadi 1994 na mara chache baadaye. Walikuwa kundi la tatu la rap katika historia ya kurekodi kupata [[cheti cha platinamu]], baada ya [[Run-DMC]] na [[Beastie Boys]]. Walipokea Tuzo ya Grammy ya Utendaji Bora wa Rap ya kwanza mnamo 1989 kwa kibao "[[Parents Just Don't Understand]]" (1988). Wimbo wao uliopata mafanikio makubwa zaidi ulikuwa "[[Summertime (DJ Jazzy Jeff & The Fresh Prince song)|Summertime]]" (1991), ambao uliwapa Grammy yao ya pili na kufika nafasi ya 4 kwenye chati ya [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]. DJ Jazzy Jeff & the Fresh Prince wameuza zaidi ya nakala za albamu milioni 5.5 nchini [[Marekani]]. Onyesho lao la hivi karibuni lilikuwa mwezi Novemba 2023.<ref>{{Rejea tovuti |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2023-12-10 |title=Will Smith, Queen Latifah and Public Enemy Celebrate Hip-Hop in Star-Studded 'Grammy Salute to 50 Years of Hip-Hop': TV Review |url=https://variety.com/2023/music/tv-reviews/will-smith-queen-latifah-public-enemy-grammy-salute-50-years-of-hip-hop-1235832744/ |access-date=2023-12-24 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Smith na Townes pia wamerekodi nyimbo chini ya jina la Will Smith kama msanii wa kujitegemea.<ref>{{cite web |title=DJ Jazzy Jeff and the Fresh Prince to reunite? |url=http://www.urlfan.com/local/dj_jazzy_jeff_and_the_fresh_prince_to_reunite/76504345.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080707061753/http://www.urlfan.com/local/dj_jazzy_jeff_and_the_fresh_prince_to_reunite/76504345.html |archive-date=July 7, 2008 |access-date=May 14, 2008 |publisher=&#x2F;/URLFan}}</ref> Wawili hawa huesabiwa kuwa sehemu ya [[Kizazi cha dhahabu cha hip hop]]. ==Diskografia== {{Main|Diskografia ya DJ Jazzy Jeff & The Fresh Prince}} *''[[Rock the House (album)|Rock the House]]'' (1987) *''[[He's the DJ, I'm the Rapper]]'' (1988) *''[[And in This Corner...]]'' (1989) *''[[Homebase (album)|Homebase]]'' (1991) *''[[Code Red (DJ Jazzy Jeff & the Fresh Prince album)|Code Red]]'' (1993) ==Marejeo== {{marejeo}} ==Viungo vya nje== *{{IMDb name | id=0000226 | name=Will "Fresh Prince" Smith}} *{{IMDb name | id=0870039 | name=Jeffrey "Jazzy Jeff" Townes}} *{{IMDb title|qid=Q309063|title=The Fresh Prince of Bel-Air}} *[https://www.jazzyjefffreshprince.com/Jazzy Jeff and Fresh Prince Fansite]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{Discogs artist|DJ Jazzy Jeff & The Fresh Prince}} [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] 8o55adgby5ffs7h0t7mzj17od0sulmp 0 208438 1558846 1548836 2026-05-29T22:37:52Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558846 wikitext text/x-wiki '''Géraldine Tobe''' (alizaliwa Kinshasa, 9 Februari 1992) ni msanii wa picha na mchoraji kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Akiwa mtoto, alishtakiwa kwa uchawi na kufanyiwa ibada ya kumtoa pepo kwa nguvu. Sasa hupaka turubai zake kwa kutumia moshi wa taa ya mafuta. Kazi zake za sanaa huhoji imani za mababu na nafasi ya dini ya kikoloni, zikielezea mateso yake binafsi pamoja na yale ya wanawake na watu wa Kongo kwa ujumla. Amepata umaarufu wa kimataifa, maonyesho katika nchi tofauti ulimwenguni na anashiriki katika miradi inayohusiana na urejeshaji wa kazi za sanaa. == Wasifu == === Utoto na elimu === Géraldine Tobe alizaliwa mnamo Februari 9, 1992, katika familia ya watoto wanne, huko Kinshasa, Zaire. Wakiwa watoto, Géraldine Tobe na kaka yake mkubwa Joël, ambaye alikuwa na ulemavu wa kiakili na ambaye shauku yake ya kuchora ilikuwa ya kutatanisha, walionwa na [[Mchungaji|wachungaji]] wa [[Ukristo wa Kiinjilisti|Kiinjilisti]] kuwa watoto wachawi wakawekwa chini ya [[mazinguo]] ambapo walipigwa, wakawekwa kwenye mduara wa mishumaa ndani ya moshi mzito wa uvumba kwa siku kadhaa, bila kula wala kunywa. Joel aliacha kuongea na kuchora baada ya kiwewe hicho. Geraldine Tobe, ambaye anamwona kuwa msanii wa kweli wa wawili hao, anasema kwamba alimpa zawadi yake,<ref>{{Rejea tovuti|language=fr-FR|first=Editions La pensée|last=sauvage|title=L'art et la culture : une histoire de performance ?|url=https://revuelautre.com/documents/lart-et-la-culture-une-histoire-de-performance/|accessdate=2022-11-21}}</ref> . Tukio hili la kutisha liko nyuma ya mazoezi yake ya kisanii : anatumia moshi kutoka kwa taa ya mafuta kupaka rangi <ref name=":3">{{Rejea tovuti|language=fr-FR|title=Géraldine Tobe Mutamande|url=https://pointcontemporain.com/geraldine-tobe-mutamande/|date=2020|accessdate=2022-11-20|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120223239/https://pointcontemporain.com/geraldine-tobe-mutamande/|url-status=dead}}</ref> . Anaripoti kupasuliwa kati ya utamaduni wake wa jadi na [[Ukristo]] ulioingizwa na wakoloni . Hata aliingia katika shule ya utawa wa Kikristo . Zaidi ya hayo, nyanya yake, Mluba kutoka [[Mkoa wa Kasai|Kasai]], ambaye huabudu mababu, alimpa dhana ya ''Kalunga'', mpaka wa majini ambao hutenganisha walio hai na wafu katika mawazo ya Kongo, lakini pia <ref>{{Rejea tovuti|language=es|first=Rodrigo|last=Santodomingo|title=El despertar espiritual en el arte africano que Europa se niega a devolver|url=https://elpais.com/planeta-futuro/2022-05-16/el-despertar-espiritual-en-el-arte-africano-que-europa-se-niega-a-devolver.html|date=2022-05-16|accessdate=2022-11-21}}</ref> . Alisoma katika Chuo cha Sanaa Nzuri huko Kinshasa ambapo, akiwa msichana pekee katika darasa lake, alipata digrii ya bachelor katika uchoraji mnamo 2012. Wakati huo, alijiunga na kikundi cha Wakongo " Wasanii wa Bokutani walikusanyika » <ref>{{Rejea tovuti|language=fr-FR|title=Geraldine Tobe - Bandombe Galerie {{!}} Vente d'Art contemporain africain en ligne|url=https://bandombe.com/artiste/tobe/|accessdate=2022-11-20|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120230246/https://bandombe.com/artiste/tobe/|url-status=dead}}</ref>,<ref name=":1">{{Rejea tovuti|language=fr|title=Geraldine Tobe en résidence|url=https://www.africamuseum.be/fr/get_involved/artists/tobe|accessdate=2022-11-20}}</ref>,<ref>{{Rejea tovuti|language=en-US|title=Géraldine TOBE|url=https://www.africanspaceartproject.com/artists/geraldine-tobe/|accessdate=2022-11-21|archive-date=2022-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121124126/https://www.africanspaceartproject.com/artists/geraldine-tobe/|url-status=dead}}</ref> . === Usemi wa kisanii === Hapo awali alichora kwa njia ya kitamaduni, lakini mnamo 2004, bila kuridhika, alichoma picha zake za kuchora. Kisha akaanza kupaka rangi na moshi kutoka kwa taa ya mafuta, akiunganisha sanaa yake na majeraha ya utoto wake. : usiku, moto na roho<ref name=":3"/> . Géraldine Tobe anafanya kazi chini ya turubai iliyoning'inia kwenye gorofa, ambayo yeye huweka stencil na kusogeza taa. Kisha anachimba, anakata, na kutaja athari za masizi . Kazi zake zinaonyesha picha potovu zinazoshuhudia mateso yake binafsi, yale ya wanawake wanaotendewa isivyo haki na watu walio katika umaskini na jeuri . Picha zake za uchoraji zinahusu ethnografia na mahali pa kanisa katika historia ya ukoloni na kiroho cha mababu. Kwenye turubai zake, barakoa za Kiafrika huchanganyika na miili iliyotengana, inayocheza. Matumizi ya moto na moshi humruhusu, anasema, kuunganisha ulimwengu usio na mwili na ulimwengu wa kimwili <ref name=":3"/>,<ref name=":4">{{Rejea tovuti|language=fr-FR|first=La|last=Rédaction|title=Géraldine Tobé : cette « artiviste » qui met l’art au service de la santé mentale.|url=https://www.onart.media/fr/portrait/geraldine-tobe-cette-artiviste-qui-met-lart-au-service-de-la-sante-mentale/|date=2021-05-01|accessdate=2022-11-20}}</ref> . "Ninafanya kazi kwa kutumia moto kama brashi na moshi kama rangi" Anafurahia kushiriki katika maonyesho ya mitaani, kuwasiliana na wakazi wa Kinshasa, na kuwasilisha sanaa yake kwa watazamaji wengi. Ambayo wakati mwingine husababisha kutokuelewana na athari za vurugu <ref name=":4"/> . == Maonyesho (uteuzi) == * 2018 : ** Dakar Biennale <ref name=":5">{{Rejea tovuti|language=fr|title=En sol majeur - Géraldine Tobé, la flamme congolaise|url=https://www.rfi.fr/fr/podcasts/en-sol-majeur/20210815-g%C3%A9raldine-tob%C3%A9-la-flamme-congolaise|date=2021-08-15|accessdate=2022-11-20}}</ref>,<ref>{{Rejea tovuti|title=Géraldine Tobe {{!}} Mu in the City|url=https://www.mu-inthecity.com/tag/geraldine-tobe|accessdate=2022-11-21|archive-date=2022-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121124122/https://www.mu-inthecity.com/tag/geraldine-tobe|url-status=dead}}</ref>,<ref name=":9">{{Rejea tovuti|title=mediacongo.net - Actualités - Expo : Géraldine Tobe à l'épreuve de '' l'écran de fumée''|url=https://www.mediacongo.net/article-actualite-35945_expo_geraldine_tobe_a_l_epreuve_de_l_ecran_de_fumee.html|accessdate=2022-11-21}}</ref> ** ''L'Écran de fumée'', Institut français, Kinshasa <ref>{{Rejea tovuti|title=LECRAN DE FUMEE DE GERALDINE TOBE {{!}} Bizcongo|url=https://www.bizcongo.com/agenda/lecran-de-fumee-de-geraldine-tobe|accessdate=2022-11-21|archive-date=2022-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121124136/https://www.bizcongo.com/agenda/lecran-de-fumee-de-geraldine-tobe|url-status=dead}}</ref>,<ref name=":9" /> ** ''Megalopolis.'' ''Stimmen kutoka Kinshasa'' , Grassi Museum, [[Leipzig]] <ref>{{Rejea tovuti|title=Museum für Völkerkunde zu Leipzig: Megalopolis #1 – Stimmen aus Kinshasa|url=https://grassi-voelkerkunde.skd.museum/ausstellungen/megalopolis-1-stimmen-aus-kinshasa/|accessdate=2022-11-21}}</ref> * 2019 : ''Pilar'', maonyesho ya pamoja wakati wa maadhimisho ya miaka 50 ya Vrije Universiteit Brussel, Brussels <ref name=":1"/> * 2020 : ''Wanawake wa Kiafrika kwa ajili ya Sanaa'', nyumba ya sanaa ya Art'Z, Paris <ref name=":8">{{Rejea tovuti|language=fr|title=Renaud Barret et Géraldine Tobe pour « Système K »|url=https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/un-jour-dans-le-monde/renaud-barret-et-geraldine-tobe-pour-systeme-k-1300592|date=2020-01-15|accessdate=2022-11-21}}</ref>,<ref>{{Rejea tovuti|language=fr-FR|title=AWA: une exposition dédiée aux artistes africaines à Paris|url=https://lespanafricaines.com/lng/fr/2020/01/29/awa-une-exposition-dediee-aux-artistes-africaines-a-paris/|date=2020-01-29|accessdate=2022-11-21}}</ref> * 2022 ** ''Hauko tayari kwa hili'', Brussels <ref>{{Rejea tovuti|language=en|title=Kalunga: overzichtstentoonstelling van Géraldine Tobe|url=https://www.vub.be/en/event/kalunga-overzichtstentoonstelling-van-geraldine-tobe|accessdate=2022-11-21}}</ref> == Tuzo == * 2018: Mshindi wa Mwisho wa Tuzo ya Sanaa ya Luxemburg <ref>{{Rejea tovuti|language=fr-FR|title=Luxembourg Art Prize @ Pinacotheque|url=https://www.pinacotheque.lu/fr/luxembourg-art-prize-fr/|accessdate=2022-11-21}}</ref> == Filamu == Filamu ya ''Milinga-Fumée'' iliyoongozwa na Bob Nelson Makengo mwaka wa 2015 imetolewa kwa Géraldine Tobe <ref>{{Rejea tovuti|language=fr-FR|title=Films + rencontre - Nelson Makengo, documentariste congolais|url=https://zintv.org/agenda/films-rencontre-nelson-makengo-documentariste-congolais/|accessdate=2022-11-21}}</ref> . Mnamo 2019, alishiriki katika filamu iliyoongozwa na Renaud Barret '', Système K'', ambayo inaonyesha eneo la kisanii la Kongo <ref name=":8"/> . == Bibliografia == * Aude Bernard, ''Sanaa na Utamaduni : hadithi ya utendaji ?'' ''Tafakari kulingana na safari ya Géraldine Tobe mjini Kinshasa : kutoka kwa mtoto mchawi hadi msanii aliyejitolea'', L'Autre, gazeti la transcultural, sd <small>[https://revuelautre.com/documents/lart-et-la-culture-une-histoire-de-performance/ Soma mtandaoni]</small> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1992|}} [[Jamii:Wachoraji wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] olxhmg1vc233v8dlctyd7r30a7ykwzt 4 208508 1558762 1558628 2026-05-29T15:52:27Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1558762 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-29) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-29)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 722 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 671 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Tanzania]] | 8.80 | style="background-color:#006400; color:white" | 2902 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1010 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2072 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 536 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 440 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 485 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 490 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1069 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 372 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 756 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 207 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 858 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 431 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 251 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 351 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 218 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 340 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 426 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 224 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 409 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34945 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 18461 || ↓ -11.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 106.7 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -4.7% |- | 2 || [[Marekani]] || 1010 || ↓ -19.8% |- | 3 || [[Ufaransa]] || 756 || ↑ +91.9% |- | 4 || [[Kenya]] || 722 || ↑ +13.5% |- | 5 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 671 || ↑ +8.9% |- | 6 || [[Afrika Kusini]] || 536 || ↑ +11.7% |- | 7 || [[Burundi]] || 490 || ↓ -12.8% |- | 8 || [[Uganda]] || 448 || ↑ +24.8% |- | 9 || [[Ethiopia]] || 440 || ↑ +14.0% |- | 10 || [[Uturuki]] || 426 || ↓ -11.8% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 677 || 43.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 393 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 106 || 6.8% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} fvmdkbxftgqqcetuhirshkafy3parj8 1558763 1558762 2026-05-29T15:57:51Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1558763 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-29) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-29)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 722 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 671 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Tanzania]] | 8.80 | style="background-color:#006400; color:white" | 2902 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1010 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2072 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 536 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 440 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 485 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 490 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1069 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 372 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 756 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 207 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 858 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 431 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 251 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 351 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 218 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 340 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 426 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 224 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 409 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34945 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30418 || ↓ -6.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 175.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2902 || ↓ -3.4% |- | 2 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -4.7% |- | 3 || [[Marekani]] || 1010 || ↓ -19.8% |- | 4 || [[Uingereza]] || 858 || ↑ +85.7% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 756 || ↑ +91.9% |- | 6 || [[Kenya]] || 722 || ↑ +13.5% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 671 || ↑ +8.9% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 536 || ↑ +11.7% |- | 9 || [[San Marino]] || 502 || ↑ +3037.5% |- | 10 || [[Burundi]] || 490 || ↓ -12.8% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 677 || 43.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 393 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 106 || 6.8% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} ji3lxvfmcmt8vbxvt16ey6z9frm8sni 1558829 1558763 2026-05-29T20:34:08Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1558829 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-29) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-29)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 722 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 671 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Tanzania]] | 8.80 | style="background-color:#006400; color:white" | 2902 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1010 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2072 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 536 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 440 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 485 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 490 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1069 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 372 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 756 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 207 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 858 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 431 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 251 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 351 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 218 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 340 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 426 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 224 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 409 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34945 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30418 || ↓ -6.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 175.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2902 || ↓ -3.4% |- | 2 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -4.7% |- | 3 || [[Marekani]] || 1010 || ↓ -19.8% |- | 4 || [[Uingereza]] || 858 || ↑ +85.7% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 756 || ↑ +91.9% |- | 6 || [[Kenya]] || 722 || ↑ +13.5% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 671 || ↑ +8.9% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 536 || ↑ +11.7% |- | 9 || [[San Marino]] || 502 || ↑ +3037.5% |- | 10 || [[Burundi]] || 490 || ↓ -12.8% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 677 || 43.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 393 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 106 || 6.8% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} rrpxubrvxp8q9974dh8mrrn7bp3ry3a 1558830 1558829 2026-05-29T20:34:58Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1558830 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-29) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-29)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 722 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 671 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Tanzania]] | 8.80 | style="background-color:#006400; color:white" | 2902 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1010 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2072 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 536 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 440 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 485 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 490 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1069 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 372 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 756 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 207 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 858 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 431 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 251 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 351 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 218 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 340 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 426 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 224 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 409 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34945 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30419 || ↓ -6.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 175.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2902 || ↓ -3.4% |- | 2 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -4.7% |- | 3 || [[Marekani]] || 1010 || ↓ -19.8% |- | 4 || [[Uingereza]] || 858 || ↑ +85.7% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 756 || ↑ +91.9% |- | 6 || [[Kenya]] || 722 || ↑ +13.5% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 671 || ↑ +8.9% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 536 || ↑ +11.7% |- | 9 || [[San Marino]] || 502 || ↑ +3037.5% |- | 10 || [[Burundi]] || 490 || ↓ -12.8% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 677 || 43.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 393 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 106 || 6.8% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} t7xolzjj4qlj644xp9b8nnf53st8por 1558908 1558830 2026-05-30T03:52:52Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1558908 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 745 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 695 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Tanzania]] | 8.80 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1086 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 784 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 194 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34945 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30419 || ↓ -6.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 175.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2902 || ↓ -3.4% |- | 2 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -4.7% |- | 3 || [[Marekani]] || 1010 || ↓ -19.8% |- | 4 || [[Uingereza]] || 858 || ↑ +85.7% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 756 || ↑ +91.9% |- | 6 || [[Kenya]] || 722 || ↑ +13.5% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 671 || ↑ +8.9% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 536 || ↑ +11.7% |- | 9 || [[San Marino]] || 502 || ↑ +3037.5% |- | 10 || [[Burundi]] || 490 || ↓ -12.8% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 677 || 43.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 393 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 106 || 6.8% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} h5rnix6ijmq0n0y4kf9fs5la4otxrh1 1558910 1558908 2026-05-30T03:59:58Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1558910 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 745 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 695 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Tanzania]] | 8.80 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1086 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 784 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 194 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34946 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 8326 || ↓ -8.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 48.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 2 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 3 || [[Burundi]] || 489 || ↓ -13.8% |- | 4 || [[Uturuki]] || 428 || ↓ -11.8% |- | 5 || [[Australia]] || 379 || ↑ +22.7% |- | 6 || [[Hispania]] || 317 || ↑ +27.8% |- | 7 || [[Nigeria]] || 269 || ↑ +8.9% |- | 8 || [[Madagaska]] || 223 || ↑ +48.7% |- | 9 || [[Shelisheli]] || 195 || ↓ -17.0% |- | 10 || [[Guam]] || 193 || ↑ +972.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 677 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 393 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 107 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 31ap9skjyw2pu34bk68ttx2ui19edqt 1558939 1558910 2026-05-30T06:25:51Z Gayle157 73366 1558939 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 745 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 695 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Tanzania]] | 8.80 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1086 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 784 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 194 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34946 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 8326 || ↓ -8.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 48.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 2 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 3 || [[Burundi]] || 489 || ↓ -13.8% |- | 4 || [[Uturuki]] || 428 || ↓ -11.8% |- | 5 || [[Australia]] || 379 || ↑ +22.7% |- | 6 || [[Hispania]] || 317 || ↑ +27.8% |- | 7 || [[Nigeria]] || 269 || ↑ +8.9% |- | 8 || [[Madagaska]] || 223 || ↑ +48.7% |- | 9 || [[Shelisheli]] || 195 || ↓ -17.0% |- | 10 || [[Guam]] || 193 || ↑ +972.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 677 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 393 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 107 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 0cyt7tdiluu91esivpatjmvubfyyo2f 1558940 1558939 2026-05-30T06:26:09Z Gayle157 73366 1558940 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 745 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 695 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Tanzania]] | 8.80 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1086 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 784 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 194 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34946 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 8326 || ↓ -8.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 48.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 2 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 3 || [[Burundi]] || 489 || ↓ -13.8% |- | 4 || [[Uturuki]] || 428 || ↓ -11.8% |- | 5 || [[Australia]] || 379 || ↑ +22.7% |- | 6 || [[Hispania]] || 317 || ↑ +27.8% |- | 7 || [[Nigeria]] || 269 || ↑ +8.9% |- | 8 || [[Madagaska]] || 223 || ↑ +48.7% |- | 9 || [[Shelisheli]] || 195 || ↓ -17.0% |- | 10 || [[Guam]] || 193 || ↑ +972.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 677 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 393 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 107 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} lovtgsskgmcie5e4oedgdd4vetjxjj9 1558943 1558940 2026-05-30T06:28:37Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1558943 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 745 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 695 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Tanzania]] | 8.80 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1086 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 784 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 194 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34949 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 27184 || ↓ -8.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 157.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- | 10 || [[Burundi]] || 489 || ↓ -13.8% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 676 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 107 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} hpqv1gui4n0zolllikcamgzlzqm002t 1558945 1558943 2026-05-30T06:31:05Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1558945 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 58 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 745 |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.31 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 695 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Irani]] | 7.16 | style="background-color:#006400; color:white" | 1086 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 784 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 194 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zambia]] | 3.02 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34949 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 27184 || ↓ -8.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 157.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- | 10 || [[Burundi]] || 489 || ↓ -13.8% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 676 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 107 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 7fmzl931ycff5tgmciukrxvu8iyo30o 1558989 1558945 2026-05-30T07:37:17Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1558989 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 695 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 745 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1086 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 784 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 194 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34949 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 27184 || ↓ -8.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 157.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- | 10 || [[Burundi]] || 489 || ↓ -13.8% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 676 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 107 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 6njkyt2mldikwwn548j3ws1kehcwccq 1559010 1558989 2026-05-30T08:35:54Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1559010 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 695 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 745 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1086 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 784 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 194 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34949 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 27184 || ↓ -8.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 157.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- | 10 || [[Burundi]] || 489 || ↓ -13.8% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 676 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.3% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 136 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 107 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} kowalcaohjbk2vmzeqc1hc4v5ltbcl0 1559011 1559010 2026-05-30T08:36:06Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1559011 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 695 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 745 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1086 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 784 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 194 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34967 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30581 || ↓ -6.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[San Marino]] || 503 || ↑ +2858.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 694 || 44.2% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 134 || 8.5% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 107 || 6.8% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 1qcruxpjjdmwonzu3qyh8ays858rxtj 0 211791 1558724 1539094 2026-05-29T14:00:00Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558724 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Demere Kitunga | nchi = Tanzania | majina_mengine = | picha = | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = | jina_la_kuzaliwa = | tarehe_ya_kuzaliwa = | mahala_pa_kuzaliwa = Tanzania | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | sababu_ya_kifariki = | anajulikana kwa = Mhamasishaji, mfeministi | kazi_yake = | cheo = | mshahara = | kipindi = | alitanguliwa_na = | akafuatiwa_na = | chama = | bodi = | dhehebu= | dini = | ndoa = Hayati Profesa Seithy Loth Chachage | miaka_ya_Upadri = | rafiki = | watoto = Chambi Chachage, [[Mkunde Chachage]], Rehema Chachage | mahusiano = | washauri_wa_Mwanzo = | tovuti = | maelezo = | mwajiri = | urefu = | uzito = }} '''Demere Kitunga''' ni [[Tanzania|Mtanzania]] mtetezi wa [[Ufeministi|haki za wanawake]], mwandishi na mhamasishaji wa kusoma na kuandika. Ni mwanzilishi mwenza na mkurugenzi wa shirika lisilo la kiserikali '''la Soma''', ambalo linafanya kazi ya kukuza tabia za usomaji na kuandika nchini [[Tanzania]]. Kupitia ''Soma'', Kitunga ilianzisha miradi mbali mbali kama vile ''Soma Book Café'', ambayo inatoa nafasi ya umma kwa matukio ya kifasihi na mijadala. Pia aliunda ''Vavagaa'', jukwaa la kusimulia hadithi ambalo linashughulikia masuala ya [[Taasubi ya kiume|mfumo dume]] na kukuza [[usawa wa kijinsia]] kupitia ushiriki wa jamii. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Francis|first=Lukelo|date=2023-06-13|title=Vavagaa: A Feminist Storytelling Platform Seeking to Disrupt Tired Narratives - The Chanzo|url=https://thechanzo.com/2023/06/13/vavagaa-a-feminist-storytelling-platform-seeking-to-disrupt-tired-narratives/|accessdate=2024-11-17|language=en-GB}}</ref> <ref name=":1">{{Rejea tovuti|date=2016-03-24|title=Demere Kitunga|url=http://www.africanfeministforum.com/demere-kitunga/|accessdate=2024-11-17|work=African Feminist Forum|language=en-US}}</ref> Kama mwandishi, Kitunga huchangia katika vikundi mbalimbali vya [[fasihi]] na wanawake, vikiwemo Kisima cha Mashairi na Muungano wa Ushairi wa Waka. Kazi yake mara nyingi hushughulikia mada za uhuru wa mwili, haki za uzazi, na usawa wa kijamii. Kazi zake za uhamasishaji pia zinaunga mkono vuguvugu na harakati za kupunguza mgawanyiko wa kidijitali . <ref name=":1"/> <ref name=":2">{{Rejea tovuti|author=|date=2016-01-31|title=Demere Kitunga|url=https://badilishapoetry.com/demere-kitunga/|accessdate=2024-11-17|work=badilishapoetry.com|language=en-US|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204165931/https://badilishapoetry.com/demere-kitunga/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|date=2021-04-01|title=Cultivating a reading and story writing culture|url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/success/-cultivating-a-reading-and-story-writing-culture-2665234|accessdate=2024-11-21|work=The Citizen|language=en}}</ref> == Maisha na kazi == Kitunga alizaliwa Tanzania, Afrika Mashariki. Ana watoto wanne pamoja na hayati Profesa Seithy Loth Chachage, akiwemo [[Mkunde Chachage]], mtafiti wa masuala ya afya nchini Tanzania, Chambi Chachage, mtafiti [[Chuo kikuu cha Princeton]], [[Marekani|Marekani,]] na Rehema Chachage, msanii wa picha na mhadhiri wa Chuo Kikuu cha Applied arts, Vienna, Austria. <ref>{{Rejea tovuti|title=CHACHAGE Rehema Seithy|url=https://www.akbild.ac.at/en/university/staff/D75A1EC1F3D32F56|accessdate=2025-03-16|work=Akademie der bildenden Künste Wien|language=en}}</ref> Kitunga amefanya kazi katika ulimwengu wa fasihi kama mwandishi, mfasiri na mchapishaji. Mnamo mwaka wa 2007, Kitunga aliungana na wengine kuanzisha taasisi ya ''E&D Readership and Development Agency'', inayojulikana pia kama ''Soma'', shirika lisilo la faida lililolenga kuhimiza kusoma na kuandika, na kusimulia hadithi nchini Tanzania. Taasisi hii hufanya kazi pamoja na ''E&D Vision Publishing'', <ref>{{Rejea tovuti|title=E&D Vision Publishers Limited|url=https://edvisionpublishing.co.tz/about|accessdate=2025-03-21|work=edvisionpublishing.co.tz|archive-date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250320171444/https://edvisionpublishing.co.tz/about|url-status=dead}}</ref> ambapo Kitunga pia amekua akiunga mkono waandishi wa Kitanzania. Mnamo 2004, aliandika kitabu ''Lupompo'' ''and the Baby Monkey''. Aliwahi kutafsiri kitabu cha ''When Trees Walked'' katika lugha yake ya asili ya Kiswahili. <ref>{{Rejea tovuti|title=Demere Kitunga|url=https://www.barrancapress.com/demere-kitunga|accessdate=2024-11-18|work=Barranca Press|language=en-US}}</ref> Mbali na taaluma yake ya fasihi Kitunga pia ameandika na kuonekana katika makala na vitabu vya utafiti vikiwemo: ''Reflections on Activism in Africa'' <ref>{{Rejea jarida |last=Hodgson |first=Dorothy L. |date=2007 |editor-last=Arnfred |editor-first=Signe |editor2-last=Gouws |editor2-first=Amanda |editor3-last=Chacha |editor3-first=Babere Kerata |editor4-last=Mbilinyi |editor4-first=Marjorie |editor5-last=Rusimbi |editor5-first=Mary |editor6-last=Chachage |editor6-first=Chachage S. L. |editor7-last=Kitunga |editor7-first=Demere |title=Reflections on Activism in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/27649722 |journal=Women's Studies Quarterly |volume=35 |issue=3/4 |pages=314–316 |issn=0732-1562 |jstor=27649722}}</ref> (pamoja na mwenzake [[Marjorie Mbilinyi]] ), On Being Counted: Gender, Property, and "the Family" <ref>{{Citation|last=Chung|first=Youjin B.|title=ON BEING COUNTED: Gender, Property, and "the Family"|date=2023|url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/jj.130884.9|pages=90–104|series=Gender Politics and Liminality in Tanzania's New Enclosures|periodical=Sweet Deal, Bitter Landscape|publisher=Cornell University Press|doi=10.7591/jj.130884.9?searchtext="demere+kitunga"&searchuri=/action/dobasicsearch?query="demere+kitunga"&acc=on&wc=on&so=rel&ab_segments=0/basic_phrase_search/control&refreqid=fastly-default:51c14ad3f261c599b9bb745a86826020|doi-broken-date=1 July 2025|isbn=978-1-5017-7201-6|jstor=10.7591/jj.130884.9|access-date=2025-03-21}}</ref> na ''Struggles Over Patriarchal Structural Adjustment in Tanzania''. <ref>{{Rejea jarida |last=Mbilinyi |first=Marjorie |date=1993 |title=Struggles over Patriarchal Structural Adjustment in Tanzania |url=https://www.jstor.org/stable/4030264 |journal=Focus on Gender |volume=1 |issue=3 |pages=26–29 |doi=10.1080/09682869308519978 |issn=0968-2864 |jstor=4030264 |pmid=12320727 |url-access=subscription}}</ref> == Uhamasishaji == Kitunga ni mwanaharakati wa haki za binadamu, mwanaharakati wa fasihi, na mfeminia ambaye anahamasisha usomaji kama njia ya kuelimisha na kujenga uwezo. Mradi wake wa "E&D Readership and Development" ulianzishwa kwa mtazamo wa kifeministi, ukisisitiza usawa wa kijinsia na kuinua utamaduni. <ref>{{Rejea kitabu|title=Women's Activism in Africa: Struggles for Rights and Representation|last=Aili Mari|first=Tripp|date=2017-02-15|publisher=Zed Books Ltd.|isbn=978-1-78360-911-6|editor-last=Badri|editor-first=Balghis|editor-link=Balghis Badri|language=en|chapter=Women's Rights in Tanzania|editor-last2=Tripp|editor-first2=Aili Mari|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CHxjDgAAQBAJ&dq=E&pg=RA2-PT93}}</ref> Shirika pia linatanguliza matumizi ya utafiti ili kuonyesha umuhimu wa kusoma, kuandika, na ubunifu kwa watoto nchini Tanzania. Uhamasishaji wake unatumia njia ya ushauri na ulezi. Kitunga ni mwanachama mwanzilishi wa Mpango wa Mtandao wa Jinsia Tanzania (''Tanzania Gender Networking Programme'') <ref>{{Rejea tovuti|title=TGNP – Tanzania Gender Networking Program|url=https://tgnp.or.tz/|accessdate=2025-03-21|language=en-US}}</ref> ambao unakuza usawa wa kijinsia nchini Tanzania. <ref>{{Rejea tovuti|date=2021-03-29|title=A leading feminist's juggling act as she advocates literacy|url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/woman/-a-leading-feminist-s-juggling-act-as-she-advocates-literacy-3340886|accessdate=2024-11-21|work=The Citizen|language=en}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Tanzania]] [[Jamii:Waandishi wa Tanzania]] 5ulasesy435ofvk7rjn8l9tsr1te702 0 214864 1558828 1525148 2026-05-29T20:28:47Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558828 wikitext text/x-wiki {{Mwigizaji 2|jina=Gcina Mhlophe|picha=Gcina Mhlope 5.jpg|tarehe ya kuzaliwa=24 Oktoba 1958|mahala=KwaZulu-Natal|mahala pa kuzaliwa=KwaZulu-Natal|jina lingine=Nokugcina|kazi yake=Mwandishi,mchekeshaji na Mshairi|miaka ya kazi=1988}} '''Mhlophe''' (aliyezaliwa [[24 Oktoba]] [[1958]]), anayejulikana kama '''Gcina Mhlophe''', ni msimulizi wa [[hadithi]], [[mwandishi]], [[mwandishi]] wa [[tamthilia]], na [[mwigizaji]] kutoka [[Afrika Kusini]]. Mwaka [[2016]], aliorodheshwa kama mmoja wa [[wanawake]] 100 wa [[tuzo]] za [[BBC]].Huhadithia hadithi zake kwa [[lugha]] nne za Afrika Kusini: [[Kiingereza]], Kiafrikansi, [[Kizulu]] na [[Kixhosa]], na pia huchangia kuwahamasisha [[Mtoto|watoto]] kusoma. == Enzi za utoto == Nokugcina Elsie Mhlophe alizaliwa tarehe 24 Oktoba 1958 huko Hammarsdale, [[KwaZulu-Natal]]<ref>{{Rejea tovuti|title=South African storyteller, Gcina Mhlophe is born {{!}} South African History Online|url=https://sahistory.org.za/dated-event/south-african-storyteller-gcina-mhlophe-born|work=sahistory.org.za|accessdate=2025-09-27|language=en}}</ref>, kwa [[mama]] mmoja wa Kixhosa na [[baba]] mmoja wa [[Kizulu]]. Baba wa Gcina alifanya kazi katika [[kampuni]] ya mafuta huko Jacobs, katika [[bonde]] la [[Durban]] Kusini, wakati mama yake alifanya kazi kama msaidizi wa nyumbani.Alizaliwa nje ya [[ndoa]], alitenganishwa na [[mama]] yake akiwa na umri wa miaka 2, na akaenda kuishi na [[baba]] yake, ambaye alikuwa ameoa na alikuwa na watoto 8.<ref>{{Rejea tovuti|title=Gcina Mhlophe: My father’s daughter|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-11-21-my-fathers-daughter-and-the-woman-his-family-teachings-ultimately-shaped/|work=Daily Maverick|date=2022-11-21|accessdate=2025-09-27|language=en|author=Gcina Mhlophe}}</ref> Alianza maisha yake ya kazi kama msaidizi wa nyumbani<ref>{{Rejea tovuti|title=My heart touches your heart|url=https://mg.co.za/article/1996-10-18-my-heart-touches-your/|work=The Mail & Guardian|date=1996-10-18|accessdate=2025-09-27|language=en-ZA|author=Staff Reporter}}</ref>, na hakuwahi kutembelea [[maktaba]] hadi alipofikisha umri wa miaka 20.<ref>{{Rejea tovuti|title=Wayback Machine|url=http://audio.wbur.org/storage/2003/09/theconnection_0916_2.mp3|work=audio.wbur.org|accessdate=2025-09-27|archive-date=2015-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526113141/http://audio.wbur.org/storage/2003/09/theconnection_0916_2.mp3|url-status=dead}}</ref> == Kazi == Gcina Mhlophe alifanya kazi kama msomaji wa habari katika Press Trust na BBC Radio, kisha kama mwandishi na mhariri wa [[jarida]] kwa ajili ya watu waliokuwa wameanza kusoma na kuandika. Alianza kutambua hitaji la [[hadithi]] alipokuwa [[Chicago]] mwaka [[1988]]. Aliigiza katika maktaba iliyoko katika mtaa wa watu weusi, ambako hadhira iliyokuwa ikiongezeka mara kwa mara iliendelea kumwalika arudi tena. Hata hivyo, Mhlophe alianza kufikiria usimuliaji hadithi kama taaluma baada ya kukutana na Imbongi, mmoja wa washairi mashuhuri wa fasihi simulizi ya Kiafrika, na pia baada ya kuhamasishwa na Mannie Manim, aliyekuwa mkurugenzi wa Market Theatre, Johannesburg, wakati huo. Kuanzia mwaka [[1989]] hadi [[1990]], alikuwa mkurugenzi mkazi katika Market Theatre. == Heshima na Tuzo == Kuanzia mwaka 2019<ref>{{Rejea tovuti|title=African Story Magic with Gcina Mhlophe|url=https://iono.fm/c/7879|work=iono.fm|accessdate=2025-09-27|language=en|author=East Coast Radio Podcasts}}</ref>, siku ya kuzaliwa ya Mhlophe, tarehe 24 Oktoba, inatambuliwa kama '''Siku ya Kitaifa ya Usimuliaji Hadithi''' nchini Afrika Kusini.<ref>{{Rejea tovuti|title=GCINA MHLOPHE - Guest Speaker - About Gcina Mhlophe|url=https://www.gcinamhlophe.co.za/gcinamhlophe-about.html|work=www.gcinamhlophe.co.za|accessdate=2025-09-27|archive-date=2025-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924085126/https://www.gcinamhlophe.co.za/gcinamhlophe-about.html|url-status=dead}}</ref> Kufikia mwaka 2023, Mhlophe ametunukiwa '''shahada za heshima za udaktari''' kutoka katika vyuo vikuu saba duniani kote. Hizi ni pamoja na: * 1999: Open University, UK * 1999: University of Natal * 2012: University of Johannesburg<ref>{{Rejea tovuti|title=UJ confers honorory doctoral degree on Gcina Mhlophe - University of Johannesburg News|url=https://news.uj.ac.za/news/the-university-of-johannesburg-uj-in-collaboration-with-maponya-mall-and-sanlam-will-be-launching-a-fun-new-reading-initiative-aimed-at-pre-and-primary-school-children-to-encourage-reading-for-pl-2/|date=2012-03-13|accessdate=2025-09-27|language=en-US|author=Lutendo Tshifura}}</ref> * 2014: Rhodes University * 2018: Nelson Mandela University<ref>{{Rejea tovuti|title=Gcina Mhlope 2018|url=https://www.mandela.ac.za/Leadership-and-Governance/Honorary-Doctorates/Gcina-Mhlope-2018|work=Nelson Mandela University|accessdate=2025-09-27}}</ref> * 2024: Durban University of Technology<ref>{{Rejea tovuti|title=DUT AWARDS AN HONORARY DOCTORATE TO THE RENOWNED STORYTELLER, GCINA MHLOPHE|url=https://www.dut.ac.za/dut-awards-an-honorary-doctorate-to-the-renowned-storyteller-gcina-mhlophe/|work=Durban University of Technology|date=2024-05-02|accessdate=2025-09-27|language=en-US}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * University of Pretoria<ref>{{Rejea tovuti|title=Playwright and storyteller Gcina Mhlope receive honorary doctorate at UP {{!}} University of Pretoria|url=https://www.up.ac.za/news/post_1954477-playwright-and-storyteller-gcina-mhlope-receive-honorary-doctorate-at-up|work=www.up.ac.za|accessdate=2025-09-27|language=en}}</ref> Heshima nyingine alizopata kutokana na kazi yake ni pamoja na: * 1987: Obie Award for Distinguished Performance by an Actress ([[New York City]]) for ''Born in the RSA''<ref>{{Rejea tovuti|title=New York Obies Theater Awards|url=http://www.villagevoice.com/obies/index/1987/|work=www.villagevoice.com|accessdate=2025-09-27|archive-date=2015-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325120342/http://www.villagevoice.com/obies/index/1987/|url-status=dead}}</ref> * 1988: Joseph Jefferson Award for Best Actress ([[Chicago]]) for ''Have you seen Zandile?'' * 198?: Sony Award for Radio Drama from BBC Radio Africa for ''Have you seen Zandile?'' * 1990: Fringe First Award ([[Edinburgh]]) for ''Have you seen Zandile?'' * 1991: Nominee, Noma Award, for ''Queen of the Tortoises'' * 1991, Ashoka Fellowship (social entrepreneurship innovator) * 1994: Book Chat Award for ''Molo Zoleka'' * 2016: Named as one of BBC's 100 Women<ref>{{Citation|title=BBC 100 Women 2016: Who is on the list?|date=2016-11-18|url=https://www.bbc.com/news/world-38012048|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2025-09-27}}</ref> * 2018: Inaugural USIBA Cultural Legend Award, from the Minister of Arts and Culture * SAFTA Lifetime Achievement Award. == Marejeo == {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Waliozaliwa 1958]] [[Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Watu walio hai]] q4opskxow76b4kwo0pb2fsndzaui4tg 0 219133 1558892 1514942 2026-05-30T03:10:30Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558892 wikitext text/x-wiki '''Joseph Moses Gerald Gordon''' ([[14 Desemba]] [[1933]] – [[11 Septemba]] [[2016]]) alikuwa msanifu majengo kutoka [[Afrika Kusini]]. Alikuwa [[Profesa]] katika Shule ya [[Usanifu majengo]] ya Chuo Kikuu cha Witwatersrand kuanzia mwaka 1976 hadi 1994, na baadaye akawa Mtafiti Mshiriki wa Heshima wa chuo hicho kuanzia 1994 hadi 2016. Anajulikana zaidi kwa kubuni mbinu ya ujenzi iitwayo “Thin-Skin”. Nyaraka zake pamoja na michoro yake ya usanifu zimehifadhiwa katika Shule ya Usanifu Majengo na Mipango ya Chuo Kikuu cha Witwatersrand. Aidha, aliwahi kuwa [[rais]] wa Taasisi ya Wasanifu Majengo ya Transvaal (sasa Gauteng) katika miaka ya 1978 na 1979. Makazi yake ya kuishi yalitambuliwa rasmi kwa kuwekwa “Blue Plaque” na Taasisi ya Urithi ya Johannesburg mwaka 2021.<ref>{{Rejea tovuti|title=Obituary. Journal of the South African Institute of Architects. p.13|url=https://saia.org.za/assets/docs/archsa/ASA87.pdf|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=GORDON, Joseph Moses Gerald|url=https://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=4249|access-date=2021-12-27|website=www.artefacts.co.za|archive-date=2021-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223075535/https://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=4249|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1933]] [[Jamii:Waliofariki 2016]] [[Jamii:Wasanifu majengo wa Afrika Kusini]] q1ebd4st20iixh0pj1t5uj4d6wbxetq 0 220242 1558756 1511253 2026-05-29T15:29:24Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558756 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Durant Sihlali|tarehe ya kuzaliwa=5 Machi 1935|tarehe ya kufa=Mei 2004|elimu=Moroko Chiawelo Centre, Polly Street Art Centre|uraia=Afrika Kusini}} '''Durant Sihlali''' ([[5 Machi]] [[1935]] – [[2004]]) alikuwa [[msanii]] kutoka [[Afrika Kusini]]. Alizaliwa mjini Germiston, na alikuwa Mkuu wa Idara ya Sanaa Nzuri katika Federated Union of Black Artists (FUBA) kuanzia mwaka [[1983]] hadi [[2004]]. Alionesha kazi zake za sanaa katika miji ya Nuremberg, Athens, na Palermo. == Wasifu == Alisoma sanaa katika Kituo cha Moroko Chiawelo kuanzia mwaka [[1950]] hadi [[1953]]. Kuanzia 1953 hadi [[1958]], alisoma chini ya Cecil Skotnes katika Kituo cha Sanaa cha Polly Street. == Kazi == Kazi za Sihlali zilikuwa katika mtindo wa kisasa (Modernism) na uhalisia (Realism), na chombo chake cha kwanza cha kazi kilikuwa rangi za maji (watercolours). Baadaye alielekeza nguvu zake kwenye uchongaji, akitumia metali zilizotokana na mabaki ya magari yaliyoharibika.<ref>{{Rejea tovuti|title=Ifalethu is coming soon|url=http://www.ifalethu.org.za/index.php?option=com_content&view=article&id=64:durant-basi-sihlali&catid=40:artists&Itemid=84|accessdate=2026-01-11|language=en-US}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mwanzoni mwa miaka ya 1980, Sihlali alitengeneza mfululizo wa vinyago vya mbao vilivyochongwa vinavyoonesha wafanyakazi wa migodi ya makaa ya mawe ya Witwatersrand.<ref>{{Rejea jarida |last=Devor |first=Robinson |date=1996 |title=In the Galleries |url=https://www.jstor.org/stable/3337378 |journal=African Arts |volume=29 |issue=2 |pages=81–81 |issn=0001-9933}}</ref> Ameonesha kazi zake katika Trees Collection Gallery huko [[Beverly Hills, California|Beverly Hills.]] Kulingana na mke wake Anna, Sihlali alikuwa na ndoto ya kuanzisha makumbusho (makavazi) ya kazi zake za sanaa. Kama ungependa mtindo wa Wikipedia (na vichwa vifupi zaidi) au tafsiri iliyofupishwa kwa wasifu, nikuandae hiyo pia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lawyer ‘hijacks’ art treasure|url=https://mg.co.za/article/2012-07-12-sowetos-great-art-rip-off/|work=The Mail & Guardian|date=2012-07-12|accessdate=2026-01-11|language=en-ZA|author=Staff Reporter}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii:Waliofariki 2004]] [[Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Watu wa Afrika Kusini]] 7wziyszcsp6z4yog9kbci1u4uo94txw 0 220839 1558937 1515894 2026-05-30T06:21:26Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558937 wikitext text/x-wiki '''Joseph Gaï Ramaka''' (Jo(e) Gaï Ramaka/Joseph Gaye Ramaka, alizaliwa [[9 Novemba]] [[1952]] huko [[Saint-Louis (Senegal)|Saint Louis]], [[Senegal]]) ni mwongozaji wa filamu, [[mwandishi]] wa skrini na mtayarishaji wa filamu kutoka Senegal.<ref name="africanfilmny">{{Rejea tovuti |url=https://africanfilmny.org/directors/joseph-gai-ramaka |website=africanfilmny.org |access-date=24 August 2023 |publisher=African Film Festival New York |title=Joseph Gaï Ramaka. Biography. Senegal}}</ref><ref name="Africultures">{{Rejea tovuti |url=https://africultures.com/personnes/?no=3769 |title=Joseph Gaï Ramaka, Sénégal |date=2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928071040/https://africultures.com/personnes/?no=3769 |archive-date=28 September 2022 |access-date=24 August 2023 |language=French |website=africultures.com |publisher=Africultures. Les mondes en relation}}</ref><ref name="Africine">{{Rejea tovuti |url=http://www.africine.org/personne/joseph-gai-ramaka/3769 |title=Joseph Gaye Ramaka Film director Producer Screenwriter |language= |publisher=Fédération africaine de la critique cinématographique (FACC) |website=africine.org |access-date=24 August 2023 |date=2020 |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130172435/http://www.africine.org/personne/joseph-gai-ramaka/3769 |url-status=dead }}</ref><ref name="IMDb">{{IMDb name |id=0707942 |name=Joseph Gaï Ramaka}}</ref><ref name="film-documentaire">{{Rejea tovuti |url=http://www.film-documentaire.fr/4DACTION/w_fiche_film/16527 |title=Et si Latif avait raison ! |access-date=24 August 2023 |language=French |website=film-documentaire.fr |publisher=Film Doc. Film.documentaire.fr}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:wasanii wa Senegal]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waongozaji filamu wa Senegal]] 4slgdipbczrzyobwiabjju4xdlit2xt 0 221544 1558790 1511685 2026-05-29T17:02:50Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558790 wikitext text/x-wiki '''Emma Chelius''' (alizaliwa [[2 Agosti]] [[1996]]) ni mwogeleaji kutoka [[Afrika Kusini|Afrika Kusin]]<nowiki/>i. Alishiriki katika [[mashindano]] ya wanawake wa mita 50 freestyle katika [[Kombe la Dunia]] la Maji la [[2017]]. Mwezi mmoja baadaye, alishiriki katika Summer Universiade iliyofanyika [[Taipei]] na kufuzu kwa nusu-fainali za [[wanawake]] wa mita 50 freestyle, ambapo alimaliza nafasi ya 14 kwa jumla. Alimaliza nafasi ya 33 katika mita 100 freestyle na nafasi ya 24 katika mita 50 butterfly. Baada ya hayo, Chelius alirudi Stellenbosch kumaliza mwaka wake wa mwisho wa masomo.<ref>{{Rejea tovuti|title=Swimming CHELIUS Emma|url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/athlete-profile-n1324737-chelius-emma.htm|url-status=dead|access-date=2021-08-16|work=Tokyo 2020 Olympics|publisher=[[Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games]]|language=en-us|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816221136/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/athlete-profile-n1324737-chelius-emma.htm}}</ref> == Wasifu == Alishiriki katika Freestyle ya wanawake ya mita 50 katika Mashindano ya World Aquatics ya [[2017]].<ref name="WAC">{{cite web|url=http://omegatiming.com/File/Download?id=000111010A0201EB01FFFFFFFFFFFF01|title=Heats results|access-date=29 Julai 2017|work=FINA|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810074650/http://www.omegatiming.com/file/download/?id=000111010A0201EB01FFFFFFFFFFFF01|archive-date=10 Agosti 2017|url-status=dead}}</ref> Mwezi mmoja baadaye, alishiriki katika ''Summer Universiade'' iliyofanyika [[Taipei]] na kufuzu kwa nusu fainali ya freestyle ya Wanawake ya mita 50, ambapo alimaliza [https://res-taipei.fisu.net/eng/zb/engzb_swimming-athlete-profile-n116393-chelius-emma-anne.htm kwa ujumla katika nafasi ya 14] {{Wayback|url=https://res-taipei.fisu.net/eng/zb/engzb_swimming-athlete-profile-n116393-chelius-emma-anne.htm |date=20240318113348 }}. Akimaliza katika nafasi ya 33 katika freestyle ya mita 100 na ya 24 katika butterfly ya mita 50, Chelius alirudi Stellenbosch kumaliza mwaka wake wa mwisho wa masomo. Mwaka wa [[2018]], Chelius alishiriki katika Michezo ya Jumuiya ya Madola iliyofanyika Gold Coast, Australia. Chelius alifuzu kwa nusu fainali katika matukio 3, freestyle ya mita 50, freestyle ya mita 100 na butterfly ya mita 50. Katika nusu fainali ya mita 50 ya freestyle, Emma aliogelea kwa muda sawa na mwogeleaji huyo wa Cyprus kwa nafasi ya 10. Hii ilisababisha ushindi wa pili wa akiba, ambao Emma alishinda katika dakika 25.5, muda ambao hapo awali ungefuzu kwa fainali.<ref name="Budapest">{{cite web|url=https://fina-budapest2017.com/en/home|title=2017 Mashindano ya Dunia ya Aquatics > Tafuta kupitia Wanariadha|access-date=29 Julai 2017|work=Budapest 2017|archive-date=22 Oktoba 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022064850/http://www.fina-budapest2017.com/en/home|url-status=dead}}</ref> Mnamo 2019, aliiwakilisha Afrika Kusini kwenye Michezo ya Afrika ya [[2019]] iliyofanyika Rabat, Morocco.<ref name="swimming_results_book_african_games_2019">{{Rejea tovuti|title=Swimming Results Book|url=http://www.frmnatation.com/sites/default/files/RESULTAT%20AFRICAIN%20GAME%20GLOBALE.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727164719/http://www.frmnatation.com/sites/default/files/RESULTAT%20AFRICAIN%20GAME%20GLOBALE.pdf|archive-date=27 Julai 2020|access-date=27 Julai 2020|website=2019 Michezo ya Afrika}}</ref> Mnamo [[Aprili]] [[2021]], alihitimu kuiwakilisha Afrika Kusini katika Olimpiki ya Majira ya Joto ya 2020.<ref>{{Rejea tovuti|date=2021-04-12|title=Emma Chelius na Pieter Coetze Waongeza Majina Yao kwenye Orodha ya Wachezaji wa Kuogelea wa Olimpiki ya Afrika Kusini|url=https://www.swimmingworldmagazine.com/news/emma-chelius-pieter-coetze-add-their-names-to-swimming-south-africas-olympic-roster/|access-date=2021-06-20|website=Swimming World News|language=en-US}}</ref> katika mtindo wa bure wa Wanawake wa mita 50. Kuogelea kwa muda wa kufuzu wa 24.72 asubuhi, Emma aliweka rekodi mpya ya muda wa Afrika Kusini na kumaliza wa kwanza katika fainali baadaye siku hiyo. Katika Mashindano ya Kitaifa ya Kuogelea ya Afrika Kusini 2022, Chelius alifuzu kwa Mashindano ya Dunia ya Majini ya 2022 katika mbio za mita 50 za freestyle na mita 100 za freestyle.<ref name="SSA9May2022">[http://swimsa.org/news/veteran-le-clos-joins-teenage-brigade-in-sa-team-for-swimming-world-championships "Veteran Le Clos ajiunga na kikosi cha vijana katika Timu ya SA kwa ajili ya Mashindano ya Dunia ya Kuogelea". ''[[Kuogelea Afrika Kusini]]''. 9 Mei 2022. Ilipatikana Mei 18, 2022.</ref> Aliteuliwa katika timu ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya 2022 mwezi uliofuata.<ref name="duPlessis9Jun2022">du Plessis, Lindsay (9 Juni 2022). [https://www.espn.com/espn/story/_/id/34062339/le-clos-schoenmaker-named-south-africa-commonwealth-games-squad "Le Clos, Schoenmaker ametajwa katika kikosi cha Michezo ya Jumuiya ya Madola ya Afrika Kusini". ''[[ESPN]]''. Ilipatikana tarehe 19 Juni 2022.</ref> Alishika nafasi ya 22 katika Freestyle ya mita 100 katika Mashindano ya Dunia kwa muda wa sekunde 55.39.<ref name="FINA22Jun2022h100fr">[[FINA]] (22 Juni 2022). [https://www.omegatiming.com/File/00011700000201EC0101FFFFFFFFFF01.pdf "Mashindano ya Dunia ya FINA ya 19 Budapest (HUN): Muhtasari wa Matokeo ya Mita 100 za Freestyle Heats kwa Wanawake". ''[[Omega Timing]]''. Ilipatikana Juni 22, 2022.</ref> Kwa ajili ya kipindi cha awali siku ya freestyle ya mita 100, alikuwa mwogeleaji pekee wa bwawa kushindana katika tukio lolote linalowakilisha Afrika Kusini.<ref name="Snyman22Jun2022">Snyman, Anton (Juni 22, 2022). [https://www.sabcnews.com/sabcnews/one-sa-swimmer-in-action-in-fina-world-championships/ "Mwogeleaji mmoja wa SA akifanya kazi katika Mashindano ya Dunia ya FINA"]. ''[[SABC News]]''. Ilipatikana tarehe 22 Juni 2022.</ref> Katika utangulizi wa Freestyle ya mita 50, alipata muda wa sekunde 24.87, akiogelea ndani ya robo sekunde ya rekodi ya Afrika Kusini katika tukio hilo, na kufuzu kwa nusu fainali iliyoshika nafasi ya saba.<ref name="FINA24Jun2022h50fr">[[FINA]] (24 Juni 2022). [https://www.omegatiming.com/File/00011700000201EB0101FFFFFFFFFF01.pdf "Muhtasari wa Matokeo ya Mashindano ya Dunia ya FINA ya 19 Budapest (HUN): Freestyle ya Wanawake ya 50m Freestyle Heats"]. ''[[Omega Timing]]''. Ilirejeshwa tarehe 24 Juni 2022.</ref><ref name="Jonckheere24Jun2022">Jonckheere, Karien (24 Juni 2022). " ''[[Habari24 (tovuti)|Habari24]]''. Ilipatikana tarehe 24 Juni 2022.</ref> Akiogelea kwa sekunde 24.87 katika nusu fainali pia, alishika nafasi ya tisa katika tukio hilo, akiwa nyuma ya sekunde moja tu ya kufuzu kwa fainali ya nane Julie Kepp Jensen ya [[Denmark]].<ref name="FINA24Jun2022sf50fr">[[FINA]] (24 Juni 2022). [https://www.omegatiming.com/File/00011700000201EB0102FFFFFFFFFF01.pdf "Muhtasari wa Matokeo ya Nusu Fainali za Dunia za FINA za 19m Freestyle"]. ''[[Omega Timing]]''. Ilipatikana tarehe 24 Juni 2022.</ref> == Marejeo == <references />{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1996]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Afrika Kusini]] f89o5wgoly6kqdahm8k35pjf9fezc5m 0 221640 1558982 1516209 2026-05-30T07:22:56Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558982 wikitext text/x-wiki '''Justice Mukheli''' (aliyezaliwa [[Soweto]]) ni mtayarishaji wa filamu, mpiga picha na mjasiriamali mbunifu kutoka [[Afrika Kusini]].<ref>{{Rejea tovuti|date=2020-07-27|title=Young, Gifted & Killing It: Justice Mukheli •|url=https://www.marklives.com/2020/07/young-gifted-killing-it-justice-mukheli/|access-date=2021-05-27|website=MarkLives.com|language=en-ZA|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415134628/https://www.marklives.com/2020/07/young-gifted-killing-it-justice-mukheli/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Urban Village: Udondolo — a love song to Soweto|url=https://www.ft.com/content/c7c5b41b-147e-42d1-b477-138ae51fb0aa|access-date=2021-05-27|website=www.ft.com}}</ref> Anajulikana kwa kubuni kazi za sanaa au filamu zinazoangazia maisha na uzoefu wa Mwafrika.<ref>{{Citation|title=These creatives are showcasing Africa to the world - CNN Video|url=https://www.cnn.com/videos/tv/2021/05/24/african-voices-justice-mukheli-mariama-camara-spc-intl.cnn|access-date=2021-05-27}}</ref> ==Kazi== Justice alirekodi tangazo la biashara la Ballantines mwaka 2021 kuhusu kampeni yao ya ''Stay True: There’s No Wrong Way''.<ref>{{Rejea tovuti|title=Ballantine’s announces the launch of its new advert|url=https://www.mediaupdate.co.za/marketing/150441/ballantines-announces-the-launch-of-its-new-advert|access-date=2021-05-27|website=Media Update|language=en}}</ref> Justice Mukheli alionyeshwa katika toleo la 4 la maonyesho ya sanaa ya kisasa ya ''Also Known As Africa'' huko [[Paris]] mwaka 2019 kama mpiga picha.<ref>{{Rejea tovuti|date=2019-11-09|title=South African photographer depicts children's emotions at Paris art fair|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20191109-South-African-photographer-depicts-childrens-emotions-Paris-art-fair|access-date=2021-05-27|website=RFI|language=en}}</ref> ==Marejeo== <references /> {{Mbegu-mtu}} {{BD||}} [[Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini]] dghtdb40vqzu4pqcq62jz6d8l7v4lvk 0 223878 1558837 1492336 2026-05-29T21:14:55Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558837 wikitext text/x-wiki '''Giovanni Battista Re''' (alizaliwa [[30 Januari]] [[1934]]) ni kiongozi wa [[Kanisa Katoliki]] kutoka [[Italia]] ambaye amehudumu kama Mkuu wa Baraza la Makardinali (Dean of the College of Cardinals) tangu mwaka 2020. Aliteuliwa kuwa [[kardinali]] mwaka 2001 na alihudumu kama prefekti wa Kongregesheni ya Maaskofu kuanzia 2000 hadi 2010. Akiwa askofu kardinali mwandamizi aliyekuwepo, aliongoza mkutano wa uchaguzi wa Papa ([[Konklevu|konklave]]) wa mwaka 2013 uliomchagua [[Papa Fransisko]].<ref>{{cite web|url=http://www.katholisches.info/2012/12/31/kardinal-giovanni-battista-re-ist-nicht-tot-unruhmliche-rolle-in-den-fallen-bischof-krenn-und-pfarrer-wagner/|title=Kardinal Giovanni Battista Re ist (nicht) tot – Unrühmliche Rolle in den Fällen Bischof Krenn und Pfarrer Wagner?|publisher=Katholisches – Magazin für Kirche und Kultur|date=31 December 2012|access-date=2013-01-03|language=de|archive-date=2023-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129182117/https://katholisches.info/2012/12/31/kardinal-giovanni-battista-re-ist-nicht-tot-unruhmliche-rolle-in-den-fallen-bischof-krenn-und-pfarrer-wagner/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{reflist|30em}}{{Mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1934]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:maaskofu Wakatoliki]] [[Jamii:Makardinali]] [[Jamii:wanaume wa Italia]] gg406a3g6bm2g9jv5zwz33uovwf722a 0 225179 1558914 1515423 2026-05-30T04:42:12Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558914 wikitext text/x-wiki '''Jenny Apolant''' (5 Novemba 1874 - 5 Juni 1925) alikuwa [[Myahudi]] wa [[Ujerumani]] na mwanaharakati wa [[ufeministi]] pamoja na mtetezi wa [[haki ya wanawake kupiga kura]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=https://jwa.org/encyclopedia/article/Apolant-Jenny|title=Jenny Apolant {{!}} Jewish Women's Archive|website=jwa.org|access-date=2019-01-15}}</ref> Apolant alichukua nafasi muhimu katika harakati za awali za [[women's rights|haki za wanawake]] nchini Ujerumani.<ref>{{Rejea kitabu|title=Jewish responses to persecution|author=Matthäus, Jürgen|editor=Roseman, Mark|editor2=Garbarini Alexandra|date=2010|publisher=AltaMira Press|isbn=9780759119086|oclc=1074442997}}</ref> Mwaka 1907, Apolant alianzisha Kituo cha Taarifa kwa Huduma za Jamii za Wanawake, mradi wa [[German Association of Female Citizens|Chama cha Wanawake wa Ujerumani]] (Allgemeinen Deutschen Frauenverein). Wakati wake ndani ya shirika hilo, aliandika maandishi mengi kuhusu nafasi ya [[Women in Germany|wanawake katika jamii ya Kijerumani]].<ref name=":0" /> Alikuwa mwanachama wa [[Centralverein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens|Chama cha Kati cha Raia wa Kijerumani wa Imani ya Kiyahudi]].<ref name=":0" /> Kuanzia 1919 hadi 1924, Apolant alihudumu kama diwani wa manispaa kupitia chama cha [[German Democratic Party|DDP]] mjini Frankfurt, jambo lililomfanya kuwa miongoni mwa wanawake wa kwanza kushika nafasi hiyo.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://frauen-macht-politik-ffm.de/portraits/jenny-apolant/|title=Frauen Macht Politik » Jenny Apolant|language=de-DE|access-date=2019-01-16|archive-date=2019-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116100450/http://frauen-macht-politik-ffm.de/portraits/jenny-apolant/|url-status=dead}}</ref> Mwaka 1922, alianzisha Jumuiya ya Wafanyakazi wa Kisiasa (Politische Arbeitsgemeinschaft) iliyotoa elimu ya kisiasa kwa wanawake na kuwaandaa kushika nyadhifa za umma.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.journal-frankfurt.de//journal_news/Kultur-9/100-Jahre-Frauenwahlrecht-Jenny-Apolant-Eine-Kaempferin-fuer-Frauenrechte-33353.html|title=Jenny Apolant: Eine Kämpferin für Frauenrechte - 100 Jahre Frauenwahlrecht|website=Journal Frankfurt|access-date=2019-01-16}}</ref><ref name=":1">{{Rejea tovuti|url=http://www.frankfurterfrauenzimmer.de/ep10-detail.html?bio=db|title=Frankfurter Frauenzimmer - Biografien|website=www.frankfurterfrauenzimmer.de|access-date=2019-01-15}}</ref> == Wasifu == Jenny Rathenau alizaliwa tarehe 5 Novemba 1874 mjini [[Berlin]], Ujerumani, kwa Mathilde Rathenau (née Nachman) na mfanyabiashara wa viwanda [[Emil Rathenau]]. Alisoma katika Chuo cha Humboldt ([[:de:Humboldt-Akademie|Humboldtakademie]]) kuanzia 1891 hadi 1895, ambako alipata mihadhara ya [[art history|historia ya sanaa]] na muziki. Mwaka 1899, Apolant aliolewa na daktari na mtafiti wa majaribio ya saratani, Hugo Apolant (1866–1915); binti yao Sophie Ella alizaliwa Januari 1900.<ref name=":1" /> Familia hiyo ilihamia [[Frankfurt]] mwaka 1905 kufuatia kazi ya Hugo.<ref name=":0" /> Akiwa Frankfurt, alianzisha [[Temperance bar|migahawa isiyouza pombe]] na kufanya kazi kwa kushirikiana na hospitali.<ref>{{Rejea kitabu|last1=Landman|first1=Isaac|url=https://books.google.com/books?id=z7dtAAAAMAAJ&pg=PA424|title=The Universal Jewish Encyclopedia: An Authoritative and Popular Presentation of Jews and Judaism Since the Earliest Times|last2=Rittenberg|first2=Louis|date=1939|publisher=Universal Jewish Encyclopedia, Incorporated|language=en}}</ref> Mume wake Hugo Apolant alifariki mwaka 1915. Jenny Apolant alipata matatizo ya kifedha na kiafya katika miaka yake ya baadaye. Alilazimika kukaa katika [[sanatorium|hospitali za mapumziko ya afya]] baada ya kupatwa na mishtuko kadhaa ya kiafya, lakini aliendelea kuwa na moyo wa matumaini. Apolant alifariki tarehe 5 Juni 1925 kutokana na tatizo la moyo.<ref name=":1" /> Baada ya kifo chake, licha ya mazingira magumu yaliyoletwa na [[Nazi Party|Chama cha Wanazi]], [[League of Jewish Women (Germany)|Ligi ya Wanawake Wayahudi]] ilimkumbuka kama mtu ambaye alikuwa "hawezi kutenganishwa na historia ya [[Feminism in Germany|harakati za wanawake nchini Ujerumani]]."<ref>{{Rejea kitabu|last1=Matthäus|first1=Jürgen|url=https://books.google.com/books?id=HwdJi-Sv7mwC&pg=PA23|title=Jewish Responses to Persecution: 1933-1938|last2=Matthaus|first2=Jurgen|last3=Roseman|first3=Mark|date=2010|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7591-1908-6|language=en}}</ref> Alikumbukwa kwa heshima na [[:de:Georg Salzberger|Rabi Georg Salzberger]] katika kumbukumbu zake.<ref name=":0" /><ref>{{Rejea kitabu|last=Salzberger|first=Georg|url=https://books.google.com/books?id=pHEwAAAAYAAJ&pg=PA63|title=Leben und Lehre|date=1982|publisher=W. Kramer|isbn=978-3-7829-0259-5|pages=63|language=de}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1874|1925}} [[Jamii:wanaharakati wa Ujerumani]] [[Jamii:WikiGap JWK 2026]] p0l10v70dydf3o0v7ip9vwlgizjmjhm 0 227075 1558951 1546941 2026-05-30T06:39:46Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558951 wikitext text/x-wiki '''Joy Odiete''' ni mkurugenzi na msambazaji wa filamu kutoka [[Nigeria]].<ref>{{Rejea habari|date=2020-12-13|title=I faced several rejections before setting up cinema –Joy Odiete|url=https://punchng.com/i-faced-several-rejections-before-setting-up-cinema-joy-odiete/|access-date=2022-07-30|newspaper=[[The Punch]]|language=en-US}}</ref> Anajulikana kwa kazi zake za uongozaji katika filamu ''Gone'' na ''Money Miss Road''.<ref>{{Rejea tovuti|title=Obi Emelonye’s Money Miss Road opens in cinemas across Nigeria, UK, US|url=https://thenationonlineng.net/obi-emelonyes-money-miss-road-opens-in-cinemas-across-nigeria-uk-us/|work=The Nation Newspaper|date=2022-07-23|accessdate=2026-05-20|language=en-US|author=The Nation}}</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=MOVIE REVIEW: Emotional authenticity of ‘Gone’|url=https://dailytrust.com/movie-review-emotional-authenticity-of-gone/|work=Daily Trust|accessdate=2026-05-20|language=en-GB}}</ref><ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Money Miss Road covers salient points on societal issues, says Joy Odiete|url=https://thenationonlineng.net/money-miss-road-covers-salient-points-on-societal-issues-says-joy-odiete/|work=The Nation Newspaper|date=2022-08-03|accessdate=2026-05-20|language=en-US|author=The Nation}}</ref> Yeye ni Mkurugenzi Mtendaji (CEO) wa Blue Pictures Entertainment<ref>{{Rejea tovuti|title=Joy Odiete: Making giant strides without acting|url=https://thenationonlineng.net/joy-odiete-making-giant-strides-without-acting/|work=The Nation Newspaper|date=2022-07-31|accessdate=2026-05-20|language=en-US|author=The Nation}}</ref><ref name=":3">{{Rejea tovuti|title=AMP – THISDAYLIVE|url=https://www.thisdaylive.com/amp/|accessdate=2026-05-20|language=en-US}}</ref> na pia ni mkurugenzi mshirikishi wa Warner Brothers Pictures, Walt Disney Pictures, na Black Sheep Entertainment.<ref name=":2">{{Rejea habari|date=2022-07-20|title=Breaking glass ceiling in film industry, funding is key — Joy Odiete, Founder, Blue Pictures|url=https://www.vanguardngr.com/2022/07/breaking-glass-ceiling-in-film-industry-funding-is-key-joy-odiete-founder-blue-pictures/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-07-30|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-GB}}</ref> == Kazi == Joy Odiete alijiunga na tasnia ya filamu mnamo mwaka 2005. Alifanya kazi na makampuni ya Silverbird Cinemas na Nu Metro Cinema kabla ya kuingia kwenye utayarishaji wa filamu na hatimaye kuanzisha jumba lake la sinema.<ref>{{Rejea tovuti|title=I faced several rejections before setting up cinema –Joy Odiete|url=https://punchng.com/i-faced-several-rejections-before-setting-up-cinema-joy-odiete/|work=Punch Newspapers|date=2020-12-13|accessdate=2026-05-20|language=en-US|author=Chijekwu Michael}}</ref> == Kampuni == Yeye ni mkurugenzi mkuu wa Blue Pictures Entertainment, kampuni ya kusambaza filamu yenye makao yake nchini Nigeria iliyoanzishwa mnamo mwaka 2006. Kampuni hiyo ya usambazaji inasimamia majumba ya sinema 54 na skrini (kumbi za kuonyeshea) 215<ref>{{Cite web |url=https://bluepicturesng.com/about/ |title=About - Bluepictures Cinema |accessdate=2026-05-20 |archive-date=2025-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101175351/https://bluepicturesng.com/about/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":3" /><ref name=":2" /> == Filamu == * ''Money Miss Road'' (2022)<ref name=":1" /> * ''Gone''<ref name=":0" /> * ''A Bitter Pill'' (2021) == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Waongozaji filamu wa Nigeria]] ds9pkwvkijk91nruuam02nzzyxostgr 1559031 1558951 2026-05-30T09:26:21Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559031 wikitext text/x-wiki '''Joy Odiete''' ni mkurugenzi na msambazaji wa filamu kutoka [[Nigeria]].<ref>{{Rejea habari|date=2020-12-13|title=I faced several rejections before setting up cinema –Joy Odiete|url=https://punchng.com/i-faced-several-rejections-before-setting-up-cinema-joy-odiete/|access-date=2022-07-30|newspaper=[[The Punch]]|language=en-US}}</ref> Anajulikana kwa kazi zake za uongozaji katika filamu ''Gone'' na ''Money Miss Road''.<ref>{{Rejea tovuti|title=Obi Emelonye’s Money Miss Road opens in cinemas across Nigeria, UK, US|url=https://thenationonlineng.net/obi-emelonyes-money-miss-road-opens-in-cinemas-across-nigeria-uk-us/|work=The Nation Newspaper|date=2022-07-23|accessdate=2026-05-20|language=en-US|author=The Nation}}</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=MOVIE REVIEW: Emotional authenticity of ‘Gone’|url=https://dailytrust.com/movie-review-emotional-authenticity-of-gone/|work=Daily Trust|accessdate=2026-05-20|language=en-GB}}</ref><ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Money Miss Road covers salient points on societal issues, says Joy Odiete|url=https://thenationonlineng.net/money-miss-road-covers-salient-points-on-societal-issues-says-joy-odiete/|work=The Nation Newspaper|date=2022-08-03|accessdate=2026-05-20|language=en-US|author=The Nation}}</ref> Yeye ni Mkurugenzi Mtendaji (CEO) wa Blue Pictures Entertainment<ref>{{Rejea tovuti|title=Joy Odiete: Making giant strides without acting|url=https://thenationonlineng.net/joy-odiete-making-giant-strides-without-acting/|work=The Nation Newspaper|date=2022-07-31|accessdate=2026-05-20|language=en-US|author=The Nation}}</ref><ref name=":3">{{Rejea tovuti|title=AMP – THISDAYLIVE|url=https://www.thisdaylive.com/amp/|accessdate=2026-05-20|language=en-US}}</ref> na pia ni mkurugenzi mshirikishi wa Warner Brothers Pictures, Walt Disney Pictures, na Black Sheep Entertainment.<ref name=":2">{{Rejea habari|date=2022-07-20|title=Breaking glass ceiling in film industry, funding is key — Joy Odiete, Founder, Blue Pictures|url=https://www.vanguardngr.com/2022/07/breaking-glass-ceiling-in-film-industry-funding-is-key-joy-odiete-founder-blue-pictures/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-07-30|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-GB}}</ref> == Kazi == Joy Odiete alijiunga na tasnia ya filamu mnamo mwaka 2005. Alifanya kazi na makampuni ya Silverbird Cinemas na Nu Metro Cinema kabla ya kuingia kwenye utayarishaji wa filamu na hatimaye kuanzisha jumba lake la sinema.<ref>{{Rejea tovuti|title=I faced several rejections before setting up cinema –Joy Odiete|url=https://punchng.com/i-faced-several-rejections-before-setting-up-cinema-joy-odiete/|work=Punch Newspapers|date=2020-12-13|accessdate=2026-05-20|language=en-US|author=Chijekwu Michael}}</ref> == Kampuni == Yeye ni mkurugenzi mkuu wa Blue Pictures Entertainment, kampuni ya kusambaza filamu yenye makao yake nchini Nigeria iliyoanzishwa mnamo mwaka 2006. Kampuni hiyo ya usambazaji inasimamia majumba ya sinema 54 na skrini (kumbi za kuonyeshea) 215<ref>{{Rejea tovuti |url=https://bluepicturesng.com/about/ |title=About - Bluepictures Cinema |accessdate=2026-05-20 |archive-date=2025-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101175351/https://bluepicturesng.com/about/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":3" /><ref name=":2" /> == Filamu == * ''Money Miss Road'' (2022)<ref name=":1" /> * ''Gone''<ref name=":0" /> * ''A Bitter Pill'' (2021) == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Waongozaji filamu wa Nigeria]] b3e9eqgz0b1qiycf0ez2tx5uadfszv1 0 227110 1558942 1515931 2026-05-30T06:28:18Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558942 wikitext text/x-wiki '''Josephine Ahikire''' ni msomi wa kitaaluma kutoka [[Uganda]], mtafiti na mwanaharakati wa ufeministi wa Kiafrika. Ni profesa na aliyekuwa Mkuu wa Shule ya Wanawake na Masomo ya Jinsia katika [[Makerere University]]. Pia aliwahi kuwa Mkuu wa Chuo cha Sayansi za Jamii na Binadamu katika chuo hicho. == Asili na elimu == Ahikire alipata elimu yake ya msingi katika Shule ya Msingi ya St Joseph na kuhitimu mwaka [[1979]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti |last=Reporter |first=Independent |date=2020-01-26 |title=Dr Ahikire promises transparent, flagrant Mak college |url=https://www.independent.co.ug/dr-ahikire-promises-transparent-flagrant-mak-college/ |access-date=2026-03-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> Alimaliza elimu ya juu ya sekondari (Advanced level) mwaka [[1986]] kabla ya kujiunga na [[Makerere University]] mwaka [[1987]] kusomea Shahada ya Sayansi ya Jamii.<ref name=":0" /> Ana shahada ya uzamivu (PhD). == Kazi == Awali aliwahi kuwa profesa mshiriki katika Taasisi ya Masomo ya Jinsia na Maendeleo<ref name=":1">{{Rejea tovuti |title=Josephine Ahikire |url=https://www.greatagriculture.org/trainer/josephine-ahikire/ |access-date=2026-03-21 |website=GREAT |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Rejea tovuti |title=Dr Josephine Ahikire |url=https://thegenderhub.com/members/dr-josephine-ahikire/ |access-date=2026-03-21 |website=The Gender Hub |language=en-GB}}</ref> (iliyokuwa ikijulikana zamani kama Shule ya Wanawake na Masomo ya Jinsia) katika [[Makerere University]] kabla ya kuwa profesa kamili.<ref name=":3">{{Rejea tovuti |last=esiddev |date=2014-10-24 |title=Dr Josephine Ahikire |url=https://www.effective-states.org/dr-josephine-ahikire/ |access-date=2026-03-21 |website=ESID |language=en}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":4">{{Rejea tovuti |title=Prof. Ahikire Josephine |url=https://fawe.org/en/team/professor-ahikire-josephine/ |access-date=2026-03-21 |website=FORUM FOR AFRICAN WOMEN EDUCATIONALISTS (FAWE) |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Rejea tovuti |date=2017-03-22 |title=Josephine Ahikire |url=https://justiceanddevelopment.com/josephine-ahikire/ |access-date=2026-03-21 |website=Justice, Conflict & Development |language=en}}</ref> Aliwahi pia kuwa Kaimu Naibu Mkuu wa Chuo cha Sayansi za Jamii na Binadamu<ref name=":5" /> kabla ya kuwa Mkuu wa chuo hicho katika [[Makerere University]], nafasi aliyoshikilia hadi Mei 2024.<ref name=":0" /><ref>{{Rejea tovuti |date=2021-01-12 |title=Makerere summons staff over sexual harassment allegations |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/makerere-summons-staff-over-sexual-harassment-allegations-1742594 |access-date=2026-03-21 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |last=BATTE |first=BAKER |date=2020-07-01 |title=Why Mamdani and I disagree |url=https://observer.ug/news/why-mamdani-and-i-disagree/ |access-date=2026-03-21 |website=The Observer |language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |last=Atukunda |first=Rogers |date=2022-12-21 |title=Makerere Department of Literature Honours Celebrated African Poet Prof. David Rubadiri |url=https://softpower.ug/makerere-department-of-literature-honours-celebrated-african-poet-prof-david-rubadiri/ |access-date=2026-03-21 |website=SoftPower News |language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea habari |date=24 August 2022 |title=News: IN PICTURES: Makerere University honors Ngugi wa Thion |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/in-pictures-makerere-university-honors-ngugi-NV_141447_032026 |work=New Vision |access-date=22 March 2026}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |last=Reporter |first=Independent |date=2021-05-04 |title=Makerere university asks information minister to intervene in having student's radio opened |url=https://www.independent.co.ug/makerere-university-asks-information-minister-to-intervene-in-having-students-radio-opened/ |access-date=2026-03-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |date=2023-12-16 |title=The Pan-African intellectual agenda |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/oped/commentary/the-pan-african-intellectual-agenda-4466006 |access-date=2026-03-21 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":7">{{Rejea tovuti |last=AHABWE |first=CONRAD |date=2020-02-17 |title=Dr Ahikire appointed Honorary Professor of Nelson Mandela University |url=https://pmldaily.com/news/2020/02/dr-ahikire-appointed-honorary-professor-of-nelson-mandela-university.html |access-date=2026-03-21 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Mwaka 2024 alirithiwa na Helen Nkabala kama Mkuu wa chuo hicho tarehe [[31 Mei]] [[2024]].<ref name=":8">{{Rejea tovuti |last=Anyango |first=Jane |date=2024-06-05 |title=Prof. Josephine Ahikire Hands Over CHUSS Leadership to Assoc. Prof. Helen Nkabala |url=https://news.mak.ac.ug/2024/06/prof-josephine-ahikire-hands-over-chuss-leadership-to-assoc-prof-helen-nkabala/ |access-date=2026-03-21 |website=Makerere University News |language=en-US |archive-date=2026-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414160327/https://news.mak.ac.ug/2024/06/prof-josephine-ahikire-hands-over-chuss-leadership-to-assoc-prof-helen-nkabala/ |url-status=dead }}</ref> Ahikire amekuwa profesa mgeni katika vyuo mbalimbali kimataifa na pia ni mwanachama wa Seneti ya chuo (chombo cha juu cha kitaaluma) tangu mwaka 2015.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Amefundisha kwa zaidi ya miongo miwili katika maeneo ya nadharia ya ufeministi, jinsia na siasa, maisha ya kiuchumi na masomo ya utamaduni.<ref name=":9">{{Rejea tovuti |title=Prof. Josephine Ahikire (PhD) |url=https://thejnlc.org/team/josephine-ahikire/ |access-date=2026-03-21 |website=Julius Nyerere Leadership Centre (JNLC) |language=en-US}}</ref><ref name=":4" /> Aliwahi kuwa mwenyekiti wa mada ya jinsia katika Chama cha Masomo ya Afrika (African Studies Association) mwaka [[2015]] (Marekani), na pia aliwahi kuwa Mkuu wa Shule ya Wanawake na Masomo ya Jinsia.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":1" /> Kwa sasa ni mhadhiri mwandamizi katika Taasisi ya Masomo ya Jinsia na Maendeleo.<ref>{{Rejea tovuti |title=Our Team {{!}} Institute of Gender and Development Studies (IGDS) |url=https://igds.mak.ac.ug/about-us/our-team |access-date=2026-03-21 |website=igds.mak.ac.ug |archive-date=2026-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425195222/https://igds.mak.ac.ug/about-us/our-team |url-status=dead }}</ref> Pia ni Mwenyekiti Mtendaji wa Kituo cha Utafiti wa Msingi (Centre for Basic Research - CBR) kilichopo Kampala, mwanachama wa Baraza la Kitaifa la Utawala la Mpango wa Mapitio ya Afrika (APRM), na mjumbe wa bodi ya Jukwaa la Taifa la Mashirika Yasiyo ya Kiserikali la Uganda.<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Rejea tovuti |date=2017-03-15 |title=Customs seizes copies of 'Controlling Consent' book about Uganda's 2016 elections |url=https://www.independent.co.ug/customs-seizes-copies-oloka-onyangos-book-controlling-consent/ |access-date=2026-03-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> == Uteuzi wa heshima ya kitaaluma == Ni Profesa wa heshima katika Kituo cha Maendeleo ya Kutokuwepo kwa Ubaguzi wa Rangi na [[Demokrasia]] (CANRAD) katika Nelson Mandela University, [[Afrika Kusini]].<ref name=":9" /><ref name=":2" /><ref name=":7" /><ref>{{Rejea tovuti |last=Wamai |first=Mark |date=2020-02-14 |title=Dr. Ahikire appointed Honorary Professor of the Nelson Mandela University |url=https://news.mak.ac.ug/2020/02/dr-ahikire-appointed-honorary-professor-of-the-nelson-mandela-university/ |access-date=2026-03-21 |website=Makerere University News |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Uteuzi huu ulifanywa tarehe [[1 Februari]] [[2020]] na Profesa A Govindjee, Kaimu Naibu Makamu Mkuu wa Chuo anayeshughulikia utafiti, ubunifu na ushirikiano wa kimataifa.<ref name=":10">{{Rejea tovuti |last=Natukunda |first=Patience |date=2020-02-17 |title=Nelson Mandela University Appoints Makerere's Dr. Ahikire Honorary Professor |url=https://chimpreports.com/nelson-mandela-university-appoints-makereres-dr-ahikire-honorary-professor/ |access-date=2026-03-21 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name=":7" /> Uteuzi huu hutolewa kwa watu wenye mchango mkubwa wa kitaaluma na kijamii, na unatambua mafanikio yake katika kuendeleza maarifa yenye athari chanya katika jamii.<ref name=":10" /><ref name=":7" /> ==Marejeo== {{reflist}} liig31epal23xz69wn1ljrysp1771ym 0 227192 1558961 1503119 2026-05-30T06:52:58Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558961 wikitext text/x-wiki '''Judith Atieno Omumbo''' <ref name="FAAS">{{Rejea tovuti|title=Omumbo Judith Atieno|url=https://aasciences.africa/fellows/omumbo-judith-atieno|accessdate=2025-06-30|work=African Academy of Sciences}}</ref> ni mtaalamu wa magonjwa ya mlipuko kutoka nchini Kenya ambaye anasoma uhusiano kati ya mabadiliko ya tabia ya nchi na magonjwa ya kuambukiza . Akiwa mfanyakazi wa muda mrefu katika Idara ya Afya ya Umma ya Malaria ya KEMRI/Wellcome Trust, yeye ni Mwanachama wa Chuo cha Sayansi cha Afrika cha mnamo mwaka wa 2012. == Wasifu == Omumbo alisoma shahada yake ya BDS katika Chuo cha Tiba katika [[Chuo Kikuu cha Nairobi]] na alisoma shahada yake ya MPH katika Chuo cha Afya ya Umma na Tiba ya Jamii ya Chuo Kikuu cha Hebrew cha Jerusalem Braun. <ref>{{Rejea tovuti|title=Judy Omumbo (0000-0002-9475-9346)|url=https://orcid.org/0000-0002-9475-9346|accessdate=2025-06-30|work=ORCID}}</ref> Alijiunga na Programu ya Utafiti ya KEMRI/Wellcome Trust mnamo mwaka wa 1995. <ref name="palisades">{{Rejea tovuti|url=http://palisadesny.com/people/dr-judy-omumbo-voted-african-academy-sciences/|title=People &#124; 10964 - the Palisades Newsletter}}</ref> Alisoma katika Chuo cha Green, Oxford kwa udhamini wa Wellcome Trust, akisoma Shahada yake katika Uzamivu katika Epidemiolojia mnamo mwaka wa 2005; <ref name="WMO">{{Rejea tovuti|title=Health {{!}} COVID-19 Research Task Team {{!}} Team Members|url=https://community.wmo.int/en/activity-areas/health/Task-Team/tm|accessdate=2025-06-30|work=World Meteorological Organization|archive-date=2025-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250626014131/https://community.wmo.int/en/activity-areas/health/Task-Team/tm|url-status=dead}}</ref> <ref name="palisades" /> tasnifu yake ya udaktari. ''Kutengeneza ramani ya hatari ya maambukizi ya malaria kwa Afrika Mashariki'' kulisimamiwa na Simon I. Hay, David Rogers, na Bob Snow. == Kazi ya kimataifa == Omumbo alifanya kazi katika Taasisi ya Kimataifa ya Utafiti wa Hali ya Hewa na Jamii pia kama mtafiti na msaidizi wa programu ya barani Afrika hadi mwaka wa 2011. <ref name="palisades"/> Baadaye alijiunga na Idara ya Afya ya Umma ya Malaria ya KEMRI/Wellcome Trust, <ref>{{Rejea jarida |last=Omumbo |first=Judy A. |last2=Noor |first2=Abdisalan M. |last3=Fall |first3=Ibrahima S. |last4=Snow |first4=Robert W. |date=2013 |title=How well are malaria maps used to design and finance malaria control in Africa? |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=1 |bibcode=2013PLoSO...853198O |doi=10.1371/journal.pone.0053198 |pmc=3543450 |pmid=23326398 |doi-access=free |article-number=e53198}}</ref> ambapo alikuwa mkuu wa kitengo chao cha athari za sera. <ref name="palisades" /> == Kazi == Omumbo ni mtaalamu wa magonjwa ya mlipuko ambaye pia ni mtaalamu wa uhusiano katika mabadiliko ya hali ya hewa na magonjwa ya kuambukiza, hasa matumizi ya taarifa za hali ya hewa ili kufanya huduma ya afya ya Kiafrika kutibu magonjwa hayo. <ref name="inasp">{{Rejea tovuti|title=Judy Omumbo|url=https://www.inasp.info/people/judy-omumbo|accessdate=2025-06-30|work=INASP}}</ref> <ref name="WMO"/> Kazi yake ilihusisha matumizi ya mifumo ya taarifa za kijiografia kwa ajili ya magonjwa ya malaria katika [[Pembe ya Afrika|Pembe ya barani Afrika]] na nchi ya Kenya. <ref name="WMO" /> Omumbo aliongoza kwa pamoja Timu ya Utafiti ya ugonjwa COVID-19 ya [[Shirika la Hali ya Hewa ya Dunia|Shirika la Hali ya Hewa Duniani]] na Kamati ya Ushauri ya Kisayansi ya Utafiti wa Hali ya Hewa kwa Maendeleo. <ref name="WMO"/> <ref name="inasp"/> Pia amefanya kazi kama meneja wa programu ya ushirika ya postdoctoral ya bara la Afrika nzima. <ref name="inasp" /> Pia amefanya kazi kama mshauri wa kisayansi/kiufundi katika Programu Maalum ya [[Shirika la Afya Duniani]] la Utafiti na Mafunzo katika Magonjwa ya Kitropiki, Mradi wa AvecNet, na Mtandao wa Kupambana na Malaria Duniani Pote, na pia amekuwa sehemu ya Bodi ya Utafiti ya WMO na pia bodi ya wakurugenzi ya HealthStrat wa nchini Kenya. <ref name="WMO" /> <ref name="inasp" /> == Tuzo na Utambuzi == Omumbo alichaguliwa kuwa Mwanachama wa Chuo cha Sayansi cha Afrika mnamo mwaka wa 2012. <ref name="FAAS"/> Kufikia mwaka wa 2013, Omumbo aliishi Palisades, New York . <ref name="palisades"/> == Marejeleo == [[Jamii:Watu walio hai]] f6pcwxckjgj9lqe1rpzqtbtzrj56izl 0 227217 1558770 1503173 2026-05-29T16:17:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558770 wikitext text/x-wiki '''Eleanore Rochelle Jacquelene Bouw-Spies''' ([[9 Julai]], [[1971]]) Ni [[mwanasiasa]] wa [[Afrika Kusini]]. Kutoka mwaka [[2019]], amehudumu kama Mbunge katika Muungano wa Kidemokrasia, akichangia katika masuala ya siasa na uongozi wa chama chake. == Maisha ya awali na elimu == Eleanore Bouw-Spies alizaliwa Knysna, lililokuwa sehemu ya Mkoa wa Cape. Alisoma katika Shule ya Msingi ya Rheenendal na baadaye akamalizia elimu yake ya sekondari katika Shule ya Upili ya Knysna. Baadaye, alipata Shahada ya Sanaa (BA) pamoja na stashahada za juu za elimu kutoka Chuo Kikuu cha Western Cape.<ref name="KPH">{{cite news|title=Who is Knysna's new mayor?|url=https://www.knysnaplettherald.com/News/Article/Politics/who-is-knysna-s-new-mayor-20170711|access-date=13 January 2021|newspaper=Knysna-Plett Herald|date=18 August 2016}}</ref> == Kazi ya Kisiasa == Akiwa mwanachama wa zamani wa African National Congress (ANC), Bouw-Spies alichaguliwa katika Baraza la Manispaa la Knysna mwaka [[2000]]. Baadaye, aliteuliwa katika kamati ya meya na baadaye kuwa naibu meya wa manispaa. Mnamo [[2007]], alichaguliwa kuwa meya wa manispaa, nafasi aliyoshikilia hadi uchaguzi wa serikali za mitaa wa [[2011]], wakati Muungano wa Kidemokrasia (DA) uliposhinda viti vingi na diwani wa DA, Georlene Wolmarans, kupigiwa kura kama meya.<ref>{{cite web|title=Mayors of Knysna|url=https://www.knysnamuseums.co.za/pages/mayors-of-knysna/|website=Knysna Museums|access-date=13 January 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Meet Knysna’s new executive mayor|url=https://www.knysnaplettherald.com/news/News/General/6920/meet-knysna-s-new-executive-mayor-20170710|access-date=13 January 2021|newspaper=Knysna-Plett Herald|date=2 June 2011}}</ref> Baada ya kifo cha diwani wa DA wa kata ya 5, Magda Williams, mnamo [[2014]], Bouw-Spies alijiunga na DA na kuchaguliwa kama mgombea wa chama katika uchaguzi mdogo uliofuata. Alishinda uchaguzi huo na kuteuliwa kuwa spika wa baraza baada ya kuapishwa kwake. Baada ya uchaguzi wa manispaa wa [[2016]], alirudi kama meya wa manispaa, akichukua nafasi ya Wolmarans, ambaye alikuwa spika.<ref>{{cite news|title=Update: Bouw-Spies for Knysna's Ward 5|url=https://www.knysnaplettherald.com/News/Article/General/update-bouw-spies-for-knysna-s-ward-5-20170711|access-date=13 January 2021|agency=Knysna-Plett Herald|date=29 May 2014}}</ref> Mnamo [[Juni 6]], [[2018]], Bouw-Spies aliondolewa kama meya baada ya hoja ya kutokuwa na imani, ambapo madiwani wawili wa DA, Peter Myers na Mark Willemse, walipinga maagizo ya chama ya kutoshiriki na kupiga kura pamoja na upinzani kumwondoa. Baadaye, Willemse alichaguliwa kuwa meya. Kiongozi wa jimbo la DA, Bonginkosi Madikizela, alilinganisha kuondolewa kwake na mapinduzi ya kijeshi. Mnamo Desemba [[2018]], Bouw-Spies alichaguliwa kuwa spika wa baraza la Manispaa ya Wilaya ya Garden Route.<ref>{{cite web|title=Knysna Council Newsletter - July 2014 - Knysna Municipality|url=http://www.knysna.gov.za/newsletters/July2014/index.html|website=www.knysna.gov.za|access-date=13 January 2021|archive-date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426172237/http://www.knysna.gov.za/newsletters/July2014/index.html|url-status=dead}}</ref><ref name="knysnaplettherald">{{cite web|url=https://www.knysnaplettherald.com/News/Article/General/charges-dropped-against-bouw-spies-kept-secret-202008131259|title=Charges dropped against Bouw-Spies kept secret|website=Knysna-Plett Herald|access-date=13 January 2021}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Waliozaliwa 1971]] [[jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanasiasa wa Afrika Kusini]] [[Jamii: Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii: Wanasiasa wanawake Afrika Kusini]] 10utmnplxgxmg36irukkp93mvy2yedk 0 228168 1558845 1513232 2026-05-29T22:31:43Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558845 wikitext text/x-wiki [[Faili:Gwen Sinethemba Amanda Ngwenya.jpg|thumb|Akiwa Ofisini kwake [[27 Februari]] [[2018]] – [[7 Mei]] [[2019]]]] '''Gwen Ngwenya''' ('''Gwen Sinethemba Amanda Ngwenya'''; alizaliwa [[7 Septemba]] [[1989]]) ni [[mwanasiasa]] na mtaalamu wa sera za umma wa [[Afrika Kusini]]. Alihudumu kama mkuu wa sera wa Democratic Alliance (DA) kati ya [[2018]] na [[2023]], isipokuwa kipindi kifupi kati ya Januari hadi Novemba [[2019]]. Katika kipindi hicho, pia alikiwakilisha chama hicho katika Bunge la Kitaifa la Afrika Kusini kuanzia Februari 2018 hadi Mei 2019. Ngwenya alipata umaarufu kupitia siasa za wanafunzi katika [[University of Cape Town]], ambapo akiwa rais wa baraza la uwakilishi wa wanafunzi mwaka [[2011]], aliongoza kampeni dhidi ya sera za upendeleo zinazozingatia rangi katika udahili wa chuo hicho. Baadaye, alihudumu kama afisa mkuu wa uendeshaji katika South African Institute of Race Relations kati ya [[2016]] na 2018. Aliondoka katika taasisi hiyo Februari 2018 ili kuingia rasmi katika siasa za wakati wote kama mbunge na mkuu wa sera wa DA. Hata hivyo, muhula wake wa kwanza kama mkuu wa sera haukudumu kwa muda mrefu, kwani alijiuzulu Januari 2019 kufuatia kutofautiana na uongozi wa chama, hasa chini ya Mmusi Maimane. Alionekana kuwa sehemu ya kundi la kiliberali ndani ya chama lililopinga mwelekeo wa kiitikadi uliokuwa ukichukuliwa na DA wakati huo. Mnamo Novemba 2019, baada ya John Steenhuisen kuchukua uongozi wa DA, Ngwenya aliteuliwa tena kuwa mkuu wa sera. Aliongoza kitengo cha sera hadi mkutano wa sera wa chama wa Septemba [[2020]], ambapo sera mpya zisizo na [[ubaguzi wa rangi]] zilipitishwa, ikiwemo mfumo mbadala wa hatua za upendeleo badala ya sera ya uwezeshaji wa kiuchumi wa watu weusi. Mnamo Machi [[2023]], Ngwenya aliondoka DA na kujiunga na Airbnb kama mkuu wa sera katika eneo la [[Mashariki ya Kati]] na [[Afrika]]. == Maisha ya awali na elimu == Gwen Ngwenya alizaliwa tarehe 7 Septemba 1989 katika familia ya [[Wazulu]] huko [[Durban]]. Wazazi wake, Thami na Busisiwe, walikuwa walimu katika shule za umma; baba yake aliwahi kuwa mkuu wa shule kabla ya kuwa mtumishi wa umma katika Idara ya Elimu, huku mama yake akifundisha katika mji wa Umlazi.<ref>{{Rejea tovuti|date=2018|title=Old Girls: Amanda Gwen Ngwenya (2007)|url=http://www.stmarysdsg.co.za/files/Old_Girls_Newsletter_2018-_issue_1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025091613/https://www.stmarysdsg.co.za/files/Old_Girls_Newsletter_2018-_issue_1.pdf|archive-date=2019-10-25|access-date=2019-10-25|website=Old Girls' Guild Newsletter|via=St Mary's Diocesan School for Girls, Kloof}}</ref> Ngwenya alipata elimu ya msingi katika Shule ya Msingi ya Glenmore iliyopo Umbilo, Durban, kisha akapata ufadhili wa masomo kujiunga na Shule ya Wasichana ya Dayosisi ya St Mary’s huko Kloof, ambako alijitokeza sana katika mashindano ya mijadala. Alihitimu mwaka [[2007]] akiwa miongoni mwa wanafunzi watano bora wa shule hiyo.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|last=Segar|first=Sue|date=25 April 2018|title=Accidental MP|url=https://www.noseweek.co.za/article/4064/Accidental-MP|access-date=15 July 2024|website=Noseweek|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104043659/https://www.noseweek.co.za/article/4064/Accidental-MP|url-status=dead}}</ref> Baada ya kumaliza shule ya upili, alipata udhamini wa kusomea udaktari katika University of Cape Town, lakini baadaye alibadilisha mwelekeo na kujiunga na masomo ya sayansi ya jamii. Akiwa tayari na msimamo wa kiliberali, alijiunga na Democratic Alliance Students' Organisation (DASO), tawi la wanafunzi la Democratic Alliance.<ref name=":1">{{Rejea tovuti|last=Dall|first=Nick|date=September 24, 2018|title=The Young Leader Challenging South Africa's Racial Boundaries|url=http://www.ozy.com/rising-stars/the-young-leader-challenging-south-africas-racial-boundaries/89092|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108220555/https://www.ozy.com/rising-stars/the-young-leader-challenging-south-africas-racial-boundaries/89092/|archive-date=2022-11-08|access-date=15 July 2024|website=Ozy|url-status=bot: unknown}}</ref> Kupitia DASO, alishinda uchaguzi wa kuingia katika baraza la uwakilishi wa wanafunzi, ambapo alihudumu kama makamu wa rais mwaka [[2010]] na kuwa rais mwaka 2011. Mwaka 2010 pia alishinda kwa pamoja Tuzo ya Kiongozi wa Wanafunzi ya Ackerman Foundation katika chuo hicho.<ref name=":2">{{Rejea tovuti|last=Maliti|first=Soyiso|date=8 January 2017|title=Top executive to challenge UCT critics in court|url=https://www.iol.co.za/news/top-executive-to-challenge-uct-critics-in-court-7354304|access-date=15 July 2024|website=IOL}}</ref><ref>{{Rejea habari|last=Jones|first=Michelle|date=14 March 2012|title=Scrap race-based entry policy, UCT told|url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/western-cape/scrap-race-based-entry-policy-uct-told-1256062|access-date=16 July 2024|work=IOL}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=8 November 2010|title=Selfless student leaders honoured|url=http://www.news.uct.ac.za/article/-2010-11-08-selfless-student-leaders-honoured|access-date=2024-07-15|website=University of Cape Town|language=en}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Waliozaliwa 1989]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii: Wanaharakati wa Afrika Kusini]] [[Jamii: Wanasiasa wa Afrika Kusini]] [[Jamii: Wanasiasa wanawake Afrika Kusini]] gkl3vstpm82zgdke1pnx473hit3ps9v 0 228566 1558810 1512298 2026-05-29T18:45:25Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558810 wikitext text/x-wiki '''Fezeka Mbiko''' (alizaliwa mwaka [[1958]] au [[1959]]) ni [[mwanasiasa]] wa [[Afrika Kusini]] ambaye amekuwa Mbunge wa Bunge la Taifa la Afrika Kusini tangu Oktoba 2024. Ni mwanachama wa chama cha Democratic Alliance (DA). Kabla ya hapo, alihudumu kwa muda mfupi katika Bunge la Mkoa wa Eastern Cape kuanzia Februari 2019 hadi Mei 2019.<ref name="dabhisho">{{Rejea tovuti|last=Spies|first=Derrick|date=2019-02-19|title=DA welcomes Fezeka Mbiko as new MPL|url=https://www.dabhisho.org.za/2019/02/19/da-welcomes-fezeka-mbiko-as-new-mpl/|access-date=2024-11-23|website=DA Bhisho - The Democratic Alliance at the Bhisho Legislature|language=en-GB|archive-date=2025-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250425223658/https://www.dabhisho.org.za/2019/02/19/da-welcomes-fezeka-mbiko-as-new-mpl/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1958]] [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] 93ddbstpmqsfkm4uoi24k4xp739w8qo 0 229042 1558699 1507141 2026-05-29T12:44:53Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558699 wikitext text/x-wiki '''Lady Cynthia Tait''' (alizaliwa kama '''Kate Cynthia Grenfell'''; 1894–1962) alikuwa mchoraji hodari wa michoro ya mimea, hasa maua ya Afrika Kusini. Aliolewa na Admiral Sir William Eric Campbell Tait, na wakati wa vipindi virefu ambavyo mumewe alikuwa hayupo, alipata muda wa kutosha kukuza shauku yake ya kuchora maua ya porini. Baada ya kifo cha Campbell Tait mwaka 1946, aliolewa na Lancelot Herbert Ussher wa Luncarty, Claremont, Cape, [[Afrika Kusini]].<ref>{{cite web|url=[https://www.geni.com/people/Kate-Grenfell/6000000003973362877?through=6000000003961471673|title=Kate](https://www.geni.com/people/Kate-Grenfell/6000000003973362877?through=6000000003961471673|title=Kate) Cynthia Grenfell|website=Geni.com|accessdate=4 August 2018}}</ref> Alikuwa binti wa Kapteni Hubert Henry Grenfell RN (1845–1906), mtaalamu wa silaha za majini na mvumbuzi wa maboresho kadhaa katika uwanja huo,<ref>{{cite web|url=[http://www.grenfellhistory.co.uk/biographies/hubert_grenfell.php|title=Biography](http://www.grenfellhistory.co.uk/biographies/hubert_grenfell.php|title=Biography) of Capt. Hubert Henry Grenfell RN|website=Grenfellhistory.co.uk|accessdate=4 August 2018}}</ref> na Eleanor Kate Cunningham (1852–1932).<ref>{{cite web|url=[https://www.geni.com/people/Eleanor-Grenfell/6000000003961452726?through=6000000003973362877|title=Eleanor](https://www.geni.com/people/Eleanor-Grenfell/6000000003961452726?through=6000000003973362877|title=Eleanor) Kate Grenfell|website=Geni.com|accessdate=4 August 2018}}</ref> Ndugu zake Tait walikuwa Florence Grenfell, Captain Francis Henry Grenfell, Huberta Grenfell, Agnes Margery Grenfell, Captain Russell Grenfell na Paula Stella Grenfell. Yeye na Campbell Tait walikuwa na mabinti waliokuwa wakisoma katika Blanchelande College huko [[Guernsey]], ambapo yeye alikuwa akikaa mara kwa mara wakati mumewe alipokuwa akitumwa Mashariki ya Mbali.<ref name="arts.gg">{{cite web|url=https://www.arts.gg/lady-tait-exhibition-8th-june-22th-july-2018/#.W2Ghw9Uzb4Y{{!}}title=Lady|title=Lady) Tait Exhibition 8th June – 22nd July 2018 - Guernsey Arts Commission|website=Arts.gg|accessdate=4 August 2018|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225163343/https://www.arts.gg/lady-tait-exhibition-8th-june-22th-july-2018/#.W2Ghw9Uzb4Y{{!}}title=Lady|url-status=dead}}</ref> Pia aliishi kwa muda Afrika Kusini na katika [[Rhodesia]] wakati mumewe alipokuwa gavana huko. Michoro yake ilirithiwa na mjukuu wake, Cynthia Cormack, ambaye hivi karibuni alifichua zilipo.<ref name="arts.gg"/> Kitabu kuhusu michoro hiyo kilichapishwa mwaka 2018 – ''The Tait Florilegium'' (Gateway Publishing Ltd).<ref>{{cite web|url=[http://www.cap-ox.com/index.php?id=885|title=The](http://www.cap-ox.com/index.php?id=885|title=The) Tait Florilegium|first=Annabel|last=Matthews|website=Cap-ox.com|accessdate=4 August 2018}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1894|1962}} [[Jamii:wachoraji wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] 1x27ocmue41t7hdcqy61edc1oer95e6 0 230104 1558712 1514191 2026-05-29T13:24:13Z Riccardo Riccioni 452 1558712 wikitext text/x-wiki [[File:Homo_ergaster_reconstruction,_American_Museum_of_Natural_History.jpg|thumb|Homo ergaster.]] [[File:Homo_lineage_2017update.svg|thumb|200px|Uenezi wa jenasi ''Homo'' kwa wakati na mahali kuanzia miaka 2,000,000 iliyopita.]] '''''Homo ergaster''''' (maana ya [[Kilatini]] ni "mtu anayefanya kazi"; anaitwa pia: '''Telanthropus capensis''', '''Homo erectus ergaster''', '''Homo louisleakeyi''', '''Homo kenyaensis''' na '''Homo okotensis''') katika [[uainishaji wa kisayansi]] ni [[spishi]] au [[nususpishi]] iliyokoma ya [[zamadamu]] ambayo imekadiriwa kuwepo miaka [[milioni]] 1.9 hivi hadi milioni 1.4 au 1.2 iliyopita<ref>{{Rejea tovuti|last1=Wood|first1=Bernard|last2=Doherty|first2=Dandy|last3=Boyle|first3=Eve|date=29 May 2020|title=Hominin Taxic Diversity|url=https://oxfordre.com/anthropology/view/10.1093/acrefore/9780190854584.001.0001/acrefore-9780190854584-e-194|access-date=19 April 2021|website=Oxford Research Encyclopedia of Anthropology|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190854584.013.194|isbn=978-0-19-085458-4}}</ref> huko [[Afrika]] kutokana na [[Homo habilis]] (anayeitwa pia Australopithecus habilis). [[Mageuko ya spishi|Mageuko]] yaliyotokea kati ya spishi hizo mbili ni hatua muhimu kuelekea [[Binadamu|Homo sapiens]], kwa sababu ubongo ukawa mkubwa zaidi kidogo (hadi [[Sentimita ya ujazo|sentimeta za ujazo]] 910), na kumwezesha kutengeneza [[Kifaa|vifaa]] vinavyoonyesha [[teknolojia]] ya juu zaidi. Pengine anajumlishwa na mzao wake aliyetoka [[bara]] la [[Afrika]] anayeitwa [[Homo erectus]] kwa sababu alikuwa wa kwanza kusimama daima juu ya [[miguu]] yake miwili, [[Wawindaji-wakusanyaji|kuwinda]]<ref name="Ben-Dor2021">{{cite journal |last1=Ben-Dor |first1=Miki |last2=Sirtoli |first2=Raphael |last3=Barkai |first3=Ran |title=The evolution of the human trophic level during the Pleistocene |journal=[[American Journal of Physical Anthropology]] |year=2021 |volume=175 |issue=S72 |pages=27–56 |doi=10.1002/ajpa.24247 |pmid=33675083 |bibcode=2021AJPA..175S..27B |doi-access=free }}</ref> na labda kumudu [[moto]], kabla ya kugawanyika katika nususpishi au spishi mpya mbalimbali, hasa ''[[Homo heidelbergensis]]'', wa kwanza kujenga makazi ya kudumu na [[Mazishi|kuzika]] wafu, n.k. Wengi wanakubali Homo sapiens alitokana na Homo ergaster kupitia Homo heidelbergensis, kama ilivyotokea kwa [[Homo neanderthalensis]] na [[Homo longi]]. Ni kwamba miaka 800,000–200,000 iliyopita, wakati wa mabadiliko makubwa ya [[hali ya hewa]], [[ubongo]] wa [[jenasi]] [[Homo]] ulikua sana na kupata uwezo wa kufanya mambo mengi mapya katika mahusiano na katika kukabili [[mazingira]] ambayo yalizidi kubadilika na kudai maitikio tofauti ili kudumisha [[uhai]] wa jenasi yenyewe. ==Tanbihi== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Commons category|Homo ergaster}} {{Wikispecies|Homo ergaster}} * ''[https://australianmuseum.net.au/learn/science/human-evolution/homo-ergaster/ Homo ergaster]''; The Australian Museum * ''[https://milnepublishing.geneseo.edu/the-history-of-our-tribe-hominini/chapter/homo-ergaster/ Homo ergaster]''; Milne Publishing – The History of Our Tribe: Hominini * [http://www.bradshawfoundation.com/origins/homo_ergaster.php ''Homo ergaster'']; Origins – Exploring the Fossil Record – Bradshaw Foundation * ''[http://www.efossils.org/species/homo-ergaster Homo ergaster] {{Wayback|url=http://www.efossils.org/species/homo-ergaster |date=20211027131818 }}''; eFossils Resources * [https://www.dnalc.org/view/16083-Human-origins-family-tree.html Human origins family tree]; DNA Learning Center {{mbegu-biolojia}} [[Jamii:Hominini]] [[Jamii:Historia]] cm58xgmko5uz46oolwo7aois9fbub9i 0 234383 1558784 1541622 2026-05-29T16:51:02Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558784 wikitext text/x-wiki '''Elísio''' '''de''' '''Figueiredo''' alikuwa [[mwanadiplomasia]] mwandamizi na [[mwanasiasa]] wa [[Angola]] ambaye alichukua nafasi muhimu sana katika kuanzisha uwepo wa Angola katika jukwaa la kimataifa baada ya kupata uhuru.<ref>{{Rejea tovuti|title=The Angolan officials: Elísio de Figueiredo|url=https://shadowworldinvestigations.org/projects-and-publications/angola-russia-debt-deal/the-angolan-officials-elisio-de-figueiredo/|work=Shadow World Investigations|accessdate=2026-05-13|language=en-GB|archive-date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428231354/https://shadowworldinvestigations.org/projects-and-publications/angola-russia-debt-deal/the-angolan-officials-elisio-de-figueiredo/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] ovig1hehnfcrvxjxyfz4ure80eh52r1 0 234750 1558771 1542495 2026-05-29T16:17:34Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558771 wikitext text/x-wiki '''Elena Valerica Lasconi''' (alizaliwa 20 Aprili 1972) ni mwanasiasa na mwandishi wa habari wa zamani wa [[Romania]]. Tangu mwaka 2020, amekuwa akkifanya kazi kama Meya wa mji wa [[Câmpulung]] mkoani [[Argeș County|Argeș]]. Mnamo Juni 2024, alichaguliwa kuwa Rais wa chama cha [[Save Romania Union]] (USR) na kuteuliwa kuwa mgombea urais wa chama hicho katika uchaguzi wa mwaka 2024.<ref>{{cite web |url=https://adevarul.ro/stiri-interne/evenimente/elena-lasconi-realeasa-primar-la-campulung-cu-un-2367358.html |title=Elena Lasconi, realeasă primar la Câmpulung cu un scor zdrobitor|language=ro |work=[[Adevărul]] |date=9 Juni 2024}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya Nje == * [https://usr.ro/ Tovuti Rasmi ya Chama cha USR] {{Wayback|url=https://usr.ro/ |date=20260516065513 }} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1972||Lasconi, Elena Valerica}} [[Jamii:Wanasiasa wa Romania]] [[Jamii:Waandishi wa Romania]] [[Jamii:Watu walio hai]] p6v27kb1a3rhfxvcrsmyv9d5g97wlkf 0 234777 1559033 1546514 2026-05-30T09:42:03Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559033 wikitext text/x-wiki [[Faili:Potatoes_from_a_Kenyan_farm.jpg|thumb|300x300px|Viazi vilivyovunwa kutoka shamba la Kenya.]] Sekta ya [[kilimo]] ndiyo muhimili mkuu wa [[uchumi wa Kenya]]. <ref>{{Rejea tovuti|date=2023-06-05|title=Agriculture, Food and Water Security|url=https://www.usaid.gov/kenya/agriculture-food-and-water-security#:~:text=OVERVIEW,percent%20of%20the%20rural%20population.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230226162312/https://www.usaid.gov/kenya/agriculture-food-and-water-security#:~:text=OVERVIEW,percent%20of%20the%20rural%20population.|archivedate=26 February 2023|accessdate=2025-01-08|work=U.S. Agency for International Development|language=en}}</ref> Ni takriban asilimia 15 mpaka 17 tu ya eneo lote la nchi yenye rutuba na mvua ya kutosha kwa ajili ya shughuli za ukulima, huku kiasi kidogo cha asilimia 7 mpaka 8 kikielezwa kuwa ardhi ya daraja la kwanza. Takwimu za mwaka 2006 zinaonyesha kuwa takriban asilimia 75 ya nguvu kazi nchini Kenya ilitegemea kilimo kwa ajili ya kujikimu, ikiwa ni upungufu kidogo kutoka asilimia 80 iliyorekodiwa mnamo mwaka 1980.<ref name="cp" /> Aidha, karibu nusu ya jumla ya uzalishaji wa kilimo nchini unajumuisha kilimo cha kujikimu ambacho mazao yake hayafikishwi sokoni kwa ajili ya biashara. <ref name="cp" /> Sekta ya kilimo ndiyo mchangiaji mkuu wa Pato la Taifa (GDP) nchini [[Kenya]]. Takwimu za mwaka 2005 zinaonyesha kuwa kilimo, kikijumuisha misitu na uvuvi, kilichangia takriban asilimia 24 ya Pato la Taifa, kikitoa asilimia 18 ya ajira za mshahara na kuzalisha asilimia 50 ya mapato yote yatokanayo na mauzo ya nje. <ref name="cp" /> Kilimo ndiyo sekta kuu ya kiuchumi nchini Kenya, <ref>{{Rejea tovuti|title=Kenya at a glance {{!}} FAO in Kenya {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations|url=https://www.fao.org/kenya/fao-in-kenya/kenya-at-a-glance/en/|accessdate=2025-01-08|work=www.fao.org|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114222416/https://www.fao.org/kenya/fao-in-kenya/kenya-at-a-glance/en/|url-status=dead}}</ref> icha ya kuwa chini ya asilimia 8 ya ardhi yote hutumika kwa ajili ya uzalishaji wa mazao na malisho, huku kiasi kisichozidi asilimia 20 ya ardhi nchini kikielezwa kufaa kwa shughuli za ukulima. Kenya ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa duniani wa chai <ref>{{Rejea tovuti|author=cycles|first=This text provides general information Statista assumes no liability for the information given being complete or correct Due to varying update|title=Topic: Tea industry in Kenya|url=https://www.statista.com/topics/8363/tea-industry-in-kenya/#:~:text=Kenya%20is%20one%20of%20the,far%20the%20main%20tea%20producer.|accessdate=2025-01-08|work=Statista|language=en}}</ref> na kahawa, <ref>{{Rejea tovuti|title=World Coffee Research {{!}} Kenya|url=https://worldcoffeeresearch.org/focus-countries/kenya|accessdate=2025-01-08|work=World Coffee Research|language=en-US|archive-date=2025-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214122555/https://worldcoffeeresearch.org/focus-countries/kenya|url-status=dead}}</ref> na pia inashika nafasi ya tatu kwa mauzo ya nje ya mazao ya bustani , kama vile kabichi, vitunguu, na maembe. Wakulima wadogo ndio wazalishaji wakuu wa mahindi, pamoja na mazao mengine muhimu kama viazi, ndizi, maharagwe, njegere, na pilipili. == Historia == [[Faili:Agricultural_output_Kenya.svg|thumb|300x300px|Maendeleo ya pato la kilimo nchini Kenya mwaka wa 2015 Dola za Marekani tangu 1961]] === Kipindi cha kabla ya ukoloni === Kabla ya kuingia kwa wakoloni kutoka Ulaya, mifumo ya kilimo katika maeneo ya bara nchini Kenya iligawanywa kati ya jamii za wakulima na wafugaji. Jamii za Kibantu, zilizohamia katika ukanda huu kufikia milenia ya kwanza BK, zilianzisha teknolojia ya uhunzi wa chuma na kilimo cha makazi, huku zikizalisha mazao kama vile mtama, mchele na kunde. <ref name="fao-hist2">{{Rejea tovuti|title=Kenya at a glance|url=https://www.fao.org/kenya/fao-in-kenya/kenya-at-a-glance/en/|accessdate=2026-05-13|work=Food and Agriculture Organization|archive-date=2025-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250729115216/https://www.fao.org/kenya/fao-in-kenya/kenya-at-a-glance/en/|url-status=dead}}</ref> Kinyume chake, jamii za Waniloti na Wakushi zilitegemea mifumo mbalimbali ya ufugaji wa kuhamahama, wakimiliki mifugo kama vile ng'ombe, mbuzi na kondoo. Jamii hizi mara nyingi zilishirikiana kupitia biashara ya kubadilishana bidhaa (barter trade), ambapo mazao ya mifugo yalibadilishwa kwa nafaka katika maeneo ya mipakani kama vile [[Thika]] na [[Limuru]]. <ref name="ossrea2">{{Rejea tovuti|title=The Pre-Colonial Period|url=http://ossrea.net/publications/images/stories/ossrea/env-kenya-part-2.pdf|accessdate=2026-05-13|publisher=OSSREA}}</ref> === Enzi ya Ukoloni (1895–1963) === Sera ya kilimo wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza iliandaliwa kwa misingi ya kupokonya ardhi yenye rutuba kwa ajili ya walowezi wa Kiamerika na Ulaya. Kufikia mwaka wa 1902, utawala wa Uingereza ulianza kuhamasisha walowezi wa Kizungu kumiliki maeneo ya "Nyanda za Juu za Wazungu", ukanda wenye ardhi yenye tija kubwa ambao umiliki wake ulitengwa kisheria kwa ajili ya Wazungu pekee. <ref name="boa2">{{Rejea tovuti|title=Kenya Under Colonial Rule, 1907–1964|url=https://britishonlinearchives.com/collections/72/kenya-under-colonial-rule-in-government-reports-1907-1964|accessdate=2026-05-13|work=British Online Archives}}</ref> Katika kipindi hiki, utawala wa kikoloni ulianzisha uzalishaji wa mazao makuu ya biashara: * '''Kahawa:''' Zao hili lilianzishwa nchini kwa mara ya kwanza na wamisionari wa Shirika la Roho Mtakatifu (Holy Ghost Fathers) kutoka Ufaransa katika eneo la Bura, Milima ya Taita mnamo mwaka 1893. <ref name="khist2">{{Rejea tovuti|title=The History of Coffee and Tea Farming in Kenya|url=https://kenyanhistory.com/the-history-of-coffee-and-tea-farming-in-kenya/|accessdate=2026-05-13|work=Kenyan History}}</ref> * '''Chai:''' Miche ya kwanza ya chai ilipandwa katika eneo la Limuru mnamo mwaka 1903 na G.W.L. Caine, huku uzalishaji wa zao hilo kwa kiwango cha kibiashara ukianza rasmi mnamo mwaka 1924. <ref name="khist2" /> * '''Mkonge na Pareto''': Mazao haya pia yalichomoza na kuwa miongoni mwa vyanzo vikuu vya mapato ya kigeni vilivyochochea ukuaji wa uchumi wa kikoloni. <ref>{{Rejea tovuti|date=2020-06-29|title=Pioneer farmers: Rise and fall of pyrethrum as top-earning cash crop|url=https://nation.africa/kenya/business/seeds-of-gold/pioneer-farmers-rise-and-fall-of-pyrethrum-as-top-earning-cash-crop-244280|accessdate=2026-05-13|work=Daily Nation|language=en}}</ref> Kwa miongo kadhaa, wakulima wa Kiafrika walizuiwa kisheria kujihusisha na kilimo cha mazao ya biashara yenye tija kubwa kama vile kahawa na chai. Hatua hiyo ililenga kudhibiti ushindani wa kibiashara na kuhakikisha kuwepo kwa utiririko wa nguvu kazi ya gharama nafuu kwa ajili ya mashamba makubwa ya walowezi. <ref name="boa2"/> ==== Mpango wa Swynnerton (1954) ==== Kufuatia mripuko wa [[Uasi wa Maumau|uasi wa Mau Mau]], utawala wa kikoloni uliidhinisha Mpango wa Swynnerton (Swynnerton Plan) mnamo mwaka 1954 kwa lengo la kuunda tabaka la kati la Waafrika wenye msimamo wa wastani. Mpango huo, uliopendekezwa na Roger Swynnerton, ulilenga kuleta mapinduzi katika kilimo cha wenyeji kwa kuwaruhusu Wakenya asilia kuzalisha mazao ya biashara kwa mara ya kwanza, huku ukianzisha mfumo wa ujumuishaji wa mashamba na usajili rasmi wa milki za ardhi. Hatua hii ilichochea ukuaji wa kasi wa thamani ya uzalishaji wa wakulima wadogo wa Kiafrika, ambapo mapato yaliongezeka kutoka pauni milioni 5.2 mnamo mwaka 1955 hadi kufikia pauni milioni 14 ifikapo mwaka 1964. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/156171468741677406/pdf/377580vol102.pdf|title=Agriculture in Kenya: Developments and Prospects|publisher=World Bank|access-date=13 May 2026}}</ref> === Baada ya uhuru (1963–sasa) === Baada ya kupata uhuru mnamo mwaka wa 1963, serikali ya Kenya ilitilia mkazo mageuzi ya ardhi na mkakati wa "Uafrikishaji" wa sekta ya kilimo. Chini ya ushauri wa David Gordon Hines, serikali ilitekeleza Mpango wa Ekari Milioni, uliowezesha ununuzi wa mashamba yaliyomilikiwa na walowezi katika maeneo ya Nyanda za Juu kwa ajili ya kuwapa makazi na fursa za uzalishaji wakulima wadogo wa Kiafrika. Kipindi cha baada ya ukoloni kilishuhudia wakulima wadogo wakichomoza na kuwa injini kuu ya ukuaji wa uchumi wa taifa. Kuanzishwa kwa Wakala wa Maendeleo ya Chai nchini Kenya (KTDA) mnamo mwaka 1964 kuliiwezesha Kenya kuwa muuzaji mkuu wa chai nyeusi duniani kupitia utoaji wa huduma za ugani na usaidizi kwa mamilioni ya wakulima wadogo. Licha ya sekta hiyo kukumbwa na misukosuko katika miongo ya 1980 na 1990 kutokana na kuyumba kwa bei katika soko la kimataifa pamoja na utekelezaji wa Programu za Marekebisho ya Kimuundo (SAPs) zilizopendekezwa na [[Benki ya Dunia]], kilimo kinaendelea kusalia kuwa uti wa mgongo wa uchumi wa Kenya katika karne ya 21. <ref name="tandf2">{{Rejea jarida |year=1995 |title=Evolution of Kenyan agricultural policy |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/03768359508439833 |journal=Development Southern Africa}}</ref> == Uzalishaji == [[Faili:Sugarcane_in_Migori.jpg|thumb|Uvunaji wa Miwa huko migori, Kenya]] Kenya ilizalisha mwaka wa 2018: * Tani milioni 5.2 za miwa ; * Tani milioni 4 za [[Muhindi|mahindi]] ; * Tani milioni 1.8 za [[Kiazi cha kizungu|viazi]] ; * Tani milioni 1.4 za [[ndizi]] ; * Tani 946,000 za [[Muhogo|mihogo]] ; * Tani 871,000 za [[Kiazi kitamu|viazi vitamu]] ; * Tani 775,000 za [[Embe|maembe]] (ikiwa ni pamoja na mangosteen na [[Pera|guava]] ); * Tani 765,000 za maharagwe ; * Tani 599,000 za [[Mnyanya|nyanya]] ; * Tani 674,000 za [[kabichi]] ; * Tani 492,000 za [[chai]] (mzalishaji wa tatu kwa ukubwa duniani, akipoteza China na India pekee); * Tani 349,000 za [[Nanasi|mananasi]] ; * Tani 336,000 za [[ngano]] ; * Tani 239,000 za [[karoti]] ; * Tani 233,000 za [[Mparachichi|parachichi]] ; * Tani 206,000 za [[mtama]] ; * Tani 188,000 za [[Tikitimaji|tikiti maji]] ; * Tani 179,000 za [[Mkunde|kunde]] ; * Tani 169,000 za mchicha ; Pamoja na mazao makuu, sekta ya kilimo nchini inajumuisha pia uzalishaji wa kiwango cha kati wa bidhaa nyinginezo, ikiwemo papai (tani 131,000), nazi (tani 92,000), pamoja na kahawa (tani 41,000). == Bidhaa za kilimo == [[Faili:Papaya_fruit_in_Kenya.jpg|thumb|Matunda ya Papai]] === Miwa === alishaji wa miwa nchini unakabiliwa na changamoto ya wadudu aina ya vipekecha shina <ref name="Kfir-et-al-2002">{{Rejea jarida |last=Kfir |first=Rami |last2=Overholt |first2=W. A. |last3=Khan |first3=Z. R. |last4=Polaszek |first4=A. |year=2002 |title=Biology and Management of Economically Important Lepidopteran Cereal Stem Borers in Africa |journal=[[Annual Review of Entomology]] |publisher=[[Annual Reviews (publisher)|Annual Reviews]] |volume=47 |issue=1 |pages=701–731 |doi=10.1146/annurev.ento.47.091201.145254 |issn=0066-4170 |pmid=11729089}}</ref> ''Chilo partellus'' ni aina ya kipekecha shina vamizi mwenye asili ya Pakistan, ambaye amechukua nafasi ya mdudu mzawa, ''C. orichalcociliellus'', katika baadhi ya maeneo ya nchi, ingawa hajafanikiwa kumuangamiza kikamilifu. <ref name="Kfir-et-al-2002" /> ''Chilo partellus'' ni aina ya kipekecha shina vamizi mwenye asili ya Pakistan, ambaye amechukua nafasi ya mdudu mzawa, ''C. orichalcociliellus'', katika baadhi ya maeneo ya nchi, ingawa hajafanikiwa kumuangamiza kikamilifu <ref name="Kfir-et-al-2002" /> ''Cotesia flavipes ni aina ya nyigu vimelea (parasitoid) mwenye asili ya Pakistan—eneo ambalo pia ni chimbuko la C. partellus—ambaye aliingizwa nchini na Overholt na wenzake kama mbinu ya udhibiti wa kibiolojia''. <ref name="Kfir-et-al-2002"/> Katika msimu wa kwanza baada ya kuachiliwa kwake, Overholt na wenzake (1994) walibaini kipekecha shina mmoja tu aliyekuwa amevamiwa na vimelea hivyo, licha ya kufanya uchunguzi wa kina. <ref name="Kfir-et-al-2002" /> Tafiti za mwaka 1995 na 1996 zilionyesha mafanikio madogo tu; hata hivyo, <ref name="Kfir-et-al-2002" /> ghafla mnamo mwaka 1997, Overholt na wenzake walirekodi ongezeko kubwa la uvamizi wa vimelea hivyo (parasitism), huku Zhou na wenzake (2001) wakithibitisha kuendelea kwa kasi hiyo ya ukuaji hadi kufikia mwaka 1999. <ref name="Kfir-et-al-2002" /> ''Sesamia calamistis ni aina nyingine ya kipekecha shina anayeshambulia zao la miwa nchini Kenya.'' <ref name="Kfir-et-al-2002"/> Mdudu huyu anadhibitiwa na ''Cotesia sesamiae'', ambaye ni nyigu vimelea (parasitoid) anayepatikana nchini. Vimelea hivi hushambulia na kuishi ndani ya mabuu (larvae) ya ''S.<ref name="Kfir-et-al-2002" />calamistis'', jambo linalosaidia kudhibiti idadi ya waharibifu hao katika mfumo wa ikolojia wa mashamba ya miwa. <ref name="Kfir-et-al-2002" /> === Viazi vitamu === [[Faili:Four_men_harvesting_red_sweet_potato_at_daytime.jpg|thumb|Mahali pa picha ya viazi vitamu vyekundu haijulikani]] Aina kuu za viazi vitamu zinazozalishwa na wakulima nchini Kenya ni zile zenye rangi nyeupe, nyekundu, na zambarau. Hata hivyo, umaarufu wa [[Kiazi kitamu|viazi vitamu]] vya rangi ya machungwa umekua kwa kasi kufuatia hatua ya wataalamu wa lishe kuvitangaza kama chanzo muhimu cha [[Vitamini A]], kirutubisho ambacho mara nyingi hukosekana katika mlo wa kawaida wa Wakenya. Ingawa upungufu wa Vitamini A hauchukuliwi kama tatizo linalosababisha kifo cha moja kwa moja, hali hiyo hudhoofisha mfumo wa kinga mwilini na kumfanya mtu kuwa katika hatari ya kuugua surua, malaria, na kuhara, pamoja na uwezekano wa kusababisha upofu. <ref name="nel" /> Licha ya jitihada za kuzalisha mimea yenye usugu kamili, mafanikio yaliyopatikana hadi sasa ni madogo. Kutokana na hali hiyo, nguvu kazi sasa inaelekezwa katika mbinu za "usugu bandia", zinazojumuisha upunguzaji wa athari za fukusi kupitia ukuzaji wa aina za viazi zinazotoa mizizi ndani zaidi ardhini pamoja na matumizi ya mbegu za msimu mfupi, ambazo hukaa shambani kwa muda mchache na hivyo kuepuka mashambulizi ya muda mrefu ya wadudu. Katika maeneo ambapo wakulima huvuna viazi vitamu kidogo kidogo (piecemeal harvesting), hasara ya mazao inaweza kufikia asilimia 10 kutokana na magonjwa na fukusi, huku mashambulizi ya mende waharibifu yakiwa na uwezo wa kuteketeza mashamba yote ya viazi vitamu. === Maua === [[Faili:Naivasha_ast_2008033_lrg.jpg|thumb|300x300px|Mabanda ya maua karibu na [[Ziwa Naivasha]] . Maua mapya yanachangia takriban 10% ya mauzo ya nje ya Kenya.]] Kenya inashika nafasi ya tatu duniani kwa uuzaji wa maua nje ya nchi. Takriban nusu ya mashamba 127 ya maua nchini yamejikita katika ukanda wa Ziwa Naivasha, umbali wa kilomita 90 kaskazini magharibi mwa jiji la [[Nairobi]]. <ref name="kenya-flower-industry" /> Ili kurahisisha na kuharakisha usafirishaji wa bidhaa hizi katika masoko ya kimataifa, Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Jomo Kenyatta una kituo maalum (dedicated terminal) kilichotengwa kwa ajili ya usafirishaji wa maua na mbogamboga pekee. <ref name="kenya-flower-industry" /> Kwa mujibu wa Baraza la Maua nchini Kenya (KFC), tasnia ya maua inatoa ajira za moja kwa moja kwa watu 90,000, huku takriban watu wengine 500,000 wakiajiriwa isivyo rasmi kupitia huduma za usaidizi Maua yanayotoka nchini Kenya yanachukua kati ya asilimia 30 hadi 35 ya maua yote yanayouzwa kwa mnada [[Ulaya|barani Ulaya]] . <ref name="kenya-flower-industry" /> idha, bidhaa za maua ya waridi, karafuu, na maua ya msimu wa joto (summer flowers) kutoka Kenya yanapata umaarufu mkubwa katika masoko ya Urusi na Marekani. <ref name="kenya-flower-industry" /> === Kahawa === Wakulima wadogo wana uwezo wa kuongeza tija ya mazao yao kwa kiasi kikubwa kwa kuzingatia miongozo rahisi ya kilimo bora, kama vile mbinu sahihi za kupogoa. Ingawa awali wengi husita kutekeleza mbinu hizi kwa kudhani kuwa ni kinyume na mazoea, maarifa hayo husambaa kwa kasi pindi wakulima wanaposhuhudia ongezeko la mavuno kutoka kwa majirani waliofuata miongozo hiyo. == Mbinu za kilimo == === Ukuaji wa kawaida === [[Faili:Women_smallholder_farmers_in_Kenya.jpg|thumb|300x300px|Wakulima wadogo nchini Kenya.]] Kutokana na athari za wadudu, magonjwa, na kupungua kwa rutuba ya udongo, wakulima hutumia mbinu ya mzunguko wa mazao kwa kiwango kikubwa, ambapo shamba hutumiwa kwa kilimo cha [[Kiazi kitamu|viazi vitamu]] mara moja tu katika kila miaka mitano bila kurudia zao hilo kwa misimu miwili mfululizo. Upandaji wa mpunga kati ya misimu miwili ya viazi vitamu umependekezwa kwa muda mrefu kama mbinu mbadala; tafiti zinaonyesha kuwa kiwango cha uvamizi wa fukusi wa viazi vitamu hupungua pindi mazao hayo yanapopandwa katika mashamba jirani. Aidha, upungufu wa uharibifu wa fukusi ulizingatiwa wakati viazi vitamu vilipopandwa mchanganyiko na mtama wa "proso" pamoja na ufuta, ingawa uzalishaji wa viazi vitamu ulipungua kwa kiasi kikubwa kutokana na uwezo wa viazi hivyo kuzuia uotaji wa mtama. Mifumo hii ya mzunguko wa mazao na mbinu za upandaji ni maarufu sana katika sekta ya kilimo barani Afrika. Udhibiti wa magugu unahitaji uwekezaji mkubwa wa nguvu kazi kwa saa nyingi za kazi ya mikono. Ukuaji wa magugu usiodhibitiwa unaweza kupunguza tija ya mazao kwa kiasi cha hadi asilimia 60. Ili kukabiliana na changamoto hiyo, baadhi ya wakulima huamua kupunguza ukubwa wa eneo la uzalishaji, hatua ambayo pia husababisha kupungua kwa jumla ya mavuno; huku matumizi ya dawa za kuulia magugu (herbicides) yakiwa nje ya uwezo wa kifedha wa wakulima wadogo wengi. Aidha, mmea wa viazi vitamu unapozalishwa kwa kutumia miche ileile kwa misimu kadhaa mfululizo, tija hupungua huku mrundikano wa virusi ukiongezeka, ingawa vimelea hivyo vinaweza kudhibitiwa kupitia matibabu ya joto. === Umwagiliaji === Mfumo wa [[umwagiliaji]] nchini Kenya umegawanywa katika makundi makuu matatu ya kiutawala: miradi ya wakulima wadogo, miradi ya umma inayosimamiwa na mamlaka kuu ya serikali, pamoja na miradi ya umwagiliaji ya kampuni binafsi na kibiashara. Miradi ya wakulima wadogo inamilikiwa, kuandaliwa, na kusimamiwa na watu binafsi au vyama vya wakulima vinavyoendeshwa kama asasi za watumiaji maji au vikundi vya kujiendeleza. Shughuli za umwagiliaji hufanyika katika mashamba ya mmoja mmoja au ya pamoja yenye wastani wa ukubwa wa hekta 0.1 hadi 0.4. Kwa sasa, kuna takriban miradi 3,000 ya umwagiliaji ya wakulima wadogo inayojumuisha jumla ya hekta 47,000, kiwango ambacho ni sawa na asilimia 42 ya maeneo yote ya umwagiliaji nchini. Miradi hii ndiyo chanzo kikuu cha mazao ya bustani yanayosambazwa katika vituo vya mijini kote nchini [[Kenya]]. Nchi hii ina jumla ya miradi saba mikubwa ya umwagiliaji inayosimamiwa na mamlaka kuu, ambayo ni [[Mwea]], [[Bura, Tana River|Bura]], Hola, [[Perkerra]], West Kano, Bunyala, na [[Ahero|Ahero.]] Miradi hiyo inajumuisha eneo la uzalishaji la hekta 18,200, ikiwa na wastani wa hekta 2,600 kwa kila mradi. Inasimamiwa na Bodi ya Kitaifa ya Umwagiliaji na inachangia asilimia 18 ya eneo lote linalomwagiliwa nchini Kenya. Hapo awali, serikali ilitekeleza na kusimamia miradi hiyo ya kitaifa huku wakulima wakishiriki kama wapangaji. Hata hivyo, kuanzia mwaka 2003, NIB ilikabidhi majukumu mengi ya huduma kwa wadau, isipokuwa masuala ya uendelezaji, uendeshaji na matengenezo, pamoja na ukarabati wa miundombinu mikuu ya umwagiliaji. Mashamba makubwa ya kibiashara ya kibinafsi yanajumuisha eneo la hekta 45,000, kiwango kinachochangia asilimia 40 ya ardhi yote ya umwagiliaji nchini. Mashamba haya yanatumia teknolojia ya kisasa katika uzalishaji wa mazao yenye thamani kubwa kwa ajili ya masoko ya kimataifa, hususan maua na mbogamboga. Aidha, sekta hii inatoa ajira kwa wafanyakazi wapatao 70,000, idadi ambayo ni sawa na asilimia 41 ya watu wanaojihusisha moja kwa moja na kilimo cha umwagiliaji nchini. === Kilimo cha kikaboni === [[Faili:AUSAID_KENYA_(10671814504).jpg|thumb|270x270px|Mkulima Mkenya anaonyesha baadhi ya vitunguu alivyolima ili kuuza kwenye shamba lake karibu na [[Gilgil]] . Mkulima huyo ni sehemu ya mradi unaofadhiliwa na AusAID .]] Kwa kawaida, zao la viazi vitamu huzalishwa kwa njia za kikaboni (organically) barani Afrika. Katika utafiti uliofanywa na Macharia (2004), wakulima waliohojiwa walieleza upendeleo wa kupanda viazi kwenye vilima (mounds) badala ya matuta (ridges) kama mbinu ya kupunguza nguvu kazi inayohitajika kwa ajili ya palizi. Wakulima hao walibaini kuwa mfumo wa vilima huchochea uzalishaji wa mizizi mikubwa na ni rahisi kutekeleza bila kuhitaji mbolea za chumvichumvi au viuatilifu vya kemikali. Aidha, kilimo hiki cha kikaboni kinasisitiza matumizi ya mzunguko wa mazao na matandazo (mulches) kama njia mbadala za kudhibiti waharibifu na kuhifadhi rutuba ya udongo. Kwa mujibu wa Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa, Kenya haikuwa na eneo lolote la kilimo lililoidhinishwa rasmi kwa uzalishaji wa kikaboni mnamo mwaka 2003, licha ya kuwa wakulima wengi tayari walikuwa wakitekeleza mbinu za kilimo hai katika shughuli zao. <ref>{{Rejea kitabu|title=Environmental and social standards, certification and labelling for cash crops|last=Dankers, Cora Liu, Pascal|date=2003|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|isbn=92-5-105068-6|oclc=474270200}}</ref> === Ukuaji uliobadilishwa vinasaba === Wakulima wengi nchini Kenya hulifananisha mahindi yaliyobadilishwa vinasaba (GMO) yanayowasilishwa na Marekani na "Farasi wa Trojan" (Trojan Horse), wakihofia madhara ya muda mrefu yaliyofichika. Ingawa matumizi na uingizaji wa bidhaa za GMO yamepigwa marufuku kisheria nchini Kenya, serikali ya Marekani imeendelea kusambaza mahindi hayo nchini kupitia programu za misaada ya kibinadamu. <ref>Black, R. (9 August 2004). Struggling to find GM's middle ground. Retrieved 1 June 2008, from {{Dead link|date=September 2025}}</ref> Wakenya pamoja na mataifa mengine ya Afrika, ikiwemo [[Malawi]] na [[Zimbabwe]], husindika mahindi kuwa unga kabla ya kuanza zoezi la usambazaji. Baadhi ya wanaharakati wanadai kuwa Marekani inatuma chakula kilichobadilishwa vinasaba (GMO) kwa makusudi kama msaada wa kibinadamu ili kudhoofisha soko la nje la bidhaa za kikaboni, hatua inayolengo kuishawishi Ulaya kuanza kununua bidhaa kutoka Marekani. Aidha, baadhi ya wakulima wanakosa uelewa kuhusu teknolojia ya GMO, huku wengine—kama alivyobainisha Hollie—wakikabiliwa na umaskini uliokithiri unaowazuia kufanya maamuzi mbadala. === Kilimo cha chafu === Ili kuchochea kasi ya uzalishaji na kuimarisha faida, wakulima wadogo wengi nchini Kenya wameanza kutekeleza kilimo cha kitalu. Baadhi ya mazao maarufu yanayozalishwa kupitia mbinu hii ya kitalu ni pamoja na matikiti maji, pilipili hoho, pamoja na nyanya. Kilimo cha kitalu (greenhouse farming) nchini Kenya huwawezesha wakulima kupunguza matumizi ya pembejeo za kilimo, zikiwemo nguvu kazi na mbolea, huku kikirahisisha udhibiti wa visumbufu na magonjwa. Kenya imeainishwa kama nchi yenye uhaba wa rasilimali za maji, huku sehemu kubwa ya ardhi yake ikiwa haina sifa stahiki kwa ajili ya kilimo cha tija. Kutokana na changamoto hizo, vimelea vingi vya kitalu nchini hutumia mifumo ya umwagiliaji wa matone ili kuboresha matumizi ya maji yaliyopo na kusambaza virutubisho kwa mazao kwa ufanisi mkubwa. == Mpango wa ekari milioni == David Gordon Hines alitumwa na serikali ya Uingereza kati ya mwaka 1954 na 1962 kutoa ushauri wa kitaalamu kwa Waziri wa Kilimo wa Kenya kuhusiana na "Mpango wa Ekari Milioni". Mpango huo ulikusudia kununua mashamba yaliyomilikiwa na walowezi, hususan yaliyoko katika maeneo ya Nyanda za Juu za Kenya. == Utafiti wa kilimo unaofanywa na taasisi za serikali == Taasisi ya Utafiti wa Kilimo nchini Kenya (KARI) imeidhinishwa kisheria kutekeleza tafiti zote muhimu katika sekta ya kilimo. KARI hutumika kama chombo cha kitaifa kinachoratibu programu za utafiti wa mazao ya chakula, mazao ya bustani, mazao ya biashara, pamoja na usimamizi wa mifugo na nyanda za malisho, rasilimali za ardhi na maji, na masuala ya kijamii na kiuchumi. Aidha, taasisi hii inahamasisha utafiti bora, ugunduzi na uenezaji wa teknolojia ili kuhakikisha uwepo wa usalama wa chakula kupitia uimarishaji wa tija na uhifadhi wa mazingira. KARI ilianzishwa mnamo mwaka 1979 kama taasisi ya serikali inayojitegemea kiasi. Taasisi hiyo mpya ilirithi na kuendeleza shughuli za kitafiti kutoka kwa mashirika yaliyotangulia, ikiwemo Shirika la Utafiti wa Kilimo na Misitu la Afrika Mashariki (EAAFRO), Shirika la Utafiti wa Mifugo la Afrika Mashariki (EAAVRO), na hatimaye kutoka Wizara za Kilimo na Maendeleo ya Mifugo. Mnamo mwaka 1986, Serikali ya Kenya ilitambua uzito wa changamoto zinazozuia uzalishaji wa chakula wa muda mrefu nchini. Katika hatua za hivi karibuni, Taasisi ya Uzalishaji wa Chanjo za Mifugo ya Kenya (KEVEVAPI) na Taasisi ya Utafiti wa Tripanosomiasis ya Kenya (KETRI) zimeunganishwa ndani ya KARI. Uamuzi huu ulitokana na utambuzi wa serikali kuhusu umuhimu wa kuimarisha mfumo wa utafiti wa kilimo ili kuunda mfumo thabiti wa kitaasisi utakaosimamia, kupanga upya, na kuunganisha tafiti za kilimo nchini kwa ufanisi zaidi. Kupitia Sheria ya Bunge, Shirika la Utafiti wa Kilimo na Mifugo nchini Kenya (KALRO) lilianzishwa mnamo mwaka 2013. Shirika hili liliundwa kwa kuunganisha taasisi za KARI, Wakfu wa Utafiti wa Kahawa, Wakfu wa Utafiti wa Chai, na Wakfu wa Utafiti wa Sukari, huku likiwa na mamlaka ya kusimamia taasisi 18 za utafiti.. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.parliament.go.ke/plone/statutory-documents/kenya-agricultural-and-livestock-research-act-no-17-of-2013/view|title=Kenya Agricultural and Livestock Research Act (No 17 of 2013)|publisher=[[Parliament of Kenya]]|accessdate=17 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331040720/http://www.parliament.go.ke/plone/statutory-documents/kenya-agricultural-and-livestock-research-act-no-17-of-2013/view|archivedate=31 March 2014}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.kalro.org/|title=Kenya Agricultural & Livestock Research Organisation|accessdate=17 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823020414/http://www.kalro.org/|archivedate=23 August 2019}}</ref> Taasisi hii mpya ina msingi wa rasilimali (assets) zenye thamani ya KSh bilioni 28 na mtaji wa hisa (equity) wa KSh bilioni 27.9, ikiwa na jumla ya wafanyakazi 3,294. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.standardmedia.co.ke/article/2000131896/kari-merged-with-3-others-to-create-research-body|title=Kari merged with 3 others to create research body|work=[[Standard Digital News]]|date=19 August 2014|accessdate=17 November 2014}}</ref> Aidha, serikali imeanzisha taasisi mbalimbali za kitaaluma ili kusaidia miradi ya kitafiti inayolenga kupunguza umaskini, kutatua changamoto ya ukosefu wa ajira, na kupambana na utapiamlo.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2000165958/egerton-university-sets-up-website-for-livestock-farming|title=Egerton University sets up website for livestock farming|author=Mkawale|first=Steve|work=The Standard|language=en|accessdate=2020-02-21}}</ref> Mfano wa taasisi hizo ni [[Chuo Kikuu cha Egerton|Chuo Kikuu cha Egerton,]] ambacho kiliidhinishwa mahususi kwa ajili ya madhumuni ya utafiti wa kitalaamu katika sekta ya kilimo. == Uvuvi == Sekta ya uvuvi wa pwani imekabiliwa na upungufu wa rasilimali za samaki. Katika kukabiliana na hali hiyo, jamii ya [[kijiji]] cha Kuruwitu katika [[Kaunti ya Kilifi]] ilianzisha eneo maalum lililotengwa ambalo haliruhusiwi kufanya uvuvi mnamo mwaka 2003, linalofahamika kama "tengefu". Jitihada hizo zilipata uungwaji mkono rasmi kutoka kwa serikali kuu kati ya mwaka 2007 na 2008. Mtindo huu umesambaa kwa kasi, ambapo kwa sasa kuna jumla ya tengefu 22 kando ya pwani ya Kenya. Utaratibu huu unatokana na mbinu za jadi za usimamizi wa rasilimali ambazo, kabla ya miaka ya 1920, zilihusisha ufungaji wa msimu wa maeneo ya uvuvi ili kulinda mazalia ya samaki. Licha ya kuwepo kwa matokeo ya namna mbalimbali, baadhi ya maeneo hayo ya tengefu yameshuhudia ufufuo mkubwa wa miamba ya matumbawe na kuongezeka kwa wingi wa samaki. == Tazama pia == * Wizara ya Kilimo (Kenya) * [[Uchumi wa Kenya]] * Sekta ya Kahawa ya Kenya * Ufugaji wa kuku nchini Kenya * Uzalishaji wa Chai nchini Kenya * Kilimo cha Biashara nchini Kenya == Marejeleo == <references /> == Viungo vya nje == * [https://web.archive.org/web/20190823020414/http://www.kalro.org/ Shirika la Utafiti wa Kilimo na Mifugo la Kenya] '''Mashirika ya serikali ya kilimo ya nchi Kenya''' - [https://web.archive.org/web/20081113033437/http://www.kenya.go.ke/ tovuti kuu ya serikali ya Kenya] * [http://www.fao.org/mafap/ FAO: Kufuatilia Sera za Chakula na Kilimo za Afrika] * [https://web.archive.org/web/20090808081351/http://www.adc.co.ke/ Shirika la Maendeleo ya Kilimo] * [http://www.agrifinance.org Shirika la Fedha za Kilimo] * [https://web.archive.org/web/20081005003511/http://www.coffeeboard.co.ke/ Bodi ya Kahawa ya Kenya] * [https://web.archive.org/web/20090228224643/http://www.hcda.or.ke/ Mamlaka ya Maendeleo ya Mazao ya Bustani] * [http://www.kdb.co.ke Bodi ya Maziwa ya Kenya] {{Wayback|url=http://www.kdb.co.ke/ |date=20240811094332 }} * [https://web.archive.org/web/20081205165507/http://www.kenyaflowers.co.ke/ Baraza la Maua la Kenya] * [http://www.kefri.org/ Taasisi ya Utafiti wa Misitu ya Kenya] * [http://www.kmfri.co.ke/ Taasisi ya Utafiti wa Baharini na Uvuvi ya Kenya] {{Wayback|url=http://www.kmfri.co.ke/ |date=20120421113809 }} Archived * [http://www.kephis.org Huduma ya Ukaguzi wa Afya ya Mimea Kenya] * [http://www.kenyasugar.co.ke Bodi ya Sukari ya Kenya] {{Wayback|url=http://www.kenyasugar.co.ke/ |date=20251206100121 }} * [https://web.archive.org/web/20090810084507/http://www.kesref.org/ Wakfu wa Utafiti wa Sukari wa Kenya] * [http://www.ncpb.co.ke/ Bodi ya Kitaifa ya Nafaka na Mazao] * [http://www.nib.or.ke Bodi ya Kitaifa ya Umwagiliaji] * [http://www.newkcc.co.ke/ Vipodozi vya Ushirika vya New Kenya] * [https://web.archive.org/web/20181013100510/http://www.pcpb.or.ke/ Bodi ya Bidhaa za Kudhibiti Wadudu] * [http://www.kenya-pyrethrum.com/ Bodi ya Pareto ya Kenya] * [http://www.teaboard.or.ke Bodi ya Chai ya Kenya] {{Wayback|url=http://www.teaboard.or.ke/ |date=20240521115244 }} * [http://www.tearesearch.or.ke/ Taasisi ya Utafiti wa Chai ya Kenya] * [https://web.archive.org/web/20151008060329/http://www.latestjobsinkenya.com/tomato-farming-in-kenya-increase-tomato-farming-profit/ Kilimo cha Nyanya nchini Kenya] {{Mada Kuhusu Kenya}}{{Africa topic|Agriculture in}} mekcd7hry3xnim9w43optr7coe1li21 0 236494 1558729 1545946 2026-05-29T14:08:15Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558729 wikitext text/x-wiki '''Dennis Alexio''' (amezaliwa kwa jina la '''Dennis Raymond Dick'''; 12 Machi 1959) ni mpiganaji wa zamani wa kulipwa kutoka [[Marekani]] katika mchezo wa kickboxing na pia mwigizaji. Alishindana katika uzani wa light heavyweight, cruiserweight na heavyweight]. Alianza kazi yake mwaka 1980 akiwa light heavyweight na alijipatia mfululizo mrefu wa ushindi kwa knockout bila kupoteza pambano kwa muda mrefu, kabla ya kushindwa kwa pointi na Don "The Dragon" Wilson katika pambano la ubingwa wa dunia wa World Kickboxing Association (WKA) la Super Light Heavyweight Full Contact mwaka 1984. Baada ya hapo, alishinda ubingwa wa dunia wa uzani wa light heavyweight wa Professional Karate Association (PKA) mwaka huo huo. Baadaye alipanda uzani hadi cruiserweight na kushinda ubingwa wa dunia wa Full Contact wa International Sport Karate Association (ISKA).<ref name="The rise and fall">[[https://www.dailyrepublic.com/lifestyle/local-lifestyle-columnists/back-in-the-day-the-rise-and-fall-of-vacaville-kickboxing-world-champion-dennis-alexio/article_430f908e-e4fb-5e51-bea1-31f5b82a366a.html](https://www.dailyrepublic.com/lifestyle/local-lifestyle-columnists/back-in-the-day-the-rise-and-fall-of-vacaville-kickboxing-world-champion-dennis-alexio/article_430f908e-e4fb-5e51-bea1-31f5b82a366a.html){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} The rise and fall of Vacaville kickboxing world champion Dennis Alexio] Tony Wade, ''[[Daily Republic]]'' (October 25, 2019)</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanamichezo}} {{BD|1959|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 88j07bkd7x5m7z9k0wj1e3ejiehusp8 0 236559 1558843 1546242 2026-05-29T22:28:09Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558843 wikitext text/x-wiki '''Gwen Harwood''' (jina la kuzaliwa: '''Gwendoline Nessie Foster''', 8 Juni 1920 – 5 Desemba 1995) alikuwa mshairi na mwandishi wa libretto kutoka nchi ya [[Australia]]. Harwood anachukuliwa kuwa mmoja wa washairi mashuhuri zaidi wa Australia, akiwa amechapisha kazi zaidi ya 420, zikiwemo mashairi 386 na libretto 13.<ref>{{Rejea tovuti|last=Keane|first=Colleen|date=2013-02-11|title=Gwen Harwood, Selected Poems|url=https://www.smh.com.au/education/gwen-harwood-selected-poems-20130211-2e7lg.html|access-date=2021-05-20|work=[[The Sydney Morning Herald]]}}</ref> Alishinda tuzo mbalimbali za ushairi, na moja ya tuzo muhimu zaidi za ushairi nchini Australia, yaani Tuzo ya Ushairi ya Gwen Harwood ([[Gwen Harwood Poetry Prize]]), imepewa jina lake kwa ajili ya kumuenzi.<ref name=":1">{{Rejea tovuti |last= |title=Gwen Harwood |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A2707 |access-date=2022-06-08 |website=AustLit: Discover Australian Stories |language=en |archive-date=2022-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608004510/https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A2707 |url-status=dead }}</ref> Kazi zake hufundishwa mara kwa mara katika shule na kozi za vyuo vikuu. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1920|1995}} [[Jamii:Watu wa Australia]] [[Jamii:Waandishi wa Australia]] [[Jamii:Waandishi wa Australia]] ickuthjwydg3rmlgl0wrpvi5emptnsr 0 236595 1558754 1546211 2026-05-29T15:06:38Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558754 wikitext text/x-wiki '''Dorothy Frances McCrae''' (1879 – 9 Aprili 1937) alikuwa mshairi na mwandishi wa hadithi fupi kutoka nchi ya [[Australia]]. Anajulikana zaidi kwa diwani yake ya mashairi ya vita iliyoitwa ''Soldier, My Soldier!'' == Maisha ya mapema == Dorothy Frances McCrae alizaliwa mnamo mwaka 1879 huko Hawthorn, Victoria. Alikuwa mtoto wa nne kati ya watoto sita wa Augusta Helen (jina la kuzaliwa: Brown) na mshairi mashuhuri [[George Gordon McCrae]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti |title=Dorothy Frances McCrae |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A20935 |access-date=2026-01-07 |website=AustLit: Discover Australian Stories |publisher=The University of Queensland }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Birth Certificate: Dorothy Frances McCrae Regn No 23711/1879 |url=https://my.rio.bdm.vic.gov.au/efamily-history/695d6f678e6fdb1df059a391/record/5c65451a4aba80ac3101bac5?q=efamily&givenName=Dorothy%2520Frances&familyName=MCCRAE |access-date=2026-01-07 |website=Births Deaths and Marriages Victoria}}</ref> Kaka yake mkubwa, [[Hugh McCrae]], pia alikuwa mshairi,<ref>{{Citation |last=Rutledge |first=Martha |title=Hugh Raymond McCrae (1876–1958) |work=Australian Dictionary of Biography |url=https://adb.anu.edu.au/biography/mccrae-hugh-raymond-7327 |access-date=2026-01-07 |place=Canberra |publisher=National Centre of Biography, Australian National University |language=en |last2=Cowper |first2=Norman |archive-date=25 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225035410/https://adb.anu.edu.au/biography/mccrae-hugh-raymond-7327 |url-status=live }}</ref> wakati bibi yake mzaa baba, [[Georgiana McCrae]], alikuwa mchoraji na mwandishi wa shajara.<ref>{{Citation |last=Cowper |first=Norman |title=Georgiana Huntly McCrae (1804–1890) |work=Australian Dictionary of Biography |url=https://adb.anu.edu.au/biography/mccrae-georgiana-huntly-2392 |access-date=2026-01-07 |place=Canberra |publisher=National Centre of Biography, Australian National University |language=en |archive-date=26 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251226135545/https://adb.anu.edu.au/biography/mccrae-georgiana-huntly-2392 |url-status=live }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1879|1937}} [[Jamii:Watu wa Australia]] [[Jamii:Waandishi wa Australia]] p78q4w3oao3d5js7wb6qumdvgvmtxcy 0 236618 1558755 1546212 2026-05-29T15:10:21Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558755 wikitext text/x-wiki '''Dorothy Featherstone Porter''' (26 Machi 1954 – 10 Desemba 2008) alikuwa mshairi kutoka nchi ya [[Australia]]. Alikuwa mshindi wa Tuzo ya Christopher Brennan ([[Christopher Brennan Award]]) kwa ajili ya mafanikio ya maisha yake yote katika uwanja wa ushairi. == Maisha ya mapema == Porter alizaliwa mjini Sydney. Baba yake alikuwa mwanasheria [[Chester Porter]] na mama yake, Jean, alikuwa mwalimu wa kemia katika shule ya upili. Porter alisoma katika Shule ya Wasichana ya Queenwood ([[Queenwood School for Girls]]). Alihitimu kutoka [[Chuo Kikuu cha Sydney]] mnamo mwaka 1975 na kutunukiwa shahada ya awali ya sanaa (Bachelor of Arts) akibobea katika masomo ya Kiingereza na Historia.<ref>{{Rejea tovuti |title=Dorothy Porter |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A5888 |access-date=2025-03-20 |website=AustLit: Discover Australian Stories |publisher=The University of Queensland |archive-date=2025-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210195029/https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A5888 |url-status=dead }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1954|2008}} [[Jamii:Watu wa Australia]] [[Jamii:Waandishi wa Australia]] nruq6ka4y80zg2pdblzmfyapzl2d73t 0 236629 1558800 1546224 2026-05-29T17:47:45Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558800 wikitext text/x-wiki '''Ethel Nhill Victoria Stonehouse''' (1 Agosti 1883 – 1 Mei 1964) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya [[Australia]]. Aliandika kazi zake akitumia majina mbalimbali ya kisanii, ikiwa ni pamoja na '''Lindsay Russell''' na '''Harlingham Quinn'''. == Maisha == Stonehouse alizaliwa mnamo tarehe 1 Agosti 1883 huko [[Nhill]] katika jimbo la Victoria. Alikuwa mtoto wa nne wa Jane (jina la kuzaliwa: Hardingham) na mhunzi Robert Stonehouse.<ref name=":0">{{Citation |last=Edgar |first=Suzanne |title=Stonehouse, Ethel Nhill Victoria (1883–1964) |url=https://adb.anu.edu.au/biography/stonehouse-ethel-nhill-victoria-8680 |work=Australian Dictionary of Biography |place=Canberra |publisher=National Centre of Biography, Australian National University |language=en |access-date=2022-09-29}}</ref> Alisoma katika Shule ya Serikali ya Charlton (Charlton State School) hadi alipotimiza umri wa miaka 14.<ref>{{Rejea tovuti |last= |title=Lindsay Russell |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A10180 |access-date=2022-09-29 |website=AustLit: Discover Australian Stories |language=en }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1883|1964}} [[Jamii:Waandishi wa Australia]] [[Jamii:Watu wa Australia]] bgovrk5ogshziiokxgnycssb1nom711 0 236724 1558748 1546900 2026-05-29T14:38:01Z Editres 89481 Lade till bild 1558748 wikitext text/x-wiki [[File:Ferdi Durmuş.jpg|thumb|right|Ferdi Durmuş]] '''Ferdi Durmuş''' (alizaliwa 8 Novemba 1992 huko [[Trabzon]]) ni mtengenezaji wa maudhui ya kidijitali na mwanamuziki kutoka Uturuki. Anajulikana kwa kazi zake katika usimamizi wa utambulisho wa kidijitali na miradi ya muziki ya mtindo wa kielektroniki. == Maisha na Elimu == Durmuş alizaliwa mnamo mwaka 1992 katika mji wa Trabzon, Uturuki. Alimaliza masomo yake ya msingi na upili katika mji aliozaliwa wa Trabzon. Tangu akiwa mdogo, alionyesha nia kubwa katika teknolojia za kidijitali, usimamizi wa vyombo vya habari na muziki. Baada ya masomo yake, alielekeza nguvu zake kitaaluma katika utengenezaji wa maudhui na usimamizi wa chapa kwenye vyombo vya habari vya kidijitali. == Kazi == Pamoja na shughuli zake katika utengenezaji wa maudhui ya kidijitali, alizingatia pia kazi zake za muziki. Mnamo mwaka 2023, alianza rasmi taaluma yake ya muziki kwa kutoa miradi yake ya beat "Hayaller" na "Distak" kwenye majukwaa ya muziki wa kidijitali. Kazi zake za kitaalamu, mafanikio ya kisekta na miradi ya muziki katika mfumo wa ikolojia wa vyombo vya habari vya kidijitali iliripotiwa na vyombo vikuu vya habari vya Uturuki.<ref>[https://muzikonair.com/ferdi-durmus-kimdir-dijital-medya-ve-muzik-yolculugu/ Müzikonair: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://www.haberler.com/haberler/ferdi-durmus-muzik-camiasinda-18242679-haberi/ Haberler.com: Ferdi Durmuş Müzik Camiasında]</ref><ref>[https://www.sondakika.com/haber/haber-ferdi-durmus-muzik-camiasinda-18242681/ Son Dakika: Ferdi Durmuş Müzik Camiasında]</ref><ref>[https://www.bursahakimiyet.com.tr/magazin/ferdi-durmus-muzik-dunyasina-adim-atti-1371256 Bursa Hakimiyet: Ferdi Durmuş Müzik Dünyasına Adım Attı]</ref><ref>[https://www.haber3.com/guncel/ferdi-durmus-kimdir-aslen-nerelidir-haberi-6084539 Haber3: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://www.timeturk.com/yasam/ferdi-durmus-kimdir-nereli-ve-kac-yasindadir/haber-1741517 Timeturk: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://habermetraj.com/haber/34530/ferdi-durmus-sosyal-medyanin-yukselen-yildizi.html Habermetraj: Ferdi Durmuş Sosyal Medyanın Yükselen Yıldızı]</ref><ref>[https://www.karamandan.com/haber/6434066/ferdi-durmus-kimdir Karamandan: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://haber65.com.tr/ferdi-durmusun-sosyal-medya-yukselisi/ Haber65: Ferdi Durmuş'un Sosyal Medya Yükselişi]</ref><ref>[https://www.sisligazetesi.com.tr/service/amp/ferdi-durmus-kimdir-aslen-nereli-ve-kac-yasindadir-26720h.htm Şişli Gazetesi: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref> == Diskografia == * ''Hayaller'' (Beat) - 2023 * ''Distak'' (Beat) - 2023 == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * https://www.imdb.com/name/nm16834503/ * https://open.spotify.com/artist/1MJsk097kEF5Rg55taA8WX {{BD|1992|}} [[Jamii:wanamuziki wa Uturuki]] 653q009hbu9aty4by9o7g1648zvs1kr 1558752 1558748 2026-05-29T14:49:40Z Editres 89481 Unfobax 1558752 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; float:right; background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; padding:5px; font-size:95%; margin:0 0 1em 1em;" |- ! colspan="2" style="font-size:125%; text-align:center; background:#b0c4de;" | Ferdi Durmuş |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Ferdi Durmuş.jpg|220px]]<br><small>Ferdi Durmuş</small> |- | '''Jina kamili''' | Ferdi Durmuş |- | '''Kazi''' | Mtengenezaji wa maudhui ya kidijitali, Mwanamuziki |- | '''Tarehe ya kuzaliwa''' | 8 Novemba 1992 |- | '''Mahali pa kuzaliwa''' | [[Trabzon]], Uturuki |} '''Ferdi Durmuş''' (alizaliwa 8 Novemba 1992 huko [[Trabzon]]) ni mtengenezaji wa maudhui ya kidijitali na mwanamuziki kutoka Uturuki. Anajulikana kwa kazi zake katika usimamizi wa utambulisho wa kidijitali na miradi ya muziki ya mtindo wa kielektroniki. == Maisha na Elimu == Durmuş alizaliwa mnamo mwaka 1992 katika mji wa Trabzon, Uturuki. Alimaliza masomo yake ya msingi na upili katika mji aliozaliwa wa Trabzon. Tangu akiwa mdogo, alionyesha nia kubwa katika teknolojia za kidijitali, usimamizi wa vyombo vya habari na muziki. Baada ya masomo yake, alielekeza nguvu zake kitaaluma katika utengenezaji wa maudhui na usimamizi wa chapa kwenye vyombo vya habari vya kidijitali. == Kazi == Pamoja na shughuli zake katika utengenezaji wa maudhui ya kidijitali, alizingatia pia kazi zake za muziki. Mnamo mwaka 2023, alianza rasmi taaluma yake ya muziki kwa kutoa miradi yake ya beat "Hayaller" na "Distak" kwenye majukwaa ya muziki wa kidijitali. Kazi zake za kitaalamu, mafanikio ya kisekta na miradi ya muziki katika mfumo wa ikolojia wa vyombo vya habari vya kidijitali iliripotiwa na vyombo vikuu vya habari vya Uturuki.<ref>[https://muzikonair.com/ferdi-durmus-kimdir-dijital-medya-ve-muzik-yolculugu/ Müzikonair: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://www.haberler.com/haberler/ferdi-durmus-muzik-camiasinda-18242679-haberi/ Haberler.com: Ferdi Durmuş Müzik Camiasında]</ref><ref>[https://www.sondakika.com/haber/haber-ferdi-durmus-muzik-camiasinda-18242681/ Son Dakika: Ferdi Durmuş Müzik Camiasında]</ref><ref>[https://www.bursahakimiyet.com.tr/magazin/ferdi-durmus-muzik-dunyasina-adim-atti-1371256 Bursa Hakimiyet: Ferdi Durmuş Müzik Dünyasına Adım Attı]</ref><ref>[https://www.haber3.com/guncel/ferdi-durmus-kimdir-aslen-nerelidir-haberi-6084539 Haber3: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://www.timeturk.com/yasam/ferdi-durmus-kimdir-nereli-ve-kac-yasindadir/haber-1741517 Timeturk: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://habermetraj.com/haber/34530/ferdi-durmus-sosyal-medyanin-yukselen-yildizi.html Habermetraj: Ferdi Durmuş Sosyal Medyanın Yükselen Yıldızı]</ref><ref>[https://www.karamandan.com/haber/6434066/ferdi-durmus-kimdir Karamandan: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://haber65.com.tr/ferdi-durmusun-sosyal-medya-yukselisi/ Haber65: Ferdi Durmuş'un Sosyal Medya Yükselişi]</ref><ref>[https://www.sisligazetesi.com.tr/service/amp/ferdi-durmus-kimdir-aslen-nereli-ve-kac-yasindadir-26720h.htm Şişli Gazetesi: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref> == Diskografia == * ''Hayaller'' (Beat) - 2023 * ''Distak'' (Beat) - 2023 == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * https://www.imdb.com/name/nm16834503/ * https://open.spotify.com/artist/1MJsk097kEF5Rg55taA8WX {{BD|1992|}} [[Jamii:wanamuziki wa Uturuki]] hz908plc8g4fyece4fqf08elb8kb8jb 0 236727 1558867 1546897 2026-05-30T01:24:50Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558867 wikitext text/x-wiki '''Choi Hong-man''' ( amezaliwa 30 Oktoba 1980),<ref>{{Rejea tovuti|url=[http://www.sherdog.com/fighter/Hong-Man-Choi-20693|title=Hong-man}}](http://www.sherdog.com/fighter/Hong-Man-Choi-20693|title=Hong-man}})</ref> anayejulikana pia kwa tahajia ya Kiingereza kama '''Hongman Choi''', ni mpiganaji wa kickboxing, michezo mchanganyiko ya mapigano (MMA), na mwanamieleka wa zamani wa ssireum kutoka [[Korea Kusini]]. Barani Asia anajulikana kwa majina ya utani kama “Che Man”, “Techno Goliath”, “Korean Monster” na “Korean Colossus”. Alishinda mashindano ya K-1 Seoul Grand Prix mwaka 2005 baada ya kumshinda Kaoklai Kaennorsing katika pambano la fainali. Ana urefu wa mita {{convert|2.18|m|ftin|abbr=on}} na uzito wa kilogramu {{convert|160|kg|lb stlb|abbr=on}}.<ref>{{cite web | url=[http://star.ohmynews.com/NWS_Web/OhmyStar/at_pg_m.aspx?CNTN_CD=A0000384185](http://star.ohmynews.com/NWS_Web/OhmyStar/at_pg_m.aspx?CNTN_CD=A0000384185) | script-title=ko:최홍만, 히어로스 '전업' 고려해 볼만하다 | date=4 Januari 2007 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{Unreliable source?|reason=See reliable sources list on [[WP:KO/RS]]|date=Agosti 2025}}<ref name=KOW>{{cite web|url=[http://search.naver.com/search.naver?where=nexearch&query=%EC%B5%9C%ED%99%8D%EB%A7%8C&sm=top_hty&fbm=0&ie=utf8|script-title=ko:최홍만](http://search.naver.com/search.naver?where=nexearch&query=%EC%B5%9C%ED%99%8D%EB%A7%8C&sm=top_hty&fbm=0&ie=utf8|script-title=ko:최홍만) : 네이버 통합검색|language=ko}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Watu wa Korea Kusini]] dukff63nt9t7z9j3po43arzlckgqrdb 0 236730 1558685 1546902 2026-05-29T12:13:25Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558685 wikitext text/x-wiki '''Claudio Istrate''' (amezaliwa 20 Agosti 1995) ni mpiganaji wa kickboxing wa [[Romania]]-[[Italia]]. == Kazi == Mnamo tarehe 25 Aprili 2014, Istrate alipambana na Jérôme Le Banner kuwania taji la dunia la ISKA K-1 uzani wa juu kupita kiasi (super heavyweight). Alipoteza pambano hilo kwa knockout katika raundi ya pili.<ref>{{cite web |title=Kick-boxing. À Évreux, Jérôme Le Banner s'offre un KO, la vidéo de son combat |url=[https://actu.fr/normandie/_76/kick-boxing-a-evreux-jerome-le-banner-soffre-un-ko-la-video-de-son-combat_502835.html](https://actu.fr/normandie/_76/kick-boxing-a-evreux-jerome-le-banner-soffre-un-ko-la-video-de-son-combat_502835.html) |website=actu.fr/normandie |access-date=17 October 2024 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1995|}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji wa Romania]] [[Jamii:Wachezaji wa Italia]] fu5501a8qxrrkmsi8s609iyt3f8bwpf 0 236760 1558759 1546537 2026-05-29T15:35:12Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558759 wikitext text/x-wiki '''Dzianis Hancharonak''' ( alizaliwa tarehe 21 Juni 1988), wakati mwingine huandikwa kama '''Denis Goncheronok''', ni mpiganaji wa kickboxing wa Muay Thai kutoka [[Belarus]] anayeshindana katika uzani wa heavyweight. Anapigania klabu ya Patriot Gym iliyoko Minsk. Ni bingwa wa dunia mara tano katika mashindano ya Muay Thai ya wapiganaji wasio wa kulipwa chini ya I.F.M.A, na pia ana hadhi ya kitaifa ya “master wa michezo mwenye heshima” katika Muay Thai chini ya mfumo wa Unified Sports Classification System of the USSR and Russia.<ref>[[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P31200394&p1=1](http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P31200394&p1=1){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Указ Президента РБ № 394 от 30.10.2012] {{in lang|be}}</ref> Katika ngazi ya mashindano ya amatua, amewahi kuwashinda wapiganaji mashuhuri kama vile Nenad Pagonis, Franci Grajš, Simon Marcus na Vladimir Mineev. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Belarus]] melxrf8n8h43oyfrgmmisccjjis7e9u 0 236827 1558824 1547399 2026-05-29T19:49:25Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558824 wikitext text/x-wiki '''Friedrich von Lindequist''' (15 Septemba 1862 – 25 Juni 1945) alikuwa afisa mkuu wa kikoloni wa Dola ya [[Ujerumani]].<ref>{{Citation|title=German East Africa as a Settlement Region for Europeans, Taking into Consideration British East Africa and Nyassaland|date=1912|url=https://www.wdl.org/en/item/2556/|language=en|access-date=2026-05-20|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027144630/https://www.wdl.org/en/item/2556/|url-status=dead}}</ref> Aliwahi kuwa Gavana wa German South West [[Africa]] (Namibia ya wakati wa ukoloni wa Ujerumani) kuanzia Novemba 1905 hadi 20 Mei 1907. Katika kipindi chake cha utawala, alianzisha ufugaji wa kondoo aina ya Karakul kwa walowezi weupe katika koloni hilo. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1862]] [[Jamii:Waliofariki 1945]] 1671qhg7oztaensoa3520l3gazfur6d 0 236846 1558753 1546847 2026-05-29T15:01:47Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558753 wikitext text/x-wiki '''Doreen Chen''' (alizaliwa 16 Septemba 1949) ni mwanasiasa mstaafu wa nchi ya [[Jamaika|Jamaica]].<ref>{{Rejea tovuti |title=Jamaica Observer Limited |url=https://www.jamaicaobserver.com/columns/Clearly--the-JLP-did-the-math_58993 |access-date=2022-03-09 |website=Jamaica Observer}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Doreen Chen at the People's National Party |url=https://pnpjamaica.com/doreenc.htm |access-date=2023-06-13 |website=pnpjamaica.com |archive-date=2023-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613234347/https://pnpjamaica.com/doreenc.htm |url-status=dead }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanasiasa}} {{BD|1949||}} [[Jamii:Watu wa nchi kwa nchi]] fck8qw3xwv1cbavmfxw7mcz8nzry5h2 0 236869 1558884 1546714 2026-05-30T02:39:42Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558884 wikitext text/x-wiki '''Ionuț Alin Iancu''' (alizaliwa tarehe 16 Novemba 1998)<ref>[[https://dynamitefighting.com/fighter/alin-ionut-iancu/](https://dynamitefighting.com/fighter/alin-ionut-iancu/) DFS profile]</ref> ni mpiganaji wa kulipwa wa kickboxing, ngumi za kulipwa na mchezaji wa kempo kutoka [[Romania]]. Kwa sasa anashindana katika uzani wa heavyweight wa mashindano ya GLORY.<ref>{{cite web|url=[https://beyondkick.com/news/glory-light-heavyweight-grand-prix-draw-results-fight-card-finalized/|title=GLORY](https://beyondkick.com/news/glory-light-heavyweight-grand-prix-draw-results-fight-card-finalized/|title=GLORY) Light Heavyweight Grand Prix Draw Results & Fight Card Finalized|publisher=beyondkick.com|date=28 Mei 2024}}</ref> Aliwahi kuwa bingwa wa uzani wa heavyweight wa DFS.<ref>{{cite web|url=[https://jurnaldecraiova.ro/centura-ramane-la-craiova-revansa-dintre-tanculetul-iancu-si-stefan-latescu-incheiata-inainte-de-limita/|title=Centura](https://jurnaldecraiova.ro/centura-ramane-la-craiova-revansa-dintre-tanculetul-iancu-si-stefan-latescu-incheiata-inainte-de-limita/|title=Centura) ramane la Craiova ! Revansa dintre Tanculetul Iancu si Stefan Latescu, incheiata inainte de limita|publisher=Jurnal De Craiova|date=16 Desemba 2021|language=Ro}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kufikia tarehe 1 Mei 2025, Iancu alikuwa ameorodheshwa katika nafasi ya 10 duniani katika uzani wa heavyweight.<ref>{{cite web |title=Rankings|url=[https://beyondkick.com/rankings/2025-5/|website=beyondkick.com](https://beyondkick.com/rankings/2025-5/|website=beyondkick.com) |access-date=1 Mei 2025}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1998|}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Romania]] tvsn6y5e73sfdc4l4f8abs6h45s5y12 0 236878 1558693 1546724 2026-05-29T12:31:15Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558693 wikitext text/x-wiki '''Corentin Jallon''' ni mpiganaji wa kickboxing kutoka [[Ufaransa]] anayeshindana katika uzani wa heavyweight na cruiserweight.<ref name="Jallon record">{{cite news|url=[http://www.muaythaitv.com/fighters/corentin-jallon-f3654.html#fight-id-15747|title=Corentin](http://www.muaythaitv.com/fighters/corentin-jallon-f3654.html#fight-id-15747|title=Corentin) JALLON Fighting record|accessdate=25 Aprili 2020|work=MuaythaiTV}}</ref> Ni bingwa wa zamani wa dunia wa uzani wa cruiserweight wa World Kickboxing Network (WKN),<ref name="WKN Argentina 1">{{cite news|url=[http://muaythaitv.fr/news/corentin-jallon-revient-sur-son-titre-de-champion-du-monde-de-muay-thai-n3484.html#sthash.IBkwDStw.dpbs|title=Corentin](http://muaythaitv.fr/news/corentin-jallon-revient-sur-son-titre-de-champion-du-monde-de-muay-thai-n3484.html#sthash.IBkwDStw.dpbs|title=Corentin) JALLON revient sur son titre de champion du monde de muay thai|author=Julien Lanchas|date=7 Oktoba 2013|work=MuaythaiTV}}</ref> pamoja na kuwa bingwa wa FFSCDA France wa uzani wa -91kg katika Muaythai na K-1.<ref name="FFSCDA">{{cite web|url=[https://www.clicanoo.re/Sport/Article/2013/05/12/Sautron-cest-du-lourd_246547|title=Sautron](https://www.clicanoo.re/Sport/Article/2013/05/12/Sautron-cest-du-lourd_246547|title=Sautron), c'est du lourd !|date=12 Mei 2013|publisher=Clicanoo}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pia aliwahi kuwa bingwa wa King of the Ring wa uzani wa -91kg<ref>{{cite news|url=[https://www.republicain-lorrain.fr/moselle/2014/05/12/le-sacre-de-jallon|title=Le](https://www.republicain-lorrain.fr/moselle/2014/05/12/le-sacre-de-jallon|title=Le) sacre de Jallon|date=12 Mei 2014|author=J.D.|work=[[Le Républicain Lorrain]]}}</ref><ref>{{cite web|url=[https://www.muaythaitv.com/events/king-of-the-ring-3-e1756.html|title=King](https://www.muaythaitv.com/events/king-of-the-ring-3-e1756.html|title=King) of the Ring 3|date=10 Mei 2014|publisher=MuaythaiTV}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> na ameshiriki katika mashindano ya Superkombat.<ref name="liver kick">{{cite web|url=[http://liverkick.com/index.php/item/2944-superkombat-world-grand-prix-in-constanta-results|title=LiverKick](http://liverkick.com/index.php/item/2944-superkombat-world-grand-prix-in-constanta-results|title=LiverKick) - SuperKombat World Grand Prix in Constanta Results|author=Dave Walsh|publisher=Liverkick}}</ref> Mwaka 2013, Jallon alitwaa ubingwa wa dunia wa WKN baada ya kumshinda Cristian Bosch mjini [[Buenos Aires]], [[Argentina]].<ref name="WKN Argentina 2">{{cite news|url=[https://www.foxsports.com.ar/news/123153-cristian-bosch-vs-corentin-jallon|title=Cristian](https://www.foxsports.com.ar/news/123153-cristian-bosch-vs-corentin-jallon|title=Cristian) Bosch Vs. Corentin Jallon|date=3 Oktoba 2013|work=[[FOX Sports]]}}</ref><ref name="WKN Argentina 3">{{cite news|url=[http://roundquatro.blogspot.com/2014/06/cristian-la-serpiente-bosch-va-por-el.html|title=Cristian](http://roundquatro.blogspot.com/2014/06/cristian-la-serpiente-bosch-va-por-el.html|title=Cristian) "la Serpiente" Bosch va por el título Mundial de Muay Thai|author=Fernando Haase|accessdate=10 Mei 2020|work=Round Quatro}}</ref><ref name="WKN Lancer la saison">{{cite news|url=[https://fightinfos.com/battle-of-saint-raphael-3-jallon-pour-bien-lancer-sa-saison|title=Battle](https://fightinfos.com/battle-of-saint-raphael-3-jallon-pour-bien-lancer-sa-saison|title=Battle) of Saint Raphael 3 : Jallon, pour bien lancer sa saison|date=23 Agosti 2015|work=FightInfos}}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Ufaransa]] lyo4x64f1p8j4lhlojg9tblgmu91e2i 0 236995 1558984 1546977 2026-05-30T07:25:52Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558984 wikitext text/x-wiki '''Jörgen Ingmar Kruth'''<ref>[[http://boxing.nv.gov/uploadedFiles/boxingnvgov/content/results/2001_Results/08-11-01KB.pdf](http://boxing.nv.gov/uploadedFiles/boxingnvgov/content/results/2001_Results/08-11-01KB.pdf) NSAC report of K-1 World Grand Prix 2001 in Las Vegas]</ref> (alizaliwa tarehe 8 Mei 1974) ni mstaafu wa michezo kutoka [[Sweden]] aliyekuwa mpiganaji wa kulipwa wa kickboxing na mixed martial arts.<ref>[[http://www.sherdog.com/fighter/Jorgen-Kruth-45316](http://www.sherdog.com/fighter/Jorgen-Kruth-45316) Sherdog.com: Jorgen "The Last Viking" Kruth], accessed 4 Juni 2010</ref><ref>[[http://www.fansofk1.com/fighter?fID=9](http://www.fansofk1.com/fighter?fID=9){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Jörgen Kruth], Fans of K-1 2010-03-01</ref> Ni bingwa wa dunia mara mbili wa World Muay Thai Council katika uzani wa heavyweight wa Muaythai. Pia anahesabiwa kuwa miongoni mwa wapiganaji bora zaidi wa kickboxing waliowahi kutoka eneo la [[Skandinavia]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Uswidi]] m1etecph74b4mvjjm1utun8a7r4xztd 0 237047 1558926 1547234 2026-05-30T05:32:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558926 wikitext text/x-wiki '''Joe Lewis''' (7 Machi 1944 – 31 Agosti 2012) alikuwa mwanamichezo wa sanaa za mapigano, mpiganaji wa kulipwa wa kickboxing na mwigizaji kutoka [[Marekani]]. Mwanzoni alikuwa mtaalamu wa karate ya Shōrin-ryū na bingwa wa mashindano ya point sparring. Baadaye alikuja kuwa mmoja wa waanzilishi wa full contact karate na kickboxing nchini Marekani, na anatambuliwa kwa kusaidia kueneza mchezo huo wa mapigano Amerika Kaskazini.<ref>{{Rejea tovuti |last=NC |first=SideKick Karate Dojo of Salisbury |title=SideKick Karate Dojo of Salisbury, NC |url=[https://sidekickdojo.com/joe-lewis](https://sidekickdojo.com/joe-lewis) |access-date=2023-05-04 |website=SideKick Karate Dojo of Salisbury, NC |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Joe Lewis ("The Father Of Modern Kickboxing") {{!}} Fighter Page |url=[https://www.tapology.com/fightcenter/fighters/279652-joe-lewis-the-father-of-modern-kickboxing](https://www.tapology.com/fightcenter/fighters/279652-joe-lewis-the-father-of-modern-kickboxing) |access-date=2023-05-04 |website=Tapology |language=en}}</ref> Kutokana na mchango wake mkubwa katika maendeleo ya kickboxing ya kisasa, mara nyingi alijulikana kama “Baba wa Kickboxing ya Kisasa”. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1944|2012}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 1oxnmp2m6xud5hvwbee9orz5hxqp7ys 0 237241 1558818 1547582 2026-05-29T19:30:02Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558818 wikitext text/x-wiki '''Frank "The Animal" Lobman''' (18 Novemba 1953 – 10 Juni 2021)<ref>{{cite web|url=[https://www.dbsuriname.com/2021/06/11/oud-thaibokser-frank-lobman-overleden/|title=Oud-Thaibokser](https://www.dbsuriname.com/2021/06/11/oud-thaibokser-frank-lobman-overleden/|title=Oud-Thaibokser) Frank Lobman overleden|website=Dagblad Suriname|date=11 Juni 2021|access-date=11 Juni 2021|language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> alikuwa mpiganaji wa kickboxing kutoka [[Uholanzi]]. Alikuwa bingwa wa Ulaya wa kickboxing mara tano na alikuwa na kiwango kikubwa cha ushindi kwa knockout cha asilimia 90. Katika taaluma yake aliwashinda wapiganaji mashuhuri kama Bas Rutten, Ken Shamrock, na bingwa wa [[Uingereza]] wa kickboxing wa uzani wa heavyweight Steve Taberner. Lobman alipigana katika mashirikisho mbalimbali kama Pancrase, P.K.A., W.K.A., na K-1. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Uholanzi]] 213z4tp344at4u54jh7vulpvke7sl73 0 237288 1558842 1547850 2026-05-29T22:24:44Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558842 wikitext text/x-wiki '''Guy Mezger''' (amezaliwa Januari 1, 1968) ni Guy Mezger na msanii wa sanaa za mapigano kutoka [[Marekani]], ambaye alishiriki katika michezo ya mapigano ya kulipwa ikiwemo karate ya michezo (sport karate), ambapo ameorodheshwa katika Ukumbi wa Umaarufu wa Sport Karate (Sport Karate Museum Hall of Fame).<ref>{{Rejea tovuti |title=Sport Karate Museum Living Legends Past and Present of Sport Karate 1946 – 1999 « MUSEUM OF SPORT KARATE |url=[https://sportkaratemuseum.org/living-legends/](https://sportkaratemuseum.org/living-legends/) |access-date=2025-08-03 |website=sportkaratemuseum.org }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1968|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] axz9fe5hgso3qivavm4op0s12k7tjph 0 237296 1558873 1547671 2026-05-30T02:15:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558873 wikitext text/x-wiki '''Iiman Barlow''' (alizaliwa 13 Aprili 1993)<ref name="Awakening">{{cite web |title=Iiman Barlow Profile |url=https://www.awakeningfighters.com/athletes/iiman-barlow/ |website=Awakening Fighters |access-date=21 Mei 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ni mpiganaji wa kulipwa wa Muay Thai na kickboxer kutoka nchini Uingereza.<ref name="BBC">{{cite news |last=Teale |first=Chris |date=24 Novemba 2016 |title=Iiman Barlow: The Muay Thai world champion balancing fighting and teaching |url=https://www.bbc.com/sport/boxing/38072124 |work=[[BBC Sport]] |access-date=21 Mei 2026}}</ref> Anajulikana kwa jina la utani la "The Sniper," na amewahi kushikilia mataji kadhaa ya ubingwa wa dunia, ikiwa ni pamoja na taji la Enfusion la uzani wa bantamweight na taji la dunia la WBC Muay Thai.<ref name="Enfusion">{{cite web |title=Enfusion Kickboxing Champions |url=https://enfusionlive.com/champions/ |website=Enfusion |access-date=21 Mei 2026}}</ref><ref name="CombatPress">{{cite web |last=Aittama |first=Zach |date=18 Februari 2020 |title=Combat Press Kickboxing Rankings: February 2020 |url=https://combatpress.com/2020/02/combat-press-kickboxing-rankings-february-2020/ |website=Combat Press |access-date=21 Mei 2026}}</ref> Mbali na mafanikio yake ulingoni, Barlow pia anafanya kazi kama mwalimu wa shule ya msingi huko Leicestershire.<ref name="Telegraph">{{cite news |date=12 Desemba 2019 |title=How Muay Thai star Iiman Barlow balances world titles with primary school teaching |url=https://www.telegraph.co.uk/mma/2019/12/12/muay-thai-star-iiman-barlow-balances-world-titles-primary-school/ |work=[[The Telegraph]] |access-date=21 Mei 2026}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-michezo}} {{BD|1993||Barlow, Iiman}} [[Jamii:Wanamichezo wa Uingereza]] fxuwn42vfrwxedjn9uynu84s23qurg0 0 237372 1558690 1549759 2026-05-29T12:26:11Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558690 wikitext text/x-wiki [[Faili:Conor Bradley in 2021.jpg|thumb|Conor Bradley mwaka 2021]] '''Conor Bradley''' (alizaliwa [[9 Julai]] [[2003]]) ni [[mchezaji]] wa kulipwa kutoka Ireland Kaskazini ambaye anacheza kama beki wa kulia wa klabu ya [[mpira wa miguu]] ya [[Liverpool F.C.]] na timu ya taifa ya [[Ireland Kaskazini]]. == Maisha yake binafsi na ya awali == Conor Bradley<ref>{{cite web |date=13 September 2023 |title=2023/24 Premier League squad lists |url=https://www.premierleague.com/news/3681595 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920065904/https://www.premierleague.com/news/3681595 |archive-date=20 September 2023 |access-date=14 September 2023 |publisher=Premier League}}</ref> alizaliwa julai 9 2003 huko Castlederg, kaunti ya Tyrone,<ref>{{cite news |url=https://www.liverpool.com/liverpool-fc-news/features/liverpool-conor-bradley-jurgen-klopp-21638091 |title=Jürgen Klopp pleased with Conor Bradley as youngster ends 66-year Liverpool wait |first=Emmet |last=Gates |website=Liverpool.com |publisher=Reach |date=22 September 2021 |access-date=2 March 2024}}</ref> alipolelewa na kukua. Aliichezea timu yake ya nyumbani ya Gaelic,Aghyaran St Davog, na kipaji chake kuonekana toka alipokuwa mdogo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-68063610|website=BBC News |title=Liverpool FC's Conor Bradley 'did things no other child could'|author=Wilson, David|date=23 January 2024|access-date=10 February 2024}}</ref> Alisoma shule ya ''Christian Brothers Grammar School'' huko Omagh, na kusimamiwa haraka ilikumaliza kozi yake ya mtaala wa GCSE.<ref>{{Cite web |last=Gartland |first=Niall |date=24 January 2024 |title=The makings of a star |url=https://wearetyrone.com/news/the-makings-of-a-star/ |access-date=5 May 2024 |website=We Are Tyrone |language=en-GB |archive-date=2026-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521220857/https://wearetyrone.com/news/the-makings-of-a-star/ |url-status=dead }}</ref> Baba yake Joe Bradley, alifariki nyumbani huko Killen, kaunti Tyrone, [[Februari]] [[2024]], baada ya kipindi kirefu cha kuugua.<ref>{{cite web|url=https://www.liverpoolfc.com/news/liverpool-fc-mourns-passing-conor-bradleys-father|title=Liverpool FC mourns passing of Conor Bradley's father|date=3 February 2024|access-date=3 February 2024|publisher=Liverpool F.C.}}<br>- {{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/football/premier-league/funeral-for-father-of-liverpool-fc-and-ni-star-conor-bradley-takes-place-in-co-tyrone/a422218771.html|title=Funeral for father of Liverpool FC and NI star Conor Bradley takes place in Co Tyrone|newspaper=[[Belfast Telegraph]]|date=7 February 2024|access-date=10 February 2024|author=Hewitt, Ralph}}</ref> == Vilabu alivyopitia == === Liverpool === ==== Hapo mwanzoni ==== Bradley alianza maisha yake ya ujana akiwa na klabu ya nyumbani ya St Patrick akiwa na umri wa miaka tisa na pia alianza mazoezi katika kituo cha maendeleo cha klabu ya Liverpool ya [[Uingereza]] huko Ireland Kaskazini akiwa na umri huo huo.<ref>{{cite news | url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/football/international/a-managers-dream-how-conor-bradley-earned-professional-liverpool-contract-after-joining-academy-aged-nine/39253819.html | title='A manager's dream': How Conor Bradley earned professional Liverpool contract after joining Academy aged nine | newspaper=Belfast Telegraph | date=2 June 2020 }}</ref><ref name="Belfast Telegraph">{{cite web |last=Hanna |first=Gareth |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/football/premier-league/liverpool/who-is-conor-bradley-all-you-need-to-know-about-liverpool-star-named-in-the-northern-ireland-squad-39407660.html |title=Who is Conor Bradley? All you need to know about Liverpool star named in the Northern Ireland squad |newspaper=[[Belfast Telegraph]] |date=26 May 2021 |access-date=30 May 2021}}</ref> Aliendelea kuchezea timu za Dungannon United Youth na Dungannon Swifts, kabla ya kuhamia [[England]] kujiunga na akademia ya vijana ya Liverpool mnamo mwaka [[2019]] kwa mkataba wa masomo wa miaka miwili. Hata hivyo, baada ya kukaa klabuni hapo kwa mwaka mmoja, alisaini mkataba wake wa kwanza na Liverpool, uliokuwa na muda wa miaka mitatu mpaka kufikia mwaka 2023.<ref>{{cite web |url=https://www.dungannonswiftsfc.com/2020/06/01/contract-news-youngster-signs-professional-contract/ |title=Youngster signs professional contract |publisher=[[Dungannon Swifts F.C.]] |date=1 June 2020 |access-date=30 May 2021 |archive-date=15 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115074537/http://www.dungannonswiftsfc.com/2020/06/01/contract-news-youngster-signs-professional-contract/ |url-status=dead }}<br>- {{cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/academy/403715-conor-bradley-signs-first-contract-liverpool-fc |title=Conor Bradley signs first pro contract with Liverpool FC |publisher=[[Liverpool F.C.]] |date=28 July 2020 |access-date=30 May 2021}}</ref> Bradley alicheza mechi yake ya kwanza katika kikosi cha kwanza cha Liverpool mnamo [[Septemba]] [[2021]] kwenye mchezo wa EFL Cup dhidi ya Norwich City. Kwa kufanya hivyo, akawa mchezaji wa kwanza kutoka Ireland ya Kaskazini kuchezea Liverpool katika mechi ya ushindani tangu wakati wa Sammy Smyth mnamo mwaka [[1954]].<ref>{{Cite news|title=Conor Bradley starts on Liverpool debut against Norwich in Carabao Cup as Northern Ireland's long wait is ended by Jurgen Klopp|newspaper=Belfast Telegraph |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/football/premier-league/liverpool/conor-bradley-starts-on-liverpool-debut-against-norwich-in-carabao-cup-as-northern-irelands-long-wait-is-ended-by-jurgen-klopp-40874267.html|access-date=21 September 2021}}</ref> ==== Mkopo kwenda Bolton Wanderers ==== Mnamo Juni 21 2022, Bradley alitia saini na timu ya daraja la kwanza ya Bolton Wanderers kwa mkopo wa msimu mzima.<ref>{{Cite news|title=Wanderers Complete Conor Coup |publisher=Bolton Wanderers F.C.|url=https://www.bwfc.co.uk/news/2022/june/wanderers-complete-conor-coup/|access-date=21 June 2022}}</ref> Aliichezea timu hio kwa mara ya kwanza Julai 30 katika mechi iliyoisha kwa sare ya 1-1 wakiwa ugenini dhidi ya klabu ya Ipswich Town F.C.{{citation needed|date=March 2024}} Alifunga goli lake la kwanza wakicheza dhidi ya timu ya Salford City F.C katika kombe la EFL waliposhida magoli 5-1 Agosti 9.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/62387996|title=Bolton Wanderers 5–1 Salford City|publisher=BBC Sport|date=9 August 2022|access-date=10 August 2022}}</ref> Wiki moja baadae kuandika bao lake la kwanza la ligi, likiwa ndo goli pekee katika mechi hio dhidi ya Morecambe F.C waliposhinda 1-0.<ref>{{cite news |last1=McKendry |first1=Adam |title=Conor Bradley sends fans wild as he continues outstanding start to the season with another goal for loan side Bolton |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/football/conor-bradley-sends-fans-wild-as-he-continues-outstanding-start-to-the-season-with-another-goal-for-loan-side-bolton-41916787.html |newspaper=Belfast Telegraph |date=16 August 2022 |access-date=16 August 2022}}</ref> Aprili 2 2023 Bradley alianza katika kikosi cha kwanza katika fainali ya EFL ambapo timu ya Boston ilipata ushindi wa 4-0 dhidi ya Plymouth Argyle F.C.<ref name="2023EFLTrophyFinal">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/65088981 |title=Bolton Wanderers 4–0 Plymouth Argyle |first=Brent |last=Pilnick |publisher=BBC Sport |date=2 April 2023 |access-date=2 April 2023}}</ref> Aprili 29, alianza katika kikosi cha kwanza ambacho kilishinda ushindi wa 2-0 dhidi ya Fleetwood Town F.C, ushindi huo ulioipeleka timu ya Bolton hadi hatua mechi za kupnda daraja (Play-offs).<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/65357041|title=Bolton Wanderers 2–0 Fleetwood Town|publisher=BBC Sport|date=29 April 2023|access-date=29 April 2023}}</ref> Siku hio hio jina lake likitajwa kwa kupigiwa kura na kushinda kuwa mchezaji bora wa Bolton Wanderers F.C kwa mwaka 2022–23 na pia alitunukiwa tuzo za Mchezaji Bora wa Mwaka (chaguo la wachezaji wenzake) na Mchezaji Bora Chipukizi wa Mwaka, ambapo tuzo hiyo ya chipukizi aliipata kwa kushirikiana na James Trafford.<ref name="BWPOTY">{{cite news|url=https://www.bwfc.co.uk/news/2023/april/bradley-is-season-star/|title=Bradley Is Season Star|publisher=Bolton Wanderers F.C.|date=29 April 2023|access-date=29 April 2023}}</ref><ref>{{cite news |last=Iles |first=Marc |date=30 April 2023 |title='We're not finished yet!' Prize guy Conor wants more glory in the play-offs |url=https://www.theboltonnews.co.uk/sport/23491094.liverpool-teen-conor-bradley-wins-hat-trick-bolton-wanderers-awards/ |newspaper=The Bolton News |access-date=5 May 2023}}</ref> ==== Return to Liverpool: 2023–2024 season ==== [[File:Conor Bradley 06042025 (1).jpg|thumb|left|200px| Bradley akiwa na [[Liverpool F.C.|Liverpool]] 2025]] Tarehe [[21 Januari]] [[2024]], Bradley alicheza mechi yake ya kwanza ya Premier League katika ushindi wa 4-0 dhidi ya [[AFC Bournemouth]],<ref>{{Cite web |title=Nunez and Jota both strike twice in Liverpool victory at Bournemouth - Liverpool FC |url=https://www.liverpoolfc.com/news/nunez-and-jota-both-strike-twice-liverpool-victory-bournemouth |access-date=22 January 2024 |publisher=Liverpool F.C. |date=January 2024}}</ref> alianza mechi kwa kutoa ''assist'' ya goli na kufanya kupatikana kwa goli la pili la [[Diogo Jota]]. January 31 alifunga goli lake la kwanza akiwa na Liverpool katika ushindi wa 4-1 dhidi ya [[Chelsea F.C.]]<ref>{{Cite news |title=Bradley shines as leaders Liverpool beat Chelsea |url=https://www.bbc.com/sport/football/68077796 |access-date=31 January 2024 |publisher=BBC Sport}}</ref> Pia alisajili pasi mbili za mabao, na kumfanya kuwa mchezaji bora wa mechi kwa mara ya pili ndani ya siku tatu.{{citation needed|date=March 2024}} Tarehe [[25 Februari]] 2024, Bradley alianza katika kikosi cha kwanza na kuichezea Liverpool akiwa beki wa kulia katika fainali ya Kombe la EFL 2024 dhidi ya Chelsea kwenye Uwanja wa Wembley, kabla ya kutolewa dakika ya 72. Liverpool waliendelea na ushindi wa bao 1-0 baada ya muda wa nyongeza, na kufanya Bradley kupata kombe lake la kwanza akiwa na klabu hiyo.<ref name="2014EFLCupFinal">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68329936 |title=Chelsea 0–1 Liverpool |publisher=BBC Sport |first=Phil |last=McNulty |date=25 February 2024 |access-date=25 February 2024}}</ref> ==== Msimu wa 2024–2025 ==== Akiwa amejiimarisha vizuri kama mchezaji anaetumika mara kwa mara wakati wa msimu wa 2023-24 Liverpool, Bradley alipata sifa kubwa kwa mwanzo wake mzuri wa maisha ya mpira chini ya meneja mpya [[Arne Slot]] kipindi chake cha ukocha wa msimu wa 2024-25.<ref>{{cite web | url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/ce3l3q16d3go | title=Conor Bradley: How Liverpool full-back has proved he can replace Trent Alexander-Arnold | date=6 February 2025 }}</ref> Mechi iliyompa sifa zaidi ni miongoni mwa mechi ya klabu bingwa ulaya kati ya Liverpool na [[Real Madrid|Real Madrid CF]] [[Novemba 27]] 2024, ambayo iliwapa ushindi wa 2-0 ulionyesha mchezo mkali wa kipindi cha kwanza kwa beki huyo dhidi ya fowadi wa Ufaransa [[Kylian Mbappé]], na hivyo kumpa sifa kubwa beki huyo mchanga kwa kumdhibiti fowadi huyo vizuri sana.<ref>{{cite web | url=https://www.nytimes.com/athletic/5954096/2024/11/28/liverpool-conor-bradley-tackle-kylian-mbappe/ | title=Liverpool's Conor Bradley and a tackle for the ages | work=The New York Times | last1=Pearce | first1=James | date=10 December 2024 }}</ref> Liverpool ilishinda Ligi kuu Uingereza 2024-25, na kumfanya Bradley kuwa mchezaji wa kwanza kutoka [[Ireland]] kutwaa taji hilo tangu Jonny Evans ambaye alishinda akiwa na [[Manchester United F.C.|Manchester United F.C]] katika [[2013]]. Tarehe [[17 Mei]] [[2025]], ilitangazwa kuwa Bradley ametia saini mkataba mpya wa muda mrefu na Liverpool. <ref>{{cite web | url=https://www.liverpoolfc.com/news/conor-bradley-signs-new-liverpool-fc-contract | title=Conor Bradley signs new Liverpool FC Contract | work=Liverpool FC | last1=Carroll | first1=James | date=17 May 2025 }}</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliohai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ireland Kaskazini]] pqf2f2frzr1wwqw6j3relrc4qkl33dc 0 237422 1558827 1548244 2026-05-29T20:20:40Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558827 wikitext text/x-wiki '''Gary Ross Dahl''' (18 Desemba 1936 – 23 Machi 2015) alikuwa Gary Ross Dahl mfanyabiashara na mkurugenzi wa matangazo kutoka [[Marekani]]. Alianzisha na kubuni kichezeo cha kukusanya kinachojulikana kama Pet Rock—mawe laini yaliyotoka katika mji wa Rosarito, Baja California, Mexico—katikati ya miaka ya 1970, ambacho kilimfanya kuwa milionea kutokana na mafanikio yake makubwa sokoni.<ref>{{Rejea habari |last=Fox |first=Margalit |date=2015-03-31 |title=Gary Dahl, Inventor of the Pet Rock, Dies at 78 |language=en-US |work=The New York Times |url=[https://www.nytimes.com/2015/04/01/us/gary-dahl-inventor-of-the-pet-rock-dies-at-78.html](https://www.nytimes.com/2015/04/01/us/gary-dahl-inventor-of-the-pet-rock-dies-at-78.html) |access-date=2022-04-28 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |last=Woo |first=Elaine |date=2015-04-01 |title=Gary Dahl dies at 78; creator of Pet Rock, 1970s pop culture icon |url=[https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-gary-ross-dahl-20150401-story.html](https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-gary-ross-dahl-20150401-story.html) |access-date=2022-04-28 |website=Los Angeles Times |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1936|2015}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 8b7aefysqdewgm1zv0n6j2e295n8m4i 0 237424 1558764 1547987 2026-05-29T16:00:26Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558764 wikitext text/x-wiki '''Edwina Hume Fallis''' (15 Novemba 1876 – 14 Septemba 1957) alikuwa Edwina Hume Fallis mwalimu kutoka [[Marekani]], mwandishi, mshairi, na mbunifu wa vifaa vya kuchezea. Kumbukumbu yake kwa watoto, ''When Denver and I Were Young'' (1956), ilichapishwa mara mbili, na aliandika zaidi ya mashairi 100. Baada ya kifo chake, aliingizwa katika Colorado Women's Hall of Fame mwaka 1989. == Maisha ya awali na elimu == [[File:Front of East High School in Denver, 05-Sep-2012.jpg|upright|thumb|[[East High School (Denver)|East High School]], Denver]] Edwina Hume Fallis alizaliwa [[Denver]], Colorado na alikulia katika nyumba iliyokuwa kona ya West 14th na Acoma Streets, eneo ambalo sasa ni mahali ilipo Denver Public Library.{{sfn|Varnell|1999|p=86}} Babu wa mama yake, Daniel Hurd, alikuwa rais wa bodi ya shule ya Denver.{{sfn|Varnell|1999|pp=86–87}} Fallis alisoma katika mfumo wa shule za umma wa Denver na alihitimu kutoka East High School mwaka 1895. Katika mahafali yake, alitoa hotuba yenye kichwa "Ideas Stronger Than Armies", akijadili “mawazo makubwa ya kihistoria”.<ref>{{cite web|url=[http://coloradoclues.tripod.com/Graduates1895.htm|title=Graduates](http://coloradoclues.tripod.com/Graduates1895.htm|title=Graduates) 1895|publisher=Colorado Clues|access-date=13 February 2016}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1876|1957}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] c62uv2v0r98m0fan62nkqjzipuj9v08 0 237440 1558760 1548006 2026-05-29T15:50:00Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558760 wikitext text/x-wiki '''Eddy Goldfarb''' (amezaliwa kama '''Adolph Goldfarb'''; 5 Septemba 1921) ni mvumbuzi wa [[Marekani]] wa vifaa vya kuchezea. Amebuni zaidi ya vichezeo 800,<ref name="hundred">{{Cite magazine |url=[https://www.newyorker.com/culture/the-new-yorker-documentary/inside-the-workshop-of-a-classic-toy-inventor-in-eddys-world](https://www.newyorker.com/culture/the-new-yorker-documentary/inside-the-workshop-of-a-classic-toy-inventor-in-eddys-world) |last1=Crouch |first1=Ian |title=Inside the Workshop of a Classic-Toy Inventor, in "Eddy's World" |magazine=[[The New Yorker]] |date=14 December 2020 |access-date=4 September 2021 |language=en-us }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> na anajulikana zaidi kwa kubuni vichezeo kama meno yanayong’ata ya kuongea (Yakity Yak Talking Teeth), Battling Tops, KerPlunk, Stompers, na Vac-U-Form. Pia ni mhusika mkuu katika filamu fupi iliyoshinda tuzo iitwayo ''Eddy's World''. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1921|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] cnnf13izkg01dxykitjifbi419sswm8 0 237452 1558826 1548344 2026-05-29T20:12:32Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558826 wikitext text/x-wiki '''Gahité Fofana''' (alizaliwa 1965 nchini [[Ufaransa]]) ni mkurugenzi wa filamu, mtayarishaji, mhariri wa filamu, mwigizaji na mwandishi wa filamu kutoka [[Gine]], ambaye alisoma fasihi na utengenezaji wa filamu huko [[Paris]]. Alianza kama muundaji wa filamu za makala, baadaye aliandika, akaelekeza na kutengeneza filamu za makala.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Africiné - Gahité Fofana|url=https://www.africine.org/personne/gahite-fofana/3270|work=Africiné|accessdate=2026-05-22|language=fr|archive-date=2025-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20251220181115/https://www.africine.org/personne/gahite-fofana/3270|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Fofana, Gahité {{!}} African Film Festival, Inc.|url=https://africanfilmny.org/directors/gahite-fofana/|accessdate=2026-05-22|language=en-US}}</ref> == Tuzo == Fofana alishinda Tuzo Maalum za Majaji katika Tamasha la Filamu la Venice mwaka [[1996]] kwa filamu ''Une parole'', ''un visage'' and ''Tèmèdy'' na katika Tamasha la Kimataifa la Festival International du Film Francophone de Namur mwaka [[2001]] kwa filamu ya ''I.T.- Immatriculation temporaire''.<ref name=":0" /> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1965]] [[Jamii:waigizaji filamu wa Guinea]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] k8r7l7hm1qf1be5c00iivtw6irsiek0 0 237483 1558841 1548076 2026-05-29T22:02:05Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558841 wikitext text/x-wiki '''Greg Eaton Hyman''' (25 Juni 1947 – 1 Mei 2026) alikuwa Greg Hyman mvumbuzi wa vifaa vya kuchezea kutoka [[Marekani]], na mmoja wa washirika wa kubuni kichezeo maarufu cha Tickle Me Elmo, mdoli laini unaocheka na kutetemeka ambao ulikuwa miongoni mwa vichezeo vilivyouzwa sana mwaka 1996. == Maisha ya awali == Hyman alizaliwa tarehe 25 Juni 1947 katika [[New Rochelle, New York]]. Akiwa bado kijana mdogo (pre-teen), alianza kutoa masomo ya kulipia kwa wanafunzi wenzake kuhusu umeme, ambapo masomo matatu ya mwanzo yalikuwa ya bure. Pia alitengeneza kifaa cha kuchezea cha kuruka kinachofanana na roketi kilichotumia sehemu za ndani za mashine ya kufulia.<ref name=Strong>Hogan, Patricia. [[https://www.museumofplay.org/blog/the-path-to-toy-invention-greg-hyman/](https://www.museumofplay.org/blog/the-path-to-toy-invention-greg-hyman/){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} The Path to Toy Invention: Greg Hyman], [[The Strong National Museum of Play]], April 17, 2012. Accessed May 19, 2026.</ref> Baadaye aliacha masomo katika Cornell University katika mwaka wake wa kwanza ili kuzingatia ubunifu wa uvumbuzi wake akiwa nyumbani (basement), ambapo alitengeneza miradi mbalimbali ikiwemo gari linaloelea (hovering bumper car) na kifaa cha kuzuia mafuta kusafirishwa kwa njia isiyo sahihi katika matangi ya magari (anti-siphoning device). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1947|2026}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 0dxhcxrg11fvto727rvj566b6ky8lq8 0 237492 1558710 1548199 2026-05-29T13:11:05Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558710 wikitext text/x-wiki '''Dan Klitsner''' ni mwanzilishi na mkurugenzi wa ubunifu wa kampuni ya kubuni na kutoa leseni za vichezeo iitwayo KID Group LLC. Klitsner amebuni na kuidhinisha (licensing) vichezeo kadhaa vilivyofanikiwa sana sokoni, ikiwemo Bop It,<ref>{{Rejea tovuti|url=[https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?CC=US&NR=6210278&KC=&FT=E&locale=en_EP|title=Espacenet](https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?CC=US&NR=6210278&KC=&FT=E&locale=en_EP|title=Espacenet) Bibliographic data|website=worldwide.espacenet.com|language=en|access-date=2018-01-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=[https://www.theguardian.com/culture/2016/jun/13/how-we-made-bop-it-childrens-games-design|title=How](https://www.theguardian.com/culture/2016/jun/13/how-we-made-bop-it-childrens-games-design|title=How) we made Bop It!|last=Virtue|first=Graeme|date=2016-06-13|website=the Guardian|language=en|access-date=2018-01-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |date=2022-09-27 |title=Talkin' Toys: Celebrating 25 Years of Bop It with Creator Dan Klitsner • The Toy Book |url=[https://toybook.com/talkin-toys-25-years-of-bop-it/](https://toybook.com/talkin-toys-25-years-of-bop-it/) |access-date=2022-10-03 |website=The Toy Book |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Perplexus na Hyper Dash.<ref>{{Rejea habari |last=Buckleitner |first=Warren |date=2007-07-19 |title=Electronically Enhancing the Backyard Running Games of Childhood |language=en-US |work=The New York Times |url=[https://www.nytimes.com/2007/07/19/technology/circuits/19tag.html](https://www.nytimes.com/2007/07/19/technology/circuits/19tag.html) |access-date=2022-09-18 |issn=0361-4331}}</ref> Ubunifu wake umepewa uteuzi na tuzo zaidi ya mara ishirini, zikiwemo Tuzo mbili za dhahabu za IDEA na tuzo nne za “Toy of the Year” kutoka Toy Association. Pia alisaidia kuanzisha kampuni ya QiGo Inc., iliyotumia teknolojia ya USB key kuwezesha miunganisho salama ya intaneti kwa vichezeo vinavyotumika na watoto.<ref name=":1">{{Rejea tovuti|url=[http://engage2012.engagedigital.com/speakers-info/dan-klitsner-co-founder-kid-group-llc/|title=Dan](http://engage2012.engagedigital.com/speakers-info/dan-klitsner-co-founder-kid-group-llc/|title=Dan) Klitsner, Co-founder, KID Group LLC {{!}} Digital Kids Conference - April 25–26, 2012 - Los Angeles, CA|website=engage2012.engagedigital.com|language=en-US|access-date=2018-01-28|url-status=dead|archive-url=[https://web.archive.org/web/20180129004358/http://engage2012.engagedigital.com/speakers-info/dan-klitsner-co-founder-kid-group-llc/|archive-date=29](https://web.archive.org/web/20180129004358/http://engage2012.engagedigital.com/speakers-info/dan-klitsner-co-founder-kid-group-llc/|archive-date=29) January 2018}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|}} [[Jamii:Watu walio hai]] m54u9gvrn0v3j867484xsoh540f0s68 0 237511 1558862 1548123 2026-05-30T00:46:59Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558862 wikitext text/x-wiki '''Hilarie Lindsay''' (18 Aprili 1922 – 5 Mei 2021) alikuwa Hilarie Lindsay mtengenezaji wa vichezeo kutoka [[Australia]] na mwandishi wa hadithi fupi, mashairi, maandishi ya maelekezo, wasifu na aina nyingine za uandishi.<ref name=Who>Lofthouse, Andrea (Comp.). ''Who's Who of Australian Women.'' Methuen Australia, North Ryde, NSW., 1982: pp. 279-280</ref><ref>{{cite book |last1=International Biographical Centre |title=The World Who's who of Women, Volume 9 |date=1988 |publisher=Melrose Press |page=423}}</ref><ref name=Monash>Arnold, John and Morris, Deirdre (Eds.). ''Monash Biographical Dictionary of 20th Century Australia.'' Reed Reference Publishing, Port Melbourne, Vic., 1994: pp. 318-319</ref> Aliwahi kuwa rais wa Toys and Games Manufacturers' Association of Australia pamoja na Society of Women Writers (Australia). Pia aliingizwa katika Australian Toy Association Hall of Fame na National Pioneer Women's Hall of Fame, iliyopo Alice Springs.<ref name=AusToy>{{cite web |title=Hilarie Lindsay |url=[http://austoy.com.au/membership/hall-of-fame](http://austoy.com.au/membership/hall-of-fame) |website=Australian Toy Association Hall of Fame |accessdate=14 October 2018}}</ref><ref name="HallofFame">{{cite web |author1=National Pioneer Women's Hall of Fame, Alice Springs |title=Lindsay, Hilarie |url=[https://pioneerwomen.com.au/collection/herstory-archive/lindsay](https://pioneerwomen.com.au/collection/herstory-archive/lindsay) |website=HerStory Archive }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=LawsonPatron>{{cite web |title=Our Patron Dr Hilarie Lindsay MBE OAM |url=[https://www.henrylawsonfestival.com.au/news/our-patron-hilarie-lindsay](https://www.henrylawsonfestival.com.au/news/our-patron-hilarie-lindsay) |website=Henry Lawson Festival Grenfell |accessdate=14 October 2018 |date=28 May 2016 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kazi yake inayojulikana zaidi, ''The Washerwoman's Dream'', ilikuwa wasifu wa Jane Winifred Steger, ambao ulielezwa na mhakiki mmoja kuwa “unavutia sana kusomeka”;<ref name=dotlit>{{cite web |last1=Ousby |first1=Louise |title=dotlit Book Review: 'Enthrallingly Readable: The Washerwoman's Dream by Hilarie Lindsay' |url=[http://www.dotlit.qut.edu.au/reviews/washerwoman.txt](http://www.dotlit.qut.edu.au/reviews/washerwoman.txt) |website=Dotlit: the online journal of creative writing |accessdate=30 October 2018 |archiveurl=[https://webarchive.nla.gov.au/awa/20030827140000/http://pandora.nla.gov.au/pan/13551/20030828-0000/www.dotlit.qut.edu.au/reviews/washerwoman.txt](https://webarchive.nla.gov.au/awa/20030827140000/http://pandora.nla.gov.au/pan/13551/20030828-0000/www.dotlit.qut.edu.au/reviews/washerwoman.txt) |archivedate=27 August 2003 |date=12 November 2002}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> na baadaye ikawa mojawapo ya kazi maarufu za fasihi nchini Australia. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1922|2021}} [[Jamii:Watu wa Australia]] rivqpwh9sljjnmoh1p12488mwsw0ozd 3 237540 1558757 1548173 2026-05-29T15:31:00Z KonstantinaG07 30187 KonstantinaG07 alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano ya mtumiaji:Animaǂ]] hadi [[Majadiliano ya mtumiaji:Magos Kaladon]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Animaǂ|Animaǂ]]" to "[[Special:CentralAuth/Magos Kaladon|Magos Kaladon]]" 1548173 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 22 Mei 2026 (UTC) 7s4mfuz2n14npd7xfylf7p8duvninob 0 237554 1559063 1548193 2026-05-30T11:45:27Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559063 wikitext text/x-wiki '''Larry D. Nichols''' (27 Desemba 1939 – 20 Julai 2022) alikuwa mbunifu wa mafumbo wa [[Marekani|Kimarekani]]. Alilelewa katika Xenia, [[Ohio]], na alisoma kemia katika Chuo Kikuu cha DePauw kilichopo Greencastle, Indiana, kabla ya kuhamia Massachusetts kujiunga na Shule ya Uzamili ya Harvard. Alijulikana zaidi kwa kubuni mafumbo ya kimitambo, yakiwemo 'The Nichols Cube Puzzle' (1972), ambayo ilikuwa na hati miliki US3655201.<ref name="sp">[[https://patents.google.com/patent/US3655201](https://patents.google.com/patent/US3655201){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Pattern forming puzzle and method with pieces rotatable in groups US 3655201 A]</ref> Aliishi pamoja na mke wake Karen mjini Arlington, Massachusetts kuanzia mwaka 1959. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1939|2022}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] dwl6o614bjm0s5cwscaj0axrscli2yb 0 237558 1558863 1548204 2026-05-30T00:49:08Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558863 wikitext text/x-wiki '''Hilary''' "'''Harry'''" '''Fisher Page''' (20 Agosti 1904 – 24 Juni 1957) alikuwa mtengenezaji wa vinyago [[Uingereza|Mwingereza]] na mvumbuzi wa matofali ya ujenzi yanayoji-lock (Self-Locking Building Bricks), ambayo yalikuwa mtangulizi wa matofali ya [[Lego]]. Alianzisha kampuni ya vinyago ya Kiddicraft. Hilary Fisher Page alikuwa mwanzilishi wa kampuni ya vinyago ya Kiddicraft. == Maisha ya Awali == Hilary "Harry" Fisher Page alizaliwa tarehe 20 Agosti 1904 katika Sanderstead, Uingereza. Alikuwa mtoto wa kwanza wa Samuel Fisher na Lillian Maude Page. Akiwa mtoto, alitengeneza vinyago vyake vya mbao na kuvumbua michezo mbalimbali, akisaidiwa na baba yake ambaye alikuwa akifanya kazi katika biashara ya mbao (lumber trade).<ref>{{cite web | title=Hilary Fisher Page and Kiddicraft | url=[https://www.ornaverum.org/family/waddell-walter-wardlaw/page-kiddicraft.html](https://www.ornaverum.org/family/waddell-walter-wardlaw/page-kiddicraft.html) | website=OrnaVerum | accessdate=22 Mei 2020 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1904|1957}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] l6ltlipbfk2etshayz1i6676866d5bw 0 237590 1558813 1548289 2026-05-29T19:13:24Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558813 wikitext text/x-wiki '''Frances Lasker Brody''' (1916–2009) alikuwa mtetezi wa sanaa, mkusanyaji wa kazi za sanaa, na mfadhili kutoka [[Marekani]] ambaye alichangia kwa kiasi kikubwa maendeleo ya maisha ya kitamaduni ya Los Angeles. Alikuwa mmoja wa wafadhili waanzilishi wa Los Angeles County Museum of Art (LACMA), na baadaye alihusika kama msaidizi muhimu na mlezi wa Huntington Library, Art Collections and Gardens.<ref name="LaTimesObit">{{Citation | last = Woo | first = Elaine | title = Frances Lasker Brody, 1916 - 2009 | newspaper = Los Angeles Times | date = 18 Novemba 2009 | url = [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-nov-18-me-frances-brody18-story.html](https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-nov-18-me-frances-brody18-story.html) | access-date = 10 Juni 2010 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1916|2009}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] lr9s0svtc1mo2y5k5c8p3p3gyz3c1b7 0 237592 1558907 1548571 2026-05-30T03:51:55Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558907 wikitext text/x-wiki '''Janet May Buchanan''' (1866 – 8 Agosti 1912) alikuwa mtaalamu wa Misri ya kale (Egyptologist) kutoka [[Uskoti|Scotland]]. Juhudi zake za kukusanya vitu vya kale vya Misri zilichangia kwa kiasi kikubwa makusanyo ya Makumbusho ya Glasgow, ambapo takribani robo moja ya vitu vya kale vya Misri vilivyomo katika makusanyo hayo vinatokana na mchango wake.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Janet May Buchanan Scotland's forgotten heroine of Egyptology {{!}} Artefacts of Excavation|url=[http://egyptartefacts.griffith.ox.ac.uk/janet-may-buchanan-scotlands-forgotten-heroine-egyptology|access-date=10](http://egyptartefacts.griffith.ox.ac.uk/janet-may-buchanan-scotlands-forgotten-heroine-egyptology|access-date=10) Septemba 2020|website=egyptartefacts.griffith.ox.ac.uk}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1866|1912}} [[Jamii:Watu wa Uskoti]] 74jkku1meb22wdd787jxtbfop7w476z 0 237599 1558930 1548303 2026-05-30T05:55:11Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558930 wikitext text/x-wiki '''John Norris Hewett''' (takriban 1745 – 22 Desemba 1790; alizaliwa kama '''John Norris Fisher'''; majina mengine baada ya ndoa ni '''Gordon''' na '''Storr''') alikuwa mkusanyaji wa sanaa na msanii wa kujifundisha kutoka [[Uingereza]].<ref name="pastellists">{{cite web |url=[http://www.pastellists.com/Articles/Hewett.pdf](http://www.pastellists.com/Articles/Hewett.pdf) |title=Hewett, Mrs John, ''née'' John Norris Fisher |website=Dictionary of Pastellists Before 1800 |first=Neil |last=Jeffares |date=16 Juni 2023 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="wordpress">{{cite web |url=[https://neiljeffares.wordpress.com/2016/10/19/john-norris-hewett-a-singular-woman/](https://neiljeffares.wordpress.com/2016/10/19/john-norris-hewett-a-singular-woman/) |title=John Norris Hewett, a singular woman |date=19 Oktoba 2016 |first=Neil |last=Jeffares |website=Neil Jeffares [Blog] |publisher=wordpress.com |accessdate=28 Agosti 2017 }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1745|1790}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] pnhncexnfwyi04kt1amhd8lzvzwsgje 0 237608 1558852 1548567 2026-05-29T23:50:49Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558852 wikitext text/x-wiki '''Henrietta Antonia Clive, Countess wa Powis''' (née Herbert; 3 Septemba 1758 – 3 Juni 1830) alikuwa mwandishi, mkusanyaji wa madini (mineral collector), na mtaalamu wa mimea ([[botany|botanist]]) kutoka [[Uingereza]]. Ukaaji wake nchini India, alipokuwa mume wake akiwa Gavana wa Madras, ulimhamasisha sana katika shughuli zake zote tatu za uandishi, ukusanyaji wa madini, na utafiti wa mimea.<ref>{{Rejea tovuti |title=CLIVE, HENRIETTA ANTONIA (1758 - 1830), traveller and scientific collector {{!}} Dictionary of Welsh Biography |url=[https://biography.wales/article/s12-CLIV-ANT-1758](https://biography.wales/article/s12-CLIV-ANT-1758) |access-date=1 Julai 2024 |website=biography.wales |language=en }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1758|1830}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 32txdonj9bucd3a7k1xyee6kr3q1xn8 0 237612 1558777 1548328 2026-05-29T16:35:44Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558777 wikitext text/x-wiki '''Ellen G. K. Rubin''' ni mkusanyaji wa vitabu vya aina ya pop-up na vitabu vinavyohamishika (movable books) kutoka [[Marekani]], anayejulikana kwa jina la utani '''“Popuplady”'''. Anajulikana zaidi kwa mkusanyiko wake wa zaidi ya vitabu 12,000, ukiwemo zaidi ya 1,000 vilivyotengenezwa na mhandisi wa karatasi kutoka Jamhuri ya Czech Vojtěch Kubašta, pamoja na kazi zake za utafiti na mihadhara kuhusu historia ya vitabu vya pop-up na movable books.<ref name="Atlas Obscura">{{cite web |last1=Philip |first1=Lizzie |title=A Visit With the Popuplady |url=[https://www.atlasobscura.com/articles/see-the-popuplady-collection](https://www.atlasobscura.com/articles/see-the-popuplady-collection) |website=Atlas Obscura |access-date=17 Januari 2021 |language=en |date=26 Julai 2018 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Toy Tales">{{cite web |title=Collector Spotlight: Ellen G. K. Rubin |url=[https://toytales.ca/collector-spotlight-ellen-g-k-rubin/](https://toytales.ca/collector-spotlight-ellen-g-k-rubin/) |website=Toy Tales |access-date=17 Januari 2021 |date=26 Oktoba 2018 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] jqc2akxic7za8k4lw3zeyg4bx6qfsdu 0 237753 1559061 1549014 2026-05-30T11:40:17Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559061 wikitext text/x-wiki '''Lana Turner''' (alizaliwa takriban mwaka 1950) ni mshauri wa mitindo wa [[Marekani]] na mkusanyaji kutoka Harlem. Anatambulika kwa mkusanyiko wake wa mavazi ya zamani (vintage clothing) unaojumuisha zaidi ya kofia 500. Turner ameonekana katika kazi mbalimbali za wapiga picha, wanablogu na wahariri wa masuala ya mitindo. == Kazi == Turner aliwahi kufanya kazi katika sekta za biashara ya nyumba na sanaa. Mavazi yake ya kila siku kazini yalielezwa kuwa ya “mapambo mengi” na karibu kila mara yalihusisha toque (aina ya kofia).<ref name=":0">{{Cite magazine|last=Syme|first=Rachel|title=The Sunday Styles of Lana Turner, a Harlem Fashion Icon|url=[https://www.newyorker.com/culture/photo-booth/the-sunday-styles-of-lana-turner-a-harlem-fashion-icon|access-date=2020-07-15|magazine=The](https://www.newyorker.com/culture/photo-booth/the-sunday-styles-of-lana-turner-a-harlem-fashion-icon|access-date=2020-07-15|magazine=The) New Yorker|date=11 March 2018|language=en-us}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mkusanyiko wake wa mavazi ya zamani unajumuisha zaidi ya kofia 500.<ref name=":1">{{Rejea tovuti|last=Bobb|first=Brooke|title=For Harlem Fashion Icon Lana Turner, Dressing Up for Sunday Service Means Vintage Yves Saint Laurent|url=[https://www.vogue.com/article/dario-calmese-lana-turner-vintage-amongst-friends|access-date=2020-07-15|website=Vogue|date=16](https://www.vogue.com/article/dario-calmese-lana-turner-vintage-amongst-friends|access-date=2020-07-15|website=Vogue|date=16) February 2018|language=en-us}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mitindo yake imekuwa kivutio kwa wapiga picha, wanablogu na wahariri wa masuala ya mitindo.<ref name=":1" /> Turner alikuwa mmoja wa watu waliompa msukumo mpiga picha wa mitaani Bill Cunningham. Mwaka 2015, msanii Dario Calmese alimjumuisha Turner pamoja na mkusanyiko wake katika maonesho maalumu yaliyofanyika katika Projects+Gallery huko St. Louis.<ref name=":1" /><ref>{{Rejea tovuti|title=Inside the Legendary Wardrobe of Harlem Style Icon Lana Turner|url=[https://www.wmagazine.com/gallery/lana-turner-harlem-church/|access-date=2020-07-15|website=W](https://www.wmagazine.com/gallery/lana-turner-harlem-church/|access-date=2020-07-15|website=W) Magazine {{!}} Women's Fashion & Celebrity News|date=19 March 2018|language=en-US}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1950|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] iqiphq31ntepx0moqq19q1ya2nwxw3c 0 237757 1558925 1548681 2026-05-30T05:29:14Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558925 wikitext text/x-wiki '''Joseph Lawrence Abreu''' (24 Mei 1913 – 17 Machi 1993) alikuwa mchezaji wa [[Marekani]] wa Major League Baseball aliyecheza nafasi ya infielder. Alicheza misimu tisa katika mchezo wa kulipwa wa [[baseball]], ukiwemo msimu mmoja katika ligi kuu ya Major League Baseball. Pia alihudumu katika United States Navy wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia.<ref>{{cite web |url=[http://www.baseballinwartime.com/navy.htm](http://www.baseballinwartime.com/navy.htm) |title=Major League Players in US Navy |work=Baseball in Wartime |publisher=baseballinwartime.com |access-date=February 21, 2010 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Maisha na kazi == Joseph Abreu alizaliwa tarehe 24 Mei 1913 nchini Marekani. Alijulikana kwa uwezo wake wa kucheza nafasi mbalimbali za ulinzi katika baseball, hasa kama infielder. Katika taaluma yake ya baseball ya kulipwa, alicheza kwa misimu tisa, ingawa alitumia msimu mmoja pekee katika kiwango cha juu cha Major League Baseball. Mbali na michezo, Abreu alihudumu katika Jeshi la Wanamaji la Marekani (United States Navy) wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, kama walivyofanya wanamichezo wengi wa Marekani katika kipindi hicho.<ref>{{cite web |url=[http://www.baseballinwartime.com/navy.htm](http://www.baseballinwartime.com/navy.htm) |title=Major League Players in US Navy |work=Baseball in Wartime |publisher=baseballinwartime.com |access-date=February 21, 2010 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Baada ya kumaliza taaluma yake ya baseball, alibaki akikumbukwa kama mmoja wa wachezaji waliounganisha michezo na huduma ya kijeshi katika kipindi muhimu cha historia ya dunia. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1913|1993}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 7sxh8fuktjx915lln3yufh62rtacs5s 0 237758 1558849 1549017 2026-05-29T23:27:51Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558849 wikitext text/x-wiki '''Hassan Abujihaad''' (alizaliwa kama '''Paul R. Hall'''; [[Phoenix, Arizona]], 1976<ref name=JAILED>[[http://www.indeonline.com/index.php?ID=14955](http://www.indeonline.com/index.php?ID=14955){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Sailor jailed for supporting terrorism], Independentonline.com; ilifikiwa Mei 5, 2015.</ref>) alikuwa mwanamaji katika jeshi la [[Marekani]] ambaye alipatikana na hatia ya kuunga mkono ugaidi. Kisha [[kusilimu]], Abujihaad alipatikana na hatia ya kufichua mahali zilipo meli za Jeshi la Wanamaji la Marekani na udhaifu wake kupitia jukwaa la mtandaoni mnamo Aprili 2001, akiwa akihudumu kama mtaalamu wa mawasiliano ya meli (signalman) ndani ya meli ya kivita USS ''Benfold''.<ref name=JAILED/> == Maisha na kesi == Akiwa bado katika huduma ya kijeshi, Abujihaad alituhumiwa kwa kutoa taarifa nyeti kuhusu shughuli za Jeshi la Wanamaji la Marekani kupitia mtandao. Uchunguzi uliofuata ulisababisha kukamatwa kwake na hatimaye kuhukumiwa kwa makosa yanayohusiana na kusaidia shughuli za kigaidi. Kesi yake ilivuta umakini wa vyombo vya habari nchini Marekani kutokana na mazingira yake kuwa mwanajeshi wa majini aliyefanya vitendo vilivyohusishwa na ulinzi wa taifa. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1976|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] kbfmyzf1hq0ttlnvs76so8p4bi2bi3x 0 237767 1558921 1548950 2026-05-30T05:05:53Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558921 wikitext text/x-wiki '''Jim Alexander''' (alizaliwa 7 Agosti 1935) ni mpiga picha wa [[Marekani]] wa aina ya picha za uhalisia (documentary photographer), mpiga picha wa habari (photojournalist), mwanaharakati (activist), na mwalimu. Anajulikana zaidi kwa kutumia mbinu ya “mshiriki-mtazamaji (participant observer)” na kwa kazi zake za kupiga picha zinazohusu haki za binadamu pamoja na utamaduni wa watu weusi. == Maisha na kazi == Alexander alijijengea sifa kupitia mbinu yake ya kipekee ya uandishi wa picha ambapo hakubaki kama mtazamaji tu, bali alijihusisha moja kwa moja na jamii alizozichunguza ili kunasa maisha yao kwa ukaribu na uhalisia zaidi. Mbinu hii ilimsaidia kuunda picha zenye nguvu zinazowakilisha uzoefu wa kila siku wa watu waliokuwa katika harakati za kijamii na kitamaduni. Kazi zake zimejikita zaidi katika masuala ya haki za binadamu, maisha ya Wamarekani weusi, na harakati za kijamii nchini Marekani. Kupitia picha zake, alichangia kuelimisha umma kuhusu changamoto na mafanikio ya jamii mbalimbali. Pia alifanya kazi kama mwalimu, akifundisha kuhusu upigaji picha na uandishi wa picha, na kuhamasisha vizazi vipya vya wapiga picha kutumia sanaa kama chombo cha mabadiliko ya kijamii.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=[http://www.thehistorymakers.org/biography/jim-alexander-41|title=Jim](http://www.thehistorymakers.org/biography/jim-alexander-41|title=Jim) Alexander {{!}} The HistoryMakers|website=[www.thehistorymakers.org|access-date=22](http://www.thehistorymakers.org|access-date=22) Mei 2026}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1935|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] flu3l5ffu8l4b9enivpuwouelzbn307 0 237775 1558831 1548892 2026-05-29T20:39:19Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558831 wikitext text/x-wiki '''George Reggie''' “'''Little George'''” '''Amick'''<ref>{{Rejea tovuti |title=George Amick |url=[http://www.champcarstats.com/drivers/AmickGeorge.htm](http://www.champcarstats.com/drivers/AmickGeorge.htm) |access-date=2023-06-06 |website=[www.champcarstats.com](http://www.champcarstats.com) }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (24 Oktoba 1924 – 4 Aprili 1959) alikuwa dereva wa Marekani wa magari ya mashindano (racecar driver), aliyehusika zaidi katika mashindano ya American National Championship. Alifariki katika ajali ya mbio wakati wa mashindano ya USAC ya maili 100 (takriban {{Convert|100|mi|km|adj=on}}) yaliyofanyika katika Daytona International Speedway.<ref name="National Midget">{{cite press release|title=Plaque|publisher=[[National Midget Auto Racing Hall of Fame]]|year=2009}}</ref> == Maisha na kazi == Amick alijijengea jina katika ulimwengu wa motorsport ya Marekani kwa uwezo wake katika mashindano ya magari ya kasi. Alihusishwa na mbio za kitaifa za Championship Car racing, ambazo zilikuwa miongoni mwa mashindano makubwa ya magari Marekani katika miaka ya 1950. Kifo chake kilitokea akiwa bado katika kilele cha kazi yake ya mbio, na kilitambuliwa kama mojawapo ya ajali za mapema zilizowahi kutokea katika historia ya Daytona International Speedway. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1924|1959}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] rxhj5fcdpib0s09tihe8zw4smbrbz8j 0 237788 1558911 1548924 2026-05-30T04:07:02Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558911 wikitext text/x-wiki '''Javad Fakoori''' ({{5 Februari 1938<ref>{{Rejea tovuti |date=8 May 1962 |title=JAVAD FAKOURI |url=https://scontent-iad3-2.xx.fbcdn.net/v/t39.30808-6/490774265_3972501719654269_4408104240624344560_n.jpg?_nc_cat=111&ccb=1-7&_nc_sid=0327a3&_nc_ohc=8UWxtbCNSdoQ7kNvwGBNKKc&_nc_oc=AdnXQHAKDthuDkzs6lWjjuZTwvItSuWXp3KWHZZE_9T67aDykS0vTXYC0rx2Xf3G4s1L6Xo7GN_50fdJlIIQkO21&_nc_zt=23&_nc_ht=scontent-iad3-2.xx&_nc_gid=dBePEYfqOnXoBCYxrDUVig&_nc_ss=8&oh=00_AfsAaJGYbpvEWO8QehuwRYfXmBn2-daQLdY2o12isns1Pw&oe=69A86CE0 |publisher=[[United States Department of Defense]] }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> – 29 Septemba 1981) alikuwa [[Kanali]] wa jeshi la [[Irani|Iran]] aliyehudumu kama [[Wizara ya Ulinzi na Lojistiki ya Vikosi vya Ulinzi (Iran)|Waziri wa Ulinzi wa Iran]] kuanzia Septemba 1980 hadi Agosti 1981. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1938|1981}} [[Jamii:Watu wa Iran]] [[Jamii:Historia ya Iran]] hmgupj0f1nj7kxgmk020630m0e3hxrb 0 237794 1558903 1549029 2026-05-30T03:34:01Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558903 wikitext text/x-wiki '''James Wesley Ashby''' (2 Aprili 1944 – 1 Juni 1967) alikuwa msaidizi wa afya wa Jeshi la Wanamaji la [[Marekani]] (United States Navy) mwenye cheo cha Afisa wa huduma ya afya wa kijeshi ambaye baada ya kifo chake alitunukiwa medali ya Navy Cross, ambayo ni tuzo ya pili kwa juu ya ujasiri vitani katika Jeshi la Wanamaji la Marekani. Alitunukiwa tuzo hiyo kutokana na matendo yake wakati wa [[Vita vya Vietnam]]. Aliuawa akiwa anawasaidia wanajeshi wa Jeshi la Wanamaji la Marekani (Marines) waliojeruhiwa chini ya mashambulizi ya adui.<ref name="virtualwall">{{cite web |title=The Virtual Wall – James W. Ashby |url=[https://www.virtualwall.org/da/AshbyJW01a.htm](https://www.virtualwall.org/da/AshbyJW01a.htm) |access-date=2025-06-28 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1944|1967}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] li1kf3aeedspkaulwmf79ojt9w3ykh9 0 237825 1558866 1548770 2026-05-30T01:15:56Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558866 wikitext text/x-wiki '''Holaku Rambod''' (10 Novemba 1919<ref>[https://www.google.com/search?q=%D9%87%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%88+%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%AF+%DB%B1%DB%B0+%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1+%DB%B1%DB%B9%DB%B1%DB%B9&client=ms-android-samsung&prmd=vibn&sxsrf=APwXEdc1bEf_LvaXe1zdUGQ14YyYKGBYgw:1680380372962&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=2ahUKEwjT3N7ZwIn-AhVc_7sIHZPnBHUQ_AUoA3oECAIQAw&biw=412&bih=652&dpr=2.63 هلاکو رامبد ۱۰ نوامبر ۱۹۱۹] Google Search</ref> – 22 Aprili 2007<ref name=":0">{{cite web | url=https://historydocuments.ir/?page=post&id=3349 | title=مرکز بررسی اسناد تاریخی | accessdate=2026-05-23 | archive-date=2025-08-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250815181610/https://historydocuments.ir/?page=post&id=3349 | url-status=dead }}</ref>) alikuwa mwanasiasa wa [[Iran]] na mbunge wa [[Bunge la Iran]] kuanzia kipindi cha 19 hadi cha 24 cha bunge hilo. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1919|2007}} [[Jamii:Watu wa Iran]] [[Jamii:Historia ya Iran]] ess14rgpojjm6ecjk333g5fa457t82b 0 237856 1558928 1548826 2026-05-30T05:44:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558928 wikitext text/x-wiki '''John F. Auer''' (1866 – 28 Machi 1951) alikuwa baharia katika [[Marekani|United States]] Navy ambaye alikuwa miongoni mwa watu 193 waliotunukiwa Medal of Honor kwa matukio yasiyohusisha mapigano.<ref>[[http://www.homeofheroes.com/moh/war/1_a_main.html](http://www.homeofheroes.com/moh/war/1_a_main.html)] The Hall of Heroes; accessed December 6, 2009.</ref> Utaratibu huo wa utoaji wa tuzo kwa matukio yasiyo ya kivita baadaye ulisitishwa kisheria. Pia alikuwa mmoja wa watu 3,449 pekee waliowahi kupokea tuzo hiyo.<ref>[[http://www.cmohs.org/medal-statistics.php](http://www.cmohs.org/medal-statistics.php){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Congressional Medal of Honor Society Statistics], Page; accessed December 6, 2009</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1866|1951}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 30oukp3x5x0l5hm96jrubimdi9rqrmo 0 237863 1558894 1548914 2026-05-30T03:13:35Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558894 wikitext text/x-wiki '''Jack Francis Avina'''<ref>{{Rejea tovuti|url=[https://www.californiabirthindex.org/birth/jack_francis_avina_born_1929_1256451|title=Jack](https://www.californiabirthindex.org/birth/jack_francis_avina_born_1929_1256451|title=Jack) Francis Avina was born on January 30, 1929 in Madera County, California|website=californiabirthindex.org|publisher=[[California Birth Index]]|access-date=May 22, 2020}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (30 Januari 1929 – 4 Oktoba 2018) alikuwa kocha wa mpira wa kikapu wa vyuo vikuu kutoka [[Marekani]], anayejulikana kwa kazi yake kama kocha mkuu wa timu ya NCAA Division I katika University of Portland, ambapo alihudumu kwa misimu 17. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1929|2018}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] intqdc34c0jatec1oyiexb0dyutsk1z 0 237974 1559059 1549058 2026-05-30T11:27:10Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559059 wikitext text/x-wiki '''Lacy J. Banks''' (Agosti 11, 1943 – Machi 21, 2012) alikuwa mwandishi wa habari za michezo kutoka [[Marekani]] aliyefanya kazi katika gazeti la ''Chicago Sun-Times'' kuanzia mwaka 1972 hadi kifo chake. Alikuwa mwandishi wa kwanza mwenye asili ya Kiafrika kuandika habari za michezo katika gazeti hilo. Banks aliandika zaidi kuhusu National Basketball Association (NBA) na timu ya [[Chicago Bulls]].<ref>"[[http://aol.sportingnews.com/nba/story/2012-03-22/lacy-banks-dies-chicago-sun-times-nba-writer](http://aol.sportingnews.com/nba/story/2012-03-22/lacy-banks-dies-chicago-sun-times-nba-writer){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Chicago Sun-Times NBA writer Lacy Banks dies at 68]". ''Sporting News''. Machi 22, 2012. Retrieved on Machi 22, 2012.</ref><ref>J.A. Adande. [[https://www.espn.com/blog/truehoop/post/_/id/39264/farewell-to-lacy-banks](https://www.espn.com/blog/truehoop/post/_/id/39264/farewell-to-lacy-banks) "Farewell to Lacy Banks"]. ESPN.com. Machi 22, 2012. Retrieved on Machi 22, 2012.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1943|2012}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 235a18s7x77v7bpolf14zkxkn590swg 0 238351 1558851 1549902 2026-05-29T23:33:47Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558851 wikitext text/x-wiki '''Hassan Shalchian''' (1910 mjini [[Tehran]] - 2000 mjini Tehran<ref>{{Rejea tovuti |url=http://rasekhoon.net/mashahir/show/596652/%20%D8%B4%D8%A7%D9%84%DA%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%8C%20%D8%AD%D8%B3%D9%86/ |title=شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران |access-date=2022-06-17 |archive-date=2016-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002060628/http://rasekhoon.net/mashahir/show/596652/%20%D8%B4%D8%A7%D9%84%DA%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%8C%20%D8%AD%D8%B3%D9%86/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://donya-e-eqtesad.com/news/648998 دولت‌های پایدار هویدا]</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/95732 |title=تصمیم قانونی دائر به ابراز رأی اعتماد به دولت جناب آقای امیرعباس هویدا نخست‌وزیر |access-date=2022-06-17 |archive-date=2022-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173059/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/95732 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gozarestan.ir/show.php?id=966 |title=اسامی کابینه دولت ارتشبد ازهاری |accessdate=2026-05-24 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401224527/http://gozarestan.ir/show.php?id=966 |url-status=dead }}</ref>) alikuwa mwanasiasa wa [[Irani|Iran]], aliyehudumu kama [[Wizara ya Njia na Maendeleo ya Miji|Waziri wa Njia na Usafirishaji]] kuanzia tarehe 22 Novemba 1978 hadi 31 Desemba 1978. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1910|2000}} [[Jamii:Watu wa Iran]] [[Jamii:Historia ya Iran]] e0r1ao96ipof65zb6i52su28dzue7n8 1558915 1558851 2026-05-30T04:43:12Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558915 wikitext text/x-wiki '''Hassan Shalchian''' (1910 mjini [[Tehran]] - 2000 mjini Tehran<ref>{{Rejea tovuti |url=http://rasekhoon.net/mashahir/show/596652/%20%D8%B4%D8%A7%D9%84%DA%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%8C%20%D8%AD%D8%B3%D9%86/ |title=شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران |access-date=2022-06-17 |archive-date=2016-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002060628/http://rasekhoon.net/mashahir/show/596652/%20%D8%B4%D8%A7%D9%84%DA%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%8C%20%D8%AD%D8%B3%D9%86/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://donya-e-eqtesad.com/news/648998 دولت‌های پایدار هویدا]</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/95732 |title=تصمیم قانونی دائر به ابراز رأی اعتماد به دولت جناب آقای امیرعباس هویدا نخست‌وزیر |access-date=2022-06-17 |archive-date=2022-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173059/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/95732 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://gozarestan.ir/show.php?id=966 |title=اسامی کابینه دولت ارتشبد ازهاری |accessdate=2026-05-24 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401224527/http://gozarestan.ir/show.php?id=966 |url-status=dead }}</ref>) alikuwa mwanasiasa wa [[Irani|Iran]], aliyehudumu kama [[Wizara ya Njia na Maendeleo ya Miji|Waziri wa Njia na Usafirishaji]] kuanzia tarehe 22 Novemba 1978 hadi 31 Desemba 1978. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1910|2000}} [[Jamii:Watu wa Iran]] [[Jamii:Historia ya Iran]] evc0fk4yaz0b8rqkntxggdc1za3a72r 0 239045 1558898 1551019 2026-05-30T03:21:53Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558898 wikitext text/x-wiki '''Jacqueline Penge Sanganyoi''' ni [[mwanasiasa]] kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya [[Kongo]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Jacqueline Penge Sanganyoi – Primature|url=https://www.primature.cd/public/people/jacqueline-penge-sanganyoi/|work=www.primature.cd|accessdate=2026-05-26|language=fr-FR|author=Primature.CD|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507083221/https://www.primature.cd/public/people/jacqueline-penge-sanganyoi/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Watu walio hai]] 4h0qp3n3qm3csrv2e1j63v04b6lcy0d 0 239058 1558821 1553712 2026-05-29T19:44:32Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558821 wikitext text/x-wiki '''Freddy Kita Pukusu''' ni [[mwanasiasa]] wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya [[Kongo]]. Mwaka 2019 aliteuliwa kuwa Naibu Waziri wa Mipango wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo chini ya serikali ya Sylvestre Ilunga Ilunkamba, ambayo ilidumu kuanzia Septemba 2019 hadi Aprili 2021. Pia ni mbunge wa bunge la taifa.<ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo announces 65-strong cabinet under Tshisekedi’s administration - Political Analysis South Africa|url=https://www.politicalanalysis.co.za/democratic-republic-of-congo-announces-65-strong-cabinet-under-tshisekedis-administration/|work=www.politicalanalysis.co.za|accessdate=2026-05-26|language=en-ZA|author=Marina|archive-date=2024-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229203413/https://www.politicalanalysis.co.za/democratic-republic-of-congo-announces-65-strong-cabinet-under-tshisekedis-administration/|url-status=dead}}</ref> Yeye ni mwanachama wa chama cha Union for Democracy and Social Progress. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} qvx55izxi1foj9w6s0hihr04e3n4ycl 0 239068 1558935 1553743 2026-05-30T06:18:06Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558935 wikitext text/x-wiki '''Joseph Dandridge''' ([[Januari]] [[1665]] huko Winslow, Buckinghamshire – [[Desemba 23]], [[1747]] huko [[London]]<ref>{{Rejea kitabu | url=https://books.google.com/books?id=thmPzIltAV8C&q=%22Joseph+Dandridge%22++&pg=PP11 | title=Dictionary of British and Irish Botanists and Horticulturists Including plant collectors, flower painters and garden designers| isbn=9780850668438| last1=Desmond| first1=Ray| date=1994-02-25}}</ref>), alikuwa [[mchoraji]] picha wa historia ya asili, [[mwanasayansi]] wa asili wa kujifundisha aliyebobea katika [[entomolojia]]<ref name="google">{{cite book|title=George Edwards: The Bedell and His Birds|author=Mason, A.S.|date=1992|publisher=Royal College of Physicians|isbn=9781873240489|url=https://books.google.com/books?id=UjQYrxdHFp0C&pg=PA30|page=30|accessdate=2017-03-09}}</ref>, na mhusika mkuu katika Society of Aurelians ambapo alikuwa mwanachama mwanzilishi kutoka nchini [[Uingereza]]. Anachukuliwa kuwa mmoja wa watangulizi wa uchoraji picha wa wadudu nchini Uingereza.<ref name="milon">{{cite web|url=http://milon.g.co.il/targum/Aurelian%20(entomology)|publisher=milon.g.co.il|title=Aurelian (entomology) – מילון G|accessdate=2017-03-09|archive-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312035104/http://milon.g.co.il/targum/Aurelian%20(entomology)|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wachoraji wa Uingereza]] [[Jamii:Wanasayansi wa Uingereza]] [[Jamii:Waliozaliwa 1665]] [[Jamii:Waliofariki 1747]] jk21i6jfvyvxydt06tc2dnal5x5rt54 0 239079 1558801 1553709 2026-05-29T17:50:45Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558801 wikitext text/x-wiki '''Eugène Diomi Ndongala Nzomambu''' (amezaliwa 1962) ni [[mwanasiasa]] kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya [[Kongo]]. Aliwahi kuwa mbunge na Naibu Waziri wa Uchumi na Fedha katika serikali ya Rais Mobutu Sese Seko.<ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo: Civil liberties denied: Appeal cases - Amnesty International|url=http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAFR620081998?open&of=ENG-394|work=web.amnesty.org|accessdate=2026-05-26|author=Amnesty International, International Secretariat|archive-date=2006-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060527065911/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAFR620081998?open&of=ENG-394|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Waliozaliwa 1962]] [[Jamii:Watu walio hai]] hs37xlbyo2657tqfrjnopas7x9w2yws 0 239083 1558931 1553739 2026-05-30T05:55:12Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558931 wikitext text/x-wiki '''John Ntumba''' ni [[mwanasiasa]] wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya [[Kongo]]. Mwaka 2019 aliteuliwa kuwa Waziri wa Mafunzo ya Kitaaluma, Sanaa na Ufundi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo chini ya serikali ya Sylvestre Ilunga Ilunkamba, iliyodumu kuanzia Septemba 2019 hadi Aprili 2021. Pia ni mbunge wa bunge la taifa.<ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic Republic of Congo announces 65-strong cabinet under Tshisekedi’s administration - Political Analysis South Africa|url=https://www.politicalanalysis.co.za/democratic-republic-of-congo-announces-65-strong-cabinet-under-tshisekedis-administration/|work=www.politicalanalysis.co.za|accessdate=2026-05-26|language=en-ZA|author=Marina|archive-date=2024-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229203413/https://www.politicalanalysis.co.za/democratic-republic-of-congo-announces-65-strong-cabinet-under-tshisekedis-administration/|url-status=dead}}</ref> Yeye ni mwanachama wa chama cha Union for Democracy and Social Progress. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} 4ujvnifjjzm0iwsesi1a0nlwt7za9qe 0 239174 1558716 1553703 2026-05-29T13:38:55Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558716 wikitext text/x-wiki '''David Walter Marsh''' ni [[mwanasiasa]] wa Afrika Kusini ambaye aliwakilisha [[chama]] cha African National Congress (ANC) katika [[Bunge]] la Kitaifa wakati wa Bunge la kwanza la kidemokrasia. Hakuchaguliwa mwanzoni katika [[uchaguzi]]<ref>{{Rejea tovuti|title=SOUTH AFRICA: CAMPAIGN AND ELECTION REPORT APRIL 26 ...|url=https://www.yumpu.com/en/document/read/13429370/south-africa-campaign-and-election-report-april-26-|work=yumpu.com|accessdate=2026-05-27|language=en|author=Yumpu.com}}</ref> mkuu wa mwaka 1994 lakini alijiunga na bunge hilo wakati wa muhula wa kutunga sheria, akijaza nafasi iliyoachwa wazi. <ref>{{Rejea tovuti|title=National Assembly - Members|url=http://www.parliament.gov.za/mps/mps.html|work=www.parliament.gov.za|accessdate=2026-05-27|author=ANC Input|archive-date=1998-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/19980628034746/http://www.parliament.gov.za/mps/mps.html|url-status=dead}}</ref>Hakugombea tena uchaguzi mnamo mwaka 1999. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] 3mdcn11mydk94r3toh1mxkzgzqyptop 0 239217 1558834 1551748 2026-05-29T20:49:59Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558834 wikitext text/x-wiki '''George Samuel Elgood''' ([[Februari 26]], [[1851]] – [[Oktoba 21]], [[1943]]) alikuwa [[msanii]] na [[mchoraji]] picha wa [[Uingereza]]<ref>*[http://www.le.ac.uk/lahs/downloads/AnnRepPagesfromsmvolumeXXV-2.pdf Biography] (Leicester archaeological society annual report, 1948).</ref><ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060704024220/http://leicesterchronicler.com/elgood.htm Elgood Biography]}} (''Leicester Chronicler'')</ref><ref>[http://www.kentarchaeology.org.uk/Research/Pub/ArchCant/Vol.058%20-%201945/12/91.htm Elgood biography] {{Wayback|url=http://www.kentarchaeology.org.uk/Research/Pub/ArchCant/Vol.058%20-%201945/12/91.htm |date=20200718051638 }} (Kent Archaeological Society)</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wachoraji wa Uingereza]] [[Jamii:Waliozaliwa 1851]] [[Jamii:Waliofariki 1943]] so3c9pw9c4utm587qwf1gr3kfbfwt27 0 239301 1558725 1552692 2026-05-29T14:01:41Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558725 wikitext text/x-wiki '''Deng Deng Akuei,''' anayejulikana pia kama Deng Manyuom, ni [[mwanasiasa]] wa [[Sudan Kusini|South Sudan.]] Amehudumu kama Gavana wa Jimbo la Aweil East State tangu 24 Desemba 2015. Yeye alikuwa gavana wa kwanza wa jimbo hilo, ambalo liliundwa na Rais Salva Kiir Mayardit tarehe 2 Oktoba 2015.<ref>{{Citation|title=Kiir and Makuei want 28 states in S Sudan {{!}} Radio Tamazuj|url=https://radiotamazuj.org/en/article/kiir-and-makuei-want-28-states-s-sudan|language=en|access-date=2026-05-27|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183221/https://radiotamazuj.org/en/article/kiir-and-makuei-want-28-states-s-sudan|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Sudan Kusini]] [[Jamii:Watu walio hai]] 1ykzs7jah9nbvj4jsq6bo371ropxcnh 0 239356 1558909 1553736 2026-05-30T03:54:59Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558909 wikitext text/x-wiki '''''Jangi Jollof''''' ni filamu ya nchini [[Gambia]] ya mwaka 2018 iliyohamasishwa na kitabu cha kumbukumbu za maisha kilichoandikwa na Momodou Sabally, aliyekuwa Katibu Mkuu na Waziri wa Masuala ya Rais nchini Gambia. Filamu hii inafuatilia simulizi ya maisha ya Sabally, na mapambano aliyopitia ili kufanikiwa maishani. Filamu hii ilitayarishwa na kuongozwa na Bakary Sonko.<ref>{{Citation|title=Movie: Former Gambian SG sets to Launch “Jangi Jollof”|date=2018-06-20|url=https://theuprightgm.wordpress.com/2018/06/20/movie-former-gambian-sg-sets-to-launch-jangi-jollof/|work=The Upright|language=en-US|access-date=2026-05-27|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007130847/https://theuprightgm.wordpress.com/2018/06/20/movie-former-gambian-sg-sets-to-launch-jangi-jollof/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=News {{!}} GunjurOnline {{!}} Latest news from Gunjur and The Gambia|url=https://www.gunjuronline.com/blog/2018/07/04/momodou-sabally-launches-his-first-movie-jangi-jollof|work=News {{!}} GunjurOnline {{!}} Latest news from Gunjur and The Gambia|accessdate=2026-05-27|language=en|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007130855/https://www.gunjuronline.com/blog/2018/07/04/momodou-sabally-launches-his-first-movie-jangi-jollof|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Sabally Launches First Movie Jangi Jollof – The Standard Newspaper {{!}} Gambia|url=https://standard.gm/sabally-launches-first-movie-jangi-jollof/|date=2018-07-04|accessdate=2026-05-27|language=en-US|author=#}}</ref> == Waigizaji == * Monica Davies * Omar Cham * Lamin Saho * Ebrima Correa * Mbaye Bittaye * Bubacarr Touray * Fatou S. Bojang * Papis Kebba Jobbareth * Sheikh Tijan Sonko == Mtiririko wa Matukio == Kijana mdogo anayepambana kwa bidii ili kujisomesha hadi Chuo Kikuu kutoka katika mazingira duni ya umaskini, analeta mabadiliko katika jamii na nchi kwa ujumla, na kuwatia moyo vijana wanaokuja baada yake kupitia simulizi ya maisha yake.<ref name=":0" /> == Tuzo == Katika Tuzo Maalum za Filamu (SMA) za mwaka 2018, filamu ya ''Jangi Jollof'' ilishinda tuzo mbili: Monica Davies alishinda Tuzo ya Muigizaji Bora wa Kike, na Momodou Sabally alishinda Tuzo ya Hadithi au Uigizaji Bora. == Marejeo == <references /> [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] [[Jamii:Filamu za 2018]] [[Jamii:Filamu kwa mwongozaji]] 2n8u8ikppo0l0fedp8ge9yycl76a9gl 0 239410 1558976 1554969 2026-05-30T07:14:01Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558976 wikitext text/x-wiki '''Juma Ali Malou''' ni [[mwanasiasa]] wa [[South Sudan]]. Amehudumu kama Gavana wa Jimbo la Terekeka State tangu 24 Desemba 2015. Yeye alikuwa gavana wa kwanza wa jimbo hilo, ambalo liliundwa na Rais Salva Kiir Mayardit tarehe 2 Oktoba 2015.<ref>{{Rejea tovuti|title=South Sudan’s President appoints 28 Governors, defies peace agreement|url=http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|work=www.southsudannewsagency.com|accessdate=2026-05-27|language=en-gb|author=ssnanews|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202025755/http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} r9gwrhltfd3jcldrbljuruvol3t2eg4 0 239412 1558833 1554956 2026-05-29T20:47:46Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558833 wikitext text/x-wiki '''George Mokope Mohlamonyane''' ni [[mwanasiasa]] mstaafu wa Afrika Kusini aliyewakilisha [[chama]] cha ''African National Congress'' (ANC) katika Bunge la Kitaifa kwa muhula mmoja tu, kuanzia mwaka 1994 hadi 1999. Alichaguliwa katika [[uchaguzi]] mkuu wa kihistoria wa mwaka 1994 na alihudumu katika Kamati ya Kudumu ya [[Mawasiliano]] (''Portfolio Committee on Communications'') pamoja na Kamati ya Kudumu ya Mashirika ya Umma (''Portfolio Committee on Public Enterprises'').<ref>{{Rejea tovuti|title=Mohlamonyane, George Mokope|url=http://www.parliament.gov.za/mps/mohlamonyane.html|work=www.parliament.gov.za|accessdate=2026-05-27|archive-date=1998-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/19981206193950/http://www.parliament.gov.za/mps/mohlamonyane.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=T Makwetla to address Mpumalanga Freedom Day celebrations, 27 Apr {{!}} South African Government|url=https://www.gov.za/news/t-makwetla-address-mpumalanga-freedom-day-celebrations-27-apr-21-apr-2006|work=www.gov.za|accessdate=2026-05-27}}</ref> Baada ya kuondoka bungeni, Mohlamonyane alifanya kazi kama msemaji wa serikali ya mkoa wa Mpumalanga. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] bxx09dynhggq3munjwxddddsmshyf4z 0 239413 1558929 1554966 2026-05-30T05:49:53Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558929 wikitext text/x-wiki '''John Marik Makur Lenpiny''' ni [[mwanasiasa]] wa [[South Sudan]] na mwanachama wa chama cha Sudan People's Liberation Movement.<ref>{{Rejea tovuti|title=المفوضية القومية للانتخابات|url=http://nec.org.sd/new/new/nt/10.htm|work=nec.org.sd|accessdate=2026-05-27|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707083151/http://nec.org.sd/new/new/nt/10.htm|url-status=dead}}</ref> Mwaka 2010 alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Jimbo la Lakes State kupitia orodha ya chama cha SPLM. Kufikia mwaka 2012, alihudumu kama Spika wa Bunge la Jimbo hilo. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Sudan Kusini]] [[Jamii:Watu walio hai]] kcsdqtwowikajkfffexucsijv9gwwuo 0 239451 1558905 1554962 2026-05-30T03:37:37Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558905 wikitext text/x-wiki '''James Sebe Moroka''', OLG (16 Machi 1891 – 10 Novemba 1985) alikuwa [[daktari]] wa binadamu na mwanasiasa nchini Afrika Kusini, ambaye alihudumu kama Rais wa chama cha ''African National Congress'' (ANC) kuanzia mwaka 1949 hadi 1952.<ref>{{Rejea tovuti|title=SAHO global search {{!}} South African History Online|url=https://sahistory.org.za/search?search_api_fulltext=moroka-js&search_api_fulltext_searched_fieldsBD=title&type=biography&sort_by=search_api_relevance|work=sahistory.org.za|accessdate=2026-05-27}}</ref> Mnamo Desemba 1949, Moroka alichaguliwa kuwa Rais wa ANC kwa msaada wa Umoja wa Vijana wa ANC (''African National Congress Youth League'') chini ya viongozi kama Walter Sisulu na Nelson Mandela. Wakati wa [[uongozi]] wake, chama cha ANC kilianza kutumia mbinu zenye msimamo mkali na mapambano ya nguvu zaidi katika kupinga utawala wa ubaguzi wa rangi (apartheid) nchini humo.<ref>{{Rejea tovuti|title=SOUTH AFRICA: Death the Leveler - TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,820489-2,00.html|work=www.time.com|accessdate=2026-05-27|archive-date=2010-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213091640/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,820489-2,00.html|url-status=dead}}</ref> Hata hivyo, mnamo mwaka 1952, Moroka alipatikana na hatia ya makosa ya "ukomunisti wa kisheria" chini ya [[Sheria]] ya Kukandamiza Ukomunisti (''Suppression of Communism Act'') akiwa pamoja na washtakiwa wengine 20. Wakati wa kesi hiyo, Moroka alitambua vikwazo na mipaka ambayo angeendelea kukumbana nayo kama rais wa chama chini ya utawala wa apartheid, na akaamua kuwa angekuwa na msaada mkubwa zaidi kwa jamii yake kupitia taaluma ya udaktari. Aliiomba mahakama kumpunguzia adhabu na kuyakana misingi ya ANC ya usawa wa rangi, hatua iliyopelekea kufukuzwa kwake kwenye chama hicho muda mfupi baadaye. Moroka alikuwa Mkristo aliyethamini sana familia yake, na aliendelea kutoa huduma za matibabu kwa jamii yake. [[Hospitali]] ya wilaya iliyopo Thaba Nchu ilipewa jina lake kama ishara ya kumuenzi. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1891]] [[Jamii:Waliofariki 1985]] [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] 63lrrrnb57w503ufcygp7e8f0ivhgj0 0 239464 1558797 1553916 2026-05-29T17:37:07Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558797 wikitext text/x-wiki '''Essad [[Pasha]] Toptani''' (1863/1875 – 13 Juni 1920) alikuwa mwanasiasa wa [[Albania]] ambaye alihudumu kama Waziri Mkuu wa Albania wa tatu wa nchi hiyo kuanzia mwaka 1914 hadi 1916. Kabla ya hapo, alianzisha Jamhuri ya Albania ya Kati iliyokuwa na makao makuu yake mjini [[Durrës]]. Alikuwa afisa wa jeshi la [[Dola la Osmani]], akihudumu kama mbunge wa Albania katika [[Bunge la Dola la Osmani]] na baadaye alishirikiana na [[Muungano wa Balkan]] (Balkan League) baada ya [[Vita vya Balkan]].<ref name="Bataković">{{Cite web |url=http://balkania.tripod.com/resources/history/kosovo_chronicles/kc_part2e.html |title=Serbian government and Essad Pasha Toptani |accessdate=2026-05-27 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717102025/http://balkania.tripod.com/resources/history/kosovo_chronicles/kc_part2e.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Elsie">[http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1919.html Robert Elsie, ''Essad Pasha Toptani''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110717005012/http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1919.html |date=17 July 2011 }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1863|1920|Toptani, Essad Pasha}} [[Jamii:Watu wa Albania]] [[Jamii:Wanasiasa wa Albania]] g8l7723cf2y1u0d9m2et3fbdj8xn2yb 1558835 1558797 2026-05-29T20:56:14Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558835 wikitext text/x-wiki '''Essad [[Pasha]] Toptani''' (1863/1875 – 13 Juni 1920) alikuwa mwanasiasa wa [[Albania]] ambaye alihudumu kama Waziri Mkuu wa Albania wa tatu wa nchi hiyo kuanzia mwaka 1914 hadi 1916. Kabla ya hapo, alianzisha Jamhuri ya Albania ya Kati iliyokuwa na makao makuu yake mjini [[Durrës]]. Alikuwa afisa wa jeshi la [[Dola la Osmani]], akihudumu kama mbunge wa Albania katika [[Bunge la Dola la Osmani]] na baadaye alishirikiana na [[Muungano wa Balkan]] (Balkan League) baada ya [[Vita vya Balkan]].<ref name="Bataković">{{Rejea tovuti |url=http://balkania.tripod.com/resources/history/kosovo_chronicles/kc_part2e.html |title=Serbian government and Essad Pasha Toptani |accessdate=2026-05-27 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717102025/http://balkania.tripod.com/resources/history/kosovo_chronicles/kc_part2e.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Elsie">[http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1919.html Robert Elsie, ''Essad Pasha Toptani''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110717005012/http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1919.html |date=17 July 2011 }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1863|1920|Toptani, Essad Pasha}} [[Jamii:Watu wa Albania]] [[Jamii:Wanasiasa wa Albania]] 9b7uoyeig2t6oe8h5gyuo5jvkmkf6yu 0 239482 1558832 1554955 2026-05-29T20:44:42Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558832 wikitext text/x-wiki '''George Kongor Arop''' (amezaliwa 1951) alikuwa Makamu wa Pili wa Rais wa Sudan kuanzia Februari 1994 hadi Oktoba 2000.<ref>{{Rejea tovuti|title=George Kongor Arop - former federal official - Marquis Who’s Who Biography|url=http://bios.marquiswhoswho.com/george_kongor_arop/former_federal_official/5440348|work=bios.marquiswhoswho.com|accessdate=2026-05-27|language=en|archive-date=2016-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301203518/http://bios.marquiswhoswho.com/george_kongor_arop/former_federal_official/5440348|url-status=dead}}</ref> Alikuwa pia afisa wa polisi, na aliwahi kuwa Gavana wa eneo la Bahr el Ghazal kuanzia 1992 hadi 1993. Vilevile alihudumu kama rais wa chama cha African National Congress na alitunukiwa shahada ya heshima ya udaktari katika sayansi ya siasa kutoka University of Juba. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Sudan Kusini]] [[Jamii:Watu walio hai]] g13z8oou59c8zio9cm14ymdvhafgwyr 0 239609 1558904 1555254 2026-05-30T03:36:42Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558904 wikitext text/x-wiki '''James Kok Ruea''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Sudan Kusini|South Sudan]]. Amehudumu kama Gavana wa Jimbo la Western Bieh State tangu 24 Desemba 2015, akiwa gavana wa kwanza wa jimbo hilo lililoanzishwa na Rais Salva Kiir Mayardit.<ref>{{Rejea tovuti|title=South Sudan’s President appoints 28 Governors, defies peace agreement|url=http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|work=www.southsudannewsagency.com|accessdate=2026-05-28|language=en-gb|author=ssnanews|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202025755/http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|url-status=dead}}</ref> Kwa sasa, pia ni Mbunge wa Bunge la Kitaifa akiwakilisha jimbo la Pangak Constituency tangu 2021. Awali aliwahi kuwa Waziri wa Masuala ya Kibinadamu na Usimamizi wa Maafa, na baadaye Mbunge wa Jimbo la Fangak County katika jimbo la Jonglei. Mwaka 2001, alihudumu kama mwakilishi wa Sudan People's Defense Forces/Democratic Front katika mazungumzo na Sudan People's Liberation Army, hatua iliyozua upinzani ndani ya baadhi ya wanachama wa SPDF waliodhani ushirikiano huo ulikuwa usaliti. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Sudan Kusini]] slb8dpcgmyhowo5guc5zyh2vcvc4q60 0 239640 1558774 1555228 2026-05-29T16:20:43Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558774 wikitext text/x-wiki '''Elias Waya Nyipuoc''' ni [[mwanasiasa]] wa [[South Sudan]].<ref>{{Rejea tovuti|title=South Sudan’s President appoints 28 Governors, defies peace agreement|url=http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|work=www.southsudannewsagency.com|accessdate=2026-05-28|language=en-gb|author=ssnanews|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202025755/http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|url-status=dead}}</ref> Alihudumu kama Gavana wa Jimbo la Wau State kuanzia 24 Desemba 2015 hadi 25 Juni 2016. Alikuwa gavana wa kwanza wa jimbo hilo, ambalo liliundwa na Rais Salva Kiir Mayardit tarehe 2 Oktoba 2015. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Sudan Kusini]] [[Jamii:Watu walio hai]] hrivejsaib2a718ds65d3gj93imuzgu 0 239648 1558715 1555220 2026-05-29T13:36:51Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558715 wikitext text/x-wiki '''David Lokonga Moses''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Sudan Kusini|South Sudan.]]<ref>{{Rejea tovuti|title=South Sudan’s President appoints 28 Governors, defies peace agreement|url=http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|work=www.southsudannewsagency.com|accessdate=2026-05-28|language=en-gb|author=ssnanews|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202025755/http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|url-status=dead}}</ref> Amehudumu kama Gavana wa Jimbo la Yei River State tangu 24 Desemba 2015. Alikuwa gavana wa kwanza wa jimbo hilo, ambalo liliundwa na Rais Salva Kiir Mayardit tarehe 2 Oktoba 2015. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Sudan Kusini]] m4d94ykzlcp86ua4gt02ehfprlw3uov 0 239755 1559067 1555474 2026-05-30T11:56:14Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559067 wikitext text/x-wiki '''Laurent Bado''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Burkina Faso]] na mwanachama wa chama cha National Rebirth Party.<ref>{{Rejea tovuti|title=Les 111 députés élus à l’issue du scrutin du 6 mai ont procédé, à l’élection du Président Roch Marc Christian Kaboré pour un mandat de 5 ans au perchoir|url=http://www.an.bf/SiteAn/afficher.jsp?code=140|work=www.an.bf|accessdate=2026-05-28|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808050735/http://www.an.bf/SiteAn/afficher.jsp?code=140|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Burkina Faso]] [[Jamii:Watu walio hai]] 7vdnoramame66w8mu4a2aejj8cfhr9h 0 239805 1558848 1555807 2026-05-29T22:56:18Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558848 wikitext text/x-wiki '''Hama Arba Diallo''' (23 Machi 1939 – 30 Septemba 2014) alikuwa [[mwanasiasa]], mwanadiplomasia na mtumishi wa umma wa [[Burkina Faso]]. Alihudumu kama Waziri wa Mambo ya Nje wa Upper Volta kuanzia 1983 hadi 1984. Pia alikuwa mpinzani wa Rais Blaise Compaoré na aligombea urais katika uchaguzi wa mwaka 2010.<ref>{{Rejea tovuti|title=Recherche sur les repères du burkina|url=http://www.petiteacademie.gov.bf/AutreRepere/AutreRepere.asp?CodeAutreRepere=8873|work=www.petiteacademie.gov.bf|accessdate=2026-05-28|archive-date=2011-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928181311/http://www.petiteacademie.gov.bf/AutreRepere/AutreRepere.asp?CodeAutreRepere=8873|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Burkina Faso]] [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:Waliofariki 2014]] bmz3c7cjwdcdyu73m89txmhuq9wgenm 0 239817 1558946 1555991 2026-05-30T06:34:31Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558946 wikitext text/x-wiki '''Joséphine Drabo Kanyoulou''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Burkina Faso]].<ref>{{Rejea tovuti|title=PAP Member Countries|url=http://www.pan-africanparliament.org/AboutPAP_PAPMemberCountries.aspx|work=www.pan-africanparliament.org|accessdate=2026-05-28|archive-date=2008-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312084541/http://www.pan-africanparliament.org/AboutPAP_PAPMemberCountries.aspx|url-status=dead}}</ref> Yeye ni mjumbe wa Pan-African Parliament akiwakilisha Burkina Faso. Pia amewahi kuwa makamu mwenyekiti wa chama cha Alliance for Democracy and Federation – African Democratic Rally. Aidha, ameshiriki katika programu za uongozi wa wanawake kupitia Africa Liberal Network na kushirikiana na mashirika kama Women Political Leaders na National Democratic Institute. Pia amewahi kuwa Naibu Spika wa Pili wa Bunge la Economic Community of West African States. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Burkina Faso]] [[Jamii:Watu walio hai]] djg01k2wu2s433c3dqo3egbcbdc6dij 0 239822 1558788 1557881 2026-05-29T16:54:54Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558788 wikitext text/x-wiki '''Émile Ilboudo''' ni [[mwanasiasa]] na mwanadiplomasia wa [[Burkina Faso]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Recherche de personnalités du Burkina|url=http://www.petiteacademie.gov.bf/Personnalite/Personnalite.asp?CodePersonnalite=1478|work=www.petiteacademie.gov.bf|accessdate=2026-05-28|archive-date=2011-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928175534/http://www.petiteacademie.gov.bf/Personnalite/Personnalite.asp?CodePersonnalite=1478|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Burkina Faso]] [[Jamii:Watu walio hai]] adkwklmkjwy0xpoh817icpc3pa5c7oa 0 239848 1558969 1557784 2026-05-30T07:02:04Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558969 wikitext text/x-wiki '''Julia Kate Drown''' (alizaliwa 23 Agosti 1962) ni mwanasiasa wa zamani wa chama cha [[Labour Party (UK)|Labour]] nchini [[Uingereza]]. Alikuwa Mbunge wa jimbo la [[Swindon South (UK Parliament constituency)|Swindon South]], lililopo kusini-magharibi mwa Uingereza, kuanzia uchaguzi mkuu wa mwaka 1997 hadi mwaka 2005.<ref>[https://www.theyworkforyou.com/mp/julia_drown/south_swindon Ms Julia Drown] at They Work For You.com</ref> Kabla ya kuchaguliwa kwenda bungeni, Drown alikuwa mhasibu wa Huduma ya Afya ya Kitaifa ([[National Health Service]])<ref>[https://www.theguardian.com/politics/person/1473/julia-drown Julia Drown: Electoral history and profile] at guardian.co.uk (Accessed 12 January 2012)</ref> na mjumbe wa Baraza la Wilaya ya Oxfordshire ([[Oxfordshire County Council]]).<ref>[http://www.hpc-uk.org/aboutus/council/councilmembers/index.asp?id=90 Julia Drown] {{Wayback|url=http://www.hpc-uk.org/aboutus/council/councilmembers/index.asp?id=90 |date=20160304003535 }} Health Professions Council website (Accessed 12 January 2012)</ref> Akiwa mama wa watoto wadogo, alikuwa mstari wa mbele katika kampeni za kukifanya Bunge liwe na mazingira rafiki kwa watoto, ikiwa ni pamoja na kuruhusu unyonyeshaji wa maziwa ya mama bungeni.<ref>BBC News, [https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/2174377.stm Julia Drown] 16 October 2002</ref> Drown hakugombea tena nafasi hiyo ya Ubunge katika uchaguzi mkuu wa mwaka 2005]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1962||Drown, Julia Kate}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] [[Jamii:Historia ya Uingereza]] nqvnoyv81nni0l5rqetovj4hkhdjqlc 0 239860 1558860 1558643 2026-05-30T00:28:08Z Zvezda2011 89742 /* */ rekebisho 1558860 wikitext text/x-wiki [[Faili:Flag of Interslavic.svg|thumb|Bendera ya Kiinterslavik]] '''Kiinterslavik''' (Medžuslovjanski jezyk) ni [[Lugha ya kuundwa|lugha unde]] inayosemwa na takriban watu 6000. Mradi ulianza mwaka wa 2006, kwa jina '''Kislovianski'''. Halafu mwaka wa 2011, lilirekebishwa kuwa Kiinterslavik.<ref>{{Rejea tovuti|title=Interslavic – Introduction|url=http://steen.free.fr/interslavic/introduction.html|work=steen.free.fr|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Mfano wa maneno na sentensi == === Mambo === * kompjuter (kompyuter) - kompyuta * telefon - simu * kniga (k(a)niga) - kitabu * televizor - televisheni * držka (dar''j''ka) - kalamu === Nambari === * jedin (''y''edin) - moja * dva - mbili * tri - tatu * četyri (''ch''eteri) - nne * pet - tano * šest (''sh''est) - sita * sedm (sedem) - saba * osm (osem) - nane * devet - tisa * deset - kumi === Wanyama === * lev - simba * hippotam - kiboko * jež - nungunungu * myš - panya * kotka - paka * pes - mbwa * katka - bata === Sentensi rahisi === * Zdrav! (z(a)drav) - hamjambo, hujambo * Kako jesi? - Hujambo? * Ja jesm........ - (Mi)mi ni......... * Kto ty? - Wewe ni nani? * Ahoj! - habari * Kako jest tvoje ime? - Jina lako ni nani? * Moje ime jest......... - Jina langu ni.......... * Ja čitam knigu. - Nasoma kitabu. * Ja tut rabotam. - Nafanya kazi hapa. * Kde ty rabotaš? - Unafanya kazi wapi? * Čto ty čitaš? - Unasoma nini? == Marejeo == <references /> {{mbegu-lugha}} [[Jamii:Lugha za Kislavoni]] e3gvjj3prlrua30pai0ntt5vprc44a8 1558868 1558860 2026-05-30T02:09:18Z Zvezda2011 89742 /* Wanyama */ +matamshi 1558868 wikitext text/x-wiki [[Faili:Flag of Interslavic.svg|thumb|Bendera ya Kiinterslavik]] '''Kiinterslavik''' (Medžuslovjanski jezyk) ni [[Lugha ya kuundwa|lugha unde]] inayosemwa na takriban watu 6000. Mradi ulianza mwaka wa 2006, kwa jina '''Kislovianski'''. Halafu mwaka wa 2011, lilirekebishwa kuwa Kiinterslavik.<ref>{{Rejea tovuti|title=Interslavic – Introduction|url=http://steen.free.fr/interslavic/introduction.html|work=steen.free.fr|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Mfano wa maneno na sentensi == === Mambo === * kompjuter (kompyuter) - kompyuta * telefon - simu * kniga (k(a)niga) - kitabu * televizor - televisheni * držka (dar''j''ka) - kalamu === Nambari === * jedin (''y''edin) - moja * dva - mbili * tri - tatu * četyri (''ch''eteri) - nne * pet - tano * šest (''sh''est) - sita * sedm (sedem) - saba * osm (osem) - nane * devet - tisa * deset - kumi === Wanyama === * lev - simba * hippotam - kiboko * jež - nungunungu * myš (m''e''sh) - panya * kotka - paka * pes - mbwa * katka - bata === Sentensi rahisi === * Zdrav! (z(a)drav) - hamjambo, hujambo * Kako jesi? - Hujambo? * Ja jesm........ - (Mi)mi ni......... * Kto ty? - Wewe ni nani? * Ahoj! - habari * Kako jest tvoje ime? - Jina lako ni nani? * Moje ime jest......... - Jina langu ni.......... * Ja čitam knigu. - Nasoma kitabu. * Ja tut rabotam. - Nafanya kazi hapa. * Kde ty rabotaš? - Unafanya kazi wapi? * Čto ty čitaš? - Unasoma nini? == Marejeo == <references /> {{mbegu-lugha}} [[Jamii:Lugha za Kislavoni]] biju4imhqjjbrxzy5gw5jzqu47iu19o 1558870 1558868 2026-05-30T02:13:18Z Zvezda2011 89742 + 1558870 wikitext text/x-wiki [[Faili:Flag of Interslavic.svg|thumb|Bendera ya Kiinterslavik]] '''Kiinterslavik''' (Medžuslovjanski jezyk) ni [[Lugha ya kuundwa|lugha unde]] inayosemwa na takriban watu 6000. Mradi ulianza mwaka wa 2006, kwa jina '''Kislovianski'''. Halafu mwaka wa 2011, lilirekebishwa kuwa Kiinterslavik.<ref>{{Rejea tovuti|title=Interslavic – Introduction|url=http://steen.free.fr/interslavic/introduction.html|work=steen.free.fr|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Mfano wa maneno na sentensi == === Mambo === * kompjuter (kompyuter) - kompyuta * telefon - simu * kniga (k(a)niga) - kitabu * televizor - televisheni * držka (dar''j''ka) - kalamu === Nambari === * jedin (''y''edin) - moja * dva - mbili * tri - tatu * četyri (''ch''eteri) - nne * pet - tano * šest (''sh''est) - sita * sedm (sedem) - saba * osm (osem) - nane * devet - tisa * deset - kumi === Wanyama === * lev - simba * hippotam - kiboko * jež - nungunungu * myš (m''e''sh) - panya * kotka - paka * pes - mbwa * katka - bata === Sentensi rahisi === * Zdrav! (z(a)drav) - hamjambo, hujambo * Kako jesi? - Hujambo? * Ja jesm........ - (Mi)mi ni......... * Kto ty? - Wewe ni nani? * Ahoj! - habari * Kako jest tvoje ime? - Jina lako ni nani? * Moje ime jest......... - Jina langu ni.......... * Ja čitam knigu. - Nasoma kitabu. * Ja tut rabotam. - Nafanya kazi hapa. * Kde ty rabotaš? - Unafanya kazi wapi? * Čto ty čitaš? - Unasoma nini === Vitenzi === * čitati - kusoma * rabotati - kufanya kazi == Marejeo == <references /> {{mbegu-lugha}} [[Jamii:Lugha za Kislavoni]] jnw0m8fbpad7wbsqlm3x03vh2cip8kf 1558880 1558870 2026-05-30T02:34:14Z Zvezda2011 89742 /* */ rekebisho 1558880 wikitext text/x-wiki [[Faili:Flag of Interslavic.svg|thumb|Bendera ya Kiinterslavik]] '''Kiinterslavik''' (Medžuslovjanski jezyk) ni [[Lugha ya kuundwa|lugha unde]] inayosemwa na takriban watu 6000. Mradi ulianza mwaka wa 7000, kwa jina '''Kislovianski'''. Halafu mwaka wa 2011, lilirekebishwa kuwa Kiinterslavik.<ref>{{Rejea tovuti|title=Interslavic – Introduction|url=http://steen.free.fr/interslavic/introduction.html|work=steen.free.fr|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Mfano wa maneno na sentensi == === Mambo === * kompjuter (kompyuter) - kompyuta * telefon - simu * kniga (k(a)niga) - kitabu * televizor - televisheni * držka (dar''j''ka) - kalamu === Nambari === * jedin (''y''edin) - moja * dva - mbili * tri - tatu * četyri (''ch''eteri) - nne * pet - tano * šest (''sh''est) - sita * sedm (sedem) - saba * osm (osem) - nane * devet - tisa * deset - kumi === Wanyama === * lev - simba * hippotam - kiboko * jež - nungunungu * myš (m''e''sh) - panya * kotka - paka * pes - mbwa * katka - bata === Sentensi rahisi === * Zdrav! (z(a)drav) - hamjambo, hujambo * Kako jesi? - Hujambo? * Ja jesm........ - (Mi)mi ni......... * Kto ty? - Wewe ni nani? * Ahoj! - habari * Kako jest tvoje ime? - Jina lako ni nani? * Moje ime jest......... - Jina langu ni.......... * Ja čitam knigu. - Nasoma kitabu. * Ja tut rabotam. - Nafanya kazi hapa. * Kde ty rabotaš? - Unafanya kazi wapi? * Čto ty čitaš? - Unasoma nini === Vitenzi === * čitati - kusoma * rabotati - kufanya kazi == Marejeo == <references /> {{mbegu-lugha}} [[Jamii:Lugha za Kislavoni]] 4u0918cjjv5noh7hr0ehueh9pu7xu2s 1558881 1558880 2026-05-30T02:34:44Z Zvezda2011 89742 /* */ pole, rekebisho 1558881 wikitext text/x-wiki [[Faili:Flag of Interslavic.svg|thumb|Bendera ya Kiinterslavik]] '''Kiinterslavik''' (Medžuslovjanski jezyk) ni [[Lugha ya kuundwa|lugha unde]] inayosemwa na takriban watu 7000. Mradi ulianza mwaka wa 2006, kwa jina '''Kislovianski'''. Halafu mwaka wa 2011, lilirekebishwa kuwa Kiinterslavik.<ref>{{Rejea tovuti|title=Interslavic – Introduction|url=http://steen.free.fr/interslavic/introduction.html|work=steen.free.fr|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Mfano wa maneno na sentensi == === Mambo === * kompjuter (kompyuter) - kompyuta * telefon - simu * kniga (k(a)niga) - kitabu * televizor - televisheni * držka (dar''j''ka) - kalamu === Nambari === * jedin (''y''edin) - moja * dva - mbili * tri - tatu * četyri (''ch''eteri) - nne * pet - tano * šest (''sh''est) - sita * sedm (sedem) - saba * osm (osem) - nane * devet - tisa * deset - kumi === Wanyama === * lev - simba * hippotam - kiboko * jež - nungunungu * myš (m''e''sh) - panya * kotka - paka * pes - mbwa * katka - bata === Sentensi rahisi === * Zdrav! (z(a)drav) - hamjambo, hujambo * Kako jesi? - Hujambo? * Ja jesm........ - (Mi)mi ni......... * Kto ty? - Wewe ni nani? * Ahoj! - habari * Kako jest tvoje ime? - Jina lako ni nani? * Moje ime jest......... - Jina langu ni.......... * Ja čitam knigu. - Nasoma kitabu. * Ja tut rabotam. - Nafanya kazi hapa. * Kde ty rabotaš? - Unafanya kazi wapi? * Čto ty čitaš? - Unasoma nini === Vitenzi === * čitati - kusoma * rabotati - kufanya kazi == Marejeo == <references /> {{mbegu-lugha}} [[Jamii:Lugha za Kislavoni]] 3lsyn37pylrfppr1nwgzzs9j21ew7ik 0 239866 1558854 1558639 2026-05-30T00:00:20Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558854 wikitext text/x-wiki '''Hermann Yaméogo''' (amezaliwa 27 Agosti 1948) ni [[mwanasiasa]] wa [[Burkina Faso]].<ref>{{Rejea tovuti|title="Nous ne sommes pas candidat et nous n’avons pas de candidat"|url=http://www.undd.org/index.php?option=com_content&view=article&id=64:qnous-ne-sommes-pas-candidat-et-nous-navons-pas-de-candidatq&catid=34:actualite-undd|work=www.undd.org|accessdate=2026-05-29|language=fr-fr|author=Administrator|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717030016/http://www.undd.org/index.php?option=com_content&view=article&id=64:qnous-ne-sommes-pas-candidat-et-nous-navons-pas-de-candidatq&catid=34:actualite-undd|url-status=dead}}</ref> Yeye ni kiongozi wa chama cha National Union for Democracy and Development. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Burkina Faso]] [[Jamii:Waliozaliwa 1948]] [[Jamii:Watu walio hai]] c4125q6xttq2iuyp8c16o2qyqgm81no 0 239870 1559068 1558453 2026-05-30T11:56:19Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559068 wikitext text/x-wiki '''Laurent Gouindé Sedego''' (amezaliwa 15 Machi 1956) ni [[mwanasiasa]] na afisa wa zamani wa kijeshi wa [[Burkina Faso]].<ref>{{Rejea tovuti|title=MECV - Le Ministre|url=http://www.environnement.gov.bf/Ministere/Ministre.htm|work=www.environnement.gov.bf|accessdate=2026-05-29|archive-date=2005-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20050802091840/http://www.environnement.gov.bf/Ministere/Ministre.htm|url-status=dead}}</ref> Alihudumu kama Waziri wa Kilimo, Maji na Rasilimali za Uvuvi kuanzia mwaka 2008 hadi 2013. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Burkina Faso]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1956]] k21frqvf472sv2pa9z8lp0da49qm9ak 0 239900 1558704 1558585 2026-05-29T12:53:50Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558704 wikitext text/x-wiki '''Samuel Erickson Abakah''' (amezaliwa 10 Oktoba 1959) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa chama cha New Patriotic Party.<ref>{{Rejea tovuti|title=Shama MP expresses readiness to work with DCE|url=https://dailystatesman.com.gh/shama-mp-expresses-readiness-to-work-with-dce/|work=The Daily Statesman Newspaper|date=2021-08-23|accessdate=2026-05-29|language=en-US|author=Daily Statesman}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge wa eneo bunge la Shama katika Mkoa wa Magharibi wa Ghana kuanzia 7 Januari 2021 hadi 6 Januari 2025. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1959]] [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] 0brz1m03eomttzvv8430ni4wkn7f538 0 239902 1558701 1558587 2026-05-29T12:48:53Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558701 wikitext text/x-wiki '''Robert Mensah Abbey''' (aliyefanya kazi kisiasa takriban 1956–1966) alikuwa mwanasumbwi wa kulipwa na [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=ahwOAQAAMAAJ&q=Ex+boxer|title=West Africa|date=1991|publisher=West Africa Publishing Company Limited|language=en}}</ref> Kabla ya kuingia kwenye siasa, alikuwa bondia wa kulipwa na baadaye karani aliyefanya kazi mjini Accra. Mwaka 1956 aliteuliwa na chama cha Convention People's Party kugombea kiti cha Accra West katika uchaguzi wa wabunge wa Gold Coast, na alishinda, akihudumu kama Mbunge wa Accra West kuanzia 1956 hadi 1965. Mwaka 1965 alihamishiwa kuwakilisha eneo la uchaguzi la Okaikwei. Yeye pia alikuwa baba wa J. L. S. Abbey. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] ez4zs870dzm61gls0qv7ydfu229p649 0 239912 1558696 1558605 2026-05-29T12:38:29Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558696 wikitext text/x-wiki '''Patrick Al-Hassan Adamah''' (amezaliwa 23 Novemba 1948) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa New Patriotic Party.<ref>{{Rejea tovuti|title=Patrick Al-Hassan, Biography|url=https://mobile.ghanaweb.com/person/Patrick-Al-Hassan-2446|work=mobile.ghanaweb.com|accessdate=2026-05-29|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Saba la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Sissala West katika Mkoa wa Upper West. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1948]] [[Jamii:Watu walio hai]] dow3xfb96dttjnl7fh95f4su9o8zdfd 0 239913 1558705 1558607 2026-05-29T12:54:00Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558705 wikitext text/x-wiki '''Samuel Henne Addae''' (amezaliwa 15 Februari 1929) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Samuel Addae - Crossroads Family Services|url=https://crossroadsfs.ca/blog/staff-member/samuel-addae/|accessdate=2026-05-29|language=en-CA}}</ref> Alikuwa mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Brekum kupitia chama cha Progress Party. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1929]] 71e0i2z01qrnuul9fekhwqg2qbl59fh 3 239918 1558692 1558614 2026-05-29T12:29:32Z Bancki 89758 Kaondosha yaliyomo 1558692 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1559050 1558692 2026-05-30T09:50:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1559050 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 30 Mei 2026 (UTC) 700t8sqc8ih4kfgq0j9nddkral2ce7o 0 239930 1558700 1558644 2026-05-29T12:47:47Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558700 wikitext text/x-wiki '''Richard Garfield Jenkin''' (9 Oktoba 1925 – 29 Oktoba 2002), alikuwa mwanasiasa wa kizalendo wa [[Cornwall]] na mmoja wa wanachama waanzilishi wa chama cha [[Mebyon Kernow]]. Pia alikuwa Chifu Mkuu wa Ushairi (Grand Bard) wa taasisi ya [[Gorseth Kernow]]. == Lugha ya Kicornish == Mnamo mwaka 1947, Jenkin aliteuliwa kuwa Mshairi (Bard) wa [[Gorseth Kernow]] kupitia sifa zake za ustadi wa lugha ya Kicornish,<ref name=":0">{{Rejea kitabu|title=Mebyon Kernow and Cornish Nationalism|last=Deacon|first=Bernard|last2=Cole|first2=Dick|last3=Tregidga|first3=Garry|publisher=Welsh Academic Press|year=2003|isbn=1860570755|location=Wales|pages=128|authorlink1=Bernard Deacon (linguist)|authorlink2=Dick Cole (politician)|authorlink3=Garry Tregidga}}</ref> wakati huo akihudumu katika Jeshi la Uingereza.{{Citation needed|date=September 2018}} Alichagua jina la kishairi ([[bardic name]]) la '''Map Dyvroeth''', lenye maana ya 'mwana wa uhamishoni'.<ref name=":0" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1925|2002|Jenkin, Richard Garfield}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Watu wa Uingereza]] cp4v642orj5mefi7nbi862e0xivgrzl 0 239934 1559057 1558670 2026-05-30T11:18:42Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559057 wikitext text/x-wiki '''Kwasi Boateng Adjei''' (amezaliwa 29 Agosti 1954) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa New Patriotic Party.<ref>{{Rejea tovuti|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/mps?mp=98|work=www.parliament.gh|accessdate=2026-05-29|author=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana|archive-date=2024-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223023346/https://www.parliament.gh/mps?mp=98|url-status=dead}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Saba la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la New Juaben North katika Mkoa wa Mashariki. Pia ni Naibu Waziri wa Serikali za Mitaa na Maendeleo ya Vijijini kuanzia 2017. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1954]] [[Jamii:Watu walio hai]] g0rqcqhbqiqarc6az9si1bg27wkrhvu 0 239936 1558780 1558653 2026-05-29T16:43:26Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558780 wikitext text/x-wiki '''J. W. O. Adjemang''' alikuwa mtumishi wa umma, [[mwanasiasa]] na mwanachama wa National Liberation Council nchini [[Ghana]]. Aliwahi kuwa Kamishna Msaidizi wa Ghana Police Service pamoja na Kamishna wa Mkoa wa Upper Region (ambao sasa umegawanywa kuwa Upper East Region na Upper West Region) kuanzia mwaka 1966 hadi 1967. Baadaye alifuatwa katika nafasi hiyo na Imoru Lafia.<ref>{{Rejea tovuti|title=National Commission on Culture - Ghana - Upper East: Finest tourist Destination|url=http://www.s158663955.websitehome.co.uk/ghanaculture/mod_print.php?archiveid=583|work=www.s158663955.websitehome.co.uk|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] r4acgknjxv3jqb6ltf5i3tf54enzalv 0 239940 1558702 1558658 2026-05-29T12:51:55Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558702 wikitext text/x-wiki '''Saarrah Adu Gyamfi''' alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=3hMOAQAAMAAJ&q=Gyamfi|title=Ghana Year Book|date=1966|publisher=Graphic Corporation|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge wa eneo bunge la Jaman. Kabla ya kuingia bungeni, alikuwa msimamizi wa shughuli za upuliziaji dawa katika Wizara ya Kilimo mjini Sunyani. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] qkkkhtajupdbl8gbzmvehkmbz5c6b3a 0 239941 1558781 1558659 2026-05-29T16:44:23Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 4 template(s) replaced. 1558781 wikitext text/x-wiki '''James A. Rafferty''' alikuwa Makamu wa Rais, mwanachama wa Kamati ya Maafisa,<ref>{{Rejea kitabu |url=[http://archive.org/details/sim_fortune_1941-06_23_6](http://archive.org/details/sim_fortune_1941-06_23_6) |title=Fortune Magazine 1941-06: Vol 23 Iss 6 |date=June 1941 |publisher=Time Incorporated |language=English}}</ref> Mkurugenzi, na mwanachama wa kamati kuu ya Union Carbide. Alikuwa mtu muhimu katika maendeleo ya sekta ya petrokemia. Rafferty aliongoza juhudi za Union Carbide katika kuendeleza tasnia mpya ya kemikali sintetiki za alifatiki (misombo ya alifatiki ni moja ya matawi makuu mawili ndani ya kemia ya kikaboni) na alikuwa na mchango mkubwa katika maendeleo ya tasnia ya oksijeni ya kimiminika.<ref name=":4">{{Citation |last=authors |first=Various |title=English: A speech given by the President of Union Carbide during the SCI Chemical Industry Award presentation to James A Rafferty in 1948 |date=1948 |url=[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Speech_about_James_A_Rafferty_for_Industry_Award_1948_given_by_President_of_Union_Carbide.pdf](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Speech_about_James_A_Rafferty_for_Industry_Award_1948_given_by_President_of_Union_Carbide.pdf) |access-date=2022-12-31}}</ref> Rafferty pia alisimamia ushirikiano wa Union Carbide na serikali ya Marekani katika Manhattan Project,<ref name=":8">{{Rejea kitabu |last=Groueff |first=Stéphane |url=[http://archive.org/details/manhattanproject00grou](http://archive.org/details/manhattanproject00grou) |title=Manhattan Project; the untold story of the making of the atomic bomb |date=1967 |location=New York |publisher= Bantam Books }}</ref><ref name=":5">{{Citation |last=authors |first=Various |title=English: A letter from General Leslie Groves to James A. Rafferty about his contribution to the WWII effort and in particular Uranium enrichment |date=1946 |url=[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leslie_Groves_letter_about_James_A._Rafferty.pdf](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leslie_Groves_letter_about_James_A._Rafferty.pdf) |access-date=2022-12-31}}</ref> pamoja na ushirikiano na War Production Board katika mpango wa mpira sintetiki wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]].<ref name=":7">{{Citation |last=authors |first=Various |title=English: A letter from Bradley Dewey head of the WW2 rubber board to James A Rafferty about his contribution to the synthetic rubber war effort |date=1946 |url=[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:James_A._Rafferty_letter_from_Bradley_Dewey.pdf](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:James_A._Rafferty_letter_from_Bradley_Dewey.pdf) |access-date=2022-12-31}}</ref><ref name=":6">{{Rejea kitabu |url=[http://archive.org/details/jar-files](http://archive.org/details/jar-files) |title=James A. Rafferty Letters}}</ref><ref name=":1">{{Rejea habari |title=J. A. RAFFERTY DIES; INDUSTRIALIST, 65; Outstanding Figure in Atomic Energy and Synthetic Rubber Was Union Carbide Official |work=The New York Times |url=[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1951/12/21/89485790.html?zoom=15.290000000000001](https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1951/12/21/89485790.html?zoom=15.290000000000001) |access-date=2022-12-31 |language=en}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] oa4cdmhhg90puqlee9fy97tg9qe0c7h 0 239946 1558767 1558667 2026-05-29T16:15:55Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558767 wikitext text/x-wiki '''Eric Afful''' (amezaliwa 1 Januari 1974) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa National Democratic Congress.<ref>{{Rejea tovuti|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/mps?mp=17|work=www.parliament.gh|accessdate=2026-05-29|author=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Saba la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Amenfi West katika Mkoa wa Magharibi wa Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1974]] [[Jamii:Watu walio hai]] tc7s357g2rhgz9euzr1b29g9yfly6wi 1558796 1558767 2026-05-29T17:24:37Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558796 wikitext text/x-wiki '''Eric Afful''' (amezaliwa 1 Januari 1974) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa National Democratic Congress.<ref>{{Rejea tovuti|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/mps?mp=17|work=www.parliament.gh|accessdate=2026-05-29|author=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921225336/https://www.parliament.gh/mps?mp=17|url-status=dead}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Saba la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Amenfi West katika Mkoa wa Magharibi wa Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1974]] [[Jamii:Watu walio hai]] 0xw3d8zci2y1ab562no6t6y2ffobbvt 0 239947 1558766 1558669 2026-05-29T16:14:28Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1558766 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel T. Tetteh''' (alizaliwa 10 Oktoba 1938) ni mwanasiasa na mfanyabiashara wa viwanda kutoka [[Ghana]]. Aliiwakilisha jimbo la Lower Manya (Ghana parliament constituency) kama mbunge wa bunge la kwanza la jamhuri ya nne ya Ghana katika Mkoa wa Mashariki wa [[Ghana]].<ref name=":0">{{Rejea kitabu|title=Ghana Parliamentary Register 1992-1996}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Ghana MPs - List of 2013 - 2017 (6th Parliament) MPs |url=[http://www.ghanamps.com/mps-by-year-group/index.php?group=2463](http://www.ghanamps.com/mps-by-year-group/index.php?group=2463) |access-date=2021-02-21 |website=Ghana MP's}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Tetteh alizaliwa tarehe 10 Oktoba 1938 katika Mkoa wa Mashariki wa Ghana. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya St. Acquinas ambapo alipata Cheti cha Elimu ya Jumla cha kiwango cha Ordinary Level (GCE).<ref name=":0" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1938|}} [[Jamii:Watu wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 5g4cbdud86egjzqae0kovfuviybl94t 0 239948 1558779 1558671 2026-05-29T16:43:16Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558779 wikitext text/x-wiki '''John Edward Afful''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=dPW2AAAAIAAJ&q=john+edward+afful+|title=Ghana-vision 2020: Programme of action for the implementation of medium-term development plan (1997-2000) : (first plan under Ghana-vision 2020)|last=Ghana|date=1998|publisher=Government of Ghana, National Development Planning Commission|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa mbunge katika Bunge la Pili la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Abura-Asebu-Kwamankese katika Mkoa wa Kati wa Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] o0ty56v6qqmgxolby6psfzq71hh6td5 0 239950 1558787 1558677 2026-05-29T16:52:06Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558787 wikitext text/x-wiki '''Josephine Addae-Mensah Afua''' (amezaliwa 1947) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Ghana Election 1996 Results - Bosomtwe Constituency|url=https://www.thinkghana.com/pages/1996/ashanti/18/index.php|work=Ghana Elections - Peace FM|accessdate=2026-05-29|author=Peace FM}}</ref> Aliwahi kuwa mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Bosomtwe katika Mkoa wa Ashanti Region. Aliwakilisha chama cha Every Ghanaian Living Everywhere. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] r09qaz4q5g3r4qzqibotsqmtzm9podo 1558941 1558787 2026-05-30T06:28:13Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558941 wikitext text/x-wiki '''Josephine Addae-Mensah Afua''' (amezaliwa 1947) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Ghana Election 1996 Results - Bosomtwe Constituency|url=https://www.thinkghana.com/pages/1996/ashanti/18/index.php|work=Ghana Elections - Peace FM|accessdate=2026-05-29|author=Peace FM|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703093724/https://www.thinkghana.com/pages/1996/ashanti/18/index.php|url-status=dead}}</ref> Aliwahi kuwa mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Bosomtwe katika Mkoa wa Ashanti Region. Aliwakilisha chama cha Every Ghanaian Living Everywhere. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] ozyoip7f4bg9f4u5o7y5uxbln6gkm55 0 239951 1558768 1558679 2026-05-29T16:16:05Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558768 wikitext text/x-wiki '''Eric Edem Agbana''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na Mbunge wa eneo bunge la Ketu North tangu tarehe 7 Januari 2025.<ref>{{Rejea tovuti|title=Ghana's 9th Parliament officially inaugurated|url=https://www.citinewsroom.com/2025/01/ghanas-9th-parliament-officially-inaugurated/|date=2025-01-07|accessdate=2026-05-29|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 2p659wxtvifj8fjjvapwbgsb3kyjeh5 0 239953 1558798 1558681 2026-05-29T17:40:28Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1558798 wikitext text/x-wiki '''Sir Christopher Leaver''' (alizaliwa 3 Novemba 1937) ni mfanyabiashara wa divai ([[wine merchant]]),<ref>{{Rejea tovuti|title=Desert Island Discs wine choices show how indulgent we've become|url=https://cluboenologique.com/story/why-wine-is-the-greatest-luxury-on-desert-island-discs/|access-date=2020-09-29|website=Club Oenologique|language=en}}</ref> mfanyabiashara, na mwanasiasa wa [[Uingereza]] ambaye alikuwa Meya Mkuu wa London wa 654 katika kipindi cha mwaka 1981–1982. Ni mtoto wa kiume wa Daktari Robert Leaver na alipata elimu yake katika Chuo cha [[Eastbourne College]].<ref name="DeBrett" /> Leaver alihudumu kama Diwani ([[Alderman]]) wa Dowgate City (1974–2002),<ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Sir Christopher Leaver, GBE DMus|url=http://www.londonremembers.com/subjects/sir-christopher-leaver-gbe-dmus/|access-date=2020-09-29|website=London Remembers|language=en}}</ref> kama Sheriff wa Jiji la London (1979),<ref name=":1" /> na kama Meya Mkuu wa London]] (1981–82). Pia ni jaji wa amani (Justice of the Peace). Alitunukiwa heshima ya kifalme kama [[Knight Grand Cross of the Order of the British Empire]] mnamo mwaka 1981 na kuteuliwa kama Knight of Justice wa St John ([[Venerable Order of St John]]) mnamo mwaka 1982.<ref name="DeBrett">{{cite web|title=Christopher Leaver|url=http://www.debretts.com/people-of-today/profile/82553/Christopher-LEAVER|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707054417/http://www.debretts.com/people-of-today/profile/82553/Christopher-LEAVER|archive-date=7 July 2015|accessdate=18 August 2014|website=debretts.com}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1937||Leaver, Christopher}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Watu wa Uingereza]] [[Jamii:Wafanyabiashara wa Uingereza]] 28ktck5lbyi5w9qjf5187swe2xi9xu6 0 239955 1558683 2026-05-29T11:59:08Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558683 wikitext text/x-wiki '''George Aggudey''' (amezaliwa 13 Aprili 1945) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]]. Yeye ni mwanachama wa chama cha Convention People's Party.<ref>{{Cite web|title=Elections in Ghana|url=https://africanelections.tripod.com/gh.html|work=africanelections.tripod.com|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} 34x91inh8hk8iqo6q8vtc5ced9k9qni 1558684 1558683 2026-05-29T12:00:01Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558684 wikitext text/x-wiki '''George Aggudey''' (amezaliwa 13 Aprili 1945) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]]. Yeye ni mwanachama wa chama cha Convention People's Party.<ref>{{Cite web|title=Elections in Ghana|url=https://africanelections.tripod.com/gh.html|work=africanelections.tripod.com|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] jdkairkwo5icfgn45m3c8ggrs9lszm5 1558775 1558684 2026-05-29T16:26:00Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558775 wikitext text/x-wiki '''George Aggudey''' (amezaliwa 13 Aprili 1945) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]]. Yeye ni mwanachama wa chama cha Convention People's Party.<ref>{{Rejea tovuti|title=Elections in Ghana|url=https://africanelections.tripod.com/gh.html|work=africanelections.tripod.com|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] afjev6gpuh0bqweej8hrl629u2axoaf 0 239956 1558686 2026-05-29T12:19:51Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558686 wikitext text/x-wiki Alexander Agyei-Acheampong ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]]. Aliwahi kuwa Mbunge wa eneo bunge la Bekwai katika Mkoa wa Ashanti Region.<ref>{{Citation|title=Deputy Minister re-elected to contest Bekwai Seat|date=-001-11-30T00:00:00+00:00|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Deputy-Minister-re-elected-to-contest-Bekwai-Seat-62682|work=GhanaWeb|language=en-US|access-date=2026-05-29}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Watu walio hai]] 5194udttxxdcivd5588xbynvmam8q0y 0 239957 1558687 2026-05-29T12:21:02Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Abu'l-Barakāt Hibat Allah ibn Malkā al-Baghdādī''' ( takriban 1080 – 1164 au 1165 BK) alikuwa mwanafalsafa wa Kiislamu, tabibu na mwanafizikia mwenye asili ya Wayahudi kutoka Baghdad, nchini [[Iraki|Iraq]]. Abu'l-Barakāt, ambaye alikuwa miongoni mwa wanazuoni waliomfuatia kwa karibu Maimonides, awali alijulikana kwa jina lake la Kiebrania la kuzaliwa '''Baruch ben Malka'''. Baadaye alipewa jina la '''Nathanel''' na mwanafunzi wake Isaac ben Ezra...' 1558687 wikitext text/x-wiki '''Abu'l-Barakāt Hibat Allah ibn Malkā al-Baghdādī''' ( takriban 1080 – 1164 au 1165 BK) alikuwa mwanafalsafa wa Kiislamu, tabibu na mwanafizikia mwenye asili ya Wayahudi kutoka Baghdad, nchini [[Iraki|Iraq]]. Abu'l-Barakāt, ambaye alikuwa miongoni mwa wanazuoni waliomfuatia kwa karibu Maimonides, awali alijulikana kwa jina lake la Kiebrania la kuzaliwa '''Baruch ben Malka'''. Baadaye alipewa jina la '''Nathanel''' na mwanafunzi wake Isaac ben Ezra kabla ya kubadili dini kutoka [[Uyahudi]] na kuingia [[Uislamu]] katika kipindi cha baadaye cha maisha yake.<ref>Norman A. Stillman; Shlomo Pines. "Abū ʾl-Barakāt al-Baghdādī." Encyclopedia of Jews in the Islamic World. Executive Editor Norman A. Stillman. Brill Online, 2013</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1080|1165}} [[Jamii:Watu wa Iraq]] 5kjacmog3zjgnl8ybm18ghkxp7h7odx 0 239958 1558688 2026-05-29T12:23:10Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558688 wikitext text/x-wiki '''Kwaku Agyemang-Mensah''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa National Democratic Congress.<ref>{{Cite web|title=Dr. Kwaku Agyemang-Mensah In Action {{!}} NewsGhana|url=https://www.newsghana.com.gh/dr-kwaku-agyemang-mensah-in-action/|work=https://www.newsghana.com.gh/|date=2014-07-23|accessdate=2026-05-29|language=en-US}}</ref> Aliwahi kuwa Waziri wa Afya katika serikali ya Rais John Mahama. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] ruichz9idktozk3h179u5wjy0ghndrm 1558795 1558688 2026-05-29T17:24:00Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558795 wikitext text/x-wiki '''Kwaku Agyemang-Mensah''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa National Democratic Congress.<ref>{{Rejea tovuti|title=Dr. Kwaku Agyemang-Mensah In Action {{!}} NewsGhana|url=https://www.newsghana.com.gh/dr-kwaku-agyemang-mensah-in-action/|work=https://www.newsghana.com.gh/|date=2014-07-23|accessdate=2026-05-29|language=en-US}}</ref> Aliwahi kuwa Waziri wa Afya katika serikali ya Rais John Mahama. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] f9ofyrdh4y0vwawr94p83ym3o7x2qex 0 239959 1558689 2026-05-29T12:25:39Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558689 wikitext text/x-wiki '''Eric Nana Agyemang‑Prempeh''' (amezaliwa 5 Machi 1974) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa New Patriotic Party.<ref>{{Cite web|title=NPP PC Nana Agyemang-Prempeh declared MP-Elect for Ahafo Ano North|url=https://www.modernghana.com/news/1367250/npps-nana-agyemang-prempeh-declared-mp-elect.html|work=Modern Ghana|accessdate=2026-05-29|language=en}}</ref> Yeye ni Mbunge wa eneo bunge la Ahafo Ano North katika Mkoa wa Ashanti Region, akiwa katika Bunge la Tisa la Jamhuri ya Nne ya Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1974]] [[Jamii:Watu walio hai]] mrfo1wpov02ah1x3zg5ijfkxn7mhm07 1558769 1558689 2026-05-29T16:16:15Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558769 wikitext text/x-wiki '''Eric Nana Agyemang‑Prempeh''' (amezaliwa 5 Machi 1974) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa New Patriotic Party.<ref>{{Rejea tovuti|title=NPP PC Nana Agyemang-Prempeh declared MP-Elect for Ahafo Ano North|url=https://www.modernghana.com/news/1367250/npps-nana-agyemang-prempeh-declared-mp-elect.html|work=Modern Ghana|accessdate=2026-05-29|language=en}}</ref> Yeye ni Mbunge wa eneo bunge la Ahafo Ano North katika Mkoa wa Ashanti Region, akiwa katika Bunge la Tisa la Jamhuri ya Nne ya Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1974]] [[Jamii:Watu walio hai]] 37f1gjlmbx26qab3k99mx5qsjht25hj 0 239960 1558691 2026-05-29T12:28:22Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558691 wikitext text/x-wiki '''Richard Ahiagbah''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Citation|title=National Executives - New Patriotic Party|date=2024-09-28|url=https://newpatrioticparty.org/national-executives/|work=New Patriotic Party - Development In Freedom|language=en-US|access-date=2026-05-29}}</ref> Yeye ni Mkurugenzi wa Mawasiliano wa chama cha New Patriotic Party. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 1kekhmys6dekcpbewatdoyrabhwa2xw 0 239961 1558694 2026-05-29T12:35:24Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558694 wikitext text/x-wiki '''Arthur Ahmed''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa New Patriotic Party.<ref>{{Cite web|title=MPs|url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/|work=Ghana MPS|accessdate=2026-05-29|language=en-US}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge wa eneo bunge la Okaikwei South katika Mkoa wa Greater Accra kuanzia mwaka 2013 hadi 2017. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Watu walio hai]] 31ab3tcgfsv0bmhvavlub8rxfnq6ja1 0 239962 1558695 2026-05-29T12:37:53Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558695 wikitext text/x-wiki '''Evans Kodjo Ahorsey''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Parliament - Eastern Region Election 1996 Results|url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/1996/parliament/eastern/index.php|work=Ghana Elections - Peace FM|accessdate=2026-05-29|author=Peace FM}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Ghana akiwakilisha eneo bunge la Ayensuano katika Mkoa wa Mashariki. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] hc86f2ygka7ps1idpbapukbh8dtcjf7 1558772 1558695 2026-05-29T16:17:51Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558772 wikitext text/x-wiki '''Evans Kodjo Ahorsey''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Parliament - Eastern Region Election 1996 Results|url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/1996/parliament/eastern/index.php|work=Ghana Elections - Peace FM|accessdate=2026-05-29|author=Peace FM}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Ghana akiwakilisha eneo bunge la Ayensuano katika Mkoa wa Mashariki. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] st9h4km4obp8m63xn6hwtcdvh8zu0a3 1558802 1558772 2026-05-29T17:55:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558802 wikitext text/x-wiki '''Evans Kodjo Ahorsey''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Parliament - Eastern Region Election 1996 Results|url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/1996/parliament/eastern/index.php|work=Ghana Elections - Peace FM|accessdate=2026-05-29|author=Peace FM|archive-date=2022-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121041745/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/1996/parliament/eastern/index.php|url-status=dead}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Ghana akiwakilisha eneo bunge la Ayensuano katika Mkoa wa Mashariki. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] slxrkrm21qxui2cfmfq1klehobtphkw 0 239963 1558697 2026-05-29T12:40:32Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558697 wikitext text/x-wiki '''John Aitpillah''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]]. Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Ellembelle katika Mkoa wa Magharibi wa Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] pwjslnqw6yaid7ff4rvql0wqn9cjo46 0 239964 1558698 2026-05-29T12:42:57Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558698 wikitext text/x-wiki '''Eddie Akita''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Citation|title=Minister of State To Refund ?18.5 Million|date=-001-11-30T00:00:00+00:00|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Minister-of-State-To-Refund-18-5-Million-46450|work=GhanaWeb|language=en-US|access-date=2026-05-29}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Tatu la Jamhuri ya Nne ya Ghana na pia Mbunge wa eneo bunge la Ledzokuku katika Mkoa wa Greater Accra. Pia alihudumu kama Naibu Waziri wa Ulinzi na Waziri wa Nchi anayeshughulikia Uvuvi nchini Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 0xn51ynilde7ay19vedg8iak27mbpdz 0 239965 1558703 2026-05-29T12:52:52Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558703 wikitext text/x-wiki '''Godfried Ako-Nai''' (amezaliwa 21 Septemba 1954) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Citation|title=Dr Sowah to contest La Dadekotopon seat for NPP|date=-001-11-30T00:00:00+00:00|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Dr-Sowah-to-contest-La-Dadekotopon-seat-for-NPP-129640|work=GhanaWeb|language=en-US|access-date=2026-05-29}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Tatu la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Dade-Kotopon katika Mkoa wa Greater Accra. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1954]] cpe1x89pemdhlxevla9kginc2jh8hji 0 239966 1558706 2026-05-29T12:56:33Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558706 wikitext text/x-wiki '''William Boakye Akoto''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Citation|title=Toronto Resident Dr. Akoto Falls in Primaries|date=-001-11-30T00:00:00+00:00|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Toronto-Resident-Dr-Akoto-Falls-in-Primaries-64211|work=GhanaWeb|language=en-US|access-date=2026-05-29}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Tatu la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Birim North katika Mkoa wa Mashariki. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 6d7fk4iz6whb0kg0cpkdxw4b6tfhv7t 0 239967 1558708 2026-05-29T13:00:38Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558708 wikitext text/x-wiki '''Nana Toa Akwatia II''' (amezaliwa 3 Mei 1924) alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JrYwAQAAIAAJ&q=Nana+Toa+Akwatia+II|title=Ghana Business Guide|date=1969|publisher=Business Publications.|language=en}}</ref> Alikuwa mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Densuagya kupitia chama cha Progress Party. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1924]] la9b0kkifmkx21x8hv4ftt1so3balo5 1558806 1558708 2026-05-29T18:27:22Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558806 wikitext text/x-wiki '''Nana Toa Akwatia II''' (amezaliwa 3 Mei 1924) alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=JrYwAQAAIAAJ&q=Nana+Toa+Akwatia+II|title=Ghana Business Guide|date=1969|publisher=Business Publications.|language=en}}</ref> Alikuwa mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Densuagya kupitia chama cha Progress Party. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1924]] rapv8d94umyur7qsz2jmltgcpiwduxy 0 239968 1558709 2026-05-29T13:08:35Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Albert wa Saxony''' (Kilatini: ''Albertus de Saxonia''; takriban 1320 – 8 Julai 1390) alikuwa mwanafalsafa na mtaalamu wa hisabati kutoka [[Ujerumani]],<ref>{{Cite web |title=Albert of Saxony - Biography |url=[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Albert/](https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Albert/) |access-date=2023-11-22 |website=Maths History |language=en}}</ref> anayejulikana kwa mchango wake katika [[mantiki]] na fizi...' 1558709 wikitext text/x-wiki '''Albert wa Saxony''' (Kilatini: ''Albertus de Saxonia''; takriban 1320 – 8 Julai 1390) alikuwa mwanafalsafa na mtaalamu wa hisabati kutoka [[Ujerumani]],<ref>{{Cite web |title=Albert of Saxony - Biography |url=[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Albert/](https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Albert/) |access-date=2023-11-22 |website=Maths History |language=en}}</ref> anayejulikana kwa mchango wake katika [[mantiki]] na [[fizikia]]. Alikuwa Askofu wa Halberstadt kuanzia mwaka 1366 hadi kifo chake. == Maisha == Albert alizaliwa katika Rickensdorf karibu na Helmstedt, akiwa mtoto wa mkulima katika kijiji kidogo. Kutokana na kipaji chake, alipelekwa kusoma katika Chuo Kikuu cha Prague na baadaye Chuo Kikuu cha Paris. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1320|1390}} [[Jamii:Watu wa Ujerumani]] 2mphqbx54dypmop2qomfwff7bbut8yu 1558730 1558709 2026-05-29T14:08:56Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Albert waSaxony (mwanafalsafa)]] hadi [[Alberto wa Saksonia (mwanafalsafa)]]: usahihi wa jina 1558709 wikitext text/x-wiki '''Albert wa Saxony''' (Kilatini: ''Albertus de Saxonia''; takriban 1320 – 8 Julai 1390) alikuwa mwanafalsafa na mtaalamu wa hisabati kutoka [[Ujerumani]],<ref>{{Cite web |title=Albert of Saxony - Biography |url=[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Albert/](https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Albert/) |access-date=2023-11-22 |website=Maths History |language=en}}</ref> anayejulikana kwa mchango wake katika [[mantiki]] na [[fizikia]]. Alikuwa Askofu wa Halberstadt kuanzia mwaka 1366 hadi kifo chake. == Maisha == Albert alizaliwa katika Rickensdorf karibu na Helmstedt, akiwa mtoto wa mkulima katika kijiji kidogo. Kutokana na kipaji chake, alipelekwa kusoma katika Chuo Kikuu cha Prague na baadaye Chuo Kikuu cha Paris. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1320|1390}} [[Jamii:Watu wa Ujerumani]] 2mphqbx54dypmop2qomfwff7bbut8yu 1558732 1558730 2026-05-29T14:11:23Z Riccardo Riccioni 452 1558732 wikitext text/x-wiki '''Alberto wa Saksonia''' (kwa [[Kilatini]]: ''Albertus de Saxonia''; takriban [[1320]] – 8 Julai [[1390]]) alikuwa [[mwanafalsafa]] na [[mtaalamu]] wa [[hisabati]] kutoka [[Ujerumani]],<ref>{{Cite web |title=Albert of Saxony - Biography |url=[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Albert/](https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Albert/) |access-date=2023-11-22 |website=Maths History |language=en}}</ref> anayejulikana kwa mchango wake katika [[mantiki]] na [[fizikia]]. Alikuwa [[Askofu]] wa Halberstadt kuanzia mwaka [[1366]] hadi [[Mauti|kifo]] chake. == Maisha == Albert alizaliwa Rickensdorf karibu na Helmstedt, akiwa mtoto wa [[mkulima]] katika kijiji kidogo. Kutokana na kipaji chake, alipelekwa kusoma katika Chuo Kikuu cha Prague na baadaye Chuo Kikuu cha Paris. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-Mkristo}} {{BD|1320|1390}} [[Jamii:maaskofu Wakatoliki]] [[Jamii:Wanafalsafa wa Ujerumani]] [[Jamii:Wanahisabati wa Ujerumani]] ojr1r3qu86hhnldc5nwmndw32mg4aa1 0 239969 1558711 2026-05-29T13:19:41Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558711 wikitext text/x-wiki '''Solomon Kodjoe Akwetey''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Parliament - Suhum Constituency Election 1996 Results|url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/1996/parliament/eastern/107/index.php|work=Ghana Elections - Peace FM|accessdate=2026-05-29|author=Peace FM}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Pili la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Suhum katika Mkoa wa Mashariki wa Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] ij2wqwq7cvueed1fdrr8u0brzlgya3e 1558812 1558711 2026-05-29T19:07:17Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558812 wikitext text/x-wiki '''Solomon Kodjoe Akwetey''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Parliament - Suhum Constituency Election 1996 Results|url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/1996/parliament/eastern/107/index.php|work=Ghana Elections - Peace FM|accessdate=2026-05-29|author=Peace FM}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Pili la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Suhum katika Mkoa wa Mashariki wa Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 06xmd3e70rt69310qp9ph9mxrviahyc 0 239970 1558714 2026-05-29T13:34:10Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558714 wikitext text/x-wiki '''Nikyema Billa Alamzy''' (amezaliwa 23 Septemba 1985) ni [[mwanasiasa]] na mjasiriamali wa [[Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://parliament.gh/members?mp=94256|work=www.parliament.gh|accessdate=2026-05-29|language=en}}</ref> Yeye ni Mbunge wa eneo bunge la Chiana-Paga katika Mkoa wa Upper East. Alichaguliwa kupitia chama cha National Democratic Congress katika uchaguzi mkuu wa 2024. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1985]] [[Jamii:Watu walio hai]] khlbj9pqthf5qryzmrwfwhi7nehxc2i 1558807 1558714 2026-05-29T18:31:19Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558807 wikitext text/x-wiki '''Nikyema Billa Alamzy''' (amezaliwa 23 Septemba 1985) ni [[mwanasiasa]] na mjasiriamali wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Parliament of Ghana|url=https://parliament.gh/members?mp=94256|work=www.parliament.gh|accessdate=2026-05-29|language=en}}</ref> Yeye ni Mbunge wa eneo bunge la Chiana-Paga katika Mkoa wa Upper East. Alichaguliwa kupitia chama cha National Democratic Congress katika uchaguzi mkuu wa 2024. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1985]] [[Jamii:Watu walio hai]] 2grmuhtu6v5jo3bi1j6pn1zzx6e6nbl 0 239971 1558717 2026-05-29T13:42:43Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558717 wikitext text/x-wiki '''Joseph Bukari Alhassan''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hCH8wK8ACDIC&q=Joseph+Alhassan|title=Ghana Year Book|date=1971|publisher=Daily Graphic|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Gonja Central katika Mkoa wa Kaskazini wa Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] 0fagkiqzeq8prpco26svhnw9fgv5706 1558785 1558717 2026-05-29T16:51:41Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558785 wikitext text/x-wiki '''Joseph Bukari Alhassan''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=hCH8wK8ACDIC&q=Joseph+Alhassan|title=Ghana Year Book|date=1971|publisher=Daily Graphic|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Gonja Central katika Mkoa wa Kaskazini wa Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] 3qhczsiwpz270t6ppzdu548i4qg7tkm 0 239972 1558718 2026-05-29T13:45:03Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Jean-Nicolas-Sébastien Allamand''' alizaliwa 18 Oktoba 1716, au kwa baadhi ya vyanzo 18 Septemba 1713 – alifariki 2 Machi 1787) alikuwa mwanafalsafa wa asili kutoka [[Uswisi]] aliyeishi [[Uholanzi]].<ref>{{Cite book |url=[https://books.google.com/books?id=Ufp5DwAAQBAJ&dq=Jean-Nicolas-S%C3%A9bastien+Allamand&pg=PA260](https://books.google.com/books?id=Ufp5DwAAQBAJ&dq=Jean-Nicolas-S%C3%A9bastien+Allamand&pg=PA260) |title=Cultural Transfer through Tran...' 1558718 wikitext text/x-wiki '''Jean-Nicolas-Sébastien Allamand''' alizaliwa 18 Oktoba 1716, au kwa baadhi ya vyanzo 18 Septemba 1713 – alifariki 2 Machi 1787) alikuwa mwanafalsafa wa asili kutoka [[Uswisi]] aliyeishi [[Uholanzi]].<ref>{{Cite book |url=[https://books.google.com/books?id=Ufp5DwAAQBAJ&dq=Jean-Nicolas-S%C3%A9bastien+Allamand&pg=PA260](https://books.google.com/books?id=Ufp5DwAAQBAJ&dq=Jean-Nicolas-S%C3%A9bastien+Allamand&pg=PA260) |title=Cultural Transfer through Translation: The Circulation of Enlightened Thought in Europe by Means of Translation |date=2010-01-01 |publisher=BRILL |isbn=978-90-420-2951-4 |page=260 |language=en}}</ref> Alifanya utafiti wa awali kuhusu [[twiga]], akitumia sampuli za ngozi na mifupa zilizotumwa mwaka 1764 kutoka [[Afrika Kusini]].<ref name=":0">{{Cite book |last=Mitchell |first=Graham |title=How Giraffes Work |publisher=Oxford University Press |year=2021 |location=Oxford |pages=36–38}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1716|1787}} [[Jamii:Watu wa Uholanzi]] jbe99i8agzq02c8khsap79vabpivla0 1558782 1558718 2026-05-29T16:46:18Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1558782 wikitext text/x-wiki '''Jean-Nicolas-Sébastien Allamand''' alizaliwa 18 Oktoba 1716, au kwa baadhi ya vyanzo 18 Septemba 1713 – alifariki 2 Machi 1787) alikuwa mwanafalsafa wa asili kutoka [[Uswisi]] aliyeishi [[Uholanzi]].<ref>{{Rejea kitabu |url=[https://books.google.com/books?id=Ufp5DwAAQBAJ&dq=Jean-Nicolas-S%C3%A9bastien+Allamand&pg=PA260](https://books.google.com/books?id=Ufp5DwAAQBAJ&dq=Jean-Nicolas-S%C3%A9bastien+Allamand&pg=PA260) |title=Cultural Transfer through Translation: The Circulation of Enlightened Thought in Europe by Means of Translation |date=2010-01-01 |publisher=BRILL |isbn=978-90-420-2951-4 |page=260 |language=en}}</ref> Alifanya utafiti wa awali kuhusu [[twiga]], akitumia sampuli za ngozi na mifupa zilizotumwa mwaka 1764 kutoka [[Afrika Kusini]].<ref name=":0">{{Rejea kitabu |last=Mitchell |first=Graham |title=How Giraffes Work |publisher=Oxford University Press |year=2021 |location=Oxford |pages=36–38}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1716|1787}} [[Jamii:Watu wa Uholanzi]] rnp2lqosfbrzyu3gas1zmr87wnbwtsg 0 239973 1558719 2026-05-29T13:46:13Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558719 wikitext text/x-wiki '''Sulemana Alhassan''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa chama cha New Patriotic Party.<ref>{{Citation|title=List of Nana Addo's 10 Regional Minister-nominees - citifmonline.com|date=2017-01-24|url=http://citifmonline.com:80/2017/01/24/list-of-nana-addos-10-regional-minister-nominees/|work=citifmonline.com|language=en-US|access-date=2026-05-29}}</ref> Yeye ni Waziri wa Mkoa wa Upper West Region nchini Ghana. Aliteuliwa na Rais Nana Addo Dankwa Akufo-Addo Januari 2017 na kuthibitishwa na Bunge la Ghana Februari 2017. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] 0vurepun6smlriqzi6pm31fe0ddkn5o 0 239974 1558720 2026-05-29T13:48:24Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558720 wikitext text/x-wiki Sulemana Alijata (amezaliwa 25 Agosti 1975) ni mwanasiasa na mfanyakazi wa kijamii kutoka Ghana. Aliwahi kuwa Mkuu wa Wilaya (District Chief Executive) na pia Mbunge wa eneo bunge la Sissala East katika Mkoa wa Upper West wa Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1975]] [[Jamii:Watu walio hai]] dzonf7bx3gm9bk2qt4wphy0sw2jbalz 0 239975 1558721 2026-05-29T13:51:13Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558721 wikitext text/x-wiki '''Andrews Tetteh Amakwata''' alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] katika Jamhuri ya Kwanza.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IMWjuUvtNCUC&q=Amakwata+yiloyono|title=Gold Coast Year Book|date=1966|publisher=Daily Graphic|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge wa eneo bunge la Yiloyono kuanzia mwaka 1965 hadi 1966. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] 66mlmk47eqvmxlg1o9m3rhvw5t37a52 0 239976 1558722 2026-05-29T13:53:32Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Anaximander''' ''Anaximandros''; {{circa|610|546}} KK) alikuwa mwanafalsafa wa [[Kigiriki]] wa kipindi cha kabla ya Socrates (Pre-Socratic) aliyefanya kazi katika Miletus,<ref name=Chambers>"Anaximander" katika ''[[Chambers's Encyclopædia]]''. London: [[George Newnes Ltd]], 1961, Juzuu ya 1, uk. 403.</ref> mji wa [[Ionia]] (eneo ambalo leo ni Uturuki). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|610|546 BC}} [[Jamii:Watu wa Ugiriki]]' 1558722 wikitext text/x-wiki '''Anaximander''' ''Anaximandros''; {{circa|610|546}} KK) alikuwa mwanafalsafa wa [[Kigiriki]] wa kipindi cha kabla ya Socrates (Pre-Socratic) aliyefanya kazi katika Miletus,<ref name=Chambers>"Anaximander" katika ''[[Chambers's Encyclopædia]]''. London: [[George Newnes Ltd]], 1961, Juzuu ya 1, uk. 403.</ref> mji wa [[Ionia]] (eneo ambalo leo ni Uturuki). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|610|546 BC}} [[Jamii:Watu wa Ugiriki]] cpx1r79rds686wagyd1l7ylzgnjv8cf 1558733 1558722 2026-05-29T14:12:43Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Anaximander]] hadi [[Anaksimandro]]: jina la Kiswahili 1558722 wikitext text/x-wiki '''Anaximander''' ''Anaximandros''; {{circa|610|546}} KK) alikuwa mwanafalsafa wa [[Kigiriki]] wa kipindi cha kabla ya Socrates (Pre-Socratic) aliyefanya kazi katika Miletus,<ref name=Chambers>"Anaximander" katika ''[[Chambers's Encyclopædia]]''. London: [[George Newnes Ltd]], 1961, Juzuu ya 1, uk. 403.</ref> mji wa [[Ionia]] (eneo ambalo leo ni Uturuki). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|610|546 BC}} [[Jamii:Watu wa Ugiriki]] cpx1r79rds686wagyd1l7ylzgnjv8cf 1558735 1558733 2026-05-29T14:14:44Z Riccardo Riccioni 452 1558735 wikitext text/x-wiki '''Anaximander''' (''Anaximandros''; {{circa|610|546}} KK) alikuwa [[mwanafalsafa]] wa [[Ugiriki ya Kale]] wa kipindi cha kabla ya [[Sokrates]] aliyefanya kazi katika [[Mileto]],<ref name=Chambers>"Anaximander" katika ''[[Chambers's Encyclopædia]]''. London: [[George Newnes Ltd]], 1961, Juzuu ya 1, uk. 403.</ref> [[mji]] wa [[Ionia]] (eneo ambalo leo ni [[Uturuki]]). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|610 KK|546 KK}} [[Jamii:Watu wa Ugiriki ya Kale]] [[Jamii:Wanafalsafa wa Uturuki]] l38iif0xpumzpjpiikt4v1bnrnsyv93 0 239977 1558723 2026-05-29T13:57:09Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Aristoxenus wa Tarentum''' ( alizaliwa takriban 375 KK, [[fl.]] 335 KK) alikuwa mwanafalsafa wa [[Kigiriki]] wa shule ya Peripatetic na mwanafunzi wa [[Aristotle]]. Maandishi yake mengi yaliyohusu falsafa, maadili na muziki yamepotea, lakini risala moja ya muziki, *Elements of Harmony* (Kigiriki: {{math|Ἁρμονικὰ στοιχεῖα}}; Kilatini: *Elementa harmonica*), imehifadhiwa ikiwa haijakamilika, pamoja na vipande vingine vinavyohusu mdund...' 1558723 wikitext text/x-wiki '''Aristoxenus wa Tarentum''' ( alizaliwa takriban 375 KK, [[fl.]] 335 KK) alikuwa mwanafalsafa wa [[Kigiriki]] wa shule ya Peripatetic na mwanafunzi wa [[Aristotle]]. Maandishi yake mengi yaliyohusu falsafa, maadili na muziki yamepotea, lakini risala moja ya muziki, *Elements of Harmony* (Kigiriki: {{math|Ἁρμονικὰ στοιχεῖα}}; Kilatini: *Elementa harmonica*), imehifadhiwa ikiwa haijakamilika, pamoja na vipande vingine vinavyohusu [[mdundo]] na (muziki). Kazi hiyo ya *Elements* ndiyo chanzo kikuu cha maarifa yetu kuhusu muziki wa Ugiriki ya kale.<ref name=Chambers>{{cite encyclopedia |title=Aristoxenus of Tarentum |encyclopedia=[[Chambers's Encyclopædia]] |place=London, UK |publisher=[[George Newnes Ltd]] |year=1961 |volume=1 |page=593}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|375|335}} [[Jamii:Watu wa Ugiriki]] 8acrt7evupc3on17jp5rufwnmmsm0nv 1558736 1558723 2026-05-29T14:15:43Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Aristoxenus]] hadi [[Aristokseno]]: jina la Kiswahili 1558723 wikitext text/x-wiki '''Aristoxenus wa Tarentum''' ( alizaliwa takriban 375 KK, [[fl.]] 335 KK) alikuwa mwanafalsafa wa [[Kigiriki]] wa shule ya Peripatetic na mwanafunzi wa [[Aristotle]]. Maandishi yake mengi yaliyohusu falsafa, maadili na muziki yamepotea, lakini risala moja ya muziki, *Elements of Harmony* (Kigiriki: {{math|Ἁρμονικὰ στοιχεῖα}}; Kilatini: *Elementa harmonica*), imehifadhiwa ikiwa haijakamilika, pamoja na vipande vingine vinavyohusu [[mdundo]] na (muziki). Kazi hiyo ya *Elements* ndiyo chanzo kikuu cha maarifa yetu kuhusu muziki wa Ugiriki ya kale.<ref name=Chambers>{{cite encyclopedia |title=Aristoxenus of Tarentum |encyclopedia=[[Chambers's Encyclopædia]] |place=London, UK |publisher=[[George Newnes Ltd]] |year=1961 |volume=1 |page=593}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|375|335}} [[Jamii:Watu wa Ugiriki]] 8acrt7evupc3on17jp5rufwnmmsm0nv 1558739 1558736 2026-05-29T14:18:16Z Riccardo Riccioni 452 1558739 wikitext text/x-wiki '''Aristokseno''' (alizaliwa [[Taranto]], [[Italia Kusini]], takriban [[375 KK]]) alikuwa [[mwanafalsafa]] wa [[Ugiriki ya Kale]] wa shule ya Peripatetic na [[mwanafunzi]] wa [[Aristotle]]. [[Maandishi]] yake mengi yaliyohusu falsafa, [[maadili]] na [[muziki]] yamepotea, lakini risala moja ya muziki, *Elements of Harmony* (Kigiriki: {{math|Ἁρμονικὰ στοιχεῖα}}; Kilatini: *Elementa harmonica*), imehifadhiwa ikiwa haijakamilika, pamoja na vipande vingine vinavyohusu [[mdundo]] na muziki. Kazi hiyo ya *Elements* ndiyo chanzo kikuu cha maarifa yetu kuhusu muziki wa Ugiriki ya kale.<ref name=Chambers>{{cite encyclopedia |title=Aristoxenus of Tarentum |encyclopedia=[[Chambers's Encyclopædia]] |place=London, UK |publisher=[[George Newnes Ltd]] |year=1961 |volume=1 |page=593}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|375 KK|}} [[Jamii:Watu wa Ugiriki ya Kale]] [[Jamii:wanafalsafa wa Italia]] 2qwo5i8wcv9cubaotr4s72mmmqtweax 0 239978 1558726 2026-05-29T14:01:42Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Abū Bakr Muḥammad ibn Yaḥyā ibn aṣ-Ṣā’igh at-Tūjībī ibn Bājja''' ( anayejulikana zaidi kama '''Ibn Bājja''' au kwa jina lake la Kilatini '''Avempace''' <ref>{{Cite web|url=[https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Avempace|title=Avempace}}](https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Avempace|title=Avempace}})</ref> {{circa|1085}} – 1138), alikuwa [[Waarabu|Mwarabu]]<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=[https://books...' 1558726 wikitext text/x-wiki '''Abū Bakr Muḥammad ibn Yaḥyā ibn aṣ-Ṣā’igh at-Tūjībī ibn Bājja''' ( anayejulikana zaidi kama '''Ibn Bājja''' au kwa jina lake la Kilatini '''Avempace''' <ref>{{Cite web|url=[https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Avempace|title=Avempace}}](https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Avempace|title=Avempace}})</ref> {{circa|1085}} – 1138), alikuwa [[Waarabu|Mwarabu]]<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=[https://books.google.com/books?id=TSc4AAAAIAAJ&q=Avempace+arab&pg=PA126](https://books.google.com/books?id=TSc4AAAAIAAJ&q=Avempace+arab&pg=PA126) |title=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200–1687 |date=1996 |publisher=CUP Archive |isbn=9780521565097}}</ref> na mwanazuoni (polymath), ambaye maandishi yake yalijumuisha masomo ya [[astronomy|unajimu]], [[fizikia]], na [[muziki]], pamoja na falsafa ya Kiislamu ya awali, dawa ya Kiislamu, botania, na ushairi wa Kiarabu.<ref>Jon Mcginnis, ''Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources'', p. 266, Hackett Publishing Company, {{ISBN|0-87220-871-0}}.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1085|1138}} [[Jamii:Watu wa Kiarabu]] gvld0vry36jvbt9pox4va3avq8uqiz7 1558740 1558726 2026-05-29T14:20:59Z Riccardo Riccioni 452 1558740 wikitext text/x-wiki '''Abū Bakr Muḥammad ibn Yaḥyā ibn aṣ-Ṣā’igh at-Tūjībī ibn Bājja''' (anajulikana zaidi kama '''Ibn Bājja''' au kwa jina lake la Kilatini '''Avempace''' <ref>{{Cite web|url=[https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Avempace|title=Avempace}}](https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Avempace|title=Avempace}})</ref> {{circa|1085}} – 1138), alikuwa mwanazuoni [[Waarabu|Mwarabu]]<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=[https://books.google.com/books?id=TSc4AAAAIAAJ&q=Avempace+arab&pg=PA126](https://books.google.com/books?id=TSc4AAAAIAAJ&q=Avempace+arab&pg=PA126) |title=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200–1687 |date=1996 |publisher=CUP Archive |isbn=9780521565097}}</ref> ambaye maandishi yake yalijumuisha masomo ya [[astronomia]], [[fizikia]], na [[muziki]], pamoja na [[falsafa]] ya [[Uislamu|Kiislamu]] ya awali, [[dawa]] ya Kiislamu, [[botania]], na [[ushairi]] wa [[Kiarabu]].<ref>Jon Mcginnis, ''Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources'', p. 266, Hackett Publishing Company, {{ISBN|0-87220-871-0}}.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanasayansi}} {{BD|1085|1138}} [[Jamii:Wanasayansi wa Kiarabu]] c0gjx0qpyr4bjdu2u6hcp7wte983adb 1558747 1558740 2026-05-29T14:37:11Z Riccardo Riccioni 452 1558747 wikitext text/x-wiki '''Abū Bakr Muḥammad ibn Yaḥyā ibn aṣ-Ṣā’igh at-Tūjībī ibn Bājja''' (anajulikana zaidi kama '''Ibn Bājja''' au kwa jina lake la Kilatini '''Avempace''' <ref>{{Cite web|url=[https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Avempace|title=Avempace}}](https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Avempace|title=Avempace}})</ref> [[Zaragoza]], [[Hispania]], [[1085]] hivi – [[Fes]], [[Moroko]], [[1138]]) alikuwa mwanazuoni [[Waarabu|Mwarabu]]<ref>{{cite book |last1=Grant |first1=Edward |url=[https://books.google.com/books?id=TSc4AAAAIAAJ&q=Avempace+arab&pg=PA126](https://books.google.com/books?id=TSc4AAAAIAAJ&q=Avempace+arab&pg=PA126) |title=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200–1687 |date=1996 |publisher=CUP Archive |isbn=9780521565097}}</ref> ambaye [[maandishi]] yake yalijumuisha masomo ya [[astronomia]], [[fizikia]], na [[muziki]], pamoja na [[falsafa]] ya [[Uislamu|Kiislamu]] ya awali, [[dawa]] ya Kiislamu, [[botania]], na [[ushairi]] wa [[Kiarabu]].<ref>Jon Mcginnis, ''Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources'', p. 266, Hackett Publishing Company, {{ISBN|0-87220-871-0}}.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanasayansi}} {{BD|1085|1138}} [[Jamii:Wanasayansi wa Hispania]] 8oz8yu1e47871ndpsg4lip042zj4b2w 0 239979 1558731 2026-05-29T14:08:56Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Albert waSaxony (mwanafalsafa)]] hadi [[Alberto wa Saksonia (mwanafalsafa)]]: usahihi wa jina 1558731 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Alberto wa Saksonia (mwanafalsafa)]] o2wl40xvhxatyd1q1cvcea03psc4rtt 0 239980 1558734 2026-05-29T14:12:43Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Anaximander]] hadi [[Anaksimandro]]: jina la Kiswahili 1558734 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Anaksimandro]] 1zzo9gte5x1jb5vv2twy6gqfyaxka52 0 239981 1558737 2026-05-29T14:15:44Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Aristoxenus]] hadi [[Aristokseno]]: jina la Kiswahili 1558737 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Aristokseno]] 6nflw7mnt7fx2viayhisqnzhqzd29cx 0 239982 1558738 2026-05-29T14:18:08Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558738 wikitext text/x-wiki '''Joseph Kofi Amankwah''' (amezaliwa 1934) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hCH8wK8ACDIC&q=Joseph+Kofi+Amankwah|title=Ghana Year Book|date=1971|publisher=Daily Graphic|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Wenchi West kupitia chama cha Progress Party. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1934]] [[Jamii:Watu walio hai]] 358vzk6ndjfnjavquiiri6zcvxysg0h 1558786 1558738 2026-05-29T16:51:51Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558786 wikitext text/x-wiki '''Joseph Kofi Amankwah''' (amezaliwa 1934) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=hCH8wK8ACDIC&q=Joseph+Kofi+Amankwah|title=Ghana Year Book|date=1971|publisher=Daily Graphic|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Wenchi West kupitia chama cha Progress Party. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1934]] [[Jamii:Watu walio hai]] 2n3vjycw0xzrfkew9l0iy89f9blat3s 0 239983 1558741 2026-05-29T14:21:48Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558741 wikitext text/x-wiki '''Major Amarkai Amarteifio''' ni afisa mstaafu wa jeshi, [[mwanasheria]], msimamizi wa michezo na [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Citation|title=Amarkai Amarteifio donates books to Ga Mashie Library|date=-001-11-30T00:00:00+00:00|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Amarkai-Amarteifio-donates-books-to-Ga-Mashie-Library-79478|work=GhanaWeb|language=en-US|access-date=2026-05-29}}</ref> Aliwahi kuhudumu kama Waziri wa Vijana na Michezo wa Ghana wakati wa utawala wa Provisional National Defence Council. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] rnwuwivm5h12aazpawyhan4sfsux0rv 0 239984 1558743 2026-05-29T14:26:03Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558743 wikitext text/x-wiki '''Henry Ametepey''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Regional Ministers|url=http://www.ghana.gov.gh/index.php/2012-02-08-08-18-09/regional-ministers|work=www.ghana.gov.gh|accessdate=2026-05-29|language=en-gb}}</ref> Aliwahi kuwa Naibu Waziri wa Mkoa wa Volta Region. Aliteuliwa na Rais John Evans Atta Mills na kuapishwa Februari 2012, akihudumu hadi Januari 2013. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] nwkd7c7m1tl9xwgqj2irpcmp2msca2r 1558776 1558743 2026-05-29T16:34:39Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558776 wikitext text/x-wiki '''Henry Ametepey''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Regional Ministers|url=http://www.ghana.gov.gh/index.php/2012-02-08-08-18-09/regional-ministers|work=www.ghana.gov.gh|accessdate=2026-05-29|language=en-gb}}</ref> Aliwahi kuwa Naibu Waziri wa Mkoa wa Volta Region. Aliteuliwa na Rais John Evans Atta Mills na kuapishwa Februari 2012, akihudumu hadi Januari 2013. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 37yghfrwga7p7hviudk1joejy15s1ph 1558853 1558776 2026-05-29T23:52:17Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1558853 wikitext text/x-wiki '''Henry Ametepey''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Regional Ministers|url=http://www.ghana.gov.gh/index.php/2012-02-08-08-18-09/regional-ministers|work=www.ghana.gov.gh|accessdate=2026-05-29|language=en-gb|archive-date=2013-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014214651/http://www.ghana.gov.gh/index.php/2012-02-08-08-18-09/regional-ministers|url-status=dead}}</ref> Aliwahi kuwa Naibu Waziri wa Mkoa wa Volta Region. Aliteuliwa na Rais John Evans Atta Mills na kuapishwa Februari 2012, akihudumu hadi Januari 2013. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] erkhxma7v51nkfqlft830qukuedw64a 0 239985 1558744 2026-05-29T14:29:59Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558744 wikitext text/x-wiki '''Christopher Ameyaw-Akumfi''' (amezaliwa 21 Januari 1945) ni mwanataaluma na [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Ghana MPs - MP Details - Ameyaw-Akumfi, Christopher (Prof)|url=http://ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=66|work=ghanamps.gov.gh|accessdate=2026-05-29}}</ref> Alizaliwa katika Techiman katika Mkoa wa Bono East Region. Aliwahi kuwa Waziri wa Elimu katika serikali ya Rais John Agyekum Kufuor. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] bdro9qg7ejdyadj1s36s5y9e0d7hk6r 0 239986 1558745 2026-05-29T14:34:12Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558745 wikitext text/x-wiki '''Christine Amoako-Nuamah''' ni [[mwanasayansi]] na [[mwanasiasa]] wa Ghana.<ref>{{Cite web|title=Ghana Institute of Management and Public Administration|url=http://newsite.gimpa.edu.gh/AboutUs/council/christian.html|work=newsite.gimpa.edu.gh|accessdate=2026-05-29|author=Makafui Kuenyehia - Proweb Solutions Ltd}}</ref> Alihudumu katika serikali ya Rais Jerry John Rawlings kama Waziri wa Mazingira, Sayansi na Teknolojia (1993–1996), Waziri wa Elimu (1997–1998), na Waziri wa Ardhi na Misitu (1998–2001). == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] crs9uu6kmiicuw1l2rd30trvhc142ty 0 239987 1558746 2026-05-29T14:36:47Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558746 wikitext text/x-wiki '''Kojo Obed Amoako-Prempeh''' alikuwa mtumishi wa umma na [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IMWjuUvtNCUC&q=Amoako-Prempeh|title=Gold Coast Year Book|date=1966|publisher=Daily Graphic|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge wa eneo bunge la Akan Wawa kuanzia 9 Juni 1965 hadi Februari 1966, wakati serikali ya Kwame Nkrumah ilipoangushwa. Katika kuanza kwa Jamhuri ya Tatu, alichaguliwa tena kuwa Mbunge wa eneo bunge la Akan kupitia chama cha People's National Party, akihudumu kuanzia 1979 hadi 1981. Kabla ya kuingia kwenye siasa, alikuwa Afisa Mikopo wa Mkoa wa Volta katika Cocoa Marketing Board. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] km7npjph8wm64n86fxo9hxrxd3wso61 1558794 1558746 2026-05-29T17:21:22Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558794 wikitext text/x-wiki '''Kojo Obed Amoako-Prempeh''' alikuwa mtumishi wa umma na [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=IMWjuUvtNCUC&q=Amoako-Prempeh|title=Gold Coast Year Book|date=1966|publisher=Daily Graphic|language=en}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge wa eneo bunge la Akan Wawa kuanzia 9 Juni 1965 hadi Februari 1966, wakati serikali ya Kwame Nkrumah ilipoangushwa. Katika kuanza kwa Jamhuri ya Tatu, alichaguliwa tena kuwa Mbunge wa eneo bunge la Akan kupitia chama cha People's National Party, akihudumu kuanzia 1979 hadi 1981. Kabla ya kuingia kwenye siasa, alikuwa Afisa Mikopo wa Mkoa wa Volta katika Cocoa Marketing Board. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] kv2km05sc9fj4su4loatpmyjey17h79 0 239988 1558749 2026-05-29T14:38:49Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558749 wikitext text/x-wiki '''Kofi Amoakohene''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://parliament.gh/mps?mp=60|work=www.parliament.gh|accessdate=2026-05-29|author=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Saba la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Atebubu-Amantin katika Mkoa wa Bono East Region kupitia chama cha New Patriotic Party. Pia aliwahi kuhudumu kama Waziri wa Mkoa wa Bono East Region. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] as08xc5042zvhnkbcfgc5wy0ou4l9o2 1558792 1558749 2026-05-29T17:21:02Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558792 wikitext text/x-wiki '''Kofi Amoakohene''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Parliament of Ghana|url=https://parliament.gh/mps?mp=60|work=www.parliament.gh|accessdate=2026-05-29|author=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana}}</ref> Aliwahi kuwa Mbunge katika Bunge la Saba la Jamhuri ya Nne ya Ghana, akiwakilisha eneo bunge la Atebubu-Amantin katika Mkoa wa Bono East Region kupitia chama cha New Patriotic Party. Pia aliwahi kuhudumu kama Waziri wa Mkoa wa Bono East Region. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] gqp8tlh2asbfmt95fio6tzqfzvzrcgy 0 239989 1558750 2026-05-29T14:41:24Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558750 wikitext text/x-wiki '''Magnus Kofi Amoatey''' (amezaliwa 10 Desemba 1948) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite web|title=MPs|url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/|work=Ghana MPS|accessdate=2026-05-29|language=en-US}}</ref> Alikuwa Mbunge mteule wa eneo bunge la Yilo Krobo katika Mkoa wa Mashariki wa Ghana. Alitarajiwa kuwa mwanachama wa Bunge la Sita la Jamhuri ya Nne ya Ghana kuanzia 7 Januari 2013 baada ya uchaguzi wa 2012, ambapo alishinda kwa kura 26,584 (asilimia 61.49) dhidi ya wagombea wengine. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} if96109u3ka00hnn0zekelw8783fpq0 1558751 1558750 2026-05-29T14:44:39Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558751 wikitext text/x-wiki '''Magnus Kofi Amoatey''' (amezaliwa 10 Desemba 1948) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Cite web|title=MPs|url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/|work=Ghana MPS|accessdate=2026-05-29|language=en-US}}</ref> Alikuwa Mbunge mteule wa eneo bunge la Yilo Krobo katika Mkoa wa Mashariki wa Ghana. Alitarajiwa kuwa mwanachama wa Bunge la Sita la Jamhuri ya Nne ya Ghana kuanzia 7 Januari 2013 baada ya uchaguzi wa 2012, ambapo alishinda kwa kura 26,584 (asilimia 61.49) dhidi ya wagombea wengine. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1948]] auujabwbibx4ft2kbcsnfb4ephbky78 1558793 1558751 2026-05-29T17:21:12Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558793 wikitext text/x-wiki '''Magnus Kofi Amoatey''' (amezaliwa 10 Desemba 1948) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]].<ref>{{Rejea tovuti|title=MPs|url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/|work=Ghana MPS|accessdate=2026-05-29|language=en-US}}</ref> Alikuwa Mbunge mteule wa eneo bunge la Yilo Krobo katika Mkoa wa Mashariki wa Ghana. Alitarajiwa kuwa mwanachama wa Bunge la Sita la Jamhuri ya Nne ya Ghana kuanzia 7 Januari 2013 baada ya uchaguzi wa 2012, ambapo alishinda kwa kura 26,584 (asilimia 61.49) dhidi ya wagombea wengine. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1948]] 3vcyg7k9qg87gxf7qr5egtiv1v46f63 3 239990 1558758 2026-05-29T15:31:00Z KonstantinaG07 30187 KonstantinaG07 alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano ya mtumiaji:Animaǂ]] hadi [[Majadiliano ya mtumiaji:Magos Kaladon]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Animaǂ|Animaǂ]]" to "[[Special:CentralAuth/Magos Kaladon|Magos Kaladon]]" 1558758 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Majadiliano ya mtumiaji:Magos Kaladon]] 9lkneyopa72dm5fsw3iesqkfxp7zhm5 0 239991 1558773 2026-05-29T16:19:41Z Samyha 69136 Nimeunda ukurusa mpya 1558773 wikitext text/x-wiki '''''Farai Sevenzo''''' ''/ˈfʌraɪ/'' <ref>[https://www.pronouncenames.com/search.php?name=Farai Learn How to Pronounce Farai | PronounceNames.com]</ref> alizaliwa nchini [[Zimbabwe]] na ni mtengenezaji wa filamu na mwandishi wa habari. Anatoka kijiji cha Kimetuki Kusini mwa Zimbabwe.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/networkafrica/faraisevenzo.shtml Network Africa | BBC World Service]</ref> == Marejeo == <references /> [[Jamii:Waandaaji wa Filamu]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] k9poewmqbgqdgpfwxg6uivfa3uo19df 0 239992 1558778 2026-05-29T16:38:33Z Samyha 69136 Nimeunda ukurusa mpya 1558778 wikitext text/x-wiki '''Anwar Wagdi''' (11 Oktoba 1904 - 14 Mei 1955), alikuwa mwigizaji wa [[Misri]], mwandishi, mkurugenzi na mtayarishaji wa filamu.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=ExkNAAAAIBAJ&sjid=SmoDAAAAIBAJ&pg=5259,3164463&dq=anwar-wagdi Pittsburgh Post-Gazette - Google News Archive Search]</ref> == Maisha == Anwar alizaliwa katika wilaya ya [[Cairo]] ya El Daher. Baba yake alikuwa Msiria. <ref>[https://books.google.co.tz/books?id=GwBlAAAAMAAJ&q=%22Anwar+Wagdi+was+of+Syrian+origin%22&redir_esc=y Dream Makers on the Nile: A Portrait of Egyptian Cinema - Mustafa Darwish - Google Books]</ref> Mama wa Anwar, Mohiba Elrikabi, alitoka Cairo. Anwar Wagdy aliwaoa waigizaji wa Kimisri Elham Hussein, Leila Mourad, na Laila Fawzi. Alikufa akiwa na umri wa miaka 50 nchini [[Uswidi]] alipokuwa akitafuta matibabu ya ugonjwa wa [[figo]] ya ''polycystic''. <ref>[https://web.archive.org/web/20120219194410/http://www.aawsat.com/details.asp?section=54&article=477850&issueno=10815 «دون جوان» السينما المصرية أرهقه عشق الفن.. وسطوة المال,]</ref> == Kazi == Anwar Wagdi alianza kazi yake ya uigizaji kama nyongeza mnamo 1922 katika utengenezaji wa ''Julius Caesar'' wa Kampuni ya ''Youssef Wahbi Theatre''. Aliruka haraka hadi kupata umaarufu na kucheza nafasi za uongozi, akaongoza filamu 92 za Misri kati ya mwaka 1932 na 1955. Alipata mafanikio maalum akishirikiana na mkewe, gwiji wa Misri Leila Mourad. Yousef Wahbi aliongoza filamu yake ya kwanza: ''"Defense"'' mwaka wa 1934 na kuitwa "Anwar Wagdy" ili kushiriki naye katika filamu hii. Baada ya kushindwa kwa filamu kutokana na matatizo fulani ya kifedha kwa Youssef Wahbi na mtayarishaji, ilisababisha Anwar kujiunga na ''Theatre'' ya Jeshi la Kitaifa, ambayo ilianzishwa mwaka wa 1935. Anwar Wagdi aligundua kuwa sinema inafaa zaidi kwa talanta yake na zaidi kulingana na matarajio yake kwa sababu ya umaarufu wake na uwezo wake wa kufikia watazamaji wengi zaidi. == Orodha ya Filamu == * ''Sons of Aristocrats (1932)'' * ''Agnihat el sahara (1939)'' * ''Al-Azeema (1939)'' * ''El warsha (1941)'' * ''Intissar el chabab (1941)'' * ''Leila fil zalam (1944)'' * ''Kedb fi kedb (1944)'' * ''Gharam wa intiqam (1944)'' * ''Tahia el rajala (1945)'' * ''Ragaa (1945)'' * ''Madinat el ghajar (1945)'' * ''Lailat el jumaa (1945)'' * ''Lailat el haz (1945)'' * ''Kubla fi Lubnan (1945)'' * ''Kataltu waladi (1945)'' * ''El-qalb louh wahid (1945)'' * ''El hayat kefah (1945)'' * ''Bayn narayn (1945)'' * ''Aheb el baladi (1945)'' * ''Sirr abi (1946)'' * ''Leila bint el fukara (1946)'' * ''El zalla el kabira (1946)'' * ''Aroussa lel ajar (1946)'' * ''Ard el Nil (1946)'' * ''Kalbi dalili (1947)'' * ''Talak Soiad hanem (1948)'' * ''Ghazal Al Banat (1949)'' * ''Yasmine (1951)'' * ''Lailet el henna (1951)'' * ''Katr el nada (1952)'' * ''Habib el ruh (1952)'' * ''Dahab (1953)'' * ''Bint el akaber (1953)'' * ''Arbaa' banat we zabit (1954)'' == Marejeo == <references /> [[Jamii:Waandaaji wa Filamu]] [[Jamii:Wakurugenzi wa filamu]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] av4shbv55dp7oby7d5pyuuyv3ln2hlf 0 239993 1558783 2026-05-29T16:47:24Z Samyha 69136 Nimeunda ukurusa mpya 1558783 wikitext text/x-wiki '''''Helmy Halim''''', pia Hilmi Halim (Kiarabu: حلمي حليم : 1916 - 1971 ) alikuwa mkurugenzi wa filamu wa [[Misri]], mwandishi wa skrini, na mtayarishaji.<ref>[[imdbname:0355206|Hilmi Halim - IMDb]]</ref> Amefanya kazi na nyota wengi kama Omar Sharif, Salah Zulfikar, Ahmed Ramzy, Faten Hamama na Abdel Halim Hafez. Mnamo 1955, aligundua kipaji cha Ahmed Ramzy na kumpa ushiriki kama Ramzy katika filamu ya ''Ayyamna al-Holwa.'' == Orodha ya Filamu == * ''Ayyamna al-Holwa'' * ''Ard al-Salam'' == Marejeo == <references /> [[Jamii:Waongozaji Filamu nchi kwa nchi]] [[Jamii:Waandaaji wa Filamu]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] rnbr31v3yb0ewr2ijlfq76buy8u0ax3 0 239994 1558789 2026-05-29T17:01:45Z Samyha 69136 Nimeunda ukurusa mpya 1558789 wikitext text/x-wiki '''''Islam el Azzazi''''' ni [[mpiga picha]] bado, mbunifu wa picha, na mtengenezaji wa filamu ambaye yuko [[Cairo]], [[Misri]]. <ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20090727141104/http://weekly.ahram.org.eg/2003/649/cu2.htm Al-Ahram Weekly | Culture | In progress: Day and night]</ref> == Kazi == Amefanya kazi katika Kampuni ya ''El-Warsha Theatre'' <ref name=":0" /> ambapo alifanya kazi ya kufundisha waigizaji na pia kufanya kazi katika upigaji picha na utengenezaji wa filamu za maonyesho. Yeye ni mwanachama mwanzilishi wa kikundi huru cha utayarishaji filamu ''"SEMAT"'' <ref name=":0" /> ambacho alipata fursa ya kuwajibika kwa warsha mbili za utengenezaji wa filamu huko Alexandria kwa ushirikiano na Kituo cha [[Utamaduni]] cha Jesuit. Warsha hizo zilisababisha kuachilia filamu fupi 16 na watengenezaji filamu wapya 17. Mnamo mwaka 2007 alianzisha kampuni mpya ya utayarishaji ''"WIKA"'' na watengenezaji wengine watatu wa filamu. == Orodha ya Filamu == * ''1992 March'' * ''1993 Al-Kharaz'' * ''1994 Madina Yaskonoha Al-Zil'' * ''2001 Wegouh Al-Fayoum'' == Marejeo == <references /> [[Jamii:Watengenezaji filamu nchi kwa nchi]] [[Jamii:Wapiga picha]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] mv9wa3e2m86qyrnwj1v0irajfz9w009 0 239995 1558791 2026-05-29T17:09:48Z Samyha 69136 Nimeunda ukurusa mpya 1558791 wikitext text/x-wiki '''''Kamal El Sheikh''''' (kwa Kiarabu: ''كمال الشيخ;'' Februari 1919 - 2 Januari 2004) alikuwa mkurugenzi wa filamu wa [[Misri]]. <ref>[https://mubi.com/en/cast/kamal-el-sheikh Kamal El Sheikh – Movies, Bio and Lists on MUBI]</ref> Aliongoza filamu 28 kati ya mwaka 1952 na 1987, na nane kati ya filamu hizo zipo katika orodha ya filamu 100 bora za Misri. Alijulikana katika miaka ya hamsini na mwanzoni mwa sitini kama ''"Hitchcock of Egypt"'' kwa sababu ya ushawishi wake kutoka kwa sinema ya mkurugenzi maarufu wa [[Uingereza]].<ref>[[imdbname:0252760|Kamal El Sheikh - IMDb]]</ref> == Orodha ya Filamu == * ''Malak al-Rahma (1946 - editor)'' * ''Fatma (1947 - editor)'' * ''Al-Manzel Raqam 13 (1952)'' * ''Hob wa Dumoo` (1955)'' * ''Life or Death (1955)'' * ''Ard al-Salam (1957)'' * ''Sayyidat al-Qasr (1958)'' * ''Hobbi al-Wahid (1960)'' * ''Malaak wa Shaytan (1960)'' * ''Lan Aataref (1961)'' * ''Chased by the Dogs (1962)'' * ''Last Night (1964)'' * ''Three Thieves (Story 3) (1966)'' * ''The Man who lost his Shadow (1968)'' * ''Sunset and Sunrise (1970)'' * ''Whom Should We Shoot? (1975)'' * ''The Peacock (1982)'' == Marejeo == <references /> [[Jamii:Wakurugenzi wa filamu]] [[Jamii:Waongozaji Filamu nchi kwa nchi]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] 57pt715cllr5p503mo06qtzuojv0c7y 0 239996 1558803 2026-05-29T17:58:06Z Samyha 69136 Nimeunda ukurusa mpya 1558803 wikitext text/x-wiki '''''Ahmed Rashwan''''' (Kiarabu: ''احمد رشوان''; amezaliwa 1969) ni mkurugenzi wa filamu wa [[Misri]], mwandishi wa skrini, na mtayarishaji wa filamu. Filamu yake inajumuisha orodha ya filamu fupi, maandishi, na filamu moja ya muda mrefu. Tangu kuhitimu kwake kutoka Taasisi ya Filamu ya [[Cairo]] mwaka wa 1994, alifanya kazi katika kukuza wimbi la Sinema Huru nchini Misri, kama njia mbadala ya kuondokana na ushawishi wa uzalishaji wa filamu unaouzwa kwa wingi.<ref>[[imdbname:3634923|Ahmed Rashwan - IMDb]]</ref> == Maisha == Rashwan alizaliwa Oktoba 23, 1969, huko [[Aleksandria|Alexandria]], Misri, Alianza mapenzi yake ya [[sinema]] tangu utoto. Alianza shughuli zake katika vilabu vya sinema tangu alipokuwa mwanafunzi katika shule ya upili, na kisha akatoa jarida la filamu na marafiki zake kutoka kwa wapenda filamu huko Alexandria. Mnamo mwaka 1987, alijiunga na Kitivo cha [[Sheria]] na kuhitimu mnamo mwaka 1990. Kisha akahamia [[Cairo]] na kusoma Cinema katika Taasisi ya Filamu ya Cairo na kuhitimu mnamo mwaka 1994. Alitengeneza filamu fupi iitwayo ''"Zamzam"'' kama mradi wake wa kuhitimu filamu. == Marejeo == <references /> [[Jamii:Wakurugenzi wa filamu]] [[Jamii:Waongozaji Filamu nchi kwa nchi]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] 6zfgotj0htwiwn3y72nt7f4phpj363c 0 239997 1558805 2026-05-29T18:15:04Z Samyha 69136 nimeunda kurusa mpya 1558805 wikitext text/x-wiki '''''Emil Nofal''''' (1926 - 18 Julai 1986) alikuwa mkurugenzi wa filamu wa [[Afrika Kusini]], mtayarishaji na mwandishi wa skrini. <ref>[https://web.archive.org/web/20100831041407/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/19417 BFI | Film & TV Database | NOFAL, Emil]</ref> == Maisha == Nofal alizaliwa [[Johannesburg]] mwaka wa 1926 kwa wazazi wenye asili ya [[Lebanoni|Lebanon]]. <ref>[https://esat.sun.ac.za/index.php/Emil_Nofal Emil Nofal - ESAT]</ref> == Kazi == Emil aliingia katika tasnia ya filamu akiwa na umri wa miaka 15 alipoanza kufanya kazi katika Studio za ''Killarney Film,'' ambako alikaa kwa takriban miaka 13. Huko Killarney, Nofal alipitia majukumu kadhaa ya kiufundi, akianza kama mhariri msaidizi na fundi wa maabara ya filamu kabla ya kuendelea na taswira ya sinema na hatimaye kuongoza filamu za kipengele. <ref>[https://openjournals.uwaterloo.ca/index.php/kinema/article/view/1317 The Cinema of Jans Rautenbach | Kinema: A Journal for Film and Audiovisual Media]</ref> Nofal aliongoza filamu kadhaa za vipengele katika miaka ya mapema ya 1950, ikiwa ni pamoja na ''Song of Africa'' (1951), komedi ya muziki iliyojulikana kwa kuonyesha wasanii Weusi wakati ambapo fursa za vipaji vya Weusi katika sinema ya Afrika Kusini zilikuwa finyu sana. Mwishoni mwa miaka ya 1950 na mwanzoni mwa miaka ya 1960, Nofal alifanya kazi na mtengenezaji filamu Jamie Uys na kuchangia kuanzishwa kwa kampuni ya uzalishaji ya Uys kabla ya kuanzisha mradi wake binafsi wa utayarishaji, ''Emil Nofal Films''. <ref>[[imdbname:0633953|Emil Nofal - IMDb]]</ref> == Orodha ya Filamu == * ''Song of Africa (1951)'' * ''Rip van Wyk (1959)'' * ''Hou die Blink kant bo (1960)'' * ''Voor sononder (1962)'' * ''Kimberley Jim (1963)'' * ''Wild Season (1967)'' * ''The Winners (1972)'' * ''My Way (1973)'' == Marejeo == <references /> [[Jamii:Wakurugenzi wa filamu]] [[Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] jz19aby4he28d2yjd79ktf09cx8t0sb 0 239998 1558808 2026-05-29T18:33:21Z Samyha 69136 Nimeunda ukurusa mpya 1558808 wikitext text/x-wiki '''''Obinna Nwafor''''' (16 Novemba 1965 - 7 Mei 2023), anayejulikana zaidi kwa jina lake la kisanii '''''Saint Obi''''', alikuwa mwigizaji wa [[Nigeria|Nigeria,]] <ref>[https://www.kemifilani.ng/entertainment/actor-saint-obi-battles-wife-in-court-over-custody-of-their-kids Actor Saint Obi battles wife in court over custody of their kids - Kemi Filani]</ref><ref>[https://thewillnews.com/veteran-actor-saint-obi-in-messy-divorce-drama-with-estranged-wife/ Veteran Actor Saint Obi In Messy Divorce Drama With Estranged Wife]</ref> mtayarishaji na mwongozaji wa filamu.<ref>[https://web.archive.org/web/20200809104916/http://www.2shymusic.com/2014/01/nollywood-actor-saint-obi-reveals-why.html?m=0 2shymusic.com]</ref> == Elimu == Obi alizaliwa tarehe 16 Novemba 1965. <ref>[https://nigerianfinder.com/saint-obi-biography-career-movies-more/ Saint Obi: Biography, Career, Movies & More – Nigerian Finder]</ref> Alipata Shahada ya Kwanza ya Sayansi katika sanaa ya maigizo katika Chuo Kikuu cha Jos. <ref>[https://www.vanguardngr.com/2023/05/life-and-times-of-saint-obi/ Life and Times of Saint Obi - Vanguard News]</ref> == Kazi == Kazi yake ya kwanza ya uigizaji ilikuwa mwaka wa 1996 kupitia tangazo la televisheni la ''Peugeot''. Baadaye aliigiza katika filamu zaidi ya 60. <ref>[https://www.vanguardngr.com/2009/08/over-500-million-watch-nollywood-says-saint-obi/ Over 500 million watch Nollywood, says Saint Obi - Vanguard News]</ref> Mnamo mwaka 2002, Obi alitayarisha sinema yake ya kwanza, ''Take Me to Maama'', ambapo aliigiza kama Jerry, pamoja na Ebi Sam, Rachel Oniga, Nse Abel na Enebeli Elebuwa. Alikuwa maarufu kwa kuigiza katika ''Candle Light, Goodbye Tomorrow, Heart of Gold,'' na filamu nyinginezo. <ref>https://www.vanguardngr.com/2023/05/life-and-times-of-saint-obi/</ref> Yeye ndiye mwanzilishi na Mkurugenzi Mtendaji wa ''Agwhyte International limited'', kampuni ya uzalishaji, talanta na usimamizi wa chapa yenye makao yake makuu nchini Nigeria na [[Marekani]]. <ref>[[imdbname:1228475|Saint Obi - IMDb]]</ref> == Orodha ya Filamu == * ''Candle Light (1998)'' * ''Dirty Game (1998)'' * ''Heartless (1998) kama Marshal'' * ''Sakobi: The Snake Girl (1998) kama Frank Davies'' * ''Narrow Escape (1999) kama Emmanuel 3'' * ''State of Emergency (2000) kama Smith'' * ''Executive Crime (2000) kama Christopher'' * ''Final Whistle (2000) kama Richard'' * ''Jungle Justice (2000) kama Alfred'' * ''Festival of Fire (2002)'' * ''Take me to Maama (2002)'' * ''More Than a Woman (2004) kama Daniel'' * ''Sensational Spy (2004) kama Craig'' * ''Golden Moon (2005) kama Amadi'' * ''Royal Palace (2005)'' * ''Breath Again (2006) kama Joe'' * ''Crime Planner (2006) kama Onuwa'' * ''Greatest Weapon (2006) kama Ejike'' == Marejeo == <references /> [[Jamii:Waigizaji Filamu]] [[Jamii:Watayarishaji filamu nchi kwa nchi]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] iaoruwgy9xx7v5z0bmzp97rauxftkbs 0 239999 1558809 2026-05-29T18:44:22Z Samyha 69136 Nimeunda ukurusa mpya 1558809 wikitext text/x-wiki '''''Driss Roukhe''''' <ref>[[imdbname:0745679|imdb.com/name/nm0745679/]]</ref>(amezaliwa Julai 5, 1968) ni mwigizaji na mkurugenzi wa [[Moroko]]. <ref>[https://www.telerama.fr/cinema/ Cinéma : critiques de films, sorties ciné et actus du septième art]</ref> == Maisha == Roukhe alizaliwa katika ''Dyour Jdad B’ni M’Hamed'', mtaa maskini wa ''Meknes'', na alipoteza babake alipokuwa na umri wa miaka 7. Alifanya mazoezi ya ukumbi wa michezo katika shule ya upili na mashirika mbalimbali ya vijana.<ref>[https://mad-distribution.film/directors/306645984597.php MAD Distribution Films - Driss Roukhe]</ref> Baadaye alijiunga na Taasisi ya Juu ya Sanaa ya Tamthilia na Uhuishaji wa [[Utamaduni|Kitamaduni]] ''(ISADAC)'' ambako alifunzwa rasmi kama mwigizaji. <ref>[https://www.lavanguardia.com/peliculas-series/personas/driss-roukhe-122306 Driss Roukhe | Películas y Series La Vanguardia]</ref> Alionekana kwa mara ya kwanza katika opera ya mkurugenzi wa Morocco Ahmed Essyad, ''Le Collier des ruses'', mwaka wa 1993. <ref>[https://www.premiere.fr/Star/Driss-Roukhe Driss Roukhe Acteur | Premiere.fr]</ref> == Marejeo == <references /> [[Jamii:Wakurugenzi wa filamu]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] [[Jamii:Filamu]] t5dm9gwpn26k2g0o2hmsg0ulvzdnin1 0 240000 1558811 2026-05-29T19:04:32Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Teresa Jane Kingham'''<ref>{{Cite web|url=http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U23164/|title = Kingham, Teresa Jane, (Tess), (Born 4 May 1963), Romney Marsh Partnership Co-ordinator, 2013–15}}</ref> (alizaliwa 4 Mei 1963) ni mwanasiasa wa chama cha [[Labour Party]] nchini [[Uingereza]]. Alikuwa Mbunge wa jimbo la [[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] kuanzia mwaka 1997 hadi 2001. == Wasifu == Kingham alipata elimu yake...' 1558811 wikitext text/x-wiki '''Teresa Jane Kingham'''<ref>{{Cite web|url=http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U23164/|title = Kingham, Teresa Jane, (Tess), (Born 4 May 1963), Romney Marsh Partnership Co-ordinator, 2013–15}}</ref> (alizaliwa 4 Mei 1963) ni mwanasiasa wa chama cha [[Labour Party]] nchini [[Uingereza]]. Alikuwa Mbunge wa jimbo la [[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] kuanzia mwaka 1997 hadi 2001. == Wasifu == Kingham alipata elimu yake katika shule ya [[Dartford Grammar School for Girls]], na alitunukiwa shahada ya awali ya sanaa kutoka Chuo cha, Chuo Kikuu cha London. Alipata pia Cheti cha Uzamili cha Elimu kutoka Chuo Kikuu cha East Anglia na shahada ya uzamili katika fani ya Akiolojia ya Misri (Egyptian Archaeology) kutoka Chuo Kikuu cha London. Kwa sasa anasomea shahada ya uzamivu katika fani ya Antropolojia ya Kibayolojia (Biological Anthropology) katika Chuo Kikuu cha Kent Kent.{{citation needed|date=June 2018}} == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1963||Kingham, Teresa Jane}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] g9xe61m3hqhx7bqzqwrns5tpetr5i6u 1558814 1558811 2026-05-29T19:15:35Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558814 wikitext text/x-wiki '''Teresa Jane Kingham'''<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U23164/|title = Kingham, Teresa Jane, (Tess), (Born 4 May 1963), Romney Marsh Partnership Co-ordinator, 2013–15}}</ref> (alizaliwa 4 Mei 1963) ni mwanasiasa wa chama cha [[Labour Party]] nchini [[Uingereza]]. Alikuwa Mbunge wa jimbo la [[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] kuanzia mwaka 1997 hadi 2001. == Wasifu == Kingham alipata elimu yake katika shule ya [[Dartford Grammar School for Girls]], na alitunukiwa shahada ya awali ya sanaa kutoka Chuo cha, Chuo Kikuu cha London. Alipata pia Cheti cha Uzamili cha Elimu kutoka Chuo Kikuu cha East Anglia na shahada ya uzamili katika fani ya Akiolojia ya Misri (Egyptian Archaeology) kutoka Chuo Kikuu cha London. Kwa sasa anasomea shahada ya uzamivu katika fani ya Antropolojia ya Kibayolojia (Biological Anthropology) katika Chuo Kikuu cha Kent Kent.{{citation needed|date=June 2018}} == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1963||Kingham, Teresa Jane}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] sc4cwdolfwsk3m8izl1knnuzn6nhkrj 0 240001 1558815 2026-05-29T19:16:10Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558815 wikitext text/x-wiki '''Kwaw Ampah''' ambaye pia alijulikana kwa jina la Joseph Kwaw Ampah alikuwa mwanachama wa vyama vya wafanyakazi na mwanasiasa wa Ghana. Aliteuliwa kuwa katibu mkuu (katibu wa taifa) wa Trade Union Congress (TUC) mnamo Juni 1964 na serikali ya Convention People's Party, akimrithi Magnus George. Kabla ya uteuzi wake, alikuwa katibu wa Public Utility Workers' Union.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=caIcAQAAMAAJ&q=kwaw+ampah|title=News from Hsinhua News Agency: daily bulletin|last=she|first=Xin hua tong xun|date=1965-09-16|language=en}}</ref> Mwaka 1965, yeye pamoja na viongozi wengine wa vyama vya wafanyakazi akiwemo John Tettegah, ambaye wakati huo alikuwa katibu mkuu wa All-African Trade Union Federation, walikuwa wabunge kwa tiketi ya Convention People's Party. Kwaw Ampah alikuwa mbunge wa jimbo la Juabeso-Bia kuanzia mwaka 1965 hadi 1966 wakati serikali ya Kwame Nkrumah ilipoondolewa madarakani kupitia mapinduzi. Aliendelea kushikilia nafasi hiyo huku akiwa pia katibu mkuu wa TUC. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] 4yoqnhis6aztai5cvl0991y6kv7ltqu 1558844 1558815 2026-05-29T22:31:17Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558844 wikitext text/x-wiki '''Kwaw Ampah''' ambaye pia alijulikana kwa jina la Joseph Kwaw Ampah alikuwa mwanachama wa vyama vya wafanyakazi na mwanasiasa wa Ghana. Aliteuliwa kuwa katibu mkuu (katibu wa taifa) wa Trade Union Congress (TUC) mnamo Juni 1964 na serikali ya Convention People's Party, akimrithi Magnus George. Kabla ya uteuzi wake, alikuwa katibu wa Public Utility Workers' Union.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=caIcAQAAMAAJ&q=kwaw+ampah|title=News from Hsinhua News Agency: daily bulletin|last=she|first=Xin hua tong xun|date=1965-09-16|language=en}}</ref> Mwaka 1965, yeye pamoja na viongozi wengine wa vyama vya wafanyakazi akiwemo John Tettegah, ambaye wakati huo alikuwa katibu mkuu wa All-African Trade Union Federation, walikuwa wabunge kwa tiketi ya Convention People's Party. Kwaw Ampah alikuwa mbunge wa jimbo la Juabeso-Bia kuanzia mwaka 1965 hadi 1966 wakati serikali ya Kwame Nkrumah ilipoondolewa madarakani kupitia mapinduzi. Aliendelea kushikilia nafasi hiyo huku akiwa pia katibu mkuu wa TUC. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] lbprrt3xbwi2bcubjys0svjkkyfw7to 0 240002 1558817 2026-05-29T19:24:07Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558817 wikitext text/x-wiki '''Kenneth Amponsah-Yiadom''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na alikuwa mwanachama wa Bunge la Kwanza la Jamhuri ya Nne ya Ghana akiuwakilisha jimbo la Offinso South katika Mkoa wa Ashanti nchini Ghana. Aliwakilisha chama cha National Democratic Congress (NDC).<ref>{{Cite web|title=Election 2020: At least 108 current MPs are not returning to Parliament - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/election-2020-at-least-113-current-mps-are-not-returning-to-parliament/|work=www.myjoyonline.com|date=2020-12-09|accessdate=2026-05-29|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 0wdb48iv9pp4slo38ujrk0oncvrlsn1 1558840 1558817 2026-05-29T21:57:47Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558840 wikitext text/x-wiki '''Kenneth Amponsah-Yiadom''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na alikuwa mwanachama wa Bunge la Kwanza la Jamhuri ya Nne ya Ghana akiuwakilisha jimbo la Offinso South katika Mkoa wa Ashanti nchini Ghana. Aliwakilisha chama cha National Democratic Congress (NDC).<ref>{{Rejea tovuti|title=Election 2020: At least 108 current MPs are not returning to Parliament - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/election-2020-at-least-113-current-mps-are-not-returning-to-parliament/|work=www.myjoyonline.com|date=2020-12-09|accessdate=2026-05-29|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 6hzueorkzowj3md7ylcle1swgspnoi2 0 240003 1558820 2026-05-29T19:33:56Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558820 wikitext text/x-wiki '''Kobina Amua-Sekyi''' alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mwanachama wa Bunge la Kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana. Aliwakilisha jimbo la Ekumfi kwa tiketi ya chama cha Progress Party (PP).<ref>{{Citation|last=Amuasekyi1|title=English: Kobina Amua-Sekyi celebrating his wedding anniversary with his wife Comfort Amua-Sekyi (nee Ogunro) in Accra, Ghana|date=2021-05-05|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kobina_Amua-Sekyi.jpg|access-date=2026-05-29}}</ref> Alikuwa baba wa Kweku Etrew Amua-Sekyi, ambaye alihudumu kama Jaji wa Mahakama ya Juu ya Ghana. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1902]] apf6sgl6fei2gzi8i4d6mft7fhv61oh 0 240004 1558869 2026-05-30T02:10:08Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Esther Anaya''' ni mwimbaji, DJ, mpiga fidla (violin), na mtayarishaji wa muziki. Kwa sasa ni DJ rasmi wa timu ya [[Los Angeles]] Chargers. Alipiga fidla katika albamu ya kwanza ya Lil Yachty, iitwayo Teenage Emotions. Pia alishirikiana na Snoop Dogg katika wimbo wake wa mwaka 2022 uitwao "BAYC".<ref>{{Cite web |url=[https://finance.yahoo.com/news/esther-anaya-dj-composer-headlining-163400611.html](https://finance.yahoo.com/news/esther-anaya-dj-compose...' 1558869 wikitext text/x-wiki '''Esther Anaya''' ni mwimbaji, DJ, mpiga fidla (violin), na mtayarishaji wa muziki. Kwa sasa ni DJ rasmi wa timu ya [[Los Angeles]] Chargers. Alipiga fidla katika albamu ya kwanza ya Lil Yachty, iitwayo Teenage Emotions. Pia alishirikiana na Snoop Dogg katika wimbo wake wa mwaka 2022 uitwao "BAYC".<ref>{{Cite web |url=[https://finance.yahoo.com/news/esther-anaya-dj-composer-headlining-163400611.html](https://finance.yahoo.com/news/esther-anaya-dj-composer-headlining-163400611.html) |title=Esther Anaya, DJ and Composer, is Headlining Artist for NFL's 2022-2023 Game Day Entertainment at the New SoFi Stadium |access-date=2023-08-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=[https://www.chargers.com/news/chargers-2023-nfl-draft-party-april-27-westfield-century-city](https://www.chargers.com/news/chargers-2023-nfl-draft-party-april-27-westfield-century-city) |title=On the Wire: Chargers 2023 NFL Draft Party Set for April 27 at Westfield Century City |access-date=2023-08-18}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waimbaji]] [[Jamii:Watu walio hai]] qo1a4ic1kgiuuzy9d63ido1m4scridd 1558872 1558869 2026-05-30T02:15:03Z Valuegirl 87699 1558872 wikitext text/x-wiki '''Esther Anaya''' ni mwimbaji, DJ, mpiga fidla (violin), na mtayarishaji wa muziki. Kwa sasa ni DJ rasmi wa timu ya [[Los Angeles]] Chargers. Alipiga fidla katika albamu ya kwanza ya Lil Yachty, iitwayo Teenage Emotions. Pia alishirikiana na Snoop Dogg katika wimbo wake wa mwaka 2022 uitwao "BAYC".<ref>{{Cite web |url=[https://finance.yahoo.com/news/esther-anaya-dj-composer-headlining-163400611.html](https://finance.yahoo.com/news/esther-anaya-dj-composer-headlining-163400611.html) |title=Esther Anaya, DJ and Composer, is Headlining Artist for NFL's 2022-2023 Game Day Entertainment at the New SoFi Stadium |access-date=2023-08-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=[https://www.chargers.com/news/chargers-2023-nfl-draft-party-april-27-westfield-century-city](https://www.chargers.com/news/chargers-2023-nfl-draft-party-april-27-westfield-century-city) |title=On the Wire: Chargers 2023 NFL Draft Party Set for April 27 at Westfield Century City |access-date=2023-08-18}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waimbaji]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Kolombia]] 7344kphl4xy3cn0mnu8dajpmr7yz4s7 1558913 1558872 2026-05-30T04:24:56Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1558913 wikitext text/x-wiki '''Esther Anaya''' ni mwimbaji, DJ, mpiga fidla (violin), na mtayarishaji wa muziki. Kwa sasa ni DJ rasmi wa timu ya [[Los Angeles]] Chargers. Alipiga fidla katika albamu ya kwanza ya Lil Yachty, iitwayo Teenage Emotions. Pia alishirikiana na Snoop Dogg katika wimbo wake wa mwaka 2022 uitwao "BAYC".<ref>{{Rejea tovuti |url=[https://finance.yahoo.com/news/esther-anaya-dj-composer-headlining-163400611.html](https://finance.yahoo.com/news/esther-anaya-dj-composer-headlining-163400611.html) |title=Esther Anaya, DJ and Composer, is Headlining Artist for NFL's 2022-2023 Game Day Entertainment at the New SoFi Stadium |access-date=2023-08-18}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=[https://www.chargers.com/news/chargers-2023-nfl-draft-party-april-27-westfield-century-city](https://www.chargers.com/news/chargers-2023-nfl-draft-party-april-27-westfield-century-city) |title=On the Wire: Chargers 2023 NFL Draft Party Set for April 27 at Westfield Century City |access-date=2023-08-18}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waimbaji]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Kolombia]] exg3ehrjqr8g8umolae5gqavsrhnj3x 0 240005 1558871 2026-05-30T02:14:11Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Antombo Yoryette Langangui Barahona''' (alizaliwa 26 Agosti 1984 mjini [[Bangui]]) ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] anayeishi [[Kolombia]]. Ana asili ya [[Gabon]] na Kolombia, na amekuwa mwanachama wa kundi la muziki la Profetas tangu mwaka 2001.<ref>{{cite news |last1=Salazar|first1=Andrés|title=Antombo Langangui en Entrevistas Radiónica |url=[https://www.radionica.rocks/entrevistas/antombo-langangui-en-entrevistas...' 1558871 wikitext text/x-wiki '''Antombo Yoryette Langangui Barahona''' (alizaliwa 26 Agosti 1984 mjini [[Bangui]]) ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] anayeishi [[Kolombia]]. Ana asili ya [[Gabon]] na Kolombia, na amekuwa mwanachama wa kundi la muziki la Profetas tangu mwaka 2001.<ref>{{cite news |last1=Salazar|first1=Andrés|title=Antombo Langangui en Entrevistas Radiónica |url=[https://www.radionica.rocks/entrevistas/antombo-langangui-en-entrevistas-radionica](https://www.radionica.rocks/entrevistas/antombo-langangui-en-entrevistas-radionica) |access-date=1 May 2024 |work=Radiónica |date=28 February 2016}}</ref> == Wasifu == Antombo alizaliwa na Jean Langangui Alana, mwanadiplomasia kutoka Gabon, na Elbadina Barahona Quiñónez, mpishi kutoka Rincón Hondo, Cesar, Kolombia. Wazazi wake walikutana nchini Venezuela wakati Langangui alipokuwa balozi wa Gabon.<ref>{{cite news |last1=Franco |first1=Gloria |title=Profetas: una historia de dolor con final feliz |url=[https://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-16132936](https://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-16132936) |access-date=1 May 2024 |work=El Tiempo |date=22 July 2015}}</ref><ref>{{cite news |last1=Quintana Barney|first1=Luis |title=El drama de la profeta de hip hop a la que el sida le quitó sus padres |url=[https://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-13054323](https://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-13054323) |access-date=1 May 2024 |work=El Tiempo |date=9 September 2013}}</ref> Familia hiyo ilikuwa na mabinti wawili, Ossengue na Antombo, huku Langangui pia akiwalea watoto wengine wawili wa Barahona waliozaliwa Kolombia, Alba Inés na Omar. Katika miaka ya mwishoni mwa 1980, wazazi wa Antombo waligundulika kuwa na maambukizi ya VVU. Mama yake alihamia Kolombia pamoja na watoto wake, huku baba yake akibaki Afrika ambako alifariki baadaye. Familia hiyo iliishi kwanza Rincón Hondo na baadaye [[Bogotá]]. Baada ya kifo cha mama yao, watoto hao walilelewa kwa msaada wa ndugu yao Omar na kwa muda waliwahi kukaa katika kituo cha ustawi wa watoto cha ICBF. Antombo huzungumza kwa ufasaha Kifaransa, Kihispania na Kiingereza. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1984|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] p5ywcet8fzvc1z2cyt7zkpsftzup0gx 0 240006 1558874 2026-05-30T02:19:38Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Paula Arenas Álvarez''' (amezaliwa tarehe 1 Mei 1988 mjini [[Bogotá]], [[Kolombia]]) ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo za muziki wa [[muziki wa pop]] kutoka Kolombia.<ref name="agdmanagement.com">{{cite web |url=[http://www.agdmanagement.com/portfolio/paula-arenas/](http://www.agdmanagement.com/portfolio/paula-arenas/) |title=Biografía, en AGD Management |publisher=AGD Management |url-status=dead |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20170423160208/...' 1558874 wikitext text/x-wiki '''Paula Arenas Álvarez''' (amezaliwa tarehe 1 Mei 1988 mjini [[Bogotá]], [[Kolombia]]) ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo za muziki wa [[muziki wa pop]] kutoka Kolombia.<ref name="agdmanagement.com">{{cite web |url=[http://www.agdmanagement.com/portfolio/paula-arenas/](http://www.agdmanagement.com/portfolio/paula-arenas/) |title=Biografía, en AGD Management |publisher=AGD Management |url-status=dead |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20170423160208/http://www.agdmanagement.com/portfolio/paula-arenas/](https://web.archive.org/web/20170423160208/http://www.agdmanagement.com/portfolio/paula-arenas/) |archivedate=23 April 2017}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] 4j1bjahrjx8ytknrxuqba6euiogqo7k 0 240007 1558875 2026-05-30T02:23:44Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Naty Botero''' (aliyezaliwa kama '''Natalia Hernández Botero''' tarehe 10 Februari 1980 huko Medellín, [[Kolombia]]) ni mwanamitindo na mwimbaji wa Kolombia. Alizaliwa Medellín, lakini alihamia [[Bogotá]] akiwa na umri mdogo na kuishi huko hadi alipomaliza elimu yake ya sekondari.<ref name="entretente">{{cite web|url=http://www.entretenete.com/articulo_4021-naty-botero.html|title=Entretenete.com Personal interview|language=Spanish|access-date=2007-0...' 1558875 wikitext text/x-wiki '''Naty Botero''' (aliyezaliwa kama '''Natalia Hernández Botero''' tarehe 10 Februari 1980 huko Medellín, [[Kolombia]]) ni mwanamitindo na mwimbaji wa Kolombia. Alizaliwa Medellín, lakini alihamia [[Bogotá]] akiwa na umri mdogo na kuishi huko hadi alipomaliza elimu yake ya sekondari.<ref name="entretente">{{cite web|url=http://www.entretenete.com/articulo_4021-naty-botero.html|title=Entretenete.com Personal interview|language=Spanish|access-date=2007-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124132308/http://www.entretenete.com/articulo_4021-naty-botero.html|archive-date=2007-01-24|url-status=dead}}</ref> Ametambuliwa kwa kupokea uteuzi mbalimbali katika tuzo za MTV EMA, MTV Latin America Awards na Shock Music Awards, pamoja na ushirikiano wake na wasanii maarufu wa kitaifa na kimataifa. Kwa sasa anatetea haki na ustawi wa jamii za wenyeji katika eneo la Sierra Nevada de Santa Marta nchini Kolombia kupitia taasisi yake ya ''Coraje''.<ref>{{cite web |title=Mi Banda Sonora con Naty Botero (My Soundtrack with Naty Botero) |url=https://caracol.com.co/programa/2022/03/20/a_vivir_que_son_dos_dias/1647792242_531503.html |website=Caracol Radio |publisher=Caracol Radio Servicio Informativo |access-date=30 April 2022 |location=Colombia |language=Spanish |date=20 Machi 2022}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwimbaji}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Wanawake wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] e5d1x7y7wmpvmp15hn569980w7dnc8t 0 240008 1558876 2026-05-30T02:26:40Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Patricia Caicedo''' (amezaliwa mwaka 1969)<ref name="Patricia Caicedo">[[Marquis Who's Who]]. [[https://cgi.marquiswhoswho.com/OnDemand/Default.aspx?last_name=Caicedo&first_name=Patricia](https://cgi.marquiswhoswho.com/OnDemand/Default.aspx?last_name=Caicedo&first_name=Patricia) "Patricia Caicedo"] (usajili unahitajika ili kupata taarifa kamili)</ref> ni mwimbaji wa sauti ya soprano wa muziki wa klasiki, mwanamuzikolojia, na daktari mwenye asili ya Ko...' 1558876 wikitext text/x-wiki '''Patricia Caicedo''' (amezaliwa mwaka 1969)<ref name="Patricia Caicedo">[[Marquis Who's Who]]. [[https://cgi.marquiswhoswho.com/OnDemand/Default.aspx?last_name=Caicedo&first_name=Patricia](https://cgi.marquiswhoswho.com/OnDemand/Default.aspx?last_name=Caicedo&first_name=Patricia) "Patricia Caicedo"] (usajili unahitajika ili kupata taarifa kamili)</ref> ni mwimbaji wa sauti ya soprano wa muziki wa klasiki, mwanamuzikolojia, na daktari mwenye asili ya [[Kolombia]] na [[Hispania]]. Anajulikana kwa utaalamu wake katika utafiti na uwasilishaji wa nyimbo za kisanaa za Amerika ya Kusini na Hispania katika lugha za Kihispania, Kikatalani, Kireno na lugha za wenyeji wa Amerika. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1969|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] dan4foczghrxdc3493748ifvtnx0ye1 0 240009 1558877 2026-05-30T02:29:18Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Carolina Ovalle Arango''', anayejulikana zaidi kwa mashabiki wake kama '''Carolina La O''',<ref>{{cite web |url=http://www.vh1.com/artists/az/lao_carolina/bio.jhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20061107063105/http://www.vh1.com/artists/az/lao_carolina/bio.jhtml |url-status=dead |archive-date=November 7, 2006 |title=vh1}}</ref> (amezaliwa tarehe 12 Aprili 1975 huko Manizales, [[Kolombia]]) ni mwimbaji wa muziki wa salsa na muziki wa tropiki k...' 1558877 wikitext text/x-wiki '''Carolina Ovalle Arango''', anayejulikana zaidi kwa mashabiki wake kama '''Carolina La O''',<ref>{{cite web |url=http://www.vh1.com/artists/az/lao_carolina/bio.jhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20061107063105/http://www.vh1.com/artists/az/lao_carolina/bio.jhtml |url-status=dead |archive-date=November 7, 2006 |title=vh1}}</ref> (amezaliwa tarehe 12 Aprili 1975 huko Manizales, [[Kolombia]]) ni mwimbaji wa muziki wa salsa na muziki wa tropiki kutoka Kolombia. Carolina La O alifanya onyesho lake la kwanza jukwaani akiwa na umri wa miaka sita, alipokuwa akiimba wimbo wa jadi uitwao ''Campesina Santandereana'' katika shule yake ya msingi. Baadaye alihitimu kutoka chuo kikuu cha eneo lake akiwa na shahada katika usimamizi. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwimbaji}} {{BD|1975|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] iooa69ju6fdj6o72uplk3jrmzvnr8le 0 240010 1558879 2026-05-30T02:33:15Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Elsa y Elmar''' ni jina la mradi wa muziki wa '''Elsa Carvajal''', mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Muziki wa Elsa y Elmar unaweza kuelezewa kama synth-pop, ukiunganisha pia vipengele vya muziki wa folk, muziki wa tropiki na muziki wa Kilatini. Mwaka 2014, Carvajal alishinda Tuzo Kuu katika kitengo cha Kilatini cha shindano la ''John Lennon Songwriting Contest'' kwa wimbo wake ''"Me Viene Bien"''.<ref>{{Cite web |last=Cantor-Navas |fir...' 1558879 wikitext text/x-wiki '''Elsa y Elmar''' ni jina la mradi wa muziki wa '''Elsa Carvajal''', mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Muziki wa Elsa y Elmar unaweza kuelezewa kama synth-pop, ukiunganisha pia vipengele vya muziki wa folk, muziki wa tropiki na muziki wa Kilatini. Mwaka 2014, Carvajal alishinda Tuzo Kuu katika kitengo cha Kilatini cha shindano la ''John Lennon Songwriting Contest'' kwa wimbo wake ''"Me Viene Bien"''.<ref>{{Cite web |last=Cantor-Navas |first=Judy |last2=Cantor-Navas |first2=Judy |date=2015-05-06 |title=Elsa y Elmar Takes John Lennon Latin Prize |url=https://www.billboard.com/music/latin/elsa-y-elmar-takes-john-lennon-latin-prize-6554043/ |access-date=2022-06-30 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwimbaji}} {{BD||}} [[Jamii:Wanawake wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] h1e34qptbl2scnevjy57myh28zyavro 1558912 1558879 2026-05-30T04:21:25Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558912 wikitext text/x-wiki '''Elsa y Elmar''' ni jina la mradi wa muziki wa '''Elsa Carvajal''', mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Muziki wa Elsa y Elmar unaweza kuelezewa kama synth-pop, ukiunganisha pia vipengele vya muziki wa folk, muziki wa tropiki na muziki wa Kilatini. Mwaka 2014, Carvajal alishinda Tuzo Kuu katika kitengo cha Kilatini cha shindano la ''John Lennon Songwriting Contest'' kwa wimbo wake ''"Me Viene Bien"''.<ref>{{Rejea tovuti |last=Cantor-Navas |first=Judy |last2=Cantor-Navas |first2=Judy |date=2015-05-06 |title=Elsa y Elmar Takes John Lennon Latin Prize |url=https://www.billboard.com/music/latin/elsa-y-elmar-takes-john-lennon-latin-prize-6554043/ |access-date=2022-06-30 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwimbaji}} {{BD||}} [[Jamii:Wanawake wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] 6sd0dbvpb875yutjd3t1qqlkzw3vl6a 0 240011 1558882 2026-05-30T02:37:17Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Andrea Echeverri Arias''' (amezaliwa 13 Septemba 1965) ni mwimbaji na mpiga gitaa kutoka [[Kolombia]] wa muziki wa rock/pop. Ana shahada ya Sanaa Nzuri kutoka Chuo Kikuu cha Andes na alikuwa mtaalamu wa ufinyanzi wa kauri kabla ya kuingia kwenye muziki. Yeye ni mwimbaji mkuu wa kundi la Aterciopelados ambapo pia hupiga gitaa la akustiki.<ref>{{Cite web|url=[http://articles.sun-sentinel.com/2004-08-04/lifestyle/0408020290_1_aterciopelados-songs-lyrics|ti...' 1558882 wikitext text/x-wiki '''Andrea Echeverri Arias''' (amezaliwa 13 Septemba 1965) ni mwimbaji na mpiga gitaa kutoka [[Kolombia]] wa muziki wa rock/pop. Ana shahada ya Sanaa Nzuri kutoka Chuo Kikuu cha Andes na alikuwa mtaalamu wa ufinyanzi wa kauri kabla ya kuingia kwenye muziki. Yeye ni mwimbaji mkuu wa kundi la Aterciopelados ambapo pia hupiga gitaa la akustiki.<ref>{{Cite web|url=[http://articles.sun-sentinel.com/2004-08-04/lifestyle/0408020290_1_aterciopelados-songs-lyrics|title=Top](http://articles.sun-sentinel.com/2004-08-04/lifestyle/0408020290_1_aterciopelados-songs-lyrics|title=Top) South Florida News, Sports, Weather and Entertainment - South Florida Sun-Sentinel|access-date=2015-10-20|archive-date=2016-03-04|archive-url=[https://web.archive.org/web/20160304040018/http://articles.sun-sentinel.com/2004-08-04/lifestyle/0408020290_1_aterciopelados-songs-lyrics|url-status=dead}}](https://web.archive.org/web/20160304040018/http://articles.sun-sentinel.com/2004-08-04/lifestyle/0408020290_1_aterciopelados-songs-lyrics|url-status=dead}})</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1965|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] e3c71he3k1nmgl7ydly6rvxx2ho8xvk 0 240012 1558885 2026-05-30T02:43:55Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ana Sol Escobar''' (alizaliwa 5 Novemba 1976), ambaye awali alijulikana kitaaluma kama '''Anasol''' na sasa anajulikana kama '''Sol Escobar''', ni mwimbaji kutoka [[Kolombia]].<ref name=bb/> == Maisha ya awali na elimu == Escobar alizaliwa [[Buenos Aires]], Argentina mwaka 1976 akiwa na wazazi wa [[Kolombia]]. Alianza mafunzo ya ngoma rasmi akiwa na umri wa miaka mitano. Alitumia sehemu kubwa ya utoto wake akihama kati ya Colombia, Argentina, Hispania...' 1558885 wikitext text/x-wiki '''Ana Sol Escobar''' (alizaliwa 5 Novemba 1976), ambaye awali alijulikana kitaaluma kama '''Anasol''' na sasa anajulikana kama '''Sol Escobar''', ni mwimbaji kutoka [[Kolombia]].<ref name=bb/> == Maisha ya awali na elimu == Escobar alizaliwa [[Buenos Aires]], Argentina mwaka 1976 akiwa na wazazi wa [[Kolombia]]. Alianza mafunzo ya ngoma rasmi akiwa na umri wa miaka mitano. Alitumia sehemu kubwa ya utoto wake akihama kati ya Colombia, Argentina, Hispania na Marekani. Akiwa kijana, alitumia muda mwingi Colombia lakini alikaa pia mwaka mmoja Florida. Alisomea muziki katika Universidad Javeriana ya Bogotá, Colombia, akiwa na mkazo katika utayarishaji wa muziki na uhandisi wa sauti. Alikamilisha diploma ya uandishi wa skrini kwa ajili ya filamu na televisheni katika Blackmaria. {{citation needed|date=August 2016}} == Kazi == Mwaka 1999, Anasol alitoa albamu yake ya kwanza ''Escorpión de Primavera'' (''Nge wa Majira ya Kuchipua''). Wimbo wa kwanza, "Pensando en Desorden", ulikuwa miongoni mwa nyimbo 10 bora nchini Colombia.{{citation needed|date=May 2016}} Albamu ya pili ya Anasol ya studio ''Astros '' ilitolewa mwaka 2002 chini ya Sony Music Colombia, ikiwa imetayarishwa na Luis Fernando Ochoa. Albamu hiyo ilipata mafanikio nchini Colombia, ikithibitishwa kuwa ya dhahabu ndani ya wiki yake ya kwanza ya mauzo na baadaye ikathibitishwa kuwa ya platinamu.{{citation needed|date=May 2016}} Nyimbo tatu zilitoa kutoka kwenye albamu hiyo: "Sin Miedo A Caer" (Agosti 2002), "Voy volando", na "Amantes Invisibles".{{citation needed|date=August 2016}} Albamu ya tatu ya Anasol iliyopewa jina lake mwenyewe, iliyojumuisha nyimbo 11 pamoja na wimbo wa ziada wa dansi wa "Sentimiento", ilitolewa mwaka 2005.<ref name="bb">{{Cite book |last= |first= |url=[https://books.google.com/books?id=-BIEAAAAMBAJ&dq=Anasol+columbia&pg=PA48](https://books.google.com/books?id=-BIEAAAAMBAJ&dq=Anasol+columbia&pg=PA48) |title=Billboard |date=2005-08-27 |publisher=Nielsen Business Media, Inc. |language=en}}</ref> Anasol amewahi kutaja kama vyanzo vya ushawishi wake wa muziki Everything but the Girl, [[Tori Amos]], [[Madonna]], [[Gustavo Cerati]] na Index ID.{{Citation needed|date=February 2012}} == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1976|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] hz1fyvd4vobd5fywamyh2tcknmllh8s 1558991 1558885 2026-05-30T07:42:12Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558991 wikitext text/x-wiki '''Ana Sol Escobar''' (alizaliwa 5 Novemba 1976), ambaye awali alijulikana kitaaluma kama '''Anasol''' na sasa anajulikana kama '''Sol Escobar''', ni mwimbaji kutoka [[Kolombia]].<ref name=bb/> == Maisha ya awali na elimu == Escobar alizaliwa [[Buenos Aires]], Argentina mwaka 1976 akiwa na wazazi wa [[Kolombia]]. Alianza mafunzo ya ngoma rasmi akiwa na umri wa miaka mitano. Alitumia sehemu kubwa ya utoto wake akihama kati ya Colombia, Argentina, Hispania na Marekani. Akiwa kijana, alitumia muda mwingi Colombia lakini alikaa pia mwaka mmoja Florida. Alisomea muziki katika Universidad Javeriana ya Bogotá, Colombia, akiwa na mkazo katika utayarishaji wa muziki na uhandisi wa sauti. Alikamilisha diploma ya uandishi wa skrini kwa ajili ya filamu na televisheni katika Blackmaria. {{citation needed|date=August 2016}} == Kazi == Mwaka 1999, Anasol alitoa albamu yake ya kwanza ''Escorpión de Primavera'' (''Nge wa Majira ya Kuchipua''). Wimbo wa kwanza, "Pensando en Desorden", ulikuwa miongoni mwa nyimbo 10 bora nchini Colombia.{{citation needed|date=May 2016}} Albamu ya pili ya Anasol ya studio ''Astros '' ilitolewa mwaka 2002 chini ya Sony Music Colombia, ikiwa imetayarishwa na Luis Fernando Ochoa. Albamu hiyo ilipata mafanikio nchini Colombia, ikithibitishwa kuwa ya dhahabu ndani ya wiki yake ya kwanza ya mauzo na baadaye ikathibitishwa kuwa ya platinamu.{{citation needed|date=May 2016}} Nyimbo tatu zilitoa kutoka kwenye albamu hiyo: "Sin Miedo A Caer" (Agosti 2002), "Voy volando", na "Amantes Invisibles".{{citation needed|date=August 2016}} Albamu ya tatu ya Anasol iliyopewa jina lake mwenyewe, iliyojumuisha nyimbo 11 pamoja na wimbo wa ziada wa dansi wa "Sentimiento", ilitolewa mwaka 2005.<ref name="bb">{{Rejea kitabu |last= |first= |url=[https://books.google.com/books?id=-BIEAAAAMBAJ&dq=Anasol+columbia&pg=PA48](https://books.google.com/books?id=-BIEAAAAMBAJ&dq=Anasol+columbia&pg=PA48) |title=Billboard |date=2005-08-27 |publisher=Nielsen Business Media, Inc. |language=en}}</ref> Anasol amewahi kutaja kama vyanzo vya ushawishi wake wa muziki Everything but the Girl, [[Tori Amos]], [[Madonna]], [[Gustavo Cerati]] na Index ID.{{Citation needed|date=February 2012}} == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1976|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] 3rsm0dh6559vm7h7kv5jsh9k3shkhrt 0 240013 1558886 2026-05-30T02:46:21Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ana María Estupiñán García''' (amezaliwa 7 Aprili 1992, katika [[Bogotá]], [[Colombia]]) ni mwigizaji na mwimbaji kutoka Colombia.<ref>{{Cite web|url=[http://www.eltiempo.com/elenco/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13492672.html|title=Ana](http://www.eltiempo.com/elenco/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13492672.html|title=Ana) María Estupiñán, una "lolita" con los pies en la tierra|author=Gloria Franco|publisher=ElTiempo.com|date=13 February 2014|ac...' 1558886 wikitext text/x-wiki '''Ana María Estupiñán García''' (amezaliwa 7 Aprili 1992, katika [[Bogotá]], [[Colombia]]) ni mwigizaji na mwimbaji kutoka Colombia.<ref>{{Cite web|url=[http://www.eltiempo.com/elenco/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13492672.html|title=Ana](http://www.eltiempo.com/elenco/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13492672.html|title=Ana) María Estupiñán, una "lolita" con los pies en la tierra|author=Gloria Franco|publisher=ElTiempo.com|date=13 February 2014|accessdate=13 February 2014|language=Spanish}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://es-us.celebridades.yahoo.com/blogs/lo-que-te-perdiste/la-actriz-ana-mar%C3%ADa-est%C3%BApi%C3%B1an-se-vuelve-una-ronca-de-oro-muy-bella-012205494.html](https://es-us.celebridades.yahoo.com/blogs/lo-que-te-perdiste/la-actriz-ana-mar%C3%ADa-est%C3%BApi%C3%B1an-se-vuelve-una-ronca-de-oro-muy-bella-012205494.html) |title=La actriz Ana María Estúpiñan se vuelve una Ronca de Oro muy bella |author=Eddy Martin |publisher=[[Yahoo]] |date=28 January 2014 |accessdate=31 March 2014 |language=Spanish |url-status=dead |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20140407104255/https://es-us.celebridades.yahoo.com/blogs/lo-que-te-perdiste/la-actriz-ana-mar%C3%ADa-est%C3%BApi%C3%B1an-se-vuelve-una-ronca-de-oro-muy-bella-012205494.html](https://web.archive.org/web/20140407104255/https://es-us.celebridades.yahoo.com/blogs/lo-que-te-perdiste/la-actriz-ana-mar%C3%ADa-est%C3%BApi%C3%B1an-se-vuelve-una-ronca-de-oro-muy-bella-012205494.html) |archivedate=7 April 2014 }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1992|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] blqdspr04kol7rpmfk3v5yo3cvajr3t 0 240014 1558887 2026-05-30T02:49:29Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Margarita Rosa de Francisco Baquero''', pia anajulikana kama '''Margarita Rosa''' na '''La Mencha''' (alizaliwa 8 Agosti 1965), ni mwigizaji, mwimbaji, mtangazaji wa televisheni na mshindi wa taji la mashindano ya urembo kutoka [[Kolombia]]. == Wasifu == === Miaka ya 1980 === Margarita Rosa de Francisco alizaliwa katika Cali, Valle del Cauca, Colombia tarehe 8 Agosti 1965.<ref>{{Cite web|url=[http://www.soho.co/mujeres/articulo/margarita-rosa-francisco...' 1558887 wikitext text/x-wiki '''Margarita Rosa de Francisco Baquero''', pia anajulikana kama '''Margarita Rosa''' na '''La Mencha''' (alizaliwa 8 Agosti 1965), ni mwigizaji, mwimbaji, mtangazaji wa televisheni na mshindi wa taji la mashindano ya urembo kutoka [[Kolombia]]. == Wasifu == === Miaka ya 1980 === Margarita Rosa de Francisco alizaliwa katika Cali, Valle del Cauca, Colombia tarehe 8 Agosti 1965.<ref>{{Cite web|url=[http://www.soho.co/mujeres/articulo/margarita-rosa-francisco/28642|title=Margarita](http://www.soho.co/mujeres/articulo/margarita-rosa-francisco/28642|title=Margarita) Rosa de Francisco|website=[www.soho.co|date=28](http://www.soho.co|date=28) Novemba 2012 |access-date=2017-02-11}}</ref> Yeye ni binti wa Gerardo de Francisco—mwanamuziki na mwigizaji—na mbunifu wa mitindo Mercedes Baquero. Pia ni dada wa mtangazaji wa televisheni Martin de Francisco.<ref name="Tiempo">{{Cite news|url=[http://www.eltiempo.com/bocas/margarita-rosa-de-francisco-en-entrevista-con-revista-bocas/14408417|title=Mahojiano](http://www.eltiempo.com/bocas/margarita-rosa-de-francisco-en-entrevista-con-revista-bocas/14408417|title=Mahojiano) katika BOCAS: Margarita Rosa de Francisco – Bocas – El Tiempo|last=Tiempo|first=Casa Editorial El|newspaper=El Tiempo|access-date=2017-02-11|language=es-CO}}</ref> Akiwa mtoto, Margarita alisoma masomo ya ballet katika Conservatory ya Antonio María Valencia mjini Cali, lakini alilazimika kuacha baada ya muda mfupi kutokana na matatizo ya [[uti wa mgongo]].<ref name=":0">{{Cite web|url=[http://www.jetset.com.co/edicion-impresa/temas-revista-jetset/articulo/jet-set-presenta-la-foto-de-margarita-rosa-de-francisco-hace-35-anos/131295|title=Picha](http://www.jetset.com.co/edicion-impresa/temas-revista-jetset/articulo/jet-set-presenta-la-foto-de-margarita-rosa-de-francisco-hace-35-anos/131295|title=Picha) ya Margarita Rosa de Francisco miaka 35 iliyopita|last=JetSet|website=[www.jetset.com.co|access-date=2017-02-11|archive-date=2018-01-22|archive-url=](http://www.jetset.com.co|access-date=2017-02-11|archive-date=2018-01-22|archive-url=)[https://web.archive.org/web/20180122125557/http://www.jetset.com.co/edicion-impresa/temas-revista-jetset/articulo/jet-set-presenta-la-foto-de-margarita-rosa-de-francisco-hace-35-anos/131295/|url-status=dead}}](https://web.archive.org/web/20180122125557/http://www.jetset.com.co/edicion-impresa/temas-revista-jetset/articulo/jet-set-presenta-la-foto-de-margarita-rosa-de-francisco-hace-35-anos/131295/|url-status=dead}})</ref> Alianza kuigiza filamu mwaka 1981 kwa kushiriki katika filamu iitwayo ''Tacones''.<ref name="Tiempo"/> Baadaye alihamia [[Jiji la New York]] kusoma Kiingereza na mwaka 1984 alichaguliwa kuwa mwanamitindo bora wa mwaka.<ref>{{Cite web|url=[http://www.eltiempo.com/Multimedia/galeria_fotos/pasodeeltiempo/GALERIAFOTOS-WEB-PLANTILLA_GALERIA_FOTOS-9622613.html|title=Kumbukumbu](http://www.eltiempo.com/Multimedia/galeria_fotos/pasodeeltiempo/GALERIAFOTOS-WEB-PLANTILLA_GALERIA_FOTOS-9622613.html|title=Kumbukumbu) za EL TIEMPO... Margarita Rosa De Francisco|website=Fotografia|access-date=2017-02-11}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1965|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] q0oaqzczxnj5vaif822028t07wlt9an 1558932 1558887 2026-05-30T05:59:31Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 4 template(s) replaced. 1558932 wikitext text/x-wiki '''Margarita Rosa de Francisco Baquero''', pia anajulikana kama '''Margarita Rosa''' na '''La Mencha''' (alizaliwa 8 Agosti 1965), ni mwigizaji, mwimbaji, mtangazaji wa televisheni na mshindi wa taji la mashindano ya urembo kutoka [[Kolombia]]. == Wasifu == === Miaka ya 1980 === Margarita Rosa de Francisco alizaliwa katika Cali, Valle del Cauca, Colombia tarehe 8 Agosti 1965.<ref>{{Rejea tovuti|url=[http://www.soho.co/mujeres/articulo/margarita-rosa-francisco/28642|title=Margarita](http://www.soho.co/mujeres/articulo/margarita-rosa-francisco/28642|title=Margarita) Rosa de Francisco|website=[www.soho.co|date=28](http://www.soho.co|date=28) Novemba 2012 |access-date=2017-02-11}}</ref> Yeye ni binti wa Gerardo de Francisco—mwanamuziki na mwigizaji—na mbunifu wa mitindo Mercedes Baquero. Pia ni dada wa mtangazaji wa televisheni Martin de Francisco.<ref name="Tiempo">{{Rejea habari|url=[http://www.eltiempo.com/bocas/margarita-rosa-de-francisco-en-entrevista-con-revista-bocas/14408417|title=Mahojiano](http://www.eltiempo.com/bocas/margarita-rosa-de-francisco-en-entrevista-con-revista-bocas/14408417|title=Mahojiano) katika BOCAS: Margarita Rosa de Francisco – Bocas – El Tiempo|last=Tiempo|first=Casa Editorial El|newspaper=El Tiempo|access-date=2017-02-11|language=es-CO}}</ref> Akiwa mtoto, Margarita alisoma masomo ya ballet katika Conservatory ya Antonio María Valencia mjini Cali, lakini alilazimika kuacha baada ya muda mfupi kutokana na matatizo ya [[uti wa mgongo]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=[http://www.jetset.com.co/edicion-impresa/temas-revista-jetset/articulo/jet-set-presenta-la-foto-de-margarita-rosa-de-francisco-hace-35-anos/131295|title=Picha](http://www.jetset.com.co/edicion-impresa/temas-revista-jetset/articulo/jet-set-presenta-la-foto-de-margarita-rosa-de-francisco-hace-35-anos/131295|title=Picha) ya Margarita Rosa de Francisco miaka 35 iliyopita|last=JetSet|website=[www.jetset.com.co|access-date=2017-02-11|archive-date=2018-01-22|archive-url=](http://www.jetset.com.co|access-date=2017-02-11|archive-date=2018-01-22|archive-url=)[https://web.archive.org/web/20180122125557/http://www.jetset.com.co/edicion-impresa/temas-revista-jetset/articulo/jet-set-presenta-la-foto-de-margarita-rosa-de-francisco-hace-35-anos/131295/|url-status=dead}}](https://web.archive.org/web/20180122125557/http://www.jetset.com.co/edicion-impresa/temas-revista-jetset/articulo/jet-set-presenta-la-foto-de-margarita-rosa-de-francisco-hace-35-anos/131295/|url-status=dead}})</ref> Alianza kuigiza filamu mwaka 1981 kwa kushiriki katika filamu iitwayo ''Tacones''.<ref name="Tiempo"/> Baadaye alihamia [[Jiji la New York]] kusoma Kiingereza na mwaka 1984 alichaguliwa kuwa mwanamitindo bora wa mwaka.<ref>{{Rejea tovuti|url=[http://www.eltiempo.com/Multimedia/galeria_fotos/pasodeeltiempo/GALERIAFOTOS-WEB-PLANTILLA_GALERIA_FOTOS-9622613.html|title=Kumbukumbu](http://www.eltiempo.com/Multimedia/galeria_fotos/pasodeeltiempo/GALERIAFOTOS-WEB-PLANTILLA_GALERIA_FOTOS-9622613.html|title=Kumbukumbu) za EL TIEMPO... Margarita Rosa De Francisco|website=Fotografia|access-date=2017-02-11}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1965|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] sbkdqdbqgkmaqccb52q39iq1v4fxlfc 0 240015 1558888 2026-05-30T02:53:34Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Carolina del Pilar Gaitán Lozano''' (amezaliwa 4 Aprili 1984) ni mwigizaji na mwimbaji kutoka [[Kolombia]].<ref name="cinepapaya">{{cite web|title=Biografía de Carolina Gaitán|url=[https://www.cinepapaya.com/ve/biografia/carolina-gaitan-16534|website=cinepapaya.com|accessdate=4](https://www.cinepapaya.com/ve/biografia/carolina-gaitan-16534|website=cinepapaya.com|accessdate=4) December 2016|language=Spanish}}</ref> Alisoma katika Taasisi ya Lee Strasb...' 1558888 wikitext text/x-wiki '''Carolina del Pilar Gaitán Lozano''' (amezaliwa 4 Aprili 1984) ni mwigizaji na mwimbaji kutoka [[Kolombia]].<ref name="cinepapaya">{{cite web|title=Biografía de Carolina Gaitán|url=[https://www.cinepapaya.com/ve/biografia/carolina-gaitan-16534|website=cinepapaya.com|accessdate=4](https://www.cinepapaya.com/ve/biografia/carolina-gaitan-16534|website=cinepapaya.com|accessdate=4) December 2016|language=Spanish}}</ref> Alisoma katika Taasisi ya Lee Strasberg ya Sanaa ya Uigizaji na Filamu iliyopo New York, na ametunukiwa tuzo mbili za Premios Tu Mundo kutoka Telemundo.<ref name="elnuevosiglo.com.co">{{Cite web|title=Vida, el recargado show de Carolina Gaitán|url=[http://www.elnuevosiglo.com.co/index.php/articulos/07-2019-vida-el-recargado-show-de-carolina-gaitan|website=El](http://www.elnuevosiglo.com.co/index.php/articulos/07-2019-vida-el-recargado-show-de-carolina-gaitan|website=El) Nuevo Siglo|language=es|access-date=30 May 2020}}</ref> Ameigiza katika mfululizo mbalimbali wa televisheni akiwa na majukumu ya uongozi katika ''Celia'', ''Sin Senos Sí Hay Paraíso'',<ref name="peopleenespanol">{{cite web|last1=González|first1=Moisés|title=Carolina Gaitán: "Fue un reto muy grande asumir desde mis 32 años una niña de 14"|url=[http://peopleenespanol.com/article/carolina-gaitan-habla-final-novela-sin-senos-si-hay-paraiso/|website=peopleenespanol.com|publisher=[[People](http://peopleenespanol.com/article/carolina-gaitan-habla-final-novela-sin-senos-si-hay-paraiso/|website=peopleenespanol.com|publisher=[[People) en Español]]|accessdate=4 December 2016|language=Spanish|archive-date=29 January 2022|archive-url=[https://web.archive.org/web/20220129223306/https://peopleenespanol.com/article/carolina-gaitan-habla-final-novela-sin-senos-si-hay-paraiso/|url-status=dead}}](https://web.archive.org/web/20220129223306/https://peopleenespanol.com/article/carolina-gaitan-habla-final-novela-sin-senos-si-hay-paraiso/|url-status=dead}})</ref> na ''Narcos'',<ref>{{Cite web|title=Narcos|url=[https://www.formulatv.com/series/narcos/reparto/|website=FormulaTV|language=es|access-date=30](https://www.formulatv.com/series/narcos/reparto/|website=FormulaTV|language=es|access-date=30) May 2020}}</ref> pamoja na vingine vingi. Pia ameshiriki katika michezo ya kuigiza ya muziki (musicals) katika ukumbi wa Taifa wa Colombia.<ref name="elnuevosiglo.com.co"/> Kama mwimbaji, ametoa sauti katika nyimbo nyingi za mandhari ya vipindi vya televisheni na ana albamu yake binafsi ya muziki.<ref>{{Cite web|title=Carolina Gaitán vuelve a la música|url=[https://www.elpais.com.co/entretenimiento/carolina-gaitan-vuelve-a-la-musica.html|website=www.elpais.com.co|access-date=30](https://www.elpais.com.co/entretenimiento/carolina-gaitan-vuelve-a-la-musica.html|website=www.elpais.com.co|access-date=30) May 2020}}</ref> Mradi wake wa muziki unachanganya mitindo mbalimbali ya muziki wa kitropiki huku ukilenga kuwawezesha wanawake wa Amerika ya Kilatini kupitia salsa, son na bolero, miongoni mwa mingine. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1984|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] suaamnqhxu82ysi9cok1r40s1q8kcv9 0 240016 1558889 2026-05-30T02:57:07Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Greeicy Yeliana Rendón Ceballos''' (amezaliwa 30 Oktoba 1992), anayejulikana kwa jina moja la kisanii '''Greeicy''' ({{IPA|es|ˈɡɾejsi|}}),<ref>{{cite AV media|url=[https://www.youtube.com/watch?v=Tznp0DROPj0|title=¿Qué](https://www.youtube.com/watch?v=Tznp0DROPj0|title=¿Qué) le enamora a Greeicy de un hombre? 🥰 {{!}} Preguntas Random 😦💥 ft. Greicy [sic]|trans-title=Ni nini kinamvutia Greeicy kwa mwanaume? 🥰 {{!}} Maswali ya nasibu...' 1558889 wikitext text/x-wiki '''Greeicy Yeliana Rendón Ceballos''' (amezaliwa 30 Oktoba 1992), anayejulikana kwa jina moja la kisanii '''Greeicy''' ({{IPA|es|ˈɡɾejsi|}}),<ref>{{cite AV media|url=[https://www.youtube.com/watch?v=Tznp0DROPj0|title=¿Qué](https://www.youtube.com/watch?v=Tznp0DROPj0|title=¿Qué) le enamora a Greeicy de un hombre? 🥰 {{!}} Preguntas Random 😦💥 ft. Greicy [sic]|trans-title=Ni nini kinamvutia Greeicy kwa mwanaume? 🥰 {{!}} Maswali ya nasibu 😦💥 ft. Greicy|language=es|publisher=RAZE|via=[[YouTube]]|quote=Yo soy Greeicy|time=0:02|date=30 March 2020|access-date=4 January 2022}}</ref> ni mwigizaji na mwimbaji kutoka [[Kolombia]]. == Maisha ya awali na taaluma == Greeicy alikaa katika jiji la Cali kwa miaka mitano ya kwanza ya utoto wake, hadi wazazi wake, Luis Alberto Rendón na Lucy Ceballos, walipoamua kuhamia Bogotá. Tangu akiwa mtoto, alikuwa na shauku kubwa ya uigizaji na muziki, na alijifunza masomo ya uigizaji, piano, filimbi, gitaa na uimbaji.<ref>{{cite web|last1=Álvarez|first1=María|last2=Montiel Lugo|first2=Meryt|title=Greeicy Rendón, le habló a El País sobre su vida, carrera y amores|url=[http://www.elpais.com.co/entretenimiento/greeicy-rendon-le-hablo-a-el-pais-sobre-su-vida-carrera-y-amores.html|website=elpais.com.co|access-date=18](http://www.elpais.com.co/entretenimiento/greeicy-rendon-le-hablo-a-el-pais-sobre-su-vida-carrera-y-amores.html|website=elpais.com.co|access-date=18) December 2017|language=es|date=29 May 2015}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1992|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] 4qjxd83sf07pud0wkro30bb1wduv669 0 240017 1558890 2026-05-30T03:02:42Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Marta Gómez''' ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. == Maisha na Kazi == Baada ya kupata ufadhili wa masomo wa “Best Achievement Scholarship”, alihitimu kwa heshima ya juu (magna cum laude) kutoka Berklee College of Music. Kwa sasa anaishi [[Barcelona]]. Gómez na kundi lake huimba mkusanyiko mpana wa nyimbo zenye mchanganyiko wa mitindo mbalimbali ya muziki inayotoka Latin jazz hadi muziki wa asili wa Amerika ya Kusini. Wamewahi...' 1558890 wikitext text/x-wiki '''Marta Gómez''' ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. == Maisha na Kazi == Baada ya kupata ufadhili wa masomo wa “Best Achievement Scholarship”, alihitimu kwa heshima ya juu (magna cum laude) kutoka Berklee College of Music. Kwa sasa anaishi [[Barcelona]]. Gómez na kundi lake huimba mkusanyiko mpana wa nyimbo zenye mchanganyiko wa mitindo mbalimbali ya muziki inayotoka Latin jazz hadi muziki wa asili wa Amerika ya Kusini. Wamewahi kushiriki jukwaa na wanamuziki maarufu kutoka nchi mbalimbali duniani. Aliteuliwa kuwania tuzo za 2004 Latin Billboard Music Awards katika kipengele cha “Latin Jazz Album of the Year”.<ref name="forum">{{Cite web |url=[http://www.forum.com.co/marta_gomez.htm](http://www.forum.com.co/marta_gomez.htm) |title=Marta Gómez - Entre Cada Palabra |access-date=2010-10-13 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20160303234730/http://www.forum.com.co/marta_gomez.htm](https://web.archive.org/web/20160303234730/http://www.forum.com.co/marta_gomez.htm) |url-status=dead }}</ref> Mwaka 2014, alishinda tuzo ya Latin Grammy Awards kwa Albamu Bora ya Muziki wa Watoto wa Latin kupitia kazi yake *''Coloreando: Traditional Songs for Children in Spanish''*.<ref name="Latin">{{cite web|title=17a Entrega Anual del Latin GRAMMY|url=[https://www.latingrammy.com/en/nominees?genre=43|website=Latin](https://www.latingrammy.com/en/nominees?genre=43|website=Latin) GRAMMYs|accessdate=17 Januari 2017}}</ref> Mwaka 2014 pia, Marta Gómez aliona kuongezeka kwa mzozo kati ya Israel na Palestina, hivyo akatunga wimbo unaoitwa *“Para la guerra nada”*. Mwaka 2017 alialikwa kuuimba katika mkutano wa dunia wa “El Testigo” kuhusu kazi ya mpiga picha wa Colombia Jesús Abad Colorado. Kufikia mwaka 2020, wimbo huo uligeuzwa kuwa kitabu cha michoro kinachohamasisha amani, ambapo roho ya amani ndiyo mhusika mkuu.<ref>{{Cite web |title=Marta Gómez inicia la gira «Para la guerra nada» |url=[https://www.cancioneros.com/co/8639/2/marta-gomez-inicia-la-gira-para-la-guerra-nada](https://www.cancioneros.com/co/8639/2/marta-gomez-inicia-la-gira-para-la-guerra-nada) |access-date=2022-11-16 |website=CANCIONEROS.COM |language=es}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1978|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] 5jqe0rn3abxfw6651rxv5ds5sg3z7i5 1558933 1558890 2026-05-30T06:01:48Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1558933 wikitext text/x-wiki '''Marta Gómez''' ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. == Maisha na Kazi == Baada ya kupata ufadhili wa masomo wa “Best Achievement Scholarship”, alihitimu kwa heshima ya juu (magna cum laude) kutoka Berklee College of Music. Kwa sasa anaishi [[Barcelona]]. Gómez na kundi lake huimba mkusanyiko mpana wa nyimbo zenye mchanganyiko wa mitindo mbalimbali ya muziki inayotoka Latin jazz hadi muziki wa asili wa Amerika ya Kusini. Wamewahi kushiriki jukwaa na wanamuziki maarufu kutoka nchi mbalimbali duniani. Aliteuliwa kuwania tuzo za 2004 Latin Billboard Music Awards katika kipengele cha “Latin Jazz Album of the Year”.<ref name="forum">{{Rejea tovuti |url=[http://www.forum.com.co/marta_gomez.htm](http://www.forum.com.co/marta_gomez.htm) |title=Marta Gómez - Entre Cada Palabra |access-date=2010-10-13 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20160303234730/http://www.forum.com.co/marta_gomez.htm](https://web.archive.org/web/20160303234730/http://www.forum.com.co/marta_gomez.htm) |url-status=dead }}</ref> Mwaka 2014, alishinda tuzo ya Latin Grammy Awards kwa Albamu Bora ya Muziki wa Watoto wa Latin kupitia kazi yake *''Coloreando: Traditional Songs for Children in Spanish''*.<ref name="Latin">{{cite web|title=17a Entrega Anual del Latin GRAMMY|url=[https://www.latingrammy.com/en/nominees?genre=43|website=Latin](https://www.latingrammy.com/en/nominees?genre=43|website=Latin) GRAMMYs|accessdate=17 Januari 2017}}</ref> Mwaka 2014 pia, Marta Gómez aliona kuongezeka kwa mzozo kati ya Israel na Palestina, hivyo akatunga wimbo unaoitwa *“Para la guerra nada”*. Mwaka 2017 alialikwa kuuimba katika mkutano wa dunia wa “El Testigo” kuhusu kazi ya mpiga picha wa Colombia Jesús Abad Colorado. Kufikia mwaka 2020, wimbo huo uligeuzwa kuwa kitabu cha michoro kinachohamasisha amani, ambapo roho ya amani ndiyo mhusika mkuu.<ref>{{Rejea tovuti |title=Marta Gómez inicia la gira «Para la guerra nada» |url=[https://www.cancioneros.com/co/8639/2/marta-gomez-inicia-la-gira-para-la-guerra-nada](https://www.cancioneros.com/co/8639/2/marta-gomez-inicia-la-gira-para-la-guerra-nada) |access-date=2022-11-16 |website=CANCIONEROS.COM |language=es}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1978|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] lo4nv3qqvukp5k9ftp6qwva77694tws 0 240018 1558891 2026-05-30T03:06:27Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ilona''' (amezaliwa 24 Januari 1985) ni mwandishi na mwimbaji wa nyimbo (singer-songwriter) kutoka Colombia, aliyezaliwa na kukulia katika jiji la [[Bogotá]], [[Colombia]]. Mwanzo wake katika muziki ulianza kupitia maonesho aliyokuwa akiyafanya ndani ya huduma ya mabasi ya usafiri wa umma jijini Bogotá akiwa na umri wa miaka 15, ambapo hadhira yake iliyoshangazwa ilimpa fedha kama shukrani. Ilona pia alikuwa akipiga gitaa lake katika maeneo ya umma, n...' 1558891 wikitext text/x-wiki '''Ilona''' (amezaliwa 24 Januari 1985) ni mwandishi na mwimbaji wa nyimbo (singer-songwriter) kutoka Colombia, aliyezaliwa na kukulia katika jiji la [[Bogotá]], [[Colombia]]. Mwanzo wake katika muziki ulianza kupitia maonesho aliyokuwa akiyafanya ndani ya huduma ya mabasi ya usafiri wa umma jijini Bogotá akiwa na umri wa miaka 15, ambapo hadhira yake iliyoshangazwa ilimpa fedha kama shukrani. Ilona pia alikuwa akipiga gitaa lake katika maeneo ya umma, na baadaye aliunda bendi pamoja na mpiga besi na mpiga ngoma, ambapo walikuwa wakitumbuiza mara kwa mara katika baa za jiji hilo. Akiwa na umri wa miaka 24, Ilona alitoa albamu yake ya kwanza ya studio iliyoitwa ''Desde Mi Ventana'' (“Kutoka Dirishani Mwangu”), iliyotayarishwa na Cachorro López, ambayo ilimpa umaarufu mkubwa. Albamu hiyo ilimfanya apate uteuzi wa tuzo ya Latin Grammy Award katika kipengele cha Msanii Bora Mpya.<ref name=LatinGrammy2005>{{cite news|url=[https://www.usatoday.com/life/music/news/2005-11-02-latin-grammy-list_x.htm|title=Orodha](https://www.usatoday.com/life/music/news/2005-11-02-latin-grammy-list_x.htm|title=Orodha) kamili ya uteuzi wa Tuzo za 6 za kila mwaka za Latin Grammy|work=[[USA Today]]|publisher=[[Gannett Company]]|accessdate=August 27, 2010|date=November 2, 2005}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1985|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] hkmp6x6yl9118uknqqe15bbm2sjcebd 0 240019 1558893 2026-05-30T03:10:57Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Carolina Giraldo Navarro''' (alizaliwa 14 Februari 1991), anayejulikana kitaaluma kama '''Karol G''', ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Anachukuliwa kama mmoja wa wasanii wenye ushawishi mkubwa katika muziki wa reggaeton na muziki wa pop wa mijini.<ref name=":0">{{Cite web |last=Raygoza |first=Isabela |date=17 Machi 2022 |title=5 Women Essential To Reggaeton: Ivy Queen, Natti Natasha, Karol G, Ms Nina & Mariah Angeliq |url=[https://ww...' 1558893 wikitext text/x-wiki '''Carolina Giraldo Navarro''' (alizaliwa 14 Februari 1991), anayejulikana kitaaluma kama '''Karol G''', ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Anachukuliwa kama mmoja wa wasanii wenye ushawishi mkubwa katika muziki wa reggaeton na muziki wa pop wa mijini.<ref name=":0">{{Cite web |last=Raygoza |first=Isabela |date=17 Machi 2022 |title=5 Women Essential To Reggaeton: Ivy Queen, Natti Natasha, Karol G, Ms Nina & Mariah Angeliq |url=[https://www.grammy.com/news/5-women-essential-to-reggaeton-ivy-queen-karol-g-natti-natasha-mariah-angeliq-ms-nina](https://www.grammy.com/news/5-women-essential-to-reggaeton-ivy-queen-karol-g-natti-natasha-mariah-angeliq-ms-nina) |access-date=19 Novemba 2023 |website=[[National Academy of Recording Arts and Sciences|The Recording Academy]] |archive-date=19 Novemba 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20231119101621/https://www.grammy.com/news/5-women-essential-to-reggaeton-ivy-queen-karol-g-natti-natasha-mariah-angeliq-ms-nina](https://web.archive.org/web/20231119101621/https://www.grammy.com/news/5-women-essential-to-reggaeton-ivy-queen-karol-g-natti-natasha-mariah-angeliq-ms-nina) |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Pareles |first=Jon |date=14 Februari 2023 |title=Nyimbo za Karol G ziliuteka ulimwengu. Katika albamu mpya anajidhihirisha zaidi. |work=[[The New York Times]] |url=[https://www.nytimes.com/2023/02/14/arts/music/karol-g-manana-sera-bonito.html](https://www.nytimes.com/2023/02/14/arts/music/karol-g-manana-sera-bonito.html) |access-date=19 Novemba 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=14 Februari 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230214111209/https://www.nytimes.com/2023/02/14/arts/music/karol-g-manana-sera-bonito.html](https://web.archive.org/web/20230214111209/https://www.nytimes.com/2023/02/14/arts/music/karol-g-manana-sera-bonito.html) |url-status=live }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1991|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] dd4r41vgutczqxae65if06fo0lt3zhr 1558922 1558893 2026-05-30T05:12:04Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1558922 wikitext text/x-wiki '''Carolina Giraldo Navarro''' (alizaliwa 14 Februari 1991), anayejulikana kitaaluma kama '''Karol G''', ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Anachukuliwa kama mmoja wa wasanii wenye ushawishi mkubwa katika muziki wa reggaeton na muziki wa pop wa mijini.<ref name=":0">{{Rejea tovuti |last=Raygoza |first=Isabela |date=17 Machi 2022 |title=5 Women Essential To Reggaeton: Ivy Queen, Natti Natasha, Karol G, Ms Nina & Mariah Angeliq |url=[https://www.grammy.com/news/5-women-essential-to-reggaeton-ivy-queen-karol-g-natti-natasha-mariah-angeliq-ms-nina](https://www.grammy.com/news/5-women-essential-to-reggaeton-ivy-queen-karol-g-natti-natasha-mariah-angeliq-ms-nina) |access-date=19 Novemba 2023 |website=[[National Academy of Recording Arts and Sciences|The Recording Academy]] |archive-date=19 Novemba 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20231119101621/https://www.grammy.com/news/5-women-essential-to-reggaeton-ivy-queen-karol-g-natti-natasha-mariah-angeliq-ms-nina](https://web.archive.org/web/20231119101621/https://www.grammy.com/news/5-women-essential-to-reggaeton-ivy-queen-karol-g-natti-natasha-mariah-angeliq-ms-nina) |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Rejea habari |last=Pareles |first=Jon |date=14 Februari 2023 |title=Nyimbo za Karol G ziliuteka ulimwengu. Katika albamu mpya anajidhihirisha zaidi. |work=[[The New York Times]] |url=[https://www.nytimes.com/2023/02/14/arts/music/karol-g-manana-sera-bonito.html](https://www.nytimes.com/2023/02/14/arts/music/karol-g-manana-sera-bonito.html) |access-date=19 Novemba 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=14 Februari 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230214111209/https://www.nytimes.com/2023/02/14/arts/music/karol-g-manana-sera-bonito.html](https://web.archive.org/web/20230214111209/https://www.nytimes.com/2023/02/14/arts/music/karol-g-manana-sera-bonito.html) |url-status=live }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1991|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] bdmmsmpf5uamlayqlmnshznb7xv9m4i 0 240020 1558895 2026-05-30T03:13:47Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Lady Diana Cardona Miranda''' (amezaliwa 20 Novemba 1984), anayejulikana zaidi kama '''Miranda''', ni mwimbaji kutoka [[Kolombia]].<ref>[[http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/M/miranda_entregada_a_dios_y_a_la_musica/miranda_entregada_a_dios_y_a_la_musica.asp](http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/M/miranda_entregada_a_dios_y_a_la_musica/miranda_entregada_a_dios_y_a_la_musica.asp) El Colombiano: Miranda, entregada a Dios y a la música]...' 1558895 wikitext text/x-wiki '''Lady Diana Cardona Miranda''' (amezaliwa 20 Novemba 1984), anayejulikana zaidi kama '''Miranda''', ni mwimbaji kutoka [[Kolombia]].<ref>[[http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/M/miranda_entregada_a_dios_y_a_la_musica/miranda_entregada_a_dios_y_a_la_musica.asp](http://www.elcolombiano.com/BancoConocimiento/M/miranda_entregada_a_dios_y_a_la_musica/miranda_entregada_a_dios_y_a_la_musica.asp) El Colombiano: Miranda, entregada a Dios y a la música] {{in lang|es}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1984|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] 9u5wju7309w57nj7855qo80qn8m71bd 0 240021 1558896 2026-05-30T03:16:28Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Nataly Rivera''', anayejulikana zaidi kwa jina la kisanii '''Naëla''', ni mwimbaji, mwandishi na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Alianza kazi yake ya muziki kama msanii wa ufunguzi katika onyesho la kundi la Mexico Camila lililofanyika Bogotá mwaka 2010. Baada ya hapo, alitoa wimbo wake wa kwanza “No Quiero Estar Sin Ti”, ambao ni sehemu ya albamu yake ya kwanza iitwayo Naëla.<ref>{{Cite web |url=[http://neonota.wordpress.com/2010/07/08/na...' 1558896 wikitext text/x-wiki '''Nataly Rivera''', anayejulikana zaidi kwa jina la kisanii '''Naëla''', ni mwimbaji, mwandishi na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Alianza kazi yake ya muziki kama msanii wa ufunguzi katika onyesho la kundi la Mexico Camila lililofanyika Bogotá mwaka 2010. Baada ya hapo, alitoa wimbo wake wa kwanza “No Quiero Estar Sin Ti”, ambao ni sehemu ya albamu yake ya kwanza iitwayo Naëla.<ref>{{Cite web |url=[http://neonota.wordpress.com/2010/07/08/naela-debuta-en-estados-unidos-con-la-cancion-%E2%80%9Cno-quiero-estar-sin-ti%E2%80%9D](http://neonota.wordpress.com/2010/07/08/naela-debuta-en-estados-unidos-con-la-cancion-%E2%80%9Cno-quiero-estar-sin-ti%E2%80%9D) |title=Naela anaanza kazi yake ya muziki Marekani kupitia wimbo wake wa kwanza "No Quiero Estar Sin Ti" |access-date=2011-10-22 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20101109000913/http://neonota.wordpress.com/2010/07/08/naela-debuta-en-estados-unidos-con-la-cancion-%E2%80%9Cno-quiero-estar-sin-ti%E2%80%9D/](https://web.archive.org/web/20101109000913/http://neonota.wordpress.com/2010/07/08/naela-debuta-en-estados-unidos-con-la-cancion-%E2%80%9Cno-quiero-estar-sin-ti%E2%80%9D/) |archive-date=2010-11-09 |url-status=dead}}</ref> Mwaka 2011, alitoa nyimbo mbili mpya kutoka katika albamu hiyo: “Esta Noche Mando Yo” na “Muero Por Amarte”.<ref>{{Cite web |url=[http://www.lomaselite.com/naela-estrena-muero-por-amarte-entrevista-3297](http://www.lomaselite.com/naela-estrena-muero-por-amarte-entrevista-3297) |title=Naela azungumzia wimbo wake wa pili “Muero Por Amarte” |access-date=2011-10-22}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] 53tkyp3np1enho2w41csuco3ucrm8ld 1558963 1558896 2026-05-30T06:56:51Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1558963 wikitext text/x-wiki '''Nataly Rivera''', anayejulikana zaidi kwa jina la kisanii '''Naëla''', ni mwimbaji, mwandishi na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Alianza kazi yake ya muziki kama msanii wa ufunguzi katika onyesho la kundi la Mexico Camila lililofanyika Bogotá mwaka 2010. Baada ya hapo, alitoa wimbo wake wa kwanza “No Quiero Estar Sin Ti”, ambao ni sehemu ya albamu yake ya kwanza iitwayo Naëla.<ref>{{Rejea tovuti |url=[http://neonota.wordpress.com/2010/07/08/naela-debuta-en-estados-unidos-con-la-cancion-%E2%80%9Cno-quiero-estar-sin-ti%E2%80%9D](http://neonota.wordpress.com/2010/07/08/naela-debuta-en-estados-unidos-con-la-cancion-%E2%80%9Cno-quiero-estar-sin-ti%E2%80%9D) |title=Naela anaanza kazi yake ya muziki Marekani kupitia wimbo wake wa kwanza "No Quiero Estar Sin Ti" |access-date=2011-10-22 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20101109000913/http://neonota.wordpress.com/2010/07/08/naela-debuta-en-estados-unidos-con-la-cancion-%E2%80%9Cno-quiero-estar-sin-ti%E2%80%9D/](https://web.archive.org/web/20101109000913/http://neonota.wordpress.com/2010/07/08/naela-debuta-en-estados-unidos-con-la-cancion-%E2%80%9Cno-quiero-estar-sin-ti%E2%80%9D/) |archive-date=2010-11-09 |url-status=dead}}</ref> Mwaka 2011, alitoa nyimbo mbili mpya kutoka katika albamu hiyo: “Esta Noche Mando Yo” na “Muero Por Amarte”.<ref>{{Rejea tovuti |url=[http://www.lomaselite.com/naela-estrena-muero-por-amarte-entrevista-3297](http://www.lomaselite.com/naela-estrena-muero-por-amarte-entrevista-3297) |title=Naela azungumzia wimbo wake wa pili “Muero Por Amarte” |access-date=2011-10-22}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] krp2p2ay4jma9l1f7ibyadla10w7sam 0 240022 1558897 2026-05-30T03:19:27Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Alejandra Lozano Castellote''' (amezaliwa 20 Machi 1992), anayejulikana kwa jina la kisanii '''Oliva''', ni mwimbaji, mtunzi wa nyimbo na mfanyabiashara kutoka [[Kolombia]], anayefanya muziki wa Latin pop, [[muziki wa dansi|dance]] na [[afrobeat]]. Yeye ni mwenye asili ya Kihispania, na alikulia katika kisiwa cha Isla de San Andrés, [[Colombia]] pamoja na nchini [[Panama]]. == Taaluma ya muziki == Alianza rasmi kazi yake ya muziki mwaka 2016 kwa kutoa...' 1558897 wikitext text/x-wiki '''Alejandra Lozano Castellote''' (amezaliwa 20 Machi 1992), anayejulikana kwa jina la kisanii '''Oliva''', ni mwimbaji, mtunzi wa nyimbo na mfanyabiashara kutoka [[Kolombia]], anayefanya muziki wa Latin pop, [[muziki wa dansi|dance]] na [[afrobeat]]. Yeye ni mwenye asili ya Kihispania, na alikulia katika kisiwa cha Isla de San Andrés, [[Colombia]] pamoja na nchini [[Panama]]. == Taaluma ya muziki == Alianza rasmi kazi yake ya muziki mwaka 2016 kwa kutoa wimbo “Morning Light”, ambao ulimsaidia kuanzisha safari yake ya solo katika muziki wa elektroniki nchini. Mwaka 2017, alijiunga kama mwimbaji mkuu wa duo iitwayo ''[[:es:Irie Kingz|Irie Kingz]]'',<ref>{{cite web|title=Irie Kingz, the San Andresans who want to reign in the world|date=February 14, 2018 |url=[https://www.shock.co/apuestas-musicales/2018/irie-kingz-los-sanandresanos-que-quieren-reinar-en-el-mundo}}](https://www.shock.co/apuestas-musicales/2018/irie-kingz-los-sanandresanos-que-quieren-reinar-en-el-mundo}})</ref> iliyoundwa pamoja na kaka yake Yeyo, na walitoa nyimbo kama “Me Want Party”, “2 Yuh - Ft. Gyptian”, “Bajo Cero”, “No Drama”, “To The Top”, “Química” na “Dime”. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1992|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] r3t78p8fcjceifa90e6ylrpyqqoz1bj 0 240023 1558899 2026-05-30T03:23:03Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Verónica Orozco Aristizábal''' (alizaliwa 8 Juni 1979) ni mwigizaji na mwimbaji kutoka [[Kolombia]]. == Maisha ya kibinafsi == Orozco ni binti wa mwigizaji Luís Fernando Orozco na Carmenza Aristizábal Hoyos. Ana dada wawili, mwigizaji Ana María na Juliana.<ref name="ElPais20160508">{{cite news |title="Ningependa kurudia uzoefu wa kuleta mtoto duniani": Veronica Orozco |url=[http://www.elpais.com.co/entretenimiento/me-encantaria-repetir-la-experie...' 1558899 wikitext text/x-wiki '''Verónica Orozco Aristizábal''' (alizaliwa 8 Juni 1979) ni mwigizaji na mwimbaji kutoka [[Kolombia]]. == Maisha ya kibinafsi == Orozco ni binti wa mwigizaji Luís Fernando Orozco na Carmenza Aristizábal Hoyos. Ana dada wawili, mwigizaji Ana María na Juliana.<ref name="ElPais20160508">{{cite news |title="Ningependa kurudia uzoefu wa kuleta mtoto duniani": Veronica Orozco |url=[http://www.elpais.com.co/entretenimiento/me-encantaria-repetir-la-experiencia-de-traer-un-hijo-al-mundo-veronica-orozco.html](http://www.elpais.com.co/entretenimiento/me-encantaria-repetir-la-experiencia-de-traer-un-hijo-al-mundo-veronica-orozco.html) |newspaper=[[El País (Cali)|El País]] |date=8 Mei 2016 |access-date=11 Septemba 2017 |language=es}}</ref> Mwezi Januari 2007, alifunga ndoa na mchekeshaji wa Colombia Martín de Francisco huko Villa de Leyva, lakini walitengana Aprili 2010 na baadaye wakatalikiana mwaka huo huo. Mwaka uliofuata, Orozco alikutana na mwanasaikolojia Juan Sebastián Restrepo, na mtoto wao Violeta alizaliwa mwaka 2012.<ref name="ElPais20160508" /> == Kazi ya muziki == Orozco alikuwa sehemu ya kipindi cha muziki cha televisheni cha Colombia kilichoitwa ''Okidoki'', kilichomwezesha kutoa albamu tatu chini ya jina la kundi hilo mwanzoni mwa miaka ya 1990. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1979|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] fnfrpcommgxzy9ljyrkvz0z2qzco3eu 0 240024 1558900 2026-05-30T03:25:39Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Valentina Rendón Escobar'''<ref name="gb">{{in lang|es}} [[https://web.archive.org/web/20070922113812/http://www.gabrielblanco.cc/valentina_rendon1.htm](https://web.archive.org/web/20070922113812/http://www.gabrielblanco.cc/valentina_rendon1.htm) Wasifu wa Valentina Rendón]</ref> ni mwigizaji, mwimbaji na mwandishi kutoka [[Kolombia]].<ref name="imdb">{{IMDb name|0719398}}</ref> Rendón alisoma ubunifu wa viwanda katika :es:Universidad Autónoma de...' 1558900 wikitext text/x-wiki '''Valentina Rendón Escobar'''<ref name="gb">{{in lang|es}} [[https://web.archive.org/web/20070922113812/http://www.gabrielblanco.cc/valentina_rendon1.htm](https://web.archive.org/web/20070922113812/http://www.gabrielblanco.cc/valentina_rendon1.htm) Wasifu wa Valentina Rendón]</ref> ni mwigizaji, mwimbaji na mwandishi kutoka [[Kolombia]].<ref name="imdb">{{IMDb name|0719398}}</ref> Rendón alisoma ubunifu wa viwanda katika [[:es:Universidad Autónoma de Manizales|Universidad Autónoma de Manizales]]<ref name="gb" /> lakini baada ya kushinda ufadhili wa masomo uliotolewa na RCN TV, alihamia [[Bogotá]] ili kufuata kazi ya uigizaji.<ref name="bio">{{in lang|es}} [[http://valentinarendon.net/](http://valentinarendon.net/) Sehemu ya wasifu katika tovuti yake rasmi]</ref> Alikuwa sauti kuu ya kundi la pop la [[:es:Luna verde|Luna verde]].<ref name="bio" /> Alianza kuonekana kwenye televisheni mwaka 1996 katika kipindi ''Copas amargas''. Baada ya kufanya majukumu ya kusaidia katika telenovela mbalimbali, alipata nafasi yake ya kwanza ya uhusika mkuu mwaka 1999 katika telenovela ''Tabú''. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1972|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] 80mg6nolco9kk6kgc398jtuu1z796tc 0 240025 1558901 2026-05-30T03:29:32Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Lucía Pulido''' (amezaliwa 22 Machi 1962, Bogotá) ni mwimbaji kutoka [[Kolombia]] ambaye tangu mwaka 1986 amekuwa akiimba muziki wa jadi kama vile cumbia, bullerengue na joropo. Mwaka 1994 alihamia New York, Marekani, ambapo ameendelea kuimba muziki wa jadi na pia kushirikiana na wanamuziki wa jazz. Pia ameshiriki maonesho mjini Vienna akiwa na wanamuziki wa muziki wa majaribio wa elektroniki kama Christian Fennesz na Burkhard Stangl. Mwaka 2017 alito...' 1558901 wikitext text/x-wiki '''Lucía Pulido''' (amezaliwa 22 Machi 1962, Bogotá) ni mwimbaji kutoka [[Kolombia]] ambaye tangu mwaka 1986 amekuwa akiimba muziki wa jadi kama vile cumbia, bullerengue na joropo. Mwaka 1994 alihamia New York, Marekani, ambapo ameendelea kuimba muziki wa jadi na pia kushirikiana na wanamuziki wa jazz. Pia ameshiriki maonesho mjini Vienna akiwa na wanamuziki wa muziki wa majaribio wa elektroniki kama Christian Fennesz na Burkhard Stangl. Mwaka 2017 alitokea Mexico City pamoja na Sofía Rei na Verónica Valerio katika onyesho la Kilatini lililoitwa ''3 voces, 3 mujeres, 3 vanguardias''.<ref name=lfm>{{cite web|url=[https://www.last.fm/music/Lucia+Pulido/+wiki|title=Lucia](https://www.last.fm/music/Lucia+Pulido/+wiki|title=Lucia) Pulido|publisher=last.fm|accessdate=30 August 2021}}</ref><ref name=bm>{{cite web|url=[https://www.buenamusica.com/lucia-pulido/biografia|title=¿Quién](https://www.buenamusica.com/lucia-pulido/biografia|title=¿Quién) es Lucia Pulido?|publisher=Buena Musica|accessdate=30 August 2021|language=Spanish}}</ref><ref>{{cite web|url=[https://carteleradeteatro.mx/2017/tres-voces-vanguardistas-escenario/|title=Tres](https://carteleradeteatro.mx/2017/tres-voces-vanguardistas-escenario/|title=Tres) voces vanguardistas sobre un mismo escenario|publisher=Cartelera de Teatro|date=12 August 2017|accessdate=30 August 2021|language=Spanish}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1962|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] 4qc6psz8tay7s6wx9us2x7hf53nxc5q 0 240026 1558902 2026-05-30T03:31:26Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Manuela Pardo Taubert''' (alizaliwa 2000), anayejulikana kitaaluma kama '''Ela Taubert''', ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Taubert alishinda tuzo ya Msanii Bora Mpya katika Tuzo za 25 za Kila Mwaka za Latin Grammy mwaka 2024 na alitoa albamu yake ya kwanza iitwayo *''Preguntas a las 11:11''* mwaka 2025. == Wasifu == Manuela Pardo Taubert alizaliwa tarehe 10 Septemba 2000 katika [[Bogotá]], Colombia, akiwa mtoto wa Erika Taubert na...' 1558902 wikitext text/x-wiki '''Manuela Pardo Taubert''' (alizaliwa 2000), anayejulikana kitaaluma kama '''Ela Taubert''', ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Kolombia]]. Taubert alishinda tuzo ya Msanii Bora Mpya katika Tuzo za 25 za Kila Mwaka za Latin Grammy mwaka 2024 na alitoa albamu yake ya kwanza iitwayo *''Preguntas a las 11:11''* mwaka 2025. == Wasifu == Manuela Pardo Taubert alizaliwa tarehe 10 Septemba 2000 katika [[Bogotá]], Colombia, akiwa mtoto wa Erika Taubert na Orlando Pardo.<ref name=universal-2024>{{citation |url=[https://www.eluniversal.com.co/farandula/2024/11/15/quien-es-ela-taubert-la-colombiana-que-canto-con-joe-jonas-en-los-grammy/](https://www.eluniversal.com.co/farandula/2024/11/15/quien-es-ela-taubert-la-colombiana-que-canto-con-joe-jonas-en-los-grammy/) |title=Ela Taubert ni nani? Mwimbaji wa Colombia aliyeimba na Joe Jonas kwenye Grammys |trans-title=Who is Ela Taubert? The Colombian that sang with Joe Jonas at the Grammys |language=es |work=[[El Universal (Cartagena)|El Universal]] |date=15 Novemba 2024 |access-date=23 Oktoba 2025}}</ref><ref name=infobae-2024>{{citation |url=[https://www.infobae.com/colombia/2024/09/18/ella-es-la-mama-famosa-de-ela-taubert-cantante-colombiana-nominada-a-mejor-nuevo-artista-en-los-latin-grammy-2024/](https://www.infobae.com/colombia/2024/09/18/ella-es-la-mama-famosa-de-ela-taubert-cantante-colombiana-nominada-a-mejor-nuevo-artista-en-los-latin-grammy-2024/) |title=Huyu ndiye mama maarufu wa Ela Taubert, mwimbaji wa Colombia aliyeteuliwa kwa 'Msanii Bora Mpya' katika Latin Grammy 2024 |trans-title=She is the famous mother of Ela Taubert, a Colombian singer nominated for 'Best New Artist' at the 2024 Latin Grammys |language=es |work=[[Infobae]] |author=Danny Barros |date=18 Septemba 2024 |access-date=23 Oktoba 2025}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|2000|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] gn3g4txuo4vn8evd5rku6pxh87galsw 0 240027 1558918 2026-05-30T04:56:40Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558918 wikitext text/x-wiki '''Francis Kabenlah Anaman''' (born 26 July 1960) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na aliyekuwa Mbunge wa Jimbo la Jomoro Constituency katika Bunge la Sita la Jamhuri ya Nne ya Ghana. Aliwakilisha jimbo hilo katika Mkoa wa Magharibi wa Ghana kwa tiketi ya National Democratic Congress (NDC). <ref>{{Cite web|title=Jomoro Constituency Results - Election 2012|url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/western/jomoro/|work=Ghana Elections - Peace FM|accessdate=2026-05-30|author=Peace FM}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1960]] [[Jamii:Watu walio hai]] 4lz7w536cx5xwsbj5jp6buj0ts5s3qz 1559020 1558918 2026-05-30T08:56:15Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559020 wikitext text/x-wiki '''Francis Kabenlah Anaman''' (born 26 July 1960) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na aliyekuwa Mbunge wa Jimbo la Jomoro Constituency katika Bunge la Sita la Jamhuri ya Nne ya Ghana. Aliwakilisha jimbo hilo katika Mkoa wa Magharibi wa Ghana kwa tiketi ya National Democratic Congress (NDC). <ref>{{Rejea tovuti|title=Jomoro Constituency Results - Election 2012|url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/western/jomoro/|work=Ghana Elections - Peace FM|accessdate=2026-05-30|author=Peace FM}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1960]] [[Jamii:Watu walio hai]] op0w7cp9vi8wh6gtmu76u3a5jta23ro 0 240028 1558920 2026-05-30T04:59:31Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558920 wikitext text/x-wiki '''Nicholas Anane-Agyei''' alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] katika kipindi cha Jamhuri ya Kwanza ya Ghana. Alihudumu kama Kamishna wa Mkoa wa Brong Ahafo na pia alikuwa Mbunge wa jimbo la Dormaa-droboo kuanzia mwaka 1965 hadi 1966 chini ya utawala wa Rais Kwame Nkrumah. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dcEqAAAAMAAJ&q=Nicholas+Anane-Agyei|title=Ghana Today|date=1965|publisher=Information Section of the Ghana Office|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] s0c8wir9i8yejfa4le2elgvt6hz6cm8 1558966 1558920 2026-05-30T06:59:15Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1558966 wikitext text/x-wiki '''Nicholas Anane-Agyei''' alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] katika kipindi cha Jamhuri ya Kwanza ya Ghana. Alihudumu kama Kamishna wa Mkoa wa Brong Ahafo na pia alikuwa Mbunge wa jimbo la Dormaa-droboo kuanzia mwaka 1965 hadi 1966 chini ya utawala wa Rais Kwame Nkrumah. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=dcEqAAAAMAAJ&q=Nicholas+Anane-Agyei|title=Ghana Today|date=1965|publisher=Information Section of the Ghana Office|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] fajg2uugnibn7srkbusppql1242p1l3 0 240029 1558924 2026-05-30T05:24:01Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558924 wikitext text/x-wiki '''Prince Imoro Andani''' (aliyefariki tarehe 23 Novemba 2020) alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] ambaye aliwahi kuwa Waziri wa Mkoa wa Kaskazini (Northern Regional Minister) chini ya serikali ya Rais John Agyekum Kufuor. <ref>{{Citation|title=Ghanaian ministers resign over king's death|date=2002-03-30|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1900215.stm|language=en-GB|access-date=2026-05-30}}</ref> Aliteuliwa kuwa Waziri wa Mkoa wa Kaskazini mwaka 2001, lakini alijiuzulu mwaka 2002 kufuatia mgogoro wa vurugu uliotokea mjini Yendi katika Mkoa wa Kaskazini wa Ghana. Mgogoro huo ulihusisha mzozo wa kifalme kati ya koo za Abudu na Andani katika Ufalme wa Dagbon, na ulisababisha kuuawa kwa Yaa Naa Yakubu Andani II pamoja na wafuasi wake kadhaa. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliofariki 2020]] 5qsfe2yl947bpir9muadqcoiwr7f7kb 0 240030 1558927 2026-05-30T05:35:09Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1558927 wikitext text/x-wiki '''Joseph Anim-Danso''' (aliyezaliwa tarehe 30 Oktoba 1933) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] ambaye alikuwa mbunge katika Bunge la Kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana. Aliiwakilisha Jimbo la Kwame Danso kwa tiketi ya chama cha Progress Party (PP)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0OiGAAAAIAAJ&q=Anim-Danso|title=Parliamentary Debates; Official Report|last=Assembly|first=Ghana National|date=1969|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1933]] 4ajko1x72kzz7scqm7yt21hqsuzhhmx 1559030 1558927 2026-05-30T09:25:21Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559030 wikitext text/x-wiki '''Joseph Anim-Danso''' (aliyezaliwa tarehe 30 Oktoba 1933) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] ambaye alikuwa mbunge katika Bunge la Kwanza la Jamhuri ya Pili ya Ghana. Aliiwakilisha Jimbo la Kwame Danso kwa tiketi ya chama cha Progress Party (PP)<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=0OiGAAAAIAAJ&q=Anim-Danso|title=Parliamentary Debates; Official Report|last=Assembly|first=Ghana National|date=1969|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Waliozaliwa 1933]] kpma8sildk3tso15e494xzh622ulxsh 0 240031 1558948 2026-05-30T06:36:07Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Alessandra Joan Thiele'''<ref name="Aimi-2025">{{cite web |last=Aimi |first=Gianmarco |title=Joan Thiele: l'outsider |url=[https://www.rollingstone.it/musica/interviste-musica/joan-thiele-loutsider/963209/](https://www.rollingstone.it/musica/interviste-musica/joan-thiele-loutsider/963209/) |website=[[Rolling Stone Italia]] |access-date=6 February 2025 |language=it |date=6 February 2025}}</ref><ref name="Venezia-2025">{{cite web |last=Venezia |first=Anna...' 1558948 wikitext text/x-wiki '''Alessandra Joan Thiele'''<ref name="Aimi-2025">{{cite web |last=Aimi |first=Gianmarco |title=Joan Thiele: l'outsider |url=[https://www.rollingstone.it/musica/interviste-musica/joan-thiele-loutsider/963209/](https://www.rollingstone.it/musica/interviste-musica/joan-thiele-loutsider/963209/) |website=[[Rolling Stone Italia]] |access-date=6 February 2025 |language=it |date=6 February 2025}}</ref><ref name="Venezia-2025">{{cite web |last=Venezia |first=Annalia |title=Joan Thiele a Sanremo: «Non sono pronta alla super esposizione, spero di imparare la leggerezza» |url=[https://www.editorialedomani.it/idee/cultura/sanremo-2025-joan-thiele-intervista-eco-leggerezza-ssg2tzso](https://www.editorialedomani.it/idee/cultura/sanremo-2025-joan-thiele-intervista-eco-leggerezza-ssg2tzso) |website=[[Domani (gazeti)|Domani]] |access-date=27 February 2026 |language=it |date=9 February 2025}}</ref> ({{IPA|it|alesˈsandra dʒon ˈtiːle, - ˈdʒɔːan -}}; amezaliwa 21 Septemba 1991)<ref name="Laffranchi-2025">{{cite web |last=Laffranchi |first=Andrea |title=Joan Thiele: «Ho fatto fatica con il mio corpo e i giudizi degli altri. La canzone di Sanremo? Per mio fratello, e per tutti, contro la paura» |url=[https://www.corriere.it/sette/25_agosto_21/joan-thiele-intervista-ff9e7e36-451d-469d-86d0-bc92ceb25xlk.shtml](https://www.corriere.it/sette/25_agosto_21/joan-thiele-intervista-ff9e7e36-451d-469d-86d0-bc92ceb25xlk.shtml) |website=[[Corriere della Sera]] |access-date=23 February 2026 |language=it |date=21 August 2025}}</ref> ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Italia]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1991|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] b6nj3zwz3e1n697iqvrwfekvc0jq2v4 0 240032 1558954 2026-05-30T06:42:59Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Sara Agudelo Restrepo''' (amezaliwa 5 Oktoba 1992, Medellín, [[Colombia]]), anayejulikana kwa jina la kisanii '''Sara Tunes''', ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo wa Colombia wa muziki wa Latin pop. Sara Tunes ni mwimbaji wa pop na mtunzi wa nyimbo, ingawa kazi yake pia inajumuisha mitindo kama muziki wa elektroniki, R&B, [[blues]] na reggaeton. Amefanikiwa kurekodi albamu kadhaa. Mwaka 2010 alitoa albamu yake ya kwanza iitwayo ''Butterfly'', pamoja na...' 1558954 wikitext text/x-wiki '''Sara Agudelo Restrepo''' (amezaliwa 5 Oktoba 1992, Medellín, [[Colombia]]), anayejulikana kwa jina la kisanii '''Sara Tunes''', ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo wa Colombia wa muziki wa Latin pop. Sara Tunes ni mwimbaji wa pop na mtunzi wa nyimbo, ingawa kazi yake pia inajumuisha mitindo kama muziki wa elektroniki, R&B, [[blues]] na reggaeton. Amefanikiwa kurekodi albamu kadhaa. Mwaka 2010 alitoa albamu yake ya kwanza iitwayo ''Butterfly'', pamoja na video yake ya kwanza ya kitaaluma ya wimbo “And I Love You” kutoka albamu hiyo hiyo. Mnamo Agosti mwaka huo, aliingia kwenye chati za MTV (Amerika ya Kusini) kupitia video ya “Así Te Amo” (“Nakupenda”), na Desemba akateuliwa kwenye tuzo tatu za TV FAMA ambapo alishinda mbili, za Video Bora ya Mwaka na Msanii Bora wa Pop wa Mwaka.<ref>{{cite news |title=Sara Tunes, revelación musical |url=[http://www.lanacion.com.co/2010/07/07/sara-tunes-revelacion-musical/](http://www.lanacion.com.co/2010/07/07/sara-tunes-revelacion-musical/) |work=La Nación (Colombia) |date=July 7, 2010 |accessdate=April 25, 2011 |url-status=dead |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20120320052249/http://www.lanacion.com.co/2010/07/07/sara-tunes-revelacion-musical/](https://web.archive.org/web/20120320052249/http://www.lanacion.com.co/2010/07/07/sara-tunes-revelacion-musical/) |archivedate=March 20, 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sara Tunes: la nueva reina del pop colombiana |url=[http://elobservador.rctv.net/Noticias/VerNoticia.aspx?NoticiaId=293089&Tipo=29](http://elobservador.rctv.net/Noticias/VerNoticia.aspx?NoticiaId=293089&Tipo=29) |work=[[El Observador (RCTV)|El Observador]] |date=April 12, 2011 |accessdate=April 25, 2011 }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1992|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] 7sdgc67xn1ln2a13a5idieca1fos6c3 0 240033 1558956 2026-05-30T06:46:04Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Margarita María de Santa Teresita Vargas Gaviria''' anayejulikana zaidi kwa jina la kisanii '''Margarita La Diosa de la Cumbia''', ni mwimbaji kutoka [[Kolombia]]-Mexico.<ref>[[http://www.lastfm.es/music/Margarita+La+Diosa+De+La+Cumbia/+wiki](http://www.lastfm.es/music/Margarita+La+Diosa+De+La+Cumbia/+wiki) Wasifu wa Margarita Vargas] {{in lang|es}}</ref><ref>http://www.tvnotas.com.mx/2012/10/23/C-40930-margarita-la-diosa-de-la-cumbia-he-sufrido-pero...' 1558956 wikitext text/x-wiki '''Margarita María de Santa Teresita Vargas Gaviria''' anayejulikana zaidi kwa jina la kisanii '''Margarita La Diosa de la Cumbia''', ni mwimbaji kutoka [[Kolombia]]-Mexico.<ref>[[http://www.lastfm.es/music/Margarita+La+Diosa+De+La+Cumbia/+wiki](http://www.lastfm.es/music/Margarita+La+Diosa+De+La+Cumbia/+wiki) Wasifu wa Margarita Vargas] {{in lang|es}}</ref><ref>[[http://www.tvnotas.com.mx/2012/10/23/C-40930-margarita-la-diosa-de-la-cumbia-he-sufrido-pero-no-me-arrepiento-de-nada.php](http://www.tvnotas.com.mx/2012/10/23/C-40930-margarita-la-diosa-de-la-cumbia-he-sufrido-pero-no-me-arrepiento-de-nada.php) Mahojiano na Margarita Vargas] {{in lang|es}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|0|}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] 4ux56sy0btaax5pbcl8p2m9iwaa0xpt 0 240034 1558958 2026-05-30T06:48:15Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Juliana Velásquez Buitrago''' ni mwigizaji, mwimbaji, mtunzi wa nyimbo, mwandishi na mtangazaji kutoka [[Kolombia]].<ref>{{cite web|url=[https://www.zonajovencolombia.com/juliana-velasquez-lanza-su-cancion-narices-frias/|title=Juliana](https://www.zonajovencolombia.com/juliana-velasquez-lanza-su-cancion-narices-frias/|title=Juliana) Velásquez Lanza Su Canción Narices Frías|work=Zona Joven Colombia|date=May 23, 2023|accessdate=December 4, 2024}}</ref...' 1558958 wikitext text/x-wiki '''Juliana Velásquez Buitrago''' ni mwigizaji, mwimbaji, mtunzi wa nyimbo, mwandishi na mtangazaji kutoka [[Kolombia]].<ref>{{cite web|url=[https://www.zonajovencolombia.com/juliana-velasquez-lanza-su-cancion-narices-frias/|title=Juliana](https://www.zonajovencolombia.com/juliana-velasquez-lanza-su-cancion-narices-frias/|title=Juliana) Velásquez Lanza Su Canción Narices Frías|work=Zona Joven Colombia|date=May 23, 2023|accessdate=December 4, 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=[https://www.elpais.com.co/entretenimiento/juliana-la-ganadora-de-grammy-de-gira-por-colombia.html|title=Juliana](https://www.elpais.com.co/entretenimiento/juliana-la-ganadora-de-grammy-de-gira-por-colombia.html|title=Juliana), la ganadora de Grammy, de gira por Colombia|date=February 21, 2023|accessdate=December 4, 2024|work=[[El País (Cali)|El País]]}}</ref> Anajulikana zaidi kwa ushiriki wake katika vipindi vya uhalisia (reality shows) kama “Club 10” na “Angelitos”.<ref>{{cite web|url=[https://www.entretengo.com/television/serie-caso-colmenares-juliana-velasquez-jessy-quintero-91577|title=Juliana](https://www.entretengo.com/television/serie-caso-colmenares-juliana-velasquez-jessy-quintero-91577|title=Juliana) Velásquez será Jessy Quintero en serie del caso Colmenares|work=Entretengo|date=October 28, 2019|accessdate=December 4, 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=[https://www.pulzo.com/entretenimiento/quien-hara-jessy-quintero-serie-netflix-sobre-caso-colmenares-PP581800|title=Actriz](https://www.pulzo.com/entretenimiento/quien-hara-jessy-quintero-serie-netflix-sobre-caso-colmenares-PP581800|title=Actriz) del 'Club 10' será Jessy Quintero en serie sobre caso Colmenares|work=Pulzo|date=October 29, 2018|accessdate=December 4, 2024}}</ref> Mwaka 2023, alisaini mkataba wa usambazaji wa muziki na Warner Music Mexico.<ref>{{cite magazine|url=[https://www.billboard.com/pro/juliana-velasquez-signs-warner-music-mexico-distribution/|title=Juliana](https://www.billboard.com/pro/juliana-velasquez-signs-warner-music-mexico-distribution/|title=Juliana) Velásquez Signs Distribution Deal With Warner Music Mexico|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|accessdate=December 4, 2024|date=August 7, 2023|last=Roiz|first=Jessica}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1990|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kolombia]] [[Jamii:Watu walio hai]] ie1hpme8b0yomfqqy9lud61sqjngfy5 0 240035 1558962 2026-05-30T06:54:35Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ezra Abbot''' (28 Aprili 1819, Jackson, Maine — 21 Machi 1884, [[Cambridge, Massachusetts]]) alikuwa msomi wa Biblia kutoka Marekani.<ref>[[Chambers Biographical Dictionary]], {{ISBN|0-550-18022-2}}, ukurasa 2</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1819|1884}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]]' 1558962 wikitext text/x-wiki '''Ezra Abbot''' (28 Aprili 1819, Jackson, Maine — 21 Machi 1884, [[Cambridge, Massachusetts]]) alikuwa msomi wa Biblia kutoka Marekani.<ref>[[Chambers Biographical Dictionary]], {{ISBN|0-550-18022-2}}, ukurasa 2</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1819|1884}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 9yh630o1bq73uaotmtdd64ti44wk59x 0 240036 1558964 2026-05-30T06:57:09Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Charles Conrad Abbott''' (4 Juni 1843 – 27 Julai 1919) alikuwa mwanaakiolojia na mwanasayansi wa historia ya asili kutoka [[Marekani]]. == Wasifu == Abbott alizaliwa katika [[Trenton, New Jersey]], akiwa mtoto wa Timothy na Susan (Conrad) Abbott; mjukuu wa Joseph na Anne (Rickey) Abbott, na alitokana na John na Anne (Mauleverer) Abbott, ambao walikuwa miongoni mwa wakoloni waliotoka [[Uingereza]] na kuhamia [[New Jersey]] mwaka 1684.<ref name="BDA19...' 1558964 wikitext text/x-wiki '''Charles Conrad Abbott''' (4 Juni 1843 – 27 Julai 1919) alikuwa mwanaakiolojia na mwanasayansi wa historia ya asili kutoka [[Marekani]]. == Wasifu == Abbott alizaliwa katika [[Trenton, New Jersey]], akiwa mtoto wa Timothy na Susan (Conrad) Abbott; mjukuu wa Joseph na Anne (Rickey) Abbott, na alitokana na John na Anne (Mauleverer) Abbott, ambao walikuwa miongoni mwa wakoloni waliotoka [[Uingereza]] na kuhamia [[New Jersey]] mwaka 1684.<ref name="BDA1906">{{BDA1906 |wstitle= Abbott, Charles Conrad |volume= 1 |pages= 25 |short=}}</ref> Alisoma udaktari katika University of Pennsylvania School of Medicine.<ref>{{cite book|editor1-first=John William|editor1-last=Leonard|editor2-first=Albert Nelson|editor2-last=Marquis|title=Who's who in America|publisher=Marquis Who's Who, Incorporated|volume=5|page=3|year=1908|location=Chicago|url=[https://books.google.com/books?id=eX0QOpl7iBQC&pg=PA3}}](https://books.google.com/books?id=eX0QOpl7iBQC&pg=PA3}})</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1843|1919}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 9kvwmwcn09am8qc73cb5owhrerizdv0 0 240037 1558967 2026-05-30T06:59:42Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ricardo de Acosta''' (8 Julai 1837 – 24 Agosti 1907) alikuwa mtendaji wa kampuni ya meli za mvuke na mchakataji wa sukari kutoka [[Cuba]]. == Maisha ya awali == Ricardo alizaliwa tarehe 8 Julai 1837 katika Matanzas, mji mkuu wa Mkoa wa Matanzas, [[Cuba]] (ingawa mara nyingi huandikwa kimakosa kuwa alizaliwa Havana).<ref name="WaPoObit1907">{{cite news |title=RICARDO DE ACOSTA DEAD. Was Father of Mrs. Lydig, Who Was Formerly Mrs. W. E. D. Stokes. |url...' 1558967 wikitext text/x-wiki '''Ricardo de Acosta''' (8 Julai 1837 – 24 Agosti 1907) alikuwa mtendaji wa kampuni ya meli za mvuke na mchakataji wa sukari kutoka [[Cuba]]. == Maisha ya awali == Ricardo alizaliwa tarehe 8 Julai 1837 katika Matanzas, mji mkuu wa Mkoa wa Matanzas, [[Cuba]] (ingawa mara nyingi huandikwa kimakosa kuwa alizaliwa Havana).<ref name="WaPoObit1907">{{cite news |title=RICARDO DE ACOSTA DEAD. Was Father of Mrs. Lydig, Who Was Formerly Mrs. W. E. D. Stokes. |url=[https://www.newspapers.com/clip/31826239/ricardo_de_acosta_dead_was_father_of/](https://www.newspapers.com/clip/31826239/ricardo_de_acosta_dead_was_father_of/) |access-date=22 May 2019 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=26 Aug 1907 |language=en}}</ref> Wazazi wake wote walikuwa Wahispania, Joseph de Acosta na Maria de Acosta.<ref name="Cutter1931"/> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1837|1907}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kuba]] 5bv9ma7by4u716qoa2spnwuytmw7nio 1558968 1558967 2026-05-30T07:00:13Z Valuegirl 87699 1558968 wikitext text/x-wiki '''Ricardo de Acosta''' (8 Julai 1837 – 24 Agosti 1907) alikuwa mtendaji wa kampuni ya meli za mvuke na mchakataji wa sukari kutoka [[Cuba]]. == Maisha ya awali == Ricardo alizaliwa tarehe 8 Julai 1837 katika Matanzas, mji mkuu wa Mkoa wa Matanzas, [[Cuba]] (ingawa mara nyingi huandikwa kimakosa kuwa alizaliwa Havana).<ref name="WaPoObit1907">{{cite news |title=RICARDO DE ACOSTA DEAD. Was Father of Mrs. Lydig, Who Was Formerly Mrs. W. E. D. Stokes. |url=[https://www.newspapers.com/clip/31826239/ricardo_de_acosta_dead_was_father_of/](https://www.newspapers.com/clip/31826239/ricardo_de_acosta_dead_was_father_of/) |access-date=22 May 2019 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=26 Aug 1907 |language=en}}</ref> Wazazi wake wote walikuwa Wahispania, Joseph de Acosta na Maria de Acosta. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1837|1907}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kuba]] 3tkehga3xukawt63vh0rlld1gucn5xv 0 240038 1558971 2026-05-30T07:03:41Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Amir Dan Aczel''' <ref>[[https://www.youtube.com/watch?v=z9M0V_u5_1s](https://www.youtube.com/watch?v=z9M0V_u5_1s) Kwa nini Sayansi Haikanushi Mungu]<!--katika 1:14--></ref> 6 Novemba 1950<ref name=nytobit>{{Cite news|url=[https://www.nytimes.com/2015/12/08/science/amir-aczel-author-of-scientific-cliffhanger-dies-at-65.html|title=Amir](https://www.nytimes.com/2015/12/08/science/amir-aczel-author-of-scientific-cliffhanger-dies-at-65.html|title=Amir) Acze...' 1558971 wikitext text/x-wiki '''Amir Dan Aczel''' <ref>[[https://www.youtube.com/watch?v=z9M0V_u5_1s](https://www.youtube.com/watch?v=z9M0V_u5_1s) Kwa nini Sayansi Haikanushi Mungu]<!--katika 1:14--></ref> 6 Novemba 1950<ref name=nytobit>{{Cite news|url=[https://www.nytimes.com/2015/12/08/science/amir-aczel-author-of-scientific-cliffhanger-dies-at-65.html|title=Amir](https://www.nytimes.com/2015/12/08/science/amir-aczel-author-of-scientific-cliffhanger-dies-at-65.html|title=Amir) Aczel, Mwandishi wa vitabu vya kisayansi, afariki akiwa na umri wa miaka 65|last=Grimes|first=William|date=7 Desemba 2015|work=The New York Times|access-date=4 Januari 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> – 26 Novemba 2015) alikuwa mhadhiri wa hisabati aliyezaliwa [[Israeli|Israel]] na baadaye kuwa raia wa [[Marekani]], aliyebobea katika historia ya hisabati na historia ya sayansi, pamoja na kuwa mwandishi wa vitabu vya sayansi maarufu. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1950|2015}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] a7fgt696gmxrithr1pofrg1qdl3tyoa 0 240039 1558973 2026-05-30T07:07:40Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kaveh Lotfollah Afrasiabi''' ( amezaliwa 1958) ni mwanasayansi wa siasa na mwandishi wa [[Irani]] na [[Marekani|Marekani]], anayeishi [[Boston]], Massachusetts. Mnamo Januari 2021, Afrasiabi alikamatwa na FBI kwa tuhuma za kufanya kazi kama wakala wa serikali ya Iran bila kusajiliwa. Tarehe 18 Septemba 2023, alipokea msamaha wa rais (presidential pardon]]) kutoka kwa Rais [[Joe Biden]] kama sehemu ya makubaliano ya kubadilishana wafungwa kati ya Iran n...' 1558973 wikitext text/x-wiki '''Kaveh Lotfollah Afrasiabi''' ( amezaliwa 1958) ni mwanasayansi wa siasa na mwandishi wa [[Irani]] na [[Marekani|Marekani]], anayeishi [[Boston]], Massachusetts. Mnamo Januari 2021, Afrasiabi alikamatwa na FBI kwa tuhuma za kufanya kazi kama wakala wa serikali ya Iran bila kusajiliwa. Tarehe 18 Septemba 2023, alipokea msamaha wa rais (presidential pardon]]) kutoka kwa Rais [[Joe Biden]] kama sehemu ya makubaliano ya kubadilishana wafungwa kati ya Iran na Marekani yaliyosimamiwa na [[Qatar]].<ref>{{cite news |title='The nightmare is over': Americans freed by Iran in prisoner swap |first=Lyse |last=Doucet |url=[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-66841137](https://www.bbc.com/news/world-middle-east-66841137) |access-date=18 September 2023 |work=BBC |date=18 September 2023 |language=en}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1958|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] o39kge6wge1epzcj6d56iyjtefee2et 0 240040 1558975 2026-05-30T07:11:01Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kaare Aksnes''' (25 Machi 1938 – 22 Februari 2026) alikuwa mwanafizikia wa anga (astrophysicist) kutoka [[Norwei]]. == Maisha ya kibinafsi == Aksnes alizaliwa katika Kvam Municipality katika kaunti ya Hordaland. Alikuwa ndugu wa mwanakemia Gunnar Aksnes.<ref name=snl>{{cite encyclopedia|date=2007|title=Kaare Aksnes|encyclopedia=[[Store norske leksikon]]|editor=Henriksen, Petter|publisher=[[Kunnskapsforlaget]]|location=Oslo|url=[http://www.snl.no/Kaar...' 1558975 wikitext text/x-wiki '''Kaare Aksnes''' (25 Machi 1938 – 22 Februari 2026) alikuwa mwanafizikia wa anga (astrophysicist) kutoka [[Norwei]]. == Maisha ya kibinafsi == Aksnes alizaliwa katika Kvam Municipality katika kaunti ya Hordaland. Alikuwa ndugu wa mwanakemia Gunnar Aksnes.<ref name=snl>{{cite encyclopedia|date=2007|title=Kaare Aksnes|encyclopedia=[[Store norske leksikon]]|editor=Henriksen, Petter|publisher=[[Kunnskapsforlaget]]|location=Oslo|url=[http://www.snl.no/Kaare_Aksnes|language=Norwegian|accessdate=7](http://www.snl.no/Kaare_Aksnes|language=Norwegian|accessdate=7) Aprili 2009}}</ref> Wazazi wake walikuwa wakulima. Mwaka 1959 alifunga ndoa na mwalimu Liv Kristin Marøy.<ref name=nbl>{{cite encyclopedia|date=1999 |title=Kaare Aksnes |encyclopedia=[[Norsk biografisk leksikon]] |first=Oddbjørn |last=Engvold |volume=1 |editor=[[Knut Helle|Helle, Knut]] |publisher=Kunnskapsforlaget |location=Oslo |url=[http://www.snl.no/.nbl_biografi/Kaare_Aksnes/utdypning](http://www.snl.no/.nbl_biografi/Kaare_Aksnes/utdypning) |language=Norwegian |accessdate=7 Aprili 2009 |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20120614104831/http://snl.no/.nbl_biografi/Kaare_Aksnes/utdypning](https://web.archive.org/web/20120614104831/http://snl.no/.nbl_biografi/Kaare_Aksnes/utdypning) |archivedate=14 June 2012 |url-status=live }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1938|2026}} [[Jamii:Watu wa Norwei]] 05evzfx5uqn55w6app16yhpl80dnufz 0 240041 1558977 2026-05-30T07:14:27Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Andrew Alford''' (5 Agosti 1904 – 25 Januari 1992), aliyezaliwa kwa jina la '''Andrew Petrovitch Alexeievsky''', alikuwa mhandisi wa umeme na mvumbuzi wa [[Marekani]] mwenye asili ya [[Urusi]]. Kufikia mwisho wa mwaka 1954 alikuwa amesajili zaidi ya hati miliki (patents) 100,<ref name=":0">{{Cite news |last=Park |first=Edwards |date=1954-11-26 |title=Shinning 90-Foot Poles Easy for Hub Man |url=[https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-shin...' 1558977 wikitext text/x-wiki '''Andrew Alford''' (5 Agosti 1904 – 25 Januari 1992), aliyezaliwa kwa jina la '''Andrew Petrovitch Alexeievsky''', alikuwa mhandisi wa umeme na mvumbuzi wa [[Marekani]] mwenye asili ya [[Urusi]]. Kufikia mwisho wa mwaka 1954 alikuwa amesajili zaidi ya hati miliki (patents) 100,<ref name=":0">{{Cite news |last=Park |first=Edwards |date=1954-11-26 |title=Shinning 90-Foot Poles Easy for Hub Man |url=[https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-shinning-90-foot-poles/184127008/](https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-shinning-90-foot-poles/184127008/) |access-date=2025-11-01 |work=The Boston Globe |pages=41 |via=Newspapers.com}}</ref> na kufikia wakati wa kifo chake idadi hiyo ilikuwa imezidi 180.<ref name=":1">{{Cite news |date=1992-01-29 |title=Andrew Alford, inventor, pioneer in microwave technology; at 87 |url=[https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-obituary-for-andrew-alf/184129385/](https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-obituary-for-andrew-alf/184129385/) |access-date=2025-11-01 |work=The Boston Globe |pages=27 |via=Newspapers.com}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1904|1992}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] l1y9nhoavq0u6o8zmudi83g9iathrxh 0 240042 1558980 2026-05-30T07:17:25Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Caroline Kathryn Allen''' (7 Aprili 1904 – 6 Aprili 1975) alikuwa mtaalamu wa mimea, mchoraji wa vielelezo vya mimea na mtaalamu wa taksonomia kutoka [[Marekani]], aliyefahamika kwa tafiti zake kuhusu miti ya familia ya mikarafuu (Lauraceae). Alikuwa mfanyakazi katika Arnold Arboretum na pia New York Botanical Garden.<ref name=":0">{{cite journal |last1=Howard |first1=Richard A. |title=Caroline Kathryn Allen (1904-1975): A Remembrance Long Overdue |jo...' 1558980 wikitext text/x-wiki '''Caroline Kathryn Allen''' (7 Aprili 1904 – 6 Aprili 1975) alikuwa mtaalamu wa mimea, mchoraji wa vielelezo vya mimea na mtaalamu wa taksonomia kutoka [[Marekani]], aliyefahamika kwa tafiti zake kuhusu miti ya familia ya mikarafuu (Lauraceae). Alikuwa mfanyakazi katika Arnold Arboretum na pia New York Botanical Garden.<ref name=":0">{{cite journal |last1=Howard |first1=Richard A. |title=Caroline Kathryn Allen (1904-1975): A Remembrance Long Overdue |journal=Taxon |date=Aug 1994 |volume=43 |issue=3 |pages=501–504 |jstor=1222741 }}</ref> Allen alielezea kisayansi zaidi ya spishi 275 za mimea na alitoa mchango mkubwa katika machapisho ya kitaaluma ya botania.<ref name=":1">{{cite web |title=Caroline Kathryn Allen Papers |url=[https://sciweb.nybg.org/science2/libr/finding_guide/allpap.asp.html](https://sciweb.nybg.org/science2/libr/finding_guide/allpap.asp.html) |website=sciweb.nybg.org |accessdate=7 January 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Tropicos {{!}} Person - Allen, Caroline Kathryn |url=[http://www.tropicos.org/Person/2477](http://www.tropicos.org/Person/2477) |website=[www.tropicos.org](http://www.tropicos.org) |accessdate=7 January 2019}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1904|1975}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] r7jyfv7zj7u0if4t6tt9ho73hre1ol5 0 240043 1558981 2026-05-30T07:22:21Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Micah Altman''' (amezaliwa 31 Agosti 1967) ni mwanasayansi wa jamii kutoka [[Marekani]] anayefanya [[utafiti]] katika nyanja ya sayansi ya taarifa za kijamii (social science informatics). Tangu mwaka 2012, amefanya kazi kama mwanasayansi mkuu wa utafiti katika Maktaba za Taasisi ya Teknolojia ya Massachusetts (MIT), kwanza akiwa mkurugenzi wa Programu ya Sayansi ya Taarifa (2012–2018), na baadaye akiwa mkurugenzi wa utafiti katika Kituo cha Utafiti wa...' 1558981 wikitext text/x-wiki '''Micah Altman''' (amezaliwa 31 Agosti 1967) ni mwanasayansi wa jamii kutoka [[Marekani]] anayefanya [[utafiti]] katika nyanja ya sayansi ya taarifa za kijamii (social science informatics). Tangu mwaka 2012, amefanya kazi kama mwanasayansi mkuu wa utafiti katika Maktaba za Taasisi ya Teknolojia ya Massachusetts (MIT), kwanza akiwa mkurugenzi wa Programu ya Sayansi ya Taarifa (2012–2018), na baadaye akiwa mkurugenzi wa utafiti katika Kituo cha Utafiti wa Usomi wa Haki na Wazi cha maktaba hizo. Kabla ya hapo, Altman alifanya kazi katika [[Chuo Kikuu cha Harvard]]. Anajulikana kwa kazi zake kuhusu upangaji wa mipaka ya uchaguzi (redistricting), mawasiliano ya kitaaluma, faragha na sayansi huria] (open science). Pia ni mmoja wa waanzilishi wa ''Public Mapping Project'', mradi unaoendeleza programu huria ya chanzo huria iitwayo ''DistrictBuilder''. == Wasifu == Altman alizaliwa tarehe 31 Agosti 1967 katika St. Louis, Missouri, nchini Marekani. Alisoma sayansi ya kompyuta na falsafa ya siasa katika Chuo Kikuu cha Brown, na kuhitimu mwaka 1989.<ref name=orcid>{{cite web|url=[https://orcid.org/0000-0001-7382-6960|title=Micah](https://orcid.org/0000-0001-7382-6960|title=Micah) Altman|website=[[ORCID]]|accessdate=2019-08-24}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * {{Official website|[https://micahaltman.com}}](https://micahaltman.com}}) {{BD|1967|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 3kozdreddl40u9u8emt9qqmy9hq8xl1 0 240044 1558986 2026-05-30T07:29:40Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''A. David Andrews''' (amezaliwa 1933) ni mtu kutoka [[Eire]] na [[mwanaastronomia]]. Alisoma katika Oriel College, Oxford na Chuo Kikuu cha Dublin. Mwanzoni mwa miaka ya 1960 alikaa nchini [[Denmark]], akifanya kazi pamoja na mwanafizikia wa anga M. Rudkjobing katika Observatori ya Aarhus. Mwaka 1963 alihamia Armagh Observatory huko Eire ya Kaskazini, ambako alifanya kazi kwa miaka 35 iliyofuata. Andrews aligundua sayari ndogo 1727 Mette (iliyopewa jin...' 1558986 wikitext text/x-wiki '''A. David Andrews''' (amezaliwa 1933) ni mtu kutoka [[Eire]] na [[mwanaastronomia]]. Alisoma katika Oriel College, Oxford na Chuo Kikuu cha Dublin. Mwanzoni mwa miaka ya 1960 alikaa nchini [[Denmark]], akifanya kazi pamoja na mwanafizikia wa anga M. Rudkjobing katika Observatori ya Aarhus. Mwaka 1963 alihamia Armagh Observatory huko Eire ya Kaskazini, ambako alifanya kazi kwa miaka 35 iliyofuata. Andrews aligundua sayari ndogo 1727 Mette (iliyopewa jina la mke wake wa Kidenmark, Mette) akiwa katika Boyden Observatory, iliyoko Bloemfontein]], [[Afrika Kusini]], ambapo alikuwa kaimu mkurugenzi. Akiwa Boyden Observatory ndipo alipoanza kazi yake ya maisha yote kuhusu nyota za mlipuko (flare stars).<ref>''Nine flares of YZ CMi'' Publ. Astron. Soc. Pacific vol.78, p.324 (1966)</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1933|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Ireland]] [[Jamii:Watu walio hai]] je3q8fywvvvn1fyuc2g2cxunv4ya90n 0 240045 1558987 2026-05-30T07:32:23Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Stefan Andriopoulos''' (alizaliwa mwaka 1968, Aschaffenburg, [[Ujerumani]]) ni profesa katika Idara ya Lugha za Kijerumani na mwanzilishi mwenza pamoja na mkurugenzi wa zamani mwenza wa Kituo cha Utafiti wa Linganishi wa Vyombo vya Habari katika [[Columbia University]]. Yeye ni mwandishi wa kitabu ''Ghostly Apparitions: German Idealism, the Gothic Novel, and Optical Media'' (Zone Books, 2013), ambacho kinachambua nafasi muhimu ya imani za kiroho (spiri...' 1558987 wikitext text/x-wiki '''Stefan Andriopoulos''' (alizaliwa mwaka 1968, Aschaffenburg, [[Ujerumani]]) ni profesa katika Idara ya Lugha za Kijerumani na mwanzilishi mwenza pamoja na mkurugenzi wa zamani mwenza wa Kituo cha Utafiti wa Linganishi wa Vyombo vya Habari katika [[Columbia University]]. Yeye ni mwandishi wa kitabu ''Ghostly Apparitions: German Idealism, the Gothic Novel, and Optical Media'' (Zone Books, 2013), ambacho kinachambua nafasi muhimu ya imani za kiroho (spiritualism) katika historia ya falsafa na teknolojia. Kitabu hicho kilitajwa kuwa miongoni mwa vitabu bora vya mwaka na jarida la ''Times Literary Supplement'', na pia kimetafsiriwa kwa lugha za Kijerumani na Kireno cha Brazil. Gazeti la ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'' lilielezea uchambuzi wake wa mawazo ya Kant, Hegel, Schiller na Schopenhauer kuwa “wa kushawishi, sahihi na wenye ustadi mkubwa”.<ref>Helmut Mayer, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 7 Desemba 2018, uk. 12</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1968|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] r6t4wzyfoftppyrnyaizvvqc6kdc79a 0 240046 1558988 2026-05-30T07:35:52Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Charles Robert Apted''' (1873–1941){{r|globe_obit}} alikuwa afisa wa [[Chuo Kikuu cha Harvard]] kwa kipindi cha miaka 39, akihudumu katika nyadhifa mbalimbali. Kwa sehemu kubwa ya muda huo alikuwa mkuu wa polisi wa Harvard Yard (akiitwa "Harvard Cop No. 1" na gazeti la ''Boston Globe'') na pia msimamizi wa majengo ya Harvard.{{refn|name=globe_obit|{{cite news |date=June 6, 1941|newspaper=Daily Boston Globe |title=Col. Apted, Harvard Yard Chief, Dead|p...' 1558988 wikitext text/x-wiki '''Charles Robert Apted''' (1873–1941){{r|globe_obit}} alikuwa afisa wa [[Chuo Kikuu cha Harvard]] kwa kipindi cha miaka 39, akihudumu katika nyadhifa mbalimbali. Kwa sehemu kubwa ya muda huo alikuwa mkuu wa polisi wa Harvard Yard (akiitwa "Harvard Cop No. 1" na gazeti la ''Boston Globe'') na pia msimamizi wa majengo ya Harvard.{{refn|name=globe_obit|{{cite news |date=June 6, 1941|newspaper=Daily Boston Globe |title=Col. Apted, Harvard Yard Chief, Dead|page=1 }}}} Taarifa ya kifo chake katika gazeti la ''Boston Globe'' ilimtaja kama mtu "aliyeogopwa na pia kupendwa" na wanafunzi wa shahada ya kwanza katika kipindi cha tawala tatu tofauti za marais wa chuo hicho.{{r|globe_obit}} == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1873|1941}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] ew219l8tyeeuhqc5ecqorbp1gg820yp 0 240047 1558990 2026-05-30T07:38:22Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Daniele Archibugi''' (alizaliwa 17 Julai 1958 mjini [[Roma]], [[Italia]])<ref>{{cite web |title=Daniele Archibugi CV |url=[http://www.danielearchibugi.org/downloads/papers/2017/11/Archibugi-CV-September-2017.pdf](http://www.danielearchibugi.org/downloads/papers/2017/11/Archibugi-CV-September-2017.pdf) |access-date=15 Februari 2022 |language=Italian}}</ref> ni mwananadharia wa Italia katika nyanja za uchumi na siasa. Amejishughulisha na utafiti kuhusu uc...' 1558990 wikitext text/x-wiki '''Daniele Archibugi''' (alizaliwa 17 Julai 1958 mjini [[Roma]], [[Italia]])<ref>{{cite web |title=Daniele Archibugi CV |url=[http://www.danielearchibugi.org/downloads/papers/2017/11/Archibugi-CV-September-2017.pdf](http://www.danielearchibugi.org/downloads/papers/2017/11/Archibugi-CV-September-2017.pdf) |access-date=15 Februari 2022 |language=Italian}}</ref> ni mwananadharia wa Italia katika nyanja za uchumi na siasa. Amejishughulisha na utafiti kuhusu uchumi na sera za [[ubunifu]] (innovation) na mabadiliko ya teknolojia, nadharia ya kisiasa ya mahusiano ya kimataifa, pamoja na [[utandawazi]] wa kisiasa na kiteknolojia. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1958|}} [[Jamii:Watu wa Italia]] qggu0esw3gkpbs9wy75zykfa20wwjau 0 240048 1558992 2026-05-30T07:43:20Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Duilio Arigoni''' (6 Desemba 1928 – 10 Juni 2020) alikuwa [[mkemia]] wa Uswisi na Profesa Mstaafu wa ETH Zurich. Alijulikana kwa kazi zake kuhusu njia za kibayolojia za usanisi (biosynthetic pathways) wa dutu nyingi za asili za kikaboni.<ref>{{Cite web|title=Prof. em. Duilio Arigoni dies at 91|url=[https://chab.ethz.ch/en/news-and-events/d-chab-news/2020/06/prof-em-duilio-arigoni-dies-at-91.html|access-date=2020-06-19|website=chab.ethz.ch|date=12](htt...' 1558992 wikitext text/x-wiki '''Duilio Arigoni''' (6 Desemba 1928 – 10 Juni 2020) alikuwa [[mkemia]] wa Uswisi na Profesa Mstaafu wa ETH Zurich. Alijulikana kwa kazi zake kuhusu njia za kibayolojia za usanisi (biosynthetic pathways) wa dutu nyingi za asili za kikaboni.<ref>{{Cite web|title=Prof. em. Duilio Arigoni dies at 91|url=[https://chab.ethz.ch/en/news-and-events/d-chab-news/2020/06/prof-em-duilio-arigoni-dies-at-91.html|access-date=2020-06-19|website=chab.ethz.ch|date=12](https://chab.ethz.ch/en/news-and-events/d-chab-news/2020/06/prof-em-duilio-arigoni-dies-at-91.html|access-date=2020-06-19|website=chab.ethz.ch|date=12) June 2020|language=en}}</ref> == Kuzaliwa na elimu == Arigoni alizaliwa mjini [[Lugano]], Uswisi. Alikamilisha masomo yake ya shahada ya kwanza katika kemia katika ETH Zürich mwaka 1951. Baadaye alipata shahada ya uzamivu (Ph.D.) ya Kemia kutoka ETH Zurich mwaka 1955. Tasnifu yake ya uzamivu ilikuwa na kichwa ''“Über konfigurative Beziehungen Steroid- und Terpenverbindungen”'' (Kuhusu mahusiano ya kimuundo ya misombo ya steroidi na terpini). == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1928|2020}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Uswisi]] bqxe9ad8twl5pj7a7y0ak5k3iwooduu 1559016 1558992 2026-05-30T08:44:19Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559016 wikitext text/x-wiki '''Duilio Arigoni''' (6 Desemba 1928 – 10 Juni 2020) alikuwa [[mkemia]] wa Uswisi na Profesa Mstaafu wa ETH Zurich. Alijulikana kwa kazi zake kuhusu njia za kibayolojia za usanisi (biosynthetic pathways) wa dutu nyingi za asili za kikaboni.<ref>{{Rejea tovuti|title=Prof. em. Duilio Arigoni dies at 91|url=[https://chab.ethz.ch/en/news-and-events/d-chab-news/2020/06/prof-em-duilio-arigoni-dies-at-91.html|access-date=2020-06-19|website=chab.ethz.ch|date=12](https://chab.ethz.ch/en/news-and-events/d-chab-news/2020/06/prof-em-duilio-arigoni-dies-at-91.html|access-date=2020-06-19|website=chab.ethz.ch|date=12) June 2020|language=en}}</ref> == Kuzaliwa na elimu == Arigoni alizaliwa mjini [[Lugano]], Uswisi. Alikamilisha masomo yake ya shahada ya kwanza katika kemia katika ETH Zürich mwaka 1951. Baadaye alipata shahada ya uzamivu (Ph.D.) ya Kemia kutoka ETH Zurich mwaka 1955. Tasnifu yake ya uzamivu ilikuwa na kichwa ''“Über konfigurative Beziehungen Steroid- und Terpenverbindungen”'' (Kuhusu mahusiano ya kimuundo ya misombo ya steroidi na terpini). == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1928|2020}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Uswisi]] mi90rnsvj4t9lqt02432k0a01ja5nil 0 240049 1558993 2026-05-30T07:46:42Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''The Amazing Acro-cats''' ni kikundi cha sarakasi (circus troupe) kinachojumuisha paka wa kufugwa pamoja na wanyama wengine wadogo wachache, kilichoanzishwa na mkufunzi wa wanyama Samantha Martin mjini [[Chicago, Illinois]]. Mojawapo ya maonyesho yao maarufu ni bendi ya muziki iitwayo '''Rock-Cats'''. Kikundi hiki, ambacho sasa kinatoka Griffin, Georgia, husafiri na kufanya maonyesho katika sehemu nyingi za [[Marekani]] kwa sehemu kubwa ya mwaka.<ref na...' 1558993 wikitext text/x-wiki '''The Amazing Acro-cats''' ni kikundi cha sarakasi (circus troupe) kinachojumuisha paka wa kufugwa pamoja na wanyama wengine wadogo wachache, kilichoanzishwa na mkufunzi wa wanyama Samantha Martin mjini [[Chicago, Illinois]]. Mojawapo ya maonyesho yao maarufu ni bendi ya muziki iitwayo '''Rock-Cats'''. Kikundi hiki, ambacho sasa kinatoka Griffin, Georgia, husafiri na kufanya maonyesho katika sehemu nyingi za [[Marekani]] kwa sehemu kubwa ya mwaka.<ref name=Acro-Cats_relocation>{{cite web |url=[https://myemail.constantcontact.com/News-from-Amazing-Acro-Cats-.html?soid=1107495579012&aid=yTWNBWbwbo0](https://myemail.constantcontact.com/News-from-Amazing-Acro-Cats-.html?soid=1107495579012&aid=yTWNBWbwbo0) |title=Amazing Acro-Cats Mewsletter: Meowy Manor Mews |publisher=Acro-Cats |date=2017 |accessdate=20 Januari 2019}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|0|}} [[Jamii:Marekani]] crpxrzn8sirnmpis8tytvjvzu1pfzzg 0 240050 1558994 2026-05-30T07:49:26Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bhagavan Mahamayavi "Doc" Antle'''<ref name="RadioTimes">{{Citation|last=Henry|first=Grace|title=Who is Doc Antle and what is his real name?|date=December 10, 2021|publisher=Radio Times|access-date=2021-12-12|url=[https://www.radiotimes.com/tv/documentaries/who-is-doc-antle/}}](https://www.radiotimes.com/tv/documentaries/who-is-doc-antle/}})</ref> (amezaliwa kama '''Kevin Antle'''; 25 Machi 1960) ni mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]] na mmiliki/mwe...' 1558994 wikitext text/x-wiki '''Bhagavan Mahamayavi "Doc" Antle'''<ref name="RadioTimes">{{Citation|last=Henry|first=Grace|title=Who is Doc Antle and what is his real name?|date=December 10, 2021|publisher=Radio Times|access-date=2021-12-12|url=[https://www.radiotimes.com/tv/documentaries/who-is-doc-antle/}}](https://www.radiotimes.com/tv/documentaries/who-is-doc-antle/}})</ref> (amezaliwa kama '''Kevin Antle'''; 25 Machi 1960) ni mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]] na mmiliki/mwendeshaji wa bustani za wanyama za kando ya barabara (roadside zoo operator). Amewahi kupatikana na hatia ya uhalifu wa usafirishaji haramu wa wanyamapori na njama ya utakatishaji fedha. == Maisha na kazi == Antle amejulikana kupitia kazi yake ya kufuga na kuonesha wanyama wa porini katika hifadhi binafsi za wanyama. Pia amehusishwa na uendeshaji wa vituo vya utalii vya wanyama nchini Marekani, ambavyo mara nyingi vimekuwa vikijadiliwa kuhusu masuala ya ustawi wa wanyama na uhalali wa biashara ya wanyamapori. == Hatia za kisheria == Baadaye alikabiliwa na kesi za kisheria na kupatikana na hatia zinazohusiana na usafirishaji haramu wa wanyamapori na njama ya utakatishaji fedha. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1960|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] euif4xoven4r1i7sxkejsqi65urf6l7 0 240051 1558995 2026-05-30T07:52:05Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Marian Breland Bailey''' (alizaliwa kama '''Marian Ruth Kruse'''; 2 Desemba 1920 – 25 Septemba 2001)<ref name=Clark-C-2001>Clark, C. (2001). [[http://www.carolark.com/bailey.html](http://www.carolark.com/bailey.html) Marian Breland (Mouse) Bailey, Ph.D. 1920 – 2001] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20070411235858/http://www.carolark.com/bailey.html](https://web.archive.org/web/20070411235858/http://www.carolark.com/bailey.html) |date=11...' 1558995 wikitext text/x-wiki '''Marian Breland Bailey''' (alizaliwa kama '''Marian Ruth Kruse'''; 2 Desemba 1920 – 25 Septemba 2001)<ref name=Clark-C-2001>Clark, C. (2001). [[http://www.carolark.com/bailey.html](http://www.carolark.com/bailey.html) Marian Breland (Mouse) Bailey, Ph.D. 1920 – 2001] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20070411235858/http://www.carolark.com/bailey.html](https://web.archive.org/web/20070411235858/http://www.carolark.com/bailey.html) |date=11 Aprili 2007 }}. ''The Centre for Applied Canine Behaviour''. Ilirejeshwa tarehe 20 Februari 2007.</ref> alikuwa mwanasaikolojia kutoka [[Marekani]] na mtaalamu wa uchambuzi wa tabia (applied behavior analyst), ambaye alichangia kwa kiasi kikubwa katika maendeleo ya mbinu za mafunzo ya wanyama zilizo na ushahidi wa kisayansi na zinazozingatia maadili ya ustawi wa wanyama, pamoja na kuhamasisha matumizi yake kwa upana. Pamoja na mume wake wa kwanza Keller Breland (1915–1965), alisoma katika University of Minnesota chini ya mwongozo wa mtaalamu wa tabia B. F. Skinner<ref name="Cook-Hasley-Wiebers"/> na baadaye wakawa miongoni mwa “wanasaikolojia wa kwanza wa vitendo katika uwanja wa wanyama” (applied animal psychologists).<ref name="Bailey-Joy"/> Kwa pamoja waliandika kitabu ''Animal Behavior'', kilichochapishwa kwa mara ya kwanza mwaka 1966 baada ya kifo cha Keller Breland. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1920|2001}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 9hku8u17ouxwqt6whcqbga7pxkbf9by 1558996 1558995 2026-05-30T07:52:41Z Valuegirl 87699 1558996 wikitext text/x-wiki '''Marian Breland Bailey''' (alizaliwa kama '''Marian Ruth Kruse'''; 2 Desemba 1920 – 25 Septemba 2001)<ref name=Clark-C-2001>Clark, C. (2001). [[http://www.carolark.com/bailey.html](http://www.carolark.com/bailey.html) Marian Breland (Mouse) Bailey, Ph.D. 1920 – 2001] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20070411235858/http://www.carolark.com/bailey.html](https://web.archive.org/web/20070411235858/http://www.carolark.com/bailey.html) |date=11 Aprili 2007 }}. ''The Centre for Applied Canine Behaviour''. Ilirejeshwa tarehe 20 Februari 2007.</ref> alikuwa mwanasaikolojia kutoka [[Marekani]] na mtaalamu wa uchambuzi wa tabia (applied behavior analyst), ambaye alichangia kwa kiasi kikubwa katika maendeleo ya mbinu za mafunzo ya wanyama zilizo na ushahidi wa kisayansi na zinazozingatia maadili ya ustawi wa wanyama, pamoja na kuhamasisha matumizi yake kwa upana. Pamoja na mume wake wa kwanza Keller Breland (1915–1965), alisoma katika University of Minnesota chini ya mwongozo wa mtaalamu wa tabia B. F. Skinner na baadaye wakawa miongoni mwa “wanasaikolojia wa kwanza wa vitendo katika uwanja wa wanyama” (applied animal psychologists). Kwa pamoja waliandika kitabu ''Animal Behavior'', kilichochapishwa kwa mara ya kwanza mwaka 1966 baada ya kifo cha Keller Breland. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1920|2001}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] abzab11ezrq03qt4zkik2evbvj9fcrh 0 240052 1558997 2026-05-30T07:56:23Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Clyde Raymond Beatty''' (10 Juni 1903 – 19 Julai 1965) alikuwa mkufunzi wa wanyama, mmiliki wa mbuga za wanyama (zoo owner), na mjasiriamali mkubwa wa sarakasi kutoka [[Marekani]]. Alijiunga na Howe's Great London Circus mwaka 1921 kama mfanyakazi mdogo wa vizimba vya wanyama (cage boy), na kwa kipindi cha miaka 40 iliyofuata alipanda ngazi na kuwa mmoja wa wasanii na wakufunzi wa wanyama maarufu zaidi duniani katika historia ya sarakasi. Kupitia kaz...' 1558997 wikitext text/x-wiki '''Clyde Raymond Beatty''' (10 Juni 1903 – 19 Julai 1965) alikuwa mkufunzi wa wanyama, mmiliki wa mbuga za wanyama (zoo owner), na mjasiriamali mkubwa wa sarakasi kutoka [[Marekani]]. Alijiunga na Howe's Great London Circus mwaka 1921 kama mfanyakazi mdogo wa vizimba vya wanyama (cage boy), na kwa kipindi cha miaka 40 iliyofuata alipanda ngazi na kuwa mmoja wa wasanii na wakufunzi wa wanyama maarufu zaidi duniani katika historia ya sarakasi. Kupitia kazi yake, huyu msimamizi wa sarakasi (circus impresario) alimiliki sarakasi kadhaa, ikiwemo Clyde Beatty Circus ambayo aliendesha kati ya mwaka 1945 hadi 1956.<ref name=":1">{{Cite web|title=Circus Ohio|url=[http://clydebeattycircus.com/|language=en-US|access-date=24](http://clydebeattycircus.com/|language=en-US|access-date=24) Mei 2020}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1903|1965}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] b7l30me7da6orl6pkwe2kuf8u8jpcz8 0 240053 1558998 2026-05-30T08:00:13Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Mathilde Rupp''' (27 Machi 1879 – 11 Aprili 1932), anayejulikana kwa jina la kisanii '''Tilly Bébé''', alikuwa msanii wa sarakasi kutoka [[Austria]]. Alijulikana kwa maonesho yake na wanyama wakali wakubwa na anachukuliwa kama mmoja wa waanzilishi wa sanaa ya maonesho ya kufuga na kudhibiti simba (lion taming). Mbali na maonesho ya moja kwa moja, alishiriki pia katika utengenezaji wa filamu za kimya (silent films). Rupp alizaliwa Vienna na awali al...' 1558998 wikitext text/x-wiki '''Mathilde Rupp''' (27 Machi 1879 – 11 Aprili 1932), anayejulikana kwa jina la kisanii '''Tilly Bébé''', alikuwa msanii wa sarakasi kutoka [[Austria]]. Alijulikana kwa maonesho yake na wanyama wakali wakubwa na anachukuliwa kama mmoja wa waanzilishi wa sanaa ya maonesho ya kufuga na kudhibiti simba (lion taming). Mbali na maonesho ya moja kwa moja, alishiriki pia katika utengenezaji wa filamu za kimya (silent films). Rupp alizaliwa Vienna na awali alifundishwa kuwa mwandishi wa kuchapa (typist). Kinyume na matakwa ya baba yake, aliacha kazi katika kampuni ya sheria na akaanza kufanya kazi na nyoka katika Vienna Vivarium(Prater). Alianza kuigiza na fisi (hyenas) karibu mwaka 1897, na baadaye baba yake alikubali kazi yake na kuwa meneja wake. Tilly Bébé alitumbuiza katika miji mingi mikubwa ya Ulaya akiwa na simba na pia dubu wa polar. Pia alisafiri na maonesho yake hadi [[Amerika Kusini]] katika miaka ya 1920. Aliendelea na kazi ya sarakasi hadi akiwa na zaidi ya miaka 50, na alifariki Vienna mwaka 1932. == Maisha ya awali == Mathilde Rupp alizaliwa 27 Machi 1879 katika Perchtoldsdorf, Austria-Hungary.{{sfn|Lang|1988|p=329}} Baba yake, Franz Xaver Rupp, alikuwa muuzaji wa mboga, na babu yake alikuwa mwalimu na mtunzi wa muziki Ambros Rieder. Alikulia katika jengo la shule kwenye uwanja wa mji, na mama yake alifariki alipokuwa na umri wa miaka tisa.Kraus Awali alisomea uandishi wa chapa katika Taasisi ya Biashara ya Vienna.{{sfn|Lang|1988|p=329}}{{sfn|''La Ilustración artística''|1902|p=791}} Baadaye alipata kazi katika kampuni ya sheria lakini akaacha ili kufuata kazi ya kutunza na kufanya kazi na wanyama.{{sfn|Lang|1988|p=329}} Baba yake alipinga mwanzoni, lakini mwaka 1899 alikubali uamuzi wake na hata akawa meneja wake.{{sfn|''De Telegraaf''|1902|p=2}} == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1879|1932}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Austria]] c0r30p267h8epwly0mldahnjv2itjmk 0 240054 1558999 2026-05-30T08:02:47Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ellen Eliza Blight''' (1833–1850), pia alijulikana kama '''Helen Bright''', alikuwa mwanamke [[Uingereza|Mwingereza]] mkufunzi wa simba (lion tamer), aliyefahamika kwa jina la “The Lion Queen”. Alifariki baada ya kushambuliwa na simbamarara akiwa kazini katika maonesho ya wanyama ya mjomba wake George Wombwell (menagerie), akiwa na umri wa miaka 17. Kifo chake kilivuta hisia kubwa sana za vyombo vya habari na kuwa tukio lililozua mshangao mkubwa w...' 1558999 wikitext text/x-wiki '''Ellen Eliza Blight''' (1833–1850), pia alijulikana kama '''Helen Bright''', alikuwa mwanamke [[Uingereza|Mwingereza]] mkufunzi wa simba (lion tamer), aliyefahamika kwa jina la “The Lion Queen”. Alifariki baada ya kushambuliwa na simbamarara akiwa kazini katika maonesho ya wanyama ya mjomba wake George Wombwell (menagerie), akiwa na umri wa miaka 17. Kifo chake kilivuta hisia kubwa sana za vyombo vya habari na kuwa tukio lililozua mshangao mkubwa wakati huo. == Maisha ya awali == Baba yake alikuwa John Blight (wakati mwingine akiandikwa Bright), mpiga baragumu (bugler) na kiongozi wa bendi katika menagerie ya Wombwell, huku mama yake Elizabeth akiwa dada wa George Wombwell.<ref>Shaun Everett. [[https://web.archive.org/web/20210510043018/http://www.georgewombwell.com/articles/TheLionQueens.pdf](https://web.archive.org/web/20210510043018/http://www.georgewombwell.com/articles/TheLionQueens.pdf) "The British Lion Queens A History"] (2013)</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1833|1850}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 8wj3zh1ni25gxt2j9wnsg4gws3kbn3d 0 240055 1559000 2026-05-30T08:06:57Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Dawn Therese Brancheau''' (jina la kuzaliwa '''LoVerde'''; 16 Aprili 1969 – 24 Februari 2010) alikuwa mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]] aliyefanya kazi katika SeaWorld. Alifanya kazi na nyangumi wauaji (orca) katika SeaWorld Orlando kwa muda wa miaka 15, akiwemo katika nafasi ya uongozi katika kuboresha maonyesho ya Shamu . Pia alikuwa mmoja wa nyuso maarufu za SeaWorld (poster girl). Alifariki baada ya kushambuliwa na orca aitwaye Tilikum, amb...' 1559000 wikitext text/x-wiki '''Dawn Therese Brancheau''' (jina la kuzaliwa '''LoVerde'''; 16 Aprili 1969 – 24 Februari 2010) alikuwa mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]] aliyefanya kazi katika SeaWorld. Alifanya kazi na nyangumi wauaji (orca) katika SeaWorld Orlando kwa muda wa miaka 15, akiwemo katika nafasi ya uongozi katika kuboresha maonyesho ya Shamu . Pia alikuwa mmoja wa nyuso maarufu za SeaWorld (poster girl). Alifariki baada ya kushambuliwa na orca aitwaye Tilikum, ambaye pia alihusishwa na vifo vya Keltie Byrne<ref>{{Cite web |date=2017-02-21 |title=The Trio of Deaths - Keltie Byrne |url=[https://www.dolphinproject.com/blog/the-trio-of-deaths-keltie-byrne/](https://www.dolphinproject.com/blog/the-trio-of-deaths-keltie-byrne/) |access-date=2022-05-30 |website=Dolphin Project |language=en-US}}</ref> na Daniel P. Dukes.<ref>{{Cite web |date=2017-03-07 |title=Trio of Deaths: The Portrayal of Daniel Dukes |url=[https://www.dolphinproject.com/blog/trio-of-deaths-the-portrayal-of-daniel-dukes/](https://www.dolphinproject.com/blog/trio-of-deaths-the-portrayal-of-daniel-dukes/) |access-date=2022-05-30 |website=Dolphin Project |language=en-US}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1969|2010}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 2iuxdx15s8pjnebg67skx59gjf3t56b 1559013 1559000 2026-05-30T08:39:49Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1559013 wikitext text/x-wiki '''Dawn Therese Brancheau''' (jina la kuzaliwa '''LoVerde'''; 16 Aprili 1969 – 24 Februari 2010) alikuwa mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]] aliyefanya kazi katika SeaWorld. Alifanya kazi na nyangumi wauaji (orca) katika SeaWorld Orlando kwa muda wa miaka 15, akiwemo katika nafasi ya uongozi katika kuboresha maonyesho ya Shamu . Pia alikuwa mmoja wa nyuso maarufu za SeaWorld (poster girl). Alifariki baada ya kushambuliwa na orca aitwaye Tilikum, ambaye pia alihusishwa na vifo vya Keltie Byrne<ref>{{Rejea tovuti |date=2017-02-21 |title=The Trio of Deaths - Keltie Byrne |url=[https://www.dolphinproject.com/blog/the-trio-of-deaths-keltie-byrne/](https://www.dolphinproject.com/blog/the-trio-of-deaths-keltie-byrne/) |access-date=2022-05-30 |website=Dolphin Project |language=en-US}}</ref> na Daniel P. Dukes.<ref>{{Rejea tovuti |date=2017-03-07 |title=Trio of Deaths: The Portrayal of Daniel Dukes |url=[https://www.dolphinproject.com/blog/trio-of-deaths-the-portrayal-of-daniel-dukes/](https://www.dolphinproject.com/blog/trio-of-deaths-the-portrayal-of-daniel-dukes/) |access-date=2022-05-30 |website=Dolphin Project |language=en-US}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1969|2010}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] cze9e7fc014laps66xcv2w22kix3d46 0 240056 1559001 2026-05-30T08:09:22Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Otto F. Breitkreutz''' (16 Aprili 1866 – 25 Desemba 1928), anayejulikana kwa jina la '''Big Otto''', alikuwa mtu wa sarakasi na mtayarishaji wa filamu kutoka [[Marekani]] katika mwanzo wa karne ya 20. Alipewa jina la utani “Big Otto” kwa sababu ya uzito wake uliokadiriwa kuwa kati ya {{Cvt|350|–|480|lbs}}<ref>{{Cite web |title=Los Angeles Evening Post-Record 14 Jun 1918, page 3 |url=[https://www.newspapers.com/image/678068440/](https://www.news...' 1559001 wikitext text/x-wiki '''Otto F. Breitkreutz''' (16 Aprili 1866 – 25 Desemba 1928), anayejulikana kwa jina la '''Big Otto''', alikuwa mtu wa sarakasi na mtayarishaji wa filamu kutoka [[Marekani]] katika mwanzo wa karne ya 20. Alipewa jina la utani “Big Otto” kwa sababu ya uzito wake uliokadiriwa kuwa kati ya {{Cvt|350|–|480|lbs}}<ref>{{Cite web |title=Los Angeles Evening Post-Record 14 Jun 1918, page 3 |url=[https://www.newspapers.com/image/678068440/](https://www.newspapers.com/image/678068440/) |access-date=2023-02-16 |website=Newspapers.com |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Forest City Press 05 Sep 1918, page 5 |url=[https://www.newspapers.com/image/787540513/](https://www.newspapers.com/image/787540513/) |access-date=2023-02-16 |website=Newspapers.com |language=en}}</ref> pamoja na sifa ya kuwa “mkubwa katika moyo na sera.” == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1866|1928}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 0yuimb7h5fufkp8wlurp9eeayrfk2qf 0 240057 1559002 2026-05-30T08:13:36Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Irina Nikolayevna Bugrimova-Buslayeva'''{{efn|{{langx|ru|Ирина Николаевна Бугримова-Буслаева|{{transliteration|ru|Irina Nikolayevna Bugrimova-Buslayeva}}}}}}<ref>{{cite web |title=Бугримова-Буслаева Ирина Николаевна |url=[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11242](https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11242) |website=Герои страны |access-date=14 October 2024}}</ref> (...' 1559002 wikitext text/x-wiki '''Irina Nikolayevna Bugrimova-Buslayeva'''{{efn|{{langx|ru|Ирина Николаевна Бугримова-Буслаева|{{transliteration|ru|Irina Nikolayevna Bugrimova-Buslayeva}}}}}}<ref>{{cite web |title=Бугримова-Буслаева Ирина Николаевна |url=[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11242](https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11242) |website=Герои страны |access-date=14 October 2024}}</ref> (jina la utotoni '''Bugrimova'''; 13 Machi 1910 – 20 Februari 2001) alikuwa mkufunzi wa simba wa kwanza mwanamke kutoka [[Urusi]]. Alijulikana kama "hadithi ya sarakasi" (circus legend) na vyanzo kama [[BBC]].<ref name="BBC">{{cite news |url=[https://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/media_reports/1182020.stm](https://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/media_reports/1182020.stm) |title=Russia's lion queen dies |date=February 21, 2001 |publisher=[[BBC]] }}</ref> Bugrimova alikuwa mwanamke wa kwanza nchini Urusi na katika Umoja wa Kisovieti wa wakati huo kufanya kazi na simba, [[tiger]] na mseto wa simba dume na chui jike katika maonesho ya sarakasi.<ref name="NYT">{{cite news |url=[https://www.nytimes.com/2001/03/18/world/irina-bugrimova-90-an-enchanter-of-big-cats.html](https://www.nytimes.com/2001/03/18/world/irina-bugrimova-90-an-enchanter-of-big-cats.html) |title=Irina Bugrimova, 90, an Enchanter of Big Cats |newspaper=[[The New York Times]] |last=Martin |first=Douglas |date=March 18, 2001 }}</ref> Katika kipindi cha kazi yake, alifundisha zaidi ya paka wakubwa 70.<ref name="Telegraph">{{cite news |url=[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1325425/Irina-Bugrimova.html](https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1325425/Irina-Bugrimova.html) |title=Irina Bugrimova |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |date=March 8, 2001}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1910|2001}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] 0h1jrw1gjkayktnxzd86i6lasrgndl0 1559003 1559002 2026-05-30T08:14:40Z Valuegirl 87699 1559003 wikitext text/x-wiki '''Irina Nikolayevna Bugrimova-Buslayeva'''<ref>{{cite web |title=Бугримова-Буслаева Ирина Николаевна |url=[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11242](https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11242) |website=Герои страны |access-date=14 October 2024}}</ref> (jina la utotoni '''Bugrimova'''; 13 Machi 1910 – 20 Februari 2001) alikuwa mkufunzi wa simba wa kwanza mwanamke kutoka [[Urusi]]. Alijulikana kama "hadithi ya sarakasi" (circus legend) na vyanzo kama [[BBC]].<ref name="BBC">{{cite news |url=[https://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/media_reports/1182020.stm](https://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/media_reports/1182020.stm) |title=Russia's lion queen dies |date=February 21, 2001 |publisher=[[BBC]] }}</ref> Bugrimova alikuwa mwanamke wa kwanza nchini Urusi na katika Umoja wa Kisovieti wa wakati huo kufanya kazi na simba, [[tiger]] na mseto wa simba dume na chui jike katika maonesho ya sarakasi.<ref name="NYT">{{cite news |url=[https://www.nytimes.com/2001/03/18/world/irina-bugrimova-90-an-enchanter-of-big-cats.html](https://www.nytimes.com/2001/03/18/world/irina-bugrimova-90-an-enchanter-of-big-cats.html) |title=Irina Bugrimova, 90, an Enchanter of Big Cats |newspaper=[[The New York Times]] |last=Martin |first=Douglas |date=March 18, 2001 }}</ref> Katika kipindi cha kazi yake, alifundisha zaidi ya paka wakubwa 70.<ref name="Telegraph">{{cite news |url=[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1325425/Irina-Bugrimova.html](https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1325425/Irina-Bugrimova.html) |title=Irina Bugrimova |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |date=March 8, 2001}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1910|2001}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] okowc8e55oc3xqdjmgzbjltzs2qhyqh 0 240058 1559004 2026-05-30T08:16:41Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Dan Castello''' (1836 – 23 Aprili 1909) alikuwa showman, mkufunzi wa wanyama, mchekeshaji wa sarakasi (clown), na mkurugenzi wa sarakasi kutoka [[Marekani]], ambaye alifanya ziara ya kwanza ya sarakasi kwa njia ya reli kuvuka bara zima la Marekani katika historia ya sarakasi.<ref>Rubin, J. S., Casper, S. E. (2013). ''The Oxford Encyclopedia of American Cultural and Intellectual History''. United Kingdom: Oxford University Press.</ref> == Marejeo == {{...' 1559004 wikitext text/x-wiki '''Dan Castello''' (1836 – 23 Aprili 1909) alikuwa showman, mkufunzi wa wanyama, mchekeshaji wa sarakasi (clown), na mkurugenzi wa sarakasi kutoka [[Marekani]], ambaye alifanya ziara ya kwanza ya sarakasi kwa njia ya reli kuvuka bara zima la Marekani katika historia ya sarakasi.<ref>Rubin, J. S., Casper, S. E. (2013). ''The Oxford Encyclopedia of American Cultural and Intellectual History''. United Kingdom: Oxford University Press.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1836|1909}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] lxdc4dtgxuccq7cah1vllq1hdsqdzup 0 240059 1559005 2026-05-30T08:20:57Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Olga Celeste''' (9 Aprili 1888 – 31 Agosti 1969) alikuwa mkufunzi wa wanyama wa maonesho aliyebobea katika kufundisha chui na [[puma]] kwa ajili ya sarakasi, vaudeville na filamu. Alishiriki katika filamu za awali kabisa za wanyama zilizotengenezwa na Selig Polyscope, na inasemekana (huenda kwa kutia chumvi) kwamba alishughulika na wanyama katika filamu takribani 1,000, ikiwemo chui aliyeonekana katika filamu ya Katharine Hepburn ''Bringing Up Baby''....' 1559005 wikitext text/x-wiki '''Olga Celeste''' (9 Aprili 1888 – 31 Agosti 1969) alikuwa mkufunzi wa wanyama wa maonesho aliyebobea katika kufundisha chui na [[puma]] kwa ajili ya sarakasi, vaudeville na filamu. Alishiriki katika filamu za awali kabisa za wanyama zilizotengenezwa na Selig Polyscope, na inasemekana (huenda kwa kutia chumvi) kwamba alishughulika na wanyama katika filamu takribani 1,000, ikiwemo chui aliyeonekana katika filamu ya Katharine Hepburn ''Bringing Up Baby''.<ref>{{Cite magazine | title=From Jungle to Screen: How Wild Beasts are made into Talkie Stars | first= Andrew R. | last=Boone |magazine=Film-Lovers' Annual | year=1932 | via= Lantern (Media History Digital Library) | publisher=Dean and Son Ltd. | location=Covent Garden, London |url=[https://lantern.mediahist.org/catalog/filmloversannual00dean_0035](https://lantern.mediahist.org/catalog/filmloversannual00dean_0035) |access-date=2023-02-17 |pages=35–37}}</ref> Kwa sehemu kubwa ya maisha yake ya kazi, alihusishwa na Selig Zoo iliyoko [[Los Angeles]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1888|1969}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] ry7c8kbd2oy5lvxdyvex7zk20zry400 0 240060 1559006 2026-05-30T08:24:35Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Alfred Court''' (1 Januari 1883 – 14 Julai 1977) alikuwa [[Ufaransa|Mfaransa]], akifanya kazi kama mtaalamu wa sarakasi (acrobat), mmiliki wa sarakasi, na mkufunzi wa wanyama. Onyesho lake lilikuwa miongoni mwa vivutio katika Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus katika miaka ya 1940. == Maisha ya awali na elimu == Alfred Court alizaliwa tarehe 1 Januari 1883 mjini [[Marseille]], [[Ufaransa]].<ref name=" University of Sheffield">{{cite web|url=[h...' 1559006 wikitext text/x-wiki '''Alfred Court''' (1 Januari 1883 – 14 Julai 1977) alikuwa [[Ufaransa|Mfaransa]], akifanya kazi kama mtaalamu wa sarakasi (acrobat), mmiliki wa sarakasi, na mkufunzi wa wanyama. Onyesho lake lilikuwa miongoni mwa vivutio katika Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus katika miaka ya 1940. == Maisha ya awali na elimu == Alfred Court alizaliwa tarehe 1 Januari 1883 mjini [[Marseille]], [[Ufaransa]].<ref name=" University of Sheffield">{{cite web|url=[https://archives.shef.ac.uk/agents/people/670|title=Court](https://archives.shef.ac.uk/agents/people/670|title=Court), Alfred, 1883 - 1977|website=archives.shef.ac.uk|access-date=15 Julai 2025}}</ref> Alitoka katika familia ya kiungwana ya Kifaransa. Babu yake alikuwa Marquis de Clapier.<ref name="The Waterbury Democrat. (1940)">{{cite news|title=Alfred Court Only Man To Break Jungle Laws, Mix Wild Animals|newspaper=The Waterbury Democrat|date=15 Juni 1940|page=7|url=[https://www.newspapers.com/image/876465654/?match=1&terms=Alfred%20Court|access-date=21](https://www.newspapers.com/image/876465654/?match=1&terms=Alfred%20Court|access-date=21) Julai 2025}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1883|1977}} [[Jamii:Watu wa Ufaransa]] oh4yso8ilfpca665uhc2phuok68fu58 0 240061 1559007 2026-05-30T08:27:51Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Rex De Rosselli''' (1 Mei 1878 – 21 Julai 1941) alikuwa mwigizaji kutoka [[Marekani]] wa enzi ya [[filamu za kimya]], akijulikana zaidi kwa kuigiza katika filamu za aina ya Magharibi (Western genre).<ref>{{Cite book|url=[https://books.google.com/books?id=73xZAAAAMAAJ&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film|title=The](https://books.google.com/books?id=73xZAAAAMAAJ&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film|title=The) Strong, Silent Type: Over 100 Screen Cowboys,...' 1559007 wikitext text/x-wiki '''Rex De Rosselli''' (1 Mei 1878 – 21 Julai 1941) alikuwa mwigizaji kutoka [[Marekani]] wa enzi ya [[filamu za kimya]], akijulikana zaidi kwa kuigiza katika filamu za aina ya Magharibi (Western genre).<ref>{{Cite book|url=[https://books.google.com/books?id=73xZAAAAMAAJ&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film|title=The](https://books.google.com/books?id=73xZAAAAMAAJ&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film|title=The) Strong, Silent Type: Over 100 Screen Cowboys, 1903-1930|first=Buck|last=Rainey|date=March 12, 2004|publisher=McFarland|isbn=9780786412860|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|url=[https://books.google.com/books?id=-40mFfGB4VMC&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film&pg=PA398|title=A](https://books.google.com/books?id=-40mFfGB4VMC&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film&pg=PA398|title=A) Guide to Silent Westerns|first=Larry|last=Langman|date=March 12, 1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313278587|via=Google Books}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1878|1941}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] qscsp59hhoh6q5pwksbexpzs9b83n1f 1559058 1559007 2026-05-30T11:24:11Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1559058 wikitext text/x-wiki '''Rex De Rosselli''' (1 Mei 1878 – 21 Julai 1941) alikuwa mwigizaji kutoka [[Marekani]] wa enzi ya [[filamu za kimya]], akijulikana zaidi kwa kuigiza katika filamu za aina ya Magharibi (Western genre).<ref>{{Rejea kitabu|url=[https://books.google.com/books?id=73xZAAAAMAAJ&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film|title=The](https://books.google.com/books?id=73xZAAAAMAAJ&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film|title=The) Strong, Silent Type: Over 100 Screen Cowboys, 1903-1930|first=Buck|last=Rainey|date=March 12, 2004|publisher=McFarland|isbn=9780786412860|via=Google Books}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=[https://books.google.com/books?id=-40mFfGB4VMC&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film&pg=PA398|title=A](https://books.google.com/books?id=-40mFfGB4VMC&q=%22Rex+De+Rosselli%22+silent+film&pg=PA398|title=A) Guide to Silent Westerns|first=Larry|last=Langman|date=March 12, 1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313278587|via=Google Books}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1878|1941}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] g3sdnnih7dkskpbqv1xn1zgipx1rx4f 0 240062 1559008 2026-05-30T08:29:55Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Pat Derby''' (7 Juni 1942 – 15 Februari 2013) alikuwa mkufunzi wa wanyama aliyezaliwa Uingereza na baadaye kuwa raia wa [[Marekani]], aliyefanya kazi katika vipindi vya televisheni vya Marekani katika miaka ya 1960 na 1970, kabla ya baadaye kuwa mwanaharakati wa haki za wanyama.<ref name="latmai">Mai-Duc, Christine. (20 Februari 2013). [[http://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-pat-derby-20130221,0,1066989.story](http://www.latimes.com/news/obitua...' 1559008 wikitext text/x-wiki '''Pat Derby''' (7 Juni 1942 – 15 Februari 2013) alikuwa mkufunzi wa wanyama aliyezaliwa Uingereza na baadaye kuwa raia wa [[Marekani]], aliyefanya kazi katika vipindi vya televisheni vya Marekani katika miaka ya 1960 na 1970, kabla ya baadaye kuwa mwanaharakati wa haki za wanyama.<ref name="latmai">Mai-Duc, Christine. (20 Februari 2013). [[http://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-pat-derby-20130221,0,1066989.story](http://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-pat-derby-20130221,0,1066989.story) ''Pat Derby dies at 70; rescuer of exotic and performing animals'']. The Los Angeles Times: ilipatikana 22/02/2013.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1942|2013}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] n7alub7uvgwhw0hsu5ryk18udrivuud 0 240063 1559009 2026-05-30T08:34:06Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Jean Desbouvrie''' (18 Februari 1843 – 18 Agosti 1905)<ref>See ''The Zoologist'' below: an 1889 report stated that Desbouvrie began keeping swallows when he was eleven and had raised them for over 30 years. That places his birthdate at or somewhat before 1847.</ref> alikuwa mtafiti wa [[Kifaransa]] wa kujitegemea wa tabia za ndege, anayejulikana kwa majaribio yake ya kujaribu kufundisha [[mbayuwayu]] (swallows) kutumika katika mawasiliano ya kijeshi....' 1559009 wikitext text/x-wiki '''Jean Desbouvrie''' (18 Februari 1843 – 18 Agosti 1905)<ref>See ''The Zoologist'' below: an 1889 report stated that Desbouvrie began keeping swallows when he was eleven and had raised them for over 30 years. That places his birthdate at or somewhat before 1847.</ref> alikuwa mtafiti wa [[Kifaransa]] wa kujitegemea wa tabia za ndege, anayejulikana kwa majaribio yake ya kujaribu kufundisha [[mbayuwayu]] (swallows) kutumika katika mawasiliano ya kijeshi. Mwisho wa karne ya 19, Desbouvrie aliishawishi serikali ya Ufaransa kufanya utafiti kuhusu uwezekano wa kutumia mbayuwayu kama wajumbe wa kubeba ujumbe. Maonesho yake ya awali yalionyesha kwamba mbayuwayu wana uwezo wa kurudi nyumbani (homing behavior) na kwamba wanaporudi hufanya safari kwa kasi zaidi kuliko njiwa wa kubeba ujumbe (homing pigeons). Pia alifanikiwa kupunguza tabia ya asili ya uhamaji wa msimu ya ndege hao. Baada ya kupata idhini ya serikali kwa majaribio zaidi, Desbouvrie alichelewesha na hakufanya utafiti wa kina uliotarajiwa. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1843|1905}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Ufaransa]] egnyk1zml3iupjxgz7et6jcd00eloho 0 240064 1559012 2026-05-30T08:38:39Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Tom Gunderson''' ni mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]]. Anajulikana kwa kutoa wanyama wanaotumika katika utengenezaji wa filamu na vipindi vya televisheni. Mnyama wake maarufu zaidi aliyemfundisha ni Crystal the Monkey, nyani aina ya capuchin mwenye umri wa takribani miaka 32.{{citation needed|date=December 2023}} Mwaka 2012, Gunderson alifanya kazi katika utayarishaji wa kipindi cha televisheni ''Animal Practice'', ambacho kilimtumia Crystal the...' 1559012 wikitext text/x-wiki '''Tom Gunderson''' ni mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]]. Anajulikana kwa kutoa wanyama wanaotumika katika utengenezaji wa filamu na vipindi vya televisheni. Mnyama wake maarufu zaidi aliyemfundisha ni Crystal the Monkey, nyani aina ya capuchin mwenye umri wa takribani miaka 32.{{citation needed|date=December 2023}} Mwaka 2012, Gunderson alifanya kazi katika utayarishaji wa kipindi cha televisheni ''Animal Practice'', ambacho kilimtumia Crystal the Monkey katika nafasi muhimu ya uigizaji.<ref>{{Cite web|title=Why Crystal, the Monkey in 'Animal Practice,' Is NBC's Most Valuable Commodity -- New York Magazine - Nymag|url=[https://nymag.com/arts/tv/features/crystal-the-monkey-animal-practice-2012-10/|access-date=2021-09-21|website=New](https://nymag.com/arts/tv/features/crystal-the-monkey-animal-practice-2012-10/|access-date=2021-09-21|website=New) York Magazine|language=en-us}}</ref> Tom pia alionekana pamoja na Betty Thomas na Crystal the Monkey katika kipindi cha Howard Stern Show tarehe 23 Juni 1998.<ref>{{cite news|last=Flint|first=Joe|title=Monkey business on 'Animal Practice'|url=[https://www.latimes.com/entertainment/tv/la-xpm-2012-sep-25-la-et-st-animal-practice-crystal-capuchin-monkey-20120926-story.html|access-date=13](https://www.latimes.com/entertainment/tv/la-xpm-2012-sep-25-la-et-st-animal-practice-crystal-capuchin-monkey-20120926-story.html|access-date=13) December 2012|newspaper=LA Times|date=September 25, 2012}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] l6xj9delwrd2x3mxuytjmo9ys88mzs1 1559065 1559012 2026-05-30T11:51:15Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559065 wikitext text/x-wiki '''Tom Gunderson''' ni mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]]. Anajulikana kwa kutoa wanyama wanaotumika katika utengenezaji wa filamu na vipindi vya televisheni. Mnyama wake maarufu zaidi aliyemfundisha ni Crystal the Monkey, nyani aina ya capuchin mwenye umri wa takribani miaka 32.{{citation needed|date=December 2023}} Mwaka 2012, Gunderson alifanya kazi katika utayarishaji wa kipindi cha televisheni ''Animal Practice'', ambacho kilimtumia Crystal the Monkey katika nafasi muhimu ya uigizaji.<ref>{{Rejea tovuti|title=Why Crystal, the Monkey in 'Animal Practice,' Is NBC's Most Valuable Commodity -- New York Magazine - Nymag|url=[https://nymag.com/arts/tv/features/crystal-the-monkey-animal-practice-2012-10/|access-date=2021-09-21|website=New](https://nymag.com/arts/tv/features/crystal-the-monkey-animal-practice-2012-10/|access-date=2021-09-21|website=New) York Magazine|language=en-us}}</ref> Tom pia alionekana pamoja na Betty Thomas na Crystal the Monkey katika kipindi cha Howard Stern Show tarehe 23 Juni 1998.<ref>{{cite news|last=Flint|first=Joe|title=Monkey business on 'Animal Practice'|url=[https://www.latimes.com/entertainment/tv/la-xpm-2012-sep-25-la-et-st-animal-practice-crystal-capuchin-monkey-20120926-story.html|access-date=13](https://www.latimes.com/entertainment/tv/la-xpm-2012-sep-25-la-et-st-animal-practice-crystal-capuchin-monkey-20120926-story.html|access-date=13) December 2012|newspaper=LA Times|date=September 25, 2012}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] mlkvqjhqij8b51cvotk2eelh7x8tee9 0 240065 1559014 2026-05-30T08:41:15Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Valentin Filatov''' (12 Agosti 1920 – 7 Agosti 1979) alikuwa msanii wa sarakasi na mkufunzi wa wanyama kutoka [[Urusi]]. Baba yake alikuwa anaendesha sarakasi, na Filatov alianza kufanya kazi katika sarakasi hiyo akiwa na umri wa miaka sita. Alianza kufundisha dubu mwaka 1944 na baadaye akaanzisha onyesho maarufu lililoitwa “Bear Circus” mwaka 1949,<ref>{{Cite journal|date=18 Oktoba 1963|title=The Case of the New Anastasia|journal=Life Magazine}}...' 1559014 wikitext text/x-wiki '''Valentin Filatov''' (12 Agosti 1920 – 7 Agosti 1979) alikuwa msanii wa sarakasi na mkufunzi wa wanyama kutoka [[Urusi]]. Baba yake alikuwa anaendesha sarakasi, na Filatov alianza kufanya kazi katika sarakasi hiyo akiwa na umri wa miaka sita. Alianza kufundisha dubu mwaka 1944 na baadaye akaanzisha onyesho maarufu lililoitwa “Bear Circus” mwaka 1949,<ref>{{Cite journal|date=18 Oktoba 1963|title=The Case of the New Anastasia|journal=Life Magazine}}</ref> ambalo lilijulikana kwa dubu kufanya mbinu zisizo za kawaida, ikiwa ni pamoja na kuendesha pikipiki.<ref>{{Cite web|url=[https://www.rbth.com/history/328668-how-bears-really-walked-streets-russia|title=Jinsi](https://www.rbth.com/history/328668-how-bears-really-walked-streets-russia|title=Jinsi) dubu walivyokuwa wakitembea mitaani Urusi|last=Manaev|first=Georgy|date=3 Julai 2018|website=[www.rbth.com|language=en-US|access-date=19](http://www.rbth.com|language=en-US|access-date=19) Desemba 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=[https://www.newspapers.com/clip/3402647/moscow_circusmarvelous_bears/|title=Moscow](https://www.newspapers.com/clip/3402647/moscow_circusmarvelous_bears/|title=Moscow) Circus--Marvelous Bears|work=Pittsburgh Post-Gazette|access-date=19 Desemba 2018}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1920|1979}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] gmsy9bunr9xfb58yacyuntvseyzj3eg 0 240066 1559017 2026-05-30T08:44:29Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Carl Hagenbeck''' (10 Juni 1844 – 14 Aprili 1913) alikuwa mfanyabiashara wa [[Ujerumani]] wa [[wanyama pori]] ambaye alisambaza wanyama kwa mbuga za wanyama (zoo) nyingi za Ulaya, pamoja na [[P. T. Barnum]]. Alijulikana kwa kuanzisha dhana ya kisasa ya mbuga za wanyama ambapo wanyama huwekwa katika vizimba visivyo na vyuma vya wazi, na mazingira yao yakifananishwa zaidi na makazi yao ya asili.<ref>{{cite web |url=[http://www.zandavisitor.com/forumtop...' 1559017 wikitext text/x-wiki '''Carl Hagenbeck''' (10 Juni 1844 – 14 Aprili 1913) alikuwa mfanyabiashara wa [[Ujerumani]] wa [[wanyama pori]] ambaye alisambaza wanyama kwa mbuga za wanyama (zoo) nyingi za Ulaya, pamoja na [[P. T. Barnum]]. Alijulikana kwa kuanzisha dhana ya kisasa ya mbuga za wanyama ambapo wanyama huwekwa katika vizimba visivyo na vyuma vya wazi, na mazingira yao yakifananishwa zaidi na makazi yao ya asili.<ref>{{cite web |url=[http://www.zandavisitor.com/forumtopicdetail-411-Hagenbeck_Tierpark_und_Tropen-Aquarium-Zoos](http://www.zandavisitor.com/forumtopicdetail-411-Hagenbeck_Tierpark_und_Tropen-Aquarium-Zoos) |title=Hagenbeck Tierpark und Tropen-Aquarium |accessdate=2008-07-22 |publisher=Zoo and Aquarium Visitor |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20091221104119/http://www.zandavisitor.com/forumtopicdetail-411-Hagenbeck_Tierpark_und_Tropen-Aquarium-Zoos](https://web.archive.org/web/20091221104119/http://www.zandavisitor.com/forumtopicdetail-411-Hagenbeck_Tierpark_und_Tropen-Aquarium-Zoos) |archive-date=2009-12-21 }}</ref> Mfumo huu uliitwa baadaye “mapinduzi ya Hagenbeck” (Hagenbeck revolution).<ref>[[http://www.australianhumanitiesreview.org/archive/Issue-May-2011/chrulew.html](http://www.australianhumanitiesreview.org/archive/Issue-May-2011/chrulew.html) "Managing Love and Death at the Zoo: The Biopolitics of Endangered Species Preservation"] {{Webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20121124175546/http://www.australianhumanitiesreview.org/archive/Issue-May-2011/chrulew.html](https://web.archive.org/web/20121124175546/http://www.australianhumanitiesreview.org/archive/Issue-May-2011/chrulew.html) |date=2012-11-24 }}, ''Australian Humanities Review'', Issue 50, May 2011</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1844|1913}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Ujerumani]] 2c5fsw0z2mcgrxo6o65qybw239kgylp 0 240067 1559018 2026-05-30T08:47:54Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Daniel Francis Haggerty''' (19 Novemba 1942 – 15 Januari 2016) alikuwa mwigizaji wa [[Marekani]], anayejulikana zaidi kwa kucheza nafasi kuu ya Grizzly Adams katika filamu na kipindi cha televisheni ''The Life and Times of Grizzly Adams''. == Maisha ya awali == Haggerty alizaliwa mjini Pound, Wisconsin.<ref name="lat002">{{cite news| url=[http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/dan-haggerty/|](http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/d...' 1559018 wikitext text/x-wiki '''Daniel Francis Haggerty''' (19 Novemba 1942 – 15 Januari 2016) alikuwa mwigizaji wa [[Marekani]], anayejulikana zaidi kwa kucheza nafasi kuu ya Grizzly Adams katika filamu na kipindi cha televisheni ''The Life and Times of Grizzly Adams''. == Maisha ya awali == Haggerty alizaliwa mjini Pound, Wisconsin.<ref name="lat002">{{cite news| url=[http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/dan-haggerty/|](http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/dan-haggerty/|) title=Dan Haggerty| last=Day| first=Patrick Kevin| date=16 Januari 2016| newspaper=[[Los Angeles Times]]| access-date=25 Januari 2016| archive-url=[https://web.archive.org/web/20160130210556/http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/dan-haggerty/|](https://web.archive.org/web/20160130210556/http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/dan-haggerty/|) archive-date=2016-01-30| url-status=dead}}</ref><ref name="latimes">{{cite news| last=Leovy| first=Jill| title=Mwigizaji Dan Haggerty, “Grizzly Adams” wa TV, afariki akiwa na umri wa miaka 73| url=[http://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-dan-haggerty-20160115-story.html|](http://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-dan-haggerty-20160115-story.html|) newspaper=Los Angeles Times| date=15 Januari 2016| access-date=17 Januari 2016}}</ref> Wazazi wake walitengana alipokuwa na umri wa miaka mitatu. Alikimbia shule ya kijeshi mara kadhaa. Baadaye aliishi na baba yake huko [[Burbank, California]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1942|2016}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 9mk0gyig6ow07ufd4xrhvym9pyne6c3 0 240068 1559019 2026-05-30T08:54:24Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ralph Helfer''' (alizaliwa 9 Aprili 1931) ni mtaalamu wa tabia za wanyama (ethologist) kutoka [[Marekani]], mwanzilishi wa Marine World/Africa USA, na mwandishi wa vitabu vinavyohusu wanyama. == Miaka ya awali == Alizaliwa mjini [[Chicago]], [[Illinois]], na alikuwa na dada mmoja aitwaye Sally. Mwaka 1942, mama yake aliacha mume wake Sam na kuhamia pamoja na watoto wake Hollywood, ambapo waliishi katika Green Apartments, eneo lililokuwa umbali wa block...' 1559019 wikitext text/x-wiki '''Ralph Helfer''' (alizaliwa 9 Aprili 1931) ni mtaalamu wa tabia za wanyama (ethologist) kutoka [[Marekani]], mwanzilishi wa Marine World/Africa USA, na mwandishi wa vitabu vinavyohusu wanyama. == Miaka ya awali == Alizaliwa mjini [[Chicago]], [[Illinois]], na alikuwa na dada mmoja aitwaye Sally. Mwaka 1942, mama yake aliacha mume wake Sam na kuhamia pamoja na watoto wake Hollywood, ambapo waliishi katika Green Apartments, eneo lililokuwa umbali wa block moja kutoka Hollywood Boulevard. == Kazi == Mwaka 1955, alinunua eneo la hekta {{convert|1500|acre|km2|adj=on}} la Vasquez Rocks kwa ajili ya kufundishia wanyama, akaliita ''Nature’s Haven''. Alifunga ndoa na Toni Ringo mwaka 1963, na walipata binti mmoja aitwaye Tana Helfer. Mwaka 1963, eneo hilo liligawanywa nusu na barabara kuu ya Antelope Valley Freeway, hivyo wakahamia Soledad Canyon na kununua ardhi ya hekta {{convert|600|acre|km2}} ili kujenga ranchi mpya iliyoitwa Africa U.S.A.<ref name="Vasquez Rocks">[[https://ponderosascenery.homestead.com/vasquez.html](https://ponderosascenery.homestead.com/vasquez.html) Historia ya Vasquez Rocks]</ref> Africa U.S.A. ilikuwa kituo cha mafunzo ya wanyama na pia mtoa wanyama kwa ajili ya Hollywood.<ref name="Safari">[[http://www.talkinganimals.net/africa/african_safari1.html](http://www.talkinganimals.net/africa/african_safari1.html) African Safari: Kenya Imagine Seeing So Many Animals--And So Close?] {{webarchive|url=[https://archive.today/20031205194732/http://www.talkinganimals.net/africa/african_safari1.html](https://archive.today/20031205194732/http://www.talkinganimals.net/africa/african_safari1.html) |date=5 Desemba 2003 }} - Duncan Strauss</ref> Baadhi ya wanyama wake walikuwa Clarence, simba mwenye macho yaliyopishana; Judy, sokwe katika kipindi cha ''Daktari''; na Ben (awali Bruno), dubu katika ''Gentle Ben''. Ranchi hiyo pia ilitumika kama eneo la kurekodia vipindi kama ''Daktari'' na kipindi cha asili cha ''Star Trek'' sehemu ya "Shore Leave".<ref name="Vasquez Rocks" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1931|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 7q0yw7df7yqby9qnnshss918d0wfp5l 0 240069 1559021 2026-05-30T08:59:06Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''John Hargrove''' ni mkufunzi wa zamani wa ngazi ya juu wa nyangumi wauaji katika kampuni ya SeaWorld, na pia aliwahi kuwa msimamizi wa mafunzo ya orca katika Marineland of Antibes nchini [[Ufaransa]]. Hargrove alionekana katika filamu ya hali halisi ya mwaka 2013 ''Blackfish'', aliandika kitabu kuhusu uzoefu wake kiitwacho ''Beneath The Surface'', na amekuwa akifanya kampeni kuunga mkono sheria katika majimbo ya California na New York zinazolenga kumal...' 1559021 wikitext text/x-wiki '''John Hargrove''' ni mkufunzi wa zamani wa ngazi ya juu wa nyangumi wauaji katika kampuni ya SeaWorld, na pia aliwahi kuwa msimamizi wa mafunzo ya orca katika Marineland of Antibes nchini [[Ufaransa]]. Hargrove alionekana katika filamu ya hali halisi ya mwaka 2013 ''Blackfish'', aliandika kitabu kuhusu uzoefu wake kiitwacho ''Beneath The Surface'', na amekuwa akifanya kampeni kuunga mkono sheria katika majimbo ya California na New York zinazolenga kumaliza utunzaji wa orca wakiwa kifungoni. == Kazi == John Hargrove alikulia katika mji wa Orange, Texas. Akiwa mdogo alihudhuria kwa mara ya kwanza maonyesho ya Shamu katika SeaWorld Orlando, tukio lililomhamasisha kutamani kuwa mkufunzi wa nyangumi wauaji.<ref name=smith>{{cite web|last1=James|first1=Smith|title=Beyond Blackfish – The John Hargrove Story|url=[http://seaworldpledge.org/blog/beyond-blackfish-the-john-hargrove-story|publisher=SeaWorldPledge.org](http://seaworldpledge.org/blog/beyond-blackfish-the-john-hargrove-story|publisher=SeaWorldPledge.org) | date=April 3, 2014|accessdate=April 3, 2014}}</ref><ref name=chua>{{cite web|last1=Chua-Eoan|first1=Howard|title=Cocktails & Carnage: The Whales of Marea|url=[http://roadsandkingdoms.com/2013/cocktails-carnage-the-whales-of-marea/|website=Roads](http://roadsandkingdoms.com/2013/cocktails-carnage-the-whales-of-marea/|website=Roads) & Kingdoms}}</ref> Mwaka 1993, akiwa na umri wa miaka 20 na akisoma katika Chuo Kikuu cha Houston,<ref name=smith /> aliajiriwa kama mkufunzi mwanafunzi katika SeaWorld San Antonio.<ref name=smith /><ref name=chua /> Mwaka 1995 alihamishiwa SeaWorld San Diego ambapo alifanya kazi hadi mwaka 2001, akipanda hadi kuwa mkufunzi wa ngazi ya juu (Senior Trainer) katika Shamu Stadium.<ref name=cinesnob>{{cite web|last1=Martinez|first1=Kiko|title=John Hargrove - Blackfish|url=[http://www.cinesnob.net/archives/john-hargrove-blackfish|publisher=CineSnob.net|accessdate=August](http://www.cinesnob.net/archives/john-hargrove-blackfish|publisher=CineSnob.net|accessdate=August) 9, 2013}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] bws8n6e6xaeaogf3cm7d0u6cwt3ikqa 0 240070 1559022 2026-05-30T09:03:41Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Meredith Sue Hodges''' (jina la kuzaliwa '''Schulz'''; alizaliwa 5 Februari 1950) ni mkufunzi wa farasi na wanyama wa jamii ya farasi wa kufugwa (equine trainer), mshindani, mwalimu, mwandishi na mtangazaji wa televisheni kutoka [[Marekani]], anayebobea katika nyumbu na [[punda]] (donkey), hasa aina ya kisasa ya mule wa kupandwa (saddle mule). == Maisha ya awali == Wazazi wa Hodges walikuwa Newton William Lewis na Joyce Steele Doty (née Halverson, a...' 1559022 wikitext text/x-wiki '''Meredith Sue Hodges''' (jina la kuzaliwa '''Schulz'''; alizaliwa 5 Februari 1950) ni mkufunzi wa farasi na wanyama wa jamii ya farasi wa kufugwa (equine trainer), mshindani, mwalimu, mwandishi na mtangazaji wa televisheni kutoka [[Marekani]], anayebobea katika nyumbu na [[punda]] (donkey), hasa aina ya kisasa ya mule wa kupandwa (saddle mule). == Maisha ya awali == Wazazi wa Hodges walikuwa Newton William Lewis na Joyce Steele Doty (née Halverson, awali Lewis), mfugaji wa mules na mwasisi wa uzalishaji wa “mules bora” wa kwanza nchini Marekani.<ref>(2003). “Mule It Over”, ''Cowboys & Indians''</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1950|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] dszwn6gm8kxfva50rzihfxlnt5l7hug 0 240071 1559023 2026-05-30T09:05:56Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Sara Houcke''' (amezaliwa 22 Machi 1977),<ref>{{Cite news |last=Collins |first=Glenn |date=2000-02-24 |title=Tiger Trainer Burning Bright; Circus Artist Spurns Whip and Chair |url=[https://www.nytimes.com/2000/02/24/arts/tiger-trainer-burning-bright-circus-artist-spurns-whip-and-chair.html](https://www.nytimes.com/2000/02/24/arts/tiger-trainer-burning-bright-circus-artist-spurns-whip-and-chair.html) |access-date=2024-06-28 |work=The New York Times |lang...' 1559023 wikitext text/x-wiki '''Sara Houcke''' (amezaliwa 22 Machi 1977),<ref>{{Cite news |last=Collins |first=Glenn |date=2000-02-24 |title=Tiger Trainer Burning Bright; Circus Artist Spurns Whip and Chair |url=[https://www.nytimes.com/2000/02/24/arts/tiger-trainer-burning-bright-circus-artist-spurns-whip-and-chair.html](https://www.nytimes.com/2000/02/24/arts/tiger-trainer-burning-bright-circus-artist-spurns-whip-and-chair.html) |access-date=2024-06-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> anayejulikana pia kama '''"The Tiger Whisperer"''', ni mkufunzi wa wanyama wa kitaaluma anayefanya kazi ya kufuga na kufundisha wanyama wakubwa kwa maonesho ya sarakasi. Alianza kufanya kazi katika mpango wa “Greatest Show on Earth” wa Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus mwaka 1999. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1977|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] [[Jamii:Watu walio hai]] dtiiloli29a21jo0qq6bprqo6ayoani 1559060 1559023 2026-05-30T11:31:59Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559060 wikitext text/x-wiki '''Sara Houcke''' (amezaliwa 22 Machi 1977),<ref>{{Rejea habari |last=Collins |first=Glenn |date=2000-02-24 |title=Tiger Trainer Burning Bright; Circus Artist Spurns Whip and Chair |url=[https://www.nytimes.com/2000/02/24/arts/tiger-trainer-burning-bright-circus-artist-spurns-whip-and-chair.html](https://www.nytimes.com/2000/02/24/arts/tiger-trainer-burning-bright-circus-artist-spurns-whip-and-chair.html) |access-date=2024-06-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> anayejulikana pia kama '''"The Tiger Whisperer"''', ni mkufunzi wa wanyama wa kitaaluma anayefanya kazi ya kufuga na kufundisha wanyama wakubwa kwa maonesho ya sarakasi. Alianza kufanya kazi katika mpango wa “Greatest Show on Earth” wa Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus mwaka 1999. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1977|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] [[Jamii:Watu walio hai]] tt2ziqu6jufzta5uvslr7oq8nbi3n0b 0 240072 1559024 2026-05-30T09:09:05Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Frank Inn''', alizaliwa kama '''Elias Franklin Freeman''' (8 Mei 1916 – 27 Julai 2002), alikuwa mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]]. Alifundisha wanyama wengi waliotumika katika vipindi vya televisheni na filamu, ikiwa ni pamoja na mbwa walioonekana katika mfululizo wa ''Benji'' na paka maarufu Orangey. Pia alifundisha mbwa aliyotumika katika filamu ''Honey, I Shrunk the Kids''. == Maisha ya kibinafsi == Elias Franklin Freeman alizaliwa katika C...' 1559024 wikitext text/x-wiki '''Frank Inn''', alizaliwa kama '''Elias Franklin Freeman''' (8 Mei 1916 – 27 Julai 2002), alikuwa mkufunzi wa wanyama kutoka [[Marekani]]. Alifundisha wanyama wengi waliotumika katika vipindi vya televisheni na filamu, ikiwa ni pamoja na mbwa walioonekana katika mfululizo wa ''Benji'' na paka maarufu Orangey. Pia alifundisha mbwa aliyotumika katika filamu ''Honey, I Shrunk the Kids''. == Maisha ya kibinafsi == Elias Franklin Freeman alizaliwa katika Camby, [[Indiana]],<ref>[[https://www.imdb.com/name/nm0409146/](https://www.imdb.com/name/nm0409146/) “Frank Inn”]. ''IMDb''.</ref> katika familia ya [[Quaker]]. Aliondoka nyumbani akiwa na umri wa miaka 17, akabadilisha jina na kuwa Frank Inn, na kuanza kutafuta maisha yake huko [[Hollywood]]. Alijifunza ufugaji na mafunzo ya wanyama akiwa akipata nafuu baada ya ajali mbaya ya gari huko [[Culver City, California]].<ref>Angielyn Hamilton-Lowe (27 Julai 2012) [[https://www.npr.org/2012/07/27/155949615/the-trainer-who-created-four-legged-stars](https://www.npr.org/2012/07/27/155949615/the-trainer-who-created-four-legged-stars) “The Trainer Who Created Four-Legged Stars”]. NPR.</ref> Alikuwa ameoa Juanita Heard kwa miaka 50 (1946–1996), hadi kifo chake. Walipata watoto watatu. Baada ya kifo cha mke wake, Inn alistaafu na kutumia muda wake kuandika mashairi, kukusanya makumbusho ya vitu vya kazi yake, na kufundisha kizazi kipya cha wakufunzi wa wanyama.<ref>[[https://web.archive.org/web/20050308174105/http://petticoat.topcities.com/frankinn.htm](https://web.archive.org/web/20050308174105/http://petticoat.topcities.com/frankinn.htm) Frank Inn]. Hooterville Petticoat Junction.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1916|2002}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] tlsbjy8thi3lwi3j43rsny1531ujl37 0 240073 1559025 2026-05-30T09:12:03Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ellis Stanley Joseph''' (pia alijulikana kama '''Ellis Joseph''' au '''Ellis S. Joseph''') alikuwa mkusanyaji na mfanyabiashara wa wanyama wa porini katika sehemu za mwanzo za karne ya 20. Alikuwa pia mkufunzi wa wanyama mwenye uwezo mkubwa, na alifanikiwa kuwafundisha baadhi ya wanyama wake wa kufugwa kufanya maonesho mbele ya hadhira. == Wasifu == Mengi ya yanayojulikana kuhusu utoto na maisha ya awali ya Ellis Joseph yanatokana na mahojiano matatu m...' 1559025 wikitext text/x-wiki '''Ellis Stanley Joseph''' (pia alijulikana kama '''Ellis Joseph''' au '''Ellis S. Joseph''') alikuwa mkusanyaji na mfanyabiashara wa wanyama wa porini katika sehemu za mwanzo za karne ya 20. Alikuwa pia mkufunzi wa wanyama mwenye uwezo mkubwa, na alifanikiwa kuwafundisha baadhi ya wanyama wake wa kufugwa kufanya maonesho mbele ya hadhira. == Wasifu == Mengi ya yanayojulikana kuhusu utoto na maisha ya awali ya Ellis Joseph yanatokana na mahojiano matatu marefu aliyoyatoa kwa magazeti—The Barrier Miner mwezi Aprili 1910, The Sunday Times (Western [[Australia]]) mwezi Julai 1912, na The Sun (Sydney) mwezi Septemba 1912.<ref name=":9">{{Cite news|url=[http://nla.gov.au/nla.news-article228829262|title=An](http://nla.gov.au/nla.news-article228829262|title=An) Intrepid Hunter|date=30 September 1912|work=Sun (Sydney, NSW: 1910–1954)|access-date=9 April 2018|pages=5|archive-date=26 February 2023|archive-url=[https://web.archive.org/web/20230226021006/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/228829262|url-status=live}}](https://web.archive.org/web/20230226021006/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/228829262|url-status=live}})</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Australia]] n1682ld8mb6qt1kwad4py9l2g9n6h1z 0 240074 1559026 2026-05-30T09:15:23Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bonnie Judd''' ni mkufunzi wa wanyama kutoka [[Kanada]] anayejulikana kwa kufundisha mbwa kuigiza katika filamu na matangazo ya biashara. Yeye ni mwanzilishi na mmiliki wa kampuni iitwayo Canine Co-Stars, iliyoko Aldergrove, British Columbia, Kanada, katika eneo la Fraser Valley.<ref name="star">{{Cite news |url=[https://www.aldergrovestar.com/entertainment/fraser-valley-pup-trained-in-aldergrove-co-stars-in-a-dogs-journey/](https://www.aldergrovestar....' 1559026 wikitext text/x-wiki '''Bonnie Judd''' ni mkufunzi wa wanyama kutoka [[Kanada]] anayejulikana kwa kufundisha mbwa kuigiza katika filamu na matangazo ya biashara. Yeye ni mwanzilishi na mmiliki wa kampuni iitwayo Canine Co-Stars, iliyoko Aldergrove, British Columbia, Kanada, katika eneo la Fraser Valley.<ref name="star">{{Cite news |url=[https://www.aldergrovestar.com/entertainment/fraser-valley-pup-trained-in-aldergrove-co-stars-in-a-dogs-journey/](https://www.aldergrovestar.com/entertainment/fraser-valley-pup-trained-in-aldergrove-co-stars-in-a-dogs-journey/) |title=Pup trained in Aldergrove debuts on big screen |last=Grochowski |first=Sarah |date=17 Mei 2019 |work=Aldergrove Star |access-date=7 Julai 2019 |language=en-US}}</ref> Kupitia kampuni hiyo, amefundisha mbwa pamoja na wanyama wengine mbalimbali, wakiwemo nyani na kasa, ili waweze kuigiza katika filamu. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|0|}} [[Jamii:Watu wa Kanada]] [[Jamii:Watu walio hai]] aumtxr4mlwn2dq1bp2imycfyuug83pz 0 240075 1559027 2026-05-30T09:18:10Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Steven R. Kutcher''' (amezaliwa 9 Januari 1944) ni mtaalamu wa [[Marekani]] wa [[entomolojia]] ambaye amefanya kazi kama “wrangler” wa wadudu na arthropoda wengine katika sekta ya burudani na filamu.<ref name="imdb">[[https://www.imdb.com/name/nm0476472/](https://www.imdb.com/name/nm0476472/) Steven R. Kutcher in IMDB]</ref><ref name="bugsare">[[http://bugsaremybusiness.com/](http://bugsaremybusiness.com/) Bugs Are My Business]</ref> Amejulikana pia...' 1559027 wikitext text/x-wiki '''Steven R. Kutcher''' (amezaliwa 9 Januari 1944) ni mtaalamu wa [[Marekani]] wa [[entomolojia]] ambaye amefanya kazi kama “wrangler” wa wadudu na arthropoda wengine katika sekta ya burudani na filamu.<ref name="imdb">[[https://www.imdb.com/name/nm0476472/](https://www.imdb.com/name/nm0476472/) Steven R. Kutcher in IMDB]</ref><ref name="bugsare">[[http://bugsaremybusiness.com/](http://bugsaremybusiness.com/) Bugs Are My Business]</ref> Amejulikana pia katika vyombo vya habari kama “The Bug Man of Hollywood.”<ref name="kcal">[[http://losangeles.cbslocal.com/video/7991854-bug-man-of-hollywood-shares-tips-how-to-train-bugs-for-the-big-screen/](http://losangeles.cbslocal.com/video/7991854-bug-man-of-hollywood-shares-tips-how-to-train-bugs-for-the-big-screen/) Bug Man of Hollywood Shares Tips on How to Train Bugs for the Big Screen], KCAL/KCBS TV.</ref><ref name="npr">{{cite web|last1=NPR Staff|title=Hollywood Bug Man Understands How Cockroaches Think|url=[http://www.scpr.org/programs/madeleine-brand/2012/02/01/22350/meet-steven-kutcher-hollywoods-bug-wrangler/|website=Weekend](http://www.scpr.org/programs/madeleine-brand/2012/02/01/22350/meet-steven-kutcher-hollywoods-bug-wrangler/|website=Weekend) Edition Saturday|publisher=NPR|date=8 March 2014}}</ref> Katika miaka ya hivi karibuni, Kutcher amepata umaarufu zaidi kwa kutumia wadudu kama “brashi hai” katika kutengeneza sanaa inayojulikana kama “Bug Art,” huku akiendelea pia kufanya kazi kama mtaalamu wa maumbile na mwalimu wa elimu ya sayansi ya mazingira.<ref name="The Washington Post">{{cite news|last1=Thomas|first1=Nick|title=He Lets Creepy-Crawlies Get Their Feet Wet as Painters|url=[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/17/AR2007081700603.html|newspaper=The](https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/17/AR2007081700603.html|newspaper=The) Washington Post|date=19 August 2007}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 2erq4lvzbpyz983jljtq23ij0iaxbee 0 240076 1559028 2026-05-30T09:20:58Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Martin Lacey''' (alizaliwa 1947) ni ringmaster wa sarakasi, mkurugenzi wa kampuni, na mkufunzi wa wanyama wa porini. Amefahamika kwa kufundisha sehemu kubwa ya simbamarara waliotumika katika matangazo ya televisheni ya Esso katika miaka ya 1970.<ref>{{Cite web|url=http://www.newshound.org.uk/April%202006.htm|title=Aprili 2006}}</ref><ref name="auto">{{cite news| url=https://www.theguardian.com/uk/2001/feb/07/martinwainwright | work=The Guardian | locat...' 1559028 wikitext text/x-wiki '''Martin Lacey''' (alizaliwa 1947) ni ringmaster wa sarakasi, mkurugenzi wa kampuni, na mkufunzi wa wanyama wa porini. Amefahamika kwa kufundisha sehemu kubwa ya simbamarara waliotumika katika matangazo ya televisheni ya Esso katika miaka ya 1970.<ref>{{Cite web|url=http://www.newshound.org.uk/April%202006.htm|title=Aprili 2006}}</ref><ref name="auto">{{cite news| url=https://www.theguardian.com/uk/2001/feb/07/martinwainwright | work=The Guardian | location=London | title=‘Nip’ from tiger puts trainer in hospital | first=Martin | last=Wainwright | date=2001-02-07 | accessdate=2010-05-12}}</ref> == Kazi ya kitaaluma == Amehusika katika kuzalisha na kufundisha wanyama kama simba, simbamarara (tigers) na tembo kwa zaidi ya miaka 40. Yeye ni mkufunzi wa wanyama pori aliyesajiliwa na serikali ya [[Uingereza]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/kent/content/articles/2007/09/18/circus_feature.shtml|title=The show will go on|website=www.bbc.co.uk}}</ref> Kwa mujibu wa vyanzo vya kihistoria, pia amehusishwa na uongozi wa kampuni ya sarakasi na utoaji wa wanyama kwa filamu, televisheni na matangazo.<ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Great_British_Circus|title=Great British Circus}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1947|}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 7wz673e62o98457vzaodhb4xnf9s4zy 1559052 1559028 2026-05-30T10:14:21Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1559052 wikitext text/x-wiki '''Martin Lacey''' (alizaliwa 1947) ni ringmaster wa sarakasi, mkurugenzi wa kampuni, na mkufunzi wa wanyama wa porini. Amefahamika kwa kufundisha sehemu kubwa ya simbamarara waliotumika katika matangazo ya televisheni ya Esso katika miaka ya 1970.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.newshound.org.uk/April%202006.htm|title=Aprili 2006}}</ref><ref name="auto">{{cite news| url=https://www.theguardian.com/uk/2001/feb/07/martinwainwright | work=The Guardian | location=London | title=‘Nip’ from tiger puts trainer in hospital | first=Martin | last=Wainwright | date=2001-02-07 | accessdate=2010-05-12}}</ref> == Kazi ya kitaaluma == Amehusika katika kuzalisha na kufundisha wanyama kama simba, simbamarara (tigers) na tembo kwa zaidi ya miaka 40. Yeye ni mkufunzi wa wanyama pori aliyesajiliwa na serikali ya [[Uingereza]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bbc.co.uk/kent/content/articles/2007/09/18/circus_feature.shtml|title=The show will go on|website=www.bbc.co.uk}}</ref> Kwa mujibu wa vyanzo vya kihistoria, pia amehusishwa na uongozi wa kampuni ya sarakasi na utoaji wa wanyama kwa filamu, televisheni na matangazo.<ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Great_British_Circus|title=Great British Circus}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1947|}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 32yw6og10mbabt6cl0i26kez31fmwv8 0 240077 1559029 2026-05-30T09:25:00Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''George William Lockhart''' (jina halisi: Locker; 1849 – 24 Januari 1904) alikuwa mkufunzi wa tembo wa enzi ya Victoria. Alikuwa mmoja wa wakufunzi mashuhuri wa wanyama wa sarakasi na maonesho ya burudani ya wakati huo. Kundi lake la awali la tembo watatu—Boney (anayetamkwa Bonnie), Molly na Waddy—lilitembelea mzunguko wa maonesho ya music hall nchini [[Uingereza]] pamoja na nchi mbalimbali za Ulaya. Inaripotiwa pia kuwa alionekana takribani mara...' 1559029 wikitext text/x-wiki '''George William Lockhart''' (jina halisi: Locker; 1849 – 24 Januari 1904) alikuwa mkufunzi wa tembo wa enzi ya Victoria. Alikuwa mmoja wa wakufunzi mashuhuri wa wanyama wa sarakasi na maonesho ya burudani ya wakati huo. Kundi lake la awali la tembo watatu—Boney (anayetamkwa Bonnie), Molly na Waddy—lilitembelea mzunguko wa maonesho ya music hall nchini [[Uingereza]] pamoja na nchi mbalimbali za Ulaya. Inaripotiwa pia kuwa alionekana takribani mara 500 katika Proctor's Pleasure Palace mjini [[Jiji la New York|New York City]] mwaka 1895. Lockhart anatajwa pia kutokana na kifo chake kilichotokana na tukio la msongamano na machafuko ya tembo (elephant stampede), tukio ambalo liliwafanya tembo wake wawili wapya, waliokuwa wakijulikana kama Salt and Sauce, kupata umaarufu mbaya hadi vifo vyao vilivyotokea mwaka 1952 na 1960, mtawalia. Alikuwa kaka yake mkufunzi mwingine wa tembo, Sam Lockhart, na baba wa George Claude Lockhart, ambaye alikuwa mtu wa kwanza kuwa ringmaster kuvaa koti la “pink tails” na kofia ya juu (top hat) katika sarakasi.<ref name=victorianarena>The Victorian Arena: The Performers, Volumes 1 and 2, John Turner, Lingdale's Press, 1995 na 2000, mtawalia.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 206y49fa53kjx2xe88re56y7v9fcpax 0 240078 1559032 2026-05-30T09:28:52Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Linda Lombardi''' ni mwandishi na mhariri wa [[Marekani]] anayebobea katika masuala ya wanyama. Lombardi awali alifanya kazi kama mtaalamu wa isimu ya kitaaluma katika Chuo Kikuu cha Maryland, College Park, ambapo alijulikana kwa utafiti wake katika [[fonolojia]] na Nadharia ya Uboreshaji.<ref>{{cite journal |last1=Kim-Renaud |first1=Young-Key |title=Review of Laryngeal Features and Laryngeal Neutralization |journal=Language |date=1997 |volume=73 |issu...' 1559032 wikitext text/x-wiki '''Linda Lombardi''' ni mwandishi na mhariri wa [[Marekani]] anayebobea katika masuala ya wanyama. Lombardi awali alifanya kazi kama mtaalamu wa isimu ya kitaaluma katika Chuo Kikuu cha Maryland, College Park, ambapo alijulikana kwa utafiti wake katika [[fonolojia]] na Nadharia ya Uboreshaji.<ref>{{cite journal |last1=Kim-Renaud |first1=Young-Key |title=Review of Laryngeal Features and Laryngeal Neutralization |journal=Language |date=1997 |volume=73 |issue=2 |pages=411–416 |doi=10.2307/416037 |jstor=416037 |url=[https://www.jstor.org/stable/416037](https://www.jstor.org/stable/416037) |issn=0097-8507|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nevins |first1=Andrew |title=Segmental Phonology in Optimality Theory (review) |journal=Language |date=2003 |volume=79 |issue=4 |pages=811–812 |doi=10.1353/lan.2003.0259 |s2cid=210072861 |url=[https://muse.jhu.edu/article/50266/summary](https://muse.jhu.edu/article/50266/summary) |issn=1535-0665|url-access=subscription }}</ref> Baadaye aliacha kazi yake ya uprofesa aliyokuwa ameipata kwa kudumu (tenured job) ili kuingia katika kazi ya utunzaji wa wanyama kama mlezi wa wanyama.<ref>{{cite journal |title=linguistics, animals, and writing – Linda Lombardi |journal=Career Linguist |date=2015-12-29 |url=[https://careerlinguist.com/2015/12/29/linguistics-animals-and-writing-linda-lombardi/](https://careerlinguist.com/2015/12/29/linguistics-animals-and-writing-linda-lombardi/) |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=College Professor Turned Zookeeper: 10 Questions For Linda Lombardi |website=Women's Voices For Change |url=[https://womensvoicesforchange.org/college-professor-turned-zookeeper-10-questions-for-linda-lombardi.htm](https://womensvoicesforchange.org/college-professor-turned-zookeeper-10-questions-for-linda-lombardi.htm) |date=2011-10-08}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 6hs9mwzydkble39av6znmmhiqmavjxc 3 240079 1559034 2026-05-30T09:48:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1559034 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 30 Mei 2026 (UTC) tfumx0l2xlvm0f17oqaypekai76nips 3 240080 1559035 2026-05-30T09:48:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1559035 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 30 Mei 2026 (UTC) tfumx0l2xlvm0f17oqaypekai76nips 3 240081 1559036 2026-05-30T09:48:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1559036 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 30 Mei 2026 (UTC) tfumx0l2xlvm0f17oqaypekai76nips 3 240082 1559037 2026-05-30T09:48:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1559037 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 30 Mei 2026 (UTC) tfumx0l2xlvm0f17oqaypekai76nips 3 240083 1559038 2026-05-30T09:48:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1559038 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 30 Mei 2026 (UTC) tfumx0l2xlvm0f17oqaypekai76nips 3 240084 1559039 2026-05-30T09:49:06Z AmmarBot 81277 Karibu 1559039 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 30 Mei 2026 (UTC) du48vvoqq2yrhirquse0vawg8zycdsv 3 240085 1559040 2026-05-30T09:49:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1559040 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 30 Mei 2026 (UTC) du48vvoqq2yrhirquse0vawg8zycdsv 3 240086 1559041 2026-05-30T09:49:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1559041 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 30 Mei 2026 (UTC) du48vvoqq2yrhirquse0vawg8zycdsv 3 240087 1559042 2026-05-30T09:49:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1559042 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 30 Mei 2026 (UTC) du48vvoqq2yrhirquse0vawg8zycdsv 3 240088 1559043 2026-05-30T09:49:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1559043 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 30 Mei 2026 (UTC) du48vvoqq2yrhirquse0vawg8zycdsv 3 240089 1559044 2026-05-30T09:49:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1559044 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 30 Mei 2026 (UTC) du48vvoqq2yrhirquse0vawg8zycdsv 3 240090 1559045 2026-05-30T09:50:06Z AmmarBot 81277 Karibu 1559045 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 30 Mei 2026 (UTC) 700t8sqc8ih4kfgq0j9nddkral2ce7o 3 240091 1559046 2026-05-30T09:50:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1559046 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 30 Mei 2026 (UTC) 700t8sqc8ih4kfgq0j9nddkral2ce7o 3 240092 1559047 2026-05-30T09:50:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1559047 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 30 Mei 2026 (UTC) 700t8sqc8ih4kfgq0j9nddkral2ce7o 3 240093 1559048 2026-05-30T09:50:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1559048 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 30 Mei 2026 (UTC) 700t8sqc8ih4kfgq0j9nddkral2ce7o 3 240094 1559049 2026-05-30T09:50:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1559049 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 30 Mei 2026 (UTC) 700t8sqc8ih4kfgq0j9nddkral2ce7o 0 240095 1559055 2026-05-30T10:41:11Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Monserrat Alarcon | picha = Monserrat Raya 2017.png | jina_la_utani = Raya | uzito = {{plainlist| *Uzani wa Atom *Uzani wa Nzi Mdogo *Uzani wa Nzi Mwepesi *Uzani wa Nzi }} | utaifa = Meksiko | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1994|3|7|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = | mtindo = Mtindo wa kawaida | boxrec = 631563 | jumla = 30 | ush...' 1559055 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Monserrat Alarcon | picha = Monserrat Raya 2017.png | jina_la_utani = Raya | uzito = {{plainlist| *Uzani wa Atom *Uzani wa Nzi Mdogo *Uzani wa Nzi Mwepesi *Uzani wa Nzi }} | utaifa = Meksiko | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1994|3|7|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = | mtindo = Mtindo wa kawaida | boxrec = 631563 | jumla = 30 | ushindi = 19 | KO = 0 | kupoteza = 8 | sare = 3 | hakuna mashindano = }} '''Monserrat Alarcón''' (alizaliwa Machi 7, 1994) ni bondia wa ngumi za kulipwa wa kike kutoka nchini Meksiko. Yeye ni bingwa wa zamani wa dunia katika madaraja mawili ya uzito, akiwa ameshikilia taji la wanawake la uzito wa chini kabisa wa chini (light minimumweight) la WBA kuanzia mwaka 2018 hadi 2023, na taji la wanawake la uzito wa nzi (flyweight) la WBO kuanzia mwaka 2017 hadi 2018.<ref name="boxrec">{{cite web |url=https://boxrec.com/en/proboxer/685517 |title=Monserrat Alarcon Professional Boxing Record |publisher=BoxRec |access-date=Mei 30, 2026}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1994]] [[Jamii:Mabondia wa Meksiko]] [[Jamii:Watu walio hai]] rq6zqg7jen2poh0lo603csvbea4iofq 0 240096 1559062 2026-05-30T11:41:34Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Phannarai Netisri | jina_la_utani = The Diamond | uzito = Uzani wa Juu wa Bantam | utaifa = Ujerumani | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|2000|6|28|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Bangkok, Thailand | mtindo = Mtindo wa kawaida | boxrec = 884910 | jumla = 16 | ushindi = 16 | KO = 6 | kupoteza = 0 }} '''Phanna...' 1559062 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Phannarai Netisri | jina_la_utani = The Diamond | uzito = Uzani wa Juu wa Bantam | utaifa = Ujerumani | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|2000|6|28|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Bangkok, Thailand | mtindo = Mtindo wa kawaida | boxrec = 884910 | jumla = 16 | ushindi = 16 | KO = 6 | kupoteza = 0 }} '''Phannarai Netisri''' (alizaliwa Juni 28, 2000) ni bondia wa kike mwenye uraia wa Kijerumani aliyezaliwa [[Thailand]] ambaye anapigana akitokea mji wa [[Schwabach]], [[Bavaria|Bayern]], [[Ujerumani]]. Mpaka kufikia Desemba 23, 2024, yeye ndiye bingwa wa sasa wa taji la uzito wa jogoo wa juu (super bantamweight) wa Shiririkisho la Ngumi Duniani (WBF).<ref>{{Cite web|url=https://www.tapology.com/fightcenter/fighters/247913-phannarai-netisri|title=Phannarai Netisri ("Diamond") &#124; Boxer Page|website=Tapology}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://box-sport.de/boxen-im-norden-phannarai-verteidigt-wm-titel/|title=Boxen im Norden: Phannarai verteidigt WM-Titel|date=Aprili 24, 2024}}</ref><ref>{{Cite news |last=Becker |first=Torben |date=Agosti 6, 2024 |title=Fai Phannarai Netisri: "Mein Großvater hat mir beigebracht, nicht schwach zu sein" |url=https://www.zeit.de/campus/2024/04/boxkampf-fai-phannarai-hamburg-leben-herausforderung |access-date=Desemba 10, 2024 |work=Die Zeit |language=de-DE |issn=0044-2070}}</ref> Phannarai Netisri alilelewa na babu na bibi yake. Baadaye alihamia Ujerumani pamoja na mama yake kwa ajili ya maisha bora.<ref>{{Cite web |title=Introducing... Phannarai Netisri |url=https://www.asianboxing.info/oriental-opinions/introducing-phannarai-netisri |access-date=Desemba 18, 2024 |website=ASIAN BOXING |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Desemba 22, 2024 |title=Fai Phannarai Netisri — News |url=https://inlandstories.com/news/tag/Fai+Phannarai+Netisri |access-date=Machi 4, 2025 |website=Inland Stories |language=en-US}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 2000]] [[Jamii:Mabondia wa Ujerumani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 26nd95baczj5f0l5prnvg56xijzijf6 0 240097 1559064 2026-05-30T11:48:35Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Adelaida Ruiz | jina_halisi = Adelaida María Ruiz | jina_la_utani = La Cobra | picha = | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = | utaifa = Marekani | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1988|10|17|df=y}}<ref name="TAP">{{Cite web|title=Adelaida Ruiz ("La Cobra") {{!}} Boxer Page|url=https://www.tapology.com/fightcenter/fighters/226073-adelaida-ruiz-la-cobra|access-d...' 1559064 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Adelaida Ruiz | jina_halisi = Adelaida María Ruiz | jina_la_utani = La Cobra | picha = | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = | utaifa = Marekani | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1988|10|17|df=y}}<ref name="TAP">{{Cite web|title=Adelaida Ruiz ("La Cobra") {{!}} Boxer Page|url=https://www.tapology.com/fightcenter/fighters/226073-adelaida-ruiz-la-cobra|access-date=October 27, 2021|website=Tapology}}</ref> | mahala_pa_kuzaliwa = Los Angeles, California, Marekani | urefu = futi 5 inchi 4 | uzito = Uzani wa Juu wa Nzi | mtindo = Mtindo wa kawaida | boxrec = 884910 | jumla = 20 | ushindi = 18 | KO = 8 | kupoteza = 1 | sare = 1 | hakuna mashindano = }} '''Adelaida Maria Ruiz''' (alizaliwa Oktoba 17, 1988) ni bondia wa ngumi za kulipwa wa [[Marekani]] ambaye ameshikilia taji la wanawake la uzito wa juu wa nzi (super-flyweight) la WBC kuanzia Novemba 2025.<ref name="boxrec">{{cite web |url=https://boxrec.com/en/proboxer/793617 |title=Adelaida Ruiz Professional Boxing Record |publisher=BoxRec |access-date=Mei 30, 2026}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1988]] [[Jamii:Mabondia wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] ok0md3ukezkufbjgw410nf9b26uate0 0 240098 1559066 2026-05-30T11:51:40Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '''''Paul Loeb''' ni mkufunzi wa wanyama na mwandishi wa [[Marekani]] anayejihusisha na vitabu vya tabia ya wanyama na mafunzo ya etholojia (tabia ya wanyama). == Historia ya awali == Kazi yake ya kwanza, ''Paul Loeb's Animal Analysis'' (1958–1962), ilikuwa mpango wa nyumbani wa kusaidia kutatua matatizo ya wanyama. Baada ya hapo alianzisha ''The Loeb Animal Institute (1962–1984)'', kliniki ya kimataifa ya etholojia (uchunguzi wa tabia ya wanyama).<ref...' 1559066 wikitext text/x-wiki ''''Paul Loeb''' ni mkufunzi wa wanyama na mwandishi wa [[Marekani]] anayejihusisha na vitabu vya tabia ya wanyama na mafunzo ya etholojia (tabia ya wanyama). == Historia ya awali == Kazi yake ya kwanza, ''Paul Loeb's Animal Analysis'' (1958–1962), ilikuwa mpango wa nyumbani wa kusaidia kutatua matatizo ya wanyama. Baada ya hapo alianzisha ''The Loeb Animal Institute (1962–1984)'', kliniki ya kimataifa ya etholojia (uchunguzi wa tabia ya wanyama).<ref>{{citation|date=30 Agosti 1979|title=Paka aruka juu ya mwezi kwa mafunzo kidogo | newspaper = Palm Beach Post|url = [https://news.google.com/newspapers?id=VJ9jAAAAIBAJ&sjid=wM0FAAAAIBAJ&pg=3013%2C4625650}}](https://news.google.com/newspapers?id=VJ9jAAAAIBAJ&sjid=wM0FAAAAIBAJ&pg=3013%2C4625650}})</ref> Loeb alisoma tabia za wanyama wa porini na wa kufugwa, akijikita katika jinsi wanavyokwepa au kutafuta mawasiliano na binadamu kwa manufaa yao. Hii hatimaye ilisababisha kuibuka kwa nadharia yake ya "Magic Touch" kuhusu mafunzo ya wanyama, ambayo inaelezwa katika kitabu chake ''Paul Loeb's Complete Book of Dog Training''.<ref>{{Citation | title='Paul Loeb's Complete Book of Dog Training'}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1992|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] gaz3kspoh2pfdfwlg5y4ustju2jbcls