Wikipedia swwiki https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Maalum Majadiliano Mtumiaji Majadiliano ya mtumiaji Wikipedia Majadiliano ya Wikipedia Faili Majadiliano ya faili MediaWiki Majadiliano ya MediaWiki Kigezo Majadiliano ya kigezo Msaada Majadiliano ya msaada Jamii Majadiliano ya jamii Lango Majadiliano ya lango Wikichanzo Majadiliano ya Wikichanzo TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1191 1559208 1558938 2026-05-31T08:05:24Z Gayle157 73366 /* */ Updated Lead using Correct Format @ [[WP:Mradi wa Nchi#Utangulizi]] 1559208 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | lugha_rasmi = {{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} | kaulimbiu = "Uhuru na Umoja" | wimbo = "[[Mungu ibariki Afrika]]"<br>[[File:Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] | mji_mkubwa = [[Dar es Salaam]] | mji_mkuu = [[Dodoma]] | latd = 6 | latm = 11 | latNS = S | longd = 35 | longm = 44 | longEW = E | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = | muundo_uhuru = '''Uhuru''' kutoka [[Ufalme wa Muungano]] | eneo_jumla = 947 303<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=30 Machi 2024|year=2023}}</ref> | maji = 6.4<ref name="worldfactbook"/> | watu_kadirio = 65 642 682<ref name="worldfactbook"/> | sensa = 2022 | watu_sensa = 61 741 120<ref name="sensa22"/> | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 85.98<ref name="IMFWEO.TZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/TZA|title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Tanzania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 Aprili 2025 |access-date=22 Aprili 2025}}</ref> | mwaka_pato = 2025 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 1,280<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 293.59<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,370<ref name="IMFWEO.TZ" /> | mwaka_maendeleo = 2022 | maendeleo = {{ongezeko}} 0.555<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/TZA|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 Machi 2024|access-date=22 Machi 2023|archive-date=22 Machi 2025}}</ref> (ya 165)</br> {{kati}} | fedha = [[Shilingi ya Tanzania]] | majira_saa = +3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) | utaifa = Mtanzania | udereva = Kushoto | iso3166 = [[ISO 3166-2:TZ|TZ]] | tld = [[.tz]] | tukio1 = [[Tanganyika]] | tukio2 = [[Zanzibar]] | tukio3 = Muungano | tukio4 = Katiba ya sasa | tukio1_tarehe = 9 Desemba 1961 | tukio2_tarehe = 10 Desemba 1963 | tukio3_tarehe = 26 Aprili 1964 | tukio4_tarehe = 25 Aprili 1977 | jina_kawaida = Tanzania | matini_nembo = Nembo ya Tanzania | matini_bendera = Bendera ya Tanzania | dini = 63.1% [[Wakristo]]<br>34.1% [[Waislamu]]<br>1.5% [[Wasio na dini]]<br>1.2% [[Dini asilia za Kiafrika|dini asilia]]<br>0.1% wengine | msimbo_simu = [[Namba za simu Tanzania|255]] | maelezo_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | maelezo_ramani2 = Ramani ya Tanzania | matini_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | matini_ramani2 = Ramani ya Tanzania | jina_asili = | bendera =Flag of Tanzania.svg | nembo = Coat of arms of Tanzania.svg | ramani = File:Tanzania_(orthographic_projection).svg | ramani2 = File:Tanzania map-sw.svg | muundo_tarehe = siku/mwezi/mwaka | idadi_makabila = Kupita [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125]] | ukubwa_ramani2 = 250 | latd2 = 6 | latm2 = 48 | latNS2 = S | longd2 = 39 | longm2 = 17 | longEW2 = E | lugha_taifa = [[Kiswahili]] | mwaka_kadirio = 2023 | cheo_watu = 23 | cheo_kiongozi1 = [[Orodha ya Marais wa Tanzania|Rais]] | cheo_kiongozi2 = [[Orodha ya Makamu wa Rais Tanzania|Makamu wa Rais]] | cheo_kiongozi3 = [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania|Waziri Mkuu]] | cheo_kiongozi4 = [[Orodha ya Maspika wa Bunge la Tanzania|Spika]] | cheo_kiongozi5 = Jaji Mkuu | kiongozi1 = [[Samia Suluhu Hassan]] | kiongozi2 = [[Philip Isdor Mpango]] | kiongozi3 = [[Kassim Majaliwa]] | kiongozi4 = [[Tulia Ackson]] | kiongozi5 = [[George Mcheche Masaju]] }} '''Tanzania''', rasmi '''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''', ni nchi iliyoko [[Afrika Mashariki]] ndani ya [[eneo la Maziwa Makuu ya Afrika]] na kando ya pwani ya [[Bahari ya Hindi]]. <ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Gary P. Gillum |title=Tanzania |website=Britannica |date=Machi 11, 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Inapakana na [[Kenya]] na [[Uganda]] kaskazini, [[Rwanda]], [[Burundi]], na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] magharibi, na [[Zambia]], [[Malawi]], na [[Msumbiji]] kusini. <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Kufikia mwaka 2024, inakadiriwa kuwa na idadi ya watu takriban milioni 67 <ref name="sensa22">{{Cite report|title=Sensa ya Watu na Makazi ya Mwaka 2022: Matokeo ya Mwanzo|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|date=Oktoba 2022|url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705484563-matokeomwanzooktoba2022.pdf}}</ref>. , ikiwa [[Orodha ya nchi kwa idadi ya watu|nchi ya 20 duniani]] na ya 5 [[Afrika]] kwa idadi ya watu. [[Mji mkuu]] ni Dodoma, huku [[Dar es Salaam]] ikiwa mji wake mkubwa na kituo kikuu cha kiuchumi. <ref name="WFB_Tanzania"/> Nchi hii imegawanywa katika mikoa 31 ya kiutawala, na lugha rasmi ni Kiswahili na Kiingereza. <ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Dar es Salaam]] ndilo [[jiji]] kubwa zaidi, lenye watu 5,383,728, na linaendelea kuwa makao ya [[ofisi]] nyingi za [[serikali]], [[bandari]] kuu, na [[kitovu]] cha [[biashara]]. [[Mji|Miji]] mingine ni kama vile [[Mwanza (mji)|Mwanza]] (1,004,521), [[Arusha (mji)|Arusha]] (616,631), [[Mbeya (mji)|Mbeya]] (541,603), [[Morogoro (mji)|Morogoro]] (471,409), [[Kahama (mji)|Kahama]] (453,654), [[Tanga (mji)|Tanga]] (393,429), [[Geita (mji)|Geita]] (361,671), [[Tabora (mji)|Tabora]] (308,741) na [[Sumbawanga (mji)|Sumbawanga]] (303,986).<ref>{{Cite report|title=Administrative Units Population Distribution Report|date=Desemba 2022|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|language=en|url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf}}</ref> Mabaki mengi muhimu ya [[zamadamu]] yaligunduliwa nchini Tanzania.<ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Idrian N. Resnick |title=Tanzania: History, Geography, and Culture |website=Britannica |date=Mei 14, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[zama za Mawe]] na [[Zama za Shaba|Shaba]], kulikuwa na [[Uhamiaji wa binadamu|uhamaji]] wa kihistoria kutoka kaskazini kuingia Tanzania wa wazungumzaji wa [[Kikushi|Kikushi cha Kusini]] waliokuwa na sifa kama za [[Wairaqw]] wa leo, waliotoka [[Ethiopia]] ya leo; pia kulikuwepo na watu wa Kikushi cha Mashariki waliotoka kaskazini mwa [[Ziwa Turkana]] kati ya miaka 2,000 hadi 4,000 iliyopita; pamoja na [[Waniloti]] wa Kusini kama [[Wadatooga]], waliotokea katika mpaka wa [[Sudan Kusini]] na Ethiopia takribani miaka 2,900 hadi 2,400 iliyopita. Uhamiaji huo ulifanana kwa wakati na ujio wa [[Wabantu]] wa Mashariki kutoka [[Afrika Magharibi]] waliotua katika maeneo ya [[Ziwa Viktoria]] na [[Ziwa Tanganyika]].<ref name="Tanzania_Antiquities">{{cite web |url=http://www.mnrt.go.tz/ |title=Antiquities and Human Origins in Tanzania |website=mnrt.go.tz |publisher=Wizara ya Maliasili na Utalii |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 19]], Tanzania bara ilikuwa chini ya [[utawala]] wa [[Ujerumani|Wajerumani]] kama sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]], na baada ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]], [[Waingereza]] walichukua [[mamlaka]] kwa jina la [[Tanganyika]], huku [[Visiwa vya Zanzibar]] vikisalia katika usimamizi tofauti wa kikoloni.<ref name="BBC_Tanzania_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile |website=BBC News |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kupata [[uhuru]] mwaka [[1961]] (Tanganyika) na [[1963]] (Zanzibar), nchi hizo mbili ziliungana mwaka [[1964]] na kuunda [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]]. Tanganyika iliingia katika [[Jumuiya ya Madola]] na Tanzania kwa sasa ni mwanachama wa jumuiya hiyo kama [[taifa]] moja.<ref name="Commonwealth_Tanzania">{{cite web |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/tanzania |title=Tanzania - Member State Profile |website=thecommonwealth.org |publisher=The Commonwealth |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Leo, [[katiba|kikatiba]] Tanzania ni [[jamhuri]] ya [[Rais|urais]] inayofuata [[mfumo wa vyama vingi]] lakini imekuwa chini ya [[Mfumo wa chama kimoja|chama kimoja]] kikuu ambacho kimeshikilia [[madaraka]] moja kwa moja tangu uhuru ingawa jina lake lilibadilika kutoka [[Tanganyika African National Union]] hadi [[Chama cha Mapinduzi]] mwaka [[1977]].<ref name="WFB_Tanzania_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government and Politics |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania haijawahi kupitia machafuko makubwa ya ndani tangu uhuru, na inahesabiwa kuwa miongoni mwa nchi salama na tulivu zaidi kisiasa barani [[Afrika]].<ref name="BBC_Tanzania_Profile"/> Idadi ya watu wa Tanzania inajumuisha [[makabila]], [[lugha]], na [[dini]] zaidi ya 120. [[Ukristo]] ndio [[dini]] yenye wafuasi wengi, ikifuatwa na [[Uislamu]] na [[dini za jadi]].<ref name="WFB_Tanzania_People">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#people-and-society |title=Tanzania - World Factbook: People and Society |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania ndiyo nchi yenye tofauti kubwa zaidi za lugha Afrika ya Mashariki. Ingawa hakuna [[lugha rasmi]] kisheria, [[Kiswahili]] hutumika kama [[lugha ya taifa]], na [[Kiingereza]] hutumika katika biashara za kimataifa, [[diplomasia]], [[mahakama]] za juu, na [[elimu]] ya [[Elimu ya sekondari|sekondari]] na [[elimu ya juu|ya juu]]. [[Kiarabu]] huzungumzwa pia visiwani Zanzibar.<ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Jiografia|Kijiografia]], Tanzania ina [[milima]] na [[misitu]] mingi kaskazini-mashariki, ikiwemo [[Mlima Kilimanjaro]], mlima mrefu zaidi Afrika na mlima pekee wa kujitegemea kwa [[kimo]] [[Dunia|duniani]].<ref name="UNESCO_Kilimanjaro">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/403 |title=Kilimanjaro National Park |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> [[Maziwa Makuu ya Afrika]] yote matatu yanapatikana kwa sehemu ndani ya Tanzania: [[Ziwa Viktoria]] ([[ziwa]] kubwa zaidi Afrika), [[Ziwa Tanganyika]] (ziwa lenye [[kina]] kirefu zaidi na [[samaki]] wa pekee), na [[Ziwa Nyasa]] upande wa kusini. Ukanda wa pwani una joto na unyevunyevu, na Visiwa vya Zanzibar vipo karibu na mwambao. [[Eneo la Hifadhi ya Menai Bay]] ni eneo kubwa zaidi la hifadhi ya baharini Zanzibar. [[Maporomoko ya Kalambo]] yaliyoko mpakani na Zambia ndiyo maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika. Tanzania ni moja ya nchi maarufu duniani kwa [[safari]] za [[utalii]].<ref name="WFB_Tanzania_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> ==Jina== [[Jina]] "Tanzania" liliundwa kama mkusanyiko wa majina ya maeneo mawili yaliyoungana kuunda nchi: [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]].<ref>{{Rejea tovuti|title=tanzania {{!}} Etymology, origin and meaning of the name tanzania by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/tanzania|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Jina lilipatikana kwa mashindano yaliyotangazwa mwaka 1964 na serikali kutafuta jina fupi zaidi kuliko "Jamhuri ya Tanganyika na Zanzibar". Mshindi alikuwa mwenyeji wa Dar es Salaam aliyeitwa [[Mohamed Iqbal Dar]] ([[1944]] - [[2025]]) <ref>https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/kitaifa/aliyebuni-jina-tanzania-afariki-dunia-4950694</ref>. Alipendekeza kuunganisha [[herufi]] tatu za kwanza za [[Tanganyika|TANganyika]] na [[Zanzibar|ZANzibar]] akafikia "Tanzan". Hakuridhika bado, akaona nchi nyingi za Afrika zina majina yanayoishia na "ia" akaongeza herufi hizi. Mwenyewe alieleza baadaye chaguo lake kwamba aliamua kutumia "I" ya jina lake Iqbal na "A" ya jina la madhehebu yake aliyoyafuata katika Uislamu ya [[Ahmadiyya]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://globalpublishers.co.tz/mohammed-iqbal-dar-mbunifu-wa-jina-la-tanzania/|title=Mohammed Iqbal Dar: Mbunifu wa jina la Tanzania|date=2016-03-07|work=Global Publishers|accessdate=2019-04-28}}</ref> Jina "Tanganyika" linatokana na maneno ya [[Kiswahili]] "tanga" na "nyika", yakiunda msemo "tanga nyikani". Wakati fulani inaelezwa kama marejeleo ya Ziwa Tanganyika. <ref>{{Rejea tovuti|title=Loading...|url=http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html|work=home.frognet.net|accessdate=2022-06-16}}</ref> Jina la Zanzibar linatokana na "[[zenji]]", jina la watu wa eneo hilo (inadaiwa lina maana ya "nyeusi"), na neno la Kiarabu "barr", ambalo linamaanisha pwani au ufukwe.<ref>{{Rejea tovuti|title=zanzibar {{!}} Etymology, origin and meaning of the name zanzibar by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/zanzibar|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> == Historia == {{main|Historia ya Tanzania|Historia ya Zanzibar}} {{Kwa|historia ya maeneo ya Tanzania kabla ya 1964|Tanganyika (nchi)|Zanzibar|Afrika ya Mashariki ya Kijerumani}} [[File:The National Archives UK - CO 1069-166-21.jpg|thumb|Julius Nyerere akidai Uhuru Kamili kutoka kwa Uingereza.]] [[Historia ya Tanzania]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ikijumuisha Tanganyika Bara na [[visiwa vya Zanzibar]]. Ugunduzi wa [[akiolojia]] katika [[Bonde la Oltupai]] na maeneo mengine unaonyesha kuwa eneo hili limekuwa na makazi ya binadamu tangu nyakati za kale sana na lina baadhi ya ushahidi muhimu zaidi kuhusu mageuzi ya awali ya binadamu. <ref name="Olduvai">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Olduvai-Gorge |title=Olduvai Gorge: Archaeological Site, Tanzania |website=Britannica |date=April 24, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kwa karne nyingi, eneo hili lilikaliwa na jamii mbalimbali, zikiwemo jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]], huku maeneo ya pwani yakijumuishwa katika mitandao ya biashara ya [[Bahari ya Hindi]] iliyounganisha [[Afrika Mashariki]] na [[Uarabuni]], [[Uajemi]], [[Uhindi]], na baadaye [[China]]. <ref name="Swahili_Coast">{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/swahili-coast/ |title=The Swahili Coast |website=nationalgeographic.org |publisher=National Geographic Society |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kuanzia kipindi cha kati cha historia, [[Miji-dola ya Waswahili|miji kadhaa ya Waswahili]] ilistawi kando ya pwani, ikiwemo [[Kilwa]], ambayo ilikuja kuwa kitovu muhimu cha biashara na utamaduni. <ref name="Kilwa">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/144 |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Ushawishi wa [[Wareno]] ulijitokeza katika sehemu za pwani katika [[karne ya 16]], lakini baadaye ukachukuliwa na [[Waarabu]] wa [[Omani]], hasa [[Zanzibar]]. Katika [[karne ya 19]], Zanzibar iliibuka kama kituo muhimu cha biashara, huku upanuzi wa ukoloni wa [[Ulaya]] ukiongezeka katika maeneo ya bara. Kufikia mwishoni mwa [[karne ya 19]], sehemu kubwa ya Tanzania Bara ilikuwa imekuwa sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]]. <ref name="German_East_Africa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa |title=German East Africa: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baada ya [[Ujerumani]] kushindwa katika [[Vita vya Kwanza vya Dunia]], [[Tanganyika]] iliwekwa chini ya utawala wa [[Uingereza]] kama eneo la mamlaka ya Ligi ya Mataifa na baadaye eneo la udhamini la [[Umoja wa Mataifa]]. Harakati za uzalendo ziliongezeka baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikiongozwa hasa na [[Julius Nyerere]] na Chama cha [[Tanganyika African National Union]] (TANU). <ref name="TANU">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tanganyika-African-National-Union |title=Tanganyika African National Union |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tanganyika ilipata uhuru kutoka kwa [[Uingereza]] tarehe 9 Desemba 1961 na kuwa jamhuri mwaka 1962, huku Nyerere akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="Tanganyika_Independence">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile - Timeline |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> [[Zanzibar]], mapinduzi yaliyotokea Januari 1964 yaliuangusha utawala wa Kisultani uliotawaliwa na [[Waarabu]] na kusababisha kuundwa kwa serikali mpya. <ref name="Zanzibar_Revolution">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zanzibar/History |title=Zanzibar: History of the Archipelago |website=Britannica |date=April 15, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baadaye mwaka huo, Tanganyika na Zanzibar ziliungana na kuunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania tarehe 26 Aprili 1964. Chini ya uongozi wa Nyerere, Tanzania ilifuata sera za [[ujamaa]] wa Kiafrika zilizojulikana kama Ujamaa, kabla ya mageuzi ya kiuchumi na kufunguliwa kwa mfumo wa kisiasa kuanzishwa mwishoni mwa [[karne ya 20]]. <ref name="Ujamaa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere |author=Donald Innis Ray |title=Julius Nyerere: President of Tanzania |website=Britannica |date=October 10, 2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Tanzania imeendelea kuwa jamhuri huru na mwanachama muhimu wa mashirika ya kikanda kama [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC) na [[Umoja wa Afrika]] (AU). <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> ==Jiografia== {{main|Jiografia ya Tanzania|Maziwa ya Tanzania|Mito ya Tanzania|Orodha ya milima ya Tanzania|Funguvisiwa la Zanzibar}} Ikiwa na eneo la kilomita za mraba 947,303 (365,756 sq mi), Tanzania ni nchi ya 13 kwa ukubwa barani Afrika na ya 31 kwa ukubwa duniani.<ref>{{Rejea tovuti|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|work=web.archive.org|date=2014-02-09|accessdate=2022-06-15|archivedate=2014-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html}}</ref> Inapakana na Kenya na Uganda upande wa kaskazini; Rwanda, Burundi, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa magharibi; na Zambia, Malawi, na Msumbiji upande wa kusini. [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|Zana ya kukatia mawe yenye umri wa miaka milioni 1.8 iligunduliwa huko [[Olduvai Gorge]] na kuonyeshwa kwenye [[British Museum]].]] Tanzania iko kwenye pwani ya mashariki ya Afrika na ina ufuo wa [[Bahari ya Hindi]] takriban kilomita 424 (885 mi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean.|url=https://www.fao.org/3/a0477e/a0477e13.htm|work=www.fao.org|accessdate=2022-06-15}}</ref> Pia inajumuisha visiwa kadhaa vya pwani, vikiwemo [[Unguja]] (Zanzibar), [[Pemba (kisiwa)|Pemba]], na [[Kisiwa cha Mafia|Mafia]]. Tanzania ni nchi yenye sehemu za juu na za chini kabisa barani Afrika: [[Mlima Kilimanjaro]], wenye urefu wa mita 5,895 (futi 19,341) juu ya usawa wa bahari, na kina cha [[Ziwa Tanganyika]], katika mita 1,471 (futi 4,826) chini ya usawa wa bahari kwa mtiririko huo. [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|Uhamaji wa Nyumbu [[Serengeti]]]] Tanzania ina milima na misitu minene kaskazini-mashariki, ambako kuna Mlima Kilimanjaro. Nchi iko katika eneo la [[Maziwa makubwa ya Afrika]], hivyo [[Ziwa|maziwa]] yanafunika km² 61,500, yaani 6% za eneo lote la nchi. Upande wa kaskazini na magharibi kuna [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ziwa kubwa zaidi barani Afrika, na [[Ziwa Tanganyika]], ziwa lenye kina kirefu zaidi barani humo, linalojulikana kwa aina yake ya kipekee ya samaki. Upande wa kusini magharibi kuna [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Nyasa]]. Eneo la katikati mwa Tanzania ni uwanda mkubwa, wenye tambarare na ardhi ya kilimo. Ukanda wa mashariki una joto na unyevunyevu, huku Visiwa vya Zanzibar vikiwa karibu. Maporomoko ya maji ya [[Mto Kalambo|Kalambo]] katika mkoa wa kusini-magharibi mwa [[Rukwa]] ni maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika, na yanapatikana karibu na ufuo wa kusini-mashariki wa Ziwa Tanganyika kwenye mpaka na Zambia. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kalambo Falls {{!}} waterfall, East Africa {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kalambo-Falls|work=www.britannica.com|accessdate=2022-06-15|language=en}}</ref> Eneo la [[Hifadhi ya Menai Bay]] visiwani Zanzibar ndilo eneo kubwa zaidi la bahari lililohifadhiwa. ===Hali ya hewa=== {{Main|Tabia ya nchi Tanzania}} [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|Ramani ya Tanzania ya uainishaji wa hali ya hewa Köppen]] Hali ya hewa inatofautiana sana ndani ya Tanzania. Katika nyanda za juu, halijoto huanzia 10 hadi 20 °C (50 na 68 °F) wakati wa msimu wa baridi na joto kwa mtiririko huo. {{multiple image |align = right |direction = horizontal |image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg |caption1 = Tembo akipita karibu na [[Mlima Kilimanjaro]] |width1 = 180 |image2 = Ngorongoro Crater.jpg |caption2 = [[Hifadhi ya Ngorongoro]] |width2 = 160 |header_align = centre }} Tanzania hupata [[majira ya joto]] katika [[Mwezi (wakati)|miezi]] ya [[Desemba]], [[Januari]] na [[Februari]] (25–31 °C au 77.0–87.8 °F) huku kipindi cha baridi zaidi kikitokea kati ya [[Mei]] na [[Agosti]] (15–20 °C au 59–68 °F). Halijoto ya kila mwaka ni 20 °C (68.0 °F). Hali ya hewa ni baridi katika maeneo ya milima mirefu. Tanzania ina vipindi viwili vikuu vya mvua: mvua za [[vuli]] hunyesha katika miezi ya [[Oktoba]], [[Novemba]] na [[Desemba]] na mvua za [[masika]] hunyesha katika miezi ya [[Machi]], [[Aprili]] na [[Mei]] ingawa zipo tofauti ndogo kati ya sehemu mbalimbali.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://worldcat.org/oclc/1075513535|title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March-May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing.|last=Zorita|first=Eduardo|last2=Tilya|first2=Faustine|date=2002|oclc=1075513535}}</ref> Kiasi cha mvua na halijoto husababisha tofauti za aina ya [[uoto wa asili]], [[udongo]] na aina ya [[mazao]] yanayolimwa. Mabadiliko ya hali ya hewa nchini Tanzania yanasababisha kuongezeka kwa joto na uwezekano mkubwa wa matukio ya mvua kubwa (kusababisha mafuriko) na vipindi vya ukame.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|work=www.climatelinks.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa|accessdate=2022-06-16|archive-date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209143534/https://www.futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|url-status=dead}}</ref> Mabadiliko ya hali ya hewa tayari yanaathiri sekta za kilimo, rasilimali za maji, afya na nishati nchini Tanzania. Kupanda kwa kina cha bahari na mabadiliko ya ubora wa maji kunatarajiwa kuathiri uvuvi na ufugaji wa samaki.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|work=www.adaptation-undp.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2022-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416075500/https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania}}</ref>[[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|Twiga Masai ni mnyama wa taifa la Tanzania]] Tanzania ilitoa [[Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi]] (NAPAs) mwaka 2007 kama ilivyoagizwa na [[Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Mabadiliko ya Tabianchi]]. Mwaka 2012, Tanzania ilitoa Mkakati wa Kitaifa wa Mabadiliko ya Tabianchi ili kukabiliana na wasiwasi unaoongezeka wa athari mbaya za mabadiliko ya tabianchi katika mazingira ya kijamii na kiuchumi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|work=web.archive.org|date=2021-04-17|accessdate=2022-06-16|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0}}</ref> ===Wanyamapori na Hifadhi=== {{Main|Wanyamapori nchini Tanzania}} {{See also|Mbuga za Taifa la Tanzania}}Tanzania ina takriban 20% ya [[spishi]] za wanyama wengi wa [[Afrika]] wenye [[damu moto]], wanapatikana kwenye mbuga zake za Taifa, hifadhi na [[bahari]]. Hifadhi za Taifa na mbuga za wanyama zimeenea katika eneo la zaidi ya kilomita za mraba 42,000 (sq. mi 16,000) na kuunda karibu 38% ya eneo la nchi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania travel guide {{!}} Tanzania {{!}} Zepisa African safaris|url=https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/|work=web.archive.org|date=2020-12-01|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201202741/https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57|title=Indigenous People in Africa: Contestations, Empowerment and Group Rights|last=Ridwan|first=Laher|last2=Korir|first2=SingíOei|date=2014-05-05|publisher=Africa Institute of South Africa|isbn=978-0-7983-0464-1|language=en}}</ref> Tanzania ina mbuga 21 za taifa, pamoja na hifadhi mbalimbali za wanyamapori na misitu, ikijumuisha [[Hifadhi ya Ngorongoro]]. Magharibi mwa Tanzania, [[Hifadhi ya Taifa ya Gombe]] ni kitovu ya uchunguzi unaoendelea wa [[Jane Goodall]] wa tabia ya [[Sokwe (Hominidae)|sokwe]], ambao ulianza mwaka wa 1960.<ref>{{Rejea tovuti|title=The official site of the Tanzania National Parks - Gombe Stream National Park|url=http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html|work=web.archive.org|date=2014-10-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC|title=Nature's strongholds : the world's greatest wildlife reserves|last=Riley|first=Laura|date=2005|publisher=Princeton, N.J. : Princeton University Press|others=unknown library|isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> Tanzania ina [[bioanuwai]] nyingi na ina aina mbalimbali za makazi ya wanyama.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua|title=Biodiversity in sub-Saharan Africa and its islands : conservation, management, and sustainable use|last=Stuart|first=S. N.|date=1990|publisher=Gland, Switzerland : IUCN|others=Internet Archive|isbn=978-2-8317-0021-2}}</ref> Katika uwanda wa [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] nchini Tanzania, [[nyumbu]] (''Connochaetes taurinus mearnsi''), "[[Bovids|''bovids'']]" wengine na [[Punda milia|pundamilia]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti wildebeest migration explained with moving map|url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration|work=www.expertafrica.com|accessdate=2022-06-16}}</ref> hushiriki katika uhamaji mkubwa wa kila mwaka. Tanzania ni nyumbani kwa takriban spishi 130 za [[amfibia]] na zaidi ya spishi 275 za wanyama watambaao, wengi wao wanapatikana Tanzania tu na wamejumuishwa katika orodha ya [[International Union for Conservation of Nature]].<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020 }}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> Tanzania ina idadi kubwa ya simba duniani.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 Agosti 2019|website=allAfrica.com|language=en}}</ref> Tanzania ilikuwa na alama 7.13/10 kwenye [[Forest Landscape Integrity Index]] mwaka 2019, ilishika nafasi ya 54 duniani kati ya nchi 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}</ref> ==Serikali na Utawala== {{main|Mikoa ya Tanzania|Wilaya za Tanzania}} [[Muundo]] wa [[uongozi]] na [[utawala]] katika kipindi cha [[ukoloni]] ulizingatia mgawanyo wa [[madaraka]] baina ya mihimili mitatu ya [[dola]] yaani [[serikali]], [[bunge]] na [[mahakama]]. Tangu [[uhuru]], mgawanyo wa madaraka na uhusiano miongoni mwa mihimili hiyo uliimarishwa kwa kuzingatia wakati, mahitaji ya [[demokrasia]] na misingi ya [[utawala bora]] na umeainishwa pia katika [[katiba]] ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Ibara ya 4 (1). Kuwepo kwa [[mfumo wa vyama vingi]] pia kulikuwa hatua ya kuendelea kuimarisha utawala wa ushiriki wa wananchi kadiri mahitaji ya upanuzi wa maono na [[falsafa]] [[duniani]]. [[Ugatuzi]], yaani mgawanyo wa kiutawala, unafuata Katiba ya nchi I 2.2. Tanzania imegawiwa kwa [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] 31. Kila [[mkoa]] huwa na [[wilaya]] ndani yake. Jumla ya wilaya ni 169, ambazo kati yake 34 ni miji. Ndani ya wilaya kuna ngazi za [[tarafa]] na [[kata]]. Chini ya kata kuna [[vijiji]] na wakati mwingine ngazi ya chini tena ambayo ni vitongoji. {| class="wikitable" !Mkoa !Makao Makuu !Mkoa !Makao Makuu !Ramani ya mikoa |- |[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |[[Arusha]] |[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |[[Mwanza]] | rowspan="15" |{{Tanzania_Regions_Labelled_Map|width=450}} |- |[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |[[Dar es Salaam]] |[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |[[Njombe]] |- |[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |[[Dodoma]] |[[Mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] |[[Wete]] |- |[[Mkoa wa Geita|Geita]] |[[Geita]] |[[Mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] |[[Chake Chake]] |- |[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |[[Iringa]] |[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |[[Kibaha]] |- |[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |[[Bukoba]] |[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |[[Sumbawanga]] |- |[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |[[Mpanda]] |[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |[[Songea]] |- |[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |[[Kigoma]] |[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |[[Shinyanga]] |- |[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |[[Moshi]] |[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |[[Bariadi]] |- |[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |[[Lindi]] |[[Mkoa wa Singida|Singida]] |[[Singida]] |- |[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |[[Babati]] |[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |[[Tabora]] |- |[[Mkoa wa Mara|Mara]] |[[Musoma]] |[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |[[Tanga]] |- |[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |[[Mbeya]] |[[Mkoa wa Unguja Kusini|Zanzibar Kati/Kusini]] |[[Koani]] |- |[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |[[Morogoro]] |[[Mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] |[[Mkokotoni]] |- |[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |[[Mtwara]] |[[Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Magharibi]] |[[Zanzibar]] |} === Miundo ya muungano === Tangu muungano wa Tanganyika na Zanzibar kufanyika mwaka 1964 Tanzania imekuwa na miundo ifuatayo: * Nchi inatawaliwa na [[serikali ya muungano]] ikitekeleza [[sheria]] zinazotolewa na [[bunge la Tanzania]]. * [[Tanganyika]] au Tanzania bara haina [[serikali]] wala [[bunge]] la pekee. * [[Zanzibar]] (visiwa vya [[Unguja]] na [[Kisiwa cha Pemba|Pemba]]) ina serikali na bunge lake vinavyoratibu mambo yasiyo ya muungano. Mambo yafuatayo yamekubalika kuwa shughuli za muungano: * Mambo ya nje * Jeshi * Polisi * Mamlaka ya dharura * Uraia * Uhamiaji * Biashara ya nje * Utumishi wa umma * Kodi ya mapato, forodha * Bandari, Usafiri wa anga, Posta na Simu == Demografia == {{Main|Demografia ya Tanzania}} [[File:Human_population_density_Tanzania.png|thumb|Msongamano wa watu nchini mwaka 2022.|300x300px]] Watu wa Tanzania hawaenei sawasawa. Katika maeneo makavu sana, kwa wastani kuna mtu mmoja tu kwa kilomita ya mraba (1/km²), lakini sehemu zenye [[rutuba]] za [[bara]], kuna watu 51 kwa kila kilomita ya mraba. Hatimaye huku [[Unguja]] kuna watu 134 kwa kilomita ya mraba na katika [[Mkoa wa Dar es Salaam]] ni 3,133 kwa kilomita ya mraba. Asilimia 70 hivi huishi [[kijiji|vijijini]], ingawa uhamiaji mijini unakwenda kasi.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) "Report reveals rapid rural -urban migration". thecitizen.co.tz.</ref> ===Makabila=== Jamii nyingi za watu zimeishi na kushirikiana katika eneo la Tanzania bara kwa [[milenia]] nyingi. [[Picha:Sukump1.jpg|thumb|300px|Wasukuma ndio kabila kubwa zaidi nchini.]] Kati ya jamii hizo, nyingi zilikuja kutoka maeneo mengine ya Afrika. Nyingi katika jamii zilizohamia sehemu hii ziliingia katika makundi madogomadogo kwa [[amani]], ingawa ziko zilizoingia kwa njia ya [[uvamizi]] na [[vita]]. Baadhi ya jamii zilizovamiwa zilijihami na kuwazuia wahamiaji wasiendelee kuteka maeneo mengine. Kufikia mwaka [[1884]], wakati Wajerumani walipoanza harakati za kufanya sehemu hii ya Afrika kuwa [[koloni]] lao, kulikuwa na [[Kabila|makabila]] zaidi ya 120 katika eneo la Tanzania bara. Kuna [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125 hivi]]. Makabila yenye watu zaidi ya [[milioni]] [[moja]] ni [[Wasukuma]], [[Wanyamwezi]], [[Wachaga]], [[Waha]], [[Wagogo]], [[Wahaya]], [[Wajaluo]] na [[Wamakonde]]. Jambo la pekee kuhusu jamii zilizoishi na zinazoendelea kuishi Tanzania ni kwamba wakazi asili wanawakilisha makundi yote makuu manne ya [[lugha]] barani Afrika.<ref>Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. pp. 1967–. ISBN 978-3-11-018418-1.</ref> 1. Idadi kubwa sana ya Watanzania ni wa jamii ya [[Wabantu]] (k.m. Wazaramo, Wapare na Wapogoro). 2. Nje ya hao, kuna [[Waniloti]], kwa mfano [[Wamasai]] na [[Wajaluo]] ambao wengi wao zaidi wanaishi [[Kenya]]. 3. Kundi lingine ni makabila ya [[Wakushi]] wanaoishi kaskazini mwa Tanzania; hao ni makabila ya [[Wairaqw]], [[Wafiome]], [[Wasi]] na [[Waburunge]]. 4. Kuna kundi la [[Wakhoisan]] wanaofanana na makabila ya [[Botswana]] na [[Namibia]]; wanaitwa [[Wasandawe]] . Hatimaye kuna [[Wahadzabe]] wachache ambao [[utafiti]] wa [[DNA]] umeonyesha hivi karibuni wana uhusiano wa asili na [[Watwa]] wa nchi za [[Afrika ya Kati]]. Pia kuna asilimia ndogo ya watu wenye asili ya nje ya bara la [[Afrika]], kwa mfano [[Wahindi]], [[Waarabu]], [[Waindochina]], [[Wafarsi]], [[Wachina]], [[Wagiriki]] na [[Waingereza]]. Hii ilisababishwa na karne za mchanganyiko wa mahitaji ya biashara yaliyofanywa na mabara ya [[Ulaya]] na [[Asia]] hapo [[Afrika]]. {{Makabila ya Tanzania}} === Lugha === {{main|Orodha ya lugha za Tanzania}} Nchini Tanzania kuna [[lugha]] za [[kabila|kikabila]] zaidi ya mia moja na ishirini, kwa kuwa kila kabila lina lugha yake. [[Kiswahili]] ndiyo [[lugha ya taifa]] na inazidi kuwa [[lugha mama]]<ref>Kadiri ya Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. p. 1967. ISBN 978-3-11-018418-1 tayari Kiswahili ni lugha ya kwanza kwa asilimia 10 za wananchi</ref> kwa [[watoto]] wengi, hasa mijini.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier. 2010. pp. 1026–. ISBN 978-0-08-087775-4.</ref> Walau asilimia 90 za wakazi wanakitumia walau kama [[lugha ya pili]]. Kiswahili ni mojawapo kati ya [[lugha za Kibantu]]: hii imesaidia sana kukubaliwa kwa Kiswahili nchini, kwa sababu idadi kubwa ya Watanzania ni wasemaji wa lugha za [[Kibantu]]. Kiswahili kinatumika kama lugha baina ya watu wa makabila mbalimbali na kwa mambo rasmi; kwa hiyo ni lugha rasmi ya [[dhati]]. Baada ya [[uhuru]], [[Kiingereza]] (iliyokuwa lugha ya [[ukoloni|kikoloni]] kabla ya [[uhuru]]) iliendelea kutumika kwa mambo kadhaa rasmi na kwa [[elimu]] kuanzia [[sekondari]] ingawa sera mpya inataka Kiswahili kishike nafasi yake hadi [[chuo kikuu]];<ref>"Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan". AFK Insider. 17 February 2015. Retrieved 23 February 2015.</ref> kwa hiyo ilichukuliwa kama lugha rasmi ya dhati pamoja na Kiswahili. Lakini utumizi rasmi wa Kiingereza umepungua katika milongo iliyopita, na sasa utumizi huu karibu umekwisha. Kwa hiyo siku hizi ni kawaida zaidi kuchukulia Kiswahili kama lugha rasmi ya dhati pekee. [[Sera]] mpya ya elimu inakusudia kufanya Kiswahili kuwa [[lugha ya kufundishia]] katika ngazi zote kufikia mwaka [[2024]]. === Dini === [[File:Cathedral of Arusha.jpg|thumb|left|250px|[[Kanisa kuu]] la Arusha]] {{Main|Dini nchini Tanzania}} Nchi haina [[dini rasmi]] na [[katiba]] ya Tanzania inatangaza [[uhuru wa dini]] kwa wote. Mara nyingi idadi ya wafuasi wa [[dini]] hutajwa kuwa [[theluthi]] moja [[Uislamu|Waislamu]], theluthi moja [[Ukristo|Wakristo]] na theluthi moja wafuasi wa [[dini za jadi]]. Lakini tangu [[uhuru]] swali la dini ya wananchi halijaulizwa tena katika [[sensa]], kwa hiyo kadirio la theluthi-theluthi inawezekana ni zaidi azimio la kisiasa. Kwenye funguvisiwa la [[Zanzibar]] idadi ya Waislamu huaminiwa kuwa takriban 97%. == Usafiri == {{Main|Usafiri wa Tanzania}} [[File:Magufuli Bus Terminus, Mbezi, Ubungo MC.jpg|350px|left|thumbnail| Kituo cha Mabasi cha Magufuli, Mbezi]] Usafiri nchini Tanzania ni hasa kwa njia ya [[barabara]]. Nyingine ni [[reli]] na [[Ndege (uanahewa)|ndege]]. Kwenye [[Maziwa makubwa ya Afrika|maziwa makubwa]] na [[pwani]] ya Bahari Hindi kuna pia usafiri wa [[meli]]. Hadi sasa idadi ya barabara za [[lami]] si kubwa. Kuna hasa njia nzuri kati ya [[Dar es Salaam]], [[Mbeya]] katika kusini-magharibi, Dodoma katika kitovu cha nchi, Arusha / Tanga katika kaskazini-mashariki. Kusini-Mashariki na Magharibi ya nchi kwa jumla haina barabara nzuri na [[mawasiliano]] ni magumu. Mashirika mawili ya reli yanayohudumia Tanzania: ni TRC ([[Shirika ya Reli Tanzania]] - ''Tanzania Railways Corporation'') na [[TAZARA]] (''Tanzania-Zambia Railways Corporation''). TRC imetawala reli ya kati kuanzia Dar es Salaam hadi [[Kigoma]] halafu reli ya Tanga kati ya Tanga na Arusha. Tazara imeunganisha Dar es Salaam na kusini ya nchi hadi Zambia. Zote hazikutunzwa vizuri na usafiri unakumbwa na huduma mbaya pamoja na [[ajali]]. Huduma kwa ndege zinatumia hasa viwanja vya ndege 11 vyenye barabara ya lami kwa ajili ya ndege, hasa [[Uwanja wa ndege wa kimataifa wa Julius Nyerere|Julius Nyerere/Dar es Salaam]], [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro/Arusha-Moshi]] na [[Zanzibar]]-Kisauni. Pia kuna viwanja vingine vya ndege kama vile uwanja wa ndege wa Mwanza, Bukoba na Kigoma. Usafiri wa majini pia unafanyika hasa katika bahari ya Hindi, ingawa hakuna meli ya serikali hapo na mashirika binafsi hutoa huduma. Usafiri wa majini hufanyika pia katika maziwa ya Viktoria, Tanganyika na Nyasa. Miongoni mwa meli ni [[MV Bukoba]] iliyozama tarehe [[21 Mei]] [[1996]] pamoja na abiria karibu 1,000 na [[MV Nyerere]] iliyozama tarehe [[20 Septemba]] [[2018]] pamoja na abiria zaidi ya 200. Katika ziwa Tanganyika ipo meli ya Mv Liemba ambayo ilianza kutumika tangia kipindi cha ukoloni wa Wajerumani: inatoa huduma kati ya miji ya mwambao wa ziwa Tanganyika na nchi jirani. Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya [[geji sanifu]] nchini Tanzania inayolenga kuunganisha [[Dar es Salaam]] na [[Morogoro]].<ref>[http://www.theeastafrican.co.ke/business/Tanzania-railway-construction/2560-3801608-6plii9/index.html Turkish, Portuguese firms win bid to construct Tanzania’s SGR], tovuti ya theeastafrican.co.ke ya 6 Februari 2017, iliangaliwa Mei 2017</ref> Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi [[Mwanza]] na hatimaye hadi [[Burundi]]. == Urithi wa Dunia == [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|left|Mchoro wa mwaka [[1572]] ukionyesha mji wa [[Kilwa]] ulivyokuwa wakati huo.]] Mahali pafuatapo katika Tanzania pamepokewa katika orodha ya [[UNESCO]] ya "[[Urithi wa Dunia]]" (mwaka wa kukubaliwa – jina la mahali) * 1979 – Hifadhi ya Taifa [[Ngorongoro]]. * 1981 – [[Hifadhi ya Serengeti]]. * 1981 – Magofu ya [[Kilwa Kisiwani]] na Songo Mnara. * 1982 – Hifadhi ya Taifa [[Selous]]. * 1987 – Hifadhi ya Taifa [[Hifadhi ya Kilimanjaro|Kilimanjaro]]. * 2000 – [[Mji Mkongwe]] wa [[Jiji la Zanzibar]] / [[Unguja]]. * 2006 – [[Michoro ya Kondoa]]. == Utamaduni na Sanaa == {{Main|Utamaduni wa Kitanzania}} === Muziki === {{Main|Muziki wa Tanzania}} Kuna aina zaidi ya tano za muziki nchini Tanzania, kama zilivyofafanuliwa na [[BASATA]] ni pamoja na [[Ngoma (muziki)|ngoma]] [[Ngoma za asili|(ngoma za asili]]), [[Muziki wa dansi|dansi]], [[kwaya]] (muziki wa injili), [[taarab]], na [[Bongo Flava|bongo flava]] ([[Muziki wa pop|pop]]/[[Hip hop ya Kitanzania|hip hop]]).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C&newbks=0&hl=en|title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania|last=Askew|first=Kelly|last2=Askew|first2=Professor Kelly|date=2002-07-28|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-02981-8|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C|title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam|last=Ivaska|first=Andrew|date=2011-01-25|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4770-5|language=en}}</ref> Ngoma ni muziki wa dansi wa kitamaduni, ngoma hutofautiana kati ya [[kabila]] na kabila.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=The Garland Handbook of African Music|last=Stone|first=Ruth M.|date=2010-04-02|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-90001-4|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC&newbks=0&hl=en|title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage|last=Edmondson|first=Laura|date=2007-07-20|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11705-2|language=en}}</ref> Dansi ni muziki wa bendi unatokana na muziki wa [[soukous]] kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (au "rumba ya Kikongo").<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Taarab ni muziki wa Waafrika wa [[pwani]] uliopokea athira kutoka [[Utamaduni|tamaduni]] nyingi, hasa muziki wa [[Waarabu]] na [[Wahindi]]. Kimsingi ni uimbaji wa [[mashairi]] unaofuata muziki wa bendi.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Kwaya ni muziki ambao asili yake ni [[Kanisa|kanisani]]. Bongo flava ni muziki wa pop wa Tanzania uliozaliwa na [[muziki wa kizazi kipya]], unajumuisha [[reggae]], [[R&B|RnB]], na [[Hip Hop|hip hop]], uliochanganywa na vionjo vya asili (flava) lakini tangu wakati huo umekua na kuwa muziki wa kipekee wa maeneo ya [[Maziwa Makuu ya Afrika|Maziwa Makuu]].<ref>{{Rejea jarida|last=Kerr|first=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=Journal of African Cultural Studies|volume=30|issue=1|pages=65–80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> Asili mbalimbali za ushawishi zimesaidia kufanya bongo flava kuwa muziki maarufu zaidi Afrika Mashariki, na muziki mmojawapo kati ya ile maarufu zaidi katika bara la Afrika.<ref>{{Rejea jarida|last=Suriano|first=M.|date=2011|title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions|url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118|journal=Africa Development|language=en|volume=36|issue=3-4|pages=113–126|doi=10.4314/ad.v36i3-4|issn=0850-3907}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last=Perullo|first=Alex|date=2005|title=Hooligans and Heroes: Youth Identity and Hip-Hop in Dar es Salaam, Tanzania|url=https://www.jstor.org/stable/4187688|journal=Africa Today|volume=51|issue=4|pages=75–101|issn=0001-9887}}</ref> [[Picha:SitiBintiSaad_(cropped).jpg|thumb|left|Mwimbaji wa Tanzania [[Siti Binti Saad]] ]] Tangu kuundwa kwa Tanzania hadi 1993, kurekodi na usambazaji wote wa muziki ulisimamiwa kikamilifu na [[Baraza la Sanaa Tanzania|BASATA]], hasa kupitia [[Radio Tanzania Dar Es Salaam|Redio Tanzania Dar es Salaam]] (RTD).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ|title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis|last=Brennan|first=James|last2=Burton|first2=Yus|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-107-3|language=en}}</ref> Ni aina 4 tu za muziki za Kitanzania zilizoruhusiwa kurekodiwa au kutangazwa, ambazo wakati huo zilikuwa ngoma, taarab, kwaya na dansi. Sheria ya Huduma za Utangazaji ya 1993 iliruhusu mitandao ya kibinafsi ya matangazo na studio za kurekodi.<ref>{{Rejea tovuti|date={{date|1994-06-11|mdy}}|type=Act|title=THE BROADCASTING SERVICES ACT, 1993|language=en|url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|accessdate=2022-06-17|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Haya ni mojawapo ya mabadiliko muhimu zaidi katika tasnia ya muziki ya Tanzania tangu kuanzishwa kwa nchi miaka 30 kabla.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ|title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy|last1=Perullo|first1=Alex|date=2011|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-00150-4|location=[[United States]]: [[Indiana]]|access-date=5 Juni 2022}}</ref> Miaka michache kabla ya Act ya 1993, muziki wa hip hop ulikuwa umeanza kuimarika katika miji ya Dar es Salaam, Mbeya, Arusha na Mwanza. Ilikuwa ikianza mageuzi kutoka kwenye hip hop ya Kiingereza huko Uzunguni, maeneo tajiri kama Oysterbay na Masaki pamoja na shule za kimataifa, hadi kizazi kipya [[Uswahilini]], vitongoji maskini na kutumia Kiswahili.<ref name="Saleh_J">{{cite web|last1=Nne|first1=Juma|title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer|url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/|website=Africanhiphop.com|access-date=5 Juni 2022|language=en|date=2001-10-01}}</ref> Mara tu baada ya kufunguliwa kwa mawimbi ya redio, bongo flava ilizaliwa ikienea kwa haraka kote nchini, na katika Maziwa Makuu.<ref name="Kerr_18">{{cite journal|last1=Kerr|first1=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=[[Journal of African Cultural Studies]]|language=en|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=1|page=65-80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> === Fasihi === {{Main|Fasihi ya Tanzania}} Utamaduni wa kifasihi wa Tanzania kimsingi ni wa simulizi.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|title=Culture and Customs of Tanzania|last=Otiso|first=Kefa M.|date=2013-01-24|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08708-0|language=en}}</ref>{{rp|68}} Tanzu na vipera maaarufu vya [[Fasihi simulizi|fasihi simuliz]]<nowiki/>i ni pamoja na [[Ngano (hadithi)|ngano]], [[Shairi|mashairi]], [[mafumbo]], [[methali]] na [[nyimbo]].<ref name=":0" />{{rp|69}}  Sehemu kubwa zaidi ya fasihi simulizi iliyorekodiwa Tanzania ni ya Kiswahili, ingawa lugha za [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila ya Tanzania]] zina mapokeo yake ya simulizi.  Fasihi simulizi ya nchi imekuwa ikipungua kwa sababu ya mabadiliko ya muundo wa jamii, na kufanya uwasilishaji wa fasihi simulizi kuwa mgumu zaidi, pia teknolojia za kisasa zinachangia kushushwa kwa thamani ya fasihi simulizi.<ref name=":0" />{{rp|68-9}} Utamaduni wa kuandika na kusoma [[vitabu]] umeenea nchini Tanzania. [[Fasihi andishi]] nyingi za Kitanzania ni za [[Kiswahili]] au [[Kiingereza]].<ref name=":0" /> {{rp|75}} Watu mashuhuri katika fasihi andishi ya Tanzania ni pamoja na [[Shaaban Robert]] (anatambulika kama baba wa [[fasihi ya Kiswahili]]), [[Muhammed Saley Farsy]], [[Faraji Katalambulla]], Adam Shafi Adam, [[Muhammed Said Abdulla|Muhammed Said Abdalla]], [[Said Ahmed Mohammed Khamis]], [[Mohamed Suleiman Mohamed]], [[Euphrase Kezilahabi]], [[Gabriel Ruhumbika]], [[Ebrahim Hussein]], [[May Materru Balisidya]], [[Fadhy Mtanga]], [[Abdulrazak Gurnah]], na [[Penina O. Mlama]].<ref name=":0" />{{rp|76-8}} [[Picha:Makonde elephant.jpg|thumb|150px|Bombwe la Kimakonde: Tembo]] [[File:Amani-TT4798.jpg|Mchoro wa [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]]|thumb]] === Uchoraji na Uchongaji === Mitindo miwili ya sanaa ya Tanzania imepata kutambuliwa kimataifa.<ref name="Doling">{{Rejea kitabu|title=Tanzania Arts Directory|last=Doling|first=Tim|date=1999|publisher=Visiting Arts|isbn=9781902349114|pages=17|language=en}}</ref>   [[Uchoraji]] wa [[Tingatinga (uchoraji)|Tingatinga]] umejulikana tangu [[miaka ya 1970]]. Mtindo huo umepewa [[jina]] la [[mwanzilishi]] wake, mchoraji wa Kitanzania [[Edward Tingatinga|Edward Said Tingatinga]]. Kwa ujumla michoro ya Tingatinga inayoonyesha watu, wanyama, au maisha ya kila siku.<ref name=":0" />{{rp|13}}<ref name="Doling" /> Baada ya kifo cha Tingatinga mwaka wa 1972, wasanii wengine walikubali na kuendeleza mtindo wake, na aina hiyo sasa ndiyo mtindo muhimu zaidi unaolenga utalii katika maeneo ya Afrika Mashariki.<ref name=":0" />{{rp|113}}<ref name="Doling" /> [[Uchongaji]] wa [[mabombwe ya Kimakonde]] yamesifiwa tangu mwanzo wa [[karne ya 20]]. [[Wamakonde]] wengi wamehamia [[Dar es Salaam|Dar es salaam]] au [[Arusha]] wanapohudumia soko la [[watalii]] na soko la nje. === Michezo === {{Main|Michezo ya Tanzania}} Mchezo maarufu nchini Tanzania ni [[mpira wa miguu]]. Ingawa mpira wa miguu ([[kandanda]]) unaongoza kwa ufuasi mkubwa miongoni mwa vijana, michezo mingine kama vile [[mpira wa kikapu]], [[mchezo wa ngumi]] na [[riadha]] inazidi kuwa maarufu miongoni mwa watu.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36|title=Tanzania|last=Wairagala|first=Wakabi|date=2004|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-0-8368-3119-1|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|title=Tanzania in Pictures|last=Pritchett|first=Bev|date=2007-12-15|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|language=en}}</ref> Baraza la Michezo la Taifa ndicho chombo kinachosimamia michezo nchini chini ya Wizara ya Habari, Vijana, Michezo na Utamaduni.<ref>{{Rejea tovuti|title=NSC should perfect all sports categories|url=https://www.tanzaniasports.com/nsc-should-perfect-all-sports-categories/|work=Tanzania Sports|date=2011-10-01|accessdate=2022-06-16|language=en-GB}}</ref> [[Faili:Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg|thumb|[[Uwanja wa Taifa (Tanzania)|Uwanja wa Taifa]] jijini [[Dar es Salaam]].]] [[Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania]] ([[TFF]]) ni chombo kinachosimamia mpira wa miguu nchini.<ref>{{Rejea tovuti|title=Member Association - Tanzania - FIFA.com|url=https://www.fifa.com/associations/association/tan/about|work=web.archive.org|date=2020-07-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200823220736/https://www.fifa.com/associations/association/tan/about}}</ref> Vilabu maarufu vya soka la kulipwa jijini Dar es Salaam ni [[Young Africans S.C|Young Africans F.C]]. na [[Simba S.C.|Simba S.C]]. Wachezaji wa kandanda ambao wamechezea klabu kubwa za kigeni ni pamoja na [[Mbwana Samatta]], [[Kelvin John]], na [[Morice Abraham]]. Tanzania iliandaa [[Kombe la Mataifa ya Afrika U-17 2019]].<ref>{{Rejea tovuti|title=U17 AFCON - Asante Sana Tanzania!!!|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/u17-afcon-asante-sana-tanzania|work=CAFOnline.com|accessdate=2022-06-16|language=en|author=CAF-Confedération Africaine du Football}}</ref> Soka la wanawake ni mchezo unaokuwa kwa kasi zaidi Tanzania. Utamaduni wa wanawake kucheza mpira wa miguu umeanza kueleweka kwa wengie. [[Timu ya taifa ya wanawake ya Tanzania]], Taifa Queens ni bingwa wa [[Michuano ya CECAFA kwa Wanawake]] kwa mwaka 2016 na mwaka 2018.<ref>{{Citation|title=Tanzania win Cecafa Women's trophy|url=https://www.bbc.com/sport/football/37409082|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Citation|title=Tanzania retain Cecafa Women's Cup|url=https://www.bbc.com/sport/football/44987890|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref> Michuano hii huandaliwa na [[Shirikisho la Vyama vya Soka Afrika Mashariki na Kati]] (CECAFA). Timu ya taifa ya wanawake chini ya miaka 17 'Serengeti Girls' ilifuzu kucheza [[Michuano ya Kombe la Dunia la Wanawake]] nchini [[India]] mwaka 2022.<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti Girls yatinga Kombe la Dunia|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/serengeti-girls-yatinga-kombe-la-dunia-3839528|work=Mwananchi|accessdate=17 Desemba 2024|date=5 Juni 2022}}</ref> Hasheem Thabeet ni Mtanzania wa kwanza kucheza [[Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani|Ligi ya Mpira wa Kikapu ya Marekani]] ([[NBA]]).<ref>{{Rejea tovuti|title=Hasheem Thabeet Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html|work=Basketball-Reference.com|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2020-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201207100221/https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html}}</ref>[[Mwanariadha]] wa zamani wa Tanzania wa mbio za kati, [[Filbert Bayi|Filbert Bayi Sanka]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Filbert BAYI {{!}} Profile {{!}} World Athletics|url=https://www.worldathletics.org/athletes/tanzania/filbert-bayi-14347725|work=www.worldathletics.org|accessdate=2022-06-16}}</ref> mwaka 1974 aliboresha rekodi ya [[mbio ya mita 1500]], na mwaka wa [[1975]] aliboresha rekodi ya [[mbio ya maili moja]].<ref>{{Citation|title=1975 Miracle Mile: Filbert Bayi runs 3:51.0|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK3d7Ckh2o|language=sw-TZ|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Bayi's record may be gone but it should never be forgotten|url=https://www.heraldscotland.com/sport/13143168.bayis-record-may-gone-never-forgotten/|work=HeraldScotland|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Bado anashikilia rekodi ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya mita 1500. === Filamu === Tanzania ina tasnia maarufu ya [[filamu]] inayojulikana kwa jina la "[[Bongo Movie]]".<ref name="mfd">{{cite web|url=http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/|title=Swahiliwood: Researching Tanzania's Film Industry - Media for Development International|website=mfditanzania.com|accessdate=2022-06-17|archivedate=2020-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206210925/http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/}}</ref> Studio nyingi za utayarishaji filamu za Kitanzania ziko Dar es Salaam. Kabla ya uhuru wa Tanzania mwaka 1961, baadhi ya sinema za kigeni zilirekodiwa [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. [[Tamasha la Kimataifa la Filamu la Zanzibar]] huandaa maonyesho ya filamu, warsha, muziki pamoja na sanaa zingine za maigizo. == Tazama pia == * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Zanzibar]] * [[Orodha ya Magavana Wakuu wa Tanganyika]] * [[Orodha ya Masultan wa Zanzibar]] * [[Orodha ya watu maarufu wa Tanzania]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania kwa eneo]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Pato la Taifa]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Maendeleo]] * [[Utawala wa Kijiji - Tanzania]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] * [[Uchumi wa Tanzania]] ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Tanzania}} {{Commons}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{dmoz|Regional/Africa/Tanzania}} * [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx Tanzania Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx |date=20160812033656 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Ani-Corruption Portal]] {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Mikoa ya Tanzania}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Tanzania|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] ke9zplgsnz19mozdrrfgwsw6p74esbe 1559209 1559208 2026-05-31T08:07:05Z Gayle157 73366 /* */ 1559209 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | lugha_rasmi = {{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} | kaulimbiu = "Uhuru na Umoja" | wimbo = "[[Mungu ibariki Afrika]]"<br>[[File:Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] | mji_mkubwa = [[Dar es Salaam]] | mji_mkuu = [[Dodoma]] | latd = 6 | latm = 11 | latNS = S | longd = 35 | longm = 44 | longEW = E | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = | muundo_uhuru = '''Uhuru''' kutoka [[Ufalme wa Muungano]] | eneo_jumla = 947 303<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=30 Machi 2024|year=2023}}</ref> | maji = 6.4<ref name="worldfactbook"/> | watu_kadirio = 65 642 682<ref name="worldfactbook"/> | sensa = 2022 | watu_sensa = 61 741 120<ref name="sensa22"/> | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 85.98<ref name="IMFWEO.TZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/TZA|title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Tanzania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 Aprili 2025 |access-date=22 Aprili 2025}}</ref> | mwaka_pato = 2025 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 1,280<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 293.59<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,370<ref name="IMFWEO.TZ" /> | mwaka_maendeleo = 2022 | maendeleo = {{ongezeko}} 0.555<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/TZA|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 Machi 2024|access-date=22 Machi 2023|archive-date=22 Machi 2025}}</ref> (ya 165)</br> {{kati}} | fedha = [[Shilingi ya Tanzania]] | majira_saa = +3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) | utaifa = Mtanzania | udereva = Kushoto | iso3166 = [[ISO 3166-2:TZ|TZ]] | tld = [[.tz]] | tukio1 = [[Tanganyika]] | tukio2 = [[Zanzibar]] | tukio3 = Muungano | tukio4 = Katiba ya sasa | tukio1_tarehe = 9 Desemba 1961 | tukio2_tarehe = 10 Desemba 1963 | tukio3_tarehe = 26 Aprili 1964 | tukio4_tarehe = 25 Aprili 1977 | jina_kawaida = Tanzania | matini_nembo = Nembo ya Tanzania | matini_bendera = Bendera ya Tanzania | dini = 63.1% [[Wakristo]]<br>34.1% [[Waislamu]]<br>1.5% [[Wasio na dini]]<br>1.2% [[Dini asilia za Kiafrika|dini asilia]]<br>0.1% wengine | msimbo_simu = [[Namba za simu Tanzania|255]] | maelezo_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | maelezo_ramani2 = Ramani ya Tanzania | matini_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | matini_ramani2 = Ramani ya Tanzania | jina_asili = | bendera =Flag of Tanzania.svg | nembo = Coat of arms of Tanzania.svg | ramani = File:Tanzania_(orthographic_projection).svg | ramani2 = File:Tanzania map-sw.svg | muundo_tarehe = siku/mwezi/mwaka | idadi_makabila = Kupita [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125]] | ukubwa_ramani2 = 250 | latd2 = 6 | latm2 = 48 | latNS2 = S | longd2 = 39 | longm2 = 17 | longEW2 = E | lugha_taifa = [[Kiswahili]] | mwaka_kadirio = 2023 | cheo_watu = 23 | cheo_kiongozi1 = [[Orodha ya Marais wa Tanzania|Rais]] | cheo_kiongozi2 = [[Orodha ya Makamu wa Rais Tanzania|Makamu wa Rais]] | cheo_kiongozi3 = [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania|Waziri Mkuu]] | cheo_kiongozi4 = [[Orodha ya Maspika wa Bunge la Tanzania|Spika]] | cheo_kiongozi5 = Jaji Mkuu | kiongozi1 = [[Samia Suluhu Hassan]] | kiongozi2 = [[Philip Isdor Mpango]] | kiongozi3 = [[Kassim Majaliwa]] | kiongozi4 = [[Tulia Ackson]] | kiongozi5 = [[George Mcheche Masaju]] }} '''Tanzania''', rasmi '''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''', ni nchi iliyoko [[Afrika Mashariki]] ndani ya [[Nchi za Maziwa Makuu|eneo la Maziwa Makuu ya Afrika]] na kando ya pwani ya [[Bahari ya Hindi]]. <ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Gary P. Gillum |title=Tanzania |website=Britannica |date=Machi 11, 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Inapakana na [[Kenya]] na [[Uganda]] kaskazini, [[Rwanda]], [[Burundi]], na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] magharibi, na [[Zambia]], [[Malawi]], na [[Msumbiji]] kusini. <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Kufikia mwaka 2024, inakadiriwa kuwa na idadi ya watu takriban milioni 67 <ref name="sensa22">{{Cite report|title=Sensa ya Watu na Makazi ya Mwaka 2022: Matokeo ya Mwanzo|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|date=Oktoba 2022|url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705484563-matokeomwanzooktoba2022.pdf}}</ref>. , ikiwa [[Orodha ya nchi kulingana na idadi ya watu|nchi ya 20 duniani]] na ya 5 [[Afrika]] kwa idadi ya watu. [[Mji mkuu]] ni Dodoma, huku [[Dar es Salaam]] ikiwa mji wake mkubwa na kituo kikuu cha kiuchumi. <ref name="WFB_Tanzania"/> Nchi hii imegawanywa katika mikoa 31 ya kiutawala, na lugha rasmi ni Kiswahili na Kiingereza. <ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Dar es Salaam]] ndilo [[jiji]] kubwa zaidi, lenye watu 5,383,728, na linaendelea kuwa makao ya [[ofisi]] nyingi za [[serikali]], [[bandari]] kuu, na [[kitovu]] cha [[biashara]]. [[Mji|Miji]] mingine ni kama vile [[Mwanza (mji)|Mwanza]] (1,004,521), [[Arusha (mji)|Arusha]] (616,631), [[Mbeya (mji)|Mbeya]] (541,603), [[Morogoro (mji)|Morogoro]] (471,409), [[Kahama (mji)|Kahama]] (453,654), [[Tanga (mji)|Tanga]] (393,429), [[Geita (mji)|Geita]] (361,671), [[Tabora (mji)|Tabora]] (308,741) na [[Sumbawanga (mji)|Sumbawanga]] (303,986).<ref>{{Cite report|title=Administrative Units Population Distribution Report|date=Desemba 2022|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|language=en|url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf}}</ref> Mabaki mengi muhimu ya [[zamadamu]] yaligunduliwa nchini Tanzania.<ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Idrian N. Resnick |title=Tanzania: History, Geography, and Culture |website=Britannica |date=Mei 14, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[zama za Mawe]] na [[Zama za Shaba|Shaba]], kulikuwa na [[Uhamiaji wa binadamu|uhamaji]] wa kihistoria kutoka kaskazini kuingia Tanzania wa wazungumzaji wa [[Kikushi|Kikushi cha Kusini]] waliokuwa na sifa kama za [[Wairaqw]] wa leo, waliotoka [[Ethiopia]] ya leo; pia kulikuwepo na watu wa Kikushi cha Mashariki waliotoka kaskazini mwa [[Ziwa Turkana]] kati ya miaka 2,000 hadi 4,000 iliyopita; pamoja na [[Waniloti]] wa Kusini kama [[Wadatooga]], waliotokea katika mpaka wa [[Sudan Kusini]] na Ethiopia takribani miaka 2,900 hadi 2,400 iliyopita. Uhamiaji huo ulifanana kwa wakati na ujio wa [[Wabantu]] wa Mashariki kutoka [[Afrika Magharibi]] waliotua katika maeneo ya [[Ziwa Viktoria]] na [[Ziwa Tanganyika]].<ref name="Tanzania_Antiquities">{{cite web |url=http://www.mnrt.go.tz/ |title=Antiquities and Human Origins in Tanzania |website=mnrt.go.tz |publisher=Wizara ya Maliasili na Utalii |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 19]], Tanzania bara ilikuwa chini ya [[utawala]] wa [[Ujerumani|Wajerumani]] kama sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]], na baada ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]], [[Waingereza]] walichukua [[mamlaka]] kwa jina la [[Tanganyika]], huku [[Visiwa vya Zanzibar]] vikisalia katika usimamizi tofauti wa kikoloni.<ref name="BBC_Tanzania_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile |website=BBC News |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kupata [[uhuru]] mwaka [[1961]] (Tanganyika) na [[1963]] (Zanzibar), nchi hizo mbili ziliungana mwaka [[1964]] na kuunda [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]]. Tanganyika iliingia katika [[Jumuiya ya Madola]] na Tanzania kwa sasa ni mwanachama wa jumuiya hiyo kama [[taifa]] moja.<ref name="Commonwealth_Tanzania">{{cite web |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/tanzania |title=Tanzania - Member State Profile |website=thecommonwealth.org |publisher=The Commonwealth |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Leo, [[katiba|kikatiba]] Tanzania ni [[jamhuri]] ya [[Rais|urais]] inayofuata [[mfumo wa vyama vingi]] lakini imekuwa chini ya [[Mfumo wa chama kimoja|chama kimoja]] kikuu ambacho kimeshikilia [[madaraka]] moja kwa moja tangu uhuru ingawa jina lake lilibadilika kutoka [[Tanganyika African National Union]] hadi [[Chama cha Mapinduzi]] mwaka [[1977]].<ref name="WFB_Tanzania_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government and Politics |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania haijawahi kupitia machafuko makubwa ya ndani tangu uhuru, na inahesabiwa kuwa miongoni mwa nchi salama na tulivu zaidi kisiasa barani [[Afrika]].<ref name="BBC_Tanzania_Profile"/> Idadi ya watu wa Tanzania inajumuisha [[makabila]], [[lugha]], na [[dini]] zaidi ya 120. [[Ukristo]] ndio [[dini]] yenye wafuasi wengi, ikifuatwa na [[Uislamu]] na [[dini za jadi]].<ref name="WFB_Tanzania_People">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#people-and-society |title=Tanzania - World Factbook: People and Society |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania ndiyo nchi yenye tofauti kubwa zaidi za lugha Afrika ya Mashariki. Ingawa hakuna [[lugha rasmi]] kisheria, [[Kiswahili]] hutumika kama [[lugha ya taifa]], na [[Kiingereza]] hutumika katika biashara za kimataifa, [[diplomasia]], [[mahakama]] za juu, na [[elimu]] ya [[Elimu ya sekondari|sekondari]] na [[elimu ya juu|ya juu]]. [[Kiarabu]] huzungumzwa pia visiwani Zanzibar.<ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Jiografia|Kijiografia]], Tanzania ina [[milima]] na [[misitu]] mingi kaskazini-mashariki, ikiwemo [[Mlima Kilimanjaro]], mlima mrefu zaidi Afrika na mlima pekee wa kujitegemea kwa [[kimo]] [[Dunia|duniani]].<ref name="UNESCO_Kilimanjaro">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/403 |title=Kilimanjaro National Park |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> [[Maziwa Makuu ya Afrika]] yote matatu yanapatikana kwa sehemu ndani ya Tanzania: [[Ziwa Viktoria]] ([[ziwa]] kubwa zaidi Afrika), [[Ziwa Tanganyika]] (ziwa lenye [[kina]] kirefu zaidi na [[samaki]] wa pekee), na [[Ziwa Nyasa]] upande wa kusini. Ukanda wa pwani una joto na unyevunyevu, na Visiwa vya Zanzibar vipo karibu na mwambao. [[Eneo la Hifadhi ya Menai Bay]] ni eneo kubwa zaidi la hifadhi ya baharini Zanzibar. [[Maporomoko ya Kalambo]] yaliyoko mpakani na Zambia ndiyo maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika. Tanzania ni moja ya nchi maarufu duniani kwa [[safari]] za [[utalii]].<ref name="WFB_Tanzania_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> ==Jina== [[Jina]] "Tanzania" liliundwa kama mkusanyiko wa majina ya maeneo mawili yaliyoungana kuunda nchi: [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]].<ref>{{Rejea tovuti|title=tanzania {{!}} Etymology, origin and meaning of the name tanzania by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/tanzania|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Jina lilipatikana kwa mashindano yaliyotangazwa mwaka 1964 na serikali kutafuta jina fupi zaidi kuliko "Jamhuri ya Tanganyika na Zanzibar". Mshindi alikuwa mwenyeji wa Dar es Salaam aliyeitwa [[Mohamed Iqbal Dar]] ([[1944]] - [[2025]]) <ref>https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/kitaifa/aliyebuni-jina-tanzania-afariki-dunia-4950694</ref>. Alipendekeza kuunganisha [[herufi]] tatu za kwanza za [[Tanganyika|TANganyika]] na [[Zanzibar|ZANzibar]] akafikia "Tanzan". Hakuridhika bado, akaona nchi nyingi za Afrika zina majina yanayoishia na "ia" akaongeza herufi hizi. Mwenyewe alieleza baadaye chaguo lake kwamba aliamua kutumia "I" ya jina lake Iqbal na "A" ya jina la madhehebu yake aliyoyafuata katika Uislamu ya [[Ahmadiyya]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://globalpublishers.co.tz/mohammed-iqbal-dar-mbunifu-wa-jina-la-tanzania/|title=Mohammed Iqbal Dar: Mbunifu wa jina la Tanzania|date=2016-03-07|work=Global Publishers|accessdate=2019-04-28}}</ref> Jina "Tanganyika" linatokana na maneno ya [[Kiswahili]] "tanga" na "nyika", yakiunda msemo "tanga nyikani". Wakati fulani inaelezwa kama marejeleo ya Ziwa Tanganyika. <ref>{{Rejea tovuti|title=Loading...|url=http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html|work=home.frognet.net|accessdate=2022-06-16}}</ref> Jina la Zanzibar linatokana na "[[zenji]]", jina la watu wa eneo hilo (inadaiwa lina maana ya "nyeusi"), na neno la Kiarabu "barr", ambalo linamaanisha pwani au ufukwe.<ref>{{Rejea tovuti|title=zanzibar {{!}} Etymology, origin and meaning of the name zanzibar by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/zanzibar|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> == Historia == {{main|Historia ya Tanzania|Historia ya Zanzibar}} {{Kwa|historia ya maeneo ya Tanzania kabla ya 1964|Tanganyika (nchi)|Zanzibar|Afrika ya Mashariki ya Kijerumani}} [[File:The National Archives UK - CO 1069-166-21.jpg|thumb|Julius Nyerere akidai Uhuru Kamili kutoka kwa Uingereza.]] [[Historia ya Tanzania]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ikijumuisha Tanganyika Bara na [[visiwa vya Zanzibar]]. Ugunduzi wa [[akiolojia]] katika [[Bonde la Oltupai]] na maeneo mengine unaonyesha kuwa eneo hili limekuwa na makazi ya binadamu tangu nyakati za kale sana na lina baadhi ya ushahidi muhimu zaidi kuhusu mageuzi ya awali ya binadamu. <ref name="Olduvai">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Olduvai-Gorge |title=Olduvai Gorge: Archaeological Site, Tanzania |website=Britannica |date=April 24, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kwa karne nyingi, eneo hili lilikaliwa na jamii mbalimbali, zikiwemo jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]], huku maeneo ya pwani yakijumuishwa katika mitandao ya biashara ya [[Bahari ya Hindi]] iliyounganisha [[Afrika Mashariki]] na [[Uarabuni]], [[Uajemi]], [[Uhindi]], na baadaye [[China]]. <ref name="Swahili_Coast">{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/swahili-coast/ |title=The Swahili Coast |website=nationalgeographic.org |publisher=National Geographic Society |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kuanzia kipindi cha kati cha historia, [[Miji-dola ya Waswahili|miji kadhaa ya Waswahili]] ilistawi kando ya pwani, ikiwemo [[Kilwa]], ambayo ilikuja kuwa kitovu muhimu cha biashara na utamaduni. <ref name="Kilwa">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/144 |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Ushawishi wa [[Wareno]] ulijitokeza katika sehemu za pwani katika [[karne ya 16]], lakini baadaye ukachukuliwa na [[Waarabu]] wa [[Omani]], hasa [[Zanzibar]]. Katika [[karne ya 19]], Zanzibar iliibuka kama kituo muhimu cha biashara, huku upanuzi wa ukoloni wa [[Ulaya]] ukiongezeka katika maeneo ya bara. Kufikia mwishoni mwa [[karne ya 19]], sehemu kubwa ya Tanzania Bara ilikuwa imekuwa sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]]. <ref name="German_East_Africa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa |title=German East Africa: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baada ya [[Ujerumani]] kushindwa katika [[Vita vya Kwanza vya Dunia]], [[Tanganyika]] iliwekwa chini ya utawala wa [[Uingereza]] kama eneo la mamlaka ya Ligi ya Mataifa na baadaye eneo la udhamini la [[Umoja wa Mataifa]]. Harakati za uzalendo ziliongezeka baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikiongozwa hasa na [[Julius Nyerere]] na Chama cha [[Tanganyika African National Union]] (TANU). <ref name="TANU">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tanganyika-African-National-Union |title=Tanganyika African National Union |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tanganyika ilipata uhuru kutoka kwa [[Uingereza]] tarehe 9 Desemba 1961 na kuwa jamhuri mwaka 1962, huku Nyerere akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="Tanganyika_Independence">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile - Timeline |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> [[Zanzibar]], mapinduzi yaliyotokea Januari 1964 yaliuangusha utawala wa Kisultani uliotawaliwa na [[Waarabu]] na kusababisha kuundwa kwa serikali mpya. <ref name="Zanzibar_Revolution">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zanzibar/History |title=Zanzibar: History of the Archipelago |website=Britannica |date=April 15, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baadaye mwaka huo, Tanganyika na Zanzibar ziliungana na kuunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania tarehe 26 Aprili 1964. Chini ya uongozi wa Nyerere, Tanzania ilifuata sera za [[ujamaa]] wa Kiafrika zilizojulikana kama Ujamaa, kabla ya mageuzi ya kiuchumi na kufunguliwa kwa mfumo wa kisiasa kuanzishwa mwishoni mwa [[karne ya 20]]. <ref name="Ujamaa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere |author=Donald Innis Ray |title=Julius Nyerere: President of Tanzania |website=Britannica |date=October 10, 2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Tanzania imeendelea kuwa jamhuri huru na mwanachama muhimu wa mashirika ya kikanda kama [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC) na [[Umoja wa Afrika]] (AU). <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> ==Jiografia== {{main|Jiografia ya Tanzania|Maziwa ya Tanzania|Mito ya Tanzania|Orodha ya milima ya Tanzania|Funguvisiwa la Zanzibar}} Ikiwa na eneo la kilomita za mraba 947,303 (365,756 sq mi), Tanzania ni nchi ya 13 kwa ukubwa barani Afrika na ya 31 kwa ukubwa duniani.<ref>{{Rejea tovuti|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|work=web.archive.org|date=2014-02-09|accessdate=2022-06-15|archivedate=2014-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html}}</ref> Inapakana na Kenya na Uganda upande wa kaskazini; Rwanda, Burundi, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa magharibi; na Zambia, Malawi, na Msumbiji upande wa kusini. [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|Zana ya kukatia mawe yenye umri wa miaka milioni 1.8 iligunduliwa huko [[Olduvai Gorge]] na kuonyeshwa kwenye [[British Museum]].]] Tanzania iko kwenye pwani ya mashariki ya Afrika na ina ufuo wa [[Bahari ya Hindi]] takriban kilomita 424 (885 mi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean.|url=https://www.fao.org/3/a0477e/a0477e13.htm|work=www.fao.org|accessdate=2022-06-15}}</ref> Pia inajumuisha visiwa kadhaa vya pwani, vikiwemo [[Unguja]] (Zanzibar), [[Pemba (kisiwa)|Pemba]], na [[Kisiwa cha Mafia|Mafia]]. Tanzania ni nchi yenye sehemu za juu na za chini kabisa barani Afrika: [[Mlima Kilimanjaro]], wenye urefu wa mita 5,895 (futi 19,341) juu ya usawa wa bahari, na kina cha [[Ziwa Tanganyika]], katika mita 1,471 (futi 4,826) chini ya usawa wa bahari kwa mtiririko huo. [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|Uhamaji wa Nyumbu [[Serengeti]]]] Tanzania ina milima na misitu minene kaskazini-mashariki, ambako kuna Mlima Kilimanjaro. Nchi iko katika eneo la [[Maziwa makubwa ya Afrika]], hivyo [[Ziwa|maziwa]] yanafunika km² 61,500, yaani 6% za eneo lote la nchi. Upande wa kaskazini na magharibi kuna [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ziwa kubwa zaidi barani Afrika, na [[Ziwa Tanganyika]], ziwa lenye kina kirefu zaidi barani humo, linalojulikana kwa aina yake ya kipekee ya samaki. Upande wa kusini magharibi kuna [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Nyasa]]. Eneo la katikati mwa Tanzania ni uwanda mkubwa, wenye tambarare na ardhi ya kilimo. Ukanda wa mashariki una joto na unyevunyevu, huku Visiwa vya Zanzibar vikiwa karibu. Maporomoko ya maji ya [[Mto Kalambo|Kalambo]] katika mkoa wa kusini-magharibi mwa [[Rukwa]] ni maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika, na yanapatikana karibu na ufuo wa kusini-mashariki wa Ziwa Tanganyika kwenye mpaka na Zambia. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kalambo Falls {{!}} waterfall, East Africa {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kalambo-Falls|work=www.britannica.com|accessdate=2022-06-15|language=en}}</ref> Eneo la [[Hifadhi ya Menai Bay]] visiwani Zanzibar ndilo eneo kubwa zaidi la bahari lililohifadhiwa. ===Hali ya hewa=== {{Main|Tabia ya nchi Tanzania}} [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|Ramani ya Tanzania ya uainishaji wa hali ya hewa Köppen]] Hali ya hewa inatofautiana sana ndani ya Tanzania. Katika nyanda za juu, halijoto huanzia 10 hadi 20 °C (50 na 68 °F) wakati wa msimu wa baridi na joto kwa mtiririko huo. {{multiple image |align = right |direction = horizontal |image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg |caption1 = Tembo akipita karibu na [[Mlima Kilimanjaro]] |width1 = 180 |image2 = Ngorongoro Crater.jpg |caption2 = [[Hifadhi ya Ngorongoro]] |width2 = 160 |header_align = centre }} Tanzania hupata [[majira ya joto]] katika [[Mwezi (wakati)|miezi]] ya [[Desemba]], [[Januari]] na [[Februari]] (25–31 °C au 77.0–87.8 °F) huku kipindi cha baridi zaidi kikitokea kati ya [[Mei]] na [[Agosti]] (15–20 °C au 59–68 °F). Halijoto ya kila mwaka ni 20 °C (68.0 °F). Hali ya hewa ni baridi katika maeneo ya milima mirefu. Tanzania ina vipindi viwili vikuu vya mvua: mvua za [[vuli]] hunyesha katika miezi ya [[Oktoba]], [[Novemba]] na [[Desemba]] na mvua za [[masika]] hunyesha katika miezi ya [[Machi]], [[Aprili]] na [[Mei]] ingawa zipo tofauti ndogo kati ya sehemu mbalimbali.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://worldcat.org/oclc/1075513535|title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March-May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing.|last=Zorita|first=Eduardo|last2=Tilya|first2=Faustine|date=2002|oclc=1075513535}}</ref> Kiasi cha mvua na halijoto husababisha tofauti za aina ya [[uoto wa asili]], [[udongo]] na aina ya [[mazao]] yanayolimwa. Mabadiliko ya hali ya hewa nchini Tanzania yanasababisha kuongezeka kwa joto na uwezekano mkubwa wa matukio ya mvua kubwa (kusababisha mafuriko) na vipindi vya ukame.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|work=www.climatelinks.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa|accessdate=2022-06-16|archive-date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209143534/https://www.futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|url-status=dead}}</ref> Mabadiliko ya hali ya hewa tayari yanaathiri sekta za kilimo, rasilimali za maji, afya na nishati nchini Tanzania. Kupanda kwa kina cha bahari na mabadiliko ya ubora wa maji kunatarajiwa kuathiri uvuvi na ufugaji wa samaki.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|work=www.adaptation-undp.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2022-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416075500/https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania}}</ref>[[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|Twiga Masai ni mnyama wa taifa la Tanzania]] Tanzania ilitoa [[Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi]] (NAPAs) mwaka 2007 kama ilivyoagizwa na [[Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Mabadiliko ya Tabianchi]]. Mwaka 2012, Tanzania ilitoa Mkakati wa Kitaifa wa Mabadiliko ya Tabianchi ili kukabiliana na wasiwasi unaoongezeka wa athari mbaya za mabadiliko ya tabianchi katika mazingira ya kijamii na kiuchumi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|work=web.archive.org|date=2021-04-17|accessdate=2022-06-16|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0}}</ref> ===Wanyamapori na Hifadhi=== {{Main|Wanyamapori nchini Tanzania}} {{See also|Mbuga za Taifa la Tanzania}}Tanzania ina takriban 20% ya [[spishi]] za wanyama wengi wa [[Afrika]] wenye [[damu moto]], wanapatikana kwenye mbuga zake za Taifa, hifadhi na [[bahari]]. Hifadhi za Taifa na mbuga za wanyama zimeenea katika eneo la zaidi ya kilomita za mraba 42,000 (sq. mi 16,000) na kuunda karibu 38% ya eneo la nchi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania travel guide {{!}} Tanzania {{!}} Zepisa African safaris|url=https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/|work=web.archive.org|date=2020-12-01|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201202741/https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57|title=Indigenous People in Africa: Contestations, Empowerment and Group Rights|last=Ridwan|first=Laher|last2=Korir|first2=SingíOei|date=2014-05-05|publisher=Africa Institute of South Africa|isbn=978-0-7983-0464-1|language=en}}</ref> Tanzania ina mbuga 21 za taifa, pamoja na hifadhi mbalimbali za wanyamapori na misitu, ikijumuisha [[Hifadhi ya Ngorongoro]]. Magharibi mwa Tanzania, [[Hifadhi ya Taifa ya Gombe]] ni kitovu ya uchunguzi unaoendelea wa [[Jane Goodall]] wa tabia ya [[Sokwe (Hominidae)|sokwe]], ambao ulianza mwaka wa 1960.<ref>{{Rejea tovuti|title=The official site of the Tanzania National Parks - Gombe Stream National Park|url=http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html|work=web.archive.org|date=2014-10-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC|title=Nature's strongholds : the world's greatest wildlife reserves|last=Riley|first=Laura|date=2005|publisher=Princeton, N.J. : Princeton University Press|others=unknown library|isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> Tanzania ina [[bioanuwai]] nyingi na ina aina mbalimbali za makazi ya wanyama.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua|title=Biodiversity in sub-Saharan Africa and its islands : conservation, management, and sustainable use|last=Stuart|first=S. N.|date=1990|publisher=Gland, Switzerland : IUCN|others=Internet Archive|isbn=978-2-8317-0021-2}}</ref> Katika uwanda wa [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] nchini Tanzania, [[nyumbu]] (''Connochaetes taurinus mearnsi''), "[[Bovids|''bovids'']]" wengine na [[Punda milia|pundamilia]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti wildebeest migration explained with moving map|url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration|work=www.expertafrica.com|accessdate=2022-06-16}}</ref> hushiriki katika uhamaji mkubwa wa kila mwaka. Tanzania ni nyumbani kwa takriban spishi 130 za [[amfibia]] na zaidi ya spishi 275 za wanyama watambaao, wengi wao wanapatikana Tanzania tu na wamejumuishwa katika orodha ya [[International Union for Conservation of Nature]].<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020 }}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> Tanzania ina idadi kubwa ya simba duniani.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 Agosti 2019|website=allAfrica.com|language=en}}</ref> Tanzania ilikuwa na alama 7.13/10 kwenye [[Forest Landscape Integrity Index]] mwaka 2019, ilishika nafasi ya 54 duniani kati ya nchi 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}</ref> ==Serikali na Utawala== {{main|Mikoa ya Tanzania|Wilaya za Tanzania}} [[Muundo]] wa [[uongozi]] na [[utawala]] katika kipindi cha [[ukoloni]] ulizingatia mgawanyo wa [[madaraka]] baina ya mihimili mitatu ya [[dola]] yaani [[serikali]], [[bunge]] na [[mahakama]]. Tangu [[uhuru]], mgawanyo wa madaraka na uhusiano miongoni mwa mihimili hiyo uliimarishwa kwa kuzingatia wakati, mahitaji ya [[demokrasia]] na misingi ya [[utawala bora]] na umeainishwa pia katika [[katiba]] ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Ibara ya 4 (1). Kuwepo kwa [[mfumo wa vyama vingi]] pia kulikuwa hatua ya kuendelea kuimarisha utawala wa ushiriki wa wananchi kadiri mahitaji ya upanuzi wa maono na [[falsafa]] [[duniani]]. [[Ugatuzi]], yaani mgawanyo wa kiutawala, unafuata Katiba ya nchi I 2.2. Tanzania imegawiwa kwa [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] 31. Kila [[mkoa]] huwa na [[wilaya]] ndani yake. Jumla ya wilaya ni 169, ambazo kati yake 34 ni miji. Ndani ya wilaya kuna ngazi za [[tarafa]] na [[kata]]. Chini ya kata kuna [[vijiji]] na wakati mwingine ngazi ya chini tena ambayo ni vitongoji. {| class="wikitable" !Mkoa !Makao Makuu !Mkoa !Makao Makuu !Ramani ya mikoa |- |[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |[[Arusha]] |[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |[[Mwanza]] | rowspan="15" |{{Tanzania_Regions_Labelled_Map|width=450}} |- |[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |[[Dar es Salaam]] |[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |[[Njombe]] |- |[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |[[Dodoma]] |[[Mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] |[[Wete]] |- |[[Mkoa wa Geita|Geita]] |[[Geita]] |[[Mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] |[[Chake Chake]] |- |[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |[[Iringa]] |[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |[[Kibaha]] |- |[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |[[Bukoba]] |[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |[[Sumbawanga]] |- |[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |[[Mpanda]] |[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |[[Songea]] |- |[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |[[Kigoma]] |[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |[[Shinyanga]] |- |[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |[[Moshi]] |[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |[[Bariadi]] |- |[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |[[Lindi]] |[[Mkoa wa Singida|Singida]] |[[Singida]] |- |[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |[[Babati]] |[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |[[Tabora]] |- |[[Mkoa wa Mara|Mara]] |[[Musoma]] |[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |[[Tanga]] |- |[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |[[Mbeya]] |[[Mkoa wa Unguja Kusini|Zanzibar Kati/Kusini]] |[[Koani]] |- |[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |[[Morogoro]] |[[Mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] |[[Mkokotoni]] |- |[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |[[Mtwara]] |[[Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Magharibi]] |[[Zanzibar]] |} === Miundo ya muungano === Tangu muungano wa Tanganyika na Zanzibar kufanyika mwaka 1964 Tanzania imekuwa na miundo ifuatayo: * Nchi inatawaliwa na [[serikali ya muungano]] ikitekeleza [[sheria]] zinazotolewa na [[bunge la Tanzania]]. * [[Tanganyika]] au Tanzania bara haina [[serikali]] wala [[bunge]] la pekee. * [[Zanzibar]] (visiwa vya [[Unguja]] na [[Kisiwa cha Pemba|Pemba]]) ina serikali na bunge lake vinavyoratibu mambo yasiyo ya muungano. Mambo yafuatayo yamekubalika kuwa shughuli za muungano: * Mambo ya nje * Jeshi * Polisi * Mamlaka ya dharura * Uraia * Uhamiaji * Biashara ya nje * Utumishi wa umma * Kodi ya mapato, forodha * Bandari, Usafiri wa anga, Posta na Simu == Demografia == {{Main|Demografia ya Tanzania}} [[File:Human_population_density_Tanzania.png|thumb|Msongamano wa watu nchini mwaka 2022.|300x300px]] Watu wa Tanzania hawaenei sawasawa. Katika maeneo makavu sana, kwa wastani kuna mtu mmoja tu kwa kilomita ya mraba (1/km²), lakini sehemu zenye [[rutuba]] za [[bara]], kuna watu 51 kwa kila kilomita ya mraba. Hatimaye huku [[Unguja]] kuna watu 134 kwa kilomita ya mraba na katika [[Mkoa wa Dar es Salaam]] ni 3,133 kwa kilomita ya mraba. Asilimia 70 hivi huishi [[kijiji|vijijini]], ingawa uhamiaji mijini unakwenda kasi.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) "Report reveals rapid rural -urban migration". thecitizen.co.tz.</ref> ===Makabila=== Jamii nyingi za watu zimeishi na kushirikiana katika eneo la Tanzania bara kwa [[milenia]] nyingi. [[Picha:Sukump1.jpg|thumb|300px|Wasukuma ndio kabila kubwa zaidi nchini.]] Kati ya jamii hizo, nyingi zilikuja kutoka maeneo mengine ya Afrika. Nyingi katika jamii zilizohamia sehemu hii ziliingia katika makundi madogomadogo kwa [[amani]], ingawa ziko zilizoingia kwa njia ya [[uvamizi]] na [[vita]]. Baadhi ya jamii zilizovamiwa zilijihami na kuwazuia wahamiaji wasiendelee kuteka maeneo mengine. Kufikia mwaka [[1884]], wakati Wajerumani walipoanza harakati za kufanya sehemu hii ya Afrika kuwa [[koloni]] lao, kulikuwa na [[Kabila|makabila]] zaidi ya 120 katika eneo la Tanzania bara. Kuna [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125 hivi]]. Makabila yenye watu zaidi ya [[milioni]] [[moja]] ni [[Wasukuma]], [[Wanyamwezi]], [[Wachaga]], [[Waha]], [[Wagogo]], [[Wahaya]], [[Wajaluo]] na [[Wamakonde]]. Jambo la pekee kuhusu jamii zilizoishi na zinazoendelea kuishi Tanzania ni kwamba wakazi asili wanawakilisha makundi yote makuu manne ya [[lugha]] barani Afrika.<ref>Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. pp. 1967–. ISBN 978-3-11-018418-1.</ref> 1. Idadi kubwa sana ya Watanzania ni wa jamii ya [[Wabantu]] (k.m. Wazaramo, Wapare na Wapogoro). 2. Nje ya hao, kuna [[Waniloti]], kwa mfano [[Wamasai]] na [[Wajaluo]] ambao wengi wao zaidi wanaishi [[Kenya]]. 3. Kundi lingine ni makabila ya [[Wakushi]] wanaoishi kaskazini mwa Tanzania; hao ni makabila ya [[Wairaqw]], [[Wafiome]], [[Wasi]] na [[Waburunge]]. 4. Kuna kundi la [[Wakhoisan]] wanaofanana na makabila ya [[Botswana]] na [[Namibia]]; wanaitwa [[Wasandawe]] . Hatimaye kuna [[Wahadzabe]] wachache ambao [[utafiti]] wa [[DNA]] umeonyesha hivi karibuni wana uhusiano wa asili na [[Watwa]] wa nchi za [[Afrika ya Kati]]. Pia kuna asilimia ndogo ya watu wenye asili ya nje ya bara la [[Afrika]], kwa mfano [[Wahindi]], [[Waarabu]], [[Waindochina]], [[Wafarsi]], [[Wachina]], [[Wagiriki]] na [[Waingereza]]. Hii ilisababishwa na karne za mchanganyiko wa mahitaji ya biashara yaliyofanywa na mabara ya [[Ulaya]] na [[Asia]] hapo [[Afrika]]. {{Makabila ya Tanzania}} === Lugha === {{main|Orodha ya lugha za Tanzania}} Nchini Tanzania kuna [[lugha]] za [[kabila|kikabila]] zaidi ya mia moja na ishirini, kwa kuwa kila kabila lina lugha yake. [[Kiswahili]] ndiyo [[lugha ya taifa]] na inazidi kuwa [[lugha mama]]<ref>Kadiri ya Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. p. 1967. ISBN 978-3-11-018418-1 tayari Kiswahili ni lugha ya kwanza kwa asilimia 10 za wananchi</ref> kwa [[watoto]] wengi, hasa mijini.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier. 2010. pp. 1026–. ISBN 978-0-08-087775-4.</ref> Walau asilimia 90 za wakazi wanakitumia walau kama [[lugha ya pili]]. Kiswahili ni mojawapo kati ya [[lugha za Kibantu]]: hii imesaidia sana kukubaliwa kwa Kiswahili nchini, kwa sababu idadi kubwa ya Watanzania ni wasemaji wa lugha za [[Kibantu]]. Kiswahili kinatumika kama lugha baina ya watu wa makabila mbalimbali na kwa mambo rasmi; kwa hiyo ni lugha rasmi ya [[dhati]]. Baada ya [[uhuru]], [[Kiingereza]] (iliyokuwa lugha ya [[ukoloni|kikoloni]] kabla ya [[uhuru]]) iliendelea kutumika kwa mambo kadhaa rasmi na kwa [[elimu]] kuanzia [[sekondari]] ingawa sera mpya inataka Kiswahili kishike nafasi yake hadi [[chuo kikuu]];<ref>"Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan". AFK Insider. 17 February 2015. Retrieved 23 February 2015.</ref> kwa hiyo ilichukuliwa kama lugha rasmi ya dhati pamoja na Kiswahili. Lakini utumizi rasmi wa Kiingereza umepungua katika milongo iliyopita, na sasa utumizi huu karibu umekwisha. Kwa hiyo siku hizi ni kawaida zaidi kuchukulia Kiswahili kama lugha rasmi ya dhati pekee. [[Sera]] mpya ya elimu inakusudia kufanya Kiswahili kuwa [[lugha ya kufundishia]] katika ngazi zote kufikia mwaka [[2024]]. === Dini === [[File:Cathedral of Arusha.jpg|thumb|left|250px|[[Kanisa kuu]] la Arusha]] {{Main|Dini nchini Tanzania}} Nchi haina [[dini rasmi]] na [[katiba]] ya Tanzania inatangaza [[uhuru wa dini]] kwa wote. Mara nyingi idadi ya wafuasi wa [[dini]] hutajwa kuwa [[theluthi]] moja [[Uislamu|Waislamu]], theluthi moja [[Ukristo|Wakristo]] na theluthi moja wafuasi wa [[dini za jadi]]. Lakini tangu [[uhuru]] swali la dini ya wananchi halijaulizwa tena katika [[sensa]], kwa hiyo kadirio la theluthi-theluthi inawezekana ni zaidi azimio la kisiasa. Kwenye funguvisiwa la [[Zanzibar]] idadi ya Waislamu huaminiwa kuwa takriban 97%. == Usafiri == {{Main|Usafiri wa Tanzania}} [[File:Magufuli Bus Terminus, Mbezi, Ubungo MC.jpg|350px|left|thumbnail| Kituo cha Mabasi cha Magufuli, Mbezi]] Usafiri nchini Tanzania ni hasa kwa njia ya [[barabara]]. Nyingine ni [[reli]] na [[Ndege (uanahewa)|ndege]]. Kwenye [[Maziwa makubwa ya Afrika|maziwa makubwa]] na [[pwani]] ya Bahari Hindi kuna pia usafiri wa [[meli]]. Hadi sasa idadi ya barabara za [[lami]] si kubwa. Kuna hasa njia nzuri kati ya [[Dar es Salaam]], [[Mbeya]] katika kusini-magharibi, Dodoma katika kitovu cha nchi, Arusha / Tanga katika kaskazini-mashariki. Kusini-Mashariki na Magharibi ya nchi kwa jumla haina barabara nzuri na [[mawasiliano]] ni magumu. Mashirika mawili ya reli yanayohudumia Tanzania: ni TRC ([[Shirika ya Reli Tanzania]] - ''Tanzania Railways Corporation'') na [[TAZARA]] (''Tanzania-Zambia Railways Corporation''). TRC imetawala reli ya kati kuanzia Dar es Salaam hadi [[Kigoma]] halafu reli ya Tanga kati ya Tanga na Arusha. Tazara imeunganisha Dar es Salaam na kusini ya nchi hadi Zambia. Zote hazikutunzwa vizuri na usafiri unakumbwa na huduma mbaya pamoja na [[ajali]]. Huduma kwa ndege zinatumia hasa viwanja vya ndege 11 vyenye barabara ya lami kwa ajili ya ndege, hasa [[Uwanja wa ndege wa kimataifa wa Julius Nyerere|Julius Nyerere/Dar es Salaam]], [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro/Arusha-Moshi]] na [[Zanzibar]]-Kisauni. Pia kuna viwanja vingine vya ndege kama vile uwanja wa ndege wa Mwanza, Bukoba na Kigoma. Usafiri wa majini pia unafanyika hasa katika bahari ya Hindi, ingawa hakuna meli ya serikali hapo na mashirika binafsi hutoa huduma. Usafiri wa majini hufanyika pia katika maziwa ya Viktoria, Tanganyika na Nyasa. Miongoni mwa meli ni [[MV Bukoba]] iliyozama tarehe [[21 Mei]] [[1996]] pamoja na abiria karibu 1,000 na [[MV Nyerere]] iliyozama tarehe [[20 Septemba]] [[2018]] pamoja na abiria zaidi ya 200. Katika ziwa Tanganyika ipo meli ya Mv Liemba ambayo ilianza kutumika tangia kipindi cha ukoloni wa Wajerumani: inatoa huduma kati ya miji ya mwambao wa ziwa Tanganyika na nchi jirani. Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya [[geji sanifu]] nchini Tanzania inayolenga kuunganisha [[Dar es Salaam]] na [[Morogoro]].<ref>[http://www.theeastafrican.co.ke/business/Tanzania-railway-construction/2560-3801608-6plii9/index.html Turkish, Portuguese firms win bid to construct Tanzania’s SGR], tovuti ya theeastafrican.co.ke ya 6 Februari 2017, iliangaliwa Mei 2017</ref> Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi [[Mwanza]] na hatimaye hadi [[Burundi]]. == Urithi wa Dunia == [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|left|Mchoro wa mwaka [[1572]] ukionyesha mji wa [[Kilwa]] ulivyokuwa wakati huo.]] Mahali pafuatapo katika Tanzania pamepokewa katika orodha ya [[UNESCO]] ya "[[Urithi wa Dunia]]" (mwaka wa kukubaliwa – jina la mahali) * 1979 – Hifadhi ya Taifa [[Ngorongoro]]. * 1981 – [[Hifadhi ya Serengeti]]. * 1981 – Magofu ya [[Kilwa Kisiwani]] na Songo Mnara. * 1982 – Hifadhi ya Taifa [[Selous]]. * 1987 – Hifadhi ya Taifa [[Hifadhi ya Kilimanjaro|Kilimanjaro]]. * 2000 – [[Mji Mkongwe]] wa [[Jiji la Zanzibar]] / [[Unguja]]. * 2006 – [[Michoro ya Kondoa]]. == Utamaduni na Sanaa == {{Main|Utamaduni wa Kitanzania}} === Muziki === {{Main|Muziki wa Tanzania}} Kuna aina zaidi ya tano za muziki nchini Tanzania, kama zilivyofafanuliwa na [[BASATA]] ni pamoja na [[Ngoma (muziki)|ngoma]] [[Ngoma za asili|(ngoma za asili]]), [[Muziki wa dansi|dansi]], [[kwaya]] (muziki wa injili), [[taarab]], na [[Bongo Flava|bongo flava]] ([[Muziki wa pop|pop]]/[[Hip hop ya Kitanzania|hip hop]]).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C&newbks=0&hl=en|title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania|last=Askew|first=Kelly|last2=Askew|first2=Professor Kelly|date=2002-07-28|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-02981-8|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C|title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam|last=Ivaska|first=Andrew|date=2011-01-25|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4770-5|language=en}}</ref> Ngoma ni muziki wa dansi wa kitamaduni, ngoma hutofautiana kati ya [[kabila]] na kabila.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=The Garland Handbook of African Music|last=Stone|first=Ruth M.|date=2010-04-02|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-90001-4|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC&newbks=0&hl=en|title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage|last=Edmondson|first=Laura|date=2007-07-20|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11705-2|language=en}}</ref> Dansi ni muziki wa bendi unatokana na muziki wa [[soukous]] kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (au "rumba ya Kikongo").<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Taarab ni muziki wa Waafrika wa [[pwani]] uliopokea athira kutoka [[Utamaduni|tamaduni]] nyingi, hasa muziki wa [[Waarabu]] na [[Wahindi]]. Kimsingi ni uimbaji wa [[mashairi]] unaofuata muziki wa bendi.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Kwaya ni muziki ambao asili yake ni [[Kanisa|kanisani]]. Bongo flava ni muziki wa pop wa Tanzania uliozaliwa na [[muziki wa kizazi kipya]], unajumuisha [[reggae]], [[R&B|RnB]], na [[Hip Hop|hip hop]], uliochanganywa na vionjo vya asili (flava) lakini tangu wakati huo umekua na kuwa muziki wa kipekee wa maeneo ya [[Maziwa Makuu ya Afrika|Maziwa Makuu]].<ref>{{Rejea jarida|last=Kerr|first=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=Journal of African Cultural Studies|volume=30|issue=1|pages=65–80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> Asili mbalimbali za ushawishi zimesaidia kufanya bongo flava kuwa muziki maarufu zaidi Afrika Mashariki, na muziki mmojawapo kati ya ile maarufu zaidi katika bara la Afrika.<ref>{{Rejea jarida|last=Suriano|first=M.|date=2011|title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions|url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118|journal=Africa Development|language=en|volume=36|issue=3-4|pages=113–126|doi=10.4314/ad.v36i3-4|issn=0850-3907}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last=Perullo|first=Alex|date=2005|title=Hooligans and Heroes: Youth Identity and Hip-Hop in Dar es Salaam, Tanzania|url=https://www.jstor.org/stable/4187688|journal=Africa Today|volume=51|issue=4|pages=75–101|issn=0001-9887}}</ref> [[Picha:SitiBintiSaad_(cropped).jpg|thumb|left|Mwimbaji wa Tanzania [[Siti Binti Saad]] ]] Tangu kuundwa kwa Tanzania hadi 1993, kurekodi na usambazaji wote wa muziki ulisimamiwa kikamilifu na [[Baraza la Sanaa Tanzania|BASATA]], hasa kupitia [[Radio Tanzania Dar Es Salaam|Redio Tanzania Dar es Salaam]] (RTD).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ|title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis|last=Brennan|first=James|last2=Burton|first2=Yus|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-107-3|language=en}}</ref> Ni aina 4 tu za muziki za Kitanzania zilizoruhusiwa kurekodiwa au kutangazwa, ambazo wakati huo zilikuwa ngoma, taarab, kwaya na dansi. Sheria ya Huduma za Utangazaji ya 1993 iliruhusu mitandao ya kibinafsi ya matangazo na studio za kurekodi.<ref>{{Rejea tovuti|date={{date|1994-06-11|mdy}}|type=Act|title=THE BROADCASTING SERVICES ACT, 1993|language=en|url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|accessdate=2022-06-17|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Haya ni mojawapo ya mabadiliko muhimu zaidi katika tasnia ya muziki ya Tanzania tangu kuanzishwa kwa nchi miaka 30 kabla.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ|title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy|last1=Perullo|first1=Alex|date=2011|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-00150-4|location=[[United States]]: [[Indiana]]|access-date=5 Juni 2022}}</ref> Miaka michache kabla ya Act ya 1993, muziki wa hip hop ulikuwa umeanza kuimarika katika miji ya Dar es Salaam, Mbeya, Arusha na Mwanza. Ilikuwa ikianza mageuzi kutoka kwenye hip hop ya Kiingereza huko Uzunguni, maeneo tajiri kama Oysterbay na Masaki pamoja na shule za kimataifa, hadi kizazi kipya [[Uswahilini]], vitongoji maskini na kutumia Kiswahili.<ref name="Saleh_J">{{cite web|last1=Nne|first1=Juma|title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer|url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/|website=Africanhiphop.com|access-date=5 Juni 2022|language=en|date=2001-10-01}}</ref> Mara tu baada ya kufunguliwa kwa mawimbi ya redio, bongo flava ilizaliwa ikienea kwa haraka kote nchini, na katika Maziwa Makuu.<ref name="Kerr_18">{{cite journal|last1=Kerr|first1=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=[[Journal of African Cultural Studies]]|language=en|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=1|page=65-80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> === Fasihi === {{Main|Fasihi ya Tanzania}} Utamaduni wa kifasihi wa Tanzania kimsingi ni wa simulizi.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|title=Culture and Customs of Tanzania|last=Otiso|first=Kefa M.|date=2013-01-24|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08708-0|language=en}}</ref>{{rp|68}} Tanzu na vipera maaarufu vya [[Fasihi simulizi|fasihi simuliz]]<nowiki/>i ni pamoja na [[Ngano (hadithi)|ngano]], [[Shairi|mashairi]], [[mafumbo]], [[methali]] na [[nyimbo]].<ref name=":0" />{{rp|69}}  Sehemu kubwa zaidi ya fasihi simulizi iliyorekodiwa Tanzania ni ya Kiswahili, ingawa lugha za [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila ya Tanzania]] zina mapokeo yake ya simulizi.  Fasihi simulizi ya nchi imekuwa ikipungua kwa sababu ya mabadiliko ya muundo wa jamii, na kufanya uwasilishaji wa fasihi simulizi kuwa mgumu zaidi, pia teknolojia za kisasa zinachangia kushushwa kwa thamani ya fasihi simulizi.<ref name=":0" />{{rp|68-9}} Utamaduni wa kuandika na kusoma [[vitabu]] umeenea nchini Tanzania. [[Fasihi andishi]] nyingi za Kitanzania ni za [[Kiswahili]] au [[Kiingereza]].<ref name=":0" /> {{rp|75}} Watu mashuhuri katika fasihi andishi ya Tanzania ni pamoja na [[Shaaban Robert]] (anatambulika kama baba wa [[fasihi ya Kiswahili]]), [[Muhammed Saley Farsy]], [[Faraji Katalambulla]], Adam Shafi Adam, [[Muhammed Said Abdulla|Muhammed Said Abdalla]], [[Said Ahmed Mohammed Khamis]], [[Mohamed Suleiman Mohamed]], [[Euphrase Kezilahabi]], [[Gabriel Ruhumbika]], [[Ebrahim Hussein]], [[May Materru Balisidya]], [[Fadhy Mtanga]], [[Abdulrazak Gurnah]], na [[Penina O. Mlama]].<ref name=":0" />{{rp|76-8}} [[Picha:Makonde elephant.jpg|thumb|150px|Bombwe la Kimakonde: Tembo]] [[File:Amani-TT4798.jpg|Mchoro wa [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]]|thumb]] === Uchoraji na Uchongaji === Mitindo miwili ya sanaa ya Tanzania imepata kutambuliwa kimataifa.<ref name="Doling">{{Rejea kitabu|title=Tanzania Arts Directory|last=Doling|first=Tim|date=1999|publisher=Visiting Arts|isbn=9781902349114|pages=17|language=en}}</ref>   [[Uchoraji]] wa [[Tingatinga (uchoraji)|Tingatinga]] umejulikana tangu [[miaka ya 1970]]. Mtindo huo umepewa [[jina]] la [[mwanzilishi]] wake, mchoraji wa Kitanzania [[Edward Tingatinga|Edward Said Tingatinga]]. Kwa ujumla michoro ya Tingatinga inayoonyesha watu, wanyama, au maisha ya kila siku.<ref name=":0" />{{rp|13}}<ref name="Doling" /> Baada ya kifo cha Tingatinga mwaka wa 1972, wasanii wengine walikubali na kuendeleza mtindo wake, na aina hiyo sasa ndiyo mtindo muhimu zaidi unaolenga utalii katika maeneo ya Afrika Mashariki.<ref name=":0" />{{rp|113}}<ref name="Doling" /> [[Uchongaji]] wa [[mabombwe ya Kimakonde]] yamesifiwa tangu mwanzo wa [[karne ya 20]]. [[Wamakonde]] wengi wamehamia [[Dar es Salaam|Dar es salaam]] au [[Arusha]] wanapohudumia soko la [[watalii]] na soko la nje. === Michezo === {{Main|Michezo ya Tanzania}} Mchezo maarufu nchini Tanzania ni [[mpira wa miguu]]. Ingawa mpira wa miguu ([[kandanda]]) unaongoza kwa ufuasi mkubwa miongoni mwa vijana, michezo mingine kama vile [[mpira wa kikapu]], [[mchezo wa ngumi]] na [[riadha]] inazidi kuwa maarufu miongoni mwa watu.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36|title=Tanzania|last=Wairagala|first=Wakabi|date=2004|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-0-8368-3119-1|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|title=Tanzania in Pictures|last=Pritchett|first=Bev|date=2007-12-15|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|language=en}}</ref> Baraza la Michezo la Taifa ndicho chombo kinachosimamia michezo nchini chini ya Wizara ya Habari, Vijana, Michezo na Utamaduni.<ref>{{Rejea tovuti|title=NSC should perfect all sports categories|url=https://www.tanzaniasports.com/nsc-should-perfect-all-sports-categories/|work=Tanzania Sports|date=2011-10-01|accessdate=2022-06-16|language=en-GB}}</ref> [[Faili:Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg|thumb|[[Uwanja wa Taifa (Tanzania)|Uwanja wa Taifa]] jijini [[Dar es Salaam]].]] [[Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania]] ([[TFF]]) ni chombo kinachosimamia mpira wa miguu nchini.<ref>{{Rejea tovuti|title=Member Association - Tanzania - FIFA.com|url=https://www.fifa.com/associations/association/tan/about|work=web.archive.org|date=2020-07-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200823220736/https://www.fifa.com/associations/association/tan/about}}</ref> Vilabu maarufu vya soka la kulipwa jijini Dar es Salaam ni [[Young Africans S.C|Young Africans F.C]]. na [[Simba S.C.|Simba S.C]]. Wachezaji wa kandanda ambao wamechezea klabu kubwa za kigeni ni pamoja na [[Mbwana Samatta]], [[Kelvin John]], na [[Morice Abraham]]. Tanzania iliandaa [[Kombe la Mataifa ya Afrika U-17 2019]].<ref>{{Rejea tovuti|title=U17 AFCON - Asante Sana Tanzania!!!|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/u17-afcon-asante-sana-tanzania|work=CAFOnline.com|accessdate=2022-06-16|language=en|author=CAF-Confedération Africaine du Football}}</ref> Soka la wanawake ni mchezo unaokuwa kwa kasi zaidi Tanzania. Utamaduni wa wanawake kucheza mpira wa miguu umeanza kueleweka kwa wengie. [[Timu ya taifa ya wanawake ya Tanzania]], Taifa Queens ni bingwa wa [[Michuano ya CECAFA kwa Wanawake]] kwa mwaka 2016 na mwaka 2018.<ref>{{Citation|title=Tanzania win Cecafa Women's trophy|url=https://www.bbc.com/sport/football/37409082|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Citation|title=Tanzania retain Cecafa Women's Cup|url=https://www.bbc.com/sport/football/44987890|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref> Michuano hii huandaliwa na [[Shirikisho la Vyama vya Soka Afrika Mashariki na Kati]] (CECAFA). Timu ya taifa ya wanawake chini ya miaka 17 'Serengeti Girls' ilifuzu kucheza [[Michuano ya Kombe la Dunia la Wanawake]] nchini [[India]] mwaka 2022.<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti Girls yatinga Kombe la Dunia|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/serengeti-girls-yatinga-kombe-la-dunia-3839528|work=Mwananchi|accessdate=17 Desemba 2024|date=5 Juni 2022}}</ref> Hasheem Thabeet ni Mtanzania wa kwanza kucheza [[Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani|Ligi ya Mpira wa Kikapu ya Marekani]] ([[NBA]]).<ref>{{Rejea tovuti|title=Hasheem Thabeet Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html|work=Basketball-Reference.com|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2020-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201207100221/https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html}}</ref>[[Mwanariadha]] wa zamani wa Tanzania wa mbio za kati, [[Filbert Bayi|Filbert Bayi Sanka]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Filbert BAYI {{!}} Profile {{!}} World Athletics|url=https://www.worldathletics.org/athletes/tanzania/filbert-bayi-14347725|work=www.worldathletics.org|accessdate=2022-06-16}}</ref> mwaka 1974 aliboresha rekodi ya [[mbio ya mita 1500]], na mwaka wa [[1975]] aliboresha rekodi ya [[mbio ya maili moja]].<ref>{{Citation|title=1975 Miracle Mile: Filbert Bayi runs 3:51.0|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK3d7Ckh2o|language=sw-TZ|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Bayi's record may be gone but it should never be forgotten|url=https://www.heraldscotland.com/sport/13143168.bayis-record-may-gone-never-forgotten/|work=HeraldScotland|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Bado anashikilia rekodi ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya mita 1500. === Filamu === Tanzania ina tasnia maarufu ya [[filamu]] inayojulikana kwa jina la "[[Bongo Movie]]".<ref name="mfd">{{cite web|url=http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/|title=Swahiliwood: Researching Tanzania's Film Industry - Media for Development International|website=mfditanzania.com|accessdate=2022-06-17|archivedate=2020-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206210925/http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/}}</ref> Studio nyingi za utayarishaji filamu za Kitanzania ziko Dar es Salaam. Kabla ya uhuru wa Tanzania mwaka 1961, baadhi ya sinema za kigeni zilirekodiwa [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. [[Tamasha la Kimataifa la Filamu la Zanzibar]] huandaa maonyesho ya filamu, warsha, muziki pamoja na sanaa zingine za maigizo. == Tazama pia == * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Zanzibar]] * [[Orodha ya Magavana Wakuu wa Tanganyika]] * [[Orodha ya Masultan wa Zanzibar]] * [[Orodha ya watu maarufu wa Tanzania]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania kwa eneo]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Pato la Taifa]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Maendeleo]] * [[Utawala wa Kijiji - Tanzania]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] * [[Uchumi wa Tanzania]] ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Tanzania}} {{Commons}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{dmoz|Regional/Africa/Tanzania}} * [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx Tanzania Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx |date=20160812033656 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Ani-Corruption Portal]] {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Mikoa ya Tanzania}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Tanzania|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] 4zc7hhphu2stx94zrqpes4ltcy8dxke 1559211 1559209 2026-05-31T08:09:21Z Gayle157 73366 /* */ Position at Demografia Section 1559211 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | lugha_rasmi = {{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} | kaulimbiu = "Uhuru na Umoja" | wimbo = "[[Mungu ibariki Afrika]]"<br>[[File:Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] | mji_mkubwa = [[Dar es Salaam]] | mji_mkuu = [[Dodoma]] | latd = 6 | latm = 11 | latNS = S | longd = 35 | longm = 44 | longEW = E | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = | muundo_uhuru = '''Uhuru''' kutoka [[Ufalme wa Muungano]] | eneo_jumla = 947 303<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=30 Machi 2024|year=2023}}</ref> | maji = 6.4<ref name="worldfactbook"/> | watu_kadirio = 65 642 682<ref name="worldfactbook"/> | sensa = 2022 | watu_sensa = 61 741 120<ref name="sensa22"/> | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 85.98<ref name="IMFWEO.TZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/TZA|title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Tanzania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 Aprili 2025 |access-date=22 Aprili 2025}}</ref> | mwaka_pato = 2025 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 1,280<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 293.59<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,370<ref name="IMFWEO.TZ" /> | mwaka_maendeleo = 2022 | maendeleo = {{ongezeko}} 0.555<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/TZA|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 Machi 2024|access-date=22 Machi 2023|archive-date=22 Machi 2025}}</ref> (ya 165)</br> {{kati}} | fedha = [[Shilingi ya Tanzania]] | majira_saa = +3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) | utaifa = Mtanzania | udereva = Kushoto | iso3166 = [[ISO 3166-2:TZ|TZ]] | tld = [[.tz]] | tukio1 = [[Tanganyika]] | tukio2 = [[Zanzibar]] | tukio3 = Muungano | tukio4 = Katiba ya sasa | tukio1_tarehe = 9 Desemba 1961 | tukio2_tarehe = 10 Desemba 1963 | tukio3_tarehe = 26 Aprili 1964 | tukio4_tarehe = 25 Aprili 1977 | jina_kawaida = Tanzania | matini_nembo = Nembo ya Tanzania | matini_bendera = Bendera ya Tanzania | dini = 63.1% [[Wakristo]]<br>34.1% [[Waislamu]]<br>1.5% [[Wasio na dini]]<br>1.2% [[Dini asilia za Kiafrika|dini asilia]]<br>0.1% wengine | msimbo_simu = [[Namba za simu Tanzania|255]] | maelezo_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | maelezo_ramani2 = Ramani ya Tanzania | matini_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | matini_ramani2 = Ramani ya Tanzania | jina_asili = | bendera =Flag of Tanzania.svg | nembo = Coat of arms of Tanzania.svg | ramani = File:Tanzania_(orthographic_projection).svg | ramani2 = File:Tanzania map-sw.svg | muundo_tarehe = siku/mwezi/mwaka | idadi_makabila = Kupita [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125]] | ukubwa_ramani2 = 250 | latd2 = 6 | latm2 = 48 | latNS2 = S | longd2 = 39 | longm2 = 17 | longEW2 = E | lugha_taifa = [[Kiswahili]] | mwaka_kadirio = 2023 | cheo_watu = 23 | cheo_kiongozi1 = [[Orodha ya Marais wa Tanzania|Rais]] | cheo_kiongozi2 = [[Orodha ya Makamu wa Rais Tanzania|Makamu wa Rais]] | cheo_kiongozi3 = [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania|Waziri Mkuu]] | cheo_kiongozi4 = [[Orodha ya Maspika wa Bunge la Tanzania|Spika]] | cheo_kiongozi5 = Jaji Mkuu | kiongozi1 = [[Samia Suluhu Hassan]] | kiongozi2 = [[Philip Isdor Mpango]] | kiongozi3 = [[Kassim Majaliwa]] | kiongozi4 = [[Tulia Ackson]] | kiongozi5 = [[George Mcheche Masaju]] }} '''Tanzania''', rasmi '''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''', ni nchi iliyoko [[Afrika Mashariki]] ndani ya [[Nchi za Maziwa Makuu|eneo la Maziwa Makuu ya Afrika]] na kando ya pwani ya [[Bahari ya Hindi]]. <ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Gary P. Gillum |title=Tanzania |website=Britannica |date=Machi 11, 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Inapakana na [[Kenya]] na [[Uganda]] kaskazini, [[Rwanda]], [[Burundi]], na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] magharibi, na [[Zambia]], [[Malawi]], na [[Msumbiji]] kusini. <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Kufikia mwaka 2024, inakadiriwa kuwa na idadi ya watu takriban milioni 67 <ref name="sensa22">{{Cite report|title=Sensa ya Watu na Makazi ya Mwaka 2022: Matokeo ya Mwanzo|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|date=Oktoba 2022|url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705484563-matokeomwanzooktoba2022.pdf}}</ref>. , ikiwa [[Orodha ya nchi kulingana na idadi ya watu|nchi ya 20 duniani]] na ya 5 [[Afrika]] kwa idadi ya watu. [[Mji mkuu]] ni Dodoma, huku [[Dar es Salaam]] ikiwa mji wake mkubwa na kituo kikuu cha kiuchumi. <ref name="WFB_Tanzania"/> Nchi hii imegawanywa katika mikoa 31 ya kiutawala, na lugha rasmi ni Kiswahili na Kiingereza. <ref name="Britannica_Tanzania"/> Mabaki mengi muhimu ya [[zamadamu]] yaligunduliwa nchini Tanzania.<ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Idrian N. Resnick |title=Tanzania: History, Geography, and Culture |website=Britannica |date=Mei 14, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[zama za Mawe]] na [[Zama za Shaba|Shaba]], kulikuwa na [[Uhamiaji wa binadamu|uhamaji]] wa kihistoria kutoka kaskazini kuingia Tanzania wa wazungumzaji wa [[Kikushi|Kikushi cha Kusini]] waliokuwa na sifa kama za [[Wairaqw]] wa leo, waliotoka [[Ethiopia]] ya leo; pia kulikuwepo na watu wa Kikushi cha Mashariki waliotoka kaskazini mwa [[Ziwa Turkana]] kati ya miaka 2,000 hadi 4,000 iliyopita; pamoja na [[Waniloti]] wa Kusini kama [[Wadatooga]], waliotokea katika mpaka wa [[Sudan Kusini]] na Ethiopia takribani miaka 2,900 hadi 2,400 iliyopita. Uhamiaji huo ulifanana kwa wakati na ujio wa [[Wabantu]] wa Mashariki kutoka [[Afrika Magharibi]] waliotua katika maeneo ya [[Ziwa Viktoria]] na [[Ziwa Tanganyika]].<ref name="Tanzania_Antiquities">{{cite web |url=http://www.mnrt.go.tz/ |title=Antiquities and Human Origins in Tanzania |website=mnrt.go.tz |publisher=Wizara ya Maliasili na Utalii |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 19]], Tanzania bara ilikuwa chini ya [[utawala]] wa [[Ujerumani|Wajerumani]] kama sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]], na baada ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]], [[Waingereza]] walichukua [[mamlaka]] kwa jina la [[Tanganyika]], huku [[Visiwa vya Zanzibar]] vikisalia katika usimamizi tofauti wa kikoloni.<ref name="BBC_Tanzania_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile |website=BBC News |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kupata [[uhuru]] mwaka [[1961]] (Tanganyika) na [[1963]] (Zanzibar), nchi hizo mbili ziliungana mwaka [[1964]] na kuunda [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]]. Tanganyika iliingia katika [[Jumuiya ya Madola]] na Tanzania kwa sasa ni mwanachama wa jumuiya hiyo kama [[taifa]] moja.<ref name="Commonwealth_Tanzania">{{cite web |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/tanzania |title=Tanzania - Member State Profile |website=thecommonwealth.org |publisher=The Commonwealth |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Leo, [[katiba|kikatiba]] Tanzania ni [[jamhuri]] ya [[Rais|urais]] inayofuata [[mfumo wa vyama vingi]] lakini imekuwa chini ya [[Mfumo wa chama kimoja|chama kimoja]] kikuu ambacho kimeshikilia [[madaraka]] moja kwa moja tangu uhuru ingawa jina lake lilibadilika kutoka [[Tanganyika African National Union]] hadi [[Chama cha Mapinduzi]] mwaka [[1977]].<ref name="WFB_Tanzania_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government and Politics |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania haijawahi kupitia machafuko makubwa ya ndani tangu uhuru, na inahesabiwa kuwa miongoni mwa nchi salama na tulivu zaidi kisiasa barani [[Afrika]].<ref name="BBC_Tanzania_Profile"/> Idadi ya watu wa Tanzania inajumuisha [[makabila]], [[lugha]], na [[dini]] zaidi ya 120. [[Ukristo]] ndio [[dini]] yenye wafuasi wengi, ikifuatwa na [[Uislamu]] na [[dini za jadi]].<ref name="WFB_Tanzania_People">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#people-and-society |title=Tanzania - World Factbook: People and Society |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania ndiyo nchi yenye tofauti kubwa zaidi za lugha Afrika ya Mashariki. Ingawa hakuna [[lugha rasmi]] kisheria, [[Kiswahili]] hutumika kama [[lugha ya taifa]], na [[Kiingereza]] hutumika katika biashara za kimataifa, [[diplomasia]], [[mahakama]] za juu, na [[elimu]] ya [[Elimu ya sekondari|sekondari]] na [[elimu ya juu|ya juu]]. [[Kiarabu]] huzungumzwa pia visiwani Zanzibar.<ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Jiografia|Kijiografia]], Tanzania ina [[milima]] na [[misitu]] mingi kaskazini-mashariki, ikiwemo [[Mlima Kilimanjaro]], mlima mrefu zaidi Afrika na mlima pekee wa kujitegemea kwa [[kimo]] [[Dunia|duniani]].<ref name="UNESCO_Kilimanjaro">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/403 |title=Kilimanjaro National Park |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> [[Maziwa Makuu ya Afrika]] yote matatu yanapatikana kwa sehemu ndani ya Tanzania: [[Ziwa Viktoria]] ([[ziwa]] kubwa zaidi Afrika), [[Ziwa Tanganyika]] (ziwa lenye [[kina]] kirefu zaidi na [[samaki]] wa pekee), na [[Ziwa Nyasa]] upande wa kusini. Ukanda wa pwani una joto na unyevunyevu, na Visiwa vya Zanzibar vipo karibu na mwambao. [[Eneo la Hifadhi ya Menai Bay]] ni eneo kubwa zaidi la hifadhi ya baharini Zanzibar. [[Maporomoko ya Kalambo]] yaliyoko mpakani na Zambia ndiyo maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika. Tanzania ni moja ya nchi maarufu duniani kwa [[safari]] za [[utalii]].<ref name="WFB_Tanzania_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> ==Jina== [[Jina]] "Tanzania" liliundwa kama mkusanyiko wa majina ya maeneo mawili yaliyoungana kuunda nchi: [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]].<ref>{{Rejea tovuti|title=tanzania {{!}} Etymology, origin and meaning of the name tanzania by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/tanzania|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Jina lilipatikana kwa mashindano yaliyotangazwa mwaka 1964 na serikali kutafuta jina fupi zaidi kuliko "Jamhuri ya Tanganyika na Zanzibar". Mshindi alikuwa mwenyeji wa Dar es Salaam aliyeitwa [[Mohamed Iqbal Dar]] ([[1944]] - [[2025]]) <ref>https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/kitaifa/aliyebuni-jina-tanzania-afariki-dunia-4950694</ref>. Alipendekeza kuunganisha [[herufi]] tatu za kwanza za [[Tanganyika|TANganyika]] na [[Zanzibar|ZANzibar]] akafikia "Tanzan". Hakuridhika bado, akaona nchi nyingi za Afrika zina majina yanayoishia na "ia" akaongeza herufi hizi. Mwenyewe alieleza baadaye chaguo lake kwamba aliamua kutumia "I" ya jina lake Iqbal na "A" ya jina la madhehebu yake aliyoyafuata katika Uislamu ya [[Ahmadiyya]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://globalpublishers.co.tz/mohammed-iqbal-dar-mbunifu-wa-jina-la-tanzania/|title=Mohammed Iqbal Dar: Mbunifu wa jina la Tanzania|date=2016-03-07|work=Global Publishers|accessdate=2019-04-28}}</ref> Jina "Tanganyika" linatokana na maneno ya [[Kiswahili]] "tanga" na "nyika", yakiunda msemo "tanga nyikani". Wakati fulani inaelezwa kama marejeleo ya Ziwa Tanganyika. <ref>{{Rejea tovuti|title=Loading...|url=http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html|work=home.frognet.net|accessdate=2022-06-16}}</ref> Jina la Zanzibar linatokana na "[[zenji]]", jina la watu wa eneo hilo (inadaiwa lina maana ya "nyeusi"), na neno la Kiarabu "barr", ambalo linamaanisha pwani au ufukwe.<ref>{{Rejea tovuti|title=zanzibar {{!}} Etymology, origin and meaning of the name zanzibar by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/zanzibar|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> == Historia == {{main|Historia ya Tanzania|Historia ya Zanzibar}} {{Kwa|historia ya maeneo ya Tanzania kabla ya 1964|Tanganyika (nchi)|Zanzibar|Afrika ya Mashariki ya Kijerumani}} [[File:The National Archives UK - CO 1069-166-21.jpg|thumb|Julius Nyerere akidai Uhuru Kamili kutoka kwa Uingereza.]] [[Historia ya Tanzania]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ikijumuisha Tanganyika Bara na [[visiwa vya Zanzibar]]. Ugunduzi wa [[akiolojia]] katika [[Bonde la Oltupai]] na maeneo mengine unaonyesha kuwa eneo hili limekuwa na makazi ya binadamu tangu nyakati za kale sana na lina baadhi ya ushahidi muhimu zaidi kuhusu mageuzi ya awali ya binadamu. <ref name="Olduvai">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Olduvai-Gorge |title=Olduvai Gorge: Archaeological Site, Tanzania |website=Britannica |date=April 24, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kwa karne nyingi, eneo hili lilikaliwa na jamii mbalimbali, zikiwemo jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]], huku maeneo ya pwani yakijumuishwa katika mitandao ya biashara ya [[Bahari ya Hindi]] iliyounganisha [[Afrika Mashariki]] na [[Uarabuni]], [[Uajemi]], [[Uhindi]], na baadaye [[China]]. <ref name="Swahili_Coast">{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/swahili-coast/ |title=The Swahili Coast |website=nationalgeographic.org |publisher=National Geographic Society |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kuanzia kipindi cha kati cha historia, [[Miji-dola ya Waswahili|miji kadhaa ya Waswahili]] ilistawi kando ya pwani, ikiwemo [[Kilwa]], ambayo ilikuja kuwa kitovu muhimu cha biashara na utamaduni. <ref name="Kilwa">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/144 |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Ushawishi wa [[Wareno]] ulijitokeza katika sehemu za pwani katika [[karne ya 16]], lakini baadaye ukachukuliwa na [[Waarabu]] wa [[Omani]], hasa [[Zanzibar]]. Katika [[karne ya 19]], Zanzibar iliibuka kama kituo muhimu cha biashara, huku upanuzi wa ukoloni wa [[Ulaya]] ukiongezeka katika maeneo ya bara. Kufikia mwishoni mwa [[karne ya 19]], sehemu kubwa ya Tanzania Bara ilikuwa imekuwa sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]]. <ref name="German_East_Africa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa |title=German East Africa: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baada ya [[Ujerumani]] kushindwa katika [[Vita vya Kwanza vya Dunia]], [[Tanganyika]] iliwekwa chini ya utawala wa [[Uingereza]] kama eneo la mamlaka ya Ligi ya Mataifa na baadaye eneo la udhamini la [[Umoja wa Mataifa]]. Harakati za uzalendo ziliongezeka baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikiongozwa hasa na [[Julius Nyerere]] na Chama cha [[Tanganyika African National Union]] (TANU). <ref name="TANU">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tanganyika-African-National-Union |title=Tanganyika African National Union |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tanganyika ilipata uhuru kutoka kwa [[Uingereza]] tarehe 9 Desemba 1961 na kuwa jamhuri mwaka 1962, huku Nyerere akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="Tanganyika_Independence">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile - Timeline |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> [[Zanzibar]], mapinduzi yaliyotokea Januari 1964 yaliuangusha utawala wa Kisultani uliotawaliwa na [[Waarabu]] na kusababisha kuundwa kwa serikali mpya. <ref name="Zanzibar_Revolution">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zanzibar/History |title=Zanzibar: History of the Archipelago |website=Britannica |date=April 15, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baadaye mwaka huo, Tanganyika na Zanzibar ziliungana na kuunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania tarehe 26 Aprili 1964. Chini ya uongozi wa Nyerere, Tanzania ilifuata sera za [[ujamaa]] wa Kiafrika zilizojulikana kama Ujamaa, kabla ya mageuzi ya kiuchumi na kufunguliwa kwa mfumo wa kisiasa kuanzishwa mwishoni mwa [[karne ya 20]]. <ref name="Ujamaa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere |author=Donald Innis Ray |title=Julius Nyerere: President of Tanzania |website=Britannica |date=October 10, 2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Tanzania imeendelea kuwa jamhuri huru na mwanachama muhimu wa mashirika ya kikanda kama [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC) na [[Umoja wa Afrika]] (AU). <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> ==Jiografia== {{main|Jiografia ya Tanzania|Maziwa ya Tanzania|Mito ya Tanzania|Orodha ya milima ya Tanzania|Funguvisiwa la Zanzibar}} Ikiwa na eneo la kilomita za mraba 947,303 (365,756 sq mi), Tanzania ni nchi ya 13 kwa ukubwa barani Afrika na ya 31 kwa ukubwa duniani.<ref>{{Rejea tovuti|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|work=web.archive.org|date=2014-02-09|accessdate=2022-06-15|archivedate=2014-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html}}</ref> Inapakana na Kenya na Uganda upande wa kaskazini; Rwanda, Burundi, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa magharibi; na Zambia, Malawi, na Msumbiji upande wa kusini. [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|Zana ya kukatia mawe yenye umri wa miaka milioni 1.8 iligunduliwa huko [[Olduvai Gorge]] na kuonyeshwa kwenye [[British Museum]].]] Tanzania iko kwenye pwani ya mashariki ya Afrika na ina ufuo wa [[Bahari ya Hindi]] takriban kilomita 424 (885 mi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean.|url=https://www.fao.org/3/a0477e/a0477e13.htm|work=www.fao.org|accessdate=2022-06-15}}</ref> Pia inajumuisha visiwa kadhaa vya pwani, vikiwemo [[Unguja]] (Zanzibar), [[Pemba (kisiwa)|Pemba]], na [[Kisiwa cha Mafia|Mafia]]. Tanzania ni nchi yenye sehemu za juu na za chini kabisa barani Afrika: [[Mlima Kilimanjaro]], wenye urefu wa mita 5,895 (futi 19,341) juu ya usawa wa bahari, na kina cha [[Ziwa Tanganyika]], katika mita 1,471 (futi 4,826) chini ya usawa wa bahari kwa mtiririko huo. [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|Uhamaji wa Nyumbu [[Serengeti]]]] Tanzania ina milima na misitu minene kaskazini-mashariki, ambako kuna Mlima Kilimanjaro. Nchi iko katika eneo la [[Maziwa makubwa ya Afrika]], hivyo [[Ziwa|maziwa]] yanafunika km² 61,500, yaani 6% za eneo lote la nchi. Upande wa kaskazini na magharibi kuna [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ziwa kubwa zaidi barani Afrika, na [[Ziwa Tanganyika]], ziwa lenye kina kirefu zaidi barani humo, linalojulikana kwa aina yake ya kipekee ya samaki. Upande wa kusini magharibi kuna [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Nyasa]]. Eneo la katikati mwa Tanzania ni uwanda mkubwa, wenye tambarare na ardhi ya kilimo. Ukanda wa mashariki una joto na unyevunyevu, huku Visiwa vya Zanzibar vikiwa karibu. Maporomoko ya maji ya [[Mto Kalambo|Kalambo]] katika mkoa wa kusini-magharibi mwa [[Rukwa]] ni maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika, na yanapatikana karibu na ufuo wa kusini-mashariki wa Ziwa Tanganyika kwenye mpaka na Zambia. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kalambo Falls {{!}} waterfall, East Africa {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kalambo-Falls|work=www.britannica.com|accessdate=2022-06-15|language=en}}</ref> Eneo la [[Hifadhi ya Menai Bay]] visiwani Zanzibar ndilo eneo kubwa zaidi la bahari lililohifadhiwa. ===Hali ya hewa=== {{Main|Tabia ya nchi Tanzania}} [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|Ramani ya Tanzania ya uainishaji wa hali ya hewa Köppen]] Hali ya hewa inatofautiana sana ndani ya Tanzania. Katika nyanda za juu, halijoto huanzia 10 hadi 20 °C (50 na 68 °F) wakati wa msimu wa baridi na joto kwa mtiririko huo. {{multiple image |align = right |direction = horizontal |image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg |caption1 = Tembo akipita karibu na [[Mlima Kilimanjaro]] |width1 = 180 |image2 = Ngorongoro Crater.jpg |caption2 = [[Hifadhi ya Ngorongoro]] |width2 = 160 |header_align = centre }} Tanzania hupata [[majira ya joto]] katika [[Mwezi (wakati)|miezi]] ya [[Desemba]], [[Januari]] na [[Februari]] (25–31 °C au 77.0–87.8 °F) huku kipindi cha baridi zaidi kikitokea kati ya [[Mei]] na [[Agosti]] (15–20 °C au 59–68 °F). Halijoto ya kila mwaka ni 20 °C (68.0 °F). Hali ya hewa ni baridi katika maeneo ya milima mirefu. Tanzania ina vipindi viwili vikuu vya mvua: mvua za [[vuli]] hunyesha katika miezi ya [[Oktoba]], [[Novemba]] na [[Desemba]] na mvua za [[masika]] hunyesha katika miezi ya [[Machi]], [[Aprili]] na [[Mei]] ingawa zipo tofauti ndogo kati ya sehemu mbalimbali.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://worldcat.org/oclc/1075513535|title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March-May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing.|last=Zorita|first=Eduardo|last2=Tilya|first2=Faustine|date=2002|oclc=1075513535}}</ref> Kiasi cha mvua na halijoto husababisha tofauti za aina ya [[uoto wa asili]], [[udongo]] na aina ya [[mazao]] yanayolimwa. Mabadiliko ya hali ya hewa nchini Tanzania yanasababisha kuongezeka kwa joto na uwezekano mkubwa wa matukio ya mvua kubwa (kusababisha mafuriko) na vipindi vya ukame.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|work=www.climatelinks.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa|accessdate=2022-06-16|archive-date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209143534/https://www.futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|url-status=dead}}</ref> Mabadiliko ya hali ya hewa tayari yanaathiri sekta za kilimo, rasilimali za maji, afya na nishati nchini Tanzania. Kupanda kwa kina cha bahari na mabadiliko ya ubora wa maji kunatarajiwa kuathiri uvuvi na ufugaji wa samaki.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|work=www.adaptation-undp.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2022-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416075500/https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania}}</ref>[[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|Twiga Masai ni mnyama wa taifa la Tanzania]] Tanzania ilitoa [[Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi]] (NAPAs) mwaka 2007 kama ilivyoagizwa na [[Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Mabadiliko ya Tabianchi]]. Mwaka 2012, Tanzania ilitoa Mkakati wa Kitaifa wa Mabadiliko ya Tabianchi ili kukabiliana na wasiwasi unaoongezeka wa athari mbaya za mabadiliko ya tabianchi katika mazingira ya kijamii na kiuchumi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|work=web.archive.org|date=2021-04-17|accessdate=2022-06-16|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0}}</ref> ===Wanyamapori na Hifadhi=== {{Main|Wanyamapori nchini Tanzania}} {{See also|Mbuga za Taifa la Tanzania}}Tanzania ina takriban 20% ya [[spishi]] za wanyama wengi wa [[Afrika]] wenye [[damu moto]], wanapatikana kwenye mbuga zake za Taifa, hifadhi na [[bahari]]. Hifadhi za Taifa na mbuga za wanyama zimeenea katika eneo la zaidi ya kilomita za mraba 42,000 (sq. mi 16,000) na kuunda karibu 38% ya eneo la nchi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania travel guide {{!}} Tanzania {{!}} Zepisa African safaris|url=https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/|work=web.archive.org|date=2020-12-01|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201202741/https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57|title=Indigenous People in Africa: Contestations, Empowerment and Group Rights|last=Ridwan|first=Laher|last2=Korir|first2=SingíOei|date=2014-05-05|publisher=Africa Institute of South Africa|isbn=978-0-7983-0464-1|language=en}}</ref> Tanzania ina mbuga 21 za taifa, pamoja na hifadhi mbalimbali za wanyamapori na misitu, ikijumuisha [[Hifadhi ya Ngorongoro]]. Magharibi mwa Tanzania, [[Hifadhi ya Taifa ya Gombe]] ni kitovu ya uchunguzi unaoendelea wa [[Jane Goodall]] wa tabia ya [[Sokwe (Hominidae)|sokwe]], ambao ulianza mwaka wa 1960.<ref>{{Rejea tovuti|title=The official site of the Tanzania National Parks - Gombe Stream National Park|url=http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html|work=web.archive.org|date=2014-10-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC|title=Nature's strongholds : the world's greatest wildlife reserves|last=Riley|first=Laura|date=2005|publisher=Princeton, N.J. : Princeton University Press|others=unknown library|isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> Tanzania ina [[bioanuwai]] nyingi na ina aina mbalimbali za makazi ya wanyama.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua|title=Biodiversity in sub-Saharan Africa and its islands : conservation, management, and sustainable use|last=Stuart|first=S. N.|date=1990|publisher=Gland, Switzerland : IUCN|others=Internet Archive|isbn=978-2-8317-0021-2}}</ref> Katika uwanda wa [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] nchini Tanzania, [[nyumbu]] (''Connochaetes taurinus mearnsi''), "[[Bovids|''bovids'']]" wengine na [[Punda milia|pundamilia]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti wildebeest migration explained with moving map|url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration|work=www.expertafrica.com|accessdate=2022-06-16}}</ref> hushiriki katika uhamaji mkubwa wa kila mwaka. Tanzania ni nyumbani kwa takriban spishi 130 za [[amfibia]] na zaidi ya spishi 275 za wanyama watambaao, wengi wao wanapatikana Tanzania tu na wamejumuishwa katika orodha ya [[International Union for Conservation of Nature]].<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020 }}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> Tanzania ina idadi kubwa ya simba duniani.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 Agosti 2019|website=allAfrica.com|language=en}}</ref> Tanzania ilikuwa na alama 7.13/10 kwenye [[Forest Landscape Integrity Index]] mwaka 2019, ilishika nafasi ya 54 duniani kati ya nchi 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}</ref> ==Serikali na Utawala== {{main|Mikoa ya Tanzania|Wilaya za Tanzania}} [[Muundo]] wa [[uongozi]] na [[utawala]] katika kipindi cha [[ukoloni]] ulizingatia mgawanyo wa [[madaraka]] baina ya mihimili mitatu ya [[dola]] yaani [[serikali]], [[bunge]] na [[mahakama]]. Tangu [[uhuru]], mgawanyo wa madaraka na uhusiano miongoni mwa mihimili hiyo uliimarishwa kwa kuzingatia wakati, mahitaji ya [[demokrasia]] na misingi ya [[utawala bora]] na umeainishwa pia katika [[katiba]] ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Ibara ya 4 (1). Kuwepo kwa [[mfumo wa vyama vingi]] pia kulikuwa hatua ya kuendelea kuimarisha utawala wa ushiriki wa wananchi kadiri mahitaji ya upanuzi wa maono na [[falsafa]] [[duniani]]. [[Ugatuzi]], yaani mgawanyo wa kiutawala, unafuata Katiba ya nchi I 2.2. Tanzania imegawiwa kwa [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] 31. Kila [[mkoa]] huwa na [[wilaya]] ndani yake. Jumla ya wilaya ni 169, ambazo kati yake 34 ni miji. Ndani ya wilaya kuna ngazi za [[tarafa]] na [[kata]]. Chini ya kata kuna [[vijiji]] na wakati mwingine ngazi ya chini tena ambayo ni vitongoji. {| class="wikitable" !Mkoa !Makao Makuu !Mkoa !Makao Makuu !Ramani ya mikoa |- |[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |[[Arusha]] |[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |[[Mwanza]] | rowspan="15" |{{Tanzania_Regions_Labelled_Map|width=450}} |- |[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |[[Dar es Salaam]] |[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |[[Njombe]] |- |[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |[[Dodoma]] |[[Mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] |[[Wete]] |- |[[Mkoa wa Geita|Geita]] |[[Geita]] |[[Mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] |[[Chake Chake]] |- |[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |[[Iringa]] |[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |[[Kibaha]] |- |[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |[[Bukoba]] |[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |[[Sumbawanga]] |- |[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |[[Mpanda]] |[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |[[Songea]] |- |[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |[[Kigoma]] |[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |[[Shinyanga]] |- |[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |[[Moshi]] |[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |[[Bariadi]] |- |[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |[[Lindi]] |[[Mkoa wa Singida|Singida]] |[[Singida]] |- |[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |[[Babati]] |[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |[[Tabora]] |- |[[Mkoa wa Mara|Mara]] |[[Musoma]] |[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |[[Tanga]] |- |[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |[[Mbeya]] |[[Mkoa wa Unguja Kusini|Zanzibar Kati/Kusini]] |[[Koani]] |- |[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |[[Morogoro]] |[[Mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] |[[Mkokotoni]] |- |[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |[[Mtwara]] |[[Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Magharibi]] |[[Zanzibar]] |} === Miundo ya muungano === Tangu muungano wa Tanganyika na Zanzibar kufanyika mwaka 1964 Tanzania imekuwa na miundo ifuatayo: * Nchi inatawaliwa na [[serikali ya muungano]] ikitekeleza [[sheria]] zinazotolewa na [[bunge la Tanzania]]. * [[Tanganyika]] au Tanzania bara haina [[serikali]] wala [[bunge]] la pekee. * [[Zanzibar]] (visiwa vya [[Unguja]] na [[Kisiwa cha Pemba|Pemba]]) ina serikali na bunge lake vinavyoratibu mambo yasiyo ya muungano. Mambo yafuatayo yamekubalika kuwa shughuli za muungano: * Mambo ya nje * Jeshi * Polisi * Mamlaka ya dharura * Uraia * Uhamiaji * Biashara ya nje * Utumishi wa umma * Kodi ya mapato, forodha * Bandari, Usafiri wa anga, Posta na Simu == Demografia == {{Main|Demografia ya Tanzania}} [[File:Human_population_density_Tanzania.png|thumb|Msongamano wa watu nchini mwaka 2022.|300x300px]] Watu wa Tanzania hawaenei sawasawa. Katika maeneo makavu sana, kwa wastani kuna mtu mmoja tu kwa kilomita ya mraba (1/km²), lakini sehemu zenye [[rutuba]] za [[bara]], kuna watu 51 kwa kila kilomita ya mraba. Hatimaye huku [[Unguja]] kuna watu 134 kwa kilomita ya mraba na katika [[Mkoa wa Dar es Salaam]] ni 3,133 kwa kilomita ya mraba. Asilimia 70 hivi huishi [[kijiji|vijijini]], ingawa uhamiaji mijini unakwenda kasi.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) "Report reveals rapid rural -urban migration". thecitizen.co.tz.</ref> ===Makabila=== Jamii nyingi za watu zimeishi na kushirikiana katika eneo la Tanzania bara kwa [[milenia]] nyingi. [[Picha:Sukump1.jpg|thumb|300px|Wasukuma ndio kabila kubwa zaidi nchini.]] Kati ya jamii hizo, nyingi zilikuja kutoka maeneo mengine ya Afrika. Nyingi katika jamii zilizohamia sehemu hii ziliingia katika makundi madogomadogo kwa [[amani]], ingawa ziko zilizoingia kwa njia ya [[uvamizi]] na [[vita]]. Baadhi ya jamii zilizovamiwa zilijihami na kuwazuia wahamiaji wasiendelee kuteka maeneo mengine. Kufikia mwaka [[1884]], wakati Wajerumani walipoanza harakati za kufanya sehemu hii ya Afrika kuwa [[koloni]] lao, kulikuwa na [[Kabila|makabila]] zaidi ya 120 katika eneo la Tanzania bara. Kuna [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125 hivi]]. Makabila yenye watu zaidi ya [[milioni]] [[moja]] ni [[Wasukuma]], [[Wanyamwezi]], [[Wachaga]], [[Waha]], [[Wagogo]], [[Wahaya]], [[Wajaluo]] na [[Wamakonde]]. Jambo la pekee kuhusu jamii zilizoishi na zinazoendelea kuishi Tanzania ni kwamba wakazi asili wanawakilisha makundi yote makuu manne ya [[lugha]] barani Afrika.<ref>Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. pp. 1967–. ISBN 978-3-11-018418-1.</ref> 1. Idadi kubwa sana ya Watanzania ni wa jamii ya [[Wabantu]] (k.m. Wazaramo, Wapare na Wapogoro). 2. Nje ya hao, kuna [[Waniloti]], kwa mfano [[Wamasai]] na [[Wajaluo]] ambao wengi wao zaidi wanaishi [[Kenya]]. 3. Kundi lingine ni makabila ya [[Wakushi]] wanaoishi kaskazini mwa Tanzania; hao ni makabila ya [[Wairaqw]], [[Wafiome]], [[Wasi]] na [[Waburunge]]. 4. Kuna kundi la [[Wakhoisan]] wanaofanana na makabila ya [[Botswana]] na [[Namibia]]; wanaitwa [[Wasandawe]] . Hatimaye kuna [[Wahadzabe]] wachache ambao [[utafiti]] wa [[DNA]] umeonyesha hivi karibuni wana uhusiano wa asili na [[Watwa]] wa nchi za [[Afrika ya Kati]]. Pia kuna asilimia ndogo ya watu wenye asili ya nje ya bara la [[Afrika]], kwa mfano [[Wahindi]], [[Waarabu]], [[Waindochina]], [[Wafarsi]], [[Wachina]], [[Wagiriki]] na [[Waingereza]]. Hii ilisababishwa na karne za mchanganyiko wa mahitaji ya biashara yaliyofanywa na mabara ya [[Ulaya]] na [[Asia]] hapo [[Afrika]]. {{Makabila ya Tanzania}} === Lugha === {{main|Orodha ya lugha za Tanzania}} Nchini Tanzania kuna [[lugha]] za [[kabila|kikabila]] zaidi ya mia moja na ishirini, kwa kuwa kila kabila lina lugha yake. [[Kiswahili]] ndiyo [[lugha ya taifa]] na inazidi kuwa [[lugha mama]]<ref>Kadiri ya Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. p. 1967. ISBN 978-3-11-018418-1 tayari Kiswahili ni lugha ya kwanza kwa asilimia 10 za wananchi</ref> kwa [[watoto]] wengi, hasa mijini.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier. 2010. pp. 1026–. ISBN 978-0-08-087775-4.</ref> Walau asilimia 90 za wakazi wanakitumia walau kama [[lugha ya pili]]. Kiswahili ni mojawapo kati ya [[lugha za Kibantu]]: hii imesaidia sana kukubaliwa kwa Kiswahili nchini, kwa sababu idadi kubwa ya Watanzania ni wasemaji wa lugha za [[Kibantu]]. Kiswahili kinatumika kama lugha baina ya watu wa makabila mbalimbali na kwa mambo rasmi; kwa hiyo ni lugha rasmi ya [[dhati]]. Baada ya [[uhuru]], [[Kiingereza]] (iliyokuwa lugha ya [[ukoloni|kikoloni]] kabla ya [[uhuru]]) iliendelea kutumika kwa mambo kadhaa rasmi na kwa [[elimu]] kuanzia [[sekondari]] ingawa sera mpya inataka Kiswahili kishike nafasi yake hadi [[chuo kikuu]];<ref>"Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan". AFK Insider. 17 February 2015. Retrieved 23 February 2015.</ref> kwa hiyo ilichukuliwa kama lugha rasmi ya dhati pamoja na Kiswahili. Lakini utumizi rasmi wa Kiingereza umepungua katika milongo iliyopita, na sasa utumizi huu karibu umekwisha. Kwa hiyo siku hizi ni kawaida zaidi kuchukulia Kiswahili kama lugha rasmi ya dhati pekee. [[Sera]] mpya ya elimu inakusudia kufanya Kiswahili kuwa [[lugha ya kufundishia]] katika ngazi zote kufikia mwaka [[2024]]. === Dini === [[File:Cathedral of Arusha.jpg|thumb|left|250px|[[Kanisa kuu]] la Arusha]] {{Main|Dini nchini Tanzania}} Nchi haina [[dini rasmi]] na [[katiba]] ya Tanzania inatangaza [[uhuru wa dini]] kwa wote. Mara nyingi idadi ya wafuasi wa [[dini]] hutajwa kuwa [[theluthi]] moja [[Uislamu|Waislamu]], theluthi moja [[Ukristo|Wakristo]] na theluthi moja wafuasi wa [[dini za jadi]]. Lakini tangu [[uhuru]] swali la dini ya wananchi halijaulizwa tena katika [[sensa]], kwa hiyo kadirio la theluthi-theluthi inawezekana ni zaidi azimio la kisiasa. Kwenye funguvisiwa la [[Zanzibar]] idadi ya Waislamu huaminiwa kuwa takriban 97%. == Usafiri == {{Main|Usafiri wa Tanzania}} [[File:Magufuli Bus Terminus, Mbezi, Ubungo MC.jpg|350px|left|thumbnail| Kituo cha Mabasi cha Magufuli, Mbezi]] Usafiri nchini Tanzania ni hasa kwa njia ya [[barabara]]. Nyingine ni [[reli]] na [[Ndege (uanahewa)|ndege]]. Kwenye [[Maziwa makubwa ya Afrika|maziwa makubwa]] na [[pwani]] ya Bahari Hindi kuna pia usafiri wa [[meli]]. Hadi sasa idadi ya barabara za [[lami]] si kubwa. Kuna hasa njia nzuri kati ya [[Dar es Salaam]], [[Mbeya]] katika kusini-magharibi, Dodoma katika kitovu cha nchi, Arusha / Tanga katika kaskazini-mashariki. Kusini-Mashariki na Magharibi ya nchi kwa jumla haina barabara nzuri na [[mawasiliano]] ni magumu. Mashirika mawili ya reli yanayohudumia Tanzania: ni TRC ([[Shirika ya Reli Tanzania]] - ''Tanzania Railways Corporation'') na [[TAZARA]] (''Tanzania-Zambia Railways Corporation''). TRC imetawala reli ya kati kuanzia Dar es Salaam hadi [[Kigoma]] halafu reli ya Tanga kati ya Tanga na Arusha. Tazara imeunganisha Dar es Salaam na kusini ya nchi hadi Zambia. Zote hazikutunzwa vizuri na usafiri unakumbwa na huduma mbaya pamoja na [[ajali]]. Huduma kwa ndege zinatumia hasa viwanja vya ndege 11 vyenye barabara ya lami kwa ajili ya ndege, hasa [[Uwanja wa ndege wa kimataifa wa Julius Nyerere|Julius Nyerere/Dar es Salaam]], [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro/Arusha-Moshi]] na [[Zanzibar]]-Kisauni. Pia kuna viwanja vingine vya ndege kama vile uwanja wa ndege wa Mwanza, Bukoba na Kigoma. Usafiri wa majini pia unafanyika hasa katika bahari ya Hindi, ingawa hakuna meli ya serikali hapo na mashirika binafsi hutoa huduma. Usafiri wa majini hufanyika pia katika maziwa ya Viktoria, Tanganyika na Nyasa. Miongoni mwa meli ni [[MV Bukoba]] iliyozama tarehe [[21 Mei]] [[1996]] pamoja na abiria karibu 1,000 na [[MV Nyerere]] iliyozama tarehe [[20 Septemba]] [[2018]] pamoja na abiria zaidi ya 200. Katika ziwa Tanganyika ipo meli ya Mv Liemba ambayo ilianza kutumika tangia kipindi cha ukoloni wa Wajerumani: inatoa huduma kati ya miji ya mwambao wa ziwa Tanganyika na nchi jirani. Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya [[geji sanifu]] nchini Tanzania inayolenga kuunganisha [[Dar es Salaam]] na [[Morogoro]].<ref>[http://www.theeastafrican.co.ke/business/Tanzania-railway-construction/2560-3801608-6plii9/index.html Turkish, Portuguese firms win bid to construct Tanzania’s SGR], tovuti ya theeastafrican.co.ke ya 6 Februari 2017, iliangaliwa Mei 2017</ref> Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi [[Mwanza]] na hatimaye hadi [[Burundi]]. == Urithi wa Dunia == [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|left|Mchoro wa mwaka [[1572]] ukionyesha mji wa [[Kilwa]] ulivyokuwa wakati huo.]] Mahali pafuatapo katika Tanzania pamepokewa katika orodha ya [[UNESCO]] ya "[[Urithi wa Dunia]]" (mwaka wa kukubaliwa – jina la mahali) * 1979 – Hifadhi ya Taifa [[Ngorongoro]]. * 1981 – [[Hifadhi ya Serengeti]]. * 1981 – Magofu ya [[Kilwa Kisiwani]] na Songo Mnara. * 1982 – Hifadhi ya Taifa [[Selous]]. * 1987 – Hifadhi ya Taifa [[Hifadhi ya Kilimanjaro|Kilimanjaro]]. * 2000 – [[Mji Mkongwe]] wa [[Jiji la Zanzibar]] / [[Unguja]]. * 2006 – [[Michoro ya Kondoa]]. == Utamaduni na Sanaa == {{Main|Utamaduni wa Kitanzania}} === Muziki === {{Main|Muziki wa Tanzania}} Kuna aina zaidi ya tano za muziki nchini Tanzania, kama zilivyofafanuliwa na [[BASATA]] ni pamoja na [[Ngoma (muziki)|ngoma]] [[Ngoma za asili|(ngoma za asili]]), [[Muziki wa dansi|dansi]], [[kwaya]] (muziki wa injili), [[taarab]], na [[Bongo Flava|bongo flava]] ([[Muziki wa pop|pop]]/[[Hip hop ya Kitanzania|hip hop]]).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C&newbks=0&hl=en|title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania|last=Askew|first=Kelly|last2=Askew|first2=Professor Kelly|date=2002-07-28|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-02981-8|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C|title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam|last=Ivaska|first=Andrew|date=2011-01-25|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4770-5|language=en}}</ref> Ngoma ni muziki wa dansi wa kitamaduni, ngoma hutofautiana kati ya [[kabila]] na kabila.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=The Garland Handbook of African Music|last=Stone|first=Ruth M.|date=2010-04-02|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-90001-4|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC&newbks=0&hl=en|title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage|last=Edmondson|first=Laura|date=2007-07-20|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11705-2|language=en}}</ref> Dansi ni muziki wa bendi unatokana na muziki wa [[soukous]] kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (au "rumba ya Kikongo").<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Taarab ni muziki wa Waafrika wa [[pwani]] uliopokea athira kutoka [[Utamaduni|tamaduni]] nyingi, hasa muziki wa [[Waarabu]] na [[Wahindi]]. Kimsingi ni uimbaji wa [[mashairi]] unaofuata muziki wa bendi.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Kwaya ni muziki ambao asili yake ni [[Kanisa|kanisani]]. Bongo flava ni muziki wa pop wa Tanzania uliozaliwa na [[muziki wa kizazi kipya]], unajumuisha [[reggae]], [[R&B|RnB]], na [[Hip Hop|hip hop]], uliochanganywa na vionjo vya asili (flava) lakini tangu wakati huo umekua na kuwa muziki wa kipekee wa maeneo ya [[Maziwa Makuu ya Afrika|Maziwa Makuu]].<ref>{{Rejea jarida|last=Kerr|first=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=Journal of African Cultural Studies|volume=30|issue=1|pages=65–80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> Asili mbalimbali za ushawishi zimesaidia kufanya bongo flava kuwa muziki maarufu zaidi Afrika Mashariki, na muziki mmojawapo kati ya ile maarufu zaidi katika bara la Afrika.<ref>{{Rejea jarida|last=Suriano|first=M.|date=2011|title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions|url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118|journal=Africa Development|language=en|volume=36|issue=3-4|pages=113–126|doi=10.4314/ad.v36i3-4|issn=0850-3907}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last=Perullo|first=Alex|date=2005|title=Hooligans and Heroes: Youth Identity and Hip-Hop in Dar es Salaam, Tanzania|url=https://www.jstor.org/stable/4187688|journal=Africa Today|volume=51|issue=4|pages=75–101|issn=0001-9887}}</ref> [[Picha:SitiBintiSaad_(cropped).jpg|thumb|left|Mwimbaji wa Tanzania [[Siti Binti Saad]] ]] Tangu kuundwa kwa Tanzania hadi 1993, kurekodi na usambazaji wote wa muziki ulisimamiwa kikamilifu na [[Baraza la Sanaa Tanzania|BASATA]], hasa kupitia [[Radio Tanzania Dar Es Salaam|Redio Tanzania Dar es Salaam]] (RTD).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ|title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis|last=Brennan|first=James|last2=Burton|first2=Yus|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-107-3|language=en}}</ref> Ni aina 4 tu za muziki za Kitanzania zilizoruhusiwa kurekodiwa au kutangazwa, ambazo wakati huo zilikuwa ngoma, taarab, kwaya na dansi. Sheria ya Huduma za Utangazaji ya 1993 iliruhusu mitandao ya kibinafsi ya matangazo na studio za kurekodi.<ref>{{Rejea tovuti|date={{date|1994-06-11|mdy}}|type=Act|title=THE BROADCASTING SERVICES ACT, 1993|language=en|url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|accessdate=2022-06-17|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Haya ni mojawapo ya mabadiliko muhimu zaidi katika tasnia ya muziki ya Tanzania tangu kuanzishwa kwa nchi miaka 30 kabla.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ|title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy|last1=Perullo|first1=Alex|date=2011|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-00150-4|location=[[United States]]: [[Indiana]]|access-date=5 Juni 2022}}</ref> Miaka michache kabla ya Act ya 1993, muziki wa hip hop ulikuwa umeanza kuimarika katika miji ya Dar es Salaam, Mbeya, Arusha na Mwanza. Ilikuwa ikianza mageuzi kutoka kwenye hip hop ya Kiingereza huko Uzunguni, maeneo tajiri kama Oysterbay na Masaki pamoja na shule za kimataifa, hadi kizazi kipya [[Uswahilini]], vitongoji maskini na kutumia Kiswahili.<ref name="Saleh_J">{{cite web|last1=Nne|first1=Juma|title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer|url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/|website=Africanhiphop.com|access-date=5 Juni 2022|language=en|date=2001-10-01}}</ref> Mara tu baada ya kufunguliwa kwa mawimbi ya redio, bongo flava ilizaliwa ikienea kwa haraka kote nchini, na katika Maziwa Makuu.<ref name="Kerr_18">{{cite journal|last1=Kerr|first1=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=[[Journal of African Cultural Studies]]|language=en|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=1|page=65-80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> === Fasihi === {{Main|Fasihi ya Tanzania}} Utamaduni wa kifasihi wa Tanzania kimsingi ni wa simulizi.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|title=Culture and Customs of Tanzania|last=Otiso|first=Kefa M.|date=2013-01-24|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08708-0|language=en}}</ref>{{rp|68}} Tanzu na vipera maaarufu vya [[Fasihi simulizi|fasihi simuliz]]<nowiki/>i ni pamoja na [[Ngano (hadithi)|ngano]], [[Shairi|mashairi]], [[mafumbo]], [[methali]] na [[nyimbo]].<ref name=":0" />{{rp|69}}  Sehemu kubwa zaidi ya fasihi simulizi iliyorekodiwa Tanzania ni ya Kiswahili, ingawa lugha za [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila ya Tanzania]] zina mapokeo yake ya simulizi.  Fasihi simulizi ya nchi imekuwa ikipungua kwa sababu ya mabadiliko ya muundo wa jamii, na kufanya uwasilishaji wa fasihi simulizi kuwa mgumu zaidi, pia teknolojia za kisasa zinachangia kushushwa kwa thamani ya fasihi simulizi.<ref name=":0" />{{rp|68-9}} Utamaduni wa kuandika na kusoma [[vitabu]] umeenea nchini Tanzania. [[Fasihi andishi]] nyingi za Kitanzania ni za [[Kiswahili]] au [[Kiingereza]].<ref name=":0" /> {{rp|75}} Watu mashuhuri katika fasihi andishi ya Tanzania ni pamoja na [[Shaaban Robert]] (anatambulika kama baba wa [[fasihi ya Kiswahili]]), [[Muhammed Saley Farsy]], [[Faraji Katalambulla]], Adam Shafi Adam, [[Muhammed Said Abdulla|Muhammed Said Abdalla]], [[Said Ahmed Mohammed Khamis]], [[Mohamed Suleiman Mohamed]], [[Euphrase Kezilahabi]], [[Gabriel Ruhumbika]], [[Ebrahim Hussein]], [[May Materru Balisidya]], [[Fadhy Mtanga]], [[Abdulrazak Gurnah]], na [[Penina O. Mlama]].<ref name=":0" />{{rp|76-8}} [[Picha:Makonde elephant.jpg|thumb|150px|Bombwe la Kimakonde: Tembo]] [[File:Amani-TT4798.jpg|Mchoro wa [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]]|thumb]] === Uchoraji na Uchongaji === Mitindo miwili ya sanaa ya Tanzania imepata kutambuliwa kimataifa.<ref name="Doling">{{Rejea kitabu|title=Tanzania Arts Directory|last=Doling|first=Tim|date=1999|publisher=Visiting Arts|isbn=9781902349114|pages=17|language=en}}</ref>   [[Uchoraji]] wa [[Tingatinga (uchoraji)|Tingatinga]] umejulikana tangu [[miaka ya 1970]]. Mtindo huo umepewa [[jina]] la [[mwanzilishi]] wake, mchoraji wa Kitanzania [[Edward Tingatinga|Edward Said Tingatinga]]. Kwa ujumla michoro ya Tingatinga inayoonyesha watu, wanyama, au maisha ya kila siku.<ref name=":0" />{{rp|13}}<ref name="Doling" /> Baada ya kifo cha Tingatinga mwaka wa 1972, wasanii wengine walikubali na kuendeleza mtindo wake, na aina hiyo sasa ndiyo mtindo muhimu zaidi unaolenga utalii katika maeneo ya Afrika Mashariki.<ref name=":0" />{{rp|113}}<ref name="Doling" /> [[Uchongaji]] wa [[mabombwe ya Kimakonde]] yamesifiwa tangu mwanzo wa [[karne ya 20]]. [[Wamakonde]] wengi wamehamia [[Dar es Salaam|Dar es salaam]] au [[Arusha]] wanapohudumia soko la [[watalii]] na soko la nje. === Michezo === {{Main|Michezo ya Tanzania}} Mchezo maarufu nchini Tanzania ni [[mpira wa miguu]]. Ingawa mpira wa miguu ([[kandanda]]) unaongoza kwa ufuasi mkubwa miongoni mwa vijana, michezo mingine kama vile [[mpira wa kikapu]], [[mchezo wa ngumi]] na [[riadha]] inazidi kuwa maarufu miongoni mwa watu.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36|title=Tanzania|last=Wairagala|first=Wakabi|date=2004|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-0-8368-3119-1|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|title=Tanzania in Pictures|last=Pritchett|first=Bev|date=2007-12-15|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|language=en}}</ref> Baraza la Michezo la Taifa ndicho chombo kinachosimamia michezo nchini chini ya Wizara ya Habari, Vijana, Michezo na Utamaduni.<ref>{{Rejea tovuti|title=NSC should perfect all sports categories|url=https://www.tanzaniasports.com/nsc-should-perfect-all-sports-categories/|work=Tanzania Sports|date=2011-10-01|accessdate=2022-06-16|language=en-GB}}</ref> [[Faili:Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg|thumb|[[Uwanja wa Taifa (Tanzania)|Uwanja wa Taifa]] jijini [[Dar es Salaam]].]] [[Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania]] ([[TFF]]) ni chombo kinachosimamia mpira wa miguu nchini.<ref>{{Rejea tovuti|title=Member Association - Tanzania - FIFA.com|url=https://www.fifa.com/associations/association/tan/about|work=web.archive.org|date=2020-07-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200823220736/https://www.fifa.com/associations/association/tan/about}}</ref> Vilabu maarufu vya soka la kulipwa jijini Dar es Salaam ni [[Young Africans S.C|Young Africans F.C]]. na [[Simba S.C.|Simba S.C]]. Wachezaji wa kandanda ambao wamechezea klabu kubwa za kigeni ni pamoja na [[Mbwana Samatta]], [[Kelvin John]], na [[Morice Abraham]]. Tanzania iliandaa [[Kombe la Mataifa ya Afrika U-17 2019]].<ref>{{Rejea tovuti|title=U17 AFCON - Asante Sana Tanzania!!!|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/u17-afcon-asante-sana-tanzania|work=CAFOnline.com|accessdate=2022-06-16|language=en|author=CAF-Confedération Africaine du Football}}</ref> Soka la wanawake ni mchezo unaokuwa kwa kasi zaidi Tanzania. Utamaduni wa wanawake kucheza mpira wa miguu umeanza kueleweka kwa wengie. [[Timu ya taifa ya wanawake ya Tanzania]], Taifa Queens ni bingwa wa [[Michuano ya CECAFA kwa Wanawake]] kwa mwaka 2016 na mwaka 2018.<ref>{{Citation|title=Tanzania win Cecafa Women's trophy|url=https://www.bbc.com/sport/football/37409082|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Citation|title=Tanzania retain Cecafa Women's Cup|url=https://www.bbc.com/sport/football/44987890|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref> Michuano hii huandaliwa na [[Shirikisho la Vyama vya Soka Afrika Mashariki na Kati]] (CECAFA). Timu ya taifa ya wanawake chini ya miaka 17 'Serengeti Girls' ilifuzu kucheza [[Michuano ya Kombe la Dunia la Wanawake]] nchini [[India]] mwaka 2022.<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti Girls yatinga Kombe la Dunia|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/serengeti-girls-yatinga-kombe-la-dunia-3839528|work=Mwananchi|accessdate=17 Desemba 2024|date=5 Juni 2022}}</ref> Hasheem Thabeet ni Mtanzania wa kwanza kucheza [[Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani|Ligi ya Mpira wa Kikapu ya Marekani]] ([[NBA]]).<ref>{{Rejea tovuti|title=Hasheem Thabeet Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html|work=Basketball-Reference.com|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2020-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201207100221/https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html}}</ref>[[Mwanariadha]] wa zamani wa Tanzania wa mbio za kati, [[Filbert Bayi|Filbert Bayi Sanka]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Filbert BAYI {{!}} Profile {{!}} World Athletics|url=https://www.worldathletics.org/athletes/tanzania/filbert-bayi-14347725|work=www.worldathletics.org|accessdate=2022-06-16}}</ref> mwaka 1974 aliboresha rekodi ya [[mbio ya mita 1500]], na mwaka wa [[1975]] aliboresha rekodi ya [[mbio ya maili moja]].<ref>{{Citation|title=1975 Miracle Mile: Filbert Bayi runs 3:51.0|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK3d7Ckh2o|language=sw-TZ|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Bayi's record may be gone but it should never be forgotten|url=https://www.heraldscotland.com/sport/13143168.bayis-record-may-gone-never-forgotten/|work=HeraldScotland|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Bado anashikilia rekodi ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya mita 1500. === Filamu === Tanzania ina tasnia maarufu ya [[filamu]] inayojulikana kwa jina la "[[Bongo Movie]]".<ref name="mfd">{{cite web|url=http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/|title=Swahiliwood: Researching Tanzania's Film Industry - Media for Development International|website=mfditanzania.com|accessdate=2022-06-17|archivedate=2020-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206210925/http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/}}</ref> Studio nyingi za utayarishaji filamu za Kitanzania ziko Dar es Salaam. Kabla ya uhuru wa Tanzania mwaka 1961, baadhi ya sinema za kigeni zilirekodiwa [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. [[Tamasha la Kimataifa la Filamu la Zanzibar]] huandaa maonyesho ya filamu, warsha, muziki pamoja na sanaa zingine za maigizo. == Tazama pia == * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Zanzibar]] * [[Orodha ya Magavana Wakuu wa Tanganyika]] * [[Orodha ya Masultan wa Zanzibar]] * [[Orodha ya watu maarufu wa Tanzania]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania kwa eneo]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Pato la Taifa]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Maendeleo]] * [[Utawala wa Kijiji - Tanzania]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] * [[Uchumi wa Tanzania]] ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Tanzania}} {{Commons}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{dmoz|Regional/Africa/Tanzania}} * [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx Tanzania Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx |date=20160812033656 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Ani-Corruption Portal]] {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Mikoa ya Tanzania}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Tanzania|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] 4n68et77fbcu6y20m3m09jppxsl0nfb 1559212 1559211 2026-05-31T08:09:51Z Gayle157 73366 1559212 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | lugha_rasmi = {{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} | kaulimbiu = "Uhuru na Umoja" | wimbo = "[[Mungu ibariki Afrika]]"<br>[[File:Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] | mji_mkubwa = [[Dar es Salaam]] | mji_mkuu = [[Dodoma]] | latd = 6 | latm = 11 | latNS = S | longd = 35 | longm = 44 | longEW = E | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = | muundo_uhuru = '''Uhuru''' kutoka [[Ufalme wa Muungano]] | eneo_jumla = 947 303<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=30 Machi 2024|year=2023}}</ref> | maji = 6.4<ref name="worldfactbook"/> | watu_kadirio = 65 642 682<ref name="worldfactbook"/> | sensa = 2022 | watu_sensa = 61 741 120<ref name="sensa22"/> | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 85.98<ref name="IMFWEO.TZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/TZA|title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Tanzania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 Aprili 2025 |access-date=22 Aprili 2025}}</ref> | mwaka_pato = 2025 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 1,280<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 293.59<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,370<ref name="IMFWEO.TZ" /> | mwaka_maendeleo = 2022 | maendeleo = {{ongezeko}} 0.555<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/TZA|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 Machi 2024|access-date=22 Machi 2023|archive-date=22 Machi 2025}}</ref> (ya 165)</br> {{kati}} | fedha = [[Shilingi ya Tanzania]] | majira_saa = +3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) | utaifa = Mtanzania | udereva = Kushoto | iso3166 = [[ISO 3166-2:TZ|TZ]] | tld = [[.tz]] | tukio1 = [[Tanganyika]] | tukio2 = [[Zanzibar]] | tukio3 = Muungano | tukio4 = Katiba ya sasa | tukio1_tarehe = 9 Desemba 1961 | tukio2_tarehe = 10 Desemba 1963 | tukio3_tarehe = 26 Aprili 1964 | tukio4_tarehe = 25 Aprili 1977 | jina_kawaida = Tanzania | matini_nembo = Nembo ya Tanzania | matini_bendera = Bendera ya Tanzania | dini = 63.1% [[Wakristo]]<br>34.1% [[Waislamu]]<br>1.5% [[Wasio na dini]]<br>1.2% [[Dini asilia za Kiafrika|dini asilia]]<br>0.1% wengine | msimbo_simu = [[Namba za simu Tanzania|255]] | maelezo_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | maelezo_ramani2 = Ramani ya Tanzania | matini_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | matini_ramani2 = Ramani ya Tanzania | jina_asili = | bendera =Flag of Tanzania.svg | nembo = Coat of arms of Tanzania.svg | ramani = File:Tanzania_(orthographic_projection).svg | ramani2 = File:Tanzania map-sw.svg | muundo_tarehe = siku/mwezi/mwaka | idadi_makabila = Kupita [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125]] | ukubwa_ramani2 = 250 | latd2 = 6 | latm2 = 48 | latNS2 = S | longd2 = 39 | longm2 = 17 | longEW2 = E | lugha_taifa = [[Kiswahili]] | mwaka_kadirio = 2023 | cheo_watu = 23 | cheo_kiongozi1 = [[Orodha ya Marais wa Tanzania|Rais]] | cheo_kiongozi2 = [[Orodha ya Makamu wa Rais Tanzania|Makamu wa Rais]] | cheo_kiongozi3 = [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania|Waziri Mkuu]] | cheo_kiongozi4 = [[Orodha ya Maspika wa Bunge la Tanzania|Spika]] | cheo_kiongozi5 = Jaji Mkuu | kiongozi1 = [[Samia Suluhu Hassan]] | kiongozi2 = [[Philip Isdor Mpango]] | kiongozi3 = [[Kassim Majaliwa]] | kiongozi4 = [[Tulia Ackson]] | kiongozi5 = [[George Mcheche Masaju]] }} '''Tanzania''', rasmi '''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''', ni nchi iliyoko [[Afrika Mashariki]] ndani ya [[Nchi za Maziwa Makuu|eneo la Maziwa Makuu ya Afrika]] na kando ya pwani ya [[Bahari ya Hindi]]. <ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Gary P. Gillum |title=Tanzania |website=Britannica |date=Machi 11, 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Inapakana na [[Kenya]] na [[Uganda]] kaskazini, [[Rwanda]], [[Burundi]], na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] magharibi, na [[Zambia]], [[Malawi]], na [[Msumbiji]] kusini. <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Kufikia mwaka 2024, inakadiriwa kuwa na idadi ya watu takriban milioni 67 <ref name="sensa22">{{Cite report|title=Sensa ya Watu na Makazi ya Mwaka 2022: Matokeo ya Mwanzo|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|date=Oktoba 2022|url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705484563-matokeomwanzooktoba2022.pdf}}</ref>. , ikiwa [[Orodha ya nchi kulingana na idadi ya watu|nchi ya 20 duniani]] na ya 5 [[Afrika]] kwa idadi ya watu. [[Mji mkuu]] ni Dodoma, huku [[Dar es Salaam]] ikiwa mji wake mkubwa na kituo kikuu cha kiuchumi. <ref name="WFB_Tanzania"/> Nchi hii imegawanywa katika mikoa 31 ya kiutawala, na lugha rasmi ni Kiswahili na Kiingereza. <ref name="Britannica_Tanzania"/> Mabaki mengi muhimu ya [[zamadamu]] yaligunduliwa nchini Tanzania.<ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Idrian N. Resnick |title=Tanzania: History, Geography, and Culture |website=Britannica |date=Mei 14, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[zama za Mawe]] na [[Zama za Shaba|Shaba]], kulikuwa na [[Uhamiaji wa binadamu|uhamaji]] wa kihistoria kutoka kaskazini kuingia Tanzania wa wazungumzaji wa [[Kikushi|Kikushi cha Kusini]] waliokuwa na sifa kama za [[Wairaqw]] wa leo, waliotoka [[Ethiopia]] ya leo; pia kulikuwepo na watu wa Kikushi cha Mashariki waliotoka kaskazini mwa [[Ziwa Turkana]] kati ya miaka 2,000 hadi 4,000 iliyopita; pamoja na [[Waniloti]] wa Kusini kama [[Wadatooga]], waliotokea katika mpaka wa [[Sudan Kusini]] na Ethiopia takribani miaka 2,900 hadi 2,400 iliyopita. Uhamiaji huo ulifanana kwa wakati na ujio wa [[Wabantu]] wa Mashariki kutoka [[Afrika Magharibi]] waliotua katika maeneo ya [[Ziwa Viktoria]] na [[Ziwa Tanganyika]].<ref name="Tanzania_Antiquities">{{cite web |url=http://www.mnrt.go.tz/ |title=Antiquities and Human Origins in Tanzania |website=mnrt.go.tz |publisher=Wizara ya Maliasili na Utalii |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 19]], Tanzania bara ilikuwa chini ya [[utawala]] wa [[Ujerumani|Wajerumani]] kama sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]], na baada ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]], [[Waingereza]] walichukua [[mamlaka]] kwa jina la [[Tanganyika]], huku [[Visiwa vya Zanzibar]] vikisalia katika usimamizi tofauti wa kikoloni.<ref name="BBC_Tanzania_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile |website=BBC News |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kupata [[uhuru]] mwaka [[1961]] (Tanganyika) na [[1963]] (Zanzibar), nchi hizo mbili ziliungana mwaka [[1964]] na kuunda [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]]. Tanganyika iliingia katika [[Jumuiya ya Madola]] na Tanzania kwa sasa ni mwanachama wa jumuiya hiyo kama [[taifa]] moja.<ref name="Commonwealth_Tanzania">{{cite web |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/tanzania |title=Tanzania - Member State Profile |website=thecommonwealth.org |publisher=The Commonwealth |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Leo, [[katiba|kikatiba]] Tanzania ni [[jamhuri]] ya [[Rais|urais]] inayofuata [[mfumo wa vyama vingi]] lakini imekuwa chini ya [[Mfumo wa chama kimoja|chama kimoja]] kikuu ambacho kimeshikilia [[madaraka]] moja kwa moja tangu uhuru ingawa jina lake lilibadilika kutoka [[Tanganyika African National Union]] hadi [[Chama cha Mapinduzi]] mwaka [[1977]].<ref name="WFB_Tanzania_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government and Politics |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania haijawahi kupitia machafuko makubwa ya ndani tangu uhuru, na inahesabiwa kuwa miongoni mwa nchi salama na tulivu zaidi kisiasa barani [[Afrika]].<ref name="BBC_Tanzania_Profile"/> Idadi ya watu wa Tanzania inajumuisha [[makabila]], [[lugha]], na [[dini]] zaidi ya 120. [[Ukristo]] ndio [[dini]] yenye wafuasi wengi, ikifuatwa na [[Uislamu]] na [[dini za jadi]].<ref name="WFB_Tanzania_People">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#people-and-society |title=Tanzania - World Factbook: People and Society |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania ndiyo nchi yenye tofauti kubwa zaidi za lugha Afrika ya Mashariki. Ingawa hakuna [[lugha rasmi]] kisheria, [[Kiswahili]] hutumika kama [[lugha ya taifa]], na [[Kiingereza]] hutumika katika biashara za kimataifa, [[diplomasia]], [[mahakama]] za juu, na [[elimu]] ya [[Elimu ya sekondari|sekondari]] na [[elimu ya juu|ya juu]]. [[Kiarabu]] huzungumzwa pia visiwani Zanzibar.<ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Jiografia|Kijiografia]], Tanzania ina [[milima]] na [[misitu]] mingi kaskazini-mashariki, ikiwemo [[Mlima Kilimanjaro]], mlima mrefu zaidi Afrika na mlima pekee wa kujitegemea kwa [[kimo]] [[Dunia|duniani]].<ref name="UNESCO_Kilimanjaro">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/403 |title=Kilimanjaro National Park |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> [[Maziwa Makuu ya Afrika]] yote matatu yanapatikana kwa sehemu ndani ya Tanzania: [[Ziwa Viktoria]] ([[ziwa]] kubwa zaidi Afrika), [[Ziwa Tanganyika]] (ziwa lenye [[kina]] kirefu zaidi na [[samaki]] wa pekee), na [[Ziwa Nyasa]] upande wa kusini. Ukanda wa pwani una joto na unyevunyevu, na Visiwa vya Zanzibar vipo karibu na mwambao. [[Eneo la Hifadhi ya Menai Bay]] ni eneo kubwa zaidi la hifadhi ya baharini Zanzibar. [[Maporomoko ya Kalambo]] yaliyoko mpakani na Zambia ndiyo maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika. Tanzania ni moja ya nchi maarufu duniani kwa [[safari]] za [[utalii]].<ref name="WFB_Tanzania_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> ==Jina== [[Jina]] "Tanzania" liliundwa kama mkusanyiko wa majina ya maeneo mawili yaliyoungana kuunda nchi: [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]].<ref>{{Rejea tovuti|title=tanzania {{!}} Etymology, origin and meaning of the name tanzania by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/tanzania|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Jina lilipatikana kwa mashindano yaliyotangazwa mwaka 1964 na serikali kutafuta jina fupi zaidi kuliko "Jamhuri ya Tanganyika na Zanzibar". Mshindi alikuwa mwenyeji wa Dar es Salaam aliyeitwa [[Mohamed Iqbal Dar]] ([[1944]] - [[2025]]) <ref>https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/kitaifa/aliyebuni-jina-tanzania-afariki-dunia-4950694</ref>. Alipendekeza kuunganisha [[herufi]] tatu za kwanza za [[Tanganyika|TANganyika]] na [[Zanzibar|ZANzibar]] akafikia "Tanzan". Hakuridhika bado, akaona nchi nyingi za Afrika zina majina yanayoishia na "ia" akaongeza herufi hizi. Mwenyewe alieleza baadaye chaguo lake kwamba aliamua kutumia "I" ya jina lake Iqbal na "A" ya jina la madhehebu yake aliyoyafuata katika Uislamu ya [[Ahmadiyya]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://globalpublishers.co.tz/mohammed-iqbal-dar-mbunifu-wa-jina-la-tanzania/|title=Mohammed Iqbal Dar: Mbunifu wa jina la Tanzania|date=2016-03-07|work=Global Publishers|accessdate=2019-04-28}}</ref> Jina "Tanganyika" linatokana na maneno ya [[Kiswahili]] "tanga" na "nyika", yakiunda msemo "tanga nyikani". Wakati fulani inaelezwa kama marejeleo ya Ziwa Tanganyika. <ref>{{Rejea tovuti|title=Loading...|url=http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html|work=home.frognet.net|accessdate=2022-06-16}}</ref> Jina la Zanzibar linatokana na "[[zenji]]", jina la watu wa eneo hilo (inadaiwa lina maana ya "nyeusi"), na neno la Kiarabu "barr", ambalo linamaanisha pwani au ufukwe.<ref>{{Rejea tovuti|title=zanzibar {{!}} Etymology, origin and meaning of the name zanzibar by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/zanzibar|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> == Historia == {{main|Historia ya Tanzania|Historia ya Zanzibar}} {{Kwa|historia ya maeneo ya Tanzania kabla ya 1964|Tanganyika (nchi)|Zanzibar|Afrika ya Mashariki ya Kijerumani}} [[File:The National Archives UK - CO 1069-166-21.jpg|thumb|Julius Nyerere akidai Uhuru Kamili kutoka kwa Uingereza.]] [[Historia ya Tanzania]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ikijumuisha Tanganyika Bara na [[visiwa vya Zanzibar]]. Ugunduzi wa [[akiolojia]] katika [[Bonde la Oltupai]] na maeneo mengine unaonyesha kuwa eneo hili limekuwa na makazi ya binadamu tangu nyakati za kale sana na lina baadhi ya ushahidi muhimu zaidi kuhusu mageuzi ya awali ya binadamu. <ref name="Olduvai">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Olduvai-Gorge |title=Olduvai Gorge: Archaeological Site, Tanzania |website=Britannica |date=April 24, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kwa karne nyingi, eneo hili lilikaliwa na jamii mbalimbali, zikiwemo jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]], huku maeneo ya pwani yakijumuishwa katika mitandao ya biashara ya [[Bahari ya Hindi]] iliyounganisha [[Afrika Mashariki]] na [[Uarabuni]], [[Uajemi]], [[Uhindi]], na baadaye [[China]]. <ref name="Swahili_Coast">{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/swahili-coast/ |title=The Swahili Coast |website=nationalgeographic.org |publisher=National Geographic Society |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kuanzia kipindi cha kati cha historia, [[Miji-dola ya Waswahili|miji kadhaa ya Waswahili]] ilistawi kando ya pwani, ikiwemo [[Kilwa]], ambayo ilikuja kuwa kitovu muhimu cha biashara na utamaduni. <ref name="Kilwa">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/144 |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Ushawishi wa [[Wareno]] ulijitokeza katika sehemu za pwani katika [[karne ya 16]], lakini baadaye ukachukuliwa na [[Waarabu]] wa [[Omani]], hasa [[Zanzibar]]. Katika [[karne ya 19]], Zanzibar iliibuka kama kituo muhimu cha biashara, huku upanuzi wa ukoloni wa [[Ulaya]] ukiongezeka katika maeneo ya bara. Kufikia mwishoni mwa [[karne ya 19]], sehemu kubwa ya Tanzania Bara ilikuwa imekuwa sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]]. <ref name="German_East_Africa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa |title=German East Africa: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baada ya [[Ujerumani]] kushindwa katika [[Vita vya Kwanza vya Dunia]], [[Tanganyika]] iliwekwa chini ya utawala wa [[Uingereza]] kama eneo la mamlaka ya Ligi ya Mataifa na baadaye eneo la udhamini la [[Umoja wa Mataifa]]. Harakati za uzalendo ziliongezeka baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikiongozwa hasa na [[Julius Nyerere]] na Chama cha [[Tanganyika African National Union]] (TANU). <ref name="TANU">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tanganyika-African-National-Union |title=Tanganyika African National Union |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tanganyika ilipata uhuru kutoka kwa [[Uingereza]] tarehe 9 Desemba 1961 na kuwa jamhuri mwaka 1962, huku Nyerere akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="Tanganyika_Independence">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile - Timeline |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> [[Zanzibar]], mapinduzi yaliyotokea Januari 1964 yaliuangusha utawala wa Kisultani uliotawaliwa na [[Waarabu]] na kusababisha kuundwa kwa serikali mpya. <ref name="Zanzibar_Revolution">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zanzibar/History |title=Zanzibar: History of the Archipelago |website=Britannica |date=April 15, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baadaye mwaka huo, Tanganyika na Zanzibar ziliungana na kuunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania tarehe 26 Aprili 1964. Chini ya uongozi wa Nyerere, Tanzania ilifuata sera za [[ujamaa]] wa Kiafrika zilizojulikana kama Ujamaa, kabla ya mageuzi ya kiuchumi na kufunguliwa kwa mfumo wa kisiasa kuanzishwa mwishoni mwa [[karne ya 20]]. <ref name="Ujamaa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere |author=Donald Innis Ray |title=Julius Nyerere: President of Tanzania |website=Britannica |date=October 10, 2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Tanzania imeendelea kuwa jamhuri huru na mwanachama muhimu wa mashirika ya kikanda kama [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC) na [[Umoja wa Afrika]] (AU). <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> ==Jiografia== {{main|Jiografia ya Tanzania|Maziwa ya Tanzania|Mito ya Tanzania|Orodha ya milima ya Tanzania|Funguvisiwa la Zanzibar}} Ikiwa na eneo la kilomita za mraba 947,303 (365,756 sq mi), Tanzania ni nchi ya 13 kwa ukubwa barani Afrika na ya 31 kwa ukubwa duniani.<ref>{{Rejea tovuti|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|work=web.archive.org|date=2014-02-09|accessdate=2022-06-15|archivedate=2014-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html}}</ref> Inapakana na Kenya na Uganda upande wa kaskazini; Rwanda, Burundi, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa magharibi; na Zambia, Malawi, na Msumbiji upande wa kusini. [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|Zana ya kukatia mawe yenye umri wa miaka milioni 1.8 iligunduliwa huko [[Olduvai Gorge]] na kuonyeshwa kwenye [[British Museum]].]] Tanzania iko kwenye pwani ya mashariki ya Afrika na ina ufuo wa [[Bahari ya Hindi]] takriban kilomita 424 (885 mi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean.|url=https://www.fao.org/3/a0477e/a0477e13.htm|work=www.fao.org|accessdate=2022-06-15}}</ref> Pia inajumuisha visiwa kadhaa vya pwani, vikiwemo [[Unguja]] (Zanzibar), [[Pemba (kisiwa)|Pemba]], na [[Kisiwa cha Mafia|Mafia]]. Tanzania ni nchi yenye sehemu za juu na za chini kabisa barani Afrika: [[Mlima Kilimanjaro]], wenye urefu wa mita 5,895 (futi 19,341) juu ya usawa wa bahari, na kina cha [[Ziwa Tanganyika]], katika mita 1,471 (futi 4,826) chini ya usawa wa bahari kwa mtiririko huo. [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|Uhamaji wa Nyumbu [[Serengeti]]]] Tanzania ina milima na misitu minene kaskazini-mashariki, ambako kuna Mlima Kilimanjaro. Nchi iko katika eneo la [[Maziwa makubwa ya Afrika]], hivyo [[Ziwa|maziwa]] yanafunika km² 61,500, yaani 6% za eneo lote la nchi. Upande wa kaskazini na magharibi kuna [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ziwa kubwa zaidi barani Afrika, na [[Ziwa Tanganyika]], ziwa lenye kina kirefu zaidi barani humo, linalojulikana kwa aina yake ya kipekee ya samaki. Upande wa kusini magharibi kuna [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Nyasa]]. Eneo la katikati mwa Tanzania ni uwanda mkubwa, wenye tambarare na ardhi ya kilimo. Ukanda wa mashariki una joto na unyevunyevu, huku Visiwa vya Zanzibar vikiwa karibu. Maporomoko ya maji ya [[Mto Kalambo|Kalambo]] katika mkoa wa kusini-magharibi mwa [[Rukwa]] ni maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika, na yanapatikana karibu na ufuo wa kusini-mashariki wa Ziwa Tanganyika kwenye mpaka na Zambia. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kalambo Falls {{!}} waterfall, East Africa {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kalambo-Falls|work=www.britannica.com|accessdate=2022-06-15|language=en}}</ref> Eneo la [[Hifadhi ya Menai Bay]] visiwani Zanzibar ndilo eneo kubwa zaidi la bahari lililohifadhiwa. ===Hali ya hewa=== {{Main|Tabia ya nchi Tanzania}} [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|Ramani ya Tanzania ya uainishaji wa hali ya hewa Köppen]] Hali ya hewa inatofautiana sana ndani ya Tanzania. Katika nyanda za juu, halijoto huanzia 10 hadi 20 °C (50 na 68 °F) wakati wa msimu wa baridi na joto kwa mtiririko huo. {{multiple image |align = right |direction = horizontal |image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg |caption1 = Tembo akipita karibu na [[Mlima Kilimanjaro]] |width1 = 180 |image2 = Ngorongoro Crater.jpg |caption2 = [[Hifadhi ya Ngorongoro]] |width2 = 160 |header_align = centre }} Tanzania hupata [[majira ya joto]] katika [[Mwezi (wakati)|miezi]] ya [[Desemba]], [[Januari]] na [[Februari]] (25–31 °C au 77.0–87.8 °F) huku kipindi cha baridi zaidi kikitokea kati ya [[Mei]] na [[Agosti]] (15–20 °C au 59–68 °F). Halijoto ya kila mwaka ni 20 °C (68.0 °F). Hali ya hewa ni baridi katika maeneo ya milima mirefu. Tanzania ina vipindi viwili vikuu vya mvua: mvua za [[vuli]] hunyesha katika miezi ya [[Oktoba]], [[Novemba]] na [[Desemba]] na mvua za [[masika]] hunyesha katika miezi ya [[Machi]], [[Aprili]] na [[Mei]] ingawa zipo tofauti ndogo kati ya sehemu mbalimbali.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://worldcat.org/oclc/1075513535|title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March-May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing.|last=Zorita|first=Eduardo|last2=Tilya|first2=Faustine|date=2002|oclc=1075513535}}</ref> Kiasi cha mvua na halijoto husababisha tofauti za aina ya [[uoto wa asili]], [[udongo]] na aina ya [[mazao]] yanayolimwa. Mabadiliko ya hali ya hewa nchini Tanzania yanasababisha kuongezeka kwa joto na uwezekano mkubwa wa matukio ya mvua kubwa (kusababisha mafuriko) na vipindi vya ukame.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|work=www.climatelinks.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa|accessdate=2022-06-16|archive-date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209143534/https://www.futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|url-status=dead}}</ref> Mabadiliko ya hali ya hewa tayari yanaathiri sekta za kilimo, rasilimali za maji, afya na nishati nchini Tanzania. Kupanda kwa kina cha bahari na mabadiliko ya ubora wa maji kunatarajiwa kuathiri uvuvi na ufugaji wa samaki.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|work=www.adaptation-undp.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2022-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416075500/https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania}}</ref>[[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|Twiga Masai ni mnyama wa taifa la Tanzania]] Tanzania ilitoa [[Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi]] (NAPAs) mwaka 2007 kama ilivyoagizwa na [[Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Mabadiliko ya Tabianchi]]. Mwaka 2012, Tanzania ilitoa Mkakati wa Kitaifa wa Mabadiliko ya Tabianchi ili kukabiliana na wasiwasi unaoongezeka wa athari mbaya za mabadiliko ya tabianchi katika mazingira ya kijamii na kiuchumi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|work=web.archive.org|date=2021-04-17|accessdate=2022-06-16|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0}}</ref> ===Wanyamapori na Hifadhi=== {{Main|Wanyamapori nchini Tanzania}} {{See also|Mbuga za Taifa la Tanzania}}Tanzania ina takriban 20% ya [[spishi]] za wanyama wengi wa [[Afrika]] wenye [[damu moto]], wanapatikana kwenye mbuga zake za Taifa, hifadhi na [[bahari]]. Hifadhi za Taifa na mbuga za wanyama zimeenea katika eneo la zaidi ya kilomita za mraba 42,000 (sq. mi 16,000) na kuunda karibu 38% ya eneo la nchi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania travel guide {{!}} Tanzania {{!}} Zepisa African safaris|url=https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/|work=web.archive.org|date=2020-12-01|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201202741/https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57|title=Indigenous People in Africa: Contestations, Empowerment and Group Rights|last=Ridwan|first=Laher|last2=Korir|first2=SingíOei|date=2014-05-05|publisher=Africa Institute of South Africa|isbn=978-0-7983-0464-1|language=en}}</ref> Tanzania ina mbuga 21 za taifa, pamoja na hifadhi mbalimbali za wanyamapori na misitu, ikijumuisha [[Hifadhi ya Ngorongoro]]. Magharibi mwa Tanzania, [[Hifadhi ya Taifa ya Gombe]] ni kitovu ya uchunguzi unaoendelea wa [[Jane Goodall]] wa tabia ya [[Sokwe (Hominidae)|sokwe]], ambao ulianza mwaka wa 1960.<ref>{{Rejea tovuti|title=The official site of the Tanzania National Parks - Gombe Stream National Park|url=http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html|work=web.archive.org|date=2014-10-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC|title=Nature's strongholds : the world's greatest wildlife reserves|last=Riley|first=Laura|date=2005|publisher=Princeton, N.J. : Princeton University Press|others=unknown library|isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> Tanzania ina [[bioanuwai]] nyingi na ina aina mbalimbali za makazi ya wanyama.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua|title=Biodiversity in sub-Saharan Africa and its islands : conservation, management, and sustainable use|last=Stuart|first=S. N.|date=1990|publisher=Gland, Switzerland : IUCN|others=Internet Archive|isbn=978-2-8317-0021-2}}</ref> Katika uwanda wa [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] nchini Tanzania, [[nyumbu]] (''Connochaetes taurinus mearnsi''), "[[Bovids|''bovids'']]" wengine na [[Punda milia|pundamilia]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti wildebeest migration explained with moving map|url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration|work=www.expertafrica.com|accessdate=2022-06-16}}</ref> hushiriki katika uhamaji mkubwa wa kila mwaka. Tanzania ni nyumbani kwa takriban spishi 130 za [[amfibia]] na zaidi ya spishi 275 za wanyama watambaao, wengi wao wanapatikana Tanzania tu na wamejumuishwa katika orodha ya [[International Union for Conservation of Nature]].<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020 }}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> Tanzania ina idadi kubwa ya simba duniani.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 Agosti 2019|website=allAfrica.com|language=en}}</ref> Tanzania ilikuwa na alama 7.13/10 kwenye [[Forest Landscape Integrity Index]] mwaka 2019, ilishika nafasi ya 54 duniani kati ya nchi 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}</ref> ==Serikali na Utawala== {{main|Mikoa ya Tanzania|Wilaya za Tanzania}} [[Muundo]] wa [[uongozi]] na [[utawala]] katika kipindi cha [[ukoloni]] ulizingatia mgawanyo wa [[madaraka]] baina ya mihimili mitatu ya [[dola]] yaani [[serikali]], [[bunge]] na [[mahakama]]. Tangu [[uhuru]], mgawanyo wa madaraka na uhusiano miongoni mwa mihimili hiyo uliimarishwa kwa kuzingatia wakati, mahitaji ya [[demokrasia]] na misingi ya [[utawala bora]] na umeainishwa pia katika [[katiba]] ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Ibara ya 4 (1). Kuwepo kwa [[mfumo wa vyama vingi]] pia kulikuwa hatua ya kuendelea kuimarisha utawala wa ushiriki wa wananchi kadiri mahitaji ya upanuzi wa maono na [[falsafa]] [[duniani]]. [[Ugatuzi]], yaani mgawanyo wa kiutawala, unafuata Katiba ya nchi I 2.2. Tanzania imegawiwa kwa [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] 31. Kila [[mkoa]] huwa na [[wilaya]] ndani yake. Jumla ya wilaya ni 169, ambazo kati yake 34 ni miji. Ndani ya wilaya kuna ngazi za [[tarafa]] na [[kata]]. Chini ya kata kuna [[vijiji]] na wakati mwingine ngazi ya chini tena ambayo ni vitongoji. {| class="wikitable" !Mkoa !Makao Makuu !Mkoa !Makao Makuu !Ramani ya mikoa |- |[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |[[Arusha]] |[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |[[Mwanza]] | rowspan="15" |{{Tanzania_Regions_Labelled_Map|width=450}} |- |[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |[[Dar es Salaam]] |[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |[[Njombe]] |- |[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |[[Dodoma]] |[[Mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] |[[Wete]] |- |[[Mkoa wa Geita|Geita]] |[[Geita]] |[[Mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] |[[Chake Chake]] |- |[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |[[Iringa]] |[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |[[Kibaha]] |- |[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |[[Bukoba]] |[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |[[Sumbawanga]] |- |[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |[[Mpanda]] |[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |[[Songea]] |- |[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |[[Kigoma]] |[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |[[Shinyanga]] |- |[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |[[Moshi]] |[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |[[Bariadi]] |- |[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |[[Lindi]] |[[Mkoa wa Singida|Singida]] |[[Singida]] |- |[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |[[Babati]] |[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |[[Tabora]] |- |[[Mkoa wa Mara|Mara]] |[[Musoma]] |[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |[[Tanga]] |- |[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |[[Mbeya]] |[[Mkoa wa Unguja Kusini|Zanzibar Kati/Kusini]] |[[Koani]] |- |[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |[[Morogoro]] |[[Mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] |[[Mkokotoni]] |- |[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |[[Mtwara]] |[[Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Magharibi]] |[[Zanzibar]] |} === Miundo ya muungano === Tangu muungano wa Tanganyika na Zanzibar kufanyika mwaka 1964 Tanzania imekuwa na miundo ifuatayo: * Nchi inatawaliwa na [[serikali ya muungano]] ikitekeleza [[sheria]] zinazotolewa na [[bunge la Tanzania]]. * [[Tanganyika]] au Tanzania bara haina [[serikali]] wala [[bunge]] la pekee. * [[Zanzibar]] (visiwa vya [[Unguja]] na [[Kisiwa cha Pemba|Pemba]]) ina serikali na bunge lake vinavyoratibu mambo yasiyo ya muungano. Mambo yafuatayo yamekubalika kuwa shughuli za muungano: * Mambo ya nje * Jeshi * Polisi * Mamlaka ya dharura * Uraia * Uhamiaji * Biashara ya nje * Utumishi wa umma * Kodi ya mapato, forodha * Bandari, Usafiri wa anga, Posta na Simu == Demografia == {{Main|Demografia ya Tanzania}} [[File:Human_population_density_Tanzania.png|thumb|Msongamano wa watu nchini mwaka 2022.|300x300px]] Watu wa Tanzania hawaenei sawasawa. Katika maeneo makavu sana, kwa wastani kuna mtu mmoja tu kwa kilomita ya mraba (1/km²), lakini sehemu zenye [[rutuba]] za [[bara]], kuna watu 51 kwa kila kilomita ya mraba. Hatimaye huku [[Unguja]] kuna watu 134 kwa kilomita ya mraba na katika [[Mkoa wa Dar es Salaam]] ni 3,133 kwa kilomita ya mraba. Asilimia 70 hivi huishi [[kijiji|vijijini]], ingawa uhamiaji mijini unakwenda kasi.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) "Report reveals rapid rural -urban migration". thecitizen.co.tz.</ref> ===Makabila=== Jamii nyingi za watu zimeishi na kushirikiana katika eneo la Tanzania bara kwa [[milenia]] nyingi. [[Picha:Sukump1.jpg|thumb|300px|Wasukuma ndio kabila kubwa zaidi nchini.]] Kati ya jamii hizo, nyingi zilikuja kutoka maeneo mengine ya Afrika. Nyingi katika jamii zilizohamia sehemu hii ziliingia katika makundi madogomadogo kwa [[amani]], ingawa ziko zilizoingia kwa njia ya [[uvamizi]] na [[vita]]. Baadhi ya jamii zilizovamiwa zilijihami na kuwazuia wahamiaji wasiendelee kuteka maeneo mengine. Kufikia mwaka [[1884]], wakati Wajerumani walipoanza harakati za kufanya sehemu hii ya Afrika kuwa [[koloni]] lao, kulikuwa na [[Kabila|makabila]] zaidi ya 120 katika eneo la Tanzania bara. Kuna [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125 hivi]]. Makabila yenye watu zaidi ya [[milioni]] [[moja]] ni [[Wasukuma]], [[Wanyamwezi]], [[Wachaga]], [[Waha]], [[Wagogo]], [[Wahaya]], [[Wajaluo]] na [[Wamakonde]]. Jambo la pekee kuhusu jamii zilizoishi na zinazoendelea kuishi Tanzania ni kwamba wakazi asili wanawakilisha makundi yote makuu manne ya [[lugha]] barani Afrika.<ref>Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. pp. 1967–. ISBN 978-3-11-018418-1.</ref> 1. Idadi kubwa sana ya Watanzania ni wa jamii ya [[Wabantu]] (k.m. Wazaramo, Wapare na Wapogoro). 2. Nje ya hao, kuna [[Waniloti]], kwa mfano [[Wamasai]] na [[Wajaluo]] ambao wengi wao zaidi wanaishi [[Kenya]]. 3. Kundi lingine ni makabila ya [[Wakushi]] wanaoishi kaskazini mwa Tanzania; hao ni makabila ya [[Wairaqw]], [[Wafiome]], [[Wasi]] na [[Waburunge]]. 4. Kuna kundi la [[Wakhoisan]] wanaofanana na makabila ya [[Botswana]] na [[Namibia]]; wanaitwa [[Wasandawe]] . Hatimaye kuna [[Wahadzabe]] wachache ambao [[utafiti]] wa [[DNA]] umeonyesha hivi karibuni wana uhusiano wa asili na [[Watwa]] wa nchi za [[Afrika ya Kati]]. Pia kuna asilimia ndogo ya watu wenye asili ya nje ya bara la [[Afrika]], kwa mfano [[Wahindi]], [[Waarabu]], [[Waindochina]], [[Wafarsi]], [[Wachina]], [[Wagiriki]] na [[Waingereza]]. Hii ilisababishwa na karne za mchanganyiko wa mahitaji ya biashara yaliyofanywa na mabara ya [[Ulaya]] na [[Asia]] hapo [[Afrika]]. {{Makabila ya Tanzania}} === Lugha === {{main|Orodha ya lugha za Tanzania}} Nchini Tanzania kuna [[lugha]] za [[kabila|kikabila]] zaidi ya mia moja na ishirini, kwa kuwa kila kabila lina lugha yake. [[Kiswahili]] ndiyo [[lugha ya taifa]] na inazidi kuwa [[lugha mama]]<ref>Kadiri ya Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. p. 1967. ISBN 978-3-11-018418-1 tayari Kiswahili ni lugha ya kwanza kwa asilimia 10 za wananchi</ref> kwa [[watoto]] wengi, hasa mijini.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier. 2010. pp. 1026–. ISBN 978-0-08-087775-4.</ref> Walau asilimia 90 za wakazi wanakitumia walau kama [[lugha ya pili]]. Kiswahili ni mojawapo kati ya [[lugha za Kibantu]]: hii imesaidia sana kukubaliwa kwa Kiswahili nchini, kwa sababu idadi kubwa ya Watanzania ni wasemaji wa lugha za [[Kibantu]]. Kiswahili kinatumika kama lugha baina ya watu wa makabila mbalimbali na kwa mambo rasmi; kwa hiyo ni lugha rasmi ya [[dhati]]. Baada ya [[uhuru]], [[Kiingereza]] (iliyokuwa lugha ya [[ukoloni|kikoloni]] kabla ya [[uhuru]]) iliendelea kutumika kwa mambo kadhaa rasmi na kwa [[elimu]] kuanzia [[sekondari]] ingawa sera mpya inataka Kiswahili kishike nafasi yake hadi [[chuo kikuu]];<ref>"Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan". AFK Insider. 17 February 2015. Retrieved 23 February 2015.</ref> kwa hiyo ilichukuliwa kama lugha rasmi ya dhati pamoja na Kiswahili. Lakini utumizi rasmi wa Kiingereza umepungua katika milongo iliyopita, na sasa utumizi huu karibu umekwisha. Kwa hiyo siku hizi ni kawaida zaidi kuchukulia Kiswahili kama lugha rasmi ya dhati pekee. [[Sera]] mpya ya elimu inakusudia kufanya Kiswahili kuwa [[lugha ya kufundishia]] katika ngazi zote kufikia mwaka [[2024]]. === Dini === [[File:Cathedral of Arusha.jpg|thumb|left|250px|[[Kanisa kuu]] la Arusha]] {{Main|Dini nchini Tanzania}} Nchi haina [[dini rasmi]] na [[katiba]] ya Tanzania inatangaza [[uhuru wa dini]] kwa wote. Mara nyingi idadi ya wafuasi wa [[dini]] hutajwa kuwa [[theluthi]] moja [[Uislamu|Waislamu]], theluthi moja [[Ukristo|Wakristo]] na theluthi moja wafuasi wa [[dini za jadi]]. Lakini tangu [[uhuru]] swali la dini ya wananchi halijaulizwa tena katika [[sensa]], kwa hiyo kadirio la theluthi-theluthi inawezekana ni zaidi azimio la kisiasa. Kwenye funguvisiwa la [[Zanzibar]] idadi ya Waislamu huaminiwa kuwa takriban 97%. === Miji === [[Dar es Salaam]] ndilo [[jiji]] kubwa zaidi, lenye watu 5,383,728, na linaendelea kuwa makao ya [[ofisi]] nyingi za [[serikali]], [[bandari]] kuu, na [[kitovu]] cha [[biashara]]. [[Mji|Miji]] mingine ni kama vile [[Mwanza (mji)|Mwanza]] (1,004,521), [[Arusha (mji)|Arusha]] (616,631), [[Mbeya (mji)|Mbeya]] (541,603), [[Morogoro (mji)|Morogoro]] (471,409), [[Kahama (mji)|Kahama]] (453,654), [[Tanga (mji)|Tanga]] (393,429), [[Geita (mji)|Geita]] (361,671), [[Tabora (mji)|Tabora]] (308,741) na [[Sumbawanga (mji)|Sumbawanga]] (303,986).<ref>{{Cite report|title=Administrative Units Population Distribution Report|date=Desemba 2022|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|language=en|url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf}}</ref> == Usafiri == {{Main|Usafiri wa Tanzania}} [[File:Magufuli Bus Terminus, Mbezi, Ubungo MC.jpg|350px|left|thumbnail| Kituo cha Mabasi cha Magufuli, Mbezi]] Usafiri nchini Tanzania ni hasa kwa njia ya [[barabara]]. Nyingine ni [[reli]] na [[Ndege (uanahewa)|ndege]]. Kwenye [[Maziwa makubwa ya Afrika|maziwa makubwa]] na [[pwani]] ya Bahari Hindi kuna pia usafiri wa [[meli]]. Hadi sasa idadi ya barabara za [[lami]] si kubwa. Kuna hasa njia nzuri kati ya [[Dar es Salaam]], [[Mbeya]] katika kusini-magharibi, Dodoma katika kitovu cha nchi, Arusha / Tanga katika kaskazini-mashariki. Kusini-Mashariki na Magharibi ya nchi kwa jumla haina barabara nzuri na [[mawasiliano]] ni magumu. Mashirika mawili ya reli yanayohudumia Tanzania: ni TRC ([[Shirika ya Reli Tanzania]] - ''Tanzania Railways Corporation'') na [[TAZARA]] (''Tanzania-Zambia Railways Corporation''). TRC imetawala reli ya kati kuanzia Dar es Salaam hadi [[Kigoma]] halafu reli ya Tanga kati ya Tanga na Arusha. Tazara imeunganisha Dar es Salaam na kusini ya nchi hadi Zambia. Zote hazikutunzwa vizuri na usafiri unakumbwa na huduma mbaya pamoja na [[ajali]]. Huduma kwa ndege zinatumia hasa viwanja vya ndege 11 vyenye barabara ya lami kwa ajili ya ndege, hasa [[Uwanja wa ndege wa kimataifa wa Julius Nyerere|Julius Nyerere/Dar es Salaam]], [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro/Arusha-Moshi]] na [[Zanzibar]]-Kisauni. Pia kuna viwanja vingine vya ndege kama vile uwanja wa ndege wa Mwanza, Bukoba na Kigoma. Usafiri wa majini pia unafanyika hasa katika bahari ya Hindi, ingawa hakuna meli ya serikali hapo na mashirika binafsi hutoa huduma. Usafiri wa majini hufanyika pia katika maziwa ya Viktoria, Tanganyika na Nyasa. Miongoni mwa meli ni [[MV Bukoba]] iliyozama tarehe [[21 Mei]] [[1996]] pamoja na abiria karibu 1,000 na [[MV Nyerere]] iliyozama tarehe [[20 Septemba]] [[2018]] pamoja na abiria zaidi ya 200. Katika ziwa Tanganyika ipo meli ya Mv Liemba ambayo ilianza kutumika tangia kipindi cha ukoloni wa Wajerumani: inatoa huduma kati ya miji ya mwambao wa ziwa Tanganyika na nchi jirani. Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya [[geji sanifu]] nchini Tanzania inayolenga kuunganisha [[Dar es Salaam]] na [[Morogoro]].<ref>[http://www.theeastafrican.co.ke/business/Tanzania-railway-construction/2560-3801608-6plii9/index.html Turkish, Portuguese firms win bid to construct Tanzania’s SGR], tovuti ya theeastafrican.co.ke ya 6 Februari 2017, iliangaliwa Mei 2017</ref> Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi [[Mwanza]] na hatimaye hadi [[Burundi]]. == Urithi wa Dunia == [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|left|Mchoro wa mwaka [[1572]] ukionyesha mji wa [[Kilwa]] ulivyokuwa wakati huo.]] Mahali pafuatapo katika Tanzania pamepokewa katika orodha ya [[UNESCO]] ya "[[Urithi wa Dunia]]" (mwaka wa kukubaliwa – jina la mahali) * 1979 – Hifadhi ya Taifa [[Ngorongoro]]. * 1981 – [[Hifadhi ya Serengeti]]. * 1981 – Magofu ya [[Kilwa Kisiwani]] na Songo Mnara. * 1982 – Hifadhi ya Taifa [[Selous]]. * 1987 – Hifadhi ya Taifa [[Hifadhi ya Kilimanjaro|Kilimanjaro]]. * 2000 – [[Mji Mkongwe]] wa [[Jiji la Zanzibar]] / [[Unguja]]. * 2006 – [[Michoro ya Kondoa]]. == Utamaduni na Sanaa == {{Main|Utamaduni wa Kitanzania}} === Muziki === {{Main|Muziki wa Tanzania}} Kuna aina zaidi ya tano za muziki nchini Tanzania, kama zilivyofafanuliwa na [[BASATA]] ni pamoja na [[Ngoma (muziki)|ngoma]] [[Ngoma za asili|(ngoma za asili]]), [[Muziki wa dansi|dansi]], [[kwaya]] (muziki wa injili), [[taarab]], na [[Bongo Flava|bongo flava]] ([[Muziki wa pop|pop]]/[[Hip hop ya Kitanzania|hip hop]]).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C&newbks=0&hl=en|title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania|last=Askew|first=Kelly|last2=Askew|first2=Professor Kelly|date=2002-07-28|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-02981-8|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C|title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam|last=Ivaska|first=Andrew|date=2011-01-25|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4770-5|language=en}}</ref> Ngoma ni muziki wa dansi wa kitamaduni, ngoma hutofautiana kati ya [[kabila]] na kabila.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=The Garland Handbook of African Music|last=Stone|first=Ruth M.|date=2010-04-02|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-90001-4|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC&newbks=0&hl=en|title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage|last=Edmondson|first=Laura|date=2007-07-20|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11705-2|language=en}}</ref> Dansi ni muziki wa bendi unatokana na muziki wa [[soukous]] kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (au "rumba ya Kikongo").<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Taarab ni muziki wa Waafrika wa [[pwani]] uliopokea athira kutoka [[Utamaduni|tamaduni]] nyingi, hasa muziki wa [[Waarabu]] na [[Wahindi]]. Kimsingi ni uimbaji wa [[mashairi]] unaofuata muziki wa bendi.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Kwaya ni muziki ambao asili yake ni [[Kanisa|kanisani]]. Bongo flava ni muziki wa pop wa Tanzania uliozaliwa na [[muziki wa kizazi kipya]], unajumuisha [[reggae]], [[R&B|RnB]], na [[Hip Hop|hip hop]], uliochanganywa na vionjo vya asili (flava) lakini tangu wakati huo umekua na kuwa muziki wa kipekee wa maeneo ya [[Maziwa Makuu ya Afrika|Maziwa Makuu]].<ref>{{Rejea jarida|last=Kerr|first=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=Journal of African Cultural Studies|volume=30|issue=1|pages=65–80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> Asili mbalimbali za ushawishi zimesaidia kufanya bongo flava kuwa muziki maarufu zaidi Afrika Mashariki, na muziki mmojawapo kati ya ile maarufu zaidi katika bara la Afrika.<ref>{{Rejea jarida|last=Suriano|first=M.|date=2011|title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions|url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118|journal=Africa Development|language=en|volume=36|issue=3-4|pages=113–126|doi=10.4314/ad.v36i3-4|issn=0850-3907}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last=Perullo|first=Alex|date=2005|title=Hooligans and Heroes: Youth Identity and Hip-Hop in Dar es Salaam, Tanzania|url=https://www.jstor.org/stable/4187688|journal=Africa Today|volume=51|issue=4|pages=75–101|issn=0001-9887}}</ref> [[Picha:SitiBintiSaad_(cropped).jpg|thumb|left|Mwimbaji wa Tanzania [[Siti Binti Saad]] ]] Tangu kuundwa kwa Tanzania hadi 1993, kurekodi na usambazaji wote wa muziki ulisimamiwa kikamilifu na [[Baraza la Sanaa Tanzania|BASATA]], hasa kupitia [[Radio Tanzania Dar Es Salaam|Redio Tanzania Dar es Salaam]] (RTD).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ|title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis|last=Brennan|first=James|last2=Burton|first2=Yus|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-107-3|language=en}}</ref> Ni aina 4 tu za muziki za Kitanzania zilizoruhusiwa kurekodiwa au kutangazwa, ambazo wakati huo zilikuwa ngoma, taarab, kwaya na dansi. Sheria ya Huduma za Utangazaji ya 1993 iliruhusu mitandao ya kibinafsi ya matangazo na studio za kurekodi.<ref>{{Rejea tovuti|date={{date|1994-06-11|mdy}}|type=Act|title=THE BROADCASTING SERVICES ACT, 1993|language=en|url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|accessdate=2022-06-17|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Haya ni mojawapo ya mabadiliko muhimu zaidi katika tasnia ya muziki ya Tanzania tangu kuanzishwa kwa nchi miaka 30 kabla.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ|title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy|last1=Perullo|first1=Alex|date=2011|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-00150-4|location=[[United States]]: [[Indiana]]|access-date=5 Juni 2022}}</ref> Miaka michache kabla ya Act ya 1993, muziki wa hip hop ulikuwa umeanza kuimarika katika miji ya Dar es Salaam, Mbeya, Arusha na Mwanza. Ilikuwa ikianza mageuzi kutoka kwenye hip hop ya Kiingereza huko Uzunguni, maeneo tajiri kama Oysterbay na Masaki pamoja na shule za kimataifa, hadi kizazi kipya [[Uswahilini]], vitongoji maskini na kutumia Kiswahili.<ref name="Saleh_J">{{cite web|last1=Nne|first1=Juma|title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer|url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/|website=Africanhiphop.com|access-date=5 Juni 2022|language=en|date=2001-10-01}}</ref> Mara tu baada ya kufunguliwa kwa mawimbi ya redio, bongo flava ilizaliwa ikienea kwa haraka kote nchini, na katika Maziwa Makuu.<ref name="Kerr_18">{{cite journal|last1=Kerr|first1=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=[[Journal of African Cultural Studies]]|language=en|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=1|page=65-80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> === Fasihi === {{Main|Fasihi ya Tanzania}} Utamaduni wa kifasihi wa Tanzania kimsingi ni wa simulizi.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|title=Culture and Customs of Tanzania|last=Otiso|first=Kefa M.|date=2013-01-24|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08708-0|language=en}}</ref>{{rp|68}} Tanzu na vipera maaarufu vya [[Fasihi simulizi|fasihi simuliz]]<nowiki/>i ni pamoja na [[Ngano (hadithi)|ngano]], [[Shairi|mashairi]], [[mafumbo]], [[methali]] na [[nyimbo]].<ref name=":0" />{{rp|69}}  Sehemu kubwa zaidi ya fasihi simulizi iliyorekodiwa Tanzania ni ya Kiswahili, ingawa lugha za [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila ya Tanzania]] zina mapokeo yake ya simulizi.  Fasihi simulizi ya nchi imekuwa ikipungua kwa sababu ya mabadiliko ya muundo wa jamii, na kufanya uwasilishaji wa fasihi simulizi kuwa mgumu zaidi, pia teknolojia za kisasa zinachangia kushushwa kwa thamani ya fasihi simulizi.<ref name=":0" />{{rp|68-9}} Utamaduni wa kuandika na kusoma [[vitabu]] umeenea nchini Tanzania. [[Fasihi andishi]] nyingi za Kitanzania ni za [[Kiswahili]] au [[Kiingereza]].<ref name=":0" /> {{rp|75}} Watu mashuhuri katika fasihi andishi ya Tanzania ni pamoja na [[Shaaban Robert]] (anatambulika kama baba wa [[fasihi ya Kiswahili]]), [[Muhammed Saley Farsy]], [[Faraji Katalambulla]], Adam Shafi Adam, [[Muhammed Said Abdulla|Muhammed Said Abdalla]], [[Said Ahmed Mohammed Khamis]], [[Mohamed Suleiman Mohamed]], [[Euphrase Kezilahabi]], [[Gabriel Ruhumbika]], [[Ebrahim Hussein]], [[May Materru Balisidya]], [[Fadhy Mtanga]], [[Abdulrazak Gurnah]], na [[Penina O. Mlama]].<ref name=":0" />{{rp|76-8}} [[Picha:Makonde elephant.jpg|thumb|150px|Bombwe la Kimakonde: Tembo]] [[File:Amani-TT4798.jpg|Mchoro wa [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]]|thumb]] === Uchoraji na Uchongaji === Mitindo miwili ya sanaa ya Tanzania imepata kutambuliwa kimataifa.<ref name="Doling">{{Rejea kitabu|title=Tanzania Arts Directory|last=Doling|first=Tim|date=1999|publisher=Visiting Arts|isbn=9781902349114|pages=17|language=en}}</ref>   [[Uchoraji]] wa [[Tingatinga (uchoraji)|Tingatinga]] umejulikana tangu [[miaka ya 1970]]. Mtindo huo umepewa [[jina]] la [[mwanzilishi]] wake, mchoraji wa Kitanzania [[Edward Tingatinga|Edward Said Tingatinga]]. Kwa ujumla michoro ya Tingatinga inayoonyesha watu, wanyama, au maisha ya kila siku.<ref name=":0" />{{rp|13}}<ref name="Doling" /> Baada ya kifo cha Tingatinga mwaka wa 1972, wasanii wengine walikubali na kuendeleza mtindo wake, na aina hiyo sasa ndiyo mtindo muhimu zaidi unaolenga utalii katika maeneo ya Afrika Mashariki.<ref name=":0" />{{rp|113}}<ref name="Doling" /> [[Uchongaji]] wa [[mabombwe ya Kimakonde]] yamesifiwa tangu mwanzo wa [[karne ya 20]]. [[Wamakonde]] wengi wamehamia [[Dar es Salaam|Dar es salaam]] au [[Arusha]] wanapohudumia soko la [[watalii]] na soko la nje. === Michezo === {{Main|Michezo ya Tanzania}} Mchezo maarufu nchini Tanzania ni [[mpira wa miguu]]. Ingawa mpira wa miguu ([[kandanda]]) unaongoza kwa ufuasi mkubwa miongoni mwa vijana, michezo mingine kama vile [[mpira wa kikapu]], [[mchezo wa ngumi]] na [[riadha]] inazidi kuwa maarufu miongoni mwa watu.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36|title=Tanzania|last=Wairagala|first=Wakabi|date=2004|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-0-8368-3119-1|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|title=Tanzania in Pictures|last=Pritchett|first=Bev|date=2007-12-15|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|language=en}}</ref> Baraza la Michezo la Taifa ndicho chombo kinachosimamia michezo nchini chini ya Wizara ya Habari, Vijana, Michezo na Utamaduni.<ref>{{Rejea tovuti|title=NSC should perfect all sports categories|url=https://www.tanzaniasports.com/nsc-should-perfect-all-sports-categories/|work=Tanzania Sports|date=2011-10-01|accessdate=2022-06-16|language=en-GB}}</ref> [[Faili:Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg|thumb|[[Uwanja wa Taifa (Tanzania)|Uwanja wa Taifa]] jijini [[Dar es Salaam]].]] [[Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania]] ([[TFF]]) ni chombo kinachosimamia mpira wa miguu nchini.<ref>{{Rejea tovuti|title=Member Association - Tanzania - FIFA.com|url=https://www.fifa.com/associations/association/tan/about|work=web.archive.org|date=2020-07-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200823220736/https://www.fifa.com/associations/association/tan/about}}</ref> Vilabu maarufu vya soka la kulipwa jijini Dar es Salaam ni [[Young Africans S.C|Young Africans F.C]]. na [[Simba S.C.|Simba S.C]]. Wachezaji wa kandanda ambao wamechezea klabu kubwa za kigeni ni pamoja na [[Mbwana Samatta]], [[Kelvin John]], na [[Morice Abraham]]. Tanzania iliandaa [[Kombe la Mataifa ya Afrika U-17 2019]].<ref>{{Rejea tovuti|title=U17 AFCON - Asante Sana Tanzania!!!|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/u17-afcon-asante-sana-tanzania|work=CAFOnline.com|accessdate=2022-06-16|language=en|author=CAF-Confedération Africaine du Football}}</ref> Soka la wanawake ni mchezo unaokuwa kwa kasi zaidi Tanzania. Utamaduni wa wanawake kucheza mpira wa miguu umeanza kueleweka kwa wengie. [[Timu ya taifa ya wanawake ya Tanzania]], Taifa Queens ni bingwa wa [[Michuano ya CECAFA kwa Wanawake]] kwa mwaka 2016 na mwaka 2018.<ref>{{Citation|title=Tanzania win Cecafa Women's trophy|url=https://www.bbc.com/sport/football/37409082|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Citation|title=Tanzania retain Cecafa Women's Cup|url=https://www.bbc.com/sport/football/44987890|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref> Michuano hii huandaliwa na [[Shirikisho la Vyama vya Soka Afrika Mashariki na Kati]] (CECAFA). Timu ya taifa ya wanawake chini ya miaka 17 'Serengeti Girls' ilifuzu kucheza [[Michuano ya Kombe la Dunia la Wanawake]] nchini [[India]] mwaka 2022.<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti Girls yatinga Kombe la Dunia|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/serengeti-girls-yatinga-kombe-la-dunia-3839528|work=Mwananchi|accessdate=17 Desemba 2024|date=5 Juni 2022}}</ref> Hasheem Thabeet ni Mtanzania wa kwanza kucheza [[Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani|Ligi ya Mpira wa Kikapu ya Marekani]] ([[NBA]]).<ref>{{Rejea tovuti|title=Hasheem Thabeet Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html|work=Basketball-Reference.com|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2020-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201207100221/https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html}}</ref>[[Mwanariadha]] wa zamani wa Tanzania wa mbio za kati, [[Filbert Bayi|Filbert Bayi Sanka]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Filbert BAYI {{!}} Profile {{!}} World Athletics|url=https://www.worldathletics.org/athletes/tanzania/filbert-bayi-14347725|work=www.worldathletics.org|accessdate=2022-06-16}}</ref> mwaka 1974 aliboresha rekodi ya [[mbio ya mita 1500]], na mwaka wa [[1975]] aliboresha rekodi ya [[mbio ya maili moja]].<ref>{{Citation|title=1975 Miracle Mile: Filbert Bayi runs 3:51.0|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK3d7Ckh2o|language=sw-TZ|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Bayi's record may be gone but it should never be forgotten|url=https://www.heraldscotland.com/sport/13143168.bayis-record-may-gone-never-forgotten/|work=HeraldScotland|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Bado anashikilia rekodi ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya mita 1500. === Filamu === Tanzania ina tasnia maarufu ya [[filamu]] inayojulikana kwa jina la "[[Bongo Movie]]".<ref name="mfd">{{cite web|url=http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/|title=Swahiliwood: Researching Tanzania's Film Industry - Media for Development International|website=mfditanzania.com|accessdate=2022-06-17|archivedate=2020-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206210925/http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/}}</ref> Studio nyingi za utayarishaji filamu za Kitanzania ziko Dar es Salaam. Kabla ya uhuru wa Tanzania mwaka 1961, baadhi ya sinema za kigeni zilirekodiwa [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. [[Tamasha la Kimataifa la Filamu la Zanzibar]] huandaa maonyesho ya filamu, warsha, muziki pamoja na sanaa zingine za maigizo. == Tazama pia == * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Zanzibar]] * [[Orodha ya Magavana Wakuu wa Tanganyika]] * [[Orodha ya Masultan wa Zanzibar]] * [[Orodha ya watu maarufu wa Tanzania]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania kwa eneo]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Pato la Taifa]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Maendeleo]] * [[Utawala wa Kijiji - Tanzania]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] * [[Uchumi wa Tanzania]] ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Tanzania}} {{Commons}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{dmoz|Regional/Africa/Tanzania}} * [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx Tanzania Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx |date=20160812033656 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Ani-Corruption Portal]] {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Mikoa ya Tanzania}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Tanzania|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] lnj7hpsocros3dtrbkbpgantyqf1skn 1559213 1559212 2026-05-31T08:10:50Z Gayle157 73366 /* */ Grammar 1559213 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania | lugha_rasmi = {{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} | kaulimbiu = "Uhuru na Umoja" | wimbo = "[[Mungu ibariki Afrika]]"<br>[[File:Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] | mji_mkubwa = [[Dar es Salaam]] | mji_mkuu = [[Dodoma]] | latd = 6 | latm = 11 | latNS = S | longd = 35 | longm = 44 | longEW = E | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = | muundo_uhuru = '''Uhuru''' kutoka [[Ufalme wa Muungano]] | eneo_jumla = 947 303<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=30 Machi 2024|year=2023}}</ref> | maji = 6.4<ref name="worldfactbook"/> | watu_kadirio = 65 642 682<ref name="worldfactbook"/> | sensa = 2022 | watu_sensa = 61 741 120<ref name="sensa22"/> | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 85.98<ref name="IMFWEO.TZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/TZA|title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Tanzania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 Aprili 2025 |access-date=22 Aprili 2025}}</ref> | mwaka_pato = 2025 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 1,280<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 293.59<ref name="IMFWEO.TZ" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,370<ref name="IMFWEO.TZ" /> | mwaka_maendeleo = 2022 | maendeleo = {{ongezeko}} 0.555<ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/TZA|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 Machi 2024|access-date=22 Machi 2023|archive-date=22 Machi 2025}}</ref> (ya 165)</br> {{kati}} | fedha = [[Shilingi ya Tanzania]] | majira_saa = +3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) | utaifa = Mtanzania | udereva = Kushoto | iso3166 = [[ISO 3166-2:TZ|TZ]] | tld = [[.tz]] | tukio1 = [[Tanganyika]] | tukio2 = [[Zanzibar]] | tukio3 = Muungano | tukio4 = Katiba ya sasa | tukio1_tarehe = 9 Desemba 1961 | tukio2_tarehe = 10 Desemba 1963 | tukio3_tarehe = 26 Aprili 1964 | tukio4_tarehe = 25 Aprili 1977 | jina_kawaida = Tanzania | matini_nembo = Nembo ya Tanzania | matini_bendera = Bendera ya Tanzania | dini = 63.1% [[Wakristo]]<br>34.1% [[Waislamu]]<br>1.5% [[Wasio na dini]]<br>1.2% [[Dini asilia za Kiafrika|dini asilia]]<br>0.1% wengine | msimbo_simu = [[Namba za simu Tanzania|255]] | maelezo_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | maelezo_ramani2 = Ramani ya Tanzania | matini_ramani = Mahali pa Tanzania katika Afrika ya Mashariki | matini_ramani2 = Ramani ya Tanzania | jina_asili = | bendera =Flag of Tanzania.svg | nembo = Coat of arms of Tanzania.svg | ramani = File:Tanzania_(orthographic_projection).svg | ramani2 = File:Tanzania map-sw.svg | muundo_tarehe = siku/mwezi/mwaka | idadi_makabila = Kupita [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125]] | ukubwa_ramani2 = 250 | latd2 = 6 | latm2 = 48 | latNS2 = S | longd2 = 39 | longm2 = 17 | longEW2 = E | lugha_taifa = [[Kiswahili]] | mwaka_kadirio = 2023 | cheo_watu = 23 | cheo_kiongozi1 = [[Orodha ya Marais wa Tanzania|Rais]] | cheo_kiongozi2 = [[Orodha ya Makamu wa Rais Tanzania|Makamu wa Rais]] | cheo_kiongozi3 = [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania|Waziri Mkuu]] | cheo_kiongozi4 = [[Orodha ya Maspika wa Bunge la Tanzania|Spika]] | cheo_kiongozi5 = Jaji Mkuu | kiongozi1 = [[Samia Suluhu Hassan]] | kiongozi2 = [[Philip Isdor Mpango]] | kiongozi3 = [[Kassim Majaliwa]] | kiongozi4 = [[Tulia Ackson]] | kiongozi5 = [[George Mcheche Masaju]] }} '''Tanzania''', rasmi '''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania''', ni nchi iliyoko [[Afrika Mashariki]] ndani ya [[Nchi za Maziwa Makuu|eneo la Maziwa Makuu ya Afrika]] na kando ya pwani ya [[Bahari ya Hindi]]. <ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Gary P. Gillum |title=Tanzania |website=Britannica |date=Machi 11, 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Inapakana na [[Kenya]] na [[Uganda]] kaskazini, [[Rwanda]], [[Burundi]], na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] magharibi, na [[Zambia]], [[Malawi]], na [[Msumbiji]] kusini. <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Kufikia mwaka 2024, inakadiriwa kuwa na idadi ya watu takriban milioni 67 <ref name="sensa22">{{Cite report|title=Sensa ya Watu na Makazi ya Mwaka 2022: Matokeo ya Mwanzo|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|date=Oktoba 2022|url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705484563-matokeomwanzooktoba2022.pdf}}</ref>. , ikiwa [[Orodha ya nchi kulingana na idadi ya watu|nchi ya 20 duniani]] na ya 5 [[Afrika]] kwa idadi ya watu. [[Mji mkuu]] ni Dodoma, huku [[Dar es Salaam]] ukiwa mji wake mkubwa na kituo kikuu cha kiuchumi. <ref name="WFB_Tanzania"/> Nchi hii imegawanywa katika mikoa 31 ya kiutawala, na lugha rasmi ni Kiswahili na Kiingereza. <ref name="Britannica_Tanzania"/> Mabaki mengi muhimu ya [[zamadamu]] yaligunduliwa nchini Tanzania.<ref name="Britannica_Tanzania">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tanzania |author=Idrian N. Resnick |title=Tanzania: History, Geography, and Culture |website=Britannica |date=Mei 14, 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[zama za Mawe]] na [[Zama za Shaba|Shaba]], kulikuwa na [[Uhamiaji wa binadamu|uhamaji]] wa kihistoria kutoka kaskazini kuingia Tanzania wa wazungumzaji wa [[Kikushi|Kikushi cha Kusini]] waliokuwa na sifa kama za [[Wairaqw]] wa leo, waliotoka [[Ethiopia]] ya leo; pia kulikuwepo na watu wa Kikushi cha Mashariki waliotoka kaskazini mwa [[Ziwa Turkana]] kati ya miaka 2,000 hadi 4,000 iliyopita; pamoja na [[Waniloti]] wa Kusini kama [[Wadatooga]], waliotokea katika mpaka wa [[Sudan Kusini]] na Ethiopia takribani miaka 2,900 hadi 2,400 iliyopita. Uhamiaji huo ulifanana kwa wakati na ujio wa [[Wabantu]] wa Mashariki kutoka [[Afrika Magharibi]] waliotua katika maeneo ya [[Ziwa Viktoria]] na [[Ziwa Tanganyika]].<ref name="Tanzania_Antiquities">{{cite web |url=http://www.mnrt.go.tz/ |title=Antiquities and Human Origins in Tanzania |website=mnrt.go.tz |publisher=Wizara ya Maliasili na Utalii |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Katika [[karne ya 19]], Tanzania bara ilikuwa chini ya [[utawala]] wa [[Ujerumani|Wajerumani]] kama sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]], na baada ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]], [[Waingereza]] walichukua [[mamlaka]] kwa jina la [[Tanganyika]], huku [[Visiwa vya Zanzibar]] vikisalia katika usimamizi tofauti wa kikoloni.<ref name="BBC_Tanzania_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile |website=BBC News |date=2025 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Baada ya kupata [[uhuru]] mwaka [[1961]] (Tanganyika) na [[1963]] (Zanzibar), nchi hizo mbili ziliungana mwaka [[1964]] na kuunda [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]]. Tanganyika iliingia katika [[Jumuiya ya Madola]] na Tanzania kwa sasa ni mwanachama wa jumuiya hiyo kama [[taifa]] moja.<ref name="Commonwealth_Tanzania">{{cite web |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/tanzania |title=Tanzania - Member State Profile |website=thecommonwealth.org |publisher=The Commonwealth |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Leo, [[katiba|kikatiba]] Tanzania ni [[jamhuri]] ya [[Rais|urais]] inayofuata [[mfumo wa vyama vingi]] lakini imekuwa chini ya [[Mfumo wa chama kimoja|chama kimoja]] kikuu ambacho kimeshikilia [[madaraka]] moja kwa moja tangu uhuru ingawa jina lake lilibadilika kutoka [[Tanganyika African National Union]] hadi [[Chama cha Mapinduzi]] mwaka [[1977]].<ref name="WFB_Tanzania_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government and Politics |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania haijawahi kupitia machafuko makubwa ya ndani tangu uhuru, na inahesabiwa kuwa miongoni mwa nchi salama na tulivu zaidi kisiasa barani [[Afrika]].<ref name="BBC_Tanzania_Profile"/> Idadi ya watu wa Tanzania inajumuisha [[makabila]], [[lugha]], na [[dini]] zaidi ya 120. [[Ukristo]] ndio [[dini]] yenye wafuasi wengi, ikifuatwa na [[Uislamu]] na [[dini za jadi]].<ref name="WFB_Tanzania_People">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#people-and-society |title=Tanzania - World Factbook: People and Society |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> Tanzania ndiyo nchi yenye tofauti kubwa zaidi za lugha Afrika ya Mashariki. Ingawa hakuna [[lugha rasmi]] kisheria, [[Kiswahili]] hutumika kama [[lugha ya taifa]], na [[Kiingereza]] hutumika katika biashara za kimataifa, [[diplomasia]], [[mahakama]] za juu, na [[elimu]] ya [[Elimu ya sekondari|sekondari]] na [[elimu ya juu|ya juu]]. [[Kiarabu]] huzungumzwa pia visiwani Zanzibar.<ref name="Britannica_Tanzania"/> [[Jiografia|Kijiografia]], Tanzania ina [[milima]] na [[misitu]] mingi kaskazini-mashariki, ikiwemo [[Mlima Kilimanjaro]], mlima mrefu zaidi Afrika na mlima pekee wa kujitegemea kwa [[kimo]] [[Dunia|duniani]].<ref name="UNESCO_Kilimanjaro">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/403 |title=Kilimanjaro National Park |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> [[Maziwa Makuu ya Afrika]] yote matatu yanapatikana kwa sehemu ndani ya Tanzania: [[Ziwa Viktoria]] ([[ziwa]] kubwa zaidi Afrika), [[Ziwa Tanganyika]] (ziwa lenye [[kina]] kirefu zaidi na [[samaki]] wa pekee), na [[Ziwa Nyasa]] upande wa kusini. Ukanda wa pwani una joto na unyevunyevu, na Visiwa vya Zanzibar vipo karibu na mwambao. [[Eneo la Hifadhi ya Menai Bay]] ni eneo kubwa zaidi la hifadhi ya baharini Zanzibar. [[Maporomoko ya Kalambo]] yaliyoko mpakani na Zambia ndiyo maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika. Tanzania ni moja ya nchi maarufu duniani kwa [[safari]] za [[utalii]].<ref name="WFB_Tanzania_Geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#geography |title=Tanzania - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 30, 2026 }}</ref> ==Jina== [[Jina]] "Tanzania" liliundwa kama mkusanyiko wa majina ya maeneo mawili yaliyoungana kuunda nchi: [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]].<ref>{{Rejea tovuti|title=tanzania {{!}} Etymology, origin and meaning of the name tanzania by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/tanzania|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Jina lilipatikana kwa mashindano yaliyotangazwa mwaka 1964 na serikali kutafuta jina fupi zaidi kuliko "Jamhuri ya Tanganyika na Zanzibar". Mshindi alikuwa mwenyeji wa Dar es Salaam aliyeitwa [[Mohamed Iqbal Dar]] ([[1944]] - [[2025]]) <ref>https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/kitaifa/aliyebuni-jina-tanzania-afariki-dunia-4950694</ref>. Alipendekeza kuunganisha [[herufi]] tatu za kwanza za [[Tanganyika|TANganyika]] na [[Zanzibar|ZANzibar]] akafikia "Tanzan". Hakuridhika bado, akaona nchi nyingi za Afrika zina majina yanayoishia na "ia" akaongeza herufi hizi. Mwenyewe alieleza baadaye chaguo lake kwamba aliamua kutumia "I" ya jina lake Iqbal na "A" ya jina la madhehebu yake aliyoyafuata katika Uislamu ya [[Ahmadiyya]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://globalpublishers.co.tz/mohammed-iqbal-dar-mbunifu-wa-jina-la-tanzania/|title=Mohammed Iqbal Dar: Mbunifu wa jina la Tanzania|date=2016-03-07|work=Global Publishers|accessdate=2019-04-28}}</ref> Jina "Tanganyika" linatokana na maneno ya [[Kiswahili]] "tanga" na "nyika", yakiunda msemo "tanga nyikani". Wakati fulani inaelezwa kama marejeleo ya Ziwa Tanganyika. <ref>{{Rejea tovuti|title=Loading...|url=http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html|work=home.frognet.net|accessdate=2022-06-16}}</ref> Jina la Zanzibar linatokana na "[[zenji]]", jina la watu wa eneo hilo (inadaiwa lina maana ya "nyeusi"), na neno la Kiarabu "barr", ambalo linamaanisha pwani au ufukwe.<ref>{{Rejea tovuti|title=zanzibar {{!}} Etymology, origin and meaning of the name zanzibar by etymonline|url=https://www.etymonline.com/word/zanzibar|work=www.etymonline.com|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> == Historia == {{main|Historia ya Tanzania|Historia ya Zanzibar}} {{Kwa|historia ya maeneo ya Tanzania kabla ya 1964|Tanganyika (nchi)|Zanzibar|Afrika ya Mashariki ya Kijerumani}} [[File:The National Archives UK - CO 1069-166-21.jpg|thumb|Julius Nyerere akidai Uhuru Kamili kutoka kwa Uingereza.]] [[Historia ya Tanzania]] inawakilisha historia ya eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ikijumuisha Tanganyika Bara na [[visiwa vya Zanzibar]]. Ugunduzi wa [[akiolojia]] katika [[Bonde la Oltupai]] na maeneo mengine unaonyesha kuwa eneo hili limekuwa na makazi ya binadamu tangu nyakati za kale sana na lina baadhi ya ushahidi muhimu zaidi kuhusu mageuzi ya awali ya binadamu. <ref name="Olduvai">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Olduvai-Gorge |title=Olduvai Gorge: Archaeological Site, Tanzania |website=Britannica |date=April 24, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kwa karne nyingi, eneo hili lilikaliwa na jamii mbalimbali, zikiwemo jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]], huku maeneo ya pwani yakijumuishwa katika mitandao ya biashara ya [[Bahari ya Hindi]] iliyounganisha [[Afrika Mashariki]] na [[Uarabuni]], [[Uajemi]], [[Uhindi]], na baadaye [[China]]. <ref name="Swahili_Coast">{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/swahili-coast/ |title=The Swahili Coast |website=nationalgeographic.org |publisher=National Geographic Society |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Kuanzia kipindi cha kati cha historia, [[Miji-dola ya Waswahili|miji kadhaa ya Waswahili]] ilistawi kando ya pwani, ikiwemo [[Kilwa]], ambayo ilikuja kuwa kitovu muhimu cha biashara na utamaduni. <ref name="Kilwa">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/144 |title=Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Ushawishi wa [[Wareno]] ulijitokeza katika sehemu za pwani katika [[karne ya 16]], lakini baadaye ukachukuliwa na [[Waarabu]] wa [[Omani]], hasa [[Zanzibar]]. Katika [[karne ya 19]], Zanzibar iliibuka kama kituo muhimu cha biashara, huku upanuzi wa ukoloni wa [[Ulaya]] ukiongezeka katika maeneo ya bara. Kufikia mwishoni mwa [[karne ya 19]], sehemu kubwa ya Tanzania Bara ilikuwa imekuwa sehemu ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]]. <ref name="German_East_Africa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa |title=German East Africa: Historical Colony, Africa |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baada ya [[Ujerumani]] kushindwa katika [[Vita vya Kwanza vya Dunia]], [[Tanganyika]] iliwekwa chini ya utawala wa [[Uingereza]] kama eneo la mamlaka ya Ligi ya Mataifa na baadaye eneo la udhamini la [[Umoja wa Mataifa]]. Harakati za uzalendo ziliongezeka baada ya [[Vita vya Pili vya Dunia]], zikiongozwa hasa na [[Julius Nyerere]] na Chama cha [[Tanganyika African National Union]] (TANU). <ref name="TANU">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Tanganyika-African-National-Union |title=Tanganyika African National Union |website=Britannica |date=2024 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tanganyika ilipata uhuru kutoka kwa [[Uingereza]] tarehe 9 Desemba 1961 na kuwa jamhuri mwaka 1962, huku Nyerere akiwa rais wake wa kwanza. <ref name="Tanganyika_Independence">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14095776 |title=Tanzania country profile - Timeline |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> [[Zanzibar]], mapinduzi yaliyotokea Januari 1964 yaliuangusha utawala wa Kisultani uliotawaliwa na [[Waarabu]] na kusababisha kuundwa kwa serikali mpya. <ref name="Zanzibar_Revolution">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Zanzibar/History |title=Zanzibar: History of the Archipelago |website=Britannica |date=April 15, 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Baadaye mwaka huo, Tanganyika na Zanzibar ziliungana na kuunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania tarehe 26 Aprili 1964. Chini ya uongozi wa Nyerere, Tanzania ilifuata sera za [[ujamaa]] wa Kiafrika zilizojulikana kama Ujamaa, kabla ya mageuzi ya kiuchumi na kufunguliwa kwa mfumo wa kisiasa kuanzishwa mwishoni mwa [[karne ya 20]]. <ref name="Ujamaa">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere |author=Donald Innis Ray |title=Julius Nyerere: President of Tanzania |website=Britannica |date=October 10, 2025 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> Tangu wakati huo, Tanzania imeendelea kuwa jamhuri huru na mwanachama muhimu wa mashirika ya kikanda kama [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC) na [[Umoja wa Afrika]] (AU). <ref name="WFB_Tanzania">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/#government |title=Tanzania - World Factbook: Government |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=April 2026 |access-date=May 30, 2026 }}</ref> ==Jiografia== {{main|Jiografia ya Tanzania|Maziwa ya Tanzania|Mito ya Tanzania|Orodha ya milima ya Tanzania|Funguvisiwa la Zanzibar}} Ikiwa na eneo la kilomita za mraba 947,303 (365,756 sq mi), Tanzania ni nchi ya 13 kwa ukubwa barani Afrika na ya 31 kwa ukubwa duniani.<ref>{{Rejea tovuti|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|work=web.archive.org|date=2014-02-09|accessdate=2022-06-15|archivedate=2014-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html}}</ref> Inapakana na Kenya na Uganda upande wa kaskazini; Rwanda, Burundi, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa magharibi; na Zambia, Malawi, na Msumbiji upande wa kusini. [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|Zana ya kukatia mawe yenye umri wa miaka milioni 1.8 iligunduliwa huko [[Olduvai Gorge]] na kuonyeshwa kwenye [[British Museum]].]] Tanzania iko kwenye pwani ya mashariki ya Afrika na ina ufuo wa [[Bahari ya Hindi]] takriban kilomita 424 (885 mi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean.|url=https://www.fao.org/3/a0477e/a0477e13.htm|work=www.fao.org|accessdate=2022-06-15}}</ref> Pia inajumuisha visiwa kadhaa vya pwani, vikiwemo [[Unguja]] (Zanzibar), [[Pemba (kisiwa)|Pemba]], na [[Kisiwa cha Mafia|Mafia]]. Tanzania ni nchi yenye sehemu za juu na za chini kabisa barani Afrika: [[Mlima Kilimanjaro]], wenye urefu wa mita 5,895 (futi 19,341) juu ya usawa wa bahari, na kina cha [[Ziwa Tanganyika]], katika mita 1,471 (futi 4,826) chini ya usawa wa bahari kwa mtiririko huo. [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|Uhamaji wa Nyumbu [[Serengeti]]]] Tanzania ina milima na misitu minene kaskazini-mashariki, ambako kuna Mlima Kilimanjaro. Nchi iko katika eneo la [[Maziwa makubwa ya Afrika]], hivyo [[Ziwa|maziwa]] yanafunika km² 61,500, yaani 6% za eneo lote la nchi. Upande wa kaskazini na magharibi kuna [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ziwa kubwa zaidi barani Afrika, na [[Ziwa Tanganyika]], ziwa lenye kina kirefu zaidi barani humo, linalojulikana kwa aina yake ya kipekee ya samaki. Upande wa kusini magharibi kuna [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Nyasa]]. Eneo la katikati mwa Tanzania ni uwanda mkubwa, wenye tambarare na ardhi ya kilimo. Ukanda wa mashariki una joto na unyevunyevu, huku Visiwa vya Zanzibar vikiwa karibu. Maporomoko ya maji ya [[Mto Kalambo|Kalambo]] katika mkoa wa kusini-magharibi mwa [[Rukwa]] ni maporomoko ya pili kwa urefu barani Afrika, na yanapatikana karibu na ufuo wa kusini-mashariki wa Ziwa Tanganyika kwenye mpaka na Zambia. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kalambo Falls {{!}} waterfall, East Africa {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kalambo-Falls|work=www.britannica.com|accessdate=2022-06-15|language=en}}</ref> Eneo la [[Hifadhi ya Menai Bay]] visiwani Zanzibar ndilo eneo kubwa zaidi la bahari lililohifadhiwa. ===Hali ya hewa=== {{Main|Tabia ya nchi Tanzania}} [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|Ramani ya Tanzania ya uainishaji wa hali ya hewa Köppen]] Hali ya hewa inatofautiana sana ndani ya Tanzania. Katika nyanda za juu, halijoto huanzia 10 hadi 20 °C (50 na 68 °F) wakati wa msimu wa baridi na joto kwa mtiririko huo. {{multiple image |align = right |direction = horizontal |image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg |caption1 = Tembo akipita karibu na [[Mlima Kilimanjaro]] |width1 = 180 |image2 = Ngorongoro Crater.jpg |caption2 = [[Hifadhi ya Ngorongoro]] |width2 = 160 |header_align = centre }} Tanzania hupata [[majira ya joto]] katika [[Mwezi (wakati)|miezi]] ya [[Desemba]], [[Januari]] na [[Februari]] (25–31 °C au 77.0–87.8 °F) huku kipindi cha baridi zaidi kikitokea kati ya [[Mei]] na [[Agosti]] (15–20 °C au 59–68 °F). Halijoto ya kila mwaka ni 20 °C (68.0 °F). Hali ya hewa ni baridi katika maeneo ya milima mirefu. Tanzania ina vipindi viwili vikuu vya mvua: mvua za [[vuli]] hunyesha katika miezi ya [[Oktoba]], [[Novemba]] na [[Desemba]] na mvua za [[masika]] hunyesha katika miezi ya [[Machi]], [[Aprili]] na [[Mei]] ingawa zipo tofauti ndogo kati ya sehemu mbalimbali.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://worldcat.org/oclc/1075513535|title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March-May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing.|last=Zorita|first=Eduardo|last2=Tilya|first2=Faustine|date=2002|oclc=1075513535}}</ref> Kiasi cha mvua na halijoto husababisha tofauti za aina ya [[uoto wa asili]], [[udongo]] na aina ya [[mazao]] yanayolimwa. Mabadiliko ya hali ya hewa nchini Tanzania yanasababisha kuongezeka kwa joto na uwezekano mkubwa wa matukio ya mvua kubwa (kusababisha mafuriko) na vipindi vya ukame.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|work=www.climatelinks.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa|accessdate=2022-06-16|archive-date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209143534/https://www.futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|url-status=dead}}</ref> Mabadiliko ya hali ya hewa tayari yanaathiri sekta za kilimo, rasilimali za maji, afya na nishati nchini Tanzania. Kupanda kwa kina cha bahari na mabadiliko ya ubora wa maji kunatarajiwa kuathiri uvuvi na ufugaji wa samaki.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|work=www.adaptation-undp.org|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2022-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416075500/https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania}}</ref>[[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|Twiga Masai ni mnyama wa taifa la Tanzania]] Tanzania ilitoa [[Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi]] (NAPAs) mwaka 2007 kama ilivyoagizwa na [[Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Mabadiliko ya Tabianchi]]. Mwaka 2012, Tanzania ilitoa Mkakati wa Kitaifa wa Mabadiliko ya Tabianchi ili kukabiliana na wasiwasi unaoongezeka wa athari mbaya za mabadiliko ya tabianchi katika mazingira ya kijamii na kiuchumi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|work=web.archive.org|date=2021-04-17|accessdate=2022-06-16|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0}}</ref> ===Wanyamapori na Hifadhi=== {{Main|Wanyamapori nchini Tanzania}} {{See also|Mbuga za Taifa la Tanzania}}Tanzania ina takriban 20% ya [[spishi]] za wanyama wengi wa [[Afrika]] wenye [[damu moto]], wanapatikana kwenye mbuga zake za Taifa, hifadhi na [[bahari]]. Hifadhi za Taifa na mbuga za wanyama zimeenea katika eneo la zaidi ya kilomita za mraba 42,000 (sq. mi 16,000) na kuunda karibu 38% ya eneo la nchi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania travel guide {{!}} Tanzania {{!}} Zepisa African safaris|url=https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/|work=web.archive.org|date=2020-12-01|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201202741/https://www.zepisaafricansafaris.com/tanzania-travel-guide-everything-you-need-to-know/}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57|title=Indigenous People in Africa: Contestations, Empowerment and Group Rights|last=Ridwan|first=Laher|last2=Korir|first2=SingíOei|date=2014-05-05|publisher=Africa Institute of South Africa|isbn=978-0-7983-0464-1|language=en}}</ref> Tanzania ina mbuga 21 za taifa, pamoja na hifadhi mbalimbali za wanyamapori na misitu, ikijumuisha [[Hifadhi ya Ngorongoro]]. Magharibi mwa Tanzania, [[Hifadhi ya Taifa ya Gombe]] ni kitovu ya uchunguzi unaoendelea wa [[Jane Goodall]] wa tabia ya [[Sokwe (Hominidae)|sokwe]], ambao ulianza mwaka wa 1960.<ref>{{Rejea tovuti|title=The official site of the Tanzania National Parks - Gombe Stream National Park|url=http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html|work=web.archive.org|date=2014-10-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2014-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC|title=Nature's strongholds : the world's greatest wildlife reserves|last=Riley|first=Laura|date=2005|publisher=Princeton, N.J. : Princeton University Press|others=unknown library|isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> Tanzania ina [[bioanuwai]] nyingi na ina aina mbalimbali za makazi ya wanyama.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua|title=Biodiversity in sub-Saharan Africa and its islands : conservation, management, and sustainable use|last=Stuart|first=S. N.|date=1990|publisher=Gland, Switzerland : IUCN|others=Internet Archive|isbn=978-2-8317-0021-2}}</ref> Katika uwanda wa [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] nchini Tanzania, [[nyumbu]] (''Connochaetes taurinus mearnsi''), "[[Bovids|''bovids'']]" wengine na [[Punda milia|pundamilia]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti wildebeest migration explained with moving map|url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration|work=www.expertafrica.com|accessdate=2022-06-16}}</ref> hushiriki katika uhamaji mkubwa wa kila mwaka. Tanzania ni nyumbani kwa takriban spishi 130 za [[amfibia]] na zaidi ya spishi 275 za wanyama watambaao, wengi wao wanapatikana Tanzania tu na wamejumuishwa katika orodha ya [[International Union for Conservation of Nature]].<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020 }}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> Tanzania ina idadi kubwa ya simba duniani.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 Agosti 2019|website=allAfrica.com|language=en}}</ref> Tanzania ilikuwa na alama 7.13/10 kwenye [[Forest Landscape Integrity Index]] mwaka 2019, ilishika nafasi ya 54 duniani kati ya nchi 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|display-authors=1|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.}}</ref> ==Serikali na Utawala== {{main|Mikoa ya Tanzania|Wilaya za Tanzania}} [[Muundo]] wa [[uongozi]] na [[utawala]] katika kipindi cha [[ukoloni]] ulizingatia mgawanyo wa [[madaraka]] baina ya mihimili mitatu ya [[dola]] yaani [[serikali]], [[bunge]] na [[mahakama]]. Tangu [[uhuru]], mgawanyo wa madaraka na uhusiano miongoni mwa mihimili hiyo uliimarishwa kwa kuzingatia wakati, mahitaji ya [[demokrasia]] na misingi ya [[utawala bora]] na umeainishwa pia katika [[katiba]] ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Ibara ya 4 (1). Kuwepo kwa [[mfumo wa vyama vingi]] pia kulikuwa hatua ya kuendelea kuimarisha utawala wa ushiriki wa wananchi kadiri mahitaji ya upanuzi wa maono na [[falsafa]] [[duniani]]. [[Ugatuzi]], yaani mgawanyo wa kiutawala, unafuata Katiba ya nchi I 2.2. Tanzania imegawiwa kwa [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] 31. Kila [[mkoa]] huwa na [[wilaya]] ndani yake. Jumla ya wilaya ni 169, ambazo kati yake 34 ni miji. Ndani ya wilaya kuna ngazi za [[tarafa]] na [[kata]]. Chini ya kata kuna [[vijiji]] na wakati mwingine ngazi ya chini tena ambayo ni vitongoji. {| class="wikitable" !Mkoa !Makao Makuu !Mkoa !Makao Makuu !Ramani ya mikoa |- |[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |[[Arusha]] |[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |[[Mwanza]] | rowspan="15" |{{Tanzania_Regions_Labelled_Map|width=450}} |- |[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |[[Dar es Salaam]] |[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |[[Njombe]] |- |[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |[[Dodoma]] |[[Mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] |[[Wete]] |- |[[Mkoa wa Geita|Geita]] |[[Geita]] |[[Mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] |[[Chake Chake]] |- |[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |[[Iringa]] |[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |[[Kibaha]] |- |[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |[[Bukoba]] |[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |[[Sumbawanga]] |- |[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |[[Mpanda]] |[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |[[Songea]] |- |[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |[[Kigoma]] |[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |[[Shinyanga]] |- |[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |[[Moshi]] |[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |[[Bariadi]] |- |[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |[[Lindi]] |[[Mkoa wa Singida|Singida]] |[[Singida]] |- |[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |[[Babati]] |[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |[[Tabora]] |- |[[Mkoa wa Mara|Mara]] |[[Musoma]] |[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |[[Tanga]] |- |[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |[[Mbeya]] |[[Mkoa wa Unguja Kusini|Zanzibar Kati/Kusini]] |[[Koani]] |- |[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |[[Morogoro]] |[[Mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] |[[Mkokotoni]] |- |[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |[[Mtwara]] |[[Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Magharibi]] |[[Zanzibar]] |} === Miundo ya muungano === Tangu muungano wa Tanganyika na Zanzibar kufanyika mwaka 1964 Tanzania imekuwa na miundo ifuatayo: * Nchi inatawaliwa na [[serikali ya muungano]] ikitekeleza [[sheria]] zinazotolewa na [[bunge la Tanzania]]. * [[Tanganyika]] au Tanzania bara haina [[serikali]] wala [[bunge]] la pekee. * [[Zanzibar]] (visiwa vya [[Unguja]] na [[Kisiwa cha Pemba|Pemba]]) ina serikali na bunge lake vinavyoratibu mambo yasiyo ya muungano. Mambo yafuatayo yamekubalika kuwa shughuli za muungano: * Mambo ya nje * Jeshi * Polisi * Mamlaka ya dharura * Uraia * Uhamiaji * Biashara ya nje * Utumishi wa umma * Kodi ya mapato, forodha * Bandari, Usafiri wa anga, Posta na Simu == Demografia == {{Main|Demografia ya Tanzania}} [[File:Human_population_density_Tanzania.png|thumb|Msongamano wa watu nchini mwaka 2022.|300x300px]] Watu wa Tanzania hawaenei sawasawa. Katika maeneo makavu sana, kwa wastani kuna mtu mmoja tu kwa kilomita ya mraba (1/km²), lakini sehemu zenye [[rutuba]] za [[bara]], kuna watu 51 kwa kila kilomita ya mraba. Hatimaye huku [[Unguja]] kuna watu 134 kwa kilomita ya mraba na katika [[Mkoa wa Dar es Salaam]] ni 3,133 kwa kilomita ya mraba. Asilimia 70 hivi huishi [[kijiji|vijijini]], ingawa uhamiaji mijini unakwenda kasi.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) "Report reveals rapid rural -urban migration". thecitizen.co.tz.</ref> ===Makabila=== Jamii nyingi za watu zimeishi na kushirikiana katika eneo la Tanzania bara kwa [[milenia]] nyingi. [[Picha:Sukump1.jpg|thumb|300px|Wasukuma ndio kabila kubwa zaidi nchini.]] Kati ya jamii hizo, nyingi zilikuja kutoka maeneo mengine ya Afrika. Nyingi katika jamii zilizohamia sehemu hii ziliingia katika makundi madogomadogo kwa [[amani]], ingawa ziko zilizoingia kwa njia ya [[uvamizi]] na [[vita]]. Baadhi ya jamii zilizovamiwa zilijihami na kuwazuia wahamiaji wasiendelee kuteka maeneo mengine. Kufikia mwaka [[1884]], wakati Wajerumani walipoanza harakati za kufanya sehemu hii ya Afrika kuwa [[koloni]] lao, kulikuwa na [[Kabila|makabila]] zaidi ya 120 katika eneo la Tanzania bara. Kuna [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila 125 hivi]]. Makabila yenye watu zaidi ya [[milioni]] [[moja]] ni [[Wasukuma]], [[Wanyamwezi]], [[Wachaga]], [[Waha]], [[Wagogo]], [[Wahaya]], [[Wajaluo]] na [[Wamakonde]]. Jambo la pekee kuhusu jamii zilizoishi na zinazoendelea kuishi Tanzania ni kwamba wakazi asili wanawakilisha makundi yote makuu manne ya [[lugha]] barani Afrika.<ref>Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. pp. 1967–. ISBN 978-3-11-018418-1.</ref> 1. Idadi kubwa sana ya Watanzania ni wa jamii ya [[Wabantu]] (k.m. Wazaramo, Wapare na Wapogoro). 2. Nje ya hao, kuna [[Waniloti]], kwa mfano [[Wamasai]] na [[Wajaluo]] ambao wengi wao zaidi wanaishi [[Kenya]]. 3. Kundi lingine ni makabila ya [[Wakushi]] wanaoishi kaskazini mwa Tanzania; hao ni makabila ya [[Wairaqw]], [[Wafiome]], [[Wasi]] na [[Waburunge]]. 4. Kuna kundi la [[Wakhoisan]] wanaofanana na makabila ya [[Botswana]] na [[Namibia]]; wanaitwa [[Wasandawe]] . Hatimaye kuna [[Wahadzabe]] wachache ambao [[utafiti]] wa [[DNA]] umeonyesha hivi karibuni wana uhusiano wa asili na [[Watwa]] wa nchi za [[Afrika ya Kati]]. Pia kuna asilimia ndogo ya watu wenye asili ya nje ya bara la [[Afrika]], kwa mfano [[Wahindi]], [[Waarabu]], [[Waindochina]], [[Wafarsi]], [[Wachina]], [[Wagiriki]] na [[Waingereza]]. Hii ilisababishwa na karne za mchanganyiko wa mahitaji ya biashara yaliyofanywa na mabara ya [[Ulaya]] na [[Asia]] hapo [[Afrika]]. {{Makabila ya Tanzania}} === Lugha === {{main|Orodha ya lugha za Tanzania}} Nchini Tanzania kuna [[lugha]] za [[kabila|kikabila]] zaidi ya mia moja na ishirini, kwa kuwa kila kabila lina lugha yake. [[Kiswahili]] ndiyo [[lugha ya taifa]] na inazidi kuwa [[lugha mama]]<ref>Kadiri ya Ulrich Ammon; Norbert Dittmar; Klaus J. Mattheier (2006). Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society. Walter de Gruyter. p. 1967. ISBN 978-3-11-018418-1 tayari Kiswahili ni lugha ya kwanza kwa asilimia 10 za wananchi</ref> kwa [[watoto]] wengi, hasa mijini.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier. 2010. pp. 1026–. ISBN 978-0-08-087775-4.</ref> Walau asilimia 90 za wakazi wanakitumia walau kama [[lugha ya pili]]. Kiswahili ni mojawapo kati ya [[lugha za Kibantu]]: hii imesaidia sana kukubaliwa kwa Kiswahili nchini, kwa sababu idadi kubwa ya Watanzania ni wasemaji wa lugha za [[Kibantu]]. Kiswahili kinatumika kama lugha baina ya watu wa makabila mbalimbali na kwa mambo rasmi; kwa hiyo ni lugha rasmi ya [[dhati]]. Baada ya [[uhuru]], [[Kiingereza]] (iliyokuwa lugha ya [[ukoloni|kikoloni]] kabla ya [[uhuru]]) iliendelea kutumika kwa mambo kadhaa rasmi na kwa [[elimu]] kuanzia [[sekondari]] ingawa sera mpya inataka Kiswahili kishike nafasi yake hadi [[chuo kikuu]];<ref>"Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan". AFK Insider. 17 February 2015. Retrieved 23 February 2015.</ref> kwa hiyo ilichukuliwa kama lugha rasmi ya dhati pamoja na Kiswahili. Lakini utumizi rasmi wa Kiingereza umepungua katika milongo iliyopita, na sasa utumizi huu karibu umekwisha. Kwa hiyo siku hizi ni kawaida zaidi kuchukulia Kiswahili kama lugha rasmi ya dhati pekee. [[Sera]] mpya ya elimu inakusudia kufanya Kiswahili kuwa [[lugha ya kufundishia]] katika ngazi zote kufikia mwaka [[2024]]. === Dini === [[File:Cathedral of Arusha.jpg|thumb|left|250px|[[Kanisa kuu]] la Arusha]] {{Main|Dini nchini Tanzania}} Nchi haina [[dini rasmi]] na [[katiba]] ya Tanzania inatangaza [[uhuru wa dini]] kwa wote. Mara nyingi idadi ya wafuasi wa [[dini]] hutajwa kuwa [[theluthi]] moja [[Uislamu|Waislamu]], theluthi moja [[Ukristo|Wakristo]] na theluthi moja wafuasi wa [[dini za jadi]]. Lakini tangu [[uhuru]] swali la dini ya wananchi halijaulizwa tena katika [[sensa]], kwa hiyo kadirio la theluthi-theluthi inawezekana ni zaidi azimio la kisiasa. Kwenye funguvisiwa la [[Zanzibar]] idadi ya Waislamu huaminiwa kuwa takriban 97%. === Miji === [[Dar es Salaam]] ndilo [[jiji]] kubwa zaidi, lenye watu 5,383,728, na linaendelea kuwa makao ya [[ofisi]] nyingi za [[serikali]], [[bandari]] kuu, na [[kitovu]] cha [[biashara]]. [[Mji|Miji]] mingine ni kama vile [[Mwanza (mji)|Mwanza]] (1,004,521), [[Arusha (mji)|Arusha]] (616,631), [[Mbeya (mji)|Mbeya]] (541,603), [[Morogoro (mji)|Morogoro]] (471,409), [[Kahama (mji)|Kahama]] (453,654), [[Tanga (mji)|Tanga]] (393,429), [[Geita (mji)|Geita]] (361,671), [[Tabora (mji)|Tabora]] (308,741) na [[Sumbawanga (mji)|Sumbawanga]] (303,986).<ref>{{Cite report|title=Administrative Units Population Distribution Report|date=Desemba 2022|author=Ofisi ya Taifa ya Takwimu – Tanzania|language=en|url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf}}</ref> == Usafiri == {{Main|Usafiri wa Tanzania}} [[File:Magufuli Bus Terminus, Mbezi, Ubungo MC.jpg|350px|left|thumbnail| Kituo cha Mabasi cha Magufuli, Mbezi]] Usafiri nchini Tanzania ni hasa kwa njia ya [[barabara]]. Nyingine ni [[reli]] na [[Ndege (uanahewa)|ndege]]. Kwenye [[Maziwa makubwa ya Afrika|maziwa makubwa]] na [[pwani]] ya Bahari Hindi kuna pia usafiri wa [[meli]]. Hadi sasa idadi ya barabara za [[lami]] si kubwa. Kuna hasa njia nzuri kati ya [[Dar es Salaam]], [[Mbeya]] katika kusini-magharibi, Dodoma katika kitovu cha nchi, Arusha / Tanga katika kaskazini-mashariki. Kusini-Mashariki na Magharibi ya nchi kwa jumla haina barabara nzuri na [[mawasiliano]] ni magumu. Mashirika mawili ya reli yanayohudumia Tanzania: ni TRC ([[Shirika ya Reli Tanzania]] - ''Tanzania Railways Corporation'') na [[TAZARA]] (''Tanzania-Zambia Railways Corporation''). TRC imetawala reli ya kati kuanzia Dar es Salaam hadi [[Kigoma]] halafu reli ya Tanga kati ya Tanga na Arusha. Tazara imeunganisha Dar es Salaam na kusini ya nchi hadi Zambia. Zote hazikutunzwa vizuri na usafiri unakumbwa na huduma mbaya pamoja na [[ajali]]. Huduma kwa ndege zinatumia hasa viwanja vya ndege 11 vyenye barabara ya lami kwa ajili ya ndege, hasa [[Uwanja wa ndege wa kimataifa wa Julius Nyerere|Julius Nyerere/Dar es Salaam]], [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro/Arusha-Moshi]] na [[Zanzibar]]-Kisauni. Pia kuna viwanja vingine vya ndege kama vile uwanja wa ndege wa Mwanza, Bukoba na Kigoma. Usafiri wa majini pia unafanyika hasa katika bahari ya Hindi, ingawa hakuna meli ya serikali hapo na mashirika binafsi hutoa huduma. Usafiri wa majini hufanyika pia katika maziwa ya Viktoria, Tanganyika na Nyasa. Miongoni mwa meli ni [[MV Bukoba]] iliyozama tarehe [[21 Mei]] [[1996]] pamoja na abiria karibu 1,000 na [[MV Nyerere]] iliyozama tarehe [[20 Septemba]] [[2018]] pamoja na abiria zaidi ya 200. Katika ziwa Tanganyika ipo meli ya Mv Liemba ambayo ilianza kutumika tangia kipindi cha ukoloni wa Wajerumani: inatoa huduma kati ya miji ya mwambao wa ziwa Tanganyika na nchi jirani. Mwaka 2017 ulianza ujenzi wa awamu ya kwanza ya njia ya [[geji sanifu]] nchini Tanzania inayolenga kuunganisha [[Dar es Salaam]] na [[Morogoro]].<ref>[http://www.theeastafrican.co.ke/business/Tanzania-railway-construction/2560-3801608-6plii9/index.html Turkish, Portuguese firms win bid to construct Tanzania’s SGR], tovuti ya theeastafrican.co.ke ya 6 Februari 2017, iliangaliwa Mei 2017</ref> Njia hii inatarajiwa kuendelea hadi [[Mwanza]] na hatimaye hadi [[Burundi]]. == Urithi wa Dunia == [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|left|Mchoro wa mwaka [[1572]] ukionyesha mji wa [[Kilwa]] ulivyokuwa wakati huo.]] Mahali pafuatapo katika Tanzania pamepokewa katika orodha ya [[UNESCO]] ya "[[Urithi wa Dunia]]" (mwaka wa kukubaliwa – jina la mahali) * 1979 – Hifadhi ya Taifa [[Ngorongoro]]. * 1981 – [[Hifadhi ya Serengeti]]. * 1981 – Magofu ya [[Kilwa Kisiwani]] na Songo Mnara. * 1982 – Hifadhi ya Taifa [[Selous]]. * 1987 – Hifadhi ya Taifa [[Hifadhi ya Kilimanjaro|Kilimanjaro]]. * 2000 – [[Mji Mkongwe]] wa [[Jiji la Zanzibar]] / [[Unguja]]. * 2006 – [[Michoro ya Kondoa]]. == Utamaduni na Sanaa == {{Main|Utamaduni wa Kitanzania}} === Muziki === {{Main|Muziki wa Tanzania}} Kuna aina zaidi ya tano za muziki nchini Tanzania, kama zilivyofafanuliwa na [[BASATA]] ni pamoja na [[Ngoma (muziki)|ngoma]] [[Ngoma za asili|(ngoma za asili]]), [[Muziki wa dansi|dansi]], [[kwaya]] (muziki wa injili), [[taarab]], na [[Bongo Flava|bongo flava]] ([[Muziki wa pop|pop]]/[[Hip hop ya Kitanzania|hip hop]]).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C&newbks=0&hl=en|title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania|last=Askew|first=Kelly|last2=Askew|first2=Professor Kelly|date=2002-07-28|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-02981-8|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C|title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam|last=Ivaska|first=Andrew|date=2011-01-25|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4770-5|language=en}}</ref> Ngoma ni muziki wa dansi wa kitamaduni, ngoma hutofautiana kati ya [[kabila]] na kabila.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=The Garland Handbook of African Music|last=Stone|first=Ruth M.|date=2010-04-02|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-90001-4|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC&newbks=0&hl=en|title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage|last=Edmondson|first=Laura|date=2007-07-20|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11705-2|language=en}}</ref> Dansi ni muziki wa bendi unatokana na muziki wa [[soukous]] kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (au "rumba ya Kikongo").<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Taarab ni muziki wa Waafrika wa [[pwani]] uliopokea athira kutoka [[Utamaduni|tamaduni]] nyingi, hasa muziki wa [[Waarabu]] na [[Wahindi]]. Kimsingi ni uimbaji wa [[mashairi]] unaofuata muziki wa bendi.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Songs and Politics in Eastern Africa|last=Njogu|first=Kimani|last2=Maupeu|first2=Herv|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-108-0|language=en}}</ref> Kwaya ni muziki ambao asili yake ni [[Kanisa|kanisani]]. Bongo flava ni muziki wa pop wa Tanzania uliozaliwa na [[muziki wa kizazi kipya]], unajumuisha [[reggae]], [[R&B|RnB]], na [[Hip Hop|hip hop]], uliochanganywa na vionjo vya asili (flava) lakini tangu wakati huo umekua na kuwa muziki wa kipekee wa maeneo ya [[Maziwa Makuu ya Afrika|Maziwa Makuu]].<ref>{{Rejea jarida|last=Kerr|first=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=Journal of African Cultural Studies|volume=30|issue=1|pages=65–80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> Asili mbalimbali za ushawishi zimesaidia kufanya bongo flava kuwa muziki maarufu zaidi Afrika Mashariki, na muziki mmojawapo kati ya ile maarufu zaidi katika bara la Afrika.<ref>{{Rejea jarida|last=Suriano|first=M.|date=2011|title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths’ Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions|url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118|journal=Africa Development|language=en|volume=36|issue=3-4|pages=113–126|doi=10.4314/ad.v36i3-4|issn=0850-3907}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last=Perullo|first=Alex|date=2005|title=Hooligans and Heroes: Youth Identity and Hip-Hop in Dar es Salaam, Tanzania|url=https://www.jstor.org/stable/4187688|journal=Africa Today|volume=51|issue=4|pages=75–101|issn=0001-9887}}</ref> [[Picha:SitiBintiSaad_(cropped).jpg|thumb|left|Mwimbaji wa Tanzania [[Siti Binti Saad]] ]] Tangu kuundwa kwa Tanzania hadi 1993, kurekodi na usambazaji wote wa muziki ulisimamiwa kikamilifu na [[Baraza la Sanaa Tanzania|BASATA]], hasa kupitia [[Radio Tanzania Dar Es Salaam|Redio Tanzania Dar es Salaam]] (RTD).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ|title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis|last=Brennan|first=James|last2=Burton|first2=Yus|date=2007-10-15|publisher=African Books Collective|isbn=978-9987-08-107-3|language=en}}</ref> Ni aina 4 tu za muziki za Kitanzania zilizoruhusiwa kurekodiwa au kutangazwa, ambazo wakati huo zilikuwa ngoma, taarab, kwaya na dansi. Sheria ya Huduma za Utangazaji ya 1993 iliruhusu mitandao ya kibinafsi ya matangazo na studio za kurekodi.<ref>{{Rejea tovuti|date={{date|1994-06-11|mdy}}|type=Act|title=THE BROADCASTING SERVICES ACT, 1993|language=en|url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|accessdate=2022-06-17|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Haya ni mojawapo ya mabadiliko muhimu zaidi katika tasnia ya muziki ya Tanzania tangu kuanzishwa kwa nchi miaka 30 kabla.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ|title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy|last1=Perullo|first1=Alex|date=2011|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-00150-4|location=[[United States]]: [[Indiana]]|access-date=5 Juni 2022}}</ref> Miaka michache kabla ya Act ya 1993, muziki wa hip hop ulikuwa umeanza kuimarika katika miji ya Dar es Salaam, Mbeya, Arusha na Mwanza. Ilikuwa ikianza mageuzi kutoka kwenye hip hop ya Kiingereza huko Uzunguni, maeneo tajiri kama Oysterbay na Masaki pamoja na shule za kimataifa, hadi kizazi kipya [[Uswahilini]], vitongoji maskini na kutumia Kiswahili.<ref name="Saleh_J">{{cite web|last1=Nne|first1=Juma|title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer|url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/|website=Africanhiphop.com|access-date=5 Juni 2022|language=en|date=2001-10-01}}</ref> Mara tu baada ya kufunguliwa kwa mawimbi ya redio, bongo flava ilizaliwa ikienea kwa haraka kote nchini, na katika Maziwa Makuu.<ref name="Kerr_18">{{cite journal|last1=Kerr|first1=David|date=2018-01-02|title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam|url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776|journal=[[Journal of African Cultural Studies]]|language=en|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=1|page=65-80|doi=10.1080/13696815.2015.1125776|issn=1369-6815}}</ref> === Fasihi === {{Main|Fasihi ya Tanzania}} Utamaduni wa kifasihi wa Tanzania kimsingi ni wa simulizi.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|title=Culture and Customs of Tanzania|last=Otiso|first=Kefa M.|date=2013-01-24|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08708-0|language=en}}</ref>{{rp|68}} Tanzu na vipera maaarufu vya [[Fasihi simulizi|fasihi simuliz]]<nowiki/>i ni pamoja na [[Ngano (hadithi)|ngano]], [[Shairi|mashairi]], [[mafumbo]], [[methali]] na [[nyimbo]].<ref name=":0" />{{rp|69}}  Sehemu kubwa zaidi ya fasihi simulizi iliyorekodiwa Tanzania ni ya Kiswahili, ingawa lugha za [[Orodha ya makabila ya Tanzania|makabila ya Tanzania]] zina mapokeo yake ya simulizi.  Fasihi simulizi ya nchi imekuwa ikipungua kwa sababu ya mabadiliko ya muundo wa jamii, na kufanya uwasilishaji wa fasihi simulizi kuwa mgumu zaidi, pia teknolojia za kisasa zinachangia kushushwa kwa thamani ya fasihi simulizi.<ref name=":0" />{{rp|68-9}} Utamaduni wa kuandika na kusoma [[vitabu]] umeenea nchini Tanzania. [[Fasihi andishi]] nyingi za Kitanzania ni za [[Kiswahili]] au [[Kiingereza]].<ref name=":0" /> {{rp|75}} Watu mashuhuri katika fasihi andishi ya Tanzania ni pamoja na [[Shaaban Robert]] (anatambulika kama baba wa [[fasihi ya Kiswahili]]), [[Muhammed Saley Farsy]], [[Faraji Katalambulla]], Adam Shafi Adam, [[Muhammed Said Abdulla|Muhammed Said Abdalla]], [[Said Ahmed Mohammed Khamis]], [[Mohamed Suleiman Mohamed]], [[Euphrase Kezilahabi]], [[Gabriel Ruhumbika]], [[Ebrahim Hussein]], [[May Materru Balisidya]], [[Fadhy Mtanga]], [[Abdulrazak Gurnah]], na [[Penina O. Mlama]].<ref name=":0" />{{rp|76-8}} [[Picha:Makonde elephant.jpg|thumb|150px|Bombwe la Kimakonde: Tembo]] [[File:Amani-TT4798.jpg|Mchoro wa [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]]|thumb]] === Uchoraji na Uchongaji === Mitindo miwili ya sanaa ya Tanzania imepata kutambuliwa kimataifa.<ref name="Doling">{{Rejea kitabu|title=Tanzania Arts Directory|last=Doling|first=Tim|date=1999|publisher=Visiting Arts|isbn=9781902349114|pages=17|language=en}}</ref>   [[Uchoraji]] wa [[Tingatinga (uchoraji)|Tingatinga]] umejulikana tangu [[miaka ya 1970]]. Mtindo huo umepewa [[jina]] la [[mwanzilishi]] wake, mchoraji wa Kitanzania [[Edward Tingatinga|Edward Said Tingatinga]]. Kwa ujumla michoro ya Tingatinga inayoonyesha watu, wanyama, au maisha ya kila siku.<ref name=":0" />{{rp|13}}<ref name="Doling" /> Baada ya kifo cha Tingatinga mwaka wa 1972, wasanii wengine walikubali na kuendeleza mtindo wake, na aina hiyo sasa ndiyo mtindo muhimu zaidi unaolenga utalii katika maeneo ya Afrika Mashariki.<ref name=":0" />{{rp|113}}<ref name="Doling" /> [[Uchongaji]] wa [[mabombwe ya Kimakonde]] yamesifiwa tangu mwanzo wa [[karne ya 20]]. [[Wamakonde]] wengi wamehamia [[Dar es Salaam|Dar es salaam]] au [[Arusha]] wanapohudumia soko la [[watalii]] na soko la nje. === Michezo === {{Main|Michezo ya Tanzania}} Mchezo maarufu nchini Tanzania ni [[mpira wa miguu]]. Ingawa mpira wa miguu ([[kandanda]]) unaongoza kwa ufuasi mkubwa miongoni mwa vijana, michezo mingine kama vile [[mpira wa kikapu]], [[mchezo wa ngumi]] na [[riadha]] inazidi kuwa maarufu miongoni mwa watu.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36|title=Tanzania|last=Wairagala|first=Wakabi|date=2004|publisher=Gareth Stevens|isbn=978-0-8368-3119-1|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|title=Tanzania in Pictures|last=Pritchett|first=Bev|date=2007-12-15|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|language=en}}</ref> Baraza la Michezo la Taifa ndicho chombo kinachosimamia michezo nchini chini ya Wizara ya Habari, Vijana, Michezo na Utamaduni.<ref>{{Rejea tovuti|title=NSC should perfect all sports categories|url=https://www.tanzaniasports.com/nsc-should-perfect-all-sports-categories/|work=Tanzania Sports|date=2011-10-01|accessdate=2022-06-16|language=en-GB}}</ref> [[Faili:Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg|thumb|[[Uwanja wa Taifa (Tanzania)|Uwanja wa Taifa]] jijini [[Dar es Salaam]].]] [[Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania]] ([[TFF]]) ni chombo kinachosimamia mpira wa miguu nchini.<ref>{{Rejea tovuti|title=Member Association - Tanzania - FIFA.com|url=https://www.fifa.com/associations/association/tan/about|work=web.archive.org|date=2020-07-04|accessdate=2022-06-16|archivedate=2020-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200823220736/https://www.fifa.com/associations/association/tan/about}}</ref> Vilabu maarufu vya soka la kulipwa jijini Dar es Salaam ni [[Young Africans S.C|Young Africans F.C]]. na [[Simba S.C.|Simba S.C]]. Wachezaji wa kandanda ambao wamechezea klabu kubwa za kigeni ni pamoja na [[Mbwana Samatta]], [[Kelvin John]], na [[Morice Abraham]]. Tanzania iliandaa [[Kombe la Mataifa ya Afrika U-17 2019]].<ref>{{Rejea tovuti|title=U17 AFCON - Asante Sana Tanzania!!!|url=https://www.cafonline.com/news-center/news/u17-afcon-asante-sana-tanzania|work=CAFOnline.com|accessdate=2022-06-16|language=en|author=CAF-Confedération Africaine du Football}}</ref> Soka la wanawake ni mchezo unaokuwa kwa kasi zaidi Tanzania. Utamaduni wa wanawake kucheza mpira wa miguu umeanza kueleweka kwa wengie. [[Timu ya taifa ya wanawake ya Tanzania]], Taifa Queens ni bingwa wa [[Michuano ya CECAFA kwa Wanawake]] kwa mwaka 2016 na mwaka 2018.<ref>{{Citation|title=Tanzania win Cecafa Women's trophy|url=https://www.bbc.com/sport/football/37409082|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Citation|title=Tanzania retain Cecafa Women's Cup|url=https://www.bbc.com/sport/football/44987890|work=BBC Sport|language=en-GB|access-date=2022-06-16}}</ref> Michuano hii huandaliwa na [[Shirikisho la Vyama vya Soka Afrika Mashariki na Kati]] (CECAFA). Timu ya taifa ya wanawake chini ya miaka 17 'Serengeti Girls' ilifuzu kucheza [[Michuano ya Kombe la Dunia la Wanawake]] nchini [[India]] mwaka 2022.<ref>{{Rejea tovuti|title=Serengeti Girls yatinga Kombe la Dunia|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/michezo/serengeti-girls-yatinga-kombe-la-dunia-3839528|work=Mwananchi|accessdate=17 Desemba 2024|date=5 Juni 2022}}</ref> Hasheem Thabeet ni Mtanzania wa kwanza kucheza [[Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani|Ligi ya Mpira wa Kikapu ya Marekani]] ([[NBA]]).<ref>{{Rejea tovuti|title=Hasheem Thabeet Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html|work=Basketball-Reference.com|accessdate=2022-06-16|language=en|archivedate=2020-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201207100221/https://www.basketball-reference.com/players/t/thabeha01.html}}</ref>[[Mwanariadha]] wa zamani wa Tanzania wa mbio za kati, [[Filbert Bayi|Filbert Bayi Sanka]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Filbert BAYI {{!}} Profile {{!}} World Athletics|url=https://www.worldathletics.org/athletes/tanzania/filbert-bayi-14347725|work=www.worldathletics.org|accessdate=2022-06-16}}</ref> mwaka 1974 aliboresha rekodi ya [[mbio ya mita 1500]], na mwaka wa [[1975]] aliboresha rekodi ya [[mbio ya maili moja]].<ref>{{Citation|title=1975 Miracle Mile: Filbert Bayi runs 3:51.0|url=https://www.youtube.com/watch?v=_oK3d7Ckh2o|language=sw-TZ|access-date=2022-06-16}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Bayi's record may be gone but it should never be forgotten|url=https://www.heraldscotland.com/sport/13143168.bayis-record-may-gone-never-forgotten/|work=HeraldScotland|accessdate=2022-06-16|language=en}}</ref> Bado anashikilia rekodi ya Michezo ya Jumuiya ya Madola ya mita 1500. === Filamu === Tanzania ina tasnia maarufu ya [[filamu]] inayojulikana kwa jina la "[[Bongo Movie]]".<ref name="mfd">{{cite web|url=http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/|title=Swahiliwood: Researching Tanzania's Film Industry - Media for Development International|website=mfditanzania.com|accessdate=2022-06-17|archivedate=2020-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206210925/http://mfditanzania.com/swahiliwood-researching-tanzanias-film-industry/}}</ref> Studio nyingi za utayarishaji filamu za Kitanzania ziko Dar es Salaam. Kabla ya uhuru wa Tanzania mwaka 1961, baadhi ya sinema za kigeni zilirekodiwa [[Tanganyika]] na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. [[Tamasha la Kimataifa la Filamu la Zanzibar]] huandaa maonyesho ya filamu, warsha, muziki pamoja na sanaa zingine za maigizo. == Tazama pia == * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Tanzania]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Zanzibar]] * [[Orodha ya Magavana Wakuu wa Tanganyika]] * [[Orodha ya Masultan wa Zanzibar]] * [[Orodha ya watu maarufu wa Tanzania]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania kwa eneo]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Pato la Taifa]] * [[Orodha ya mikoa ya Tanzania na Maendeleo]] * [[Utawala wa Kijiji - Tanzania]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] * [[Uchumi wa Tanzania]] ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Tanzania}} {{Commons}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{dmoz|Regional/Africa/Tanzania}} * [http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx Tanzania Corruption Profile] {{Wayback|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/tanzania/show-all.aspx |date=20160812033656 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Ani-Corruption Portal]] {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Mikoa ya Tanzania}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Tanzania|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] 2aj367mt5399lds0x5asdfqic6h8slz 0 1676 1559214 1559015 2026-05-31T08:12:04Z Gayle157 73366 /* */ Typo 1559214 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi |jina_rasmi=Jamhuri ya Kenya |jina_asili=''Republic of Kenya'' ([[en]]) |bendera=Flag_of_Kenya.svg |nembo=Coat of arms of Kenya (Official).svg |ukubwa_nembo=90 |kaulimbiu="[[Harambee]]" |wimbo="[[Ee Mungu Nguvu Yetu]]"<br>[[File:National_anthem_of_Kenya,_performed_by_the_United_States_Navy_Band.wav]] |ramani2=Kenya topographic map-sw.svg |ramani=Kenya (orthographic projection).svg |mji_mkuu=[[Nairobi]]|latd=1|latm=16|latNS=S|longd=36|longm=48|longEW=E |lugha_rasmi={{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} |lugha_taifa=[[Kiswahili]] |utaifa = Mkenya |kabila = {{plainlist| *17.13% [[Wakikuyu]] *14.35% [[Waluhya]] *13.37% [[Wakalenjin]] *10.65% [[Waluo]] *9.81% [[Wakamba]] *5.85% [[Wasomali]] *5.68% [[Wakisii]] *5.23% [[Mijikenda]] *4.15% [[Wameru]] *13.78% Wengine}} |mwaka_kabila = 2019 |dini ={{plainlist| *85.5% [[Ukristo]] *10.9% [[Uislamu]] *1.5% [[Wasio na dini]] *0.7% [[Dini asilia za Kiafrika]] *1.3% Wengine }} |mwaka_dini = 2019 |serikali=[[Serikali ya kiraisi|Jamhuri ya kiraisi]] |vyeo_viongozi={{*}}[[Marais wa Kenya|Rais]]<br>{{*}}[[Naibu rais wa Kenya|Naibu Rais]]<br>{{*}}[[Seneti ya Kenya|Spika wa Seneti]]<br>{{*}}[[Spika wa Bunge la Kenya|Spika wa Bunge]]<br>{{*}}Jaji Mkuu |majina_viongozi=[[William Ruto]]<br>[[Kithure Kindiki]]<br>[[Amason Kingi]]<br>[[Moses Wetangula]]<br>[[Martha Koome]] | muundo_uhuru = '''Uhuru Kutoka Uingereza ''' | tukio1 = [[Miji-dola ya Waswahili]] |tukio2 = Jamhuri |tukio3 = Katiba ya sasa |tukio1_tarehe= Karne ya 8 |tukio2_tarehe= 1963 |tukio3_tarehe= 2010 |eneo_jumla=580 367<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Kenya|accessdate=2024-03-30|year=2023}}</ref>|maji=2.3 |watu_kadirio=52,428,290 <ref>{{Cite Web|title=Kenya population 2024|author=Knbs|url=https://www.knbs.or.ke/#:~:text=The%20total%20population%20of%20Kenya,gender%20composition%20of%20the%20population. |accessdate=2025-04-02|lang=en}}</ref> |mwaka_kadirio=2024 |sensa=2019 |watu_sensa=47 564 296<ref name="Census2019a">{{Rejea tovuti |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605222711/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |archive-date=5 June 2020 |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> |mwaka_pato=2025 |pato_halisi={{ongezeko}} $401.97 bilioni<ref name="IMFWEO.KE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/KEN|title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Kenya) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=April 2025 |accessdate=2025-04-22}}</ref> |pato_halisi_kwa_mtu={{ongezeko}} $7,530<ref name="IMFWEO.KE" /> |cheo_plt_ppp = 59 |pato={{ongezeko}} $131.67 Bilioni<ref name="IMFWEO.KE" /> |pato_kwa_mtu={{ongezeko}} $2,470<ref name="IMFWEO.KE" /> |mwaka_maendeleo=2025 |maendeleo={{ongezeko}} 0.628<ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 March 2024|page=289|access-date=13 March 2024}}</ref>(ya 143)</br> {{kati}} |fedha=[[Shilingi ya Kenya]]|majira_saa=+3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) |tld=[[.ke]]|iso3166=KE |msimbo_simu=254 |udereva=Kushoto |muundo_tarehe=siku/mwezi/mwaka }} '''Kenya''' , rasmi '''Jamhuri ya Kenya''' ni [[nchi]] iliyopo [[Afrika Mashariki]] katika [[ikweta]], kando ya [[Bahari ya Hindi]]. Kenya imepakana na [[Ethiopia]] upande wa kaskazini, [[Somalia]] upande wa kaskazini mashariki, [[Tanzania]] upande wa kusini, [[Uganda]] na [[Ziwa Viktoria]] upande wa magharibi, kisha [[Sudan Kusini]] upande wa kaskazini magharibi.Mnamo 2024 Kenya ina watu milioni 54 na kuwa nchi ya 26 kubwa duniani kwa Idadi ya watu. [[Mji mkuu]] wake mkuu na mkubwa ni [[Nairobi]], lakini [[Mombasa]] ni mji mashuhuri pia. Ukiwa kama mji kongwe zaidi na [[bandari]] kuu iliyopo katika [[Kisiwa cha Mombasa]]. Miji mingine ni pamoja na [[Nakuru]], [[Eldoret]], na [[Kisumu]]. Kenya ina [[Historia ya Kenya|historia ndefu]] inayojumuisha makazi ya awali ya binadamu, mitandao ya kale ya biashara ya pwani, [[Afrika Mashariki ya Kiingereza|utawala wa kikoloni]], na maendeleo ya taifa baada ya uhuru. Ugunduzi wa akiolojia katika [[Bonde Kuu la Ufa]] umechangia kuelewa maendeleo ya awali ya binadamu, ambapo baadhi ya mabaki ya kale zaidi ya jamii za hominidi yamepatikana katika eneo la Kenya ya sasa. <ref name="Britannica_Kenya_History">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kenya/History |author=Kenneth Ingham |title=History of Kenya |website=Britannica |date=April 10, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kando ya pwani, miji kama [[Mombasa]] na [[Lamu]] ilikua vituo muhimu vya [[ustaarabu]] wa [[Waswahili]] na [[biashara ya Bahari ya Hindi]] iliyohusisha wafanyabiashara [[Waarabu]], [[Waajemi]], [[Wahindi]], na baadaye [[Wazungu]]. <ref name="UNESCO_Lamu">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1055 |title=Mji Mkongwe wa Lamu |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ikawa sehemu ya [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] mwishoni mwa [[karne ya 19]] na baadaye ilipata uhuru kutoka [[Ufalme wa Muungano]] mwaka 1963 chini ya uongozi wa [[Jomo Kenyatta]]. <ref name="BBC_Kenya_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13681341 |title=Wasifu wa Kenya |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ina [[mandhari]] mbalimbali kuanzia maeneo ya [[jangwa la Chalbi]] kaskazini, nyanda za juu zenye rutuba katikati, hadi [[msitu|misitu]] na [[pwani]] yenye mandhari ya kuvutia kusini mashariki. [[Mlima Kenya]], mlima wa pili kwa urefu barani [[Afrika]] baada ya [[Mlima Kilimanjaro]], uko katikati ya nchi na ni kivutio kikubwa cha utalii. Zaidi ya hayo, mbuga za wanyama kama [[Masai Mara|Maasai Mara]], [[Hifadhi ya Taifa ya Amboseli|Amboseli]], [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki|Tsavo]], na [[Samburu]] huvutia watalii kutoka kote ulimwenguni kwa sababu ya wanyama pori kama [[simba]], [[tembo]], [[vifaru]], na pundamilia. [[Uchumi|Kiuchumi]], Kenya ni nchi iliyoendelea zaidi katika eneo la [[Afrika Mashariki]], ikiwa na uchumi unaotegemea sekta za [[kilimo]], huduma, [[utalii]], na teknolojia. Kilimo, hasa uzalishaji wa [[chai]], [[kahawa]], [[maua]] na mboga, ni uti wa mgongo wa ajira na mapato ya kigeni. [[Teknolojia]] ya habari na mawasiliano pia imekua haraka, huku jiji la Nairobi likiitwa "''Silicon Savannah''" kwa mchango wake katika ubunifu wa kidijitali na kampuni za teknolojia kama [[Safaricom]] na huduma ya [[M-pesa]]. [[Kiswahili]] na [[Kiingereza]] ndizo lugha rasmi za Kenya, ambapo [[Kiswahili]] hutumika kama lugha ya mawasiliano baina ya makabila tofauti, na [[Kiingereza]] hutumika katika mandhari rasmi kama [[Shule]], [[bunge]] n.k Kenya ni jamhuri ya urais yenye udemokrasia wa [[mfumo wa vyama vingi]] uliowekwa chini ya Katiba ya mwaka 2010, ambayo ilianzisha serikali za ugatuzi kupitia kaunti 47. <ref name="WFB_Kenya_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/#government |title=Kenya - World Factbook: Serikali |website=cia.gov |publisher=Shirika la Ujasusi la Marekani (CIA) |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 |archive-date=2023-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309165257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/#government |url-status=dead }}</ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na mkuu wa serikali, huku mamlaka ya kutunga sheria yakitekelezwa na Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="Kenya_Parliament">{{cite web |url=http://www.parliament.go.ke/ |title=Bunge la Kenya |website=parliament.go.ke |publisher=Serikali ya Kenya |date=2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC), [[Umoja wa Afrika]] (AU), [[Jumuiya ya Madola]], na [[Umoja wa Mataifa]], na ina nafasi muhimu katika diplomasia ya kikanda, biashara, na shughuli za kulinda amani katika [[Afrika Mashariki]]. <ref name="EAC_Kenya">{{cite web |url=https://www.eac.int/eac-partner-states/republic-of-kenya |title=Wasifu wa Kenya kama Nchi Mwanachama wa EAC |website=eac.int |publisher=Jumuiya ya Afrika Mashariki |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Jiografia== {{Main|Jiografia ya Kenya}} [[Picha:Pt Thomson Batian Nelion Mt Kenya.JPG|thumb|200px|right|Mlima Kenya ni kilele cha juu kabisa nchini. Kenya imepata jina lake kutoka mlima huo.]] Kenya ina eneo la [[kilomita za mraba]] 580,367 ([[maili mraba]] 224,081). Kutoka [[pwani]] ya Bahari ya Hindi, nyanda za chini zimeinuka hadi milima ya kati. Milima hii imetenganishwa na eneo la [[Bonde la Ufa]]; sehemu [[tambarare]] yenye [[rutuba]] upande wa [[mashariki]]. Milima ya Kenya ni kati ya iliyofaulu kwa [[kilimo]] barani Afrika. Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika<ref name="annexation1">{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|title=East Africa: Kenya: History: Kenya Colony|edition=15|volume=17|pages=801, 1b|year=2002|id=ISBN 0-85229-787-4}}</ref> [[Mlima Kenya]], unaofikia [[urefu]] wa [[mita]] 5,199 na ni eneo lenye [[mito]] ya [[barafu]]. Kusini mashariki [[milima ya Taita]] ndiyo mwanzo wa [[tao la Mashariki]], [[safu za milima]] zenye miaka zaidi ya [[milioni]] 100 ambazo zinaenea hasa nchini Tanzania. Upande huohuo wa [[kusini]] [[Mlima Kilimanjaro]] ({{Convert|5895|m|ft|0|abbr=on}}) huweza kuonekana ukiwa ng'ambo ya mpaka wa Kenya na Tanzania.<ref name="rough_guide_map">{{Cite map| publisher = Rough Guide| title = Rough Guide Map Kenya| edition =9| year = 2006 | cartography =World Mapping Project| scale =1:900,000| series = Rough Guide Map| isbn = 1-84353-359-6}}</ref> ===Halihewa=== Kenya ni nchi yenye [[jua]] kali na [[nguo]] za [[majira ya joto]] huvaliwa mwaka mzima. Hata hivyo, huwa na [[baridi]] [[usiku]] na pia [[asubuhi]] na mapema. [[Hali ya hewa]] ina [[joto]] na [[unyevu]] sehemu za pwani, joto kiasi sehemu za [[bara]] na ni [[Ukame|kame]] katika sehemu za kaskazini na kaskazini-mashariki mwa nchi. Hata hivyo kuna [[mvua]] nyingi kati ya [[Machi]] na [[Aprili]], na mvua ya kadiri kati ya [[Oktoba]] na [[Novemba]]. [[Halijoto]] huwa juu zaidi miezi hii yote. Mvua ya [[masika]] hunyesha kuanzia Aprili hadi [[Juni]]. Mvua ya [[vuli]] nayo hunyesha kuanzia Oktoba hadi [[Desemba]]. Wakati mwingine mvua hii huwa nyingi na aghalabu hunyesha wakati wa [[alasiri]] na [[jioni]]. Majira ya joto jingi ni kuanzia [[Februari]] hadi Machi nayo ya baridi ni [[Julai]] hadi [[Agosti]]. {| class="wikitable" |+ !Mji !Mwinuko ([[mita]])<ref>{{Rejea tovuti|title=Free topographic maps, elevation, terrain|url=https://en-gb.topographic-map.com/|work=Topographic maps|accessdate=2024-04-03|language=en}}</ref> !Wastani wa Halijoto ([[°C]])<ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=https://www.climatestotravel.com/climate/kenya|accessdate=2024-04-03|title=Climate in Kenya|language=en|author=Climates to Travel}}</ref> !Upeo wa juu ([[°C]])<ref name=":0" /> !Upeo wa chini ([[°C]])<ref name=":0" /> |- |Mombasa |50 |26.4 |30.4 |22.5 |- |Nairobi |1 795 |19.75 |25.7 |13.9 |- |Eldoret |2 111 |17.3 |23.6 |11.1 |- |Lodwar |509 |29.6 |35.3 |24 |- |Mandera |540 |29.4 |34.6 |24.3 |} ===Mazingira=== {{main|Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Kenya}} Kenya ina maeneo makubwa wanapoishi [[wanyamapori]] likiwemo [[Masai Mara]], ambapo [[nyumbu]] na [[wanyama]] wengi [[walanyasi]] hushiriki katika [[uhamaji]] kila [[mwaka]]. Uhamaji huo, hasa uhamaji wa nyumbu, hutokea Juni hadi Septemba na hushirikisha mamilioni ya wanyama. Tukio hili huwavutia sana wapigaji [[picha]] za [[sinema]]. Takribani nyumbu 250,000 huangamia kila mwaka katika uhamaji huu wa kutafuta [[lishe]] wakati wa [[kiangazi]]. Wale wanyama wakubwa watano wa Afrika wanapatikana Kenya: [[simba]], [[chui]], [[nyati]], [[kifaru]] na [[ndovu]]. Wanyama wengine wengi wa [[pori]] na [[ndege]] hupatikana katika [[mbuga za taifa]] na [[hifadhi za wanyama]] hawa nchini. Mazingira ya Kenya yanahatarishwa na ongezeko kubwa la idadi ya watu na athari zake. [[Picha:A lone giraffe in Nairobi National Park.jpg|thumb|left|Twiga katika Mbuga ya wanyama ya Kitaifa ya Nairobi, na upeo wa macho wa Nairobi nyuma yake.]] [[Picha:African safari route.jpg|thumb|right|200px|Njia katika [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki]].]] ==Historia== {{Main|Historia ya Kenya}} === Historia ya awali === Mabaki ya [[mamba]] mkubwa ajabu wa zamani za Mesozoic Era, ambayo ni miaka [[milioni]] 200 iliyopita, yaligunduliwa nchini Kenya katika [[chimbo]] zilizochimbwa na [[wataalamu]] kutoka [[Chuo Kikuu cha Utah]] na [[Makavazi ya Kitaifa]] nchini Kenya miezi ya Julai hadi Agosti [[2004]] katika [[bonde]] la [[Lokitaung]], karibu na [[Ziwa Turkana]].<ref>[https://web.archive.org/web/20050313075546/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200503/s1320324.htm], ''ABC News Online,'' 2005/03/10</ref> Mabaki yaliyopatikana Afrika Mashariki yaonyesha kuwa miaka [[milioni]] 20 iliyopita [[viumbehai]] mfano wa [[sokwe]] waliishi eneo hili. [[Uchunguzi]] wa juzijuzi karibu na Ziwa Turkana waonyesha kuwa viumbe aina ya ''[[Homo habilis]]'' (walioishi miaka milioni 1.8 na 2.5 iliyopita) na ''[[Homo erectus]]'' (walioishi miaka milioni 1.8 na miaka 350,000 iliyopita) huenda ndio wazazi wa watu wa kisasa ''[[homo sapiens]]'' walioishi Kenya [[enzi za barafu kuu]] kuisha barani. Katika mwaka wa [[1984]], [[uvumbuzi]] uliofanywa na [[mtafiti]] maarufu [[Richard Leakey]] na [[Kamoya Kimeu]] huko Ziwa Turkana ulikuwa wa [[mifupa]] ya [[mvulana]] iliyohusishwa na ''Homo erectus'' wa miaka milioni 1.6 iliyopita. Utafiti wa awali wa viumbe hawa unahusishwa na [[Mary Leakey]] na [[Louis Leakey]], ambao ndio waliofanya uchunguzi wa mwanzo wa ki[[akiolojia]] huko [[Olorgesailie]] na [[Hyrax Hill]]. Baadaye utafiti wa Olorgesailie uliendelezwa na [[Glynn Isaac]]. === Historia kabla ya ukoloni === [[Picha:Great Mosque of Gede.jpg|thumb|left|300px|[[Msikiti mkuu]] wa [[Gedi]] ambao ni wa kutoka [[karne ya 13]].]] Wakazi wa kwanza wa eneo linaloitwa Kenya walikuwa wa jamii ya [[Wakhoisan]]: hadi leo kuna makabila matatu madogo yenye asili hiyo, ingawa yanatumia [[lugha za Kikushi]]: [[Waata]], [[Waawer]] na [[Wadahalo]]. [[Wakushi]] kutoka [[kaskazini]] waliingia Kenya kati ya [[miaka ya 3200 KK]] na [[1300 KK]]<ref name="pbs.org">[http://www.pbs.org/wonders/fr_e2.htm Wonders wa Afrika World - ]PBS</ref>. Mwaka [[500 KK]] hivi wazungumzaji wa [[lugha za Kinilo-Sahara]] na katika [[milenia ya kwanza KK]] wale wa [[lugha za Kibantu]] waliingia katika eneo hili, na sasa [[Waniloti]] ni 30% ya Wakenya wote. [[Wafanyabiashara]] [[Waarabu]] walianza kufika [[pwani]] ya Kenya [[karne ya 1]] [[BK]]. Ukaribu wa Kenya na Uarabuni ulirahisisha [[ukoloni]], hivyo Waarabu na [[Waajemi]] walianza kuishi eneo la pwani [[karne ya 8]]. Hata hivyo, baadhi ya walioitwa "Waarabu" katika eneo la Afrika Mashariki walikuwa ma[[chotara]], Waafrika-Waarabu. Pwani ya Kenya imekuwa makao ya jamii ya [[wahunzi]] na jamii ya [[wakulima]] wadogowadogo, [[wawindaji]] na [[wavuvi]] ambao walikuwa [[mhimili]] wa [[uchumi]] kwa kushiriki katika kilimo, uvuvi, utengenezaji chuma, na [[biashara]] na nchi za kigeni.<ref name="pbs.org" /> Kuanzia [[karne ya 6]] au [[karne ya 9]], Kenya ilijihusisha na [[shughuli]] za u[[baharia]] kukuza [[uchumi]] ikaanza kutengeneza [[meli]] za kuabiria kusini hadi miji mingine yenye [[bandari]] kama [[Kilwa]] na [[Shanga]] iliyo katika pwani ya Afrika Mashariki. [[Mombasa]] ulikuwa [[mji]] wenye bandari wa nchi ya Kenya katika [[karne za kati]]. Bandari hiyo ilitumika kuendeleza [[biashara]] na miji mingine yenye bandari Afrika, [[Uajemi]], na wafanyabiashara Waarabu, [[Yemeni]] na hata [[Bara Hindi]].<ref>[http://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&amp;pg=PA22&amp;lpg=PA22&amp;dq=Mombasa,+medieval+trade,+India&amp;source=web&amp;ots=KBr2nADf21&amp;sig=X9gvzWPMoRzXyLYW5YdQLVTHMpQ&amp;hl=en&amp;ei=eW2VSbTsKp6DtweemZScCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=7&amp;ct=result Hybrid Urbanism By Nezar Al-Sayyad]</ref> [[Baharia]] [[Mreno]] [[Duarte Barbosa]] wa [[karne ya 15]] alidai kuwa "[Mombasa] ni bandari nzuri na yenye shughuli nyingi, [[mashua]] nyingi na hata meli kubwa ajabu, ambazo zote hutoka [[Sofala]] na nyingine kutoka [[Cambay]], [[Melinde]] na nyingine zinazoabiri hadi kisiwani [[Unguja]]."<ref>[http://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24&amp;dq=Mombasa,+medieval+trade&amp;source=web&amp;ots=4RAxkPTIWI&amp;sig=G9JDunc4cYFCp1kdp1ghtyPG9Q0&amp;hl=en&amp;ei=Tm2VSdKwING3twfUlKS0Cw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=4&amp;ct=result Dispersal Afrika katika Deccan By Shanti Sadiq Ali]</ref> Karne kadhaa kabla ya ukoloni, [[upwa]] wa Kenya wanakoishi [[Waswahili]] ulikuwa sehemu ya eneo la mashariki mwa Afrika lililofanya biashara, hasa ya [[watumwa]] na [[pembe za ndovu]] na Waarabu na [[Wahindi]]. Inasemekana kwamba [[kabila]] la [[Wameru (Kenya)|Wameru]] lilitokana na watumwa waliotoroka utumwa [[Uarabuni]] [[miaka ya 1700]]. Mwanzoni wafanyabiashara wengi walitokea [[milki]] za Uarabuni lakini baadaye wengine wakatokea Unguja (kama [[Tippu Tip]]).<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html Kiswahili Coast.] {{Wayback|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |date=20071230022459 }} Nationalgeographic.com.</ref> [[Kiswahili]], ambacho ni [[lugha]] ya [[Kibantu]] iliyokopa [[misamiati]] ya [[Kiarabu]], [[Kiajemi]] na mingine kutoka [[Mashariki ya Kati]] na [[Asia Kusini]], baadaye ilikua ikawa [[lingua franca]] ya biashara kwa jamii mbalimbali.<ref name="pbs.org" /> Kwa [[karne]] nyingi, upwa wa Kenya umekuwa mwenyeji wa wafanyabiashara na wasafiri. Kati ya miji iliyopo kwenye upwa wa Kenya , mji wa [[Malindi]] umebakia kuwa makazi muhimu ya Waswahili tangu [[karne ya 14]] na wakati mmoja ulishindana na Mombasa kwa ukuu pande hizi za Afrika Mashariki. Kwa kawaida, Malindi umekuwa mji na bandari ya kirafiki kwa [[serikali]] nyingine. Mwaka wa [[1414]], [[Sultani]] Mwarabu wa Malindi alianzisha uhusiano wa ki[[diplomasia]] na utawala wa [[Uchina]] wa [[Ming]], wakati wa safari za [[mchunguzi]] [[Zheng He]].<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/nova/sultan/expl2_01.html Sultani wa Malinda, PBS]</ref> Katika mwaka wa [[1498]], utawala wa Malindi ulimkaribisha msafiri na [[mvumbuzi]] maarufu kutoka Ureno, [[Vasco da Gama]]. === Chini ya ukoloni === [[Picha:Kenya-relief-map-towns.jpg|thumb|left|360px| Seaport Mombasa, chini ya Malindi, ina reli ya Nairobi (kituo), kusini ya Naivasha &amp; Nyeri. (bonyeza ramani ilu kuipanua)]] [[Wareno]] walikuwa [[Wazungu]] wa kwanza kuzuru eneo la Kenya ya sasa: [[Vasco da Gama]] alikuwa amezuru Mombasa mwaka wa [[1498]]. Safari ya Vasco da Gama ilifaulu alipofikia huko [[India]], na jambo hilo liliwawezesha Wareno kufanya [[biashara]] moja kwa moja na [[Mashariki ya Mbali]] kupitia [[bahari]] na hivyo kutatiza mitandao ya kibiashara ya awali ya [[nchi kavu]] na baharini kama njia za biashara ya [[viungo]] zilizotumia [[Ghuba la Uajemi]], [[Bahari Nyekundu]] na misafara iliyofika hadi eneo la mashariki ya [[Bahari ya Kati|Mediterranea]]. [[Jamhuri ya Venisi]] ndiyo iliyotawala maeneo ya biashara kati ta [[Uropa]] na [[Asia]]. Baada ya njia za kawaida za nchi kavu hadi India kufungwa na [[Waturuki]] wa [[Waosmani|Ottoman]], Ureno ulitarajiwa kutumia njia ya baharini iliyotumiwa kwanza na Vasco da Ghama ili kuvunja [[ukiritimba]] wa [[Venice]]. Utawala wa Wareno huko Afrika Mashariki ulijihusisha hasa na pwani iliyokaribia Mombasa. Kuwepo kwa Wareno Afrika Mashariki kulianza rasmi baada ya mwaka wa [[1505]], wakati [[manowari]] za Wareno, zikiongozwa na Don [[Francisco de Almeida]], zilipokishinda [[Kilwa]], [[kisiwa]] kilicho katika eneo ambalo sasa ni [[Tanzania]] kusini. Kuwepo kwa Wareno Afrika Mashariki kuliwawezesha kudhibiti biashara katika [[Bahari ya Hindi]], na kulinda njia za baharini zinazounganisha Uropa na Asia. Manowari zao za kivita zilikwamisha biashara za maadui wao magharibi mwa Bahari ya Hindi na walitoza [[kodi]] juu ya [[bidhaa]] zilizosafirishwa kupitia eneo hilo kwani walitawala [[bandari]] zote na njia kuu za [[meli]]. Kujengwa kwa [[ngome]] iliyoitwa [[Fort Jesus Mombasa]] mwaka wa [[1593]] kulikusudiwa kuimarisha utawala wao katika eneo hilo, lakini [[ushawishi]] wao ulikatizwa na kuja kwa [[Waingereza]], [[Waholanzi]] na [[Waarabu]] wa [[Omani]] katika eneo hilo [[karne ya 17]]. Waarabu kutoka Omani ndio waliokuwa [[tishio]] kuu la utawala wa Wareno Afrika Mashariki na waliizingira ngome ya Wareno, wakazishambulia meli zao za kivita, kisha kuwafukuza Wareno waliobaki kutoka pwani ya Kenya na Tanzania mwaka wa [[1730]]. Kufikia wakati huo, ufalme wa Ureno haukuwa na [[haja]] na njia ya bahari ya biashara ya viungo kwani [[faida]] yake ilikuwa imepungua sana. Utawala wa Wareno ulibakia tu katika bandari na maeneo ya kusini mwa [[Msumbiji]] hadi mwaka wa [[1975]]. Kutawaliwa kwa pwani ya Kenya na Tanzania na Waarabu kutoka Omani kuliifanya miji hii iliyojitawala hapo awali iwe chini ya uangalifu mkali wa wageni kuliko ilivyokuwa katika enzi za utawala wa Wareno. Waarabu wa Omani, kama Wareno waliowatangulia, waliweza kutawala eneo la pwani tu, si eneo la bara. Hata hivyo, kuanzishwa kwa ma[[shamba]] makubwa ya mi[[karafuu]], kuongezeka kwa [[biashara ya utumwa]] na kuhamishwa kwa [[makao makuu]] ya Waomani hadi [[Zanzibar]] mwaka wa [[1839]] na [[Seyyid Said]] kulisababisha Waomani kuimarisha utawala wao katika eneo hilo. Utawala wa Waarabu katika bandari kuu zote za pwani ya Afrika Mashariki uliendelea hadi [[Uingereza]] ilipoamua kumaliza biashara ya utumwa na uanzishaji wa [[utaratibu]] wa kufanya [[kazi]] kwa [[malipo]] ukaanza kushinikiza utawala wa Waomani. Kufikia mwisho wa [[karne ya 19]], biashara ya watumwa katika bahari zote kuu ilikuwa imeharamishwa na Waingereza: Waarabu wa Omani hawakuwa na uwezo wa kupingana na [[jeshi la wanamaji]] la Uingereza lililokuwa likitekeleza amri hiyo. Waomani waliendelea kuwepo visiwani [[Unguja]] na [[Pemba]] hadi [[mapinduzi]] ya mwaka wa [[1964]], lakini kuwepo kwa Waarabu wa Omani nchini Kenya rasmi kulisitishwa wakati Wajerumani na Waingereza walipozidhibiti bandari zote kuu na kuanzisha mahusiano ya kibiashara na viongozi mashuhuri waliokuwa wenyeji [[miaka ya 1880]]. Hata hivyo, [[urithi]] waliouacha Afrika Mashariki ungali unaonekana kupitia kwa vizazi vyao vipatikanavyo pwani ya Kenya na ambavyo vinaona kuwa asili yao ni Oman. Vizazi hivi hata leo humiliki [[utajiri]] mwingi na ndio wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa katika jamii za pwani ya Kenya. [[Picha:Kurve bei Mombasa.jpg|thumb|400 px|[[Reli ya Kenya-Uganda]] karibu na Mombasa, [[1899]] hivi]] Hata hivyo, [[wanahistoria]] wengi hushikilia kuwa [[historia]] ya [[ukoloni]] nchini Kenya ilianza wakati Wajerumani walipoanza kutawala [[mali]] ya [[Sultani wa Unguja]] iliyo pwani mwaka wa [[1885]], ikifuatwa na kuja kwa [[kampuni]] ya Imperial British East Africa Company mwaka wa [[1888]]. [[Uhasama]] wa kwanza baina ya ma[[bepari]] ulikatizwa wakati Ujerumani ulipouachia Uingereza sehemu ya pwani iliyomiliki. Hii ilifuatia kujengwa kwa [[reli]] iliyounganisha Kenya na [[Uganda]]. Baadhi ya ma[[kabila]] ya Kenya yalipinga [[ujenzi]] huo, hasa [[Wanandi]] wakiongozwa na ''[[Orkoiyot]]'' Koitalel Arap Samoei kwa miaka kumi, kuanzia [[1895]] hadi [[1905]] – lakini hatimaye Waingereza waliijenga reli hii. Inaaminika kuwa Wanandi walikuwa kabila la kwanza kuwekwa kwenye maeneo yaliyotengewa [[Waafrika]] ili kuwazuia kutatiza ujenzi wa reli. Wakati huo [[Wahindi]] wengi wenye [[ujuzi]] waliingia nchini ili kuchangia ujenzi. Wakati wa ujenzi wa reli kupitia [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Magharibi]], Wahindi wengi na wenyeji Waafrika walivamiwa na [[simba]] wawili waliojulikana kama “[[wala watu wa Tsavo]]”. Wahindi hao na vizazi vyao baadaye walibakia nchini Kenya na kuunda [[kitovu]] cha [[jamii]] za Wahindi zijulikanayo kama [[Ismaili Muslim]] na [[Sikh]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |title=Ismaili muslim |accessdate=2021-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090103151208/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |archivedate=2009-01-03 }}</ref><ref>[http://orvillejenkins.com/profiles/sikh.html Sikh]</ref> Mnamo Agosti [[1914]], [[Vita vya Kwanza vya Dunia]] vilipoanza, ma[[gavana]] wa [[British East Africa]] (kama eneo hilo lilivyojulikana) na [[German East Africa]] walifikia makubaliano ili kuepusha ma[[koloni]] yao machanga na uhasama. Hata hivyo, [[Luteni Kanali]] [[Paul von Lettow-Vorbeck]] alichukua [[mamlaka]] ya majeshi ya Ujerumani, akiwa na kusudi la kutwaa [[raslimali]] nyingi iwezekanavyo za Uingereza. Jeshi la Uingereza likiwa limemtenga na Ujerumani, von Lettow aliendesha [[kampeni]] iliyofaulu ya [[vita vya kuvizia]], wakila walichopata, wakiteka bidhaa za matumizi za Uingereza, na kuepuka kushindwa. Mwishowe alisalimu amri na akajisalimisha nchini [[Zambia]] siku kumi na moja baada ya mapatano ya kusimamisha vita kutiwa [[sahihi]] mwaka wa [[1918]]. Waingereza walitumia jeshi la Wahindi kumfukuza Lettow na walihitaji [[wachukuzi]] wengi ili kubeba vifaa vya matumizi hadi [[bara]] kwa [[miguu]] na hivyo kutatua [[shida]] kuu ya uchukuzi. Kundi la wanajeshi wachukuzi liliundwa na kuwajumuisha Waafrika 400,000, na kuchangia katika [[uhamasishaji]] wao wa muda mrefu kisiasa. Hadi mwaka wa 1920, eneo linaloitwa Kenya lilijulikana kama Himaya ya Uingereza ya Afrika Mashariki.<ref name="annexation">{{Rejea kitabu|title=British East Africa Annexed--Kenya Colony|author=Reuter|section=News|date=8 Julai 1920|page=13|issue=42457}}</ref> Mwaka huo, [[koloni]] la Kenya liliundwa na kupatiwa jina linalotokana na Mlima Kenya<ref>{{Rejea kitabu |last=Foottit |first=Claire |title=Kenya |origyear=2004 |series=The Brade Travel Guide |year=2006 |publisher=Bradt Travel Guides Ltd |isbn=1-84162-066-1}}</ref>Waingereza walilitamka jina hilo kama {{pron-en|ˈkiːnjə}}<ref name="oed_kenya">{{OED|Kenya}}</ref> ingawa matamshi ya wenyeji na yaliyokusudiwa katika maendelezo asili, ''Kenia'' yalikuwa ˈkɛnja.<ref>''[http://links.jstor.org/sici?sici=0368-4016(194301)42%3A166%3C42%3A%22SOK%3E2.0.CO%3B2-P The Spelling ya Kenya.]'' BJ Ratcliffe. Journal ya Royal African Society, Vol. 42, Namba 166 (Januari 1943), uk. 42-44</ref> Enzi ya [[Jomo Kenyatta]] kuwa [[rais]] wa Kenya miaka ya [[1960]]-[[1969]], matamshi ya [[Kiingereza]], yaani {{IPA-en|ˈkɛnjə|}} yalikubalika na kutumiwa sana kwa sababu jina lake lilidumisha matamshi asilia ya wenyeji.<ref>{{Rejea kitabu | last = Foottit | first = Claire | title = Kenya | origyear = 2004 | series = The Brade Travel Guide | year = 2006 | publisher = Bradt Travel Guides Ltd | isbn = 1-84162-066-1 }}</ref> Kumbe saa ya uhuru, mwaka [[1963]], [[Jomo Kenyatta]] alichaguliwa kama rais wa kwanza.<ref name="castro">{{Rejea kitabu |last=Castro |first=Alfonso Peter |title=Facing Kirinyaga |url=https://archive.org/details/facingkirinyagas0000cast |year=1995 |publisher=Intermediat Technology Publications Ltd. |location=London |isbn = 1-85339-253-7}}</ref> Awali alikuwa alishika jina hili kutafakari ahadi yake ya kuikomboa nchi yake na matamshi yake ya jina lake ulisababisha katika matamshi ya Kenya katika Kiingereza kubadilisha nyuma ya makadirio ya awali uliotokea matamshi, {{pron-en|ˈkɛnjə}} Mwanzoni mwa [[karne ya 20]], [[wakulima]] Waingereza na Wazungu wengine walituama katika [[nyanda za juu]] katika eneo la kati walikoondokea kuwa ma[[tajiri]] kwa kulima [[kahawa]] na [[chai]].<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "Tunataka nchi yetu"] {{Wayback|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=20130723000220 }}. Wakati. 5 Novemba 1965.</ref> Kufikia mwaka [[1930]], takribani [[walowezi]] 30,000 waliishi katika maeneo hayo na walikuwa na ushawishi mkubwa wa kisiasa kwa sababu ya uwezo wao wa ki[[uchumi]]. Maeneo hayo yalikuwa makao ya watu [[milioni]] moja wa kabila la [[Wakikuyu]], na wengi wao hawakuwa na [[ithibati]] ya kumiliki mashamba kwa mujibu wa Waingereza (ingawa mashamba hayo yalimilikiwa na kabila hilo kabla ya Wazungu kufika), na waliishi kama wakulima wanaohamahama. Ili kuendeleza matakwa yao, walowezi waliwakataza kilimo cha kahawa na kuwalazimisha kulipa kodi ya [[nyumba]], na maskwota walipewa mashamba madogo baada ya kuwafanyia kazi. Wakikuyu wengi walihamia mijini kwani mashamba yao hayangeweza kutosheleza mahitaji yao. Mwaka wa [[1951]], [[Horace Hector Hearne]] akawa [[mkuu wa sheria]] nchini Kenya (alitoka [[Ceylon]] alikoshikilia [[wadhifa]] huohuo) na alifanya kazi katika [[Mahakama Kuu]] mjini [[Nairobi]]. Alihudumu katika wadhifa huo hadi mwaka [[1954]] alipoteuliwa kama [[Hakimu wa Rufaa]] katika [[Mahakama ya Rufaa]] ya [[Afrika Magharibi]]. [[Usiku]] wa tarehe [[5 Februari]] [[1952]], wakati [[Mfalme]] [[Mfalme George VI|George VI]] alipoaga dunia, Hearne alimsindikiza [[Malkia]] [[Elizabeth II]] na [[mume]]we Filipo [[mwanamfalme]] wa [[Edinburgh]], kwa dhifa ya kitaifa hotelini Treetops, ambayo sasa ni kivutio maarufu cha watalii. Hapa ndipo alipouanzia umalkia.<ref>[http://www.africagenweb.org/kenya/ Kenya, AfricaGenWeb]</ref> Alirudi Uingereza mara moja akiandamana na Hearne. Kuanzia Oktoba 1952 mpaka Desemba [[1959]], Kenya ilikuwa katika [[hali ya hatari]] kufuatia [[uasi]] wa [[Mau Mau]] dhidi ya utawala wa Uingereza. Gavana aliomba na kupata msaada wa wanajeshi Waingereza na Waafrika, pamoja na [[King's African Rifles]]. Mnamo Januari [[1953]], [[Meja Jenerali]] Hinde aliteuliwa kuwa mkuu wa oparesheni ya kuzima uasi. Hali hii haikuimarika kwa kukosa uchunguzi, kwa hivyo [[Jenerali]] [[George Erskine]] aliteuliwa kuwa [[kamanda]] msimamizi wa majeshi ya kikoloni mnamo Mei 1953, akiungwa mkono hasa na [[Winston Churchill]]. Kutiwa mbaroni kwa [[Warũhiũ Itote]] (aka [[General China]]) tarehe [[15 Januari]] 1954, na kuhojiwa kwake kulipelekea Waingereza kuuelewa vyema usimamizi wa Mau Mau. [[Oparesheni Anvil]] iliyoanzishwa tarehe [[24 Aprili]] 1954 ilipangwa na [[jeshi]] kwa [[wiki]] kadhaa baada ya kukubaliwa na kamati kuu ya vita. Wakati wa oparesheni hiyo, mji wa Nairobi ulidhibitiwa na wanajeshi na wakazi wake walihojiwa huku wafuasi wa Mau Mau wakikamatwa na kupelekwa vizuizini. Mnamo Mei 1953, walinzi wa nyumbani walitambulika rasmi kama [[askari wa usalama]]. Askari hao wa nyumbani ndio waliounda kikosi cha kupambana na mikakati ya Mau Mau kwani walikuwa Waafrika waaminifu, na si majeshi ya kigeni kama Jeshi la Uingereza na King's African Rifles. Kufikia mwisho wa hali ya hatari, askari hao walikuwa wamewaua Mau Mau 4886, ambao ni asilimia 42% ya waasi wote. Kukamatwa kwa [[Dedan Kimathi]] huko [[Nyeri]] tarehe [[21 Oktoba]] [[1956]] kuliashiria kushindwa kwa Mau Mau kukamaliza vita. === Baada ya uhuru === [[Picha:25332612.nairoboi013.JPG|thumb|260px|[[Sanamu]] ya Jomo Kenyatta mjini Nairobi.]] ====Utawala wa Kenyatta==== Waafrika walichaguliwa moja kwa moja katika [[bunge la uwakilishi]] kwa mara ya kwanza mwaka wa [[1957]]. Licha ya Waingereza kutamani kuwakabidhi [[mamlaka]] wapinzani wasio na [[siasa kali]] ya Kiafrika, ni [[chama]] cha [[Kenya African National Union]] (KANU) kilichoongozwa na [[Jomo Kenyatta]] kilichounda [[serikali]] punde tu kabla ya Kenya kupata [[uhuru]] tarehe [[12 Desemba]] [[1963]]. Tarehe 12 Desemba [[1964]], Kenya ilipotangazwa kuwa [[jamhuri]], Kenyatta akawa [[rais]] wa kwanza. Mwaka huohuo, [[jeshi la Kenya]] lilipigana na [[Vita vya Shifta]] dhidi ya kabila la [[Wasomali]] waliokusudia kuiona NFD imejiunga na [[Jamhuri ya Somalia]]. [[Mashifta]] walililemea jeshi la Kenya lakini baadaye walishindwa mwaka wa [[1967]]. Kenya ilitia [[saini]] [[mkataba]] na nchi ya [[Ethiopia]] mwaka wa [[1969]] unaodumu mpaka leo kwa kuhofia ma[[shambulizi]] kutoka kwa [[jeshi la Somalia]] lililokuwa na nguvu zaidi.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1992/BHK.htm Post-Uhuru Low intensiteten Conflict Nchini Kenya]</ref> Eneo la NFD nchini Kenya halijaendelea kutokana na [[kiangazi]] na [[mafuriko]]. Hata hivyo, [[wakimbizi]] wafanyabiashara wa Kisomali waliotajirika wamebadilisha [[mtaa]] wa Eastleigh uliokuwa wa ma[[banda]] na kuufanya kuwa ngome ya kibiashara katika sehemu kubwa ya mashariki mwa mji wa Nairobi.<ref>{{Rejea jarida|last=E. H.|first=Campbell|date=2006|title=Urban Refugees in Nairobi: Problems of Protection, Mechanisms of Survival, and Possibilities for Integration|url=https://academic.oup.com/jrs/article-abstract/19/3/396/1571241|journal=Journal of Refugee Studies|volume=19|issue=3|pages=396|doi=10.1093/jrs}}</ref> ====Utawala wa Moi==== Mwaka wa [[1978]], Kenyatta alifariki na [[Daniel Arap Moi]] akawa rais. Moi alidumisha [[urais]] kwa kuchaguliwa bila kupingwa katika chaguzi za mwaka wa [[1979]], [[1983]] (uchaguzi wa [[dharura]]) na [[1988]], zote zikiwa zilifanyika chini ya [[katiba]] ya [[chama kimoja]]. Uchaguzi wa 1983 ulifanyika mwaka mmoja kabla ya wakati kutokana na [[njama]] ya [[kupindua serikali]] iliyokosa kufaulu tarehe [[1 Agosti]] [[1982]]. [[Mapinduzi]] hayo yaliyotibuka yalipangwa na [[askari]] [[mwanahewa]] wa [[cheo]] cha chini, Bwana [[Hezekiah Ochuka]] na kuendelezwa hasa na wanahewa. [[Jaribio]] hilo lilizimwa kwa haraka na wanajeshi waaminifu wakiongozwa na [[Jeshi la Nchi Kavu]], General Service Unit (GSU) - kikosi cha [[polisi]] wenye [[hadhi]] ya kijeshi - na baadaye polisi wa kawaida. Hata hivyo [[raia]] kadhaa walijeruhiwa na wengine kuuawa. [[Tukio]] hilo lilisababisha kuvunjwa kwa kikosi chote cha wanahewa, huku wengine wakiachishwa kazi na wengine wakishtakiwa kwenye [[mahakama ya kijeshi]]. Katika uchaguzi wa 1988 ''[[kura za mlolongo]]'' zilianzishwa, ambapo wapigakura walitakiwa kupiga [[foleni]] nyuma ya [[wagombea]] wanaowapenda, badala ya kutumia [[kura ya siri]]<ref>Wapiga kura wengi kukaa nyumbani kama Kenya Drops Secret Ballot katika Uchaguzi Parliamentary http://www.highbeam.com/doc/1P2-1241691.html {{Wayback|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1241691.html |date=20110215084715 }}: The Washington Post Kifungu tarehe: 25 Februari 1988 Author: Blaine Harden</ref> Jambo hilo lilionekana kama [[kilele]] cha enzi ya [[ukiukaji]] mkubwa wa [[demokrasia]] likasababisha [[msukumo]] mkuu wa [[mageuzi]] ya kikatiba. Vipengele vilivyokuwa na utata, kikiwemo kile kilichoruhusu chama kimoja pekee cha kisiasa, vilibadilishwa miaka iliyofuata.<ref>religiousfreedom.lib.virginia.edu / rihand / Kenya.html</ref> Katika uchaguzi wa kidemokrasia wa vyama vingi wa miaka ya [[1992]] na [[1997]], Daniel Arap Moi alichaguliwa tena. ====Utawala wa Kibaki==== Kulingana na katiba, mwaka [[2002]] Moi hakuruhusiwa kuwania urais tena, na [[Mwai Kibaki]] wa [[chama cha upinzani]] cha "[[National Rainbow Coalition]]" — NARC akachaguliwa kuwa rais. Uchaguzi huo ulitambulikana kuwa wa kidemokrasia na [[wachunguzi]] wa humu nchini na wa kimataifa na hivyo kuwa chanzo cha mageuzi makubwa ya kidemokrasia nchini Kenya. Mnamo Desemba [[2002]], Wakenya walifanya uchaguzi uliokuwa wa kidemokrasia na uwazi ambao kwa kiasi kikubwa uliamuliwa kuwa huru na wa haki na wachunguzi wa kimataifa. Uchaguzi wa mwaka huo ulikuwa mwanzo mpya na uliiletea Kenya mabadiliko makuu ya kisiasa yaliyowezesha chama cha Kenya African National Union (KANU), kilichokuwa kimeitawala nchi tangu uhuru, kukabidhi kwa amani mamlaka kwa chama cha National Rainbow Coalition (NARK), uliokuwa muungano wa vyama vingi. Chini ya uongozi wa Rais Mwai Kibaki, muungano wa vyama tawala ulihahidi kushughulikia ukuaji wa kiuchumi, kumaliza ufisadi, kuimarisha elimu na kuandika katiba mpya. Baadhi ya ahadi hizi zimeshatimizwa. Kuna elimu ya msingi ya bure. Mwaka wa 2007 serikali ilitangaza kuwa, kuanzia mwaka 2008 gharama ya masomo ya shule za upili itapunguzwa huku serikali ikilipia gharama zote za mafundisho. ====Uchaguzi wa 2007==== {{Main|Uchaguzi wa bunge nchini Kenya, 2007}} Katika uchaguzi mkuu uliofanyika tarehe 27 Desemba 2007, Rais Kibaki wa chama cha Party of National Unity (PNU) aliwania uchaguzi dhidi ya chama kikuu cha upinzani Orange Democratic Movement (ODM). Kulingana na wachunguzi wa kimataifa, uchaguzi huo ulikumbwa na udanganyifu na hivyo kutofikia kiwango kinachokubalika kimataifa. Chama cha ODM kilisambaratika na kupoteza 8 % ya kura zake kwa chama kipya cha Orange Democratic Movement-Kenya (ODM) - kikiongozwa na [[Kalonzo Musyoka]]. Kinyang’anyiro kilikuwa kikali kati ya mgombea wa ODM, [[Raila Odinga]] na Kibaki wa PNU. Kuhesabiwa kwa kura na [[Tume ya Uchaguzi ya Kenya]] kulionyesha Raila akiongoza kwa [[kura]] chache na baadaye kwa kura nyingi. Hata hivyo, kura zilipoendelea kuhesabiwa na Tume ya Uchaguzi, Kibaki alimkaribia [[mpinzani]] wake kwa kura, kisha akamshinda. Matokeo hayo yalisababisha [[maandamano]] na kulaumiwa kwa Tume ya Uchaguzi ya Kenya kwa kumpendelea Kibaki, hivyo Oginga akajitangaza “rais wa watu” na kutaka kura zihesabiwe tena.<ref>ghasia za uchaguzi Kenya unatishia mafanikio yake ya kiuchumi http://www.chinadaily.com.cn/language_tips/auvideo/2008-01/07/content_6375707.htm</ref> Maandamano hayo yalibadilika kuwa [[ghasia]] zilizosababisha kuharibiwa kwa [[mali]].<ref name="reuters">{{Rejea tovuti |url=http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2009-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715200529/http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400}}</ref>. Viongozi mashuhuri wa Afrika, wakiongozwa na aliyekuwa [[katibu mkuu wa Umoja wa Mataifa]] [[Kofi Annan]] walisuluhisha [[mzozo]] huo wa kisiasa. Kundi la Annan liliungwa mkono na [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuia ya Ulaya]], [[Muungano wa Nchi za Afrika]], Serikali ya Marekani na nchi nyingine maarufu ulimwenguni kote. Kwa habari zaidi rejelea [[Ghasia nchini Kenya (2007-2008)]]. Annan aliomba usaidizi kwa [[kamati]] yake ya [[upatanishi]] kutoka kwa shirika la kushughulikia mizozo la [[Uswisi]] lijulikanalo kama Kituo cha Mazungumzo ya Kihisani yaani Centre for Humanitarian Dialogue. ====Serikali ya muungano==== Tarehe [[12 Februari]] 2008 Kibaki na Odinga walitia sahihi mkataba wa kuunda [[serikali ya muungano]] ambapo Odinga angekuwa [[waziri mkuu]] wa pili nchini Kenya. Kulingana na mkataba huo, rais angeteua [[baraza la mawaziri]] kutoka pande zote mbili za PNU na ODM kulingana na wingi wa wabunge wa kila chama bungeni. Mkataba huo ulieleza kuwa baraza la mawaziri litajumuisha [[Makamu wa Rais]] na manaibu wawili wa Waziri Mkuu. Baada ya majadiliano bungeni ilipitishwa kuwa muungano huo utadumu hadi mwisho wa kipindi cha bunge, ama chama kimoja kikijitoa kwenye muungano kabla ya kipindi cha bunge kuisha. [[Wadhifa]] huo mpya wa waziri mkuu utakuwa na nguvu na mamlaka kuratibu na kusimamia shughuli za serikali. Vilevile itaongozwa na mbunge aliyechaguliwa ambaye pia atakuwa kiongozi wa chama au muungano wa vyama wenye idadi kubwa ya wabunge bungeni. Ulimwengu ulimshuhudia Annan na kamati yake iliyoungwa mkono na Umoja wa Mataifa na mwenye kiti wa muungano wa nchi za Afrika Jakaya Kikwete, walipowaleta pamoja wapinzani hawa sugu kwenye sherehe za kutia sahihi mkataba huu. Sherehe hizi zilionyeshwa moja kwa moja kwenya televisheni ya kitaifa kutoka kiingilio cha Jumba la Harambee mjini Nairobi. Wawakilishi wa PNU na ODM walianza majadiliano ya kina kuhusu ugavi wa mamlaka tarehe 29 Februari 2008.<ref>[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html 'Hope is back' kwa Kenya - CNN.com] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html |date=20080305205228 }} saa edition.cnn.com</ref> Wabunge wa Kenya, kwa pamoja, waliidhinisha mkataba wa ugawaji mamlaka tarehe 18 mwezi wa Machi 2008 ili kuiokoa Kenya iliyoaminika kama mojawapo ya nchi thabiti na iliyoendelea barani Afrika. Mkataba huu uliunganisha PNU iliyoongozwa na Kibaki na ODM ya Odinga kisha kupelekea kuundwa kwa serikali ya muungano, vyama vyote viwili vikiwa na mamlaka sawa.<ref>wabunge Kenya kupitisha sheria ya kugawana madaraka-english.aljazeera.net/NR/exeres/111A3F40-0FD9-4DCB-ACB0-822D1E3A09EA.htm Al Jazeera Kiingereza 18 Machi</ref> Tarehe [[13 Aprili]] 2008, Rais Kibaki aliitangaza baraza la mawaziri 41 wa serikali hii ya muungano ikijumuisha waziri mkuu na makamu wake wawili. Baraza hili lilijumuisha pia manaibu wa mawaziri 50 na lilitawazwa katika [[Ikulu]] ya Nairobi tarehe [[17 Aprili]] 2008 huku Kofi Annan na viongozi wengine mashuhuri wakishuhudia. Tarehe [[4 Novemba]] [[2008]] ilitangazwa kuwa [[sikukuu ya kitaifa]] kusherehekea [[ushindi]] wa [[Barack Obama]], ambaye [[baba]] yake alikuwa Mkenya, kama rais wa [[Marekani]]. Katika sehemu za mashambani, kama wilayani [[Kisii]], visa vya kuchoma watu wakidaiwa kuwa [[wachawi]] vinaongezeka.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8119201.stm Horror ya Kenya's 'Witch' lynchings]</ref> Waathiriwa hasa ni wanawake wakongwe. Mnamo Mei 2008, watu 11 waliuwa na nyumba 30 kuchomwa.<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2008/05/22/2252041.htm Mob nzito kifo 11 Kenya 'witches']</ref> ==Siasa na Utawala== Tazama pia: [[Orodha ya vyama vya kisiasa nchini Kenya]] Kwa sasa Kenya ni [[jamhuri]] ya [[demokrasia|kidemokrasia]] ya kiuwakilishi inayoongozwa na rais, ambaye ndiye mkuu wa taifa na kiongozi wa serikali, na yenye [[mfumo wa vyama vingi]]. [[Serikali]] ndiyo yenye [[mamlaka]] ya juu. Utungaji wa [[sheria]] ni jukumu la serikali na la [[bunge]] la taifa. Idara ya Mahakama ni huru, na imejitenga na serikali kuu na bunge. Hata hivyo, kulikuwa na kutoridhika kwingi, hasa katika enzi ya rais mstaafu [[Daniel Arap Moi]], kuwa serikali iliingilia sana shughuli za mahakama. Kenya imedumisha uthabiti wa kutosha licha ya mabadiliko katika mifumo yake ya kisiasa na michafuko katika nchi kadhaa jirani. Bunge la mseto wa vyama vingi la [[1997]] lilianzisha [[mageuzi]] yaliyobadilisha sheria za kikoloni zenye [[dhuluma]] zilizotumika kuuzuia uhuru wa kuongea na kutangamana. Jambo hilo liliimarisha uhuru wa [[umma]] na kuchangia kiasi kuaminika kwa [[uchaguzi]] wa Desemba 1997. ===Kaunti na tarafa=== {{Main|Kaunti za Kenya|Wilaya, tarafa na kata za Kenya}} [[Picha:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif|thumb|Kaunti za Kenya.]] Kenya ina [[kaunti]] 47, kila moja ikiongozwa na Mkuu wa Kaunti anayechaguliwa na watu ambao wanaishi kwenye hiyo kaunti. [[Serikali za mitaa]] huendelezwa kupitia mabaraza ya miji. Maeneo mengi ya mijini huwa ni [[mji]], [[manisipaa]] au baraza la mji. Serikali za mitaa katika maeneo ya [[Shamba|mashambani]] huitwa [[serikali]] za [[wilaya]]. Ma[[diwani]] wa mitaa hii huchaguliwa katika [[uchaguzi]] wa madiwani unaofanywa wakati mmoja na [[uchaguzi mkuu]]. Maeneo ya uwakilishi bungeni yamegawanywa kwa sababu ya upigaji [[kura]]. Kuna maeneobunge 210 nchini Kenya.<ref>Kenya Roads Board [http://www.krb.go.ke/constituency.php Constituency ufadhili chini ya RMLF] {{Wayback|url=http://www.krb.go.ke/constituency.php |date=20080113052023 }}</ref> == Demografia == {{Main|Demografia ya Kenya}} === Miji === {{main|Orodha ya miji ya Kenya}} Ukuaji wa miji nchini Kenya umeongezeka kwa kasi, huku ongezeko la idadi ya watu likijikita zaidi katika miji mikubwa. Kulingana na sensa ya mwaka 2019, [[Nairobi]] ndilo jiji kubwa zaidi lenye wakazi 4,397,073, likifuatiwa na [[Mombasa]] (1,208,333) na [[Nakuru]] (570,674). Miji mingine muhimu ni pamoja na [[Eldoret]] (475,716) na [[Kisumu]] (397,957). Ukuaji wa miji ya karibu na [[Nairobi]], hasa katika [[Kaunti ya Kiambu]] kama [[Ruiru]], [[Kikuyu (mji)|Kikuyu]] na [[Thika]], unaonyesha kuendelea kwa upanuzi wa jiji hilo. {{Miji mikubwa | nchi = Kenya | stat_ref = Kulingana na sensa ya 2019 <ref name="Census2019">{{Rejea tovuti |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume III: Distribution of Population by Age and Sex |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200037/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |archive-date=2 August 2020 |access-date=8 April 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> | list_by_pop = | div_name = Kaunti | div_link = Kaunti za Kenya{{!}}Kaunti | city_1 = Nairobi | div_1 = Kaunti ya Nairobi{{!}}Nairobi | pop_1 = 4 397 073 | img_1 = Nairobi, view from KICC.JPG | city_2 = Mombasa | div_2 = Kaunti ya Mombasa{{!}}Mombasa | pop_2 = 1 208 333 | img_2 = Mombasa skyline.jpg | city_3 = Nakuru | div_3 = Kaunti ya Nakuru{{!}}Nakuru | pop_3 = 570 674 | img_3 = | city_4 = Ruiru | div_4 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_4 = 490 120 | img_4 = | city_5 = Eldoret | div_5 = Kaunti ya Uasin Gishu{{!}}Uasin Gishu | pop_5 = 475 716 | city_6 = Kisumu | div_6 = Kaunti ya Kisumu{{!}}Kisumu | pop_6 = 397 957 | city_7 = Kikuyu, Kenya{{!}}Kikuyu | div_7 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_7 = 323 881 | city_8 = Thika | div_8 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_8 = 251 407 | city_9 = Naivasha | div_9 = Kaunti ya Nakuru{{!}}Nakuru | pop_9 = 198 444 | city_10 = Karuri | div_10 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_10 = 194 342 | city_11 = Ongata Rongai | div_11 = Kaunti ya Kajiado{{!}}Kajiado | pop_11 = 172 569 | city_12 = Garissa | div_12 = Kaunti ya Garissa{{!}}Garissa | pop_12 = 163 399 | city_13 = Kitale | div_13 = Kaunti ya Trans-Nzoia{{!}}Trans-Nzoia | pop_13 = 162 174 | city_14 = Juja | div_14 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_14 = 156 041 | city_15 = Mlolongo | div_15 = Kaunti ya Machakos{{!}}Machakos | pop_15 = 136 351 | city_16 = Malindi | div_16 = Kaunti ya Kilifi{{!}}Kilifi | pop_16 = 119 859 | city_17 = Mandera | div_17 = Kaunti ya Mandera{{!}}Mandera | pop_17 = 114 718 | city_18 = Kisii, Kenya{{!}}Kisii | div_18 = Kaunti ya Kisii{{!}}Kisii | pop_18 = 112 417 | city_19 = Kakamega | div_19 = Kaunti ya Kakamega{{!}}Kakamega | pop_19 = 107 227 | city_20 = Ngong, Kenya{{!}}Ngong | div_20 = Kaunti ya Kajiado{{!}}Kajiado | pop_20 = 102 323 }} === Kabila/Asili === {{Main|Orodha ya Makabila nchini Kenya|Dini nchini Kenya}} Kenya ni nchi yenye ma[[kabila]] mengi tofautitofauti, hasa ya [[Kibantu]] (67%) na ya [[Waniloti|Kiniloti]]. Wakenya wengi huzungumza [[lugha]] mbili, [[Kiingereza]] na [[Kiswahili]], na [[asilimia]] kubwa pia huzungumza [[lugha mama]] ya kabila lao. Makundi ya makabila ni kama ifuatavyo:17.13% [[Wakikuyu]], 14.35% [[Waluhya]], 13.37% [[Wakalenjin]], 10.65% [[Waluo]], 9.81% [[Wakamba]], 5.85% [[Wasomali]] 5.68% [[Wakisii]], makabila mengine ya Kiafrika 15%, wasio Waafrika ([[Wahindi]], [[Waingereza]] na [[Waarabu]]) 1% <ref name="worldfactbook"/> Kila kundi au kabila lina lugha yake na Kiswahili hutumika kama chombo cha kuwasiliana miongoni mwa makabila tofauti. ===Dini=== [[File:Catholic Church in Mombasa.JPG|thumb|250px|Kanisa Katoliki huko [[Mombasa]].]] Upande wa [[dini]], idadi kubwa ya Wakenya ni [[Wakristo]]: kulingana na [[sensa]] ya mwaka [[2019]], [[asilimia]] 85.5 ya [[wakazi]] wa [[Kenya]] walikuwa [[Ukristo|Wakristo]] (asilimia 53.9 ni [[Waprotestanti]], asilimia 20.6 ni [[Wakatoliki]], asilimia 11.8 ni Wakristo wa [[madhehebu]] mengine mbalimbali, wakiwemo Waorthodoksi 621,200), asilimia 10.9 ni [[Waislamu]], asilimia 0.7 ni wafuasi wa [[dini asilia za Kiafrika]], asilimia 1.7 ni wa makundi mengine ya dini (kuna [[Wahindu]] takribani 60,000, ambao wameingiliana vyema na Wakenya wengine na huchangia pakubwa uchumi wa nchi), na asilimia 1.6 wanadai hawana uhusiano na [[dini]] yoyote ile. {{bar box |float=right |title=Dini nchini [[Kenya]] mwaka 2019 |width=250px |bars= {{bar percent|[[Ukristo]]|DodgerBlue|85.5}} {{bar percent| [[Uislamu]]|Green|10.9}} {{bar percent|Wasio na dini|DodgerBlue|1.7}} {{bar percent|[[Dini za jadi]]|grey|0.7}} |caption=Chanzo : KNBS (Sensa 2019) }} Waislamu wengi huishi katika kaunti za Kaskazini na Kaskazini Magharibi mwa nchi huku wengine wakiishi katika pwani. Wengi wa wanaoishi sehemu ya magharibi mkoani Pwani ni Wakristo. Eneo la kaskazini la Mkoa wa Mashariki ni makazi ya asilimia 10 ya jumla ya Waislamu nchini; hii ndiyo [[dini]] ya wakazi wengi wa hapa, na mbali na idadi ndogo ya [[Wasomali]] wanaoishi Nairobi, idadi kubwa ya Wakenya wengine ni Wakristo.<ref>http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm US Department of State</ref> ==Sanaa na Utamaduni== === Utamaduni=== [[Picha:Maasai tribe.jpg|upright|thumb|200px|Askari Wamasai]] [[Picha:Kenyan man.jpg|upright|thumb|200px|Mmasai katika mapambo ya jadi]] {{Main|Utamaduni wa Kenya|Muziki wa Kenya}} Kenya ni nchi yenye tamaduni anuwai. Tamaduni zinazotambulika ni pamoja na Waswahili walio katika eneo la pwani, jamii za wafugaji katika eneo la kaskazini na jamii nyingine mbalimbali katika maeneo ya kati na magharibi. [[Wajaluo]] wa Kenya ni wazawa wa [[jamii]] za [[wakulima]] na [[wafugaji]] walioishi magharibi mwa Kenya kabla ya ukoloni. Inafahamika kwamba asili ya Wajaluo na makabila mengine ya [[Waniloti]] ni kaskazini mwa Kenya, pengine maeneo ya Sudan Kusini ya sasa. Waniloti, kama wanavyoitwa, ni kikundi cha ki[[anthropolojia]] kilichotoka maeneo ya kaskazini mashariki mwa Afrika. Pengine walihamia kusini kutokana na [[vita]] vilivyosababishwa na ukuaji wa [[Kush]] na [[Misri]]. Waniloti nchini Kenya ni [[Wajaluo]], [[Waturkana]], [[Wakalenjin]] na [[Wamasai]]. Hili linadhihirika kutokana na kuwepo kwa [[lahaja]] zinazofanana kati ya makabila fulani nchini Sudan Kusini leo. Makabila haya ni pamoja na [[Akoli]] na [[Lwo]] (si sawa na Luo) wanaoishi katika eneo la [[Darfur]]. Kuna makabila mengine ya Waniloti yanayoishi nchini [[Uganda]] na [[Tanzania]]. Hii hasa ni kwa sababu ya Wajaluo kuvutiwa na [[Ziwa Victoria]], ambako wanapatikana katika nchi hizi tatu (Uganda, Tanzania na Kenya). Nchini Uganda, wanajulikana kwa kuanzisha [[himaya]] ya [[Waganda]] na ya himaya ya [[Watoro]]. Wajaluo nchini Kenya walipigana vita na majirani wao, hasa Wakalenjin, ili kulidhibiti ziwa hilo. Leo hii, utamaduni wa Wamaasai unajulikana sana kwa kuangaziwa vilivyo na utalii, hata hivyo Wamaasai ni asilimia ndogo ya idadi ya Wakenya kwa jumla. Wamaasai wanatambulika kwa kujipamba sehemu ya juu ya mwili na kwa vito. Kenya ina utajiri mwingi wa [[muziki]], vituo vya [[runinga]] na [[maonyesho ya sanaa]]. ===Fasihi=== {{Main|Fasihi ya Kenya}} [[Ngugi wa Thiong'o]] ni mmoja wa [[waandishi]] maarufu wa Kenya. [[Kitabu]] chake ''[[:en:Weep Not, Child]]'' ni ufafanuzi wa [[maisha]] yalivyokuwa Waingereza walipoitwaa Kenya. Hii ni [[hadithi]] kuhusu athari za Mau Mau katika maisha ya Wakenya asili. Kinavyochanganya maudhui - ukoloni, elimu, na mapenzi - kunakifanya kuwa kimojawapo kati ya vitabu bora vya hadithi barani Afrika. Kitabu cha hadithi cha [[M. G. Vassanji]] ''The In-Between World of Vikram Lall'' kilishinda tuzo la Giller Prize mwaka 2003. Hii ni hadithi ya kubuni ya Mkenya mwenye asili ya Kihindi na [[familia]] yake wavyojizatiti na mabadiliko ya kisiasa wakati wa ukoloni na baada ya ukoloni nchini Kenya. Kuanzia mwaka wa 2003, jarida la fasihi ''[[Kwani?]]'' limekuwa likichapisha fasihi ya kisasa ya Kenya. ==Elimu== {{Main|Elimu nchini Kenya}} Mfumo wa elimu nchini Kenya unajumuisha elimu ya [[chekechea]], [[elimu ya msingi|ya msingi]], ya [[sekondari]] na ya [[vyuo]]. Elimu ya watoto wadogo aghalabu huchukua miaka mitatu, ya msingi miaka minane, sekondari minne na chuo kikuu miaka minne au sita kwa kutegemea kozi. Shule za chekechea, ambazo ni za watoto wa umri wa miaka mitatu hadi mitano, ni sehemu muhimu ya mfumo huu wa elimu na ni kigezo muhimu kabla ya kusajiliwa katika darasa la kwanza (Gredi ya Kwanza). Mwishoni mwa elimu ya msingi wanafunzi hufanya mtihani wa Cheti cha Kuhitimu Masomo ya Msingi Kenya (KCPE), ambao huamua watakaojiunga na shule ya sekondari au vyuo vya ufundi. Umri wa shule ya msingi ni miaka 6/7 hadi 13/14. Wale wanaojiunga na shule ya upili hufanya mtihani wa taifa mwishoni mwa kidato cha nne - Mtihani wa Cheti cha Kuhitimu Masomo ya Shule ya Upili Kenya (KCSE), ambao huamua watakaojiunga na vyuo vikuu, vyuo vya taatuma nyinginezo au kuajiriwa. Baraza Kuu la Usajili (JAB) ndilo lenye jukumu la kuwachagua wanafunzi watakaojiunga na vyuo vikuu vya umma. Mbali na shule za umma, kuna shule nyingi za binafsi nchini, hasa katika sehemu za miji. Vilevile, kuna shule kadhaa za kimataifa zinazofundisha mifumo mbalimbali ya elimu ya ng'ambo. === Historia ya elimu === Mfumo wa kwanza wa elimu nchini Kenya baada ya uhuru uliletwa na wakoloni Waingereza. Baada ya nchi kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963, Tume ya Ominde iliundwa ili kuleta mabadiliko ambayo yaakisi matarajio ya taifa huru la Kenya. Tume hii ilimulika masuala ya usawa na umoja, ambayo yalikuwa muhimu hasa wakati huo. Mabadiliko ya kilichofundishwa katika historia na jiografia yalifanywa ili kuakisi umoja wa kitaifa. Kati ya miaka 1964 na 1985, mfumo wa 7-4-2-3 ulifuatwa (miaka saba masomo ya msingi, miaka minne sekondari ya daraja la chini, miaka miwili sekondari ya daraja la juu, na miaka mitatu masomo ya chuo kikuu). Shule zote zilifuata [[mtaala]] mmoja. Mwaka wa 1981, kamati iliyoteuliwa na rais kuratibu namna ya kuanzisha chuo kikuu cha pili nchini Kenya, na pia kuubadilisha mfumo wa elimu kwa jumla, ilianza kazi yake. Kamati hii ilipendekeza kuwa mfumo ule wa 7-4-2-3 ubadilishwe kuwa mfumo wa 8-4-4 (miaka minane shule ya msingi, miaka minne shule ya upili, miaka minne elimu ya chuo kikuu). Jedwali lililo katika Elimu ya Sasa Nchini Kenya linaonyesha muundo wa mfumo wa 8-4-4. Ingawa mfumo wa 7-4-2-3 kinadharia ulifikia kikomo mfumo wa 8-4-4 ulipoanzishwa mwaka wa 1985, kundi la mwisho la mfumo huo wa awali lilihitimu kutoka vyuo vikuu vya Kenya mwaka wa 1992. === Elimu nchini Kenya sasa === Mfumo wa sasa wa 8-4-4 ilizinduliwa Januari 1985. Ulitilia mkazo masomo ya kiufundi kwa matarajio kuwa, muundo huu mpya utawawezesha wanaoacha shule katika viwango mbalimbali aidha kujiajiri wenyewe au kupata ajira katika sekta ya juakali. Mnamo Januari 2003, Serikali ya Kenya ilitangaza kuanzishwa kwa masomo ya shule za msingi bila malipo. Hili lilipelekea kuongezeka kwa wanafunzi waliojiunga na shule za msingi kwa asilimia 70. Hata hivyo, idadi ya waliojiunga na shule za upili na vyuo haikuongezeka sana kwa sababu malipo bado yalihitajika ili kuhudhuria masomo. Mtihani wa kuhitimu cheti cha masomo ya msingi nchini Kenya (KCPE) hufanywa katika darasa la nane. Matokeo ya mtihani huu huhitajika ili kusajiliwa katika shule ya upili. Mtihani wa kuhitimu cheti cha masomo ya shule ya upili nchini Kenya (K.C.S.E.) hufanywa katika kidato cha nne. Wanafunzi hufanya mtihani katika masomo nane. === Ukosoaji === Mfumo wa elimu wa Kenya 8-4-4 umepitia mengi magumu katika kipindi kirefu ulichodumu. Punde tu baada ya kufuzu kwa kundi la kwanza la wanafunzi wa mfumo huu mwaka wa 1989, wananchi wengi walijitokeza kuilaumu na kuihukumu serikali kwa kuuanzisha mfumo huu. Wakosoaji hao walidai kuwa waliohitimu hawajaandaliwa vyema na hawangeweza kushindana na wenzao kutoka sehemu nyingine za [[ulimwengu]]. Wengine walihoji kuwa waliofuzu kupitia mfumo huu walikuwa aidha wachanga sana au hawajaandaliwa vyema kwa nafasi za kazi zilizokuweko. Serikali haikusikiliza hayo yote pengine kwa sababu uwezekano wa kuubadilisha na kuuunda upya kungeigharimu pesa nyingi. Hata hivyo, kwa miaka mingi waliofuzu kupitia mfumo huu wamewaaibisha walioupinga kwa kufualu katika vyuo vya nchini na ng’ambo. Pia wasomi na wafanyakazi wa afya kuhamia [[nchi zilizoendelea]] ni dhihirisho tosha la hali hii. Mkazo uliotiliwa masomo ya ufundi umefifia na mabadiliko ya hivi juzi katika mtaala yanasisitiza [[teknolojia]] ya [[upashanaji habari]], [[sayansi]], [[hesabu]] na lugha. Kwa vyovyote vile, kazi ya kiakademia na kusisitizwa kwa kupita mitihani iliyoandikwa hakujaacha nafasi kwa [[useremala]], [[uashi]], [[upishi]] na mafunzo mengine ya [[ufundi]]. ==Michezo== {{Main|Michezo ya Kenya}} [[Picha:Icc Wcl Championship Nepal Vs Kenya Tu Ground Kathmandu @ Nepal 6.jpg|thumb|Timu ya kriketi ya Kenya]] [[Picha:Elgon Cup 2007.png|thumb|Timu ya rugby ya Kenya]] Kenya hushiriki katika [[michezo]] mbalimbali ikiwemo [[kriketi]], [[mbio za magari]], [[soka]], [[raga]] na [[ngumi]]. Lakini nchi hii inajulikana hasa kwa kutawala katika [[mbio za masafa ya kadiri]] na [[mbio za masafa marefu]]. Kenya, kwa muda mrefu, imetoa [[Bingwa|mabingwa]] wa [[Olimpiki]] na [[michezo ya Jumuia ya Madola]] katika nyanja mbalimbali, hasa katika mbio za mita 800, mita 1,500, mita 3,000 kuruka viunzi na maji, mita 5,000, mita 10,000 na mbio za masafa marefu. [[Wanariadha]] wa Kenya (hasa wa kabila la Wakalenjin) wanaendelea kutawala mbio za masafa ulimwenguni, ingawa ushindani kutoka nchi ya [[Moroko]] na Ethiopia umepunguza umaarufu huu. [[Wanariadha]] wa Kenya wanaosifika sana ni pamoja na mshindi mara nne wa mbio za masafa marefu za [[Boston]] kwa [[wanawake]] na mshindi mara mbili wa mbio za dunia [[Catherine Ndereba]], aliyeshikilia rekodi ya awali ya mbio za dunia [[Paul Tergat]], na [[John Ngugi]]. Wakati wa michezo ya Olimpiki ya [[Beijing]] Kenya ilishinda [[medali]] 6 za [[dhahabu]], 4 za [[fedha]], 4 za [[shaba]] na kulifanya taifa lililofaulu sana barani Afrika katika michezo ya Olimpiki ya mwaka 2008. Wanariadha wapya walitambulikana, kama [[Pamela Jelimo]], mshindi wa medali ya dhahabu katika mbio za mita 800 kwa wanawake aliyejitahidi na kushinda tuzo la Golden League, na [[Samuel Wajiru]] aliyeshinda mbio za masafa marefu kwa wanaume. Bingwa mstaafu wa mbio za Olimpiki na za Jumuia ya Madola, [[Kipchoge Keino]], alisaidia kuanza ubingwa wa mbio za masafa marefu [[miaka ya 1970]] akafuatwa na bingwa wa michezo ya Jumuia ya Madola, [[Henry Rono]], aliyeshikilia rekodi kadhaa za dunia. Hivi majuzi, kumekuwa na mzozo wa wanariadha wa Kenya waliosaliti nchi yao na kuwakilisha nchi nyingine, hasa [[Bahrain]] na [[Qatar]]. [[Wizara ya michezo]] ya Kenya imejaribu kuzuia usaliti huu, lakini umeendelea tu, [[Bernard Lagat]] akiwa wa mwisho, akichagua kuiwakilisha [[Marekani]].Usaliti huu, kwingi unatokana na sababu za kiuchumi au kifedha ingawa pia wanariadha wazuri wasioweza kufaulu katika timu nzuri ya taifa huona ni rahisi kufaulu kwa kukimbilia nchi nyingine. Kenya pia imetawala [[voliboli]] ya wanawake barani Afrika, huku vilabu na [[timu ya taifa]] vikishinda mashindano kadhaa barani Afrika katika [[mwongo]] uliopita. Timu ya wanawake pia imeshiriki katika michezo ya Olimpiki na Mashindano ya Ulimwengu ingawa haijafaulu vilivyo. Mchezo wa kriketi ni maarufu na pia ni mchezo wa timu ambao umefaulu sana. Kenya imeshiriki katika [[Kombe la Dunia la Kriketi]] tangu mwaka [[1996]]. Timu hii ilishinda baadhi ya timu maarufu ulimwenguni na kufikia [[semifainali]] katika mchuano wa mwaka [[2003]] na wachezaji kama vile [[Steve Tikolo]] na [[Maurice Odumbe]]. Walishinda ligi ya kriketi ya dunia daraja la 1 iliyofanyika Nairobi kwa mara ya kwanza, kisha wakashiriki katika mchuano wa ulimwengu wa T20. [[Nahodha]] wa sasa wa timu ni [[Collins Obuya]]. Kenya imejiundia jina katika muungano wa raga na wachezaji kama vile [[Collins Injera]] na [[Lucas Onyango]]. Mchezo huo ni maarufu nchini hasa kwa sababu ya mchuano wa kila mwaka wa Safari Sevens. Timu ya Kenya ya raga ya wachezaji [[saba]] kila upande ilikuwa nambari ya 9 katika michezo ya dunia ya wachezaji saba IRB katika msimu wa mwaka 2006. Kenya ilikuwa bingwa wa soka katika eneo hili lakini ubingwa huu umefifia kutokana na kutoelewana kwa maafisa wa Kamati ya Soka Nchini.<ref>New Vision, 3 Juni 2004: [http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 Wrangles ardhi Kenya utan fastställd FIFA marufuku] {{Wayback|url=http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 |date=20080110015009 }}</ref> Mizozo hii ilipelekea Kenya kupigwa marufuku na FIFA, lakini marufuku hii iliondolewa mnamo Machi 2007. Kwa upande wa mbio za magari, Kenya ndio waandalizi wa mbio za magari maarufu za [[Safari Rally]] zinazotambulika kuwa ngumu zaidi ulimwenguni,<ref>The Auto Channel, 21 Julai 2001: [http://www.theautochannel.com/news/2001/07/22/025841.html FIA Rally: Delecour inachukua pointi kumaliza tarehe Safari Rally kwanza]</ref> na ambazo ni sehemu ya Bingwa wa Mbio za Magari kwa miaka mingi hadi kuondolewa kwake baada ya mbio za 2002 kwa sababu ya matatizo ya kifedha. Baadhi ya [[dereva|madereva]] maarufu wa mbio za magari ulimwenguni walioshiriki na kushinda mbio hizi ni [[Bjorn Waldegard]], [[Hannu Mokkola]], [[Tommi Makinen]], [[Shekhar Mehta]], [[Carlos Sainz]] na [[Colin McRae]]. Ingawa mbio hizi bado huendelea kila mwaka kama sehemu ya kutafuta Bingwa wa Mbio za Magari Afrika, waandalizi wanatarajia kuruhusiwa kujiunga tena na Ubingwa wa Magari Ulimwenguni katika miaka michache ijayo. ==Uchumi== {{Main|Uchumi wa Kenya}} [[Picha:Kenyan 20 Shilling Note.jpg|thumb|250px|right|Noti ya shilingi 20 ya mwaka 1994, ikimuonyesha Rais Daniel Arap Moi.]] Baada ya uhuru, Kenya iliendeleza ukuaji wa kiuchumi haraka kupitia kwa uwekezaji wa umma, kuhimiza uzalishaji wa kilimo, na kushawishi uwekezaji wa watu binafsi na wageni katika viwanda. Pato la taifa lilikua kwa asilimia 6.6 kuanzia 1963 hadi 1973. Uzalishaji wa kilimo ulikua kwa asilimia 4.7 kila mwaka kwa kipindi hicho ukiwa umechochewa na ugawaji upya wa mashamba, kuanzishwa kwa kilimo cha mimea iliyoimarishwa, na kuanzisha mashamba mapya. Hata hivyo, kati ya 1974 na 1993 ukuaji wa uchumi wa Kenya ulipungua. Kupungua kwa kilimo kulisababishwa na sera za kilimo zisizofaa, mikopo isiyotosha na vikwazo visiyofaa vya biashara ya kimataifa. Mnamo mwaka wa 1993, Serikali ya Kenya ilianzisha mpango mkuu wa kuimarisha uchumi na kuufanya huru. Waziri mpya wa fedha na gavana mpya wa Benki Kuu ya Kenya walianza mikakati iliyofuatana kuimarisha uchumi kwa usaidizi wa [[Benki ya Dunia]] na [[Shirika la Fedha la Kimataifa]]). Kama sehemu ya mpango huu, serikali iliondoa usimamizi wa bei za bidhaa, leseni za uagizaji na uthibiti wa ubadilishaji fedha, kubinafsisha kampuni nyingi zilizomilikiwa na umma, kupunguza idadi ya wafanyi kazi wa serikali na kuanzisha sera madhubuti za kulinda fedha. Kuanzia mwaka wa 1994 hadi 1996 ukuaji halisi wa uchumi wa Kenya ulikadiriwa juu kidogo ya asilimia 4 kwa mwaka. Hata hivyo, kati ya 1997 na 2000, uchumi uliingia kipindi cha kupungua au kutoimarika, kwa sababu ya hali mbaya ya anga na kupungua kwa shughuli za kiuchumi. Mwaka wa 2001 pato la taifa liliimarika kiasi kwani mvua ilirejea kunyesha karibu na viwango vya awali. Ukuaji wa kiuchumi uliendelea kuimarika kiasi mwaka wa 2002 na kufikia asilimia 1.4 mwaka wa 2003, asilimia 4.3 mwaka wa 2004, kisha asilimia 5.8 mwaka wa 2005. [[Picha:Jomo Kenyatta International Airport.jpg|thumb|300px|left|[[Uwanja wa ndege wa Kimataifa wa Jomo Kenyatta]], ambao ndio mkubwa zaidi na wenye shughuli nyingi zaidi katika eneo la Afrika Mashariki.]] Mnamo Julai 1997, Serikali ya Kenya ilikataa kutimiza makubaliano ya awali na IMF kuhusu mabadiliko ya utawala wake. Jambo hili lilisababisha kukatizwa kwa misaada kwa miaka 3, nayo Benki ya Dunia ikaubana mkopo wa dola milioni 90 za mpango wa kuufufua uchumi. Ingawa mabadiliko mengi ya kiuchumi yaliyofanywa kati ya 1993-94 yalibakia, wataalamu wa maswala ya kiuchumi wasiopendelea mabadiliko waliamini kuwa Kenya iliitaji mabadiliko zaidi, hasa ya kiutawala ili kuongeza ukuaji wa pato la taifa (GDP). Serikali ya Kenya ilichukua hatua yakini za mabadiliko, pamoja na kuunda Tume ya Kupambana na Ufisadi (KACA), kuanzisha hatua za kuimarisha uwazi wa katika mikakati ya serikali kupata bidhaa na kupunguza fedha inayotumiwa na serikali kulipia mishahara. Mnamo Julai 2000, shirika la IMF lilitia saini dola milioni 150 za Poverty Reduction and Growth Facility (PRGF), nayo Benki ya Dunia ilifuatia na mkopo wa dola milioni 157 kuimarisha uchumi na kuibadilisha sekta ya umma. Mwezi wa Desemba 2000, iliamuliwa kuwa tume ya kupambana na ufisadi haikuwa ya kikatiba na sehemu za juhudi za mabadiliko kukatizwa mwaka 2001. Shirika la IMF na Benki ya Dunia zilikatiza mipango yao. Juhudi zilizofanywa kuanzisha upya mipango hii katikati ya mwaka wa 2002 hazikufaulu. Chini ya uongozi wa Rais Kibaki, aliyechukua hatamu za uongozi tarehe 30 mwezi wa Desemba 2002, serikali ya Kenya ilianzisha mipango mipya na kabambe ya uimarishaji uchumi na imerejelea ushirikiano wake na Benki ya Dunia na IMF. Serikali mpya ya National Rainbow Coalition (NARC) iliidhinisha Sheria dhidi ya Ufisadi na Uhalifu wa Kiuchumi pamoja na Sheria ya Maadili ya Watumishi wa Umma mnamo Mei 2003 iliyolenga kupiga vita ufisadi katika ofisi za umma. Mabadiliko mengine, hasa katika idara ya sheria, kuagiza bidhaa za umma na kadhalika yamepelekea kurejelewa kwa misaada na matumaini ya kuimarisha uchumi. Kufuatia kupitishwa kwa sheria muhimu za kupambana na ufisadi na serikali mpya, wafadhili walirejelea ufadhili mwezi wa Novemba 2003 na IMF ikaidhinisha msaada wa miaka mitatu wa dola milion 250 ili kupunguza umaskini na kuimarisha uchumi. Wafadhili wakatoa dola bilioni 4.2 kama msaada wa miaka minnne. Kurejelewa kwa ufadhili na kujihusizisha upya kwao kumevutia imani ya wawekezaji. Mswada wa [[ubinafsishaji]] umeidhinishwa ingawa kuanzishwa kwa tume ya ubinafsishaji hakujakamilika, mabadiliko katika utendakazi wa umma yametekelezwa na mwaka wa 2007 Kenya ilishinda tuzo la Umoja wa Kimataifa la Utendakazi wa Umma.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.7thglobalforum.org/Forum_Information/unpsa.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215083024/http://www.7thglobalforum.org/Forum_Information/unpsa.htm |archivedate=2008-02-15 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan026198.pdf |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2009-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324235927/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan026198.pdf }}</ref> Hata hivyo, kazi nyingi zinahitajika kufanywa ili kuiwezesha nchi hii kuyafikia mataifa yaliyoendelea sana kiuchumi, hasa yale ya Mashariki ya Mbali. Changamoto kuu ni pamoja na kuchukua hatua thabiti dhidi ya ufisadi, kupitisha sheria zinazoshughulikia ugaidi na biashara haramu, kutatua upungufu wa ufadhili wa bajeti kisha kurekebisha na kuunda miundo msingi. Inaaminika haya yatasaidia kudumisha sera za kimsingi za kiuchumi, na kuhakikisha ukuaji wa kasi wa kiuchumi uliofikia asilimia 7.2 mwaka wa 2007. Mwaka wa 2007, serikali ya Kenya ilizindua [[Ruwaza ya Kenya 2030|Ruwaza 2030]], ambao ni mpango wa kiuchumi wenye matumaini makuu na ambao ikiwa utatekelezwa kikamilifu, una uwezo wa kuifanya nchi hii kuwa katika kiwango sawa na mataifa yaliyoendelea kiuchumi ya Asia. Nairobi inaendelea kuwa kituo muhimu na cha kimsingi kwa mawasiliano na biashara cha Afrika Mashariki. Kinajivuna kuwa na miundo msingi ya uchukuzi na mawasiliano bora zaidi katika eneo hili, na wafanyi kazi wenye ujuzi. Makampuni mengi ya kigeni hudumisha matawi yao katika eneo hili ama ofisi za kuyawakilisha mjini Nairobi. Mnamo Machi 1996, Marais wa Kenya, Tanzania na Uganda waliifufua Jumuia ya Afrika Mashariki (EAC). Shabaha za EAC ni pamoja na kusawazisha kodi na ada zinazotozwa bidhaa, utembeaji huru wa watu na kuimarisha miundo msingi katika eneo hili. Nchi hizi tatu za Afrika Mashariki zilitia saini mkataba wa Customs Union Agreement mwezi wa Machi 2004. {{wide image|Nairobi panorama from westlands.jpg|1400px|<center>Mji wa Nairobi</center>}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |+ style="line-height:0.8em"| <td>{{Resize|120%|Muhtasari wa uchumi wa nchi}}</td> |- ! style="text-align:left"| Pato la taifa | Dola bilioni 41.84 (2012) kwa bei ya sasa. Dola bilioni 76.07 (Uwezo wa kununua bidhaa usio sawa, 2012) Kuna pia uchumi mkubwa usio rasmi ambao haujawahi kujumuishwa kama sehemu ya pato la taifa. |- ! style="text-align:left"| Ukuaji wa kiuchumi kwa mwaka | 5.1% (2012) |- ! style="text-align:left"| Pato la kila mtu kwa mwaka | Pato la kila mtu kwa mwaka (PPP)= $1,800 |- ! style="text-align:left"| Malighafi ya kiasili | Wanyama wa pori, Ardhi (5% inayolimika) |- ! style="text-align:left"| Bidhaa za kilimo | Chai, kahawa, mahindi, ngano, miwa, mboga na matunda, pareto, bidhaa za maziwa, nyama na bidhaa za wanyama |- ! style="text-align:left"| Viwanda | Bidhaa za petroli, usagaji wa nafaka na miwa, saruji, pombe, vinywaji, nguo, uunganishaji magari, makaratasi, utengenezaji wa bidhaa za kimsingi, utalii |} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |+ style="line-height:0.8em"| Biashara ya mwaka 2012 |- ! style="text-align:left"| Biasharanje | Dola bilioni 5.942 | chai, kahawa, bidhaa za mboga na matunda, bidhaa za petroli, saruji, samaki |- ! style="text-align:left"| Masoko muhimu (2012) <ref name="worldfactbook"/> | colspan="2"| Uganda, Tanzania, Uholanzi, Uingereza, Marekani, Misri, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |- ! style="text-align:left"| Maduhuli | Dola bilioni 14.39 | mashine, magari, bidhaa za petroli, vyuma, resini na bidhaa za plastiki |- ! style="text-align:left"| Mataifa muhimu yaletayo bidhaa Kenya {{nbsp|2}} | colspan="2"| China, Uhindi, Muungano wa Falme za Kiarabu, Saudi Arabia, Afrika Kusini, Ujapani |} === Utafutaji wa mafuta === Mwanzoni mwa mwaka wa [[2006]] Rais wa [[Uchina]], [[Hu Jintao]], alitia saini kandarasi ya utafutaji wa mafuta na Kenya. Haya ndiyo makubaliano ya hivi punde kati ya mfululizo wa mapatano yaliyopagwa kuelekeza maliasili ya Afrika huko Uchina ambako uchumi wake waendelea kukua kwa haraka. Kandarasi hii iliwezesha kampuni inayoongozwa na taifa la Uchina “offshore oil and gas company” CNOOC Ltd kutafuta mafuta Kenya, ambayo ilianza kuchimba visima vya kwanza mpakani mwa Sudan na Somalia na katika maji ya upwa wake.<ref>{{Rejea habari|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a51a39d2-280c-11db-b25c-0000779e2340.html|title=China's scramble for Africa finds a welcome in Kenya |last=Barber |first=Lionel|date=10 Agosti 2006|publisher=Financial Times|accessdate=2008-06-27}}</ref> ==Tazama pia== * [[Athari za Ukoloni nchini Kenya]] * [[Orodha ya Marais wa Kenya]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Kenya]] * [[Mito ya Kenya|Orodha ya mito ya Kenya]] * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] * [[Orodha ya miji ya Kenya]] * [[Orodha ya Makabila nchini Kenya]] * [[Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Kenya]] * [[Orodha ya benki nchini Kenya]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== {{Reflist|2}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Kenya}} ; Serikali * [http://www.communication.go.ke/ Spokeperson serikali] {{Wayback|url=http://www.communication.go.ke/ |date=20081022110047 }} Ofisi Mnenaji wa Serikali ya Jamhuri ya Kenya. * [http://www.kenya.go.ke/ Serikali ya Kenya] {{Wayback|url=http://www.kenya.go.ke/ |date=20081113033437 }} Official site. * [http://www.kenyalaw.org/ Kenya Law Reports] Legislation Kenya, Uchunguzi Sheria, Official Gazette Notices na kisheria Info. * [http://www.statehousekenya.go.ke/ State House Kenya] {{Wayback|url=http://www.statehousekenya.go.ke/ |date=20081105143157 }} Official site State House, Kenya. * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html Mkuu wa Nchi na Cabinet Members] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html |date=20091026201734 }} ; Jumla * Maelezo ya nchi (Country Profile) kutoka BBC News * [http://www.britannica.com/nations/Kenya Kenya] kutoka [[Encyclopaedia Britannica]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm Kenya] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm |date=20091024050050 }} kutoka ''UCB Libraries GovPubs'' * {{Dmoz|Regional/Africa/Kenya}} ; Vyombo vya habari * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/kenya/kenyanews.html Vyombo vya habari Kenya] orodha kutoka [[Chuo Kikuu cha Stanford]] ; Utalii * [http://www.magicalkenya.com/ Kenya Tourist Board (Magical Kenya)] * {{wikivoyage|Kenya}} ; Historia * [http://www.1911encyclopedia.org/Kenya_Colony 1911 Encyclopedia Britannica juu ya Kenya Colony] * [http://www.1911encyclopedia.org/Abyssinia#Army 1911 Encyclopedia Britannica juu wa 1908 Dermacation wa Ethiopia-Kenya Border] ; Nyingine * [http://www.ascleiden.nl/Publications/Bibliographies/KenyaCoast/ Kenya Coast bibliography.] {{Wayback|url=http://www.ascleiden.nl/Publications/Bibliographies/KenyaCoast/ |date=20091108081958 }} ''Academic bibliography, hasa kwa Kiingereza, compiled by Jan Hoorweg, Afrika-Studiecentrum, Leiden.'' * {{Rejea kitabu | last = Kimaiyo | first = Towett J. | title = Ogiek Land Cases and Historical Injustices&nbsp;— 1902–2004 | publisher = Ogiek Welfare Council | year = 2004 | location = Nakuru, Kenya | pages = 127 pages + appendices | url = http://www.geocities.com/OgiekLand/ | access-date = 2009-12-07 | archive-date = 2007-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071029164155/http://www.geocities.com/OgiekLand/ }} * {{Rejea tovuti | title = Who Owns Kenya?&nbsp;— What is the Queen Doing in Parliament? | date = 31 Machi 2007 | url = http://www.geocities.com/WhoOwnsKenya/ | accessdate = 2009-12-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080318221033/http://www.geocities.com/WhoOwnsKenya/ | archivedate = 2008-03-18 }} * [http://www.ruralpovertyportal.org/english/regions/africa/ken/index.htm Vijijini umaskini katika Kenya] (IFAD) * [http://www.kenyanview.com/scenaries.html Kenya View] {{Wayback|url=http://www.kenyanview.com/scenaries.html |date=20070726094957 }} Mandhari na uzuri wa Kenya katika pica *[https://www.georgenjogu.com/ Kenyan Money News] {{Wayback|url=https://www.georgenjogu.com/ |date=20190806051930 }} Mkusanyiko wa Kazi kutoka kenya. * [http://www.education.nairobi-unesco.org/ UNESCO Nairobi Office - Sekta ya Elimu Clearinghouse] {{Wayback|url=http://www.education.nairobi-unesco.org/ |date=20100331001952 }} * [[Wikia:Solarcooking:Kenya|Maendeleo ya hivi karibuni ya kupikia nishati ya jua nchini Kenya]] * [https://www.plussizeexpert.com/ Plus Size Expert] {{Wayback|url=https://www.plussizeexpert.com/ |date=20180226115134 }} Mkusanyo wa habari kutoka Kenya. {{Hoja Kuhusu Kenya}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Kenya|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Afrika ya Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] 53uzhmzyf6c38y7dmr1luerofe8xzvd 1559215 1559214 2026-05-31T08:12:50Z Gayle157 73366 /* */ Correct 1559215 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi |jina_rasmi=Jamhuri ya Kenya |jina_asili=''Republic of Kenya'' ([[en]]) |bendera=Flag_of_Kenya.svg |nembo=Coat of arms of Kenya (Official).svg |ukubwa_nembo=90 |kaulimbiu="[[Harambee]]" |wimbo="[[Ee Mungu Nguvu Yetu]]"<br>[[File:National_anthem_of_Kenya,_performed_by_the_United_States_Navy_Band.wav]] |ramani2=Kenya topographic map-sw.svg |ramani=Kenya (orthographic projection).svg |mji_mkuu=[[Nairobi]]|latd=1|latm=16|latNS=S|longd=36|longm=48|longEW=E |lugha_rasmi={{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} |lugha_taifa=[[Kiswahili]] |utaifa = Mkenya |kabila = {{plainlist| *17.13% [[Wakikuyu]] *14.35% [[Waluhya]] *13.37% [[Wakalenjin]] *10.65% [[Waluo]] *9.81% [[Wakamba]] *5.85% [[Wasomali]] *5.68% [[Wakisii]] *5.23% [[Mijikenda]] *4.15% [[Wameru]] *13.78% Wengine}} |mwaka_kabila = 2019 |dini ={{plainlist| *85.5% [[Ukristo]] *10.9% [[Uislamu]] *1.5% [[Wasio na dini]] *0.7% [[Dini asilia za Kiafrika]] *1.3% Wengine }} |mwaka_dini = 2019 |serikali=[[Serikali ya kiraisi|Jamhuri ya kiraisi]] |vyeo_viongozi={{*}}[[Marais wa Kenya|Rais]]<br>{{*}}[[Naibu rais wa Kenya|Naibu Rais]]<br>{{*}}[[Seneti ya Kenya|Spika wa Seneti]]<br>{{*}}[[Spika wa Bunge la Kenya|Spika wa Bunge]]<br>{{*}}Jaji Mkuu |majina_viongozi=[[William Ruto]]<br>[[Kithure Kindiki]]<br>[[Amason Kingi]]<br>[[Moses Wetangula]]<br>[[Martha Koome]] | muundo_uhuru = '''Uhuru Kutoka Uingereza ''' | tukio1 = [[Miji-dola ya Waswahili]] |tukio2 = Jamhuri |tukio3 = Katiba ya sasa |tukio1_tarehe= Karne ya 8 |tukio2_tarehe= 1963 |tukio3_tarehe= 2010 |eneo_jumla=580 367<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Kenya|accessdate=2024-03-30|year=2023}}</ref>|maji=2.3 |watu_kadirio=52,428,290 <ref>{{Cite Web|title=Kenya population 2024|author=Knbs|url=https://www.knbs.or.ke/#:~:text=The%20total%20population%20of%20Kenya,gender%20composition%20of%20the%20population. |accessdate=2025-04-02|lang=en}}</ref> |mwaka_kadirio=2024 |sensa=2019 |watu_sensa=47 564 296<ref name="Census2019a">{{Rejea tovuti |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605222711/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |archive-date=5 June 2020 |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> |mwaka_pato=2025 |pato_halisi={{ongezeko}} $401.97 bilioni<ref name="IMFWEO.KE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/KEN|title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Kenya) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=April 2025 |accessdate=2025-04-22}}</ref> |pato_halisi_kwa_mtu={{ongezeko}} $7,530<ref name="IMFWEO.KE" /> |cheo_plt_ppp = 59 |pato={{ongezeko}} $131.67 Bilioni<ref name="IMFWEO.KE" /> |pato_kwa_mtu={{ongezeko}} $2,470<ref name="IMFWEO.KE" /> |mwaka_maendeleo=2025 |maendeleo={{ongezeko}} 0.628<ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 March 2024|page=289|access-date=13 March 2024}}</ref>(ya 143)</br> {{kati}} |fedha=[[Shilingi ya Kenya]]|majira_saa=+3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) |tld=[[.ke]]|iso3166=KE |msimbo_simu=254 |udereva=Kushoto |muundo_tarehe=siku/mwezi/mwaka }} '''Kenya''' , rasmi '''Jamhuri ya Kenya''' ni [[nchi]] iliyopo [[Afrika Mashariki]] katika [[ikweta]], kando ya [[Bahari ya Hindi]]. Kenya imepakana na [[Ethiopia]] upande wa kaskazini, [[Somalia]] upande wa kaskazini mashariki, [[Tanzania]] upande wa kusini, [[Uganda]] na [[Ziwa Viktoria]] upande wa magharibi, kisha [[Sudan Kusini]] upande wa kaskazini magharibi.Mnamo 2024 Kenya ina watu milioni 54 na kuwa nchi ya 26 kubwa duniani kwa Idadi ya watu. [[Mji mkuu]] wake mkuu na mkubwa ni [[Nairobi]], lakini [[Mombasa]] ni mji mashuhuri pia. Ukiwa kama mji kongwe zaidi na [[bandari]] kuu iliyopo katika [[Kisiwa cha Mombasa]]. Miji mingine ni pamoja na [[Nakuru]], [[Eldoret]], na [[Kisumu]]. Kenya ina [[Historia ya Kenya|historia ndefu]] inayojumuisha makazi ya awali ya binadamu, mitandao ya kale ya biashara ya pwani, [[Afrika Mashariki ya Kiingereza|utawala wa kikoloni]], na maendeleo ya taifa baada ya uhuru. Ugunduzi wa akiolojia katika [[Bonde Kuu la Ufa]] umechangia kuelewa maendeleo ya awali ya binadamu, ambapo baadhi ya mabaki ya kale zaidi ya jamii za hominidi yamepatikana katika eneo la Kenya ya sasa. <ref name="Britannica_Kenya_History">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kenya/History |author=Kenneth Ingham |title=History of Kenya |website=Britannica |date=April 10, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kando ya pwani, miji kama [[Mombasa]] na [[Lamu]] ilikua vituo muhimu vya [[ustaarabu]] wa [[Waswahili]] na [[biashara ya Bahari ya Hindi]] iliyohusisha wafanyabiashara [[Waarabu]], [[Waajemi]], [[Wahindi]], na baadaye [[Wazungu]]. <ref name="UNESCO_Lamu">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1055 |title=Mji Mkongwe wa Lamu |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ikawa sehemu ya [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] mwishoni mwa [[karne ya 19]] na baadaye ilipata uhuru kutoka [[Ufalme wa Muungano]] mwaka 1963 chini ya uongozi wa [[Jomo Kenyatta]]. <ref name="BBC_Kenya_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13681341 |title=Wasifu wa Kenya |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ina [[mandhari]] mbalimbali kuanzia maeneo ya [[jangwa la Chalbi]] kaskazini, nyanda za juu zenye rutuba katikati, hadi [[msitu|misitu]] na [[pwani]] yenye mandhari ya kuvutia kusini mashariki. [[Mlima Kenya]], mlima wa pili kwa urefu barani [[Afrika]] baada ya [[Mlima Kilimanjaro]], uko katikati ya nchi na ni kivutio kikubwa cha utalii. Zaidi ya hayo, mbuga za wanyama kama [[Masai Mara|Maasai Mara]], [[Hifadhi ya Taifa ya Amboseli|Amboseli]], [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki|Tsavo]], na [[Samburu]] huvutia watalii kutoka kote ulimwenguni kwa sababu ya wanyama pori kama [[simba]], [[tembo]], [[vifaru]], na pundamilia. [[Uchumi|Kiuchumi]], Kenya ni nchi iliyoendelea zaidi katika eneo la bara ya [[Afrika Mashariki]], ikiwa na uchumi unaotegemea sekta za [[kilimo]], huduma, [[utalii]], na teknolojia. Kilimo, hasa uzalishaji wa [[chai]], [[kahawa]], [[maua]] na mboga, ni uti wa mgongo wa ajira na mapato ya kigeni. [[Teknolojia]] ya habari na mawasiliano pia imekua haraka, huku jiji la Nairobi likiitwa "''Silicon Savannah''" kwa mchango wake katika ubunifu wa kidijitali na kampuni za teknolojia kama [[Safaricom]] na huduma ya [[M-pesa]]. [[Kiswahili]] na [[Kiingereza]] ndizo lugha rasmi za Kenya, ambapo [[Kiswahili]] hutumika kama lugha ya mawasiliano baina ya makabila tofauti, na [[Kiingereza]] hutumika katika mandhari rasmi kama [[Shule]], [[bunge]] n.k Kenya ni jamhuri ya urais yenye udemokrasia wa [[mfumo wa vyama vingi]] uliowekwa chini ya Katiba ya mwaka 2010, ambayo ilianzisha serikali za ugatuzi kupitia kaunti 47. <ref name="WFB_Kenya_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/#government |title=Kenya - World Factbook: Serikali |website=cia.gov |publisher=Shirika la Ujasusi la Marekani (CIA) |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 |archive-date=2023-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309165257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/#government |url-status=dead }}</ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na mkuu wa serikali, huku mamlaka ya kutunga sheria yakitekelezwa na Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="Kenya_Parliament">{{cite web |url=http://www.parliament.go.ke/ |title=Bunge la Kenya |website=parliament.go.ke |publisher=Serikali ya Kenya |date=2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC), [[Umoja wa Afrika]] (AU), [[Jumuiya ya Madola]], na [[Umoja wa Mataifa]], na ina nafasi muhimu katika diplomasia ya kikanda, biashara, na shughuli za kulinda amani katika [[Afrika Mashariki]]. <ref name="EAC_Kenya">{{cite web |url=https://www.eac.int/eac-partner-states/republic-of-kenya |title=Wasifu wa Kenya kama Nchi Mwanachama wa EAC |website=eac.int |publisher=Jumuiya ya Afrika Mashariki |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Jiografia== {{Main|Jiografia ya Kenya}} [[Picha:Pt Thomson Batian Nelion Mt Kenya.JPG|thumb|200px|right|Mlima Kenya ni kilele cha juu kabisa nchini. Kenya imepata jina lake kutoka mlima huo.]] Kenya ina eneo la [[kilomita za mraba]] 580,367 ([[maili mraba]] 224,081). Kutoka [[pwani]] ya Bahari ya Hindi, nyanda za chini zimeinuka hadi milima ya kati. Milima hii imetenganishwa na eneo la [[Bonde la Ufa]]; sehemu [[tambarare]] yenye [[rutuba]] upande wa [[mashariki]]. Milima ya Kenya ni kati ya iliyofaulu kwa [[kilimo]] barani Afrika. Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika<ref name="annexation1">{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|title=East Africa: Kenya: History: Kenya Colony|edition=15|volume=17|pages=801, 1b|year=2002|id=ISBN 0-85229-787-4}}</ref> [[Mlima Kenya]], unaofikia [[urefu]] wa [[mita]] 5,199 na ni eneo lenye [[mito]] ya [[barafu]]. Kusini mashariki [[milima ya Taita]] ndiyo mwanzo wa [[tao la Mashariki]], [[safu za milima]] zenye miaka zaidi ya [[milioni]] 100 ambazo zinaenea hasa nchini Tanzania. Upande huohuo wa [[kusini]] [[Mlima Kilimanjaro]] ({{Convert|5895|m|ft|0|abbr=on}}) huweza kuonekana ukiwa ng'ambo ya mpaka wa Kenya na Tanzania.<ref name="rough_guide_map">{{Cite map| publisher = Rough Guide| title = Rough Guide Map Kenya| edition =9| year = 2006 | cartography =World Mapping Project| scale =1:900,000| series = Rough Guide Map| isbn = 1-84353-359-6}}</ref> ===Halihewa=== Kenya ni nchi yenye [[jua]] kali na [[nguo]] za [[majira ya joto]] huvaliwa mwaka mzima. Hata hivyo, huwa na [[baridi]] [[usiku]] na pia [[asubuhi]] na mapema. [[Hali ya hewa]] ina [[joto]] na [[unyevu]] sehemu za pwani, joto kiasi sehemu za [[bara]] na ni [[Ukame|kame]] katika sehemu za kaskazini na kaskazini-mashariki mwa nchi. Hata hivyo kuna [[mvua]] nyingi kati ya [[Machi]] na [[Aprili]], na mvua ya kadiri kati ya [[Oktoba]] na [[Novemba]]. [[Halijoto]] huwa juu zaidi miezi hii yote. Mvua ya [[masika]] hunyesha kuanzia Aprili hadi [[Juni]]. Mvua ya [[vuli]] nayo hunyesha kuanzia Oktoba hadi [[Desemba]]. Wakati mwingine mvua hii huwa nyingi na aghalabu hunyesha wakati wa [[alasiri]] na [[jioni]]. Majira ya joto jingi ni kuanzia [[Februari]] hadi Machi nayo ya baridi ni [[Julai]] hadi [[Agosti]]. {| class="wikitable" |+ !Mji !Mwinuko ([[mita]])<ref>{{Rejea tovuti|title=Free topographic maps, elevation, terrain|url=https://en-gb.topographic-map.com/|work=Topographic maps|accessdate=2024-04-03|language=en}}</ref> !Wastani wa Halijoto ([[°C]])<ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=https://www.climatestotravel.com/climate/kenya|accessdate=2024-04-03|title=Climate in Kenya|language=en|author=Climates to Travel}}</ref> !Upeo wa juu ([[°C]])<ref name=":0" /> !Upeo wa chini ([[°C]])<ref name=":0" /> |- |Mombasa |50 |26.4 |30.4 |22.5 |- |Nairobi |1 795 |19.75 |25.7 |13.9 |- |Eldoret |2 111 |17.3 |23.6 |11.1 |- |Lodwar |509 |29.6 |35.3 |24 |- |Mandera |540 |29.4 |34.6 |24.3 |} ===Mazingira=== {{main|Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Kenya}} Kenya ina maeneo makubwa wanapoishi [[wanyamapori]] likiwemo [[Masai Mara]], ambapo [[nyumbu]] na [[wanyama]] wengi [[walanyasi]] hushiriki katika [[uhamaji]] kila [[mwaka]]. Uhamaji huo, hasa uhamaji wa nyumbu, hutokea Juni hadi Septemba na hushirikisha mamilioni ya wanyama. Tukio hili huwavutia sana wapigaji [[picha]] za [[sinema]]. Takribani nyumbu 250,000 huangamia kila mwaka katika uhamaji huu wa kutafuta [[lishe]] wakati wa [[kiangazi]]. Wale wanyama wakubwa watano wa Afrika wanapatikana Kenya: [[simba]], [[chui]], [[nyati]], [[kifaru]] na [[ndovu]]. Wanyama wengine wengi wa [[pori]] na [[ndege]] hupatikana katika [[mbuga za taifa]] na [[hifadhi za wanyama]] hawa nchini. Mazingira ya Kenya yanahatarishwa na ongezeko kubwa la idadi ya watu na athari zake. [[Picha:A lone giraffe in Nairobi National Park.jpg|thumb|left|Twiga katika Mbuga ya wanyama ya Kitaifa ya Nairobi, na upeo wa macho wa Nairobi nyuma yake.]] [[Picha:African safari route.jpg|thumb|right|200px|Njia katika [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki]].]] ==Historia== {{Main|Historia ya Kenya}} === Historia ya awali === Mabaki ya [[mamba]] mkubwa ajabu wa zamani za Mesozoic Era, ambayo ni miaka [[milioni]] 200 iliyopita, yaligunduliwa nchini Kenya katika [[chimbo]] zilizochimbwa na [[wataalamu]] kutoka [[Chuo Kikuu cha Utah]] na [[Makavazi ya Kitaifa]] nchini Kenya miezi ya Julai hadi Agosti [[2004]] katika [[bonde]] la [[Lokitaung]], karibu na [[Ziwa Turkana]].<ref>[https://web.archive.org/web/20050313075546/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200503/s1320324.htm], ''ABC News Online,'' 2005/03/10</ref> Mabaki yaliyopatikana Afrika Mashariki yaonyesha kuwa miaka [[milioni]] 20 iliyopita [[viumbehai]] mfano wa [[sokwe]] waliishi eneo hili. [[Uchunguzi]] wa juzijuzi karibu na Ziwa Turkana waonyesha kuwa viumbe aina ya ''[[Homo habilis]]'' (walioishi miaka milioni 1.8 na 2.5 iliyopita) na ''[[Homo erectus]]'' (walioishi miaka milioni 1.8 na miaka 350,000 iliyopita) huenda ndio wazazi wa watu wa kisasa ''[[homo sapiens]]'' walioishi Kenya [[enzi za barafu kuu]] kuisha barani. Katika mwaka wa [[1984]], [[uvumbuzi]] uliofanywa na [[mtafiti]] maarufu [[Richard Leakey]] na [[Kamoya Kimeu]] huko Ziwa Turkana ulikuwa wa [[mifupa]] ya [[mvulana]] iliyohusishwa na ''Homo erectus'' wa miaka milioni 1.6 iliyopita. Utafiti wa awali wa viumbe hawa unahusishwa na [[Mary Leakey]] na [[Louis Leakey]], ambao ndio waliofanya uchunguzi wa mwanzo wa ki[[akiolojia]] huko [[Olorgesailie]] na [[Hyrax Hill]]. Baadaye utafiti wa Olorgesailie uliendelezwa na [[Glynn Isaac]]. === Historia kabla ya ukoloni === [[Picha:Great Mosque of Gede.jpg|thumb|left|300px|[[Msikiti mkuu]] wa [[Gedi]] ambao ni wa kutoka [[karne ya 13]].]] Wakazi wa kwanza wa eneo linaloitwa Kenya walikuwa wa jamii ya [[Wakhoisan]]: hadi leo kuna makabila matatu madogo yenye asili hiyo, ingawa yanatumia [[lugha za Kikushi]]: [[Waata]], [[Waawer]] na [[Wadahalo]]. [[Wakushi]] kutoka [[kaskazini]] waliingia Kenya kati ya [[miaka ya 3200 KK]] na [[1300 KK]]<ref name="pbs.org">[http://www.pbs.org/wonders/fr_e2.htm Wonders wa Afrika World - ]PBS</ref>. Mwaka [[500 KK]] hivi wazungumzaji wa [[lugha za Kinilo-Sahara]] na katika [[milenia ya kwanza KK]] wale wa [[lugha za Kibantu]] waliingia katika eneo hili, na sasa [[Waniloti]] ni 30% ya Wakenya wote. [[Wafanyabiashara]] [[Waarabu]] walianza kufika [[pwani]] ya Kenya [[karne ya 1]] [[BK]]. Ukaribu wa Kenya na Uarabuni ulirahisisha [[ukoloni]], hivyo Waarabu na [[Waajemi]] walianza kuishi eneo la pwani [[karne ya 8]]. Hata hivyo, baadhi ya walioitwa "Waarabu" katika eneo la Afrika Mashariki walikuwa ma[[chotara]], Waafrika-Waarabu. Pwani ya Kenya imekuwa makao ya jamii ya [[wahunzi]] na jamii ya [[wakulima]] wadogowadogo, [[wawindaji]] na [[wavuvi]] ambao walikuwa [[mhimili]] wa [[uchumi]] kwa kushiriki katika kilimo, uvuvi, utengenezaji chuma, na [[biashara]] na nchi za kigeni.<ref name="pbs.org" /> Kuanzia [[karne ya 6]] au [[karne ya 9]], Kenya ilijihusisha na [[shughuli]] za u[[baharia]] kukuza [[uchumi]] ikaanza kutengeneza [[meli]] za kuabiria kusini hadi miji mingine yenye [[bandari]] kama [[Kilwa]] na [[Shanga]] iliyo katika pwani ya Afrika Mashariki. [[Mombasa]] ulikuwa [[mji]] wenye bandari wa nchi ya Kenya katika [[karne za kati]]. Bandari hiyo ilitumika kuendeleza [[biashara]] na miji mingine yenye bandari Afrika, [[Uajemi]], na wafanyabiashara Waarabu, [[Yemeni]] na hata [[Bara Hindi]].<ref>[http://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&amp;pg=PA22&amp;lpg=PA22&amp;dq=Mombasa,+medieval+trade,+India&amp;source=web&amp;ots=KBr2nADf21&amp;sig=X9gvzWPMoRzXyLYW5YdQLVTHMpQ&amp;hl=en&amp;ei=eW2VSbTsKp6DtweemZScCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=7&amp;ct=result Hybrid Urbanism By Nezar Al-Sayyad]</ref> [[Baharia]] [[Mreno]] [[Duarte Barbosa]] wa [[karne ya 15]] alidai kuwa "[Mombasa] ni bandari nzuri na yenye shughuli nyingi, [[mashua]] nyingi na hata meli kubwa ajabu, ambazo zote hutoka [[Sofala]] na nyingine kutoka [[Cambay]], [[Melinde]] na nyingine zinazoabiri hadi kisiwani [[Unguja]]."<ref>[http://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24&amp;dq=Mombasa,+medieval+trade&amp;source=web&amp;ots=4RAxkPTIWI&amp;sig=G9JDunc4cYFCp1kdp1ghtyPG9Q0&amp;hl=en&amp;ei=Tm2VSdKwING3twfUlKS0Cw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=4&amp;ct=result Dispersal Afrika katika Deccan By Shanti Sadiq Ali]</ref> Karne kadhaa kabla ya ukoloni, [[upwa]] wa Kenya wanakoishi [[Waswahili]] ulikuwa sehemu ya eneo la mashariki mwa Afrika lililofanya biashara, hasa ya [[watumwa]] na [[pembe za ndovu]] na Waarabu na [[Wahindi]]. Inasemekana kwamba [[kabila]] la [[Wameru (Kenya)|Wameru]] lilitokana na watumwa waliotoroka utumwa [[Uarabuni]] [[miaka ya 1700]]. Mwanzoni wafanyabiashara wengi walitokea [[milki]] za Uarabuni lakini baadaye wengine wakatokea Unguja (kama [[Tippu Tip]]).<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html Kiswahili Coast.] {{Wayback|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |date=20071230022459 }} Nationalgeographic.com.</ref> [[Kiswahili]], ambacho ni [[lugha]] ya [[Kibantu]] iliyokopa [[misamiati]] ya [[Kiarabu]], [[Kiajemi]] na mingine kutoka [[Mashariki ya Kati]] na [[Asia Kusini]], baadaye ilikua ikawa [[lingua franca]] ya biashara kwa jamii mbalimbali.<ref name="pbs.org" /> Kwa [[karne]] nyingi, upwa wa Kenya umekuwa mwenyeji wa wafanyabiashara na wasafiri. Kati ya miji iliyopo kwenye upwa wa Kenya , mji wa [[Malindi]] umebakia kuwa makazi muhimu ya Waswahili tangu [[karne ya 14]] na wakati mmoja ulishindana na Mombasa kwa ukuu pande hizi za Afrika Mashariki. Kwa kawaida, Malindi umekuwa mji na bandari ya kirafiki kwa [[serikali]] nyingine. Mwaka wa [[1414]], [[Sultani]] Mwarabu wa Malindi alianzisha uhusiano wa ki[[diplomasia]] na utawala wa [[Uchina]] wa [[Ming]], wakati wa safari za [[mchunguzi]] [[Zheng He]].<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/nova/sultan/expl2_01.html Sultani wa Malinda, PBS]</ref> Katika mwaka wa [[1498]], utawala wa Malindi ulimkaribisha msafiri na [[mvumbuzi]] maarufu kutoka Ureno, [[Vasco da Gama]]. === Chini ya ukoloni === [[Picha:Kenya-relief-map-towns.jpg|thumb|left|360px| Seaport Mombasa, chini ya Malindi, ina reli ya Nairobi (kituo), kusini ya Naivasha &amp; Nyeri. (bonyeza ramani ilu kuipanua)]] [[Wareno]] walikuwa [[Wazungu]] wa kwanza kuzuru eneo la Kenya ya sasa: [[Vasco da Gama]] alikuwa amezuru Mombasa mwaka wa [[1498]]. Safari ya Vasco da Gama ilifaulu alipofikia huko [[India]], na jambo hilo liliwawezesha Wareno kufanya [[biashara]] moja kwa moja na [[Mashariki ya Mbali]] kupitia [[bahari]] na hivyo kutatiza mitandao ya kibiashara ya awali ya [[nchi kavu]] na baharini kama njia za biashara ya [[viungo]] zilizotumia [[Ghuba la Uajemi]], [[Bahari Nyekundu]] na misafara iliyofika hadi eneo la mashariki ya [[Bahari ya Kati|Mediterranea]]. [[Jamhuri ya Venisi]] ndiyo iliyotawala maeneo ya biashara kati ta [[Uropa]] na [[Asia]]. Baada ya njia za kawaida za nchi kavu hadi India kufungwa na [[Waturuki]] wa [[Waosmani|Ottoman]], Ureno ulitarajiwa kutumia njia ya baharini iliyotumiwa kwanza na Vasco da Ghama ili kuvunja [[ukiritimba]] wa [[Venice]]. Utawala wa Wareno huko Afrika Mashariki ulijihusisha hasa na pwani iliyokaribia Mombasa. Kuwepo kwa Wareno Afrika Mashariki kulianza rasmi baada ya mwaka wa [[1505]], wakati [[manowari]] za Wareno, zikiongozwa na Don [[Francisco de Almeida]], zilipokishinda [[Kilwa]], [[kisiwa]] kilicho katika eneo ambalo sasa ni [[Tanzania]] kusini. Kuwepo kwa Wareno Afrika Mashariki kuliwawezesha kudhibiti biashara katika [[Bahari ya Hindi]], na kulinda njia za baharini zinazounganisha Uropa na Asia. Manowari zao za kivita zilikwamisha biashara za maadui wao magharibi mwa Bahari ya Hindi na walitoza [[kodi]] juu ya [[bidhaa]] zilizosafirishwa kupitia eneo hilo kwani walitawala [[bandari]] zote na njia kuu za [[meli]]. Kujengwa kwa [[ngome]] iliyoitwa [[Fort Jesus Mombasa]] mwaka wa [[1593]] kulikusudiwa kuimarisha utawala wao katika eneo hilo, lakini [[ushawishi]] wao ulikatizwa na kuja kwa [[Waingereza]], [[Waholanzi]] na [[Waarabu]] wa [[Omani]] katika eneo hilo [[karne ya 17]]. Waarabu kutoka Omani ndio waliokuwa [[tishio]] kuu la utawala wa Wareno Afrika Mashariki na waliizingira ngome ya Wareno, wakazishambulia meli zao za kivita, kisha kuwafukuza Wareno waliobaki kutoka pwani ya Kenya na Tanzania mwaka wa [[1730]]. Kufikia wakati huo, ufalme wa Ureno haukuwa na [[haja]] na njia ya bahari ya biashara ya viungo kwani [[faida]] yake ilikuwa imepungua sana. Utawala wa Wareno ulibakia tu katika bandari na maeneo ya kusini mwa [[Msumbiji]] hadi mwaka wa [[1975]]. Kutawaliwa kwa pwani ya Kenya na Tanzania na Waarabu kutoka Omani kuliifanya miji hii iliyojitawala hapo awali iwe chini ya uangalifu mkali wa wageni kuliko ilivyokuwa katika enzi za utawala wa Wareno. Waarabu wa Omani, kama Wareno waliowatangulia, waliweza kutawala eneo la pwani tu, si eneo la bara. Hata hivyo, kuanzishwa kwa ma[[shamba]] makubwa ya mi[[karafuu]], kuongezeka kwa [[biashara ya utumwa]] na kuhamishwa kwa [[makao makuu]] ya Waomani hadi [[Zanzibar]] mwaka wa [[1839]] na [[Seyyid Said]] kulisababisha Waomani kuimarisha utawala wao katika eneo hilo. Utawala wa Waarabu katika bandari kuu zote za pwani ya Afrika Mashariki uliendelea hadi [[Uingereza]] ilipoamua kumaliza biashara ya utumwa na uanzishaji wa [[utaratibu]] wa kufanya [[kazi]] kwa [[malipo]] ukaanza kushinikiza utawala wa Waomani. Kufikia mwisho wa [[karne ya 19]], biashara ya watumwa katika bahari zote kuu ilikuwa imeharamishwa na Waingereza: Waarabu wa Omani hawakuwa na uwezo wa kupingana na [[jeshi la wanamaji]] la Uingereza lililokuwa likitekeleza amri hiyo. Waomani waliendelea kuwepo visiwani [[Unguja]] na [[Pemba]] hadi [[mapinduzi]] ya mwaka wa [[1964]], lakini kuwepo kwa Waarabu wa Omani nchini Kenya rasmi kulisitishwa wakati Wajerumani na Waingereza walipozidhibiti bandari zote kuu na kuanzisha mahusiano ya kibiashara na viongozi mashuhuri waliokuwa wenyeji [[miaka ya 1880]]. Hata hivyo, [[urithi]] waliouacha Afrika Mashariki ungali unaonekana kupitia kwa vizazi vyao vipatikanavyo pwani ya Kenya na ambavyo vinaona kuwa asili yao ni Oman. Vizazi hivi hata leo humiliki [[utajiri]] mwingi na ndio wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa katika jamii za pwani ya Kenya. [[Picha:Kurve bei Mombasa.jpg|thumb|400 px|[[Reli ya Kenya-Uganda]] karibu na Mombasa, [[1899]] hivi]] Hata hivyo, [[wanahistoria]] wengi hushikilia kuwa [[historia]] ya [[ukoloni]] nchini Kenya ilianza wakati Wajerumani walipoanza kutawala [[mali]] ya [[Sultani wa Unguja]] iliyo pwani mwaka wa [[1885]], ikifuatwa na kuja kwa [[kampuni]] ya Imperial British East Africa Company mwaka wa [[1888]]. [[Uhasama]] wa kwanza baina ya ma[[bepari]] ulikatizwa wakati Ujerumani ulipouachia Uingereza sehemu ya pwani iliyomiliki. Hii ilifuatia kujengwa kwa [[reli]] iliyounganisha Kenya na [[Uganda]]. Baadhi ya ma[[kabila]] ya Kenya yalipinga [[ujenzi]] huo, hasa [[Wanandi]] wakiongozwa na ''[[Orkoiyot]]'' Koitalel Arap Samoei kwa miaka kumi, kuanzia [[1895]] hadi [[1905]] – lakini hatimaye Waingereza waliijenga reli hii. Inaaminika kuwa Wanandi walikuwa kabila la kwanza kuwekwa kwenye maeneo yaliyotengewa [[Waafrika]] ili kuwazuia kutatiza ujenzi wa reli. Wakati huo [[Wahindi]] wengi wenye [[ujuzi]] waliingia nchini ili kuchangia ujenzi. Wakati wa ujenzi wa reli kupitia [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Magharibi]], Wahindi wengi na wenyeji Waafrika walivamiwa na [[simba]] wawili waliojulikana kama “[[wala watu wa Tsavo]]”. Wahindi hao na vizazi vyao baadaye walibakia nchini Kenya na kuunda [[kitovu]] cha [[jamii]] za Wahindi zijulikanayo kama [[Ismaili Muslim]] na [[Sikh]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |title=Ismaili muslim |accessdate=2021-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090103151208/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |archivedate=2009-01-03 }}</ref><ref>[http://orvillejenkins.com/profiles/sikh.html Sikh]</ref> Mnamo Agosti [[1914]], [[Vita vya Kwanza vya Dunia]] vilipoanza, ma[[gavana]] wa [[British East Africa]] (kama eneo hilo lilivyojulikana) na [[German East Africa]] walifikia makubaliano ili kuepusha ma[[koloni]] yao machanga na uhasama. Hata hivyo, [[Luteni Kanali]] [[Paul von Lettow-Vorbeck]] alichukua [[mamlaka]] ya majeshi ya Ujerumani, akiwa na kusudi la kutwaa [[raslimali]] nyingi iwezekanavyo za Uingereza. Jeshi la Uingereza likiwa limemtenga na Ujerumani, von Lettow aliendesha [[kampeni]] iliyofaulu ya [[vita vya kuvizia]], wakila walichopata, wakiteka bidhaa za matumizi za Uingereza, na kuepuka kushindwa. Mwishowe alisalimu amri na akajisalimisha nchini [[Zambia]] siku kumi na moja baada ya mapatano ya kusimamisha vita kutiwa [[sahihi]] mwaka wa [[1918]]. Waingereza walitumia jeshi la Wahindi kumfukuza Lettow na walihitaji [[wachukuzi]] wengi ili kubeba vifaa vya matumizi hadi [[bara]] kwa [[miguu]] na hivyo kutatua [[shida]] kuu ya uchukuzi. Kundi la wanajeshi wachukuzi liliundwa na kuwajumuisha Waafrika 400,000, na kuchangia katika [[uhamasishaji]] wao wa muda mrefu kisiasa. Hadi mwaka wa 1920, eneo linaloitwa Kenya lilijulikana kama Himaya ya Uingereza ya Afrika Mashariki.<ref name="annexation">{{Rejea kitabu|title=British East Africa Annexed--Kenya Colony|author=Reuter|section=News|date=8 Julai 1920|page=13|issue=42457}}</ref> Mwaka huo, [[koloni]] la Kenya liliundwa na kupatiwa jina linalotokana na Mlima Kenya<ref>{{Rejea kitabu |last=Foottit |first=Claire |title=Kenya |origyear=2004 |series=The Brade Travel Guide |year=2006 |publisher=Bradt Travel Guides Ltd |isbn=1-84162-066-1}}</ref>Waingereza walilitamka jina hilo kama {{pron-en|ˈkiːnjə}}<ref name="oed_kenya">{{OED|Kenya}}</ref> ingawa matamshi ya wenyeji na yaliyokusudiwa katika maendelezo asili, ''Kenia'' yalikuwa ˈkɛnja.<ref>''[http://links.jstor.org/sici?sici=0368-4016(194301)42%3A166%3C42%3A%22SOK%3E2.0.CO%3B2-P The Spelling ya Kenya.]'' BJ Ratcliffe. Journal ya Royal African Society, Vol. 42, Namba 166 (Januari 1943), uk. 42-44</ref> Enzi ya [[Jomo Kenyatta]] kuwa [[rais]] wa Kenya miaka ya [[1960]]-[[1969]], matamshi ya [[Kiingereza]], yaani {{IPA-en|ˈkɛnjə|}} yalikubalika na kutumiwa sana kwa sababu jina lake lilidumisha matamshi asilia ya wenyeji.<ref>{{Rejea kitabu | last = Foottit | first = Claire | title = Kenya | origyear = 2004 | series = The Brade Travel Guide | year = 2006 | publisher = Bradt Travel Guides Ltd | isbn = 1-84162-066-1 }}</ref> Kumbe saa ya uhuru, mwaka [[1963]], [[Jomo Kenyatta]] alichaguliwa kama rais wa kwanza.<ref name="castro">{{Rejea kitabu |last=Castro |first=Alfonso Peter |title=Facing Kirinyaga |url=https://archive.org/details/facingkirinyagas0000cast |year=1995 |publisher=Intermediat Technology Publications Ltd. |location=London |isbn = 1-85339-253-7}}</ref> Awali alikuwa alishika jina hili kutafakari ahadi yake ya kuikomboa nchi yake na matamshi yake ya jina lake ulisababisha katika matamshi ya Kenya katika Kiingereza kubadilisha nyuma ya makadirio ya awali uliotokea matamshi, {{pron-en|ˈkɛnjə}} Mwanzoni mwa [[karne ya 20]], [[wakulima]] Waingereza na Wazungu wengine walituama katika [[nyanda za juu]] katika eneo la kati walikoondokea kuwa ma[[tajiri]] kwa kulima [[kahawa]] na [[chai]].<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "Tunataka nchi yetu"] {{Wayback|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=20130723000220 }}. Wakati. 5 Novemba 1965.</ref> Kufikia mwaka [[1930]], takribani [[walowezi]] 30,000 waliishi katika maeneo hayo na walikuwa na ushawishi mkubwa wa kisiasa kwa sababu ya uwezo wao wa ki[[uchumi]]. Maeneo hayo yalikuwa makao ya watu [[milioni]] moja wa kabila la [[Wakikuyu]], na wengi wao hawakuwa na [[ithibati]] ya kumiliki mashamba kwa mujibu wa Waingereza (ingawa mashamba hayo yalimilikiwa na kabila hilo kabla ya Wazungu kufika), na waliishi kama wakulima wanaohamahama. Ili kuendeleza matakwa yao, walowezi waliwakataza kilimo cha kahawa na kuwalazimisha kulipa kodi ya [[nyumba]], na maskwota walipewa mashamba madogo baada ya kuwafanyia kazi. Wakikuyu wengi walihamia mijini kwani mashamba yao hayangeweza kutosheleza mahitaji yao. Mwaka wa [[1951]], [[Horace Hector Hearne]] akawa [[mkuu wa sheria]] nchini Kenya (alitoka [[Ceylon]] alikoshikilia [[wadhifa]] huohuo) na alifanya kazi katika [[Mahakama Kuu]] mjini [[Nairobi]]. Alihudumu katika wadhifa huo hadi mwaka [[1954]] alipoteuliwa kama [[Hakimu wa Rufaa]] katika [[Mahakama ya Rufaa]] ya [[Afrika Magharibi]]. [[Usiku]] wa tarehe [[5 Februari]] [[1952]], wakati [[Mfalme]] [[Mfalme George VI|George VI]] alipoaga dunia, Hearne alimsindikiza [[Malkia]] [[Elizabeth II]] na [[mume]]we Filipo [[mwanamfalme]] wa [[Edinburgh]], kwa dhifa ya kitaifa hotelini Treetops, ambayo sasa ni kivutio maarufu cha watalii. Hapa ndipo alipouanzia umalkia.<ref>[http://www.africagenweb.org/kenya/ Kenya, AfricaGenWeb]</ref> Alirudi Uingereza mara moja akiandamana na Hearne. Kuanzia Oktoba 1952 mpaka Desemba [[1959]], Kenya ilikuwa katika [[hali ya hatari]] kufuatia [[uasi]] wa [[Mau Mau]] dhidi ya utawala wa Uingereza. Gavana aliomba na kupata msaada wa wanajeshi Waingereza na Waafrika, pamoja na [[King's African Rifles]]. Mnamo Januari [[1953]], [[Meja Jenerali]] Hinde aliteuliwa kuwa mkuu wa oparesheni ya kuzima uasi. Hali hii haikuimarika kwa kukosa uchunguzi, kwa hivyo [[Jenerali]] [[George Erskine]] aliteuliwa kuwa [[kamanda]] msimamizi wa majeshi ya kikoloni mnamo Mei 1953, akiungwa mkono hasa na [[Winston Churchill]]. Kutiwa mbaroni kwa [[Warũhiũ Itote]] (aka [[General China]]) tarehe [[15 Januari]] 1954, na kuhojiwa kwake kulipelekea Waingereza kuuelewa vyema usimamizi wa Mau Mau. [[Oparesheni Anvil]] iliyoanzishwa tarehe [[24 Aprili]] 1954 ilipangwa na [[jeshi]] kwa [[wiki]] kadhaa baada ya kukubaliwa na kamati kuu ya vita. Wakati wa oparesheni hiyo, mji wa Nairobi ulidhibitiwa na wanajeshi na wakazi wake walihojiwa huku wafuasi wa Mau Mau wakikamatwa na kupelekwa vizuizini. Mnamo Mei 1953, walinzi wa nyumbani walitambulika rasmi kama [[askari wa usalama]]. Askari hao wa nyumbani ndio waliounda kikosi cha kupambana na mikakati ya Mau Mau kwani walikuwa Waafrika waaminifu, na si majeshi ya kigeni kama Jeshi la Uingereza na King's African Rifles. Kufikia mwisho wa hali ya hatari, askari hao walikuwa wamewaua Mau Mau 4886, ambao ni asilimia 42% ya waasi wote. Kukamatwa kwa [[Dedan Kimathi]] huko [[Nyeri]] tarehe [[21 Oktoba]] [[1956]] kuliashiria kushindwa kwa Mau Mau kukamaliza vita. === Baada ya uhuru === [[Picha:25332612.nairoboi013.JPG|thumb|260px|[[Sanamu]] ya Jomo Kenyatta mjini Nairobi.]] ====Utawala wa Kenyatta==== Waafrika walichaguliwa moja kwa moja katika [[bunge la uwakilishi]] kwa mara ya kwanza mwaka wa [[1957]]. Licha ya Waingereza kutamani kuwakabidhi [[mamlaka]] wapinzani wasio na [[siasa kali]] ya Kiafrika, ni [[chama]] cha [[Kenya African National Union]] (KANU) kilichoongozwa na [[Jomo Kenyatta]] kilichounda [[serikali]] punde tu kabla ya Kenya kupata [[uhuru]] tarehe [[12 Desemba]] [[1963]]. Tarehe 12 Desemba [[1964]], Kenya ilipotangazwa kuwa [[jamhuri]], Kenyatta akawa [[rais]] wa kwanza. Mwaka huohuo, [[jeshi la Kenya]] lilipigana na [[Vita vya Shifta]] dhidi ya kabila la [[Wasomali]] waliokusudia kuiona NFD imejiunga na [[Jamhuri ya Somalia]]. [[Mashifta]] walililemea jeshi la Kenya lakini baadaye walishindwa mwaka wa [[1967]]. Kenya ilitia [[saini]] [[mkataba]] na nchi ya [[Ethiopia]] mwaka wa [[1969]] unaodumu mpaka leo kwa kuhofia ma[[shambulizi]] kutoka kwa [[jeshi la Somalia]] lililokuwa na nguvu zaidi.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1992/BHK.htm Post-Uhuru Low intensiteten Conflict Nchini Kenya]</ref> Eneo la NFD nchini Kenya halijaendelea kutokana na [[kiangazi]] na [[mafuriko]]. Hata hivyo, [[wakimbizi]] wafanyabiashara wa Kisomali waliotajirika wamebadilisha [[mtaa]] wa Eastleigh uliokuwa wa ma[[banda]] na kuufanya kuwa ngome ya kibiashara katika sehemu kubwa ya mashariki mwa mji wa Nairobi.<ref>{{Rejea jarida|last=E. H.|first=Campbell|date=2006|title=Urban Refugees in Nairobi: Problems of Protection, Mechanisms of Survival, and Possibilities for Integration|url=https://academic.oup.com/jrs/article-abstract/19/3/396/1571241|journal=Journal of Refugee Studies|volume=19|issue=3|pages=396|doi=10.1093/jrs}}</ref> ====Utawala wa Moi==== Mwaka wa [[1978]], Kenyatta alifariki na [[Daniel Arap Moi]] akawa rais. Moi alidumisha [[urais]] kwa kuchaguliwa bila kupingwa katika chaguzi za mwaka wa [[1979]], [[1983]] (uchaguzi wa [[dharura]]) na [[1988]], zote zikiwa zilifanyika chini ya [[katiba]] ya [[chama kimoja]]. Uchaguzi wa 1983 ulifanyika mwaka mmoja kabla ya wakati kutokana na [[njama]] ya [[kupindua serikali]] iliyokosa kufaulu tarehe [[1 Agosti]] [[1982]]. [[Mapinduzi]] hayo yaliyotibuka yalipangwa na [[askari]] [[mwanahewa]] wa [[cheo]] cha chini, Bwana [[Hezekiah Ochuka]] na kuendelezwa hasa na wanahewa. [[Jaribio]] hilo lilizimwa kwa haraka na wanajeshi waaminifu wakiongozwa na [[Jeshi la Nchi Kavu]], General Service Unit (GSU) - kikosi cha [[polisi]] wenye [[hadhi]] ya kijeshi - na baadaye polisi wa kawaida. Hata hivyo [[raia]] kadhaa walijeruhiwa na wengine kuuawa. [[Tukio]] hilo lilisababisha kuvunjwa kwa kikosi chote cha wanahewa, huku wengine wakiachishwa kazi na wengine wakishtakiwa kwenye [[mahakama ya kijeshi]]. Katika uchaguzi wa 1988 ''[[kura za mlolongo]]'' zilianzishwa, ambapo wapigakura walitakiwa kupiga [[foleni]] nyuma ya [[wagombea]] wanaowapenda, badala ya kutumia [[kura ya siri]]<ref>Wapiga kura wengi kukaa nyumbani kama Kenya Drops Secret Ballot katika Uchaguzi Parliamentary http://www.highbeam.com/doc/1P2-1241691.html {{Wayback|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1241691.html |date=20110215084715 }}: The Washington Post Kifungu tarehe: 25 Februari 1988 Author: Blaine Harden</ref> Jambo hilo lilionekana kama [[kilele]] cha enzi ya [[ukiukaji]] mkubwa wa [[demokrasia]] likasababisha [[msukumo]] mkuu wa [[mageuzi]] ya kikatiba. Vipengele vilivyokuwa na utata, kikiwemo kile kilichoruhusu chama kimoja pekee cha kisiasa, vilibadilishwa miaka iliyofuata.<ref>religiousfreedom.lib.virginia.edu / rihand / Kenya.html</ref> Katika uchaguzi wa kidemokrasia wa vyama vingi wa miaka ya [[1992]] na [[1997]], Daniel Arap Moi alichaguliwa tena. ====Utawala wa Kibaki==== Kulingana na katiba, mwaka [[2002]] Moi hakuruhusiwa kuwania urais tena, na [[Mwai Kibaki]] wa [[chama cha upinzani]] cha "[[National Rainbow Coalition]]" — NARC akachaguliwa kuwa rais. Uchaguzi huo ulitambulikana kuwa wa kidemokrasia na [[wachunguzi]] wa humu nchini na wa kimataifa na hivyo kuwa chanzo cha mageuzi makubwa ya kidemokrasia nchini Kenya. Mnamo Desemba [[2002]], Wakenya walifanya uchaguzi uliokuwa wa kidemokrasia na uwazi ambao kwa kiasi kikubwa uliamuliwa kuwa huru na wa haki na wachunguzi wa kimataifa. Uchaguzi wa mwaka huo ulikuwa mwanzo mpya na uliiletea Kenya mabadiliko makuu ya kisiasa yaliyowezesha chama cha Kenya African National Union (KANU), kilichokuwa kimeitawala nchi tangu uhuru, kukabidhi kwa amani mamlaka kwa chama cha National Rainbow Coalition (NARK), uliokuwa muungano wa vyama vingi. Chini ya uongozi wa Rais Mwai Kibaki, muungano wa vyama tawala ulihahidi kushughulikia ukuaji wa kiuchumi, kumaliza ufisadi, kuimarisha elimu na kuandika katiba mpya. Baadhi ya ahadi hizi zimeshatimizwa. Kuna elimu ya msingi ya bure. Mwaka wa 2007 serikali ilitangaza kuwa, kuanzia mwaka 2008 gharama ya masomo ya shule za upili itapunguzwa huku serikali ikilipia gharama zote za mafundisho. ====Uchaguzi wa 2007==== {{Main|Uchaguzi wa bunge nchini Kenya, 2007}} Katika uchaguzi mkuu uliofanyika tarehe 27 Desemba 2007, Rais Kibaki wa chama cha Party of National Unity (PNU) aliwania uchaguzi dhidi ya chama kikuu cha upinzani Orange Democratic Movement (ODM). Kulingana na wachunguzi wa kimataifa, uchaguzi huo ulikumbwa na udanganyifu na hivyo kutofikia kiwango kinachokubalika kimataifa. Chama cha ODM kilisambaratika na kupoteza 8 % ya kura zake kwa chama kipya cha Orange Democratic Movement-Kenya (ODM) - kikiongozwa na [[Kalonzo Musyoka]]. Kinyang’anyiro kilikuwa kikali kati ya mgombea wa ODM, [[Raila Odinga]] na Kibaki wa PNU. Kuhesabiwa kwa kura na [[Tume ya Uchaguzi ya Kenya]] kulionyesha Raila akiongoza kwa [[kura]] chache na baadaye kwa kura nyingi. Hata hivyo, kura zilipoendelea kuhesabiwa na Tume ya Uchaguzi, Kibaki alimkaribia [[mpinzani]] wake kwa kura, kisha akamshinda. Matokeo hayo yalisababisha [[maandamano]] na kulaumiwa kwa Tume ya Uchaguzi ya Kenya kwa kumpendelea Kibaki, hivyo Oginga akajitangaza “rais wa watu” na kutaka kura zihesabiwe tena.<ref>ghasia za uchaguzi Kenya unatishia mafanikio yake ya kiuchumi http://www.chinadaily.com.cn/language_tips/auvideo/2008-01/07/content_6375707.htm</ref> Maandamano hayo yalibadilika kuwa [[ghasia]] zilizosababisha kuharibiwa kwa [[mali]].<ref name="reuters">{{Rejea tovuti |url=http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2009-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715200529/http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400}}</ref>. Viongozi mashuhuri wa Afrika, wakiongozwa na aliyekuwa [[katibu mkuu wa Umoja wa Mataifa]] [[Kofi Annan]] walisuluhisha [[mzozo]] huo wa kisiasa. Kundi la Annan liliungwa mkono na [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuia ya Ulaya]], [[Muungano wa Nchi za Afrika]], Serikali ya Marekani na nchi nyingine maarufu ulimwenguni kote. Kwa habari zaidi rejelea [[Ghasia nchini Kenya (2007-2008)]]. Annan aliomba usaidizi kwa [[kamati]] yake ya [[upatanishi]] kutoka kwa shirika la kushughulikia mizozo la [[Uswisi]] lijulikanalo kama Kituo cha Mazungumzo ya Kihisani yaani Centre for Humanitarian Dialogue. ====Serikali ya muungano==== Tarehe [[12 Februari]] 2008 Kibaki na Odinga walitia sahihi mkataba wa kuunda [[serikali ya muungano]] ambapo Odinga angekuwa [[waziri mkuu]] wa pili nchini Kenya. Kulingana na mkataba huo, rais angeteua [[baraza la mawaziri]] kutoka pande zote mbili za PNU na ODM kulingana na wingi wa wabunge wa kila chama bungeni. Mkataba huo ulieleza kuwa baraza la mawaziri litajumuisha [[Makamu wa Rais]] na manaibu wawili wa Waziri Mkuu. Baada ya majadiliano bungeni ilipitishwa kuwa muungano huo utadumu hadi mwisho wa kipindi cha bunge, ama chama kimoja kikijitoa kwenye muungano kabla ya kipindi cha bunge kuisha. [[Wadhifa]] huo mpya wa waziri mkuu utakuwa na nguvu na mamlaka kuratibu na kusimamia shughuli za serikali. Vilevile itaongozwa na mbunge aliyechaguliwa ambaye pia atakuwa kiongozi wa chama au muungano wa vyama wenye idadi kubwa ya wabunge bungeni. Ulimwengu ulimshuhudia Annan na kamati yake iliyoungwa mkono na Umoja wa Mataifa na mwenye kiti wa muungano wa nchi za Afrika Jakaya Kikwete, walipowaleta pamoja wapinzani hawa sugu kwenye sherehe za kutia sahihi mkataba huu. Sherehe hizi zilionyeshwa moja kwa moja kwenya televisheni ya kitaifa kutoka kiingilio cha Jumba la Harambee mjini Nairobi. Wawakilishi wa PNU na ODM walianza majadiliano ya kina kuhusu ugavi wa mamlaka tarehe 29 Februari 2008.<ref>[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html 'Hope is back' kwa Kenya - CNN.com] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html |date=20080305205228 }} saa edition.cnn.com</ref> Wabunge wa Kenya, kwa pamoja, waliidhinisha mkataba wa ugawaji mamlaka tarehe 18 mwezi wa Machi 2008 ili kuiokoa Kenya iliyoaminika kama mojawapo ya nchi thabiti na iliyoendelea barani Afrika. Mkataba huu uliunganisha PNU iliyoongozwa na Kibaki na ODM ya Odinga kisha kupelekea kuundwa kwa serikali ya muungano, vyama vyote viwili vikiwa na mamlaka sawa.<ref>wabunge Kenya kupitisha sheria ya kugawana madaraka-english.aljazeera.net/NR/exeres/111A3F40-0FD9-4DCB-ACB0-822D1E3A09EA.htm Al Jazeera Kiingereza 18 Machi</ref> Tarehe [[13 Aprili]] 2008, Rais Kibaki aliitangaza baraza la mawaziri 41 wa serikali hii ya muungano ikijumuisha waziri mkuu na makamu wake wawili. Baraza hili lilijumuisha pia manaibu wa mawaziri 50 na lilitawazwa katika [[Ikulu]] ya Nairobi tarehe [[17 Aprili]] 2008 huku Kofi Annan na viongozi wengine mashuhuri wakishuhudia. Tarehe [[4 Novemba]] [[2008]] ilitangazwa kuwa [[sikukuu ya kitaifa]] kusherehekea [[ushindi]] wa [[Barack Obama]], ambaye [[baba]] yake alikuwa Mkenya, kama rais wa [[Marekani]]. Katika sehemu za mashambani, kama wilayani [[Kisii]], visa vya kuchoma watu wakidaiwa kuwa [[wachawi]] vinaongezeka.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8119201.stm Horror ya Kenya's 'Witch' lynchings]</ref> Waathiriwa hasa ni wanawake wakongwe. Mnamo Mei 2008, watu 11 waliuwa na nyumba 30 kuchomwa.<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2008/05/22/2252041.htm Mob nzito kifo 11 Kenya 'witches']</ref> ==Siasa na Utawala== Tazama pia: [[Orodha ya vyama vya kisiasa nchini Kenya]] Kwa sasa Kenya ni [[jamhuri]] ya [[demokrasia|kidemokrasia]] ya kiuwakilishi inayoongozwa na rais, ambaye ndiye mkuu wa taifa na kiongozi wa serikali, na yenye [[mfumo wa vyama vingi]]. [[Serikali]] ndiyo yenye [[mamlaka]] ya juu. Utungaji wa [[sheria]] ni jukumu la serikali na la [[bunge]] la taifa. Idara ya Mahakama ni huru, na imejitenga na serikali kuu na bunge. Hata hivyo, kulikuwa na kutoridhika kwingi, hasa katika enzi ya rais mstaafu [[Daniel Arap Moi]], kuwa serikali iliingilia sana shughuli za mahakama. Kenya imedumisha uthabiti wa kutosha licha ya mabadiliko katika mifumo yake ya kisiasa na michafuko katika nchi kadhaa jirani. Bunge la mseto wa vyama vingi la [[1997]] lilianzisha [[mageuzi]] yaliyobadilisha sheria za kikoloni zenye [[dhuluma]] zilizotumika kuuzuia uhuru wa kuongea na kutangamana. Jambo hilo liliimarisha uhuru wa [[umma]] na kuchangia kiasi kuaminika kwa [[uchaguzi]] wa Desemba 1997. ===Kaunti na tarafa=== {{Main|Kaunti za Kenya|Wilaya, tarafa na kata za Kenya}} [[Picha:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif|thumb|Kaunti za Kenya.]] Kenya ina [[kaunti]] 47, kila moja ikiongozwa na Mkuu wa Kaunti anayechaguliwa na watu ambao wanaishi kwenye hiyo kaunti. [[Serikali za mitaa]] huendelezwa kupitia mabaraza ya miji. Maeneo mengi ya mijini huwa ni [[mji]], [[manisipaa]] au baraza la mji. Serikali za mitaa katika maeneo ya [[Shamba|mashambani]] huitwa [[serikali]] za [[wilaya]]. Ma[[diwani]] wa mitaa hii huchaguliwa katika [[uchaguzi]] wa madiwani unaofanywa wakati mmoja na [[uchaguzi mkuu]]. Maeneo ya uwakilishi bungeni yamegawanywa kwa sababu ya upigaji [[kura]]. Kuna maeneobunge 210 nchini Kenya.<ref>Kenya Roads Board [http://www.krb.go.ke/constituency.php Constituency ufadhili chini ya RMLF] {{Wayback|url=http://www.krb.go.ke/constituency.php |date=20080113052023 }}</ref> == Demografia == {{Main|Demografia ya Kenya}} === Miji === {{main|Orodha ya miji ya Kenya}} Ukuaji wa miji nchini Kenya umeongezeka kwa kasi, huku ongezeko la idadi ya watu likijikita zaidi katika miji mikubwa. Kulingana na sensa ya mwaka 2019, [[Nairobi]] ndilo jiji kubwa zaidi lenye wakazi 4,397,073, likifuatiwa na [[Mombasa]] (1,208,333) na [[Nakuru]] (570,674). Miji mingine muhimu ni pamoja na [[Eldoret]] (475,716) na [[Kisumu]] (397,957). Ukuaji wa miji ya karibu na [[Nairobi]], hasa katika [[Kaunti ya Kiambu]] kama [[Ruiru]], [[Kikuyu (mji)|Kikuyu]] na [[Thika]], unaonyesha kuendelea kwa upanuzi wa jiji hilo. {{Miji mikubwa | nchi = Kenya | stat_ref = Kulingana na sensa ya 2019 <ref name="Census2019">{{Rejea tovuti |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume III: Distribution of Population by Age and Sex |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200037/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |archive-date=2 August 2020 |access-date=8 April 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> | list_by_pop = | div_name = Kaunti | div_link = Kaunti za Kenya{{!}}Kaunti | city_1 = Nairobi | div_1 = Kaunti ya Nairobi{{!}}Nairobi | pop_1 = 4 397 073 | img_1 = Nairobi, view from KICC.JPG | city_2 = Mombasa | div_2 = Kaunti ya Mombasa{{!}}Mombasa | pop_2 = 1 208 333 | img_2 = Mombasa skyline.jpg | city_3 = Nakuru | div_3 = Kaunti ya Nakuru{{!}}Nakuru | pop_3 = 570 674 | img_3 = | city_4 = Ruiru | div_4 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_4 = 490 120 | img_4 = | city_5 = Eldoret | div_5 = Kaunti ya Uasin Gishu{{!}}Uasin Gishu | pop_5 = 475 716 | city_6 = Kisumu | div_6 = Kaunti ya Kisumu{{!}}Kisumu | pop_6 = 397 957 | city_7 = Kikuyu, Kenya{{!}}Kikuyu | div_7 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_7 = 323 881 | city_8 = Thika | div_8 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_8 = 251 407 | city_9 = Naivasha | div_9 = Kaunti ya Nakuru{{!}}Nakuru | pop_9 = 198 444 | city_10 = Karuri | div_10 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_10 = 194 342 | city_11 = Ongata Rongai | div_11 = Kaunti ya Kajiado{{!}}Kajiado | pop_11 = 172 569 | city_12 = Garissa | div_12 = Kaunti ya Garissa{{!}}Garissa | pop_12 = 163 399 | city_13 = Kitale | div_13 = Kaunti ya Trans-Nzoia{{!}}Trans-Nzoia | pop_13 = 162 174 | city_14 = Juja | div_14 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_14 = 156 041 | city_15 = Mlolongo | div_15 = Kaunti ya Machakos{{!}}Machakos | pop_15 = 136 351 | city_16 = Malindi | div_16 = Kaunti ya Kilifi{{!}}Kilifi | pop_16 = 119 859 | city_17 = Mandera | div_17 = Kaunti ya Mandera{{!}}Mandera | pop_17 = 114 718 | city_18 = Kisii, Kenya{{!}}Kisii | div_18 = Kaunti ya Kisii{{!}}Kisii | pop_18 = 112 417 | city_19 = Kakamega | div_19 = Kaunti ya Kakamega{{!}}Kakamega | pop_19 = 107 227 | city_20 = Ngong, Kenya{{!}}Ngong | div_20 = Kaunti ya Kajiado{{!}}Kajiado | pop_20 = 102 323 }} === Kabila/Asili === {{Main|Orodha ya Makabila nchini Kenya|Dini nchini Kenya}} Kenya ni nchi yenye ma[[kabila]] mengi tofautitofauti, hasa ya [[Kibantu]] (67%) na ya [[Waniloti|Kiniloti]]. Wakenya wengi huzungumza [[lugha]] mbili, [[Kiingereza]] na [[Kiswahili]], na [[asilimia]] kubwa pia huzungumza [[lugha mama]] ya kabila lao. Makundi ya makabila ni kama ifuatavyo:17.13% [[Wakikuyu]], 14.35% [[Waluhya]], 13.37% [[Wakalenjin]], 10.65% [[Waluo]], 9.81% [[Wakamba]], 5.85% [[Wasomali]] 5.68% [[Wakisii]], makabila mengine ya Kiafrika 15%, wasio Waafrika ([[Wahindi]], [[Waingereza]] na [[Waarabu]]) 1% <ref name="worldfactbook"/> Kila kundi au kabila lina lugha yake na Kiswahili hutumika kama chombo cha kuwasiliana miongoni mwa makabila tofauti. ===Dini=== [[File:Catholic Church in Mombasa.JPG|thumb|250px|Kanisa Katoliki huko [[Mombasa]].]] Upande wa [[dini]], idadi kubwa ya Wakenya ni [[Wakristo]]: kulingana na [[sensa]] ya mwaka [[2019]], [[asilimia]] 85.5 ya [[wakazi]] wa [[Kenya]] walikuwa [[Ukristo|Wakristo]] (asilimia 53.9 ni [[Waprotestanti]], asilimia 20.6 ni [[Wakatoliki]], asilimia 11.8 ni Wakristo wa [[madhehebu]] mengine mbalimbali, wakiwemo Waorthodoksi 621,200), asilimia 10.9 ni [[Waislamu]], asilimia 0.7 ni wafuasi wa [[dini asilia za Kiafrika]], asilimia 1.7 ni wa makundi mengine ya dini (kuna [[Wahindu]] takribani 60,000, ambao wameingiliana vyema na Wakenya wengine na huchangia pakubwa uchumi wa nchi), na asilimia 1.6 wanadai hawana uhusiano na [[dini]] yoyote ile. {{bar box |float=right |title=Dini nchini [[Kenya]] mwaka 2019 |width=250px |bars= {{bar percent|[[Ukristo]]|DodgerBlue|85.5}} {{bar percent| [[Uislamu]]|Green|10.9}} {{bar percent|Wasio na dini|DodgerBlue|1.7}} {{bar percent|[[Dini za jadi]]|grey|0.7}} |caption=Chanzo : KNBS (Sensa 2019) }} Waislamu wengi huishi katika kaunti za Kaskazini na Kaskazini Magharibi mwa nchi huku wengine wakiishi katika pwani. Wengi wa wanaoishi sehemu ya magharibi mkoani Pwani ni Wakristo. Eneo la kaskazini la Mkoa wa Mashariki ni makazi ya asilimia 10 ya jumla ya Waislamu nchini; hii ndiyo [[dini]] ya wakazi wengi wa hapa, na mbali na idadi ndogo ya [[Wasomali]] wanaoishi Nairobi, idadi kubwa ya Wakenya wengine ni Wakristo.<ref>http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm US Department of State</ref> ==Sanaa na Utamaduni== === Utamaduni=== [[Picha:Maasai tribe.jpg|upright|thumb|200px|Askari Wamasai]] [[Picha:Kenyan man.jpg|upright|thumb|200px|Mmasai katika mapambo ya jadi]] {{Main|Utamaduni wa Kenya|Muziki wa Kenya}} Kenya ni nchi yenye tamaduni anuwai. Tamaduni zinazotambulika ni pamoja na Waswahili walio katika eneo la pwani, jamii za wafugaji katika eneo la kaskazini na jamii nyingine mbalimbali katika maeneo ya kati na magharibi. [[Wajaluo]] wa Kenya ni wazawa wa [[jamii]] za [[wakulima]] na [[wafugaji]] walioishi magharibi mwa Kenya kabla ya ukoloni. Inafahamika kwamba asili ya Wajaluo na makabila mengine ya [[Waniloti]] ni kaskazini mwa Kenya, pengine maeneo ya Sudan Kusini ya sasa. Waniloti, kama wanavyoitwa, ni kikundi cha ki[[anthropolojia]] kilichotoka maeneo ya kaskazini mashariki mwa Afrika. Pengine walihamia kusini kutokana na [[vita]] vilivyosababishwa na ukuaji wa [[Kush]] na [[Misri]]. Waniloti nchini Kenya ni [[Wajaluo]], [[Waturkana]], [[Wakalenjin]] na [[Wamasai]]. Hili linadhihirika kutokana na kuwepo kwa [[lahaja]] zinazofanana kati ya makabila fulani nchini Sudan Kusini leo. Makabila haya ni pamoja na [[Akoli]] na [[Lwo]] (si sawa na Luo) wanaoishi katika eneo la [[Darfur]]. Kuna makabila mengine ya Waniloti yanayoishi nchini [[Uganda]] na [[Tanzania]]. Hii hasa ni kwa sababu ya Wajaluo kuvutiwa na [[Ziwa Victoria]], ambako wanapatikana katika nchi hizi tatu (Uganda, Tanzania na Kenya). Nchini Uganda, wanajulikana kwa kuanzisha [[himaya]] ya [[Waganda]] na ya himaya ya [[Watoro]]. Wajaluo nchini Kenya walipigana vita na majirani wao, hasa Wakalenjin, ili kulidhibiti ziwa hilo. Leo hii, utamaduni wa Wamaasai unajulikana sana kwa kuangaziwa vilivyo na utalii, hata hivyo Wamaasai ni asilimia ndogo ya idadi ya Wakenya kwa jumla. Wamaasai wanatambulika kwa kujipamba sehemu ya juu ya mwili na kwa vito. Kenya ina utajiri mwingi wa [[muziki]], vituo vya [[runinga]] na [[maonyesho ya sanaa]]. ===Fasihi=== {{Main|Fasihi ya Kenya}} [[Ngugi wa Thiong'o]] ni mmoja wa [[waandishi]] maarufu wa Kenya. [[Kitabu]] chake ''[[:en:Weep Not, Child]]'' ni ufafanuzi wa [[maisha]] yalivyokuwa Waingereza walipoitwaa Kenya. Hii ni [[hadithi]] kuhusu athari za Mau Mau katika maisha ya Wakenya asili. Kinavyochanganya maudhui - ukoloni, elimu, na mapenzi - kunakifanya kuwa kimojawapo kati ya vitabu bora vya hadithi barani Afrika. Kitabu cha hadithi cha [[M. G. Vassanji]] ''The In-Between World of Vikram Lall'' kilishinda tuzo la Giller Prize mwaka 2003. Hii ni hadithi ya kubuni ya Mkenya mwenye asili ya Kihindi na [[familia]] yake wavyojizatiti na mabadiliko ya kisiasa wakati wa ukoloni na baada ya ukoloni nchini Kenya. Kuanzia mwaka wa 2003, jarida la fasihi ''[[Kwani?]]'' limekuwa likichapisha fasihi ya kisasa ya Kenya. ==Elimu== {{Main|Elimu nchini Kenya}} Mfumo wa elimu nchini Kenya unajumuisha elimu ya [[chekechea]], [[elimu ya msingi|ya msingi]], ya [[sekondari]] na ya [[vyuo]]. Elimu ya watoto wadogo aghalabu huchukua miaka mitatu, ya msingi miaka minane, sekondari minne na chuo kikuu miaka minne au sita kwa kutegemea kozi. Shule za chekechea, ambazo ni za watoto wa umri wa miaka mitatu hadi mitano, ni sehemu muhimu ya mfumo huu wa elimu na ni kigezo muhimu kabla ya kusajiliwa katika darasa la kwanza (Gredi ya Kwanza). Mwishoni mwa elimu ya msingi wanafunzi hufanya mtihani wa Cheti cha Kuhitimu Masomo ya Msingi Kenya (KCPE), ambao huamua watakaojiunga na shule ya sekondari au vyuo vya ufundi. Umri wa shule ya msingi ni miaka 6/7 hadi 13/14. Wale wanaojiunga na shule ya upili hufanya mtihani wa taifa mwishoni mwa kidato cha nne - Mtihani wa Cheti cha Kuhitimu Masomo ya Shule ya Upili Kenya (KCSE), ambao huamua watakaojiunga na vyuo vikuu, vyuo vya taatuma nyinginezo au kuajiriwa. Baraza Kuu la Usajili (JAB) ndilo lenye jukumu la kuwachagua wanafunzi watakaojiunga na vyuo vikuu vya umma. Mbali na shule za umma, kuna shule nyingi za binafsi nchini, hasa katika sehemu za miji. Vilevile, kuna shule kadhaa za kimataifa zinazofundisha mifumo mbalimbali ya elimu ya ng'ambo. === Historia ya elimu === Mfumo wa kwanza wa elimu nchini Kenya baada ya uhuru uliletwa na wakoloni Waingereza. Baada ya nchi kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963, Tume ya Ominde iliundwa ili kuleta mabadiliko ambayo yaakisi matarajio ya taifa huru la Kenya. Tume hii ilimulika masuala ya usawa na umoja, ambayo yalikuwa muhimu hasa wakati huo. Mabadiliko ya kilichofundishwa katika historia na jiografia yalifanywa ili kuakisi umoja wa kitaifa. Kati ya miaka 1964 na 1985, mfumo wa 7-4-2-3 ulifuatwa (miaka saba masomo ya msingi, miaka minne sekondari ya daraja la chini, miaka miwili sekondari ya daraja la juu, na miaka mitatu masomo ya chuo kikuu). Shule zote zilifuata [[mtaala]] mmoja. Mwaka wa 1981, kamati iliyoteuliwa na rais kuratibu namna ya kuanzisha chuo kikuu cha pili nchini Kenya, na pia kuubadilisha mfumo wa elimu kwa jumla, ilianza kazi yake. Kamati hii ilipendekeza kuwa mfumo ule wa 7-4-2-3 ubadilishwe kuwa mfumo wa 8-4-4 (miaka minane shule ya msingi, miaka minne shule ya upili, miaka minne elimu ya chuo kikuu). Jedwali lililo katika Elimu ya Sasa Nchini Kenya linaonyesha muundo wa mfumo wa 8-4-4. Ingawa mfumo wa 7-4-2-3 kinadharia ulifikia kikomo mfumo wa 8-4-4 ulipoanzishwa mwaka wa 1985, kundi la mwisho la mfumo huo wa awali lilihitimu kutoka vyuo vikuu vya Kenya mwaka wa 1992. === Elimu nchini Kenya sasa === Mfumo wa sasa wa 8-4-4 ilizinduliwa Januari 1985. Ulitilia mkazo masomo ya kiufundi kwa matarajio kuwa, muundo huu mpya utawawezesha wanaoacha shule katika viwango mbalimbali aidha kujiajiri wenyewe au kupata ajira katika sekta ya juakali. Mnamo Januari 2003, Serikali ya Kenya ilitangaza kuanzishwa kwa masomo ya shule za msingi bila malipo. Hili lilipelekea kuongezeka kwa wanafunzi waliojiunga na shule za msingi kwa asilimia 70. Hata hivyo, idadi ya waliojiunga na shule za upili na vyuo haikuongezeka sana kwa sababu malipo bado yalihitajika ili kuhudhuria masomo. Mtihani wa kuhitimu cheti cha masomo ya msingi nchini Kenya (KCPE) hufanywa katika darasa la nane. Matokeo ya mtihani huu huhitajika ili kusajiliwa katika shule ya upili. Mtihani wa kuhitimu cheti cha masomo ya shule ya upili nchini Kenya (K.C.S.E.) hufanywa katika kidato cha nne. Wanafunzi hufanya mtihani katika masomo nane. === Ukosoaji === Mfumo wa elimu wa Kenya 8-4-4 umepitia mengi magumu katika kipindi kirefu ulichodumu. Punde tu baada ya kufuzu kwa kundi la kwanza la wanafunzi wa mfumo huu mwaka wa 1989, wananchi wengi walijitokeza kuilaumu na kuihukumu serikali kwa kuuanzisha mfumo huu. Wakosoaji hao walidai kuwa waliohitimu hawajaandaliwa vyema na hawangeweza kushindana na wenzao kutoka sehemu nyingine za [[ulimwengu]]. Wengine walihoji kuwa waliofuzu kupitia mfumo huu walikuwa aidha wachanga sana au hawajaandaliwa vyema kwa nafasi za kazi zilizokuweko. Serikali haikusikiliza hayo yote pengine kwa sababu uwezekano wa kuubadilisha na kuuunda upya kungeigharimu pesa nyingi. Hata hivyo, kwa miaka mingi waliofuzu kupitia mfumo huu wamewaaibisha walioupinga kwa kufualu katika vyuo vya nchini na ng’ambo. Pia wasomi na wafanyakazi wa afya kuhamia [[nchi zilizoendelea]] ni dhihirisho tosha la hali hii. Mkazo uliotiliwa masomo ya ufundi umefifia na mabadiliko ya hivi juzi katika mtaala yanasisitiza [[teknolojia]] ya [[upashanaji habari]], [[sayansi]], [[hesabu]] na lugha. Kwa vyovyote vile, kazi ya kiakademia na kusisitizwa kwa kupita mitihani iliyoandikwa hakujaacha nafasi kwa [[useremala]], [[uashi]], [[upishi]] na mafunzo mengine ya [[ufundi]]. ==Michezo== {{Main|Michezo ya Kenya}} [[Picha:Icc Wcl Championship Nepal Vs Kenya Tu Ground Kathmandu @ Nepal 6.jpg|thumb|Timu ya kriketi ya Kenya]] [[Picha:Elgon Cup 2007.png|thumb|Timu ya rugby ya Kenya]] Kenya hushiriki katika [[michezo]] mbalimbali ikiwemo [[kriketi]], [[mbio za magari]], [[soka]], [[raga]] na [[ngumi]]. Lakini nchi hii inajulikana hasa kwa kutawala katika [[mbio za masafa ya kadiri]] na [[mbio za masafa marefu]]. Kenya, kwa muda mrefu, imetoa [[Bingwa|mabingwa]] wa [[Olimpiki]] na [[michezo ya Jumuia ya Madola]] katika nyanja mbalimbali, hasa katika mbio za mita 800, mita 1,500, mita 3,000 kuruka viunzi na maji, mita 5,000, mita 10,000 na mbio za masafa marefu. [[Wanariadha]] wa Kenya (hasa wa kabila la Wakalenjin) wanaendelea kutawala mbio za masafa ulimwenguni, ingawa ushindani kutoka nchi ya [[Moroko]] na Ethiopia umepunguza umaarufu huu. [[Wanariadha]] wa Kenya wanaosifika sana ni pamoja na mshindi mara nne wa mbio za masafa marefu za [[Boston]] kwa [[wanawake]] na mshindi mara mbili wa mbio za dunia [[Catherine Ndereba]], aliyeshikilia rekodi ya awali ya mbio za dunia [[Paul Tergat]], na [[John Ngugi]]. Wakati wa michezo ya Olimpiki ya [[Beijing]] Kenya ilishinda [[medali]] 6 za [[dhahabu]], 4 za [[fedha]], 4 za [[shaba]] na kulifanya taifa lililofaulu sana barani Afrika katika michezo ya Olimpiki ya mwaka 2008. Wanariadha wapya walitambulikana, kama [[Pamela Jelimo]], mshindi wa medali ya dhahabu katika mbio za mita 800 kwa wanawake aliyejitahidi na kushinda tuzo la Golden League, na [[Samuel Wajiru]] aliyeshinda mbio za masafa marefu kwa wanaume. Bingwa mstaafu wa mbio za Olimpiki na za Jumuia ya Madola, [[Kipchoge Keino]], alisaidia kuanza ubingwa wa mbio za masafa marefu [[miaka ya 1970]] akafuatwa na bingwa wa michezo ya Jumuia ya Madola, [[Henry Rono]], aliyeshikilia rekodi kadhaa za dunia. Hivi majuzi, kumekuwa na mzozo wa wanariadha wa Kenya waliosaliti nchi yao na kuwakilisha nchi nyingine, hasa [[Bahrain]] na [[Qatar]]. [[Wizara ya michezo]] ya Kenya imejaribu kuzuia usaliti huu, lakini umeendelea tu, [[Bernard Lagat]] akiwa wa mwisho, akichagua kuiwakilisha [[Marekani]].Usaliti huu, kwingi unatokana na sababu za kiuchumi au kifedha ingawa pia wanariadha wazuri wasioweza kufaulu katika timu nzuri ya taifa huona ni rahisi kufaulu kwa kukimbilia nchi nyingine. Kenya pia imetawala [[voliboli]] ya wanawake barani Afrika, huku vilabu na [[timu ya taifa]] vikishinda mashindano kadhaa barani Afrika katika [[mwongo]] uliopita. Timu ya wanawake pia imeshiriki katika michezo ya Olimpiki na Mashindano ya Ulimwengu ingawa haijafaulu vilivyo. Mchezo wa kriketi ni maarufu na pia ni mchezo wa timu ambao umefaulu sana. Kenya imeshiriki katika [[Kombe la Dunia la Kriketi]] tangu mwaka [[1996]]. Timu hii ilishinda baadhi ya timu maarufu ulimwenguni na kufikia [[semifainali]] katika mchuano wa mwaka [[2003]] na wachezaji kama vile [[Steve Tikolo]] na [[Maurice Odumbe]]. Walishinda ligi ya kriketi ya dunia daraja la 1 iliyofanyika Nairobi kwa mara ya kwanza, kisha wakashiriki katika mchuano wa ulimwengu wa T20. [[Nahodha]] wa sasa wa timu ni [[Collins Obuya]]. Kenya imejiundia jina katika muungano wa raga na wachezaji kama vile [[Collins Injera]] na [[Lucas Onyango]]. Mchezo huo ni maarufu nchini hasa kwa sababu ya mchuano wa kila mwaka wa Safari Sevens. Timu ya Kenya ya raga ya wachezaji [[saba]] kila upande ilikuwa nambari ya 9 katika michezo ya dunia ya wachezaji saba IRB katika msimu wa mwaka 2006. Kenya ilikuwa bingwa wa soka katika eneo hili lakini ubingwa huu umefifia kutokana na kutoelewana kwa maafisa wa Kamati ya Soka Nchini.<ref>New Vision, 3 Juni 2004: [http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 Wrangles ardhi Kenya utan fastställd FIFA marufuku] {{Wayback|url=http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 |date=20080110015009 }}</ref> Mizozo hii ilipelekea Kenya kupigwa marufuku na FIFA, lakini marufuku hii iliondolewa mnamo Machi 2007. Kwa upande wa mbio za magari, Kenya ndio waandalizi wa mbio za magari maarufu za [[Safari Rally]] zinazotambulika kuwa ngumu zaidi ulimwenguni,<ref>The Auto Channel, 21 Julai 2001: [http://www.theautochannel.com/news/2001/07/22/025841.html FIA Rally: Delecour inachukua pointi kumaliza tarehe Safari Rally kwanza]</ref> na ambazo ni sehemu ya Bingwa wa Mbio za Magari kwa miaka mingi hadi kuondolewa kwake baada ya mbio za 2002 kwa sababu ya matatizo ya kifedha. Baadhi ya [[dereva|madereva]] maarufu wa mbio za magari ulimwenguni walioshiriki na kushinda mbio hizi ni [[Bjorn Waldegard]], [[Hannu Mokkola]], [[Tommi Makinen]], [[Shekhar Mehta]], [[Carlos Sainz]] na [[Colin McRae]]. Ingawa mbio hizi bado huendelea kila mwaka kama sehemu ya kutafuta Bingwa wa Mbio za Magari Afrika, waandalizi wanatarajia kuruhusiwa kujiunga tena na Ubingwa wa Magari Ulimwenguni katika miaka michache ijayo. ==Uchumi== {{Main|Uchumi wa Kenya}} [[Picha:Kenyan 20 Shilling Note.jpg|thumb|250px|right|Noti ya shilingi 20 ya mwaka 1994, ikimuonyesha Rais Daniel Arap Moi.]] Baada ya uhuru, Kenya iliendeleza ukuaji wa kiuchumi haraka kupitia kwa uwekezaji wa umma, kuhimiza uzalishaji wa kilimo, na kushawishi uwekezaji wa watu binafsi na wageni katika viwanda. Pato la taifa lilikua kwa asilimia 6.6 kuanzia 1963 hadi 1973. Uzalishaji wa kilimo ulikua kwa asilimia 4.7 kila mwaka kwa kipindi hicho ukiwa umechochewa na ugawaji upya wa mashamba, kuanzishwa kwa kilimo cha mimea iliyoimarishwa, na kuanzisha mashamba mapya. Hata hivyo, kati ya 1974 na 1993 ukuaji wa uchumi wa Kenya ulipungua. Kupungua kwa kilimo kulisababishwa na sera za kilimo zisizofaa, mikopo isiyotosha na vikwazo visiyofaa vya biashara ya kimataifa. Mnamo mwaka wa 1993, Serikali ya Kenya ilianzisha mpango mkuu wa kuimarisha uchumi na kuufanya huru. Waziri mpya wa fedha na gavana mpya wa Benki Kuu ya Kenya walianza mikakati iliyofuatana kuimarisha uchumi kwa usaidizi wa [[Benki ya Dunia]] na [[Shirika la Fedha la Kimataifa]]). Kama sehemu ya mpango huu, serikali iliondoa usimamizi wa bei za bidhaa, leseni za uagizaji na uthibiti wa ubadilishaji fedha, kubinafsisha kampuni nyingi zilizomilikiwa na umma, kupunguza idadi ya wafanyi kazi wa serikali na kuanzisha sera madhubuti za kulinda fedha. Kuanzia mwaka wa 1994 hadi 1996 ukuaji halisi wa uchumi wa Kenya ulikadiriwa juu kidogo ya asilimia 4 kwa mwaka. Hata hivyo, kati ya 1997 na 2000, uchumi uliingia kipindi cha kupungua au kutoimarika, kwa sababu ya hali mbaya ya anga na kupungua kwa shughuli za kiuchumi. Mwaka wa 2001 pato la taifa liliimarika kiasi kwani mvua ilirejea kunyesha karibu na viwango vya awali. Ukuaji wa kiuchumi uliendelea kuimarika kiasi mwaka wa 2002 na kufikia asilimia 1.4 mwaka wa 2003, asilimia 4.3 mwaka wa 2004, kisha asilimia 5.8 mwaka wa 2005. [[Picha:Jomo Kenyatta International Airport.jpg|thumb|300px|left|[[Uwanja wa ndege wa Kimataifa wa Jomo Kenyatta]], ambao ndio mkubwa zaidi na wenye shughuli nyingi zaidi katika eneo la Afrika Mashariki.]] Mnamo Julai 1997, Serikali ya Kenya ilikataa kutimiza makubaliano ya awali na IMF kuhusu mabadiliko ya utawala wake. Jambo hili lilisababisha kukatizwa kwa misaada kwa miaka 3, nayo Benki ya Dunia ikaubana mkopo wa dola milioni 90 za mpango wa kuufufua uchumi. Ingawa mabadiliko mengi ya kiuchumi yaliyofanywa kati ya 1993-94 yalibakia, wataalamu wa maswala ya kiuchumi wasiopendelea mabadiliko waliamini kuwa Kenya iliitaji mabadiliko zaidi, hasa ya kiutawala ili kuongeza ukuaji wa pato la taifa (GDP). Serikali ya Kenya ilichukua hatua yakini za mabadiliko, pamoja na kuunda Tume ya Kupambana na Ufisadi (KACA), kuanzisha hatua za kuimarisha uwazi wa katika mikakati ya serikali kupata bidhaa na kupunguza fedha inayotumiwa na serikali kulipia mishahara. Mnamo Julai 2000, shirika la IMF lilitia saini dola milioni 150 za Poverty Reduction and Growth Facility (PRGF), nayo Benki ya Dunia ilifuatia na mkopo wa dola milioni 157 kuimarisha uchumi na kuibadilisha sekta ya umma. Mwezi wa Desemba 2000, iliamuliwa kuwa tume ya kupambana na ufisadi haikuwa ya kikatiba na sehemu za juhudi za mabadiliko kukatizwa mwaka 2001. Shirika la IMF na Benki ya Dunia zilikatiza mipango yao. Juhudi zilizofanywa kuanzisha upya mipango hii katikati ya mwaka wa 2002 hazikufaulu. Chini ya uongozi wa Rais Kibaki, aliyechukua hatamu za uongozi tarehe 30 mwezi wa Desemba 2002, serikali ya Kenya ilianzisha mipango mipya na kabambe ya uimarishaji uchumi na imerejelea ushirikiano wake na Benki ya Dunia na IMF. Serikali mpya ya National Rainbow Coalition (NARC) iliidhinisha Sheria dhidi ya Ufisadi na Uhalifu wa Kiuchumi pamoja na Sheria ya Maadili ya Watumishi wa Umma mnamo Mei 2003 iliyolenga kupiga vita ufisadi katika ofisi za umma. Mabadiliko mengine, hasa katika idara ya sheria, kuagiza bidhaa za umma na kadhalika yamepelekea kurejelewa kwa misaada na matumaini ya kuimarisha uchumi. Kufuatia kupitishwa kwa sheria muhimu za kupambana na ufisadi na serikali mpya, wafadhili walirejelea ufadhili mwezi wa Novemba 2003 na IMF ikaidhinisha msaada wa miaka mitatu wa dola milion 250 ili kupunguza umaskini na kuimarisha uchumi. Wafadhili wakatoa dola bilioni 4.2 kama msaada wa miaka minnne. Kurejelewa kwa ufadhili na kujihusizisha upya kwao kumevutia imani ya wawekezaji. Mswada wa [[ubinafsishaji]] umeidhinishwa ingawa kuanzishwa kwa tume ya ubinafsishaji hakujakamilika, mabadiliko katika utendakazi wa umma yametekelezwa na mwaka wa 2007 Kenya ilishinda tuzo la Umoja wa Kimataifa la Utendakazi wa Umma.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.7thglobalforum.org/Forum_Information/unpsa.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215083024/http://www.7thglobalforum.org/Forum_Information/unpsa.htm |archivedate=2008-02-15 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan026198.pdf |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2009-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324235927/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan026198.pdf }}</ref> Hata hivyo, kazi nyingi zinahitajika kufanywa ili kuiwezesha nchi hii kuyafikia mataifa yaliyoendelea sana kiuchumi, hasa yale ya Mashariki ya Mbali. Changamoto kuu ni pamoja na kuchukua hatua thabiti dhidi ya ufisadi, kupitisha sheria zinazoshughulikia ugaidi na biashara haramu, kutatua upungufu wa ufadhili wa bajeti kisha kurekebisha na kuunda miundo msingi. Inaaminika haya yatasaidia kudumisha sera za kimsingi za kiuchumi, na kuhakikisha ukuaji wa kasi wa kiuchumi uliofikia asilimia 7.2 mwaka wa 2007. Mwaka wa 2007, serikali ya Kenya ilizindua [[Ruwaza ya Kenya 2030|Ruwaza 2030]], ambao ni mpango wa kiuchumi wenye matumaini makuu na ambao ikiwa utatekelezwa kikamilifu, una uwezo wa kuifanya nchi hii kuwa katika kiwango sawa na mataifa yaliyoendelea kiuchumi ya Asia. Nairobi inaendelea kuwa kituo muhimu na cha kimsingi kwa mawasiliano na biashara cha Afrika Mashariki. Kinajivuna kuwa na miundo msingi ya uchukuzi na mawasiliano bora zaidi katika eneo hili, na wafanyi kazi wenye ujuzi. Makampuni mengi ya kigeni hudumisha matawi yao katika eneo hili ama ofisi za kuyawakilisha mjini Nairobi. Mnamo Machi 1996, Marais wa Kenya, Tanzania na Uganda waliifufua Jumuia ya Afrika Mashariki (EAC). Shabaha za EAC ni pamoja na kusawazisha kodi na ada zinazotozwa bidhaa, utembeaji huru wa watu na kuimarisha miundo msingi katika eneo hili. Nchi hizi tatu za Afrika Mashariki zilitia saini mkataba wa Customs Union Agreement mwezi wa Machi 2004. {{wide image|Nairobi panorama from westlands.jpg|1400px|<center>Mji wa Nairobi</center>}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |+ style="line-height:0.8em"| <td>{{Resize|120%|Muhtasari wa uchumi wa nchi}}</td> |- ! style="text-align:left"| Pato la taifa | Dola bilioni 41.84 (2012) kwa bei ya sasa. Dola bilioni 76.07 (Uwezo wa kununua bidhaa usio sawa, 2012) Kuna pia uchumi mkubwa usio rasmi ambao haujawahi kujumuishwa kama sehemu ya pato la taifa. |- ! style="text-align:left"| Ukuaji wa kiuchumi kwa mwaka | 5.1% (2012) |- ! style="text-align:left"| Pato la kila mtu kwa mwaka | Pato la kila mtu kwa mwaka (PPP)= $1,800 |- ! style="text-align:left"| Malighafi ya kiasili | Wanyama wa pori, Ardhi (5% inayolimika) |- ! style="text-align:left"| Bidhaa za kilimo | Chai, kahawa, mahindi, ngano, miwa, mboga na matunda, pareto, bidhaa za maziwa, nyama na bidhaa za wanyama |- ! style="text-align:left"| Viwanda | Bidhaa za petroli, usagaji wa nafaka na miwa, saruji, pombe, vinywaji, nguo, uunganishaji magari, makaratasi, utengenezaji wa bidhaa za kimsingi, utalii |} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |+ style="line-height:0.8em"| Biashara ya mwaka 2012 |- ! style="text-align:left"| Biasharanje | Dola bilioni 5.942 | chai, kahawa, bidhaa za mboga na matunda, bidhaa za petroli, saruji, samaki |- ! style="text-align:left"| Masoko muhimu (2012) <ref name="worldfactbook"/> | colspan="2"| Uganda, Tanzania, Uholanzi, Uingereza, Marekani, Misri, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |- ! style="text-align:left"| Maduhuli | Dola bilioni 14.39 | mashine, magari, bidhaa za petroli, vyuma, resini na bidhaa za plastiki |- ! style="text-align:left"| Mataifa muhimu yaletayo bidhaa Kenya {{nbsp|2}} | colspan="2"| China, Uhindi, Muungano wa Falme za Kiarabu, Saudi Arabia, Afrika Kusini, Ujapani |} === Utafutaji wa mafuta === Mwanzoni mwa mwaka wa [[2006]] Rais wa [[Uchina]], [[Hu Jintao]], alitia saini kandarasi ya utafutaji wa mafuta na Kenya. Haya ndiyo makubaliano ya hivi punde kati ya mfululizo wa mapatano yaliyopagwa kuelekeza maliasili ya Afrika huko Uchina ambako uchumi wake waendelea kukua kwa haraka. Kandarasi hii iliwezesha kampuni inayoongozwa na taifa la Uchina “offshore oil and gas company” CNOOC Ltd kutafuta mafuta Kenya, ambayo ilianza kuchimba visima vya kwanza mpakani mwa Sudan na Somalia na katika maji ya upwa wake.<ref>{{Rejea habari|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a51a39d2-280c-11db-b25c-0000779e2340.html|title=China's scramble for Africa finds a welcome in Kenya |last=Barber |first=Lionel|date=10 Agosti 2006|publisher=Financial Times|accessdate=2008-06-27}}</ref> ==Tazama pia== * [[Athari za Ukoloni nchini Kenya]] * [[Orodha ya Marais wa Kenya]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Kenya]] * [[Mito ya Kenya|Orodha ya mito ya Kenya]] * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] * [[Orodha ya miji ya Kenya]] * [[Orodha ya Makabila nchini Kenya]] * [[Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Kenya]] * [[Orodha ya benki nchini Kenya]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== {{Reflist|2}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Kenya}} ; Serikali * [http://www.communication.go.ke/ Spokeperson serikali] {{Wayback|url=http://www.communication.go.ke/ |date=20081022110047 }} Ofisi Mnenaji wa Serikali ya Jamhuri ya Kenya. * [http://www.kenya.go.ke/ Serikali ya Kenya] {{Wayback|url=http://www.kenya.go.ke/ |date=20081113033437 }} Official site. * [http://www.kenyalaw.org/ Kenya Law Reports] Legislation Kenya, Uchunguzi Sheria, Official Gazette Notices na kisheria Info. * [http://www.statehousekenya.go.ke/ State House Kenya] {{Wayback|url=http://www.statehousekenya.go.ke/ |date=20081105143157 }} Official site State House, Kenya. * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html Mkuu wa Nchi na Cabinet Members] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html |date=20091026201734 }} ; Jumla * Maelezo ya nchi (Country Profile) kutoka BBC News * [http://www.britannica.com/nations/Kenya Kenya] kutoka [[Encyclopaedia Britannica]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm Kenya] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm |date=20091024050050 }} kutoka ''UCB Libraries GovPubs'' * {{Dmoz|Regional/Africa/Kenya}} ; Vyombo vya habari * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/kenya/kenyanews.html Vyombo vya habari Kenya] orodha kutoka [[Chuo Kikuu cha Stanford]] ; Utalii * [http://www.magicalkenya.com/ Kenya Tourist Board (Magical Kenya)] * {{wikivoyage|Kenya}} ; Historia * [http://www.1911encyclopedia.org/Kenya_Colony 1911 Encyclopedia Britannica juu ya Kenya Colony] * [http://www.1911encyclopedia.org/Abyssinia#Army 1911 Encyclopedia Britannica juu wa 1908 Dermacation wa Ethiopia-Kenya Border] ; Nyingine * [http://www.ascleiden.nl/Publications/Bibliographies/KenyaCoast/ Kenya Coast bibliography.] {{Wayback|url=http://www.ascleiden.nl/Publications/Bibliographies/KenyaCoast/ |date=20091108081958 }} ''Academic bibliography, hasa kwa Kiingereza, compiled by Jan Hoorweg, Afrika-Studiecentrum, Leiden.'' * {{Rejea kitabu | last = Kimaiyo | first = Towett J. | title = Ogiek Land Cases and Historical Injustices&nbsp;— 1902–2004 | publisher = Ogiek Welfare Council | year = 2004 | location = Nakuru, Kenya | pages = 127 pages + appendices | url = http://www.geocities.com/OgiekLand/ | access-date = 2009-12-07 | archive-date = 2007-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071029164155/http://www.geocities.com/OgiekLand/ }} * {{Rejea tovuti | title = Who Owns Kenya?&nbsp;— What is the Queen Doing in Parliament? | date = 31 Machi 2007 | url = http://www.geocities.com/WhoOwnsKenya/ | accessdate = 2009-12-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080318221033/http://www.geocities.com/WhoOwnsKenya/ | archivedate = 2008-03-18 }} * [http://www.ruralpovertyportal.org/english/regions/africa/ken/index.htm Vijijini umaskini katika Kenya] (IFAD) * [http://www.kenyanview.com/scenaries.html Kenya View] {{Wayback|url=http://www.kenyanview.com/scenaries.html |date=20070726094957 }} Mandhari na uzuri wa Kenya katika pica *[https://www.georgenjogu.com/ Kenyan Money News] {{Wayback|url=https://www.georgenjogu.com/ |date=20190806051930 }} Mkusanyiko wa Kazi kutoka kenya. * [http://www.education.nairobi-unesco.org/ UNESCO Nairobi Office - Sekta ya Elimu Clearinghouse] {{Wayback|url=http://www.education.nairobi-unesco.org/ |date=20100331001952 }} * [[Wikia:Solarcooking:Kenya|Maendeleo ya hivi karibuni ya kupikia nishati ya jua nchini Kenya]] * [https://www.plussizeexpert.com/ Plus Size Expert] {{Wayback|url=https://www.plussizeexpert.com/ |date=20180226115134 }} Mkusanyo wa habari kutoka Kenya. {{Hoja Kuhusu Kenya}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Kenya|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Afrika ya Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] e6tg33wbcz91ywynoyp2beea6xtl62u 1559216 1559215 2026-05-31T08:28:40Z Gayle157 73366 /* Historia ya awali */ Updated pre-history [[WP:Mradi wa Nchi]] 1559216 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi |jina_rasmi=Jamhuri ya Kenya |jina_asili=''Republic of Kenya'' ([[en]]) |bendera=Flag_of_Kenya.svg |nembo=Coat of arms of Kenya (Official).svg |ukubwa_nembo=90 |kaulimbiu="[[Harambee]]" |wimbo="[[Ee Mungu Nguvu Yetu]]"<br>[[File:National_anthem_of_Kenya,_performed_by_the_United_States_Navy_Band.wav]] |ramani2=Kenya topographic map-sw.svg |ramani=Kenya (orthographic projection).svg |mji_mkuu=[[Nairobi]]|latd=1|latm=16|latNS=S|longd=36|longm=48|longEW=E |lugha_rasmi={{hlist |[[Kiswahili]]|[[Kiingereza]]}} |lugha_taifa=[[Kiswahili]] |utaifa = Mkenya |kabila = {{plainlist| *17.13% [[Wakikuyu]] *14.35% [[Waluhya]] *13.37% [[Wakalenjin]] *10.65% [[Waluo]] *9.81% [[Wakamba]] *5.85% [[Wasomali]] *5.68% [[Wakisii]] *5.23% [[Mijikenda]] *4.15% [[Wameru]] *13.78% Wengine}} |mwaka_kabila = 2019 |dini ={{plainlist| *85.5% [[Ukristo]] *10.9% [[Uislamu]] *1.5% [[Wasio na dini]] *0.7% [[Dini asilia za Kiafrika]] *1.3% Wengine }} |mwaka_dini = 2019 |serikali=[[Serikali ya kiraisi|Jamhuri ya kiraisi]] |vyeo_viongozi={{*}}[[Marais wa Kenya|Rais]]<br>{{*}}[[Naibu rais wa Kenya|Naibu Rais]]<br>{{*}}[[Seneti ya Kenya|Spika wa Seneti]]<br>{{*}}[[Spika wa Bunge la Kenya|Spika wa Bunge]]<br>{{*}}Jaji Mkuu |majina_viongozi=[[William Ruto]]<br>[[Kithure Kindiki]]<br>[[Amason Kingi]]<br>[[Moses Wetangula]]<br>[[Martha Koome]] | muundo_uhuru = '''Uhuru Kutoka Uingereza ''' | tukio1 = [[Miji-dola ya Waswahili]] |tukio2 = Jamhuri |tukio3 = Katiba ya sasa |tukio1_tarehe= Karne ya 8 |tukio2_tarehe= 1963 |tukio3_tarehe= 2010 |eneo_jumla=580 367<ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Kenya|accessdate=2024-03-30|year=2023}}</ref>|maji=2.3 |watu_kadirio=52,428,290 <ref>{{Cite Web|title=Kenya population 2024|author=Knbs|url=https://www.knbs.or.ke/#:~:text=The%20total%20population%20of%20Kenya,gender%20composition%20of%20the%20population. |accessdate=2025-04-02|lang=en}}</ref> |mwaka_kadirio=2024 |sensa=2019 |watu_sensa=47 564 296<ref name="Census2019a">{{Rejea tovuti |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume IV: Distribution of Population by Socio-Economic Characteristics |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605222711/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iv-distribution-of-population-by-socio-economic-characteristics&wpdmdl=5730&ind=7HRl6KateNzKXCJaxxaHSh1qe6C1M6VHznmVmKGBKgO5qIMXjby1XHM2u_swXdiR |archive-date=5 June 2020 |access-date=24 March 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> |mwaka_pato=2025 |pato_halisi={{ongezeko}} $401.97 bilioni<ref name="IMFWEO.KE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/KEN|title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Kenya) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=April 2025 |accessdate=2025-04-22}}</ref> |pato_halisi_kwa_mtu={{ongezeko}} $7,530<ref name="IMFWEO.KE" /> |cheo_plt_ppp = 59 |pato={{ongezeko}} $131.67 Bilioni<ref name="IMFWEO.KE" /> |pato_kwa_mtu={{ongezeko}} $2,470<ref name="IMFWEO.KE" /> |mwaka_maendeleo=2025 |maendeleo={{ongezeko}} 0.628<ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=13 March 2024|page=289|access-date=13 March 2024}}</ref>(ya 143)</br> {{kati}} |fedha=[[Shilingi ya Kenya]]|majira_saa=+3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) |tld=[[.ke]]|iso3166=KE |msimbo_simu=254 |udereva=Kushoto |muundo_tarehe=siku/mwezi/mwaka }} '''Kenya''' , rasmi '''Jamhuri ya Kenya''' ni [[nchi]] iliyopo [[Afrika Mashariki]] katika [[ikweta]], kando ya [[Bahari ya Hindi]]. Kenya imepakana na [[Ethiopia]] upande wa kaskazini, [[Somalia]] upande wa kaskazini mashariki, [[Tanzania]] upande wa kusini, [[Uganda]] na [[Ziwa Viktoria]] upande wa magharibi, kisha [[Sudan Kusini]] upande wa kaskazini magharibi.Mnamo 2024 Kenya ina watu milioni 54 na kuwa nchi ya 26 kubwa duniani kwa Idadi ya watu. [[Mji mkuu]] wake mkuu na mkubwa ni [[Nairobi]], lakini [[Mombasa]] ni mji mashuhuri pia. Ukiwa kama mji kongwe zaidi na [[bandari]] kuu iliyopo katika [[Kisiwa cha Mombasa]]. Miji mingine ni pamoja na [[Nakuru]], [[Eldoret]], na [[Kisumu]]. Kenya ina [[Historia ya Kenya|historia ndefu]] inayojumuisha makazi ya awali ya binadamu, mitandao ya kale ya biashara ya pwani, [[Afrika Mashariki ya Kiingereza|utawala wa kikoloni]], na maendeleo ya taifa baada ya uhuru. Ugunduzi wa akiolojia katika [[Bonde Kuu la Ufa]] umechangia kuelewa maendeleo ya awali ya binadamu, ambapo baadhi ya mabaki ya kale zaidi ya jamii za hominidi yamepatikana katika eneo la Kenya ya sasa. <ref name="Britannica_Kenya_History">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kenya/History |author=Kenneth Ingham |title=History of Kenya |website=Britannica |date=April 10, 2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kando ya pwani, miji kama [[Mombasa]] na [[Lamu]] ilikua vituo muhimu vya [[ustaarabu]] wa [[Waswahili]] na [[biashara ya Bahari ya Hindi]] iliyohusisha wafanyabiashara [[Waarabu]], [[Waajemi]], [[Wahindi]], na baadaye [[Wazungu]]. <ref name="UNESCO_Lamu">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1055 |title=Mji Mkongwe wa Lamu |website=unesco.org |publisher=UNESCO |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ikawa sehemu ya [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] mwishoni mwa [[karne ya 19]] na baadaye ilipata uhuru kutoka [[Ufalme wa Muungano]] mwaka 1963 chini ya uongozi wa [[Jomo Kenyatta]]. <ref name="BBC_Kenya_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13681341 |title=Wasifu wa Kenya |website=BBC News |date=2025 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ina [[mandhari]] mbalimbali kuanzia maeneo ya [[jangwa la Chalbi]] kaskazini, nyanda za juu zenye rutuba katikati, hadi [[msitu|misitu]] na [[pwani]] yenye mandhari ya kuvutia kusini mashariki. [[Mlima Kenya]], mlima wa pili kwa urefu barani [[Afrika]] baada ya [[Mlima Kilimanjaro]], uko katikati ya nchi na ni kivutio kikubwa cha utalii. Zaidi ya hayo, mbuga za wanyama kama [[Masai Mara|Maasai Mara]], [[Hifadhi ya Taifa ya Amboseli|Amboseli]], [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki|Tsavo]], na [[Samburu]] huvutia watalii kutoka kote ulimwenguni kwa sababu ya wanyama pori kama [[simba]], [[tembo]], [[vifaru]], na pundamilia. [[Uchumi|Kiuchumi]], Kenya ni nchi iliyoendelea zaidi katika eneo la bara ya [[Afrika Mashariki]], ikiwa na uchumi unaotegemea sekta za [[kilimo]], huduma, [[utalii]], na teknolojia. Kilimo, hasa uzalishaji wa [[chai]], [[kahawa]], [[maua]] na mboga, ni uti wa mgongo wa ajira na mapato ya kigeni. [[Teknolojia]] ya habari na mawasiliano pia imekua haraka, huku jiji la Nairobi likiitwa "''Silicon Savannah''" kwa mchango wake katika ubunifu wa kidijitali na kampuni za teknolojia kama [[Safaricom]] na huduma ya [[M-pesa]]. [[Kiswahili]] na [[Kiingereza]] ndizo lugha rasmi za Kenya, ambapo [[Kiswahili]] hutumika kama lugha ya mawasiliano baina ya makabila tofauti, na [[Kiingereza]] hutumika katika mandhari rasmi kama [[Shule]], [[bunge]] n.k Kenya ni jamhuri ya urais yenye udemokrasia wa [[mfumo wa vyama vingi]] uliowekwa chini ya Katiba ya mwaka 2010, ambayo ilianzisha serikali za ugatuzi kupitia kaunti 47. <ref name="WFB_Kenya_Gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/#government |title=Kenya - World Factbook: Serikali |website=cia.gov |publisher=Shirika la Ujasusi la Marekani (CIA) |date=April 2026 |access-date=May 23, 2026 |archive-date=2023-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309165257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kenya/#government |url-status=dead }}</ref> Rais hutumika kama mkuu wa nchi na mkuu wa serikali, huku mamlaka ya kutunga sheria yakitekelezwa na Bunge la mabunge mawili linalojumuisha [[Bunge la Kitaifa]] na [[Seneti]]. <ref name="Kenya_Parliament">{{cite web |url=http://www.parliament.go.ke/ |title=Bunge la Kenya |website=parliament.go.ke |publisher=Serikali ya Kenya |date=2026 |access-date=May 23, 2026 }} </ref> Kenya ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa ikiwa ni pamoja na [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]] (EAC), [[Umoja wa Afrika]] (AU), [[Jumuiya ya Madola]], na [[Umoja wa Mataifa]], na ina nafasi muhimu katika diplomasia ya kikanda, biashara, na shughuli za kulinda amani katika [[Afrika Mashariki]]. <ref name="EAC_Kenya">{{cite web |url=https://www.eac.int/eac-partner-states/republic-of-kenya |title=Wasifu wa Kenya kama Nchi Mwanachama wa EAC |website=eac.int |publisher=Jumuiya ya Afrika Mashariki |date=2024 |access-date=May 23, 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Jiografia== {{Main|Jiografia ya Kenya}} [[Picha:Pt Thomson Batian Nelion Mt Kenya.JPG|thumb|200px|right|Mlima Kenya ni kilele cha juu kabisa nchini. Kenya imepata jina lake kutoka mlima huo.]] Kenya ina eneo la [[kilomita za mraba]] 580,367 ([[maili mraba]] 224,081). Kutoka [[pwani]] ya Bahari ya Hindi, nyanda za chini zimeinuka hadi milima ya kati. Milima hii imetenganishwa na eneo la [[Bonde la Ufa]]; sehemu [[tambarare]] yenye [[rutuba]] upande wa [[mashariki]]. Milima ya Kenya ni kati ya iliyofaulu kwa [[kilimo]] barani Afrika. Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika<ref name="annexation1">{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|title=East Africa: Kenya: History: Kenya Colony|edition=15|volume=17|pages=801, 1b|year=2002|id=ISBN 0-85229-787-4}}</ref> [[Mlima Kenya]], unaofikia [[urefu]] wa [[mita]] 5,199 na ni eneo lenye [[mito]] ya [[barafu]]. Kusini mashariki [[milima ya Taita]] ndiyo mwanzo wa [[tao la Mashariki]], [[safu za milima]] zenye miaka zaidi ya [[milioni]] 100 ambazo zinaenea hasa nchini Tanzania. Upande huohuo wa [[kusini]] [[Mlima Kilimanjaro]] ({{Convert|5895|m|ft|0|abbr=on}}) huweza kuonekana ukiwa ng'ambo ya mpaka wa Kenya na Tanzania.<ref name="rough_guide_map">{{Cite map| publisher = Rough Guide| title = Rough Guide Map Kenya| edition =9| year = 2006 | cartography =World Mapping Project| scale =1:900,000| series = Rough Guide Map| isbn = 1-84353-359-6}}</ref> ===Halihewa=== Kenya ni nchi yenye [[jua]] kali na [[nguo]] za [[majira ya joto]] huvaliwa mwaka mzima. Hata hivyo, huwa na [[baridi]] [[usiku]] na pia [[asubuhi]] na mapema. [[Hali ya hewa]] ina [[joto]] na [[unyevu]] sehemu za pwani, joto kiasi sehemu za [[bara]] na ni [[Ukame|kame]] katika sehemu za kaskazini na kaskazini-mashariki mwa nchi. Hata hivyo kuna [[mvua]] nyingi kati ya [[Machi]] na [[Aprili]], na mvua ya kadiri kati ya [[Oktoba]] na [[Novemba]]. [[Halijoto]] huwa juu zaidi miezi hii yote. Mvua ya [[masika]] hunyesha kuanzia Aprili hadi [[Juni]]. Mvua ya [[vuli]] nayo hunyesha kuanzia Oktoba hadi [[Desemba]]. Wakati mwingine mvua hii huwa nyingi na aghalabu hunyesha wakati wa [[alasiri]] na [[jioni]]. Majira ya joto jingi ni kuanzia [[Februari]] hadi Machi nayo ya baridi ni [[Julai]] hadi [[Agosti]]. {| class="wikitable" |+ !Mji !Mwinuko ([[mita]])<ref>{{Rejea tovuti|title=Free topographic maps, elevation, terrain|url=https://en-gb.topographic-map.com/|work=Topographic maps|accessdate=2024-04-03|language=en}}</ref> !Wastani wa Halijoto ([[°C]])<ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=https://www.climatestotravel.com/climate/kenya|accessdate=2024-04-03|title=Climate in Kenya|language=en|author=Climates to Travel}}</ref> !Upeo wa juu ([[°C]])<ref name=":0" /> !Upeo wa chini ([[°C]])<ref name=":0" /> |- |Mombasa |50 |26.4 |30.4 |22.5 |- |Nairobi |1 795 |19.75 |25.7 |13.9 |- |Eldoret |2 111 |17.3 |23.6 |11.1 |- |Lodwar |509 |29.6 |35.3 |24 |- |Mandera |540 |29.4 |34.6 |24.3 |} ===Mazingira=== {{main|Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Kenya}} Kenya ina maeneo makubwa wanapoishi [[wanyamapori]] likiwemo [[Masai Mara]], ambapo [[nyumbu]] na [[wanyama]] wengi [[walanyasi]] hushiriki katika [[uhamaji]] kila [[mwaka]]. Uhamaji huo, hasa uhamaji wa nyumbu, hutokea Juni hadi Septemba na hushirikisha mamilioni ya wanyama. Tukio hili huwavutia sana wapigaji [[picha]] za [[sinema]]. Takribani nyumbu 250,000 huangamia kila mwaka katika uhamaji huu wa kutafuta [[lishe]] wakati wa [[kiangazi]]. Wale wanyama wakubwa watano wa Afrika wanapatikana Kenya: [[simba]], [[chui]], [[nyati]], [[kifaru]] na [[ndovu]]. Wanyama wengine wengi wa [[pori]] na [[ndege]] hupatikana katika [[mbuga za taifa]] na [[hifadhi za wanyama]] hawa nchini. Mazingira ya Kenya yanahatarishwa na ongezeko kubwa la idadi ya watu na athari zake. [[Picha:A lone giraffe in Nairobi National Park.jpg|thumb|left|Twiga katika Mbuga ya wanyama ya Kitaifa ya Nairobi, na upeo wa macho wa Nairobi nyuma yake.]] [[Picha:African safari route.jpg|thumb|right|200px|Njia katika [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki]].]] ==Historia== {{Main|Historia ya Kenya}} === Historia ya awali === Eneo ambalo leo linajulikana kama Kenya lina ushahidi muhimu sana wa mwanzo wa mageuzi ya binadamu ndani ya Bonde la [[Ziwa Turkana]] na mfumo mpana wa [[Bonde la Ufa la Afrika Mashariki]]. <ref name="Britannica_Kenya_History">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kenya/History |author=Simeon Hongo Ominde |title=Kenya: History |website=Britannica |date=2025 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Ugunduzi wa visukuku katika maeneo kama [[Koobi Fora]], [[Nariokotome]], na [[Kanapoi]] umejumuisha mabaki ya hominini wa awali kama vile ''Australopithecus anamensis, Australopithecus afarensis, Homo habilis'', na ''Homo erectus'', ikiwemo mifupa karibu kamili inayojulikana kama ''Turkana Boy'' kutoka [[Nariokotome]], ambayo imetoa ushahidi muhimu kuhusu anatomia ya binadamu wa awali, ukuaji, na mabadiliko ya kimazingira. <ref name="NM_Kenya_Prehistory">{{cite web |url=https://www.museums.or.ke/paleontology/ |title=Paleontology Section |website=museums.or.ke |publisher=National Museums of Kenya |date=2024 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Ugunduzi wa [[akiolojia|kiakiolojia]] pia umeonyesha zana za mawe za Oldowan zilizotumika zaidi ya miaka milioni 2.6 iliyopita pamoja na handaxe za Acheulean za baadaye, zikionyesha maendeleo ya awali ya teknolojia zilizotumika kwa kukata, kuwinda, na kusindika chakula. <ref name="Britannica_Kenya_History"/> Mabadiliko ya mazingira katika [[Bonde la Ufa]] kama vile kubadilika kwa viwango vya maziwa na hali ya hewa yanaonyesha kuwa kulikuwa na makazi ya muda mrefu ya binadamu na uwezo wa kuzoea mazingira katika eneo hilo kwa mamilioni ya miaka. <ref name="NM_Kenya_Prehistory"/> === Historia kabla ya ukoloni === [[Picha:Great Mosque of Gede.jpg|thumb|left|300px|[[Msikiti mkuu]] wa [[Gedi]] ambao ni wa kutoka [[karne ya 13]].]] Wakazi wa kwanza wa eneo linaloitwa Kenya walikuwa wa jamii ya [[Wakhoisan]]: hadi leo kuna makabila matatu madogo yenye asili hiyo, ingawa yanatumia [[lugha za Kikushi]]: [[Waata]], [[Waawer]] na [[Wadahalo]]. [[Wakushi]] kutoka [[kaskazini]] waliingia Kenya kati ya [[miaka ya 3200 KK]] na [[1300 KK]]<ref name="pbs.org">[http://www.pbs.org/wonders/fr_e2.htm Wonders wa Afrika World - ]PBS</ref>. Mwaka [[500 KK]] hivi wazungumzaji wa [[lugha za Kinilo-Sahara]] na katika [[milenia ya kwanza KK]] wale wa [[lugha za Kibantu]] waliingia katika eneo hili, na sasa [[Waniloti]] ni 30% ya Wakenya wote. [[Wafanyabiashara]] [[Waarabu]] walianza kufika [[pwani]] ya Kenya [[karne ya 1]] [[BK]]. Ukaribu wa Kenya na Uarabuni ulirahisisha [[ukoloni]], hivyo Waarabu na [[Waajemi]] walianza kuishi eneo la pwani [[karne ya 8]]. Hata hivyo, baadhi ya walioitwa "Waarabu" katika eneo la Afrika Mashariki walikuwa ma[[chotara]], Waafrika-Waarabu. Pwani ya Kenya imekuwa makao ya jamii ya [[wahunzi]] na jamii ya [[wakulima]] wadogowadogo, [[wawindaji]] na [[wavuvi]] ambao walikuwa [[mhimili]] wa [[uchumi]] kwa kushiriki katika kilimo, uvuvi, utengenezaji chuma, na [[biashara]] na nchi za kigeni.<ref name="pbs.org" /> Kuanzia [[karne ya 6]] au [[karne ya 9]], Kenya ilijihusisha na [[shughuli]] za u[[baharia]] kukuza [[uchumi]] ikaanza kutengeneza [[meli]] za kuabiria kusini hadi miji mingine yenye [[bandari]] kama [[Kilwa]] na [[Shanga]] iliyo katika pwani ya Afrika Mashariki. [[Mombasa]] ulikuwa [[mji]] wenye bandari wa nchi ya Kenya katika [[karne za kati]]. Bandari hiyo ilitumika kuendeleza [[biashara]] na miji mingine yenye bandari Afrika, [[Uajemi]], na wafanyabiashara Waarabu, [[Yemeni]] na hata [[Bara Hindi]].<ref>[http://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&amp;pg=PA22&amp;lpg=PA22&amp;dq=Mombasa,+medieval+trade,+India&amp;source=web&amp;ots=KBr2nADf21&amp;sig=X9gvzWPMoRzXyLYW5YdQLVTHMpQ&amp;hl=en&amp;ei=eW2VSbTsKp6DtweemZScCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=7&amp;ct=result Hybrid Urbanism By Nezar Al-Sayyad]</ref> [[Baharia]] [[Mreno]] [[Duarte Barbosa]] wa [[karne ya 15]] alidai kuwa "[Mombasa] ni bandari nzuri na yenye shughuli nyingi, [[mashua]] nyingi na hata meli kubwa ajabu, ambazo zote hutoka [[Sofala]] na nyingine kutoka [[Cambay]], [[Melinde]] na nyingine zinazoabiri hadi kisiwani [[Unguja]]."<ref>[http://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24&amp;dq=Mombasa,+medieval+trade&amp;source=web&amp;ots=4RAxkPTIWI&amp;sig=G9JDunc4cYFCp1kdp1ghtyPG9Q0&amp;hl=en&amp;ei=Tm2VSdKwING3twfUlKS0Cw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=4&amp;ct=result Dispersal Afrika katika Deccan By Shanti Sadiq Ali]</ref> Karne kadhaa kabla ya ukoloni, [[upwa]] wa Kenya wanakoishi [[Waswahili]] ulikuwa sehemu ya eneo la mashariki mwa Afrika lililofanya biashara, hasa ya [[watumwa]] na [[pembe za ndovu]] na Waarabu na [[Wahindi]]. Inasemekana kwamba [[kabila]] la [[Wameru (Kenya)|Wameru]] lilitokana na watumwa waliotoroka utumwa [[Uarabuni]] [[miaka ya 1700]]. Mwanzoni wafanyabiashara wengi walitokea [[milki]] za Uarabuni lakini baadaye wengine wakatokea Unguja (kama [[Tippu Tip]]).<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html Kiswahili Coast.] {{Wayback|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |date=20071230022459 }} Nationalgeographic.com.</ref> [[Kiswahili]], ambacho ni [[lugha]] ya [[Kibantu]] iliyokopa [[misamiati]] ya [[Kiarabu]], [[Kiajemi]] na mingine kutoka [[Mashariki ya Kati]] na [[Asia Kusini]], baadaye ilikua ikawa [[lingua franca]] ya biashara kwa jamii mbalimbali.<ref name="pbs.org" /> Kwa [[karne]] nyingi, upwa wa Kenya umekuwa mwenyeji wa wafanyabiashara na wasafiri. Kati ya miji iliyopo kwenye upwa wa Kenya , mji wa [[Malindi]] umebakia kuwa makazi muhimu ya Waswahili tangu [[karne ya 14]] na wakati mmoja ulishindana na Mombasa kwa ukuu pande hizi za Afrika Mashariki. Kwa kawaida, Malindi umekuwa mji na bandari ya kirafiki kwa [[serikali]] nyingine. Mwaka wa [[1414]], [[Sultani]] Mwarabu wa Malindi alianzisha uhusiano wa ki[[diplomasia]] na utawala wa [[Uchina]] wa [[Ming]], wakati wa safari za [[mchunguzi]] [[Zheng He]].<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/nova/sultan/expl2_01.html Sultani wa Malinda, PBS]</ref> Katika mwaka wa [[1498]], utawala wa Malindi ulimkaribisha msafiri na [[mvumbuzi]] maarufu kutoka Ureno, [[Vasco da Gama]]. === Chini ya ukoloni === [[Picha:Kenya-relief-map-towns.jpg|thumb|left|360px| Seaport Mombasa, chini ya Malindi, ina reli ya Nairobi (kituo), kusini ya Naivasha &amp; Nyeri. (bonyeza ramani ilu kuipanua)]] [[Wareno]] walikuwa [[Wazungu]] wa kwanza kuzuru eneo la Kenya ya sasa: [[Vasco da Gama]] alikuwa amezuru Mombasa mwaka wa [[1498]]. Safari ya Vasco da Gama ilifaulu alipofikia huko [[India]], na jambo hilo liliwawezesha Wareno kufanya [[biashara]] moja kwa moja na [[Mashariki ya Mbali]] kupitia [[bahari]] na hivyo kutatiza mitandao ya kibiashara ya awali ya [[nchi kavu]] na baharini kama njia za biashara ya [[viungo]] zilizotumia [[Ghuba la Uajemi]], [[Bahari Nyekundu]] na misafara iliyofika hadi eneo la mashariki ya [[Bahari ya Kati|Mediterranea]]. [[Jamhuri ya Venisi]] ndiyo iliyotawala maeneo ya biashara kati ta [[Uropa]] na [[Asia]]. Baada ya njia za kawaida za nchi kavu hadi India kufungwa na [[Waturuki]] wa [[Waosmani|Ottoman]], Ureno ulitarajiwa kutumia njia ya baharini iliyotumiwa kwanza na Vasco da Ghama ili kuvunja [[ukiritimba]] wa [[Venice]]. Utawala wa Wareno huko Afrika Mashariki ulijihusisha hasa na pwani iliyokaribia Mombasa. Kuwepo kwa Wareno Afrika Mashariki kulianza rasmi baada ya mwaka wa [[1505]], wakati [[manowari]] za Wareno, zikiongozwa na Don [[Francisco de Almeida]], zilipokishinda [[Kilwa]], [[kisiwa]] kilicho katika eneo ambalo sasa ni [[Tanzania]] kusini. Kuwepo kwa Wareno Afrika Mashariki kuliwawezesha kudhibiti biashara katika [[Bahari ya Hindi]], na kulinda njia za baharini zinazounganisha Uropa na Asia. Manowari zao za kivita zilikwamisha biashara za maadui wao magharibi mwa Bahari ya Hindi na walitoza [[kodi]] juu ya [[bidhaa]] zilizosafirishwa kupitia eneo hilo kwani walitawala [[bandari]] zote na njia kuu za [[meli]]. Kujengwa kwa [[ngome]] iliyoitwa [[Fort Jesus Mombasa]] mwaka wa [[1593]] kulikusudiwa kuimarisha utawala wao katika eneo hilo, lakini [[ushawishi]] wao ulikatizwa na kuja kwa [[Waingereza]], [[Waholanzi]] na [[Waarabu]] wa [[Omani]] katika eneo hilo [[karne ya 17]]. Waarabu kutoka Omani ndio waliokuwa [[tishio]] kuu la utawala wa Wareno Afrika Mashariki na waliizingira ngome ya Wareno, wakazishambulia meli zao za kivita, kisha kuwafukuza Wareno waliobaki kutoka pwani ya Kenya na Tanzania mwaka wa [[1730]]. Kufikia wakati huo, ufalme wa Ureno haukuwa na [[haja]] na njia ya bahari ya biashara ya viungo kwani [[faida]] yake ilikuwa imepungua sana. Utawala wa Wareno ulibakia tu katika bandari na maeneo ya kusini mwa [[Msumbiji]] hadi mwaka wa [[1975]]. Kutawaliwa kwa pwani ya Kenya na Tanzania na Waarabu kutoka Omani kuliifanya miji hii iliyojitawala hapo awali iwe chini ya uangalifu mkali wa wageni kuliko ilivyokuwa katika enzi za utawala wa Wareno. Waarabu wa Omani, kama Wareno waliowatangulia, waliweza kutawala eneo la pwani tu, si eneo la bara. Hata hivyo, kuanzishwa kwa ma[[shamba]] makubwa ya mi[[karafuu]], kuongezeka kwa [[biashara ya utumwa]] na kuhamishwa kwa [[makao makuu]] ya Waomani hadi [[Zanzibar]] mwaka wa [[1839]] na [[Seyyid Said]] kulisababisha Waomani kuimarisha utawala wao katika eneo hilo. Utawala wa Waarabu katika bandari kuu zote za pwani ya Afrika Mashariki uliendelea hadi [[Uingereza]] ilipoamua kumaliza biashara ya utumwa na uanzishaji wa [[utaratibu]] wa kufanya [[kazi]] kwa [[malipo]] ukaanza kushinikiza utawala wa Waomani. Kufikia mwisho wa [[karne ya 19]], biashara ya watumwa katika bahari zote kuu ilikuwa imeharamishwa na Waingereza: Waarabu wa Omani hawakuwa na uwezo wa kupingana na [[jeshi la wanamaji]] la Uingereza lililokuwa likitekeleza amri hiyo. Waomani waliendelea kuwepo visiwani [[Unguja]] na [[Pemba]] hadi [[mapinduzi]] ya mwaka wa [[1964]], lakini kuwepo kwa Waarabu wa Omani nchini Kenya rasmi kulisitishwa wakati Wajerumani na Waingereza walipozidhibiti bandari zote kuu na kuanzisha mahusiano ya kibiashara na viongozi mashuhuri waliokuwa wenyeji [[miaka ya 1880]]. Hata hivyo, [[urithi]] waliouacha Afrika Mashariki ungali unaonekana kupitia kwa vizazi vyao vipatikanavyo pwani ya Kenya na ambavyo vinaona kuwa asili yao ni Oman. Vizazi hivi hata leo humiliki [[utajiri]] mwingi na ndio wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa katika jamii za pwani ya Kenya. [[Picha:Kurve bei Mombasa.jpg|thumb|400 px|[[Reli ya Kenya-Uganda]] karibu na Mombasa, [[1899]] hivi]] Hata hivyo, [[wanahistoria]] wengi hushikilia kuwa [[historia]] ya [[ukoloni]] nchini Kenya ilianza wakati Wajerumani walipoanza kutawala [[mali]] ya [[Sultani wa Unguja]] iliyo pwani mwaka wa [[1885]], ikifuatwa na kuja kwa [[kampuni]] ya Imperial British East Africa Company mwaka wa [[1888]]. [[Uhasama]] wa kwanza baina ya ma[[bepari]] ulikatizwa wakati Ujerumani ulipouachia Uingereza sehemu ya pwani iliyomiliki. Hii ilifuatia kujengwa kwa [[reli]] iliyounganisha Kenya na [[Uganda]]. Baadhi ya ma[[kabila]] ya Kenya yalipinga [[ujenzi]] huo, hasa [[Wanandi]] wakiongozwa na ''[[Orkoiyot]]'' Koitalel Arap Samoei kwa miaka kumi, kuanzia [[1895]] hadi [[1905]] – lakini hatimaye Waingereza waliijenga reli hii. Inaaminika kuwa Wanandi walikuwa kabila la kwanza kuwekwa kwenye maeneo yaliyotengewa [[Waafrika]] ili kuwazuia kutatiza ujenzi wa reli. Wakati huo [[Wahindi]] wengi wenye [[ujuzi]] waliingia nchini ili kuchangia ujenzi. Wakati wa ujenzi wa reli kupitia [[Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Magharibi]], Wahindi wengi na wenyeji Waafrika walivamiwa na [[simba]] wawili waliojulikana kama “[[wala watu wa Tsavo]]”. Wahindi hao na vizazi vyao baadaye walibakia nchini Kenya na kuunda [[kitovu]] cha [[jamii]] za Wahindi zijulikanayo kama [[Ismaili Muslim]] na [[Sikh]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |title=Ismaili muslim |accessdate=2021-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090103151208/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7&s=1 |archivedate=2009-01-03 }}</ref><ref>[http://orvillejenkins.com/profiles/sikh.html Sikh]</ref> Mnamo Agosti [[1914]], [[Vita vya Kwanza vya Dunia]] vilipoanza, ma[[gavana]] wa [[British East Africa]] (kama eneo hilo lilivyojulikana) na [[German East Africa]] walifikia makubaliano ili kuepusha ma[[koloni]] yao machanga na uhasama. Hata hivyo, [[Luteni Kanali]] [[Paul von Lettow-Vorbeck]] alichukua [[mamlaka]] ya majeshi ya Ujerumani, akiwa na kusudi la kutwaa [[raslimali]] nyingi iwezekanavyo za Uingereza. Jeshi la Uingereza likiwa limemtenga na Ujerumani, von Lettow aliendesha [[kampeni]] iliyofaulu ya [[vita vya kuvizia]], wakila walichopata, wakiteka bidhaa za matumizi za Uingereza, na kuepuka kushindwa. Mwishowe alisalimu amri na akajisalimisha nchini [[Zambia]] siku kumi na moja baada ya mapatano ya kusimamisha vita kutiwa [[sahihi]] mwaka wa [[1918]]. Waingereza walitumia jeshi la Wahindi kumfukuza Lettow na walihitaji [[wachukuzi]] wengi ili kubeba vifaa vya matumizi hadi [[bara]] kwa [[miguu]] na hivyo kutatua [[shida]] kuu ya uchukuzi. Kundi la wanajeshi wachukuzi liliundwa na kuwajumuisha Waafrika 400,000, na kuchangia katika [[uhamasishaji]] wao wa muda mrefu kisiasa. Hadi mwaka wa 1920, eneo linaloitwa Kenya lilijulikana kama Himaya ya Uingereza ya Afrika Mashariki.<ref name="annexation">{{Rejea kitabu|title=British East Africa Annexed--Kenya Colony|author=Reuter|section=News|date=8 Julai 1920|page=13|issue=42457}}</ref> Mwaka huo, [[koloni]] la Kenya liliundwa na kupatiwa jina linalotokana na Mlima Kenya<ref>{{Rejea kitabu |last=Foottit |first=Claire |title=Kenya |origyear=2004 |series=The Brade Travel Guide |year=2006 |publisher=Bradt Travel Guides Ltd |isbn=1-84162-066-1}}</ref>Waingereza walilitamka jina hilo kama {{pron-en|ˈkiːnjə}}<ref name="oed_kenya">{{OED|Kenya}}</ref> ingawa matamshi ya wenyeji na yaliyokusudiwa katika maendelezo asili, ''Kenia'' yalikuwa ˈkɛnja.<ref>''[http://links.jstor.org/sici?sici=0368-4016(194301)42%3A166%3C42%3A%22SOK%3E2.0.CO%3B2-P The Spelling ya Kenya.]'' BJ Ratcliffe. Journal ya Royal African Society, Vol. 42, Namba 166 (Januari 1943), uk. 42-44</ref> Enzi ya [[Jomo Kenyatta]] kuwa [[rais]] wa Kenya miaka ya [[1960]]-[[1969]], matamshi ya [[Kiingereza]], yaani {{IPA-en|ˈkɛnjə|}} yalikubalika na kutumiwa sana kwa sababu jina lake lilidumisha matamshi asilia ya wenyeji.<ref>{{Rejea kitabu | last = Foottit | first = Claire | title = Kenya | origyear = 2004 | series = The Brade Travel Guide | year = 2006 | publisher = Bradt Travel Guides Ltd | isbn = 1-84162-066-1 }}</ref> Kumbe saa ya uhuru, mwaka [[1963]], [[Jomo Kenyatta]] alichaguliwa kama rais wa kwanza.<ref name="castro">{{Rejea kitabu |last=Castro |first=Alfonso Peter |title=Facing Kirinyaga |url=https://archive.org/details/facingkirinyagas0000cast |year=1995 |publisher=Intermediat Technology Publications Ltd. |location=London |isbn = 1-85339-253-7}}</ref> Awali alikuwa alishika jina hili kutafakari ahadi yake ya kuikomboa nchi yake na matamshi yake ya jina lake ulisababisha katika matamshi ya Kenya katika Kiingereza kubadilisha nyuma ya makadirio ya awali uliotokea matamshi, {{pron-en|ˈkɛnjə}} Mwanzoni mwa [[karne ya 20]], [[wakulima]] Waingereza na Wazungu wengine walituama katika [[nyanda za juu]] katika eneo la kati walikoondokea kuwa ma[[tajiri]] kwa kulima [[kahawa]] na [[chai]].<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "Tunataka nchi yetu"] {{Wayback|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=20130723000220 }}. Wakati. 5 Novemba 1965.</ref> Kufikia mwaka [[1930]], takribani [[walowezi]] 30,000 waliishi katika maeneo hayo na walikuwa na ushawishi mkubwa wa kisiasa kwa sababu ya uwezo wao wa ki[[uchumi]]. Maeneo hayo yalikuwa makao ya watu [[milioni]] moja wa kabila la [[Wakikuyu]], na wengi wao hawakuwa na [[ithibati]] ya kumiliki mashamba kwa mujibu wa Waingereza (ingawa mashamba hayo yalimilikiwa na kabila hilo kabla ya Wazungu kufika), na waliishi kama wakulima wanaohamahama. Ili kuendeleza matakwa yao, walowezi waliwakataza kilimo cha kahawa na kuwalazimisha kulipa kodi ya [[nyumba]], na maskwota walipewa mashamba madogo baada ya kuwafanyia kazi. Wakikuyu wengi walihamia mijini kwani mashamba yao hayangeweza kutosheleza mahitaji yao. Mwaka wa [[1951]], [[Horace Hector Hearne]] akawa [[mkuu wa sheria]] nchini Kenya (alitoka [[Ceylon]] alikoshikilia [[wadhifa]] huohuo) na alifanya kazi katika [[Mahakama Kuu]] mjini [[Nairobi]]. Alihudumu katika wadhifa huo hadi mwaka [[1954]] alipoteuliwa kama [[Hakimu wa Rufaa]] katika [[Mahakama ya Rufaa]] ya [[Afrika Magharibi]]. [[Usiku]] wa tarehe [[5 Februari]] [[1952]], wakati [[Mfalme]] [[Mfalme George VI|George VI]] alipoaga dunia, Hearne alimsindikiza [[Malkia]] [[Elizabeth II]] na [[mume]]we Filipo [[mwanamfalme]] wa [[Edinburgh]], kwa dhifa ya kitaifa hotelini Treetops, ambayo sasa ni kivutio maarufu cha watalii. Hapa ndipo alipouanzia umalkia.<ref>[http://www.africagenweb.org/kenya/ Kenya, AfricaGenWeb]</ref> Alirudi Uingereza mara moja akiandamana na Hearne. Kuanzia Oktoba 1952 mpaka Desemba [[1959]], Kenya ilikuwa katika [[hali ya hatari]] kufuatia [[uasi]] wa [[Mau Mau]] dhidi ya utawala wa Uingereza. Gavana aliomba na kupata msaada wa wanajeshi Waingereza na Waafrika, pamoja na [[King's African Rifles]]. Mnamo Januari [[1953]], [[Meja Jenerali]] Hinde aliteuliwa kuwa mkuu wa oparesheni ya kuzima uasi. Hali hii haikuimarika kwa kukosa uchunguzi, kwa hivyo [[Jenerali]] [[George Erskine]] aliteuliwa kuwa [[kamanda]] msimamizi wa majeshi ya kikoloni mnamo Mei 1953, akiungwa mkono hasa na [[Winston Churchill]]. Kutiwa mbaroni kwa [[Warũhiũ Itote]] (aka [[General China]]) tarehe [[15 Januari]] 1954, na kuhojiwa kwake kulipelekea Waingereza kuuelewa vyema usimamizi wa Mau Mau. [[Oparesheni Anvil]] iliyoanzishwa tarehe [[24 Aprili]] 1954 ilipangwa na [[jeshi]] kwa [[wiki]] kadhaa baada ya kukubaliwa na kamati kuu ya vita. Wakati wa oparesheni hiyo, mji wa Nairobi ulidhibitiwa na wanajeshi na wakazi wake walihojiwa huku wafuasi wa Mau Mau wakikamatwa na kupelekwa vizuizini. Mnamo Mei 1953, walinzi wa nyumbani walitambulika rasmi kama [[askari wa usalama]]. Askari hao wa nyumbani ndio waliounda kikosi cha kupambana na mikakati ya Mau Mau kwani walikuwa Waafrika waaminifu, na si majeshi ya kigeni kama Jeshi la Uingereza na King's African Rifles. Kufikia mwisho wa hali ya hatari, askari hao walikuwa wamewaua Mau Mau 4886, ambao ni asilimia 42% ya waasi wote. Kukamatwa kwa [[Dedan Kimathi]] huko [[Nyeri]] tarehe [[21 Oktoba]] [[1956]] kuliashiria kushindwa kwa Mau Mau kukamaliza vita. === Baada ya uhuru === [[Picha:25332612.nairoboi013.JPG|thumb|260px|[[Sanamu]] ya Jomo Kenyatta mjini Nairobi.]] ====Utawala wa Kenyatta==== Waafrika walichaguliwa moja kwa moja katika [[bunge la uwakilishi]] kwa mara ya kwanza mwaka wa [[1957]]. Licha ya Waingereza kutamani kuwakabidhi [[mamlaka]] wapinzani wasio na [[siasa kali]] ya Kiafrika, ni [[chama]] cha [[Kenya African National Union]] (KANU) kilichoongozwa na [[Jomo Kenyatta]] kilichounda [[serikali]] punde tu kabla ya Kenya kupata [[uhuru]] tarehe [[12 Desemba]] [[1963]]. Tarehe 12 Desemba [[1964]], Kenya ilipotangazwa kuwa [[jamhuri]], Kenyatta akawa [[rais]] wa kwanza. Mwaka huohuo, [[jeshi la Kenya]] lilipigana na [[Vita vya Shifta]] dhidi ya kabila la [[Wasomali]] waliokusudia kuiona NFD imejiunga na [[Jamhuri ya Somalia]]. [[Mashifta]] walililemea jeshi la Kenya lakini baadaye walishindwa mwaka wa [[1967]]. Kenya ilitia [[saini]] [[mkataba]] na nchi ya [[Ethiopia]] mwaka wa [[1969]] unaodumu mpaka leo kwa kuhofia ma[[shambulizi]] kutoka kwa [[jeshi la Somalia]] lililokuwa na nguvu zaidi.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1992/BHK.htm Post-Uhuru Low intensiteten Conflict Nchini Kenya]</ref> Eneo la NFD nchini Kenya halijaendelea kutokana na [[kiangazi]] na [[mafuriko]]. Hata hivyo, [[wakimbizi]] wafanyabiashara wa Kisomali waliotajirika wamebadilisha [[mtaa]] wa Eastleigh uliokuwa wa ma[[banda]] na kuufanya kuwa ngome ya kibiashara katika sehemu kubwa ya mashariki mwa mji wa Nairobi.<ref>{{Rejea jarida|last=E. H.|first=Campbell|date=2006|title=Urban Refugees in Nairobi: Problems of Protection, Mechanisms of Survival, and Possibilities for Integration|url=https://academic.oup.com/jrs/article-abstract/19/3/396/1571241|journal=Journal of Refugee Studies|volume=19|issue=3|pages=396|doi=10.1093/jrs}}</ref> ====Utawala wa Moi==== Mwaka wa [[1978]], Kenyatta alifariki na [[Daniel Arap Moi]] akawa rais. Moi alidumisha [[urais]] kwa kuchaguliwa bila kupingwa katika chaguzi za mwaka wa [[1979]], [[1983]] (uchaguzi wa [[dharura]]) na [[1988]], zote zikiwa zilifanyika chini ya [[katiba]] ya [[chama kimoja]]. Uchaguzi wa 1983 ulifanyika mwaka mmoja kabla ya wakati kutokana na [[njama]] ya [[kupindua serikali]] iliyokosa kufaulu tarehe [[1 Agosti]] [[1982]]. [[Mapinduzi]] hayo yaliyotibuka yalipangwa na [[askari]] [[mwanahewa]] wa [[cheo]] cha chini, Bwana [[Hezekiah Ochuka]] na kuendelezwa hasa na wanahewa. [[Jaribio]] hilo lilizimwa kwa haraka na wanajeshi waaminifu wakiongozwa na [[Jeshi la Nchi Kavu]], General Service Unit (GSU) - kikosi cha [[polisi]] wenye [[hadhi]] ya kijeshi - na baadaye polisi wa kawaida. Hata hivyo [[raia]] kadhaa walijeruhiwa na wengine kuuawa. [[Tukio]] hilo lilisababisha kuvunjwa kwa kikosi chote cha wanahewa, huku wengine wakiachishwa kazi na wengine wakishtakiwa kwenye [[mahakama ya kijeshi]]. Katika uchaguzi wa 1988 ''[[kura za mlolongo]]'' zilianzishwa, ambapo wapigakura walitakiwa kupiga [[foleni]] nyuma ya [[wagombea]] wanaowapenda, badala ya kutumia [[kura ya siri]]<ref>Wapiga kura wengi kukaa nyumbani kama Kenya Drops Secret Ballot katika Uchaguzi Parliamentary http://www.highbeam.com/doc/1P2-1241691.html {{Wayback|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1241691.html |date=20110215084715 }}: The Washington Post Kifungu tarehe: 25 Februari 1988 Author: Blaine Harden</ref> Jambo hilo lilionekana kama [[kilele]] cha enzi ya [[ukiukaji]] mkubwa wa [[demokrasia]] likasababisha [[msukumo]] mkuu wa [[mageuzi]] ya kikatiba. Vipengele vilivyokuwa na utata, kikiwemo kile kilichoruhusu chama kimoja pekee cha kisiasa, vilibadilishwa miaka iliyofuata.<ref>religiousfreedom.lib.virginia.edu / rihand / Kenya.html</ref> Katika uchaguzi wa kidemokrasia wa vyama vingi wa miaka ya [[1992]] na [[1997]], Daniel Arap Moi alichaguliwa tena. ====Utawala wa Kibaki==== Kulingana na katiba, mwaka [[2002]] Moi hakuruhusiwa kuwania urais tena, na [[Mwai Kibaki]] wa [[chama cha upinzani]] cha "[[National Rainbow Coalition]]" — NARC akachaguliwa kuwa rais. Uchaguzi huo ulitambulikana kuwa wa kidemokrasia na [[wachunguzi]] wa humu nchini na wa kimataifa na hivyo kuwa chanzo cha mageuzi makubwa ya kidemokrasia nchini Kenya. Mnamo Desemba [[2002]], Wakenya walifanya uchaguzi uliokuwa wa kidemokrasia na uwazi ambao kwa kiasi kikubwa uliamuliwa kuwa huru na wa haki na wachunguzi wa kimataifa. Uchaguzi wa mwaka huo ulikuwa mwanzo mpya na uliiletea Kenya mabadiliko makuu ya kisiasa yaliyowezesha chama cha Kenya African National Union (KANU), kilichokuwa kimeitawala nchi tangu uhuru, kukabidhi kwa amani mamlaka kwa chama cha National Rainbow Coalition (NARK), uliokuwa muungano wa vyama vingi. Chini ya uongozi wa Rais Mwai Kibaki, muungano wa vyama tawala ulihahidi kushughulikia ukuaji wa kiuchumi, kumaliza ufisadi, kuimarisha elimu na kuandika katiba mpya. Baadhi ya ahadi hizi zimeshatimizwa. Kuna elimu ya msingi ya bure. Mwaka wa 2007 serikali ilitangaza kuwa, kuanzia mwaka 2008 gharama ya masomo ya shule za upili itapunguzwa huku serikali ikilipia gharama zote za mafundisho. ====Uchaguzi wa 2007==== {{Main|Uchaguzi wa bunge nchini Kenya, 2007}} Katika uchaguzi mkuu uliofanyika tarehe 27 Desemba 2007, Rais Kibaki wa chama cha Party of National Unity (PNU) aliwania uchaguzi dhidi ya chama kikuu cha upinzani Orange Democratic Movement (ODM). Kulingana na wachunguzi wa kimataifa, uchaguzi huo ulikumbwa na udanganyifu na hivyo kutofikia kiwango kinachokubalika kimataifa. Chama cha ODM kilisambaratika na kupoteza 8 % ya kura zake kwa chama kipya cha Orange Democratic Movement-Kenya (ODM) - kikiongozwa na [[Kalonzo Musyoka]]. Kinyang’anyiro kilikuwa kikali kati ya mgombea wa ODM, [[Raila Odinga]] na Kibaki wa PNU. Kuhesabiwa kwa kura na [[Tume ya Uchaguzi ya Kenya]] kulionyesha Raila akiongoza kwa [[kura]] chache na baadaye kwa kura nyingi. Hata hivyo, kura zilipoendelea kuhesabiwa na Tume ya Uchaguzi, Kibaki alimkaribia [[mpinzani]] wake kwa kura, kisha akamshinda. Matokeo hayo yalisababisha [[maandamano]] na kulaumiwa kwa Tume ya Uchaguzi ya Kenya kwa kumpendelea Kibaki, hivyo Oginga akajitangaza “rais wa watu” na kutaka kura zihesabiwe tena.<ref>ghasia za uchaguzi Kenya unatishia mafanikio yake ya kiuchumi http://www.chinadaily.com.cn/language_tips/auvideo/2008-01/07/content_6375707.htm</ref> Maandamano hayo yalibadilika kuwa [[ghasia]] zilizosababisha kuharibiwa kwa [[mali]].<ref name="reuters">{{Rejea tovuti |url=http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2009-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715200529/http://www.reuters.com/article/homepageCrisis/idUSL0743589._CH_.2400}}</ref>. Viongozi mashuhuri wa Afrika, wakiongozwa na aliyekuwa [[katibu mkuu wa Umoja wa Mataifa]] [[Kofi Annan]] walisuluhisha [[mzozo]] huo wa kisiasa. Kundi la Annan liliungwa mkono na [[Umoja wa Mataifa]], [[Jumuia ya Ulaya]], [[Muungano wa Nchi za Afrika]], Serikali ya Marekani na nchi nyingine maarufu ulimwenguni kote. Kwa habari zaidi rejelea [[Ghasia nchini Kenya (2007-2008)]]. Annan aliomba usaidizi kwa [[kamati]] yake ya [[upatanishi]] kutoka kwa shirika la kushughulikia mizozo la [[Uswisi]] lijulikanalo kama Kituo cha Mazungumzo ya Kihisani yaani Centre for Humanitarian Dialogue. ====Serikali ya muungano==== Tarehe [[12 Februari]] 2008 Kibaki na Odinga walitia sahihi mkataba wa kuunda [[serikali ya muungano]] ambapo Odinga angekuwa [[waziri mkuu]] wa pili nchini Kenya. Kulingana na mkataba huo, rais angeteua [[baraza la mawaziri]] kutoka pande zote mbili za PNU na ODM kulingana na wingi wa wabunge wa kila chama bungeni. Mkataba huo ulieleza kuwa baraza la mawaziri litajumuisha [[Makamu wa Rais]] na manaibu wawili wa Waziri Mkuu. Baada ya majadiliano bungeni ilipitishwa kuwa muungano huo utadumu hadi mwisho wa kipindi cha bunge, ama chama kimoja kikijitoa kwenye muungano kabla ya kipindi cha bunge kuisha. [[Wadhifa]] huo mpya wa waziri mkuu utakuwa na nguvu na mamlaka kuratibu na kusimamia shughuli za serikali. Vilevile itaongozwa na mbunge aliyechaguliwa ambaye pia atakuwa kiongozi wa chama au muungano wa vyama wenye idadi kubwa ya wabunge bungeni. Ulimwengu ulimshuhudia Annan na kamati yake iliyoungwa mkono na Umoja wa Mataifa na mwenye kiti wa muungano wa nchi za Afrika Jakaya Kikwete, walipowaleta pamoja wapinzani hawa sugu kwenye sherehe za kutia sahihi mkataba huu. Sherehe hizi zilionyeshwa moja kwa moja kwenya televisheni ya kitaifa kutoka kiingilio cha Jumba la Harambee mjini Nairobi. Wawakilishi wa PNU na ODM walianza majadiliano ya kina kuhusu ugavi wa mamlaka tarehe 29 Februari 2008.<ref>[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html 'Hope is back' kwa Kenya - CNN.com] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/02/29/us.kenya.ap/index.html |date=20080305205228 }} saa edition.cnn.com</ref> Wabunge wa Kenya, kwa pamoja, waliidhinisha mkataba wa ugawaji mamlaka tarehe 18 mwezi wa Machi 2008 ili kuiokoa Kenya iliyoaminika kama mojawapo ya nchi thabiti na iliyoendelea barani Afrika. Mkataba huu uliunganisha PNU iliyoongozwa na Kibaki na ODM ya Odinga kisha kupelekea kuundwa kwa serikali ya muungano, vyama vyote viwili vikiwa na mamlaka sawa.<ref>wabunge Kenya kupitisha sheria ya kugawana madaraka-english.aljazeera.net/NR/exeres/111A3F40-0FD9-4DCB-ACB0-822D1E3A09EA.htm Al Jazeera Kiingereza 18 Machi</ref> Tarehe [[13 Aprili]] 2008, Rais Kibaki aliitangaza baraza la mawaziri 41 wa serikali hii ya muungano ikijumuisha waziri mkuu na makamu wake wawili. Baraza hili lilijumuisha pia manaibu wa mawaziri 50 na lilitawazwa katika [[Ikulu]] ya Nairobi tarehe [[17 Aprili]] 2008 huku Kofi Annan na viongozi wengine mashuhuri wakishuhudia. Tarehe [[4 Novemba]] [[2008]] ilitangazwa kuwa [[sikukuu ya kitaifa]] kusherehekea [[ushindi]] wa [[Barack Obama]], ambaye [[baba]] yake alikuwa Mkenya, kama rais wa [[Marekani]]. Katika sehemu za mashambani, kama wilayani [[Kisii]], visa vya kuchoma watu wakidaiwa kuwa [[wachawi]] vinaongezeka.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8119201.stm Horror ya Kenya's 'Witch' lynchings]</ref> Waathiriwa hasa ni wanawake wakongwe. Mnamo Mei 2008, watu 11 waliuwa na nyumba 30 kuchomwa.<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2008/05/22/2252041.htm Mob nzito kifo 11 Kenya 'witches']</ref> ==Siasa na Utawala== Tazama pia: [[Orodha ya vyama vya kisiasa nchini Kenya]] Kwa sasa Kenya ni [[jamhuri]] ya [[demokrasia|kidemokrasia]] ya kiuwakilishi inayoongozwa na rais, ambaye ndiye mkuu wa taifa na kiongozi wa serikali, na yenye [[mfumo wa vyama vingi]]. [[Serikali]] ndiyo yenye [[mamlaka]] ya juu. Utungaji wa [[sheria]] ni jukumu la serikali na la [[bunge]] la taifa. Idara ya Mahakama ni huru, na imejitenga na serikali kuu na bunge. Hata hivyo, kulikuwa na kutoridhika kwingi, hasa katika enzi ya rais mstaafu [[Daniel Arap Moi]], kuwa serikali iliingilia sana shughuli za mahakama. Kenya imedumisha uthabiti wa kutosha licha ya mabadiliko katika mifumo yake ya kisiasa na michafuko katika nchi kadhaa jirani. Bunge la mseto wa vyama vingi la [[1997]] lilianzisha [[mageuzi]] yaliyobadilisha sheria za kikoloni zenye [[dhuluma]] zilizotumika kuuzuia uhuru wa kuongea na kutangamana. Jambo hilo liliimarisha uhuru wa [[umma]] na kuchangia kiasi kuaminika kwa [[uchaguzi]] wa Desemba 1997. ===Kaunti na tarafa=== {{Main|Kaunti za Kenya|Wilaya, tarafa na kata za Kenya}} [[Picha:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif|thumb|Kaunti za Kenya.]] Kenya ina [[kaunti]] 47, kila moja ikiongozwa na Mkuu wa Kaunti anayechaguliwa na watu ambao wanaishi kwenye hiyo kaunti. [[Serikali za mitaa]] huendelezwa kupitia mabaraza ya miji. Maeneo mengi ya mijini huwa ni [[mji]], [[manisipaa]] au baraza la mji. Serikali za mitaa katika maeneo ya [[Shamba|mashambani]] huitwa [[serikali]] za [[wilaya]]. Ma[[diwani]] wa mitaa hii huchaguliwa katika [[uchaguzi]] wa madiwani unaofanywa wakati mmoja na [[uchaguzi mkuu]]. Maeneo ya uwakilishi bungeni yamegawanywa kwa sababu ya upigaji [[kura]]. Kuna maeneobunge 210 nchini Kenya.<ref>Kenya Roads Board [http://www.krb.go.ke/constituency.php Constituency ufadhili chini ya RMLF] {{Wayback|url=http://www.krb.go.ke/constituency.php |date=20080113052023 }}</ref> == Demografia == {{Main|Demografia ya Kenya}} === Miji === {{main|Orodha ya miji ya Kenya}} Ukuaji wa miji nchini Kenya umeongezeka kwa kasi, huku ongezeko la idadi ya watu likijikita zaidi katika miji mikubwa. Kulingana na sensa ya mwaka 2019, [[Nairobi]] ndilo jiji kubwa zaidi lenye wakazi 4,397,073, likifuatiwa na [[Mombasa]] (1,208,333) na [[Nakuru]] (570,674). Miji mingine muhimu ni pamoja na [[Eldoret]] (475,716) na [[Kisumu]] (397,957). Ukuaji wa miji ya karibu na [[Nairobi]], hasa katika [[Kaunti ya Kiambu]] kama [[Ruiru]], [[Kikuyu (mji)|Kikuyu]] na [[Thika]], unaonyesha kuendelea kwa upanuzi wa jiji hilo. {{Miji mikubwa | nchi = Kenya | stat_ref = Kulingana na sensa ya 2019 <ref name="Census2019">{{Rejea tovuti |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume III: Distribution of Population by Age and Sex |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200037/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-iii-distribution-of-population-by-age-sex-and-administrative-units&wpdmdl=5729&ind=0tNSo67ECQDUWjzx5h0MYjfrww-Ec24S00Uu0My9291AsXaUorFJx1bFVmQ7L1yZcD3J2SdGI3QT4aKeCFb-DA |archive-date=2 August 2020 |access-date=8 April 2020 |website=Kenya National Bureau of Statistics}}</ref> | list_by_pop = | div_name = Kaunti | div_link = Kaunti za Kenya{{!}}Kaunti | city_1 = Nairobi | div_1 = Kaunti ya Nairobi{{!}}Nairobi | pop_1 = 4 397 073 | img_1 = Nairobi, view from KICC.JPG | city_2 = Mombasa | div_2 = Kaunti ya Mombasa{{!}}Mombasa | pop_2 = 1 208 333 | img_2 = Mombasa skyline.jpg | city_3 = Nakuru | div_3 = Kaunti ya Nakuru{{!}}Nakuru | pop_3 = 570 674 | img_3 = | city_4 = Ruiru | div_4 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_4 = 490 120 | img_4 = | city_5 = Eldoret | div_5 = Kaunti ya Uasin Gishu{{!}}Uasin Gishu | pop_5 = 475 716 | city_6 = Kisumu | div_6 = Kaunti ya Kisumu{{!}}Kisumu | pop_6 = 397 957 | city_7 = Kikuyu, Kenya{{!}}Kikuyu | div_7 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_7 = 323 881 | city_8 = Thika | div_8 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_8 = 251 407 | city_9 = Naivasha | div_9 = Kaunti ya Nakuru{{!}}Nakuru | pop_9 = 198 444 | city_10 = Karuri | div_10 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_10 = 194 342 | city_11 = Ongata Rongai | div_11 = Kaunti ya Kajiado{{!}}Kajiado | pop_11 = 172 569 | city_12 = Garissa | div_12 = Kaunti ya Garissa{{!}}Garissa | pop_12 = 163 399 | city_13 = Kitale | div_13 = Kaunti ya Trans-Nzoia{{!}}Trans-Nzoia | pop_13 = 162 174 | city_14 = Juja | div_14 = Kaunti ya Kiambu{{!}}Kiambu | pop_14 = 156 041 | city_15 = Mlolongo | div_15 = Kaunti ya Machakos{{!}}Machakos | pop_15 = 136 351 | city_16 = Malindi | div_16 = Kaunti ya Kilifi{{!}}Kilifi | pop_16 = 119 859 | city_17 = Mandera | div_17 = Kaunti ya Mandera{{!}}Mandera | pop_17 = 114 718 | city_18 = Kisii, Kenya{{!}}Kisii | div_18 = Kaunti ya Kisii{{!}}Kisii | pop_18 = 112 417 | city_19 = Kakamega | div_19 = Kaunti ya Kakamega{{!}}Kakamega | pop_19 = 107 227 | city_20 = Ngong, Kenya{{!}}Ngong | div_20 = Kaunti ya Kajiado{{!}}Kajiado | pop_20 = 102 323 }} === Kabila/Asili === {{Main|Orodha ya Makabila nchini Kenya|Dini nchini Kenya}} Kenya ni nchi yenye ma[[kabila]] mengi tofautitofauti, hasa ya [[Kibantu]] (67%) na ya [[Waniloti|Kiniloti]]. Wakenya wengi huzungumza [[lugha]] mbili, [[Kiingereza]] na [[Kiswahili]], na [[asilimia]] kubwa pia huzungumza [[lugha mama]] ya kabila lao. Makundi ya makabila ni kama ifuatavyo:17.13% [[Wakikuyu]], 14.35% [[Waluhya]], 13.37% [[Wakalenjin]], 10.65% [[Waluo]], 9.81% [[Wakamba]], 5.85% [[Wasomali]] 5.68% [[Wakisii]], makabila mengine ya Kiafrika 15%, wasio Waafrika ([[Wahindi]], [[Waingereza]] na [[Waarabu]]) 1% <ref name="worldfactbook"/> Kila kundi au kabila lina lugha yake na Kiswahili hutumika kama chombo cha kuwasiliana miongoni mwa makabila tofauti. ===Dini=== [[File:Catholic Church in Mombasa.JPG|thumb|250px|Kanisa Katoliki huko [[Mombasa]].]] Upande wa [[dini]], idadi kubwa ya Wakenya ni [[Wakristo]]: kulingana na [[sensa]] ya mwaka [[2019]], [[asilimia]] 85.5 ya [[wakazi]] wa [[Kenya]] walikuwa [[Ukristo|Wakristo]] (asilimia 53.9 ni [[Waprotestanti]], asilimia 20.6 ni [[Wakatoliki]], asilimia 11.8 ni Wakristo wa [[madhehebu]] mengine mbalimbali, wakiwemo Waorthodoksi 621,200), asilimia 10.9 ni [[Waislamu]], asilimia 0.7 ni wafuasi wa [[dini asilia za Kiafrika]], asilimia 1.7 ni wa makundi mengine ya dini (kuna [[Wahindu]] takribani 60,000, ambao wameingiliana vyema na Wakenya wengine na huchangia pakubwa uchumi wa nchi), na asilimia 1.6 wanadai hawana uhusiano na [[dini]] yoyote ile. {{bar box |float=right |title=Dini nchini [[Kenya]] mwaka 2019 |width=250px |bars= {{bar percent|[[Ukristo]]|DodgerBlue|85.5}} {{bar percent| [[Uislamu]]|Green|10.9}} {{bar percent|Wasio na dini|DodgerBlue|1.7}} {{bar percent|[[Dini za jadi]]|grey|0.7}} |caption=Chanzo : KNBS (Sensa 2019) }} Waislamu wengi huishi katika kaunti za Kaskazini na Kaskazini Magharibi mwa nchi huku wengine wakiishi katika pwani. Wengi wa wanaoishi sehemu ya magharibi mkoani Pwani ni Wakristo. Eneo la kaskazini la Mkoa wa Mashariki ni makazi ya asilimia 10 ya jumla ya Waislamu nchini; hii ndiyo [[dini]] ya wakazi wengi wa hapa, na mbali na idadi ndogo ya [[Wasomali]] wanaoishi Nairobi, idadi kubwa ya Wakenya wengine ni Wakristo.<ref>http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108374.htm US Department of State</ref> ==Sanaa na Utamaduni== === Utamaduni=== [[Picha:Maasai tribe.jpg|upright|thumb|200px|Askari Wamasai]] [[Picha:Kenyan man.jpg|upright|thumb|200px|Mmasai katika mapambo ya jadi]] {{Main|Utamaduni wa Kenya|Muziki wa Kenya}} Kenya ni nchi yenye tamaduni anuwai. Tamaduni zinazotambulika ni pamoja na Waswahili walio katika eneo la pwani, jamii za wafugaji katika eneo la kaskazini na jamii nyingine mbalimbali katika maeneo ya kati na magharibi. [[Wajaluo]] wa Kenya ni wazawa wa [[jamii]] za [[wakulima]] na [[wafugaji]] walioishi magharibi mwa Kenya kabla ya ukoloni. Inafahamika kwamba asili ya Wajaluo na makabila mengine ya [[Waniloti]] ni kaskazini mwa Kenya, pengine maeneo ya Sudan Kusini ya sasa. Waniloti, kama wanavyoitwa, ni kikundi cha ki[[anthropolojia]] kilichotoka maeneo ya kaskazini mashariki mwa Afrika. Pengine walihamia kusini kutokana na [[vita]] vilivyosababishwa na ukuaji wa [[Kush]] na [[Misri]]. Waniloti nchini Kenya ni [[Wajaluo]], [[Waturkana]], [[Wakalenjin]] na [[Wamasai]]. Hili linadhihirika kutokana na kuwepo kwa [[lahaja]] zinazofanana kati ya makabila fulani nchini Sudan Kusini leo. Makabila haya ni pamoja na [[Akoli]] na [[Lwo]] (si sawa na Luo) wanaoishi katika eneo la [[Darfur]]. Kuna makabila mengine ya Waniloti yanayoishi nchini [[Uganda]] na [[Tanzania]]. Hii hasa ni kwa sababu ya Wajaluo kuvutiwa na [[Ziwa Victoria]], ambako wanapatikana katika nchi hizi tatu (Uganda, Tanzania na Kenya). Nchini Uganda, wanajulikana kwa kuanzisha [[himaya]] ya [[Waganda]] na ya himaya ya [[Watoro]]. Wajaluo nchini Kenya walipigana vita na majirani wao, hasa Wakalenjin, ili kulidhibiti ziwa hilo. Leo hii, utamaduni wa Wamaasai unajulikana sana kwa kuangaziwa vilivyo na utalii, hata hivyo Wamaasai ni asilimia ndogo ya idadi ya Wakenya kwa jumla. Wamaasai wanatambulika kwa kujipamba sehemu ya juu ya mwili na kwa vito. Kenya ina utajiri mwingi wa [[muziki]], vituo vya [[runinga]] na [[maonyesho ya sanaa]]. ===Fasihi=== {{Main|Fasihi ya Kenya}} [[Ngugi wa Thiong'o]] ni mmoja wa [[waandishi]] maarufu wa Kenya. [[Kitabu]] chake ''[[:en:Weep Not, Child]]'' ni ufafanuzi wa [[maisha]] yalivyokuwa Waingereza walipoitwaa Kenya. Hii ni [[hadithi]] kuhusu athari za Mau Mau katika maisha ya Wakenya asili. Kinavyochanganya maudhui - ukoloni, elimu, na mapenzi - kunakifanya kuwa kimojawapo kati ya vitabu bora vya hadithi barani Afrika. Kitabu cha hadithi cha [[M. G. Vassanji]] ''The In-Between World of Vikram Lall'' kilishinda tuzo la Giller Prize mwaka 2003. Hii ni hadithi ya kubuni ya Mkenya mwenye asili ya Kihindi na [[familia]] yake wavyojizatiti na mabadiliko ya kisiasa wakati wa ukoloni na baada ya ukoloni nchini Kenya. Kuanzia mwaka wa 2003, jarida la fasihi ''[[Kwani?]]'' limekuwa likichapisha fasihi ya kisasa ya Kenya. ==Elimu== {{Main|Elimu nchini Kenya}} Mfumo wa elimu nchini Kenya unajumuisha elimu ya [[chekechea]], [[elimu ya msingi|ya msingi]], ya [[sekondari]] na ya [[vyuo]]. Elimu ya watoto wadogo aghalabu huchukua miaka mitatu, ya msingi miaka minane, sekondari minne na chuo kikuu miaka minne au sita kwa kutegemea kozi. Shule za chekechea, ambazo ni za watoto wa umri wa miaka mitatu hadi mitano, ni sehemu muhimu ya mfumo huu wa elimu na ni kigezo muhimu kabla ya kusajiliwa katika darasa la kwanza (Gredi ya Kwanza). Mwishoni mwa elimu ya msingi wanafunzi hufanya mtihani wa Cheti cha Kuhitimu Masomo ya Msingi Kenya (KCPE), ambao huamua watakaojiunga na shule ya sekondari au vyuo vya ufundi. Umri wa shule ya msingi ni miaka 6/7 hadi 13/14. Wale wanaojiunga na shule ya upili hufanya mtihani wa taifa mwishoni mwa kidato cha nne - Mtihani wa Cheti cha Kuhitimu Masomo ya Shule ya Upili Kenya (KCSE), ambao huamua watakaojiunga na vyuo vikuu, vyuo vya taatuma nyinginezo au kuajiriwa. Baraza Kuu la Usajili (JAB) ndilo lenye jukumu la kuwachagua wanafunzi watakaojiunga na vyuo vikuu vya umma. Mbali na shule za umma, kuna shule nyingi za binafsi nchini, hasa katika sehemu za miji. Vilevile, kuna shule kadhaa za kimataifa zinazofundisha mifumo mbalimbali ya elimu ya ng'ambo. === Historia ya elimu === Mfumo wa kwanza wa elimu nchini Kenya baada ya uhuru uliletwa na wakoloni Waingereza. Baada ya nchi kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963, Tume ya Ominde iliundwa ili kuleta mabadiliko ambayo yaakisi matarajio ya taifa huru la Kenya. Tume hii ilimulika masuala ya usawa na umoja, ambayo yalikuwa muhimu hasa wakati huo. Mabadiliko ya kilichofundishwa katika historia na jiografia yalifanywa ili kuakisi umoja wa kitaifa. Kati ya miaka 1964 na 1985, mfumo wa 7-4-2-3 ulifuatwa (miaka saba masomo ya msingi, miaka minne sekondari ya daraja la chini, miaka miwili sekondari ya daraja la juu, na miaka mitatu masomo ya chuo kikuu). Shule zote zilifuata [[mtaala]] mmoja. Mwaka wa 1981, kamati iliyoteuliwa na rais kuratibu namna ya kuanzisha chuo kikuu cha pili nchini Kenya, na pia kuubadilisha mfumo wa elimu kwa jumla, ilianza kazi yake. Kamati hii ilipendekeza kuwa mfumo ule wa 7-4-2-3 ubadilishwe kuwa mfumo wa 8-4-4 (miaka minane shule ya msingi, miaka minne shule ya upili, miaka minne elimu ya chuo kikuu). Jedwali lililo katika Elimu ya Sasa Nchini Kenya linaonyesha muundo wa mfumo wa 8-4-4. Ingawa mfumo wa 7-4-2-3 kinadharia ulifikia kikomo mfumo wa 8-4-4 ulipoanzishwa mwaka wa 1985, kundi la mwisho la mfumo huo wa awali lilihitimu kutoka vyuo vikuu vya Kenya mwaka wa 1992. === Elimu nchini Kenya sasa === Mfumo wa sasa wa 8-4-4 ilizinduliwa Januari 1985. Ulitilia mkazo masomo ya kiufundi kwa matarajio kuwa, muundo huu mpya utawawezesha wanaoacha shule katika viwango mbalimbali aidha kujiajiri wenyewe au kupata ajira katika sekta ya juakali. Mnamo Januari 2003, Serikali ya Kenya ilitangaza kuanzishwa kwa masomo ya shule za msingi bila malipo. Hili lilipelekea kuongezeka kwa wanafunzi waliojiunga na shule za msingi kwa asilimia 70. Hata hivyo, idadi ya waliojiunga na shule za upili na vyuo haikuongezeka sana kwa sababu malipo bado yalihitajika ili kuhudhuria masomo. Mtihani wa kuhitimu cheti cha masomo ya msingi nchini Kenya (KCPE) hufanywa katika darasa la nane. Matokeo ya mtihani huu huhitajika ili kusajiliwa katika shule ya upili. Mtihani wa kuhitimu cheti cha masomo ya shule ya upili nchini Kenya (K.C.S.E.) hufanywa katika kidato cha nne. Wanafunzi hufanya mtihani katika masomo nane. === Ukosoaji === Mfumo wa elimu wa Kenya 8-4-4 umepitia mengi magumu katika kipindi kirefu ulichodumu. Punde tu baada ya kufuzu kwa kundi la kwanza la wanafunzi wa mfumo huu mwaka wa 1989, wananchi wengi walijitokeza kuilaumu na kuihukumu serikali kwa kuuanzisha mfumo huu. Wakosoaji hao walidai kuwa waliohitimu hawajaandaliwa vyema na hawangeweza kushindana na wenzao kutoka sehemu nyingine za [[ulimwengu]]. Wengine walihoji kuwa waliofuzu kupitia mfumo huu walikuwa aidha wachanga sana au hawajaandaliwa vyema kwa nafasi za kazi zilizokuweko. Serikali haikusikiliza hayo yote pengine kwa sababu uwezekano wa kuubadilisha na kuuunda upya kungeigharimu pesa nyingi. Hata hivyo, kwa miaka mingi waliofuzu kupitia mfumo huu wamewaaibisha walioupinga kwa kufualu katika vyuo vya nchini na ng’ambo. Pia wasomi na wafanyakazi wa afya kuhamia [[nchi zilizoendelea]] ni dhihirisho tosha la hali hii. Mkazo uliotiliwa masomo ya ufundi umefifia na mabadiliko ya hivi juzi katika mtaala yanasisitiza [[teknolojia]] ya [[upashanaji habari]], [[sayansi]], [[hesabu]] na lugha. Kwa vyovyote vile, kazi ya kiakademia na kusisitizwa kwa kupita mitihani iliyoandikwa hakujaacha nafasi kwa [[useremala]], [[uashi]], [[upishi]] na mafunzo mengine ya [[ufundi]]. ==Michezo== {{Main|Michezo ya Kenya}} [[Picha:Icc Wcl Championship Nepal Vs Kenya Tu Ground Kathmandu @ Nepal 6.jpg|thumb|Timu ya kriketi ya Kenya]] [[Picha:Elgon Cup 2007.png|thumb|Timu ya rugby ya Kenya]] Kenya hushiriki katika [[michezo]] mbalimbali ikiwemo [[kriketi]], [[mbio za magari]], [[soka]], [[raga]] na [[ngumi]]. Lakini nchi hii inajulikana hasa kwa kutawala katika [[mbio za masafa ya kadiri]] na [[mbio za masafa marefu]]. Kenya, kwa muda mrefu, imetoa [[Bingwa|mabingwa]] wa [[Olimpiki]] na [[michezo ya Jumuia ya Madola]] katika nyanja mbalimbali, hasa katika mbio za mita 800, mita 1,500, mita 3,000 kuruka viunzi na maji, mita 5,000, mita 10,000 na mbio za masafa marefu. [[Wanariadha]] wa Kenya (hasa wa kabila la Wakalenjin) wanaendelea kutawala mbio za masafa ulimwenguni, ingawa ushindani kutoka nchi ya [[Moroko]] na Ethiopia umepunguza umaarufu huu. [[Wanariadha]] wa Kenya wanaosifika sana ni pamoja na mshindi mara nne wa mbio za masafa marefu za [[Boston]] kwa [[wanawake]] na mshindi mara mbili wa mbio za dunia [[Catherine Ndereba]], aliyeshikilia rekodi ya awali ya mbio za dunia [[Paul Tergat]], na [[John Ngugi]]. Wakati wa michezo ya Olimpiki ya [[Beijing]] Kenya ilishinda [[medali]] 6 za [[dhahabu]], 4 za [[fedha]], 4 za [[shaba]] na kulifanya taifa lililofaulu sana barani Afrika katika michezo ya Olimpiki ya mwaka 2008. Wanariadha wapya walitambulikana, kama [[Pamela Jelimo]], mshindi wa medali ya dhahabu katika mbio za mita 800 kwa wanawake aliyejitahidi na kushinda tuzo la Golden League, na [[Samuel Wajiru]] aliyeshinda mbio za masafa marefu kwa wanaume. Bingwa mstaafu wa mbio za Olimpiki na za Jumuia ya Madola, [[Kipchoge Keino]], alisaidia kuanza ubingwa wa mbio za masafa marefu [[miaka ya 1970]] akafuatwa na bingwa wa michezo ya Jumuia ya Madola, [[Henry Rono]], aliyeshikilia rekodi kadhaa za dunia. Hivi majuzi, kumekuwa na mzozo wa wanariadha wa Kenya waliosaliti nchi yao na kuwakilisha nchi nyingine, hasa [[Bahrain]] na [[Qatar]]. [[Wizara ya michezo]] ya Kenya imejaribu kuzuia usaliti huu, lakini umeendelea tu, [[Bernard Lagat]] akiwa wa mwisho, akichagua kuiwakilisha [[Marekani]].Usaliti huu, kwingi unatokana na sababu za kiuchumi au kifedha ingawa pia wanariadha wazuri wasioweza kufaulu katika timu nzuri ya taifa huona ni rahisi kufaulu kwa kukimbilia nchi nyingine. Kenya pia imetawala [[voliboli]] ya wanawake barani Afrika, huku vilabu na [[timu ya taifa]] vikishinda mashindano kadhaa barani Afrika katika [[mwongo]] uliopita. Timu ya wanawake pia imeshiriki katika michezo ya Olimpiki na Mashindano ya Ulimwengu ingawa haijafaulu vilivyo. Mchezo wa kriketi ni maarufu na pia ni mchezo wa timu ambao umefaulu sana. Kenya imeshiriki katika [[Kombe la Dunia la Kriketi]] tangu mwaka [[1996]]. Timu hii ilishinda baadhi ya timu maarufu ulimwenguni na kufikia [[semifainali]] katika mchuano wa mwaka [[2003]] na wachezaji kama vile [[Steve Tikolo]] na [[Maurice Odumbe]]. Walishinda ligi ya kriketi ya dunia daraja la 1 iliyofanyika Nairobi kwa mara ya kwanza, kisha wakashiriki katika mchuano wa ulimwengu wa T20. [[Nahodha]] wa sasa wa timu ni [[Collins Obuya]]. Kenya imejiundia jina katika muungano wa raga na wachezaji kama vile [[Collins Injera]] na [[Lucas Onyango]]. Mchezo huo ni maarufu nchini hasa kwa sababu ya mchuano wa kila mwaka wa Safari Sevens. Timu ya Kenya ya raga ya wachezaji [[saba]] kila upande ilikuwa nambari ya 9 katika michezo ya dunia ya wachezaji saba IRB katika msimu wa mwaka 2006. Kenya ilikuwa bingwa wa soka katika eneo hili lakini ubingwa huu umefifia kutokana na kutoelewana kwa maafisa wa Kamati ya Soka Nchini.<ref>New Vision, 3 Juni 2004: [http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 Wrangles ardhi Kenya utan fastställd FIFA marufuku] {{Wayback|url=http://www.newvision.co.ug/PA/8/30/364022 |date=20080110015009 }}</ref> Mizozo hii ilipelekea Kenya kupigwa marufuku na FIFA, lakini marufuku hii iliondolewa mnamo Machi 2007. Kwa upande wa mbio za magari, Kenya ndio waandalizi wa mbio za magari maarufu za [[Safari Rally]] zinazotambulika kuwa ngumu zaidi ulimwenguni,<ref>The Auto Channel, 21 Julai 2001: [http://www.theautochannel.com/news/2001/07/22/025841.html FIA Rally: Delecour inachukua pointi kumaliza tarehe Safari Rally kwanza]</ref> na ambazo ni sehemu ya Bingwa wa Mbio za Magari kwa miaka mingi hadi kuondolewa kwake baada ya mbio za 2002 kwa sababu ya matatizo ya kifedha. Baadhi ya [[dereva|madereva]] maarufu wa mbio za magari ulimwenguni walioshiriki na kushinda mbio hizi ni [[Bjorn Waldegard]], [[Hannu Mokkola]], [[Tommi Makinen]], [[Shekhar Mehta]], [[Carlos Sainz]] na [[Colin McRae]]. Ingawa mbio hizi bado huendelea kila mwaka kama sehemu ya kutafuta Bingwa wa Mbio za Magari Afrika, waandalizi wanatarajia kuruhusiwa kujiunga tena na Ubingwa wa Magari Ulimwenguni katika miaka michache ijayo. ==Uchumi== {{Main|Uchumi wa Kenya}} [[Picha:Kenyan 20 Shilling Note.jpg|thumb|250px|right|Noti ya shilingi 20 ya mwaka 1994, ikimuonyesha Rais Daniel Arap Moi.]] Baada ya uhuru, Kenya iliendeleza ukuaji wa kiuchumi haraka kupitia kwa uwekezaji wa umma, kuhimiza uzalishaji wa kilimo, na kushawishi uwekezaji wa watu binafsi na wageni katika viwanda. Pato la taifa lilikua kwa asilimia 6.6 kuanzia 1963 hadi 1973. Uzalishaji wa kilimo ulikua kwa asilimia 4.7 kila mwaka kwa kipindi hicho ukiwa umechochewa na ugawaji upya wa mashamba, kuanzishwa kwa kilimo cha mimea iliyoimarishwa, na kuanzisha mashamba mapya. Hata hivyo, kati ya 1974 na 1993 ukuaji wa uchumi wa Kenya ulipungua. Kupungua kwa kilimo kulisababishwa na sera za kilimo zisizofaa, mikopo isiyotosha na vikwazo visiyofaa vya biashara ya kimataifa. Mnamo mwaka wa 1993, Serikali ya Kenya ilianzisha mpango mkuu wa kuimarisha uchumi na kuufanya huru. Waziri mpya wa fedha na gavana mpya wa Benki Kuu ya Kenya walianza mikakati iliyofuatana kuimarisha uchumi kwa usaidizi wa [[Benki ya Dunia]] na [[Shirika la Fedha la Kimataifa]]). Kama sehemu ya mpango huu, serikali iliondoa usimamizi wa bei za bidhaa, leseni za uagizaji na uthibiti wa ubadilishaji fedha, kubinafsisha kampuni nyingi zilizomilikiwa na umma, kupunguza idadi ya wafanyi kazi wa serikali na kuanzisha sera madhubuti za kulinda fedha. Kuanzia mwaka wa 1994 hadi 1996 ukuaji halisi wa uchumi wa Kenya ulikadiriwa juu kidogo ya asilimia 4 kwa mwaka. Hata hivyo, kati ya 1997 na 2000, uchumi uliingia kipindi cha kupungua au kutoimarika, kwa sababu ya hali mbaya ya anga na kupungua kwa shughuli za kiuchumi. Mwaka wa 2001 pato la taifa liliimarika kiasi kwani mvua ilirejea kunyesha karibu na viwango vya awali. Ukuaji wa kiuchumi uliendelea kuimarika kiasi mwaka wa 2002 na kufikia asilimia 1.4 mwaka wa 2003, asilimia 4.3 mwaka wa 2004, kisha asilimia 5.8 mwaka wa 2005. [[Picha:Jomo Kenyatta International Airport.jpg|thumb|300px|left|[[Uwanja wa ndege wa Kimataifa wa Jomo Kenyatta]], ambao ndio mkubwa zaidi na wenye shughuli nyingi zaidi katika eneo la Afrika Mashariki.]] Mnamo Julai 1997, Serikali ya Kenya ilikataa kutimiza makubaliano ya awali na IMF kuhusu mabadiliko ya utawala wake. Jambo hili lilisababisha kukatizwa kwa misaada kwa miaka 3, nayo Benki ya Dunia ikaubana mkopo wa dola milioni 90 za mpango wa kuufufua uchumi. Ingawa mabadiliko mengi ya kiuchumi yaliyofanywa kati ya 1993-94 yalibakia, wataalamu wa maswala ya kiuchumi wasiopendelea mabadiliko waliamini kuwa Kenya iliitaji mabadiliko zaidi, hasa ya kiutawala ili kuongeza ukuaji wa pato la taifa (GDP). Serikali ya Kenya ilichukua hatua yakini za mabadiliko, pamoja na kuunda Tume ya Kupambana na Ufisadi (KACA), kuanzisha hatua za kuimarisha uwazi wa katika mikakati ya serikali kupata bidhaa na kupunguza fedha inayotumiwa na serikali kulipia mishahara. Mnamo Julai 2000, shirika la IMF lilitia saini dola milioni 150 za Poverty Reduction and Growth Facility (PRGF), nayo Benki ya Dunia ilifuatia na mkopo wa dola milioni 157 kuimarisha uchumi na kuibadilisha sekta ya umma. Mwezi wa Desemba 2000, iliamuliwa kuwa tume ya kupambana na ufisadi haikuwa ya kikatiba na sehemu za juhudi za mabadiliko kukatizwa mwaka 2001. Shirika la IMF na Benki ya Dunia zilikatiza mipango yao. Juhudi zilizofanywa kuanzisha upya mipango hii katikati ya mwaka wa 2002 hazikufaulu. Chini ya uongozi wa Rais Kibaki, aliyechukua hatamu za uongozi tarehe 30 mwezi wa Desemba 2002, serikali ya Kenya ilianzisha mipango mipya na kabambe ya uimarishaji uchumi na imerejelea ushirikiano wake na Benki ya Dunia na IMF. Serikali mpya ya National Rainbow Coalition (NARC) iliidhinisha Sheria dhidi ya Ufisadi na Uhalifu wa Kiuchumi pamoja na Sheria ya Maadili ya Watumishi wa Umma mnamo Mei 2003 iliyolenga kupiga vita ufisadi katika ofisi za umma. Mabadiliko mengine, hasa katika idara ya sheria, kuagiza bidhaa za umma na kadhalika yamepelekea kurejelewa kwa misaada na matumaini ya kuimarisha uchumi. Kufuatia kupitishwa kwa sheria muhimu za kupambana na ufisadi na serikali mpya, wafadhili walirejelea ufadhili mwezi wa Novemba 2003 na IMF ikaidhinisha msaada wa miaka mitatu wa dola milion 250 ili kupunguza umaskini na kuimarisha uchumi. Wafadhili wakatoa dola bilioni 4.2 kama msaada wa miaka minnne. Kurejelewa kwa ufadhili na kujihusizisha upya kwao kumevutia imani ya wawekezaji. Mswada wa [[ubinafsishaji]] umeidhinishwa ingawa kuanzishwa kwa tume ya ubinafsishaji hakujakamilika, mabadiliko katika utendakazi wa umma yametekelezwa na mwaka wa 2007 Kenya ilishinda tuzo la Umoja wa Kimataifa la Utendakazi wa Umma.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.7thglobalforum.org/Forum_Information/unpsa.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215083024/http://www.7thglobalforum.org/Forum_Information/unpsa.htm |archivedate=2008-02-15 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan026198.pdf |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2009-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324235927/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan026198.pdf }}</ref> Hata hivyo, kazi nyingi zinahitajika kufanywa ili kuiwezesha nchi hii kuyafikia mataifa yaliyoendelea sana kiuchumi, hasa yale ya Mashariki ya Mbali. Changamoto kuu ni pamoja na kuchukua hatua thabiti dhidi ya ufisadi, kupitisha sheria zinazoshughulikia ugaidi na biashara haramu, kutatua upungufu wa ufadhili wa bajeti kisha kurekebisha na kuunda miundo msingi. Inaaminika haya yatasaidia kudumisha sera za kimsingi za kiuchumi, na kuhakikisha ukuaji wa kasi wa kiuchumi uliofikia asilimia 7.2 mwaka wa 2007. Mwaka wa 2007, serikali ya Kenya ilizindua [[Ruwaza ya Kenya 2030|Ruwaza 2030]], ambao ni mpango wa kiuchumi wenye matumaini makuu na ambao ikiwa utatekelezwa kikamilifu, una uwezo wa kuifanya nchi hii kuwa katika kiwango sawa na mataifa yaliyoendelea kiuchumi ya Asia. Nairobi inaendelea kuwa kituo muhimu na cha kimsingi kwa mawasiliano na biashara cha Afrika Mashariki. Kinajivuna kuwa na miundo msingi ya uchukuzi na mawasiliano bora zaidi katika eneo hili, na wafanyi kazi wenye ujuzi. Makampuni mengi ya kigeni hudumisha matawi yao katika eneo hili ama ofisi za kuyawakilisha mjini Nairobi. Mnamo Machi 1996, Marais wa Kenya, Tanzania na Uganda waliifufua Jumuia ya Afrika Mashariki (EAC). Shabaha za EAC ni pamoja na kusawazisha kodi na ada zinazotozwa bidhaa, utembeaji huru wa watu na kuimarisha miundo msingi katika eneo hili. Nchi hizi tatu za Afrika Mashariki zilitia saini mkataba wa Customs Union Agreement mwezi wa Machi 2004. {{wide image|Nairobi panorama from westlands.jpg|1400px|<center>Mji wa Nairobi</center>}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |+ style="line-height:0.8em"| <td>{{Resize|120%|Muhtasari wa uchumi wa nchi}}</td> |- ! style="text-align:left"| Pato la taifa | Dola bilioni 41.84 (2012) kwa bei ya sasa. Dola bilioni 76.07 (Uwezo wa kununua bidhaa usio sawa, 2012) Kuna pia uchumi mkubwa usio rasmi ambao haujawahi kujumuishwa kama sehemu ya pato la taifa. |- ! style="text-align:left"| Ukuaji wa kiuchumi kwa mwaka | 5.1% (2012) |- ! style="text-align:left"| Pato la kila mtu kwa mwaka | Pato la kila mtu kwa mwaka (PPP)= $1,800 |- ! style="text-align:left"| Malighafi ya kiasili | Wanyama wa pori, Ardhi (5% inayolimika) |- ! style="text-align:left"| Bidhaa za kilimo | Chai, kahawa, mahindi, ngano, miwa, mboga na matunda, pareto, bidhaa za maziwa, nyama na bidhaa za wanyama |- ! style="text-align:left"| Viwanda | Bidhaa za petroli, usagaji wa nafaka na miwa, saruji, pombe, vinywaji, nguo, uunganishaji magari, makaratasi, utengenezaji wa bidhaa za kimsingi, utalii |} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |+ style="line-height:0.8em"| Biashara ya mwaka 2012 |- ! style="text-align:left"| Biasharanje | Dola bilioni 5.942 | chai, kahawa, bidhaa za mboga na matunda, bidhaa za petroli, saruji, samaki |- ! style="text-align:left"| Masoko muhimu (2012) <ref name="worldfactbook"/> | colspan="2"| Uganda, Tanzania, Uholanzi, Uingereza, Marekani, Misri, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |- ! style="text-align:left"| Maduhuli | Dola bilioni 14.39 | mashine, magari, bidhaa za petroli, vyuma, resini na bidhaa za plastiki |- ! style="text-align:left"| Mataifa muhimu yaletayo bidhaa Kenya {{nbsp|2}} | colspan="2"| China, Uhindi, Muungano wa Falme za Kiarabu, Saudi Arabia, Afrika Kusini, Ujapani |} === Utafutaji wa mafuta === Mwanzoni mwa mwaka wa [[2006]] Rais wa [[Uchina]], [[Hu Jintao]], alitia saini kandarasi ya utafutaji wa mafuta na Kenya. Haya ndiyo makubaliano ya hivi punde kati ya mfululizo wa mapatano yaliyopagwa kuelekeza maliasili ya Afrika huko Uchina ambako uchumi wake waendelea kukua kwa haraka. Kandarasi hii iliwezesha kampuni inayoongozwa na taifa la Uchina “offshore oil and gas company” CNOOC Ltd kutafuta mafuta Kenya, ambayo ilianza kuchimba visima vya kwanza mpakani mwa Sudan na Somalia na katika maji ya upwa wake.<ref>{{Rejea habari|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a51a39d2-280c-11db-b25c-0000779e2340.html|title=China's scramble for Africa finds a welcome in Kenya |last=Barber |first=Lionel|date=10 Agosti 2006|publisher=Financial Times|accessdate=2008-06-27}}</ref> ==Tazama pia== * [[Athari za Ukoloni nchini Kenya]] * [[Orodha ya Marais wa Kenya]] * [[Orodha ya Mawaziri Wakuu wa Kenya]] * [[Mito ya Kenya|Orodha ya mito ya Kenya]] * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] * [[Orodha ya miji ya Kenya]] * [[Orodha ya Makabila nchini Kenya]] * [[Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Kenya]] * [[Orodha ya benki nchini Kenya]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== {{Reflist|2}} ==Viungo vya nje== {{Lango|Kenya}} ; Serikali * [http://www.communication.go.ke/ Spokeperson serikali] {{Wayback|url=http://www.communication.go.ke/ |date=20081022110047 }} Ofisi Mnenaji wa Serikali ya Jamhuri ya Kenya. * [http://www.kenya.go.ke/ Serikali ya Kenya] {{Wayback|url=http://www.kenya.go.ke/ |date=20081113033437 }} Official site. * [http://www.kenyalaw.org/ Kenya Law Reports] Legislation Kenya, Uchunguzi Sheria, Official Gazette Notices na kisheria Info. * [http://www.statehousekenya.go.ke/ State House Kenya] {{Wayback|url=http://www.statehousekenya.go.ke/ |date=20081105143157 }} Official site State House, Kenya. * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html Mkuu wa Nchi na Cabinet Members] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kenya.html |date=20091026201734 }} ; Jumla * Maelezo ya nchi (Country Profile) kutoka BBC News * [http://www.britannica.com/nations/Kenya Kenya] kutoka [[Encyclopaedia Britannica]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm Kenya] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kenya.htm |date=20091024050050 }} kutoka ''UCB Libraries GovPubs'' * {{Dmoz|Regional/Africa/Kenya}} ; Vyombo vya habari * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/kenya/kenyanews.html Vyombo vya habari Kenya] orodha kutoka [[Chuo Kikuu cha Stanford]] ; Utalii * [http://www.magicalkenya.com/ Kenya Tourist Board (Magical Kenya)] * {{wikivoyage|Kenya}} ; Historia * [http://www.1911encyclopedia.org/Kenya_Colony 1911 Encyclopedia Britannica juu ya Kenya Colony] * [http://www.1911encyclopedia.org/Abyssinia#Army 1911 Encyclopedia Britannica juu wa 1908 Dermacation wa Ethiopia-Kenya Border] ; Nyingine * [http://www.ascleiden.nl/Publications/Bibliographies/KenyaCoast/ Kenya Coast bibliography.] {{Wayback|url=http://www.ascleiden.nl/Publications/Bibliographies/KenyaCoast/ |date=20091108081958 }} ''Academic bibliography, hasa kwa Kiingereza, compiled by Jan Hoorweg, Afrika-Studiecentrum, Leiden.'' * {{Rejea kitabu | last = Kimaiyo | first = Towett J. | title = Ogiek Land Cases and Historical Injustices&nbsp;— 1902–2004 | publisher = Ogiek Welfare Council | year = 2004 | location = Nakuru, Kenya | pages = 127 pages + appendices | url = http://www.geocities.com/OgiekLand/ | access-date = 2009-12-07 | archive-date = 2007-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071029164155/http://www.geocities.com/OgiekLand/ }} * {{Rejea tovuti | title = Who Owns Kenya?&nbsp;— What is the Queen Doing in Parliament? | date = 31 Machi 2007 | url = http://www.geocities.com/WhoOwnsKenya/ | accessdate = 2009-12-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080318221033/http://www.geocities.com/WhoOwnsKenya/ | archivedate = 2008-03-18 }} * [http://www.ruralpovertyportal.org/english/regions/africa/ken/index.htm Vijijini umaskini katika Kenya] (IFAD) * [http://www.kenyanview.com/scenaries.html Kenya View] {{Wayback|url=http://www.kenyanview.com/scenaries.html |date=20070726094957 }} Mandhari na uzuri wa Kenya katika pica *[https://www.georgenjogu.com/ Kenyan Money News] {{Wayback|url=https://www.georgenjogu.com/ |date=20190806051930 }} Mkusanyiko wa Kazi kutoka kenya. * [http://www.education.nairobi-unesco.org/ UNESCO Nairobi Office - Sekta ya Elimu Clearinghouse] {{Wayback|url=http://www.education.nairobi-unesco.org/ |date=20100331001952 }} * [[Wikia:Solarcooking:Kenya|Maendeleo ya hivi karibuni ya kupikia nishati ya jua nchini Kenya]] * [https://www.plussizeexpert.com/ Plus Size Expert] {{Wayback|url=https://www.plussizeexpert.com/ |date=20180226115134 }} Mkusanyo wa habari kutoka Kenya. {{Hoja Kuhusu Kenya}} {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Kenya|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Afrika ya Mashariki]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Jumuiya ya Afrika Mashariki]] [[Jamii:nchi]] [[Jamii:Nchi]] pxzmp5dozwhba4pqlnudyjpdnfy3y5y 0 3745 1559217 1502704 2026-05-31T08:37:18Z Gayle157 73366 /* */ Jedwali la nchi 1559217 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Hungaria | jina_asili = {{lang|hu|Magyarország}} | bendera = Flag of Hungary.svg | nembo = Coat of arms of Hungary.svg | mji_mkubwa_na_mkuu = Budapest | lugha_rasmi = Kihungaria | dini = {{plainlist| * 42.5% [[Ukristo]] * 16.1% [[Wasio na dini]] * 1.3% dini nyingine }} | uraia = Mhungaria | serikali = Jamhuri ya kibunge ya umoja | cheo_kiongozi1 = [[Rais]] | kiongozi1 = Tamás Sulyok | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = Péter Magyar | bunge = Bunge la Taifa la Hungaria | muundo_uhuru = Kuundwa kwa taifa | tukio1 = Ushindi wa Carpathian Basin | tukio1_tarehe = 862–895 | tukio2 = Ufalme wa Kikristo wa Hungaria | tukio2_tarehe = 25 Desemba 1000 | eneo_jumla = 93,030 | maji = 3.7% | watu_kadirio = 9,489,000 | mwaka_kadirio = 2026 | msongamano = {{#expr: 9489000/93030 round 0}} | mwaka_plt_ppp = 2026 | plt_ppp = $482.256 bilioni | plt_ppp_kwa_mtu = $50,570 | mwaka_plt = 2026 | plt = $271.122 bilioni | plt_kwa_mtu = $28,430 | hdi = 0.870 | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 46 | gini = 29.0 | fedha = Forinti ya Hungaria (HUF) | majira_saa = +1 | majira_saa_dst = +2 | tld = .hu | msimbo_simu = +36 }} '''Hungaria''' (kwa [[Kihungaria]] ''Magyarország''), rasmi kama '''Jamhuri ya Hungaria''', ni nchi isiyo na pwani katika [[Ulaya ya Kati]], inayopakana na [[Slovakia]] kaskazini, [[Ukraini]] kaskazini-mashariki, [[Romania]] mashariki, [[Serbia]] na [[Kroatia]] kusini, [[Slovenia]] kusini-magharibi, na [[Austria]] magharibi. Ina idadi ya watu takriban milioni 9.6, ikiwa ya 94 duniani. Jiji lake kubwa zaidi na mji mkuu ni [[Budapest]]. Hungaria imegawanyika katika mikoa 19 na jiji la Budapest. Kihungaria ndiyo [[lugha rasmi]] na ya kawaida kwa wananchi. Wakazi walio wengi (52.9%) ni [[Wakristo]]. hasa [[Wakatoliki]] (37.4%) na [[Wakalvini]] (11.1%). == Jiografia == === Topografia=== [[File:Hungary topographic map.jpg|thumb|Topografia ya Hungaria]] Hungaria ni nchi isiyo na pwani iliyoko [[Ulaya ya Kati]], yenye mandhari ya mteremko laini na [[tambarare]] kwa sehemu kubwa. Nchi hii imegawanywa katika maeneo makuu mawili: [[tambarare]] za chini (Alföld au Tambarare kuu ya Hungaria) upande wa mashariki na kusini, na milima na mteremko wa juu upande wa kaskazini na magharibi. Milima ya Kaskazini ya Hungaria, ikijumuisha milima ya Mátra na Bükk, ina kilele cha juu zaidi cha Hungaria, Kékes, kilichofikia urefu wa mita 1,014. Milima na maporomoko ya ''Transdanubian'' upande wa magharibi hutoa [[mandhari]] laini, wakati Tambarare Kuu inatawaliwa na ardhi zenye rutuba kwa [[kilimo]]. Eneo la kati la Hungaria katika [[Bonde la Karpathian]] limeunda mifumo ya [[makazi]], [[kilimo]], na mitandao ya usafirishaji. ===Hali ya Hewa=== Hungaria ina [[hali ya hewa]] ya kikanda, yenye misimu tofauti ikijumuisha majoto makali ya [[majira ya joto]] na baridi kali za [[majira ya baridi]]. Joto la wastani la [[majira ya joto]] ni kati ya 25°C hadi 30°C , wakati joto la [[majira ya baridi]] mara nyingi hupungua chini ya 0°C , hasa katika milima ya kaskazini. Mvua hujumlisha wastani wa milimita 500–800 kwa mwaka, huku mvua ikipunguka katika milima ya kaskazini na kupungua katika [[tambarare]]. [[Theluji]] ni ya kawaida majira ya baridi, na radi zinaweza kutokea katika miezi ya [[majira ya joto]]. Mabadiliko ya msimu na mvua ya wastani husaidia [[kilimo]], [[msitu|misitu]], na mifumo ya maji safi. ===Mfumo wa Maji=== [[File:Danube River -b.jpg|thumb|Mto Danube]] Hungaria ina mtandao mzuri wa mito na maziwa, sehemu kubwa zikielekea kwenye mito ya [[Mto Danube|Danube]] au [[Mto Tisza|Tisza]]. [[Mto Danube]], mto mrefu wa pili [[Ulaya]], unapita kutoka kaskazini hadi kusini kupitia magharibi mwa Hungaria, ikiwemo mji mkuu [[Budapest]], na unatumika kama njia kuu ya usafirishaji na [[uchumi]]. [[Mto Tisza]] unapita sehemu ya mashariki ya nchi, huku mito midogo, vyanzo, na mifereji ikisaidia umwagiliaji na mifumo ya mazingira. Hungaria pia ina maziwa makubwa, kubwa zaidi ikiwa ni [[Ziwa Balaton]], mara nyingi huitwa ''Bahari ya Hungary,'' ambalo ni eneo muhimu kwa [[utalii]], [[uvuvi]], na burudani. == Historia == ===Historia ya awali=== Hungaria ilitokea kama nchi ya pekee wakati wa [[karne ya 10]] [[BK]]. Tangu zamani za [[BK|kuzaliwa kwake Kristo]] ([[milenia]] ya kwanza) sehemu kubwa ya Hungaria ilijulikana kama [[Panonia]] ikawa sehemu ya [[Dola la Roma]]. Tangu kuporomoka kwa nguvu ya Waroma ilivamiwa na ma[[kabila]] mbalimbali kama vile [[Wagermanik]], [[Wahunni]] na [[Waslavi]]. Baada ya mwaka [[900]] Wahungaria chini ya [[mtemi]] [[Arpad]] walivamia eneo hili. Wakati ule Wahungaria walikuwa mkusanyiko wa makabila wahamiaji waliojiita "Majari" (Magyar) waliotoka katika maeneo kati ya [[mto Volga]] na [[milima ya Ural]]. Kutoka makazi yao mapya katika Panonia waliendelea kuvamia maeneo mengine ya Ulaya hadi [[milima ya Pirenei]]. ===Baada ya kupokea Ukristo=== Baada ya kushindwa na [[Wajerumani]] mwaka [[955]] walibaki katika makazi yao na mnamo mwaka [[1000]] mfalme Ishtvan ([[Stefano wa Hungaria]]) alipokea [[ubatizo]] akaongoza taifa lake kuingia katika [[Ukristo]]. Wakati wa [[uvamizi]] wa [[Wamongolia]] baada ya [[Chingis Khan]] katika [[karne ya 13]] nchi iliangamizwa, na nusu ya wakazi wakauawa. Baadaye wafalme Wahungaria waliwakaribisha [[walowezi]] kutoka [[Ujerumani]] walioanzisha vijiji vingi na pia miji. Wakati wa [[karne ya 15]] [[Waturuki]] [[Waosmani]] walianza kuenea kwenye Balkani, wakaingia katika Hungaria kutoka upande wa mashariki. Katika [[mapigano ya Mohacs]] mwaka [[1526]] Hungaria ilishindwa na sehemu kubwa ikawa chini ya Waosmani. Magharibi ya nchi ikaendelea kuitwa [[ufalme]] wa Hungaria lakini ufalme uliingia mikononi mwa nyumba ya [[Habsburg]] yaani chini ya watawala wa [[Austria]]. Katika karne zilizofuata watawala wa Habsburg walirudisha Waosmani nyuma na ufalme wa Hungaria ukawa sehemu ya milki ya Habsburg yaani Austria. Katika [[karne ya 19]] mnamo [[1848]] Wahungaria waliasi dhidi ya watawala lakini walishindwa. Hata hivyo [[Kaisari]] [[Franz Joseph I]] alibadilisha [[siasa]] yake akatafuta usaidizi wa Wahungaria katika utawala wa ufalme. Katiba mpya iliunda cheo cha sawa kati ya Austria na Hungaria chini ya mtawala yeye yule mwenye vyeo vya Kaisari wa Austria na Mfalme wa Hungaria na milki ikaitwa "[[Austria-Hungaria]]". [[Austria-Hungaria]] ilikuwa milki kubwa katika Ulaya ya Kati na Mashariki kuanzia mwaka [[1867]] hadi [[1918]]. ===Kuanzia karne ya 20=== Baada ya [[vita kuu ya kwanza ya dunia]] milki ikaporomoka na Hungaria ikaendelea kama nchi ya pekee yenye katiba ya ufalme lakini bila mfalme. Katika [[vita kuu ya pili ya dunia]] Hungaria ikaingia upande wa [[Ujerumani]] ukaendelea kuwatesa [[Wayahudi]] wake wa kushikamana na siasa ya [[Hitler]] na mwishowe ikashindwa pamoja na Ujerumani. Hungaria ikavamiwa na [[jeshi]] la [[Umoja wa Kisovyeti]] na mabwana hao wapya walihakikisha ya kwamba [[chama cha kikomunisti]] ilishika [[serikali]]. Hivyo Hungaria ikawa sehemu ya [[Mapatano ya Warshawa]] ikasimama upande wa mashariki katika kipindi cha [[vita baridi]]. Mwaka [[1956]] wananchi wengi walipindua serikali ya kikomunisti na serikali mpya chini ya [[Imre Nagy]] ilianzisha [[demokrasia]] ya [[vyama vingi]]. Lakini wanajeshi wa Kisovyeti wakaingia kati wakarudisha utawala wa chama cha kikomunisti ulioendelea hadi kuporomoka kwa [[ukomunisti]] mnamo [[1989]]. Hungaria imekuwa nchi mwanachama wa [[Umoja wa Ulaya]] tangu [[2004]]. == Tazama pia == * [[Wilaya za Hungaria]] * [[Orodha ya miji ya Hungaria]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] == Viungo vya nje == {{commonscat|Hungary|Hungaria}} * [http://www.magyarorszag.hu/ Tovuti rasmi] {{Umoja wa Ulaya}} {{Ulaya}} {{mbegu-jio-Ulaya}} [[Jamii:Hungaria|*]] [[Jamii:Nchi za Ulaya|H]] [[Jamii:Nchi za Umoja wa Ulaya]] [[Jamii:Mkataba wa Schengen]] [[Jamii:Umoja wa Forodha wa Ulaya]] [[Jamii:Nchi]] fws0unuf1vlu47mc96thq3cjpr8wn6y 0 7573 1559220 1497696 2026-05-31T08:47:49Z Gayle157 73366 /* */ [[WP:Mradi wa Nchi]] 1559220 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = <span style="line-height:1.5em;"> ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ </span> |conventional_long_name = Jamhuri ya Maldivi |common_name = Maldivi |image_flag = Flag of Maldives.svg |image_coat = Emblem of Maldives.svg |image_map = LocationMaldives.png |national_motto = |national_anthem = ''[[Gaumii salaam|Gavmii mi ekuverikan matii tibegen kuriime salaam]]''<small><br />"Twasalimu taifa letu kwa umoja"</small> |official_languages = [[Kidhivehi]], [[Kiingereza]] |capital = [[Malé]] |latd=4 |latm=10 |latNS=N |longd=73 |longm=30 |longEW=E |largest_city = [[Malé]] |government_type = Jamhuri |leader_titles = [[Rais]] |leader_names = [[Mohamed Muizzu]] |area_rank = ya 187 |area_magnitude = 1 E7 |area = 298 |areami² = 115 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = -- |population_estimate = |population_estimate_rank = ya 167¹ |population_estimate_year = |population_census = 515,132 |population_census_year = 2022 |population_density = 1,728.63 |population_densitymi² = 4,477.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = ya 7 |GDP_PPP = $2.569 bilioni <!--IMF 2005--> |GDP_PPP_rank = ya 162 |GDP_PPP_year = 2005 |GDP_PPP_per_capita = $7,675 |GDP_PPP_per_capita_rank = ya 79 |sovereignty_type = Uhuru |established_events = kutoka [[Uingereza]]<br /> |established_dates = [[26 Julai]] [[1965]] |HDI = 0.739 |HDI_rank = ya 98 |HDI_year = 2006 |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Rufiyaa]] |currency_code = MVR |country_code = |time_zone = |utc_offset = +5 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.mv]] |calling_code = 960 |footnotes = ¹ Makadirio ya [[UM]] ya 2005. }} [[Picha:Male-total.jpg|thumb|left|Malé ni mji mkuu wa Maldivi]] '''Maldivi''' (rasmi '''Jamhuri ya Maldivi'''; [[Kidhivehi]]: ''ދިވެހި ރާއްޖެ'') ni nchi ya visiwa iliyoko [[Asia Kusini]] katika [[Bahari ya Hindi]], kusini-magharibi mwa [[Sri Lanka]] na [[India]]. <ref> {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/maldives/#geography⁠|title=Maldives - World Factbook: Geography |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }} </ref> Kufikia mwaka 2024, inakadiriwa kuwa na idadi ya watu takriban 520,000, ikiwa miongoni mwa nchi ndogo zaidi barani [[Asia]] kwa idadi ya watu na eneo la ardhi. [[Mji mkuu]] na mkubwa ni [[Malé]], huku nchi ikiwa imegawanywa katika atoli 20 za kiutawala na lugha rasmi ikiwa Dhivehi. <ref> {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Maldives⁠|author=Clarence Maloney |title=Maldives |website=Britannica |date=Machi 25, 2026 |access-date=Mei 31, 2026 }}</ref> Kabla ya hapo ilikuwa chini ya [[ulinzi]] wa [[Uingereza]] tangu [[mwaka]] [[1887]]. Kwa jumla kuna [[visiwa]] 1,196 na kati ya hivyo takriban 200 hukaliwa na [[watu]]. Wakazi karibu wote (98.7%) ni [[Waislamu]], hasa [[Wasuni]]; ya kwao ndiyo [[dini rasmi]] na ya lazima kwa [[raia]] wote. [[Ukristo|Wakristo]] ni 0.29% ([[nusu]] [[Wakatoliki]] na nusu [[Waprotestanti]]). [[Lugha]] ya kawaida na [[lugha rasmi]] ni [[Kidhivehi]], mojawapo ya [[lugha za Kihindi-Kiulaya]]. Maldivi iko hatarini kupotea. Ni kwamba [[kimo]] cha juu cha nchi yake ni [[mita]] 5.1 pekee juu ya [[uwiano wa bahari]], na [[wastani]] wake ni mita 1.5 tu. Hivyo, kama mabadiliko ya [[hali ya hewa]] kutokana kwa [[kupanda kwa halijoto duniani]] yatazidi kuleta kupanda kwa uwiano wa bahari, nchi hii yote itazama chini ya [[maji]]. == Tazama pia == * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] == Viungo vya nje == {{commons}} * {{en}} [http://www.maldivesinfo.gov.mv/ Serikali ya tovuti rasmi] * {{en}} [http://www.presidencymaldives.gov.mv/4/ Rais ya tovuti rasmi] {{Wayback|url=http://www.presidencymaldives.gov.mv/4/ |date=20100729003512 }} *[http://www.visitmaldives.com/ Official tourist information] *{{CIA World Factbook link|mv|Maldives}} *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/maldives.htm Maldives] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/maldives.htm |date=20120829212541 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *{{Dmoz|Regional/Asia/Maldives}} *[http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12651486 Maldives] from the [[BBC News]] *{{Wikiatlas|Maldives}} *[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MV Key Development Forecasts for the Maldives] from [[International Futures]] *[http://www.majlis.gov.mv/en/wp-content/uploads/Constitution-english.pdf Constitution of the Republic of Maldives] {{Wayback|url=http://www.majlis.gov.mv/en/wp-content/uploads/Constitution-english.pdf |date=20180712165951 }} {{Asia}} {{mbegu-jio-Asia}} [[Jamii:Nchi za Asia]] [[Jamii:Maldivi]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Nchi za visiwa]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] [[Jamii:Nchi]] t4cm296qbtszn12aheipe0ymuhav5ka 0 9924 1559218 1497715 2026-05-31T08:39:03Z Gayle157 73366 1559218 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Territory of Guam<br />''Guåhan'' |common_name = Guam |image_flag = Flag of Guam.svg |image_coat = Seal of Guam.svg |image_map = LocationGuam.png |national_motto = "Where America's Day Begins" |national_anthem = ''[[Fanohge Chamoru]]'' |official_languages = [[Kiingereza]], [[Kichamoru]] |capital = [[Hagatna]] (Agana) |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |largest_settlement_type = Kijiji |largest_settlement = [[Dededo]] |government_type = [[Eneo la ng'ambo la Marekani]] |leader_titles = [[Rais]]<br />[[Gavana]] |leader_names = [[Donald Trump]]<br />[[Felix Perez Camacho]] |sovereignty_type = Eneo la ng'ambo la Marekani |established_dates = <br />1668<br />1898<br />1949 |established_events = Koloni la Hispania<br />Koloni la Marekani<br />Eneo la ng'ambo la Marekani |area_rank = ya 192 |area_magnitude = 1 E8 |area = 543.52 |percent_water = ‘‘(kidogo sana)’’ |population_estimate = 170,000 |population_estimate_rank = ya 186 |population_estimate_year = Julai 2006 |population_census = |population_census_year = |population_density = 307 |population_density_rank = ya 37 |GDP_PPP = $3.2 billioni |GDP_PPP_rank = ya 167 |GDP_PPP_year = 2000 |GDP_PPP_per_capita = $21,000¹ |GDP_PPP_per_capita_rank = ya 35 |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = [[US Dollar]] |currency_code = USD |country_code = 1 |time_zone = Chamorro Standard Time |utc_offset = +10 |time_zone_DST = -- |utc_offset_DST = |cctld = [[.gu]] |calling_code = 1-671 |footnote1 = 2000 - kadirio. }} [[Picha:GuamMap.png|thumb|left|Ramani ya Guam.]] '''Guam''' (kwa [[Kichamoru]]: ''Guåhan'') ni [[eneo la ng'ambo la Marekani]] ('''U.S. Territory of Guam''') upande wa [[kusini]] wa [[funguvisiwa]] ya [[Mariana]] katika [[Bahari ya Pasifiki]]. Huhesabiwa kati ya visiwa vya [[Mikronesia]]. Eneo la [[kisiwa]] hicho ni [[kilometa mraba]] 543. [[Mji mkuu]] ni [[Hagåtña]] ([[Agana]]). [[Uchumi]] wa Guam unategemea kituo cha kijeshi cha Marekani pamoja na [[utalii]]. ==Historia== Wakazi wa kwanza wanaojulikana ni [[Wachamoru]] walihamia miaka 4,000 hivi iliyopita. Tangu mwaka [[1668]] visiwa vya Mariana vilikuwa [[koloni]] la [[Hispania]]. Baada ya [[vita ya Marekani dhidi Hispania]] Guam ikatwaliwa na Marekani. Visiwa vya upande wa [[Kaskazini]] vikauzwa kwa [[Ujerumani]] na kuwa [[Mariana ya Kaskazini]]. Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]] kisiwa kikatwaliwa na [[Japani]], lakini tarehe [[21 Julai]] [[1944]] Waamerika walirudi na kuwafukuza Wajapani. Mwaka [[1949]] kisiwa kilipewa hadhi ya Eneo la ng'ambo la Marekani, wakazi wake wakapewa [[uraia]] wa shirikisho hilo. ==Watu== Kwa sasa 37.1% ya wakazi wote (159,358) ni [[Wachamoru]], wakifuatwa na [[Wafilipino]] (26.3%). Wachamoru wengi zaidi wanaishi [[Marekani bara]]. Upande wa [[dini]], 85% ni [[Wakristo]] wa [[Kanisa Katoliki]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] {{Pasifiki}} {{mbegu-jio-USA}} [[Jamii:Eneo la ng'ambo la Marekani]] [[Jamii:Nchi za Australia na Pasifiki]] 3ve1ackvwfpzqmgg81cccpc8jiizpcq 1559219 1559218 2026-05-31T08:39:35Z Gayle157 73366 /* Tazama pia */ Not a country 1559219 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Territory of Guam<br />''Guåhan'' |common_name = Guam |image_flag = Flag of Guam.svg |image_coat = Seal of Guam.svg |image_map = LocationGuam.png |national_motto = "Where America's Day Begins" |national_anthem = ''[[Fanohge Chamoru]]'' |official_languages = [[Kiingereza]], [[Kichamoru]] |capital = [[Hagatna]] (Agana) |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |largest_settlement_type = Kijiji |largest_settlement = [[Dededo]] |government_type = [[Eneo la ng'ambo la Marekani]] |leader_titles = [[Rais]]<br />[[Gavana]] |leader_names = [[Donald Trump]]<br />[[Felix Perez Camacho]] |sovereignty_type = Eneo la ng'ambo la Marekani |established_dates = <br />1668<br />1898<br />1949 |established_events = Koloni la Hispania<br />Koloni la Marekani<br />Eneo la ng'ambo la Marekani |area_rank = ya 192 |area_magnitude = 1 E8 |area = 543.52 |percent_water = ‘‘(kidogo sana)’’ |population_estimate = 170,000 |population_estimate_rank = ya 186 |population_estimate_year = Julai 2006 |population_census = |population_census_year = |population_density = 307 |population_density_rank = ya 37 |GDP_PPP = $3.2 billioni |GDP_PPP_rank = ya 167 |GDP_PPP_year = 2000 |GDP_PPP_per_capita = $21,000¹ |GDP_PPP_per_capita_rank = ya 35 |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = [[US Dollar]] |currency_code = USD |country_code = 1 |time_zone = Chamorro Standard Time |utc_offset = +10 |time_zone_DST = -- |utc_offset_DST = |cctld = [[.gu]] |calling_code = 1-671 |footnote1 = 2000 - kadirio. }} [[Picha:GuamMap.png|thumb|left|Ramani ya Guam.]] '''Guam''' (kwa [[Kichamoru]]: ''Guåhan'') ni [[eneo la ng'ambo la Marekani]] ('''U.S. Territory of Guam''') upande wa [[kusini]] wa [[funguvisiwa]] ya [[Mariana]] katika [[Bahari ya Pasifiki]]. Huhesabiwa kati ya visiwa vya [[Mikronesia]]. Eneo la [[kisiwa]] hicho ni [[kilometa mraba]] 543. [[Mji mkuu]] ni [[Hagåtña]] ([[Agana]]). [[Uchumi]] wa Guam unategemea kituo cha kijeshi cha Marekani pamoja na [[utalii]]. ==Historia== Wakazi wa kwanza wanaojulikana ni [[Wachamoru]] walihamia miaka 4,000 hivi iliyopita. Tangu mwaka [[1668]] visiwa vya Mariana vilikuwa [[koloni]] la [[Hispania]]. Baada ya [[vita ya Marekani dhidi Hispania]] Guam ikatwaliwa na Marekani. Visiwa vya upande wa [[Kaskazini]] vikauzwa kwa [[Ujerumani]] na kuwa [[Mariana ya Kaskazini]]. Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]] kisiwa kikatwaliwa na [[Japani]], lakini tarehe [[21 Julai]] [[1944]] Waamerika walirudi na kuwafukuza Wajapani. Mwaka [[1949]] kisiwa kilipewa hadhi ya Eneo la ng'ambo la Marekani, wakazi wake wakapewa [[uraia]] wa shirikisho hilo. ==Watu== Kwa sasa 37.1% ya wakazi wote (159,358) ni [[Wachamoru]], wakifuatwa na [[Wafilipino]] (26.3%). Wachamoru wengi zaidi wanaishi [[Marekani bara]]. Upande wa [[dini]], 85% ni [[Wakristo]] wa [[Kanisa Katoliki]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] {{Pasifiki}} {{mbegu-jio-USA}} [[Jamii:Eneo la ng'ambo la Marekani]] h9pcabpmnbrx5cd1wiq9bczm93lvpty 0 14165 1559096 1558917 2026-05-30T12:39:11Z Riccardo Riccioni 452 1559096 wikitext text/x-wiki '''Inter-territorial Language (Swahili) committee''' ('''Kamati ya kimaeneo ya Lugha ya Kiswahili''') ni mtangulizi wa [[Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili]] (TUKI) ya [[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]]. ==Sababu za kuundwa kwa kamati== Iliundwa mwaka [[1930]] kama kamati yenye shabaha ya kuunda na kuendeleza Kiswahili sanifu katika maeneo ya Afrika ya Mashariki yaliyokuwa chini ya ukoloni wa Uingereza yaani [[Kenya]], [[Tanganyika]], [[Zanzibar]] na [[Uganda]]. Kati ya maeneo haya Kenya ilikuwa [[koloni]], Uganda na Zanzibar zilikuwa [[nchi lindwa]] na Tanganyika ilikuwa [[eneo la kukabidhiwa]] chini ya uangalizi wa [[Shirikisho la Mataifa]]. Hivyo Waingereza walizoea kuyataja kwa jumla kama "East African dependencies" au "East African territories" yaani maeneo ya Afrika ya Mashariki. Katika maeneo haya Waingereza walianza tayari kutumia Kiswahili kwa ngazi mbalimbali ya utawala wao. Walikuwa wamekuta lugha hii kama chombo cha mawasiliano kwenye pwani na pia kwenye njia za misafara hadi [[ziwa Viktoria]]. Katika Tanganyika iliyowahi kutawaliwa na Ujerumani kama [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] hadi 1918 Kiswahili ilikuwa lugha rasmi ya utawala kwenye ngazi za chini. Sehemu ya shule za misioni zilitumia Kiswahili kama lugha ya kufundisha badala ya lugha za kikabila. Sehemu za Biblia ziliwahi kutafsiriwa lakini na wamisionari mbalimbali waliofuata lahaja tofauti za Kiswahili. ==Matatizo ya lahaja na tahajia== Tatizo kwa utawala ilikuwa ya kwamba Kiswahili kilipatikana katika [[lahaja]] nyingi. Hasa swali la [[tahajia]] lilikuwa halieleweki vema kwa sababu Kiswahili asilia kiliandikwa kwa [[alfabeti ya Kiarabu]]. Badiliko la kutumia [[alfabeti ya Kilatini]] badala ya Kiarabu likaleta tofauti nyingi katika mwandishi wa Kiswahili. Hapa magavana Waingereza wa maeneo ya Afrika ya Mashariki waliamua kuanzisha kamati itakayounda lugha sanifu kwa matumizi katika sehemu zote. Azimio muhimu ya kamati ilikuwa kutumia Kiswahili cha [[Zanzibar]] yaani Kiunguja kama msingi wa usafinishaji wa lugha. ==Kazi ya kamati tangu 1930== Kamati hii ilianza kazi yake mwaka 1930 huko Dar es Salaam. Katibu mkuu wa kwanza alikuwa [[Frederick Johnson]] akisaidiana na wanakamati wengine kati yao R.K. Watts, P.Mzaba na Seyyid Majid Khalid Barghash. Hadi 1938 wanakamati walikuwa Wazungu tu na tangu 1939 Waafrika walipokelewa kama wanakamati halisi. Baada ya uhuru kamati iliendelea kwa jina la '''East African Swahili Committee''' (Kamati ya Kiswahili ya Afrika Mashariki). Ofisi ya kamati ilikuwepo Dar es Salaam ikahamia [[Nairobi]] mwaka 1943 halafu [[Makerere]] mwaka 1952 baadaye kwa muda mfupi kwenda [[Mombasa]]. Tangu 1963 ofisi ilirudishwa Dar es Salaam na tangu 1964 ikawa chini ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kwa jina la Chuo cha Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili (Institute of Kiswahili Language Research). Tangu 1970 imekuwa taasisi kamili ya Chuo Kikuu ikijulikana kama Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI) na tangu 2009 kama [[Taasisi ya Taaluma za Kiswahili]] (TATAKI). ==Kamusi za kamati== Kamati ilitoa hasa kamusi mbili za Kiingereza-Kiswahili ([[M-J SES]]) na Kiswahili-Kiingereza ([[M-J SSE]]) zinazotajwa mara nyingi kwa kifupi "Madan-Johnson" kwa sababu kamusi ya Madan ilikuwa msingi wa kazi ya kamati na Johnson alikuwa mhariri mkuu. Kamusi hizi zatolewa hadi leo hata kama maneno kadhaa ndani yao hayatumiwi tena na maneno mapya yakosekana lakini kwa jumla ni kamusi bora zinazosaidia kuelewa hata Kiswahili cha zamani kidogo. ==Marejeo== *[http://unesdoc.unesco.org/images/0002/000205/020586EB.pdf Language Planning in Tanzania, "Focus on Kiswahili", by George A. Mhina (University of Dar es Salaam), 1975; (typescript UNESCO 1976)] [[Category:Kiswahili]] [[Category:Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] a940dgpfgz6zm8l77rewl9oddxdujc3 0 15718 1559092 1558822 2026-05-30T12:31:32Z Riccardo Riccioni 452 1559092 wikitext text/x-wiki [[Picha:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|thumb|Van Gogh alivyojichora mwenyewe]] '''Vincent Willem van Gogh''' ([[30 Machi]] [[1853]] - [[29 Julai]] [[1890]]) alikuwa [[Uchoraji|mchoraji]] kutoka [[Uholanzi]]. Huhesabiwa kati ya waanzilishi wa uchoraji wa kisasa. Aliacha picha 864 na vichoro zaidi ya elfu moja na zote alichora katika miaka 10 ya mwisho wa maisha yake. ==Maisha== Van Gogh alizaliwa mjini Zundert (Uholanzi) kama mtoto wa mchungaji wa [[kanisa la Reformed]]. Baada ya shule alianza kazi katika duka la sanaa la mjomba wake. Kazi hii ilimpeleka pia [[London]] na [[Paris]]. 1876 aliacha ajira hii akaendelea kujaribu kazi mbalimbali. Alifundisha katika shule, alikuwa msaidizi wa mchungaji wa kanisa, aliuza vitabu. Wazazi walimshauri kusoma [[theolojia]] lakini aliacha masomo haya tena. Badala yake alitaka kuwa mhubiri akaajiriwa kama mmisionari kati ya wafanyakazi maskini katika migodo ya makaa ya [[Ubelgiji]]. Wakati huu alikuwa ameshaanza kuchora watu na mazingira alimoishi. Alisaidia wagonjwa na kufundisha [[Biblia]] akijitahidi kuishi sawa na maskini wa mazingira yake. Mtindo huu ulipingwa na wakubwa wake, akarudi kwa wazazi kwa muda mfupi halafu akaamua kuishi kama msanii. Tangu 1880 van Gogh alikuwa msanii akafuata kozi ya uchoraji na kufundishwa na mjomba wake aliyekuwa mchoraji. 1886 alihamia Paris alipokaa kwa mdogo wake Theo van Gogh aliyekuwa mfanyabiashara wa sanaa. 1888 alihamia [[Ufaransa]] kusini alipokaa hadi mauti yake. Aliishi pamoja na mchoraji Mfaransa [[Paul Gauguin]]. Pamoja na kuchora picha nyingi alipatwa na matatizo ya kiafya hasa ya kiakili na ya kiroho. Alitibiwa lakini 27 Julai 1890 alijipigia risasi akafa siku mbili baadaye. Wakati wa maisha yake hakufaulu wala hakutambuliwa isipokuwa na watu wachache. Aliishi katika hali ya umaskini akipata misaada ya fedha kutoka kwa Theo, mdogo wake. Kumbe katika karne ya 20 picha zake zilipata kuwa maarufu zikauzwa kwa mamilioni ya [[Dola ya Marekani|dola za Marekani]]. == Baadhi ya michoro yake== <gallery> Image:Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850.jpg|Walaji viazi (1885) Image:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg|Alizeti (1888) Image:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|Mgahawa usiku (1888) Image:Vincent Willem van Gogh 027.jpg|Daraja la Langlois (1888) Image:VanGogh-starry night.jpg|Usiku wa nyota (1889) Image:Vincent Willem van Gogh 137.jpg|Chumba cha kulala huko Arles Image:Vincent Willem van Gogh 041.jpg|Shamba wakati wa dhoruba Image:Vincent Willem van Gogh 034.jpg|Kanisa la Auvers </gallery> ==Viungo vya nje== * [http://www.vangoghmuseum.nl/ Van Gogh Museum Amsterdam] * [http://www.vggallery.com/ The Complete Works of Vincent van Gogh] * [http://www.artchive.com/artchive/V/vangogh.html] {{DEFAULTSORT:Van Gogh, Vincent}} [[Jamii:Waliozaliwa 1853]] [[Jamii:Waliofariki 1890]] [[Jamii:Wachoraji wa Uholanzi|Gogh]] 53ylhjgizovl5s5a2u1qu8evqvtbb40 4 16648 1559081 1550843 2026-05-30T12:17:29Z Riccardo Riccioni 452 /* Makala ya 119,000 */ 1559081 wikitext text/x-wiki ==Makala ya 120,000== Tarehe 30 Mei 2026 umetungwa ukurasa wa 120,000 juu ya [[Valentin Filatov (mkufunzi wa dubu)]]. ==Makala ya 119,000== Tarehe 26 Mei 2026 Wikipedia hii imefikia idadi ya 119,000 kwa makala juu ya [[Salih Zaki Bey]], [[Siasa|mwanasiasa]] wa [[Iraki]]. ==Makala ya 118,000== Tarehe 23 Mei 2026 Wikipedia hii imefikia idadi ya 118,000 kwa makala juu ya [[Tod Lippy]], [[Wasanii|msanii]] wa [[Marekani]]. ==Makala ya 117,000== Tarehe 19 Mei 2026 iliandikwa makala juu ya [[Muziki|wanamuziki]] [[Modern Talking]] ambayo imekuwa ya 117,000 katika [[Wikipedia ya Kiswahili]]. ==Makala ya 116,000== Tarehe 16 Mei 2026 makala juu ya [[John Brodie (mwanasoka aliyezaliwa 1862)]] imefanya idadi ya makala ya Wikipedia ya Kiswahili ifikie 116,000. ==Makala ya 115,000== Mapema tarehe 13 Mei 2026 makala ya 115,000 ya Wikipedia ya Kiswahili ilitungwa kuhusu [[Nadia Ginetti]], mwanasiasa wa Italia. ==Makala ya 114,000== Tarehe 10 Mei 2026, Wikipedia ya Kiswahili ilifikisha makala 114,000 kwa kupitia makala ya [[Hellen Linkswiler]] (5 Januari 1912 – 24 Juni 1984), mtaalamu wa lishe na mwanasayansi wa lishe kutoka [[Marekani]] aliyefanya utafiti kuhusu mahitaji ya madini katika mwili wa binadamu na asidi amino. ==Makala ya 113,000== Tarehe 7 Mei 2026 Wikipedia ya Kiswahili imepata makala ya 113,000 inayohusu [[Jan Eliasberg]] mwongozaji na mwandishi wa filamu, maonyesho ya jukwaa, na televisheni kutoka nchini Marekani. ==Makala ya 112,000== Tarehe 28 Aprili 2026 Wikipedia ya Kiswahili imepata makala ya 112,000 inayohusu [[Silverio Izaguirre]], [[Mpira wa miguu|mwanasoka]] wa [[Hispania]]. ==Makala ya 111,000== Tarehe 21 Aprili 2026 Wikipedia ya Kiswahili imewahi kupata makala ya 111,000 kuhusu [[Janet Nwadiogo Mokelu]], [[Siasa|mwanasiasa]] wa Afrika Kusini. ==Makala ya 110,000== Tarehe 16 Aprili 2026 Wikipedia ya Kiswahili imefikia idadi ya makala 110,000 kwa ukurasa juu ya [[Linda Moss]], mwanasiasa wa nchi hiyohiyo. ==Makala ya 109,000== Tarehe [[9 Aprili]] 2026 Wikipedia ya Kiswahili imepata makala ya 109,000 kuhusu [[Cyprien Mbonimpa]], [[mwanadiplomasia]] wa [[Burundi]].. ==Haririo la 1,500,000== Siku hiyohiyo ilikuwa imepata kufanyika haririo la 1,500,000 tangu Wikipedia ya Kiswahili ianzishwe. ==Makala ya 108,000== Tarehe [[18 Machi]] 2026 Wikipedia ya Kiswahili imepata makala ya 108,000 kuhusu [[Wahindi wa Tanzania]]. ==Makala ya 107,000== Tarehe [[23 Februari]] 2026 Wikipedia ya Kiswahili imepata makala ya 107,000 kuhusu [[Chang Ming-che]], mwanataaluma wa [[Taiwan]]. ==Makala ya 106,000== Tarehe [[11 Februari]] 2026 Wikipedia ya Kiswahili imepata makala ya 106,000 kuhusu [[Musa Tukur Yakasai]], profesa wa [[Nigeria]]. ==Makala ya 105,000== Tarehe [[31 Januari]] 2026 Wikipedia ya Kiswahili imepata makala kuhusu [[Eliane Rosa Naika]], [[mwanasiasa]] wa [[Madagaska]]: ndiyo ya 105,000. ==Makala ya 104,000== Mwaka [[2026]] Wikipedia ya Kiswahili imefikia kuwa na makala ya 104,000 tarehe [[10 Januari]] kuhusu [[filamu]] [[Miss Fatimah]]. ==Makala ya 103,000== Tarehe 8 Desemba imetungwa makala ya 103,000 kuhusu [[Carlentini]], mji wa [[Sisilia|Sicilia]], [[Italia visiwani]]. ==Makala ya 102,000== Tarehe 8 Oktoba imetungwa makala ya 102,000 kuhusu [[Irene Charnley]]. ==Makala ya 101,000== Kwa kasi hiyohiyo ya mwaka 2025, Wikipedia yetu imepiku mapema toleo la [[Kimalagasy]] na tarehe 23 Agosti kuwahi nakala ya 101,000 kuhusu [[Dada wa Cooney]]. =='''Makala ya 100,000'''== Kwa makala juu ya [[Barclayville]],‎ tarehe [[23 Juni]] [[2025]] Wikipedia yetu imetimiza idadi ya laki moja! Ni Wikipedia ya Afrika ya nne kufikia kiwango hicho, siku chache baada ya ile ya Malagasy, na ni ya kwanza kati ya [[lugha za Kiniger-Kongo]]. Tunawashukuru wote, wazima kwa wafu, waliochangia mafanikio hayo. ==Makala ya 99,000== Tarehe [[4 Juni]] 2025 Wikipedia ya Kiswahili imefikia makala ya 99,000 kwa ukurasa kuhusu [[wilaya ya Luanshya]] nchini [[Zambia]]. ==Makala ya 98,000== Tarehe [[9 Machi]] 2025 Wikipedia ya Kiswahili imefikia makala ya 98,000 kwa ukurasa kuhusu [[mwimbaji]] [[Kirsten Price]].‎ ==Makala ya 97,000== Tarehe [[25 Februari]] 2025 imefikia makala ya 97,000 kwa ukurasa kuhusu [[kardinali]] [[Giulio Bevilacqua]].‎ ==Makala ya 96,000== Tarehe 18 Februari 2025 Wikipedia ya Kiswahili imefikia makala ya 96,000 kuhusu [[mwimbaji]] [[Janie Fricke]].‎ ==Makala ya 95,000== Tarehe [[6 Februari]] 2025 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 95,000 juu ya [[Uwanja wa Michezo wa Perth Rectangular]].‎ ==Makala ya 94,000== Tarehe [[31 Januari]] 2025 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 94,000 kuhusu [[askofu]] [[Joseph Mukasa Zuza]]. ==Makala ya 93,000== Tarehe [[22 Januari]] 2025 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 93,000 kuhusu [[Mpira wa miguu|mwanasoka]] [[Grant Needham]]. ==Makala ya 92,000== Tarehe [[13 Januari]] 2025 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 92,000 kuhusu [[mwanamuziki]] [[Terry Tufts]].‎ ==Makala ya 91,000== Tarehe [[6 Januari]] 2025 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 91,000 kuhusu [[mwanasiasa]] [[Saka Isau]].‎ ==Makala ya 90,000== Tarehe [[11 Desemba]] [[2024]] Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 90,000 kuhusu mchezaji [[Jason Hartill]].‎ Kwa mara ya kwanza tumeweza kuanzisha makala 1,000 kwa siku mbili tu. ==Makala ya 89,000== Tarehe [[9 Desemba]] 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 89,000 kuhusu jimbo la [[Norwei]] [[Vestland]].‎ Kwa mara ya kwanza tumeweza kuanzisha makala 10,000 kwa mwaka mmoja tu. Hongera kwa wote waliochangia. ==Makala ya 88,000== Tarehe [[1 Desemba]] 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 88,000 kuhusu [[Mpira wa miguu|mwanakandanda]] wa kike [[Stephanie Bukovec]].‎ ==Makala ya 87,000== Tarehe [[22 Novemba]] 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 87,000 kuhusu mwanakandanda [[Nicholas Lindsay]].‎ ==Makala ya 86,000== Tarehe [[7 Novemba]] 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 86,000 kuhusu [[Riadha|mwanariadha]] [[Juma Ndiwa]].‎ ==Makala ya 85,000== Tarehe 20 Oktoba 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 85,000 kuhusu [[mtakatifu]] [[Leoniani wa Vienne]]. ==Makala ya 84,000== Tarehe 8 Oktoba 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 84,000 kuhusu mwanariadha [[Jürgen Kühl]].‎‎ ==Makala ya 83,000== Tarehe 19 Septemba 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 83,000 kuhusu mwanariadha [[Jacques Riparelli]]. ==Makala ya 82,000== Tarehe 10 Julai 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 82,000 kuhusu [[pipa]]. ==Makala ya 81,000== Tarehe 11 Juni 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 81,000 ambayo inahusu [[Kufukuzwa kwa Wamoroko kutoka Algeria]]. ==Makala ya 80,000== Tarehe 21 Aprili 2024 Wikipedia ya Kiswahili imekuwa na makala ya 80,000 ambayo inahusu [[mwandamizi]]. ==Mradi mpya wa kata za Tanzania== Tarehe [[20 Aprili]] 2024 tumemaliza kuingiza taarifa za [[kata]] zote nchini [[Tanzania]] kufuatana na [[sensa]] ya mwaka 2022. ==Makala ya 79,000== Tarehe 9 Desemba [[2023]] Wikipedia hii imefikia makala ya 79,000 kwa ukurasa juu ya kata ya [[Chemchem (Unguja)]] katika mradi mpya wa kata za Tanzania. {{Infobox_Person | jina =Kipala | nchi =Ujerumani | majina_mengine = | picha = | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = | jina_la_kuzaliwa = | tarehe_ya_kuzaliwa = | mahala_pa_kuzaliwa = | tarehe_ya_kufariki =10 Julai 2023 | mahala_alipofia = | sababu_ya_kifariki = | anajulikana kwa = | kazi_yake = Mchungaji | cheo =Mchungaji | mshahara = | kipindi = | alitanguliwa_na = | akafuatiwa_na = | chama = | bodi = | dini = | ndoa = | rafiki = | watoto = | mahusiano = | tovuti = | maelezo = | mwajiri = | urefu = | uzito = }} ==Kifo cha Kipala== Tarehe [[10 Julai]] 2023 mwenzetu bureaucrat [[mtumiaji:Kipala|Kipala]] ameaga dunia. Mchungaji wa Kilutheri na mmisionari katika nchi mbalimbali, zikiwemo [[Tanzania]], [[Kenya]] na [[Iran]], Ingo Koll amefariki nyumbani mwake nchini [[Ujerumani]]. Alichangia sana kamusi elezo ya lugha yetu tangu tarehe 13 Machi 2006 hadi tarehe 28 Juni 2023. Mbali ya hilo, alikuwa kiungo kikuu katika kutuweka pamoja kama Wikipedia ya Kiswahili. Alitoa mchango mkubwa sana katika kuistawisha na katika mijadala mbalimbali, pamoja na kutuwakilisha kimataifa. Mwenyezi Mungu amjalie raha ya milele. Amina. Tarehe 13 Mei 2023 alikuwa amemuandikia [[mtumiaji:Riccardo Riccioni|ndugu Rikardo]]: "Juzi daktari aliniarifu kwamba nimepata kansa. Aina hiyo kwenye kongosho inaweza kuendelea haraka sana, lakini kuna uwezekano fulani wa tiba itakayoongeza muda kidogo ... labda mwaka 1 au miwili. Hadi sasa sisikii matatizo lakini nahisi maumivu yatakuja, na matokeo ya tiba ya madawa makali yataniathiri pia. Kwa hiyo - sijui sasa nitaweza kuendelea kwa muda gani. Wiki ijayo naingia hospitalini kwa utafiti zaidi. Sidhani ni wakati wa kuaga sasa. Sina hamu ya kupokea wimbi la "pole". Tangu nimepita umri wa miaka 70 nilijiambia "kuanzia sasa hakuna cha kulalamika", maana katika kazi yangu nimezika watu mamia nilipenda kusoma zaburi ya 90. Nachukua wakati wangu kama zawadi. Sikutegemea nitapatwa na kansa ya haraka vile lakini sioni faida ya kulalamika. Hadi sasa maisha yangu yamekuwa mazuri sana, nina kila sababu kumshukuru Mungu na kushukuru watu niliokuta kwenye njia zangu. Hii ni pamoja na wewe!" ==Makala ya 78,000== Tarehe [[15 Juni]] 2023 Wikipedia hii imefikia idadi ya 78,000 kwa makala juu ya [[Jamil Adam]] katika mradi wa [[Mchezaji|wachezaji]] wa [[mpira wa miguu]]. ==Makala ya 77,000== Tarehe [[25 Machi]] 2023 Wikipedia hii imefikia idadi ya 77,000 kwa makala juu ya [[Chomutov]], [[mji]] wa [[Ucheki]]. ==Wakabidhi wapya wanne== Mwezi Aprili 2023 ulifanyika uchaguzi wa wakabidhi wapya. Kati ya 6 waliogombea, 4 wamechaguliwa kwa kupata zaidi ya nusu ya kura halali. Kazi njema, ndugu! ==Makala ya 76,000== Tarehe [[23 Desemba]] [[2022]] Wikipedia hii imefikia idadi ya 76,000 kwa makala juu ya [[Bouhjar]], [[mji]] wa [[Tunisia]]. ==Makala ya 75,00== Tarehe [[17 Septemba]] 2022 Wikipedia hii imefikia idadi ya 75,000 kwa makala juu ya [[Kouandé]], [[mji]] wa [[Benin]]. ==Makala ya 74,00== Tarehe [[15 Julai]] 2022 Wikipedia hii imefikia idadi ya 74,000 kwa makala juu ya [[Ghuba ya Venezuela]]. ==Makala ya 73,00== Tarehe [[6 Juni]] 2022 Wikipedia hii imefikia idadi ya 73,000 kwa makala juu ya [[Frenda]], mji wa [[Algeria]]. ==Makala ya 72,00== Tarehe [[14 Mei]] 2022 Wikipedia hii imefikia idadi ya 72,000. Kwa kuwa makala nyingi zimetungwa kwa mashindano, kuna kazi kubwa ni kuziweka sawa. ==Makala ya 71,00== Tarehe [[23 Aprili]] 2022 Wikipedia hii imefikia idadi ya 71,000 kwa makala nyingi za mradi wa [[Jamii:Arusha Editathon Muziki|Arusha Editathon Muziki]]. ==Makala ya 70,00== Tarehe [[10 Machi]] 2022 Wikipedia hii imefikia idadi ya 70,000 kwa makala juu ya [[Ilesa]] katika mradi wa miji ya [[Nigeria]]. ==Makala ya 69,000== Tarehe [[11 Januari]] 2022 Wikipedia hii imefikia idadi ya 69,000 kwa makala juu ya [[Maroua]] katika mradi wa miji ya [[Kamerun]]. ==Makala ya 68,000== Tarehe [[29 Oktoba]] [[2021]] Wikipedia hii imefikia idadi ya 68,000 kwa makala juu ya [[Chambishi]] katika mradi wa [[miji]] ya [[Zambia]]. ==Makala ya 67,000== Tarehe [[9 Septemba]] 2021 Wikipedia hii imefikia idadi ya 67,000 kwa makala juu ya [[Nairagie Ngare]] katika mradi wa [[vijiji]] vya [[Kenya]]. ==Makala ya 66,000== Tarehe [[14 Agosti]] 2021 Wikipedia hii imefikia idadi ya 66,000 kwa makala juu ya [[Makutano]] katika mradi wa kata za Kenya. ==Makala ya 65,000== Tarehe [[5 Julai]] 2021 Wikipedia hii imefikia idadi ya 65,000 kwa makala juu ya [[Mwea]] katika mradi wa kata za Kenya. ==Makala ya 64,000== Tarehe [[19 Juni]] 2021 Wikipedia hii imevuka idadi ya 64,000 kutokana na tendo la kurudisha makala 907 lililofanywa na steward aliyekuwa amezifuta kwa mkupuo mmoja mwaka 2020. ==Makala ya 63,000== Tarehe [[8 Juni]] 2021 mradi wa Africa Wiki Challenge Arusha kuhusu viwanja vya michezo umefikisha Wikipedia yetu hadi kutunga makala ya 63,000 na kusonga mbele haraka. Hongera na asante kwa wahusika wote! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 11:58, 9 Juni 2021 (UTC) ==Makala ya 62,000== Tarehe [[7 Mei]] 2021 mradi wa [[miji]] ya [[Italia]] umefikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 62,000 kwa ukurasa juu ya [[San Giovanni Rotondo]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 15:28, 7 Mei 2021 (UTC) ==Makala ya 61,000== Tarehe [[15 Machi]] 2021 mradi wa [[watakatifu]] [[Wakristo]] umefikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 61,000 kwa ukurasa juu ya [[Agrikola wa Chalon]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:19, 15 Machi 2021 (UTC) ==Makala ya 60,000== Tarehe [[20 Agosti]] [[2020]] mradi wa [[mito]] ya [[Burundi]] umefikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 60,000 kwa ukurasa juu ya [[Mto Rubirizi (Muramvya)]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 09:28, 20 Agosti 2020 (UTC) Tarehe [[8 Novemba]] 2020 Wikipedia yetu imetimiza tena idadi hiyo baada ya kukatwa makala 800 hivi hapo katikati (mpaka sasa hatujajua ilikuwaje). Ukurasa husika ni juu ya [[mtakatifu]] [[Andrea Avellino]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 07:14, 8 Novemba 2020 (UTC) ==Makala ya 59,000== Tarehe [[22 Mei]] [[2020]] mradi wa [[miji ya Rwanda]] umefikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 59,000 kwa ukurasa juu ya [[Mukarange]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:02, 22 Mei 2020 (UTC) ==Makala ya 58,000== Tarehe [[3 Aprili]] [[2020]] mradi wa [[Orodha ya mito ya Burundi|mito ya Burundi]] umefikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 58,000 kwa ukurasa juu ya [[Mto Gihororo (Karuzi)]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:55, 3 Aprili 2020 (UTC) ==Makala ya 57,000== Tarehe [[17 Machi]] [[2020]] mradi wa [[wachezaji mpira]] umefikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 57,000 kwa ukurasa juu ya [[Gilmar Rinaldi]]. Kurasa elfu kwa juma moja tu! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 05:44, 18 Machi 2020 (UTC) ==Makala ya 56,000== Tarehe [[10 Machi]] [[2020]] mradi wa [[Makabila ya Uganda]] umefikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 56,000 kwa ukurasa juu ya [[Wakumam]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 11:36, 10 Machi 2020 (UTC) ==Makala ya 55,000== Tarehe [[13 Desemba]] [[2019]] mradi wa [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika|Watakatifu wa Afrika]] umefikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 55,000 kwa ukurasa juu ya [[Yusto askofu]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 11:17, 13 Desemba 2019 (UTC) ==Makala ya 54,000== Tarehe [[4 Oktoba]] 2019 makala ya 54,000 imetungwa kuhusu [[wafiadini]] wa [[Afrika]] [[Suksesi na wenzake 17]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:23, 4 Oktoba 2019 (UTC) ==Makala ya 53,000== Tarehe [[10 Agosti]] 2019 makala ya 53,000 imetungwa kuhusu [[Tarafa ya Tiémélékro]]. Tunawashukuru wachangiaji wetu kutoka [[Cote d'Ivoire]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 07:58, 11 Agosti 2019 (UTC) ==Makala ya 52,000== Tarehe [[16 Julai]] 2019 makala ya 52,000 imetungwa kuhusu [[mto Rwoho]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:55, 16 Julai 2019 (UTC) ==Makala ya 51,000== Tarehe [[31 Mei]] 2019 makala ya 51,000 imetungwa kuhusu [[mto Osia]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 08:35, 31 Mei 2019 (UTC) ==Makala ya 50,000== Tarehe [[3 Mei]] 2019 makala ya 50,000 imetungwa kuhusu [[mto Ocere]]. Hatimaye tumefikia hatua hiyo kubwa! Hongera kwa wote! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:31, 3 Mei 2019 (UTC) ==Makala ya 49,000== Tarehe [[23 Machi]] 2019 makala ya 49,000 imetungwa kuhusu [[mto Wangodugu]]. Tukazane ili kufikia mapema ya 50,000! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:12, 23 Machi 2019 (UTC) ::Hongera sana Ndugu Riccardo kwa michango yako!! Na asante!'''[[Mtumiaji:Kipala|Kipala]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Kipala|majadiliano]])''' 19:58, 23 Machi 2019 (UTC) ==Makala ya 48,000== Tarehe [[7 Februari]] 2019 makala ya 48,000 imetungwa kuhusu [[kisiwa cha Musira]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:30, 7 Februari 2019 (UTC) ==Makala ya 47,000== Tarehe [[8 Novemba]] [[2018]] makala ya 47,000 imetungwa kuhusu mto Olkimatare. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:26, 8 Novemba 2018 (UTC) ==Makala ya 46,000== Tarehe [[15 Oktoba]] 2018 makala ya 46,000 imetungwa kuhusu [[mto Wakavi]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:41, 15 Oktoba 2018 (UTC) ==Ukurasa wa 100,000== Tarehe [[5 Oktoba]] 2018, kwa makala juu ya [[Mto Thiririka]], Wikipedia yetu imefikia ukurasa wa 100,000 zikihesabiwa si makala tu, bali pia kurasa za maelekezo, majadiliano, watumiaji n.k. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 11:41, 5 Oktoba 2018 (UTC) ==Baba Tabita kuaga== Tarehe [[26 Septemba]] 2018, huyo mchangiaji wetu mkuu ameandika ili kutuaga baada ya kazi ya miaka 12 na kisha kuugua kwa muda mrefu, akisema hajui kama ataweza kuchangia tena. Tunazidi kumuombea kwa Mwenyezi Mungu aweze kupona na kuendelea nasi. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:31, 26 Septemba 2018 (UTC) ==Makala ya 45,000== Tarehe [[12 Agosti]] [[2018]] makala ya 45,000 imetungwa kuhusu [[mto Ilangi]], [[Korongo (jiografia)|korongo]] wa [[Kenya]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:11, 12 Agosti 2018 (UTC) ==Makala ya 44,000== Tarehe [[30 Julai]] [[2018]] makala ya 44,000 imetungwa kuhusu [[mto Nyairoko]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 11:55, 30 Julai 2018 (UTC) ==Makala ya 43,000== Tarehe [[7 Julai]] makala ya 43,000 imetungwa kuhusu [[mto Kaptarit]]. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 15:36, 7 Julai 2018 (UTC) ==Makala ya 42,000== Tarehe 21 Mei 2018, makala ya 42,000 imetungwa kuhusu [[mto Jigulu]]. Mbele kwa mbele! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 08:18, 21 Mei 2018 (UTC) ==Makala ya 41,000== Tarehe 2 Mei 2018, makala ya 41,000 ilianzishwa na [[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Ndugu Riccardo]] kuhusu [[Mto Ligunga]]. Tusonge mbeleee! --'''[[Mtumiaji:Baba Tabita|Baba Tabita]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Baba Tabita|majadiliano]])''' 05:13, 3 Mei 2018 (UTC) :Ninja [[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Ndugu Riccardo]] katika ubora wake. Safi sana! Tunasonga. Sasa hivi tutafika walipo Afrikaans!--[[User:Muddyb|<font color="blue">_{'''Muddyb Mwanaharakati'''}</font>]]</span> <font face="Comic sans">[[User talk:Muddyb Blast Producer|<font color="black">^'''Longa'''</font>]] 08:22, 3 Mei 2018 (UTC) ==Makala ya 40,000== Tarehe 17 Machi 2018, makala ya 40,000 (AROBAINI ELFU, jamani!) ni kuhusu mlima [[Nidze]]. Makala ilianzishwa na [[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Ndugu Riccardo]]. Asante na hongera, Mzee! Sherehe itafanyika wapiii? Tupo pamoja katika furaha na fahari. --'''[[Mtumiaji:Baba Tabita|Baba Tabita]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Baba Tabita|majadiliano]])''' 09:52, 17 Machi 2018 (UTC) :Sasa niseme tu, zama zangu zimeisha! Nyakati zangu nilipiga buku ndani ya wiki 2. Furaha iliyopo hadi mgonjwa umeamka kitandani. Pole sana mzee wangu, Oliver, na ahsante kwa taarifa!--[[User:Muddyb Blast Producer|<font color="blue">_{'''Mwanaharakati'''}</font>]]</span><font face="Verdana">[[User talk:Muddyb Blast Producer|<font color="gray">^'''Longa'''</font>]] 12:37, 17 Machi 2018 (UTC) ::Kweli tunahitaji sherehe. Hongereni ndugu zangu wote! --'''[[Mtumiaji:Ndesanjo|Ndesanjo]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ndesanjo|majadiliano]])''' 23:44, 30 Mei 2018 (UTC) ==Makala ya 39,000== Tarehe 24 Desemba 2017, makala ya 39,000 imeandikwa. Sasa tunalenga ya 40,000: tujitahidi pamoja. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 08:48, 13 Januari 2018 (UTC) ==Makala ya 38,000== Tarehe 12 Oktoba 2017, makala ya 38,000 ni kuhusu [[Ziwa Kamnarok]], [[ziwa]] lililokauka la [[Kenya]]. Makala iliandikwa na [[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Ndugu Riccardo]]. --'''[[Mtumiaji:Baba Tabita|Baba Tabita]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Baba Tabita|majadiliano]])''' 21:16, 13 Oktoba 2017 (UTC) ==Makala ya 37,000== Tarehe 30 Julai 2017, makala ya 37,000 ni kuhusu [[Ziwa Ambussel]], ziwa dogo la [[Tanzania]]. Makala iliandikwa na [[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Ndugu Riccardo]]. --'''[[Mtumiaji:Baba Tabita|Baba Tabita]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Baba Tabita|majadiliano]])''' 17:44, 30 Julai 2017 (UTC) ==Makala ya 36,000== Tarehe 20 Mei 2017, makala ya 36,000 ni kuhusu [[Abdallah Majurah Bulembo]], mwanasiasa wa [[Tanzania]]. Makala iliandikwa na Ndugu [[Majadiliano ya mtumiaji:Luhazi|Luhazi]]. --'''[[Mtumiaji:Baba Tabita|Baba Tabita]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Baba Tabita|majadiliano]])''' 18:29, 20 Mei 2017 (UTC) ==Makala ya 35,000== Tarehe 12 Januari 2017, makala ya 35,000 ni kuhusu mwandishi [[James Tate (mwandishi)|James Tate]] aliyepokea [[Tuzo ya Pulitzer ya Ushairi]] mwaka wa 1992. --'''[[Mtumiaji:Baba Tabita|Baba Tabita]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Baba Tabita|majadiliano]])''' 10:41, 12 Januari 2017 (UTC) ==Makala ya 33,000== 18 Aprili 2016, makala ya 33,000 ni [[Kio'du]], lugha ya [[Vietnam]] na [[Laos]]. --'''[[Mtumiaji:Baba Tabita|Baba Tabita]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Baba Tabita|majadiliano]])''' 11:43, 18 Aprili 2016 (UTC) ==Haririo la 1,000,000== Upande wa maharirio, tarehe [[10 Oktoba]] 2015 yamefikia [[idadi]] ya [[milioni]] 1. ==Makala ya 30,000== Nimejitahidi lakini nahisi aliyepita ni Riccardo mnamo tar. 21. Septemba 2015, sina uhakika makala gani. '''[[Mtumiaji:Kipala|Kipala]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Kipala|majadiliano]])''' 21:32, 23 Septemba 2015 (UTC) :Ni [[Historia ya Madagaska]] tarehe 22 Septemba 2015. Hongera kwa wote! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:55, 24 Septemba 2015 (UTC) ==Makala ya 29,000== *13 Juni 2015, makala ya 29,000 ni [[Pembe kuu‎]] (pembe ya 180°, isiyoonekana kama pembe inafanana na mstari wa kawaida...) ==Warsha ya Wikipedia Morogoro== Tarehe 21 Machi 2015, wahariri wafuatao walitoa warsha ya kuandika na kuhariri makala za wikipedia ya Kiswahili kwa walimu na wanafunzi wa [http://www.alfagems.com/ shule ya sekondari ya AlfaGems] mjini [[Morogoro (mji)|Morogoro]]: [[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]], [[Mtumiaji:Kipala|Kipala]], [[Mtumiaji:ChriKo|ChriKo]] na [[Mtumiaji:Baba Tabita|Baba Tabita]] (bahati mbaya, [[Mtumiaji:Muddyb Blast Producer|Muddyb Blast Producer]] alibanwa kazini na kutoweza kuhudhuria). Tumefurahi kuona mafanikio mema! <gallery> Morogoro 2015 Warsha ya wanafunzi 1.jpg|Warsha ya Wikipedia ya Kiswahili Morogoro 2015 Machi - Warsha ya wanafunzi 1 Morogoro 2015 Warsha ya wanafunzi 2.jpg|Warsha ya Wikipedia ya Kiswahili Morogoro 2015 Machi - Warsha ya wanafunzi 2 Morogoro 2015 warsha ya wanafunzi 3.jpg|Warsha ya Wikipedia ya Kiswahili Morogoro 2015 Machi - Warsha ya wanafunzi 3 Warsha wanafunzi.jpg|Warsha ya Wikipedia ya Kiswahili Morogoro 2015 Machi - Warsha ya wanafunzi 4 Alfagems Shule ya Sekondari Morogoro - Wikipedia imefika!.jpg|Wikipedia ya Kiswahili imefika Alfagems SS Warsha ya walimu.jpg|Walimu walikuwa na warsha yao pia Alfagems Shule ya Sekondari Morogoro - wikipedia imefika hadi chumba hiki.jpg|Hapo iko chumba cha kompyuta ambako wanafunzi zaidi ya 60 waliangalia nafasi zilizopo kwenye wikipedia ya Kiswahili </gallery> ==Makala ya 28,000== *25 Januari 2015, makala ya 28,000 ni [[Kipaici]], lugha ya [[Kaledonia Mpya]]. ==Makala ya 22,000== *28 Oktoba 2011 imefika makala 22,000! ==Makala ya 20,000== [[Picha:Wikipedia 20000 articles.png|80px|right]] * 21 Agosti 2010: mji wa [[Dordrecht]] ;-) ==Makala ya 15,000== * 25 Desemba 2009 (UTC) :-) '''Mlimba''' ni tarafa iliyopo katika wilaya ya Kilombero katika Mkoa wa Morogoro. Ipo umbali wa kilomita 150 kutoka Ifakara mjini. Tarafa ya Mlimba ina ujumla wa kata 6. Kata ya Tanganyika Masagati ni kata maarufu sana katika tarafa ya Mlimba. Ipo umbali usiopungua kilomita 100 kutoka Mlimba mjini. Tarafa hii inakabiliwa na matatizo mbalimbali ikiwemo ya usafiri, utumishi wa umma {walimu,madaktari n.k}. Wakazi wa mlimba wanategemea zaidi usafiri wa TAZARA. Kata ya Mlimba ina shule za msingi zisizopungua 10 na sekondari 3.Tarafa ya Mlimba ina shule zaidi ya 30 za msingi na 8 za sekondari. Moja kati ya shule maarufu ni shule ya msingi MAKIRIKA na shule ya sekondari MLIMBA GIRLS. Shule ya msingi MAKIRIKA ipo umbali wa kilomita 10 kutoka Mlimba mjini. Shule hii ipo katika kijiji cha Makirika. Ina walimu 4 {Donatus Dacky, Abel Michael, John Justine na Selemani Mkonje},shule ina darasa la awali hadi la saba! Pia katika tarafa ya mlimba utakutana na mgodi wa umeme{KIHANSI}... imehaririwa na selemani mkonje ==Maendeleo ya makala za kata nchini [[Tanzania]]== Makala za kata zinafuata majina ya kata yaliyotajwa katika taarifa ya sensa 2002. Kata zilizoanzishwa baadaye kwa kawaida hazipo bado. Kata zote za Tanzania zimepata makala fupi ya mbegu; mengine yameshapanushwa. Ilikuwa kazi kubwa na ya maana! Kazi inayobaki ni kufuatilia habari za wilaya mpya zilizoanzishwa mwaka 2006/2007 kwa sababu orodha ya kata iliyopatikana ilikuwa ya sensa ya mwaka 2002. Pale tulipotambua wilaya mpya tulianza makala ya wilaya pia kigezo cha kata zake isipokuwa bado bila majina. Kata ya wilaya mpya bado zinaorodheshwa chini ya chini ya wilaya mama. Mifano ya wilaya mpya ni [[Wilaya ya Misenyi]], [[Wilaya ya Chato]], [[Wilaya ya Rorya]]. ==Mikoa ya Tanzania ambayo kata zote zimeanzishwa makala ya mbegu== [[Mkoa wa Arusha|Arusha]] | [[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] | [[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] | [[Mkoa wa Iringa|Iringa]] | [[Mkoa wa Kagera|Kagera]] | [[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] | [[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] | [[Mkoa wa Lindi|Lindi]] | [[Mkoa wa Mara|Mara]] | [[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] | [[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] | [[Mkoa wa Manyara|Manyara]] | [[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] | [[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] | [[Mkoa wa Pemba Kaskazini |Pemba Kaskazini]] | [[Mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] | [[Mkoa wa Pwani|Pwani]] | [[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] | [[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] | [[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] | [[Mkoa wa Singida|Singida]] | [[Mkoa wa Tabora|Tabora]] | [[Mkoa wa Tanga|Tanga]] | [[Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Mjini Magharibi]] | [[Mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] | [[Mkoa wa Unguja Kusini|Unguja Kusini]] ==Wikipedia yetu katika orodha ya [[meta:List of Wikipedias by edits per article]]== [[Meta:List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles]] inalinganisha wikipedia za lugha mbalimbali kwenye msingi wa orodha la [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za kamusi elezo]]. Katika ulinganisho wa Aprili 2009 makala zifuatazo ziliangaliwa hasa kuwa ama zinekosekana kabisa au ni fupi mno au ziko na ukubwa karibu na ngazi inayofuata (kati ya ndogo-wastani-kubwa na kila ngazi inapewa uzito tofauti katika ulinganisho). Majina yafuatayo ni katika wikipedia ya Kiingereza. #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Song Song] ([[Wimbo|wimbo - alama 463 pekee]]) #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Crusades Crusades] - [[vita za misalaba]] #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Communism Communism] - [[ukomunisti]] #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Culture Culture] - [[utamaduni]] #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Big Bang Big Bang] - [[mlipuko mkuu]] #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Evolution Evolution] - [[mageuko ya spishi]] #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Democracy Democracy] - [[demokrasia]] #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Horse Horse] - [[farasi]] #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Basketball Basketball] - [[mpira wa kikapu]] #[http://en.wikipedia.org/wiki/en:Fascism Fashism] - [[ufashisti]] --'''[[User:Kipala|Kipala]] ([[User talk:Kipala|majadiliano]])''' 17:21, 9 Aprili 2009 (UTC) == Mradi mpya: [[Wilaya, tarafa na kata za Kenya]]== Baada ya kutunga makala za mbegu kwa kila kata ya [[Tanzania]] tunalenga sasa kufanya kazi hiyohiyo kwa kata zote za Kenya. Ukurasa [[Wilaya, tarafa na kata za Kenya]] umeundwa kwa muda kwa kurahisisha utekelezaji wa mradi huu. Orodha hii inafikiwa pia kwa kifupi[[ kata Kenya]]. == Swahili Wikipedia now the largest African language Wikipedia == Apologies for the English, I don't speak Swahili, but I thought I'd let everyone know that Swahili has just passed Afrikaans as the largest African language Wikipedia. Congratulations! See [http://www.greenman.co.za/blog/?p=614 greenman.co.za] for more information. '''[[Mtumiaji:Greenman|Greenman]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Greenman|majadiliano]])''' 22:12, 3 Agosti 2009 (UTC) ::It was time! - Don't you think so? - Congratulations!--'''[[Mtumiaji:Aristo Class|Aristo Class]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Aristo Class|majadiliano]])''' 13:48, 10 Septemba 2018 (UTC) ==The Nairobi Hospital== Apologies for the English, my Kiswahili are not that good. I've been writting an article (at the el:Wikipedia) about the "[[:el:The Nairobi Hospital]]" and I do not have any pictures to support it. Can somebody from the Nairobi area, take several pictures of "The Nairobi Hospital" and upload them at Wikimedia Commons?<br/> Asante sana!--'''[[Mtumiaji:Aristo Class|Aristo Class]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Aristo Class|majadiliano]])''' 20:58, 8 Septemba 2018 (UTC)<br/> P.S. I am particullarly interested of the "Galanos Block".<br/> --'''[[Mtumiaji:Aristo Class|Aristo Class]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Aristo Class|majadiliano]])''' 16:05, 14 Septemba 2018 (UTC) ==Galanos sulphur baths== Additive to The Nairobi Hospital request, I have another one, the following: I have written the [[:el:Galanos sulphur baths]] at the Greek Wikipedia and do not have any pictures to accompany it. Can somebody from the [[:el:Tanga Region]], take several photographs of the "Galanos thermal springs" and upload them at Wikimedia Commons?<br/> Asante sana!--'''[[Mtumiaji:Aristo Class|Aristo Class]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Aristo Class|majadiliano]])''' 16:01, 14 Septemba 2018 (UTC) :Thanks for your contribution. We are a small group, at the moment I am not aware of anybody around Tanga. Lets see if we find someone. '''[[Mtumiaji:Kipala|Kipala]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Kipala|majadiliano]])''' 19:44, 19 Septemba 2018 (UTC) ::Dear '''[[Mtumiaji:Kipala|Kipala]]''', thank you very much for your response, I'll be waiting and hoping.<br/> ::With kindest regards!--'''[[Mtumiaji:Aristo Class|Aristo Class]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Aristo Class|majadiliano]])''' 07:48, 22 Septemba 2018 (UTC) == Afrocuration == Hi all. I will be adding 4 articles relating to the Afrocuration project to add articles relating to Covid-19. Namely, [[Utambuzi|Medical Diagnosis]], [[Ugonjwa unaopitishwa hewani|Airborne Disease]], Hand Washing, [[Athari ya pandemia ya Korona 2019-20 kwa mazingira|Environmental impact]]. Kind regards '''[[Mtumiaji:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Dumbassman|majadiliano]])''' 15:01, 6 Juni 2020 (UTC) : {{ping|Riccardo Riccioni}} can I upload the other 2 articles? '''[[Mtumiaji:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Dumbassman|majadiliano]])''' 16:17, 8 Juni 2020 (UTC) ::If you used computer translation, it's better if you don't upload them. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 07:51, 9 Juni 2020 (UTC) ::: The 2 pages I created was made through an Afrocuration project done by translators that do speak Kiswahili and was not made through the content creation tool. Unfortunately I cannot gauge the quality of these articles. Were the other 2 of such poor quality that I shouldn't upload them? Thanks '''[[Mtumiaji:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Dumbassman|majadiliano]])''' 11:09, 9 Juni 2020 (UTC) :::: Truly, the first one was very poor, the second one was a little better. Many times Swahili speakers are not so good translators! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:36, 9 Juni 2020 (UTC) ::::: Thanks a lot for your honest feedback. I will ask that the other 2 articles first be proofread. If anyone is keen to help the Google docs are available [https://docs.google.com/document/d/1QUovtBQax-5hrTerPVDG6mg_0t_r0CkyrE-YrkotB1o/edit# here] and [https://docs.google.com/document/d/1huDcJvyIdWk3QT1EDmOUNjfXIGRMuzr79n0S9z4bJls/edit# here]. Thanks '''[[Mtumiaji:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Dumbassman|majadiliano]])''' 16:02, 9 Juni 2020 (UTC) :::::: Both articles need many corrections, though they are understandable. Let you upload them, then we will try to work on them. Thank you for your care and humble attitude. Peace to you! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 06:37, 10 Juni 2020 (UTC) :::::::::::: Asante sana kwa maoni yako ya kweli. Nitauliza kwamba nakala zingine 2 kwanza zihakikiwe. Ikiwa mtu yeyote ana hamu ya kusaidia hati za Google zinapatikana [https://docs.google.com/document/d/1QUovtBQax-5hrTerPVDG6mg_0t_r0CkyrE-YrkotB1o/edit# hapa] na '''[[Mtumiaji:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Dumbassman|majadiliano]])''' 08:47, 13 Juni 2020 (UTC) ==Wikipedia pages Wanting Photos #WPWP== Habari wachangiaji, katika mradi wa WPWP unaoendelea hivi sasa, kuna fujo nyingi za wachangiaji wakati wa kuongeza picha, kama kuacha maneno ya lugha nyingine katika maelezo juu ya picha. Hivyo ni ombi langu kwa wachangiaji angalau kupitia hizi makala na kufanya masahihisho. [[https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Maalum:Michango/Tarih&offset=&limit=500&target=Tarih|Angalia kiungo hiki]] '''[[Mtumiaji:Czeus25 Masele|Czeus25 Masele]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Czeus25 Masele|majadiliano]])''' 06:55, 10 Agosti 2020 (UTC) :Ni kweli. Kwa tamaa ya tuzo wengine wanaongeza picha yoyote na maandishi yasiyo sahihi. Sisi hatuna muda wa kupitia kazi hizo zote. Hata hivyo kwa jumla faida fulani ipo. Amani kwenu! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:01, 10 Agosti 2020 (UTC) ==Have you Voted?== Hi all, There are 16 eligible voters in Swahili Wikipedia for the ongoing [[:meta:Wikimedia Foundation elections/2021|Wikimedia Board of Trustees elections]]. But only one 3 people have voted so far. The Wikimedia Foundation Board of Trustees election is still ongoing. Votes will be accepted until 23:59 31 August 2021 (UTC). [https://www.youtube.com/watch?v=6wgyP3fNI4M 2021 Wikimedia Board election video]:Please watch and share this widely so we can motivate more participation from all eligible voters! Please visit [[:meta:Wikimedia Foundation Board Elections 2021|here]] to cast your vote. You can also read more about the candidates [[:meta:Wikimedia Foundation elections/2021/Candidates|here]] Best, '''[[Mtumiaji:Zuz (WMF)|Zuz (WMF)]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Zuz (WMF)|majadiliano]])''' 10:07, 26 Agosti 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Board of Trustees Election Result == Thank you to everyone who participated in the 2021 Board election. The Elections Committee has reviewed the votes of the 2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees election, organized to select four new trustees. A record 6,873 people from across 214 projects cast their valid votes. The following four candidates received the most support: *[[:meta:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates/Rosie_Stephenson-Goodknight Rosie Stephenson-Goodknight|Rosie Stephenson-Goodknight]] *[[:meta:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates/Victoria_Doronina Victoria Doronina|Victoria Doronina]] *[[:meta:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates/Dariusz_Jemielniak Dariusz Jemielniak|Dariusz Jemielniak]] *[[:meta:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates/Lorenzo_Losa Lorenzo Losa|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the community vote, they are not yet appointed to the Board of Trustees. They still need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. The Board has set a tentative date to appoint new trustees at the end of this month. Read the full announcement [[:meta:Wikimedia_Foundation_elections/2021/2021-09-07/2021_Election_Results|here]]. Best, '''[[Mtumiaji:Zuz (WMF)|Zuz (WMF)]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Zuz (WMF)|majadiliano]])''' 10:49, 8 Septemba 2021 (UTC) ==Campaigns Ambassador Contractor Opening For African French, Arabic And Swahili Speakers== Dear Swahili Wikipedia Community, The [[m:Campaigns|Campaigns Team]] at the Wikimedia Foundation is excited to announce that it seeks a '''Campaigns Ambassador''' with experience working in the French, Arabic or Swahili Wikipedia communities in Africa. The campaign ambassador will support our product and programs team in providing support and advising to campaign organizers and improve the campaign organizing journey. The Campaigns Ambassador will be supporting the rollout of tools and features to support campaign organizers, in the communities we are building for. Kindly confirm further details and requirements about the role in the [https://docs.google.com/document/d/1Ddp1mWyzZXtPppQl9ovzjgxBBClmL4EGFc7_58kN1is/edit '''attached job description''']. All interested applicants should submit a copy of their curriculum vitae (CV) and cover letter via email to '''fnartey@Wikimedia.org''' and copy '''ifried@wikimedia.org''' by 28th November 2021. If you have any further questions about the role kindly contact '''jjonsson@wikimedia.org'''. Thank you. Best, <br> Imelda ==Voting closes soon on the revised Enforcement Guidelines for the Universal Code of Conduct== : ''[[metawiki:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_3|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_3|More languages]] ''•'' [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FRevised+enforcement+guidelines%2FAnnouncement%2FVoting+3&language=&action=page&filter= Please help translate to your language] : Hello all, [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Voting]] closes on the [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|revised Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] at '''23.59 UTC''' today, '''January 31, 2023'''. Please visit the [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|voter information page on Meta-wiki]] for voter eligibility information and details on how to vote. More information on the Enforcement Guidelines and the voting process is available in this [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|previous message]]. On behalf of the UCoC Project Team, '''[[Mtumiaji:Zuz (WMF)|Zuz (WMF)]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Zuz (WMF)|majadiliano]])''' 10:14, 31 Januari 2023 (UTC) 26z91ibufjprlymjh5jssjjvsynktvb 0 18402 1559166 1364373 2026-05-30T21:59:17Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559166 wikitext text/x-wiki [[Picha:Waal Laatsch 01.jpg|thumb|200px|Mfereji mdogo wa umwagiliaji nchini Uswisi]] '''Mfereji''' ni njia ya [[maji]] iliyotengenezwa na watu, tofauti na njia asilia za maji kama [[mto|mito]] au [[ziwa|maziwa]]. Kuna aina mbili za mifereji: * mfereji wa kupeleka maji yanapotakiwa, kwa mfano kwa [[umwagiliaji]] wa [[Shamba|mashamba]] * mfereji wa [[usafiri]] kwa [[boti]] au [[meli]] [[File:Canal de la Peyrade, Sète, Hérault 01.jpg|thumb|left]] ==Historia== Mifereji ya kwanza inayojulikana ilitengenezwa zamani za [[Mesopotamia]] ya Kale, [[Misri ya Kale]] au [[Uhindi]] ya Kale kwa umwagiliaji. Mnamo [[mwaka]] [[2300 KK]] [[mfalme]] [[Pepi I]] aliamuru mfereji kuchimbwa kama njia ya usafiri wa kuepukana na [[Maporomoko ya maji|maporomoko]] ya mto [[Naili]] karibu na [[Aswan]]. Mfalme [[Necho II]] wa Misri alianzisha njia ya maji ya kwanza kati ya [[Mediteranea]] na [[Bahari ya Shamu]] kwa kuchimba mfereji kati ya mto Naili na Bahari ya Shamu. Mfereji huo ulikuwa mtangulizi wa [[Mfereji wa Suez]] unaofupisha safari za [[meli]] kati ya [[Ulaya]] na [[Asia]]. ==Mifereji kati ya Bahari== Kati ya mifereji muhimu ya kimataifa kuna [[Mfereji wa Panama]] unaoruhusu kupita kati ya [[Atlantiki]] na [[Pasifiki]] pamoja na [[Mfereji wa Suez]]. Kwa jumla mifereji ya maji ni sehemu muhimu za [[miundombinu]] wa kila nchi ama kama njia za kubeba mizigo kwa meli au kama njia ya kupeleka maji panapohitajika. ==Mifereji barani== Mifereji ni muhimu pia ndani ya nchi nyingi. Kabla ya kupatikana kwa [[reli]] zilikuwa njia nyepesi na ya haraka kusafirisha mizigo kwa [[gharama]] nafuu. * Mfereji Mkuu wa China ulianzishwa mnamo mwaka [[600]] ukaunganisha [[Beijing]] na [[miji]] mikuu kusini mwa China iliyopo kwenye mito [[Yangtze]] na [[Mto Njano]] kwa [[urefu]] wa [[kilomita]] 1700<ref>Donald Langmead (2001). [https://archive.org/details/encyclopediaofar0000lang Encyclopedia of Architectural and Engineering Feats]. ABC-CLIO. p. 37. <nowiki>ISBN 978-1-57607-112-0</nowiki>. Iliangaliwa Februari 2021. "the world's largest artificial waterway and oldest canal still in existence"</ref>. Uliruhusu kusafirishwa kwa [[mazao]] na hivyo kuwepo kwa miji mikubwa lakini pia usafiri wa [[wanajeshi]]. * Canal du Midi nchini Ufaransa ilijengwa katika [[karne ya 18]] ikaruhusu usafirishaji wa [[bidhaa]] kati ya [[Atlantiki]] na [[Bahari Mediteranea]] bila kuzunguka [[Hispania]]. * mifereji iliyojengwa [[Uingereza]] na [[Welisi]] katika karne ya 18 na 19 ilikuwa msingi mmojawapo kwa [[mapinduzi ya viwanda]] kwa sababu iliruhusu kupeleka [[makaa mawe]] kwenda viwanda ulipohitajika. Kati ya mifereji mikuwa ya kwanza ilikuwa [[Mfereji wa Bridgewater]] iliyopita juu ya [[mto Irwell]] kwa [[daraja]] halafu ikapita katika [[mlima]] chini ya uso wa ardhi. [[Picha:Pontcysyllte aqueduct arp.jpg|thumb|Daraja la mfereji juu ya mto, [[Uingereza]]]] Leo hii mahali pengi mifereji ya kihistoria imepitwa na wakati ilhali [[reli]] na [[usafiri]] wa [[Barabara|barabarani]] hufikisha bidhaa haraka zaidi na kwa [[bei]] nafuu. Lakini mifereji ya kale siku hizi ni kuvutio cha [[utalii]]: inatumiwa na watu wanaopenda kusafiri kwenye maji. Lakini mifereji inayoweza kubeba meli inaendelea kuwa na maana. Matumizi ya mifereji ya kimataifa yanazidi kuongezeka<ref>Zamorano, Juan; Martinez, Kathia (June 26, 2016). "[https://web.archive.org/web/20160626050451/http://bigstory.ap.org/article/b8495e0dad974d39bf4147f647d2f831/panama-canal-opens-5b-locks-bullish-despite-shipping-woes<nowiki> Panama Canal opens $5B locks, bullish despite shipping woes]". The Big Story. Associated Press. Archived from the original on June 26, 2016. iliangaliwa 9 Machi 2021.</nowiki></ref>. Hata ndani ya nchi usafiri kwa mifereji na mito mikubwa bado ni muhimu kwa bidhaa kama [[mchanga]], [[mawe]], [[kokoto]], [[makaa]] na [[mafuta]]. ==Milango ya mfereji== Changamoto kwa mfereji mara nyingi ni milima na [[mabonde]] kwenye njia yake. [[Wajenzi]] walijifunza tangu siku za Mfereji Mkuu wa China kuvuka mitelemko kwa kutumia [[milango ya mfereji]]. Hapa wanapanga sehemu ambako wanafunga njia ya maji kwa [[geti]] linalofuatwa na nafasi na geti la pili na hivyo kupata chemba baina ya [[Mlango|milango]] miwili. [[Boti]] linaingia katika geti moja linalofungwa tena. Sasa maji yanaingizwa kwenye chemba na maji ndani yake yanapaa pamoja na boti. Mara maji ndani ya chemba yamepaa sawa na sehemu ya juu ya mfereji, mlango wa pili unafunguliwa na boti linaendelea. Kwa njia ya chemba mfululizo boti linaweza kushuka au kuinuliwa; meli kubwa zinazopita Mfereji wa Panama zinapanda na kushuka [[mita]] 26; meli hadi [[tani]] 5,000 kwenye mfereji baina ya [[mto Volga]] na [[Bahari Baltiki]] nchini [[Urusi]] hupanda mita 80 kwa njia ya milango. [[file:Anderten lock locking time lapse animation Anderten Hannover Germany.webm|mini|hochkant=1.2|Kupita kwenye mlango wa mfereji pale Anderten, Ujerumani]] ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Viungo vya Nje== {{Commons category}} {{EB1911 poster|Canal}} {{Wikiquote}} * [http://www.waterscape.com/ British Waterways' leisure website – Britain's official guide to canals, rivers and lakes] * [http://www.towpathtreks.co.uk/ Leeds Liverpool Canal Photographic Guide] * [http://www.nycanals.com/ {{Wayback|url=http://www.nycanals.com/ |date=20080724103315 }} Information and Boater's Guide to the New York State Canal System] {{Wayback|url=http://www.nycanals.com/ |date=20080724103315 }} * [https://web.archive.org/web/20110719194715/http://academic.emporia.edu/aberjame/wetland/canal/canals.htm "Canals and Navigable Rivers" by James S. Aber, Emporia State University] * [http://www.canals.org/ National Canal Museum (USA)] * [http://www.canalmuseum.org.uk/ London Canal Museum (UK)] * [http://www.world-city-photos.org/Amsterdam/photos/Canals_and_Bridges/ {{Wayback|url=http://www.world-city-photos.org/Amsterdam/photos/Canals_and_Bridges/ |date=20080914101104 }} Canals in Amsterdam] {{Wayback|url=http://www.world-city-photos.org/Amsterdam/photos/Canals_and_Bridges/ |date=20080914101104 }} * [http://www.canaldumidi.com Canal du Midi] * [http://www.canaldumidi.com/Canal-des-Deux-Mers.php Canal des Deux Mers] * [https://web.archive.org/web/20070717234045/http://www.usbr.gov/pmts/hydraulics_lab/water/bubbler/index.htm Canal flow measurement using a sensor]. [[Jamii:Majengo]] [[Jamii:Usafiri wa maji]] 4d5s1nl9y9g91vl9c0q8b2psp8xxyrn 0 20634 1559077 1550847 2026-05-30T12:15:06Z Riccardo Riccioni 452 /* Maendeleo */ 1559077 wikitext text/x-wiki {{Infobox Website | jina = [[Picha:Wikipedia-favicon.png|16px|Favicon of Wikipedia]] Wikipedia ya Kiswahili | screenshot = | logo = [[Picha:Wikipedia-logo-v2-sw.svg|140px]] | maelezo ya picha = Logo ya Wikipedia ya Kiswahili | kisara = http://sw.wikipedia.org/ | kibiashara = Hapana | mahala = [[Miami, Florida]] | aina = [[Kamusi elezo|Mradi wa Kamusi Elezo ya Interneti]] | lugha = [[Kiswahili]] | watumiaji = {{NUMBEROFUSERS}} watumiaji, {{NUMBEROFADMINS}} wakabidhi tarehe {{Date}} | kujisajiri = Hiari | mmiliki = [[Wikimedia Foundation]] | mwanzo = {{start date and age|df=yes|2003|3|8}} }} '''Wikipedia ya Kiswahili''' (au '''Wikipedia kwa Kiswahili''') ni toleo la [[kamusi elezo]] ya [[Wikipedia]] kwa [[lugha]] ya [[Kiswahili]]. Ilianzishwa [[tarehe]] [[8 Machi]] [[2003]], na tarehe [[{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}}]], [[{{CURRENTYEAR}}]], imefikia makala zipatazo '''{{NUMBEROFARTICLES}}''', [[idadi]] inayoifanya iwe Wikipedia ya 71 (kati ya 345 zilizo hai) kwa [[hesabu]] ya makala zote. Mwaka [[2019]] Wikipedia ya Kiswahili iliangaliwa mara 65,856 kwa siku, [[mwaka]] [[2020]] mara 73,056 na mwaka 2021 (Januari-Oktoba) 83,595 ambayo inakaribia kuwa sawa na mara 3,500 kwa [[saa]]. Mwaka huo kurasa zilizotazamwa zilikuwa 70,419,110, sawa na 192,929 kwa siku na 8,038 kwa saa. Idadi hiyo imezidi kuongezeka kwa kuwa kwenye mwezi Mei 2022 kurasa zetu zilifunguliwa mara 240,641 kwa siku na mnamo Juni 2024 mara 275,415 kwa siku. Karibu [[nusu]] ya wasomaji wetu wako [[Tanzania]], ingawa [[asilimia]] hucheza [[Mwezi (wakati)|mwezi]] kwa mwezi. Kwa mfano, mnamo Juni 2022 kurasa zetu zilifunguliwa kutoka Tanzania 40%, [[Kenya]] 17%, [[Marekani]] 13%, [[Uhindi]] 5%, [[Urusi]] na [[Nigeria]] 4%, nchi zote nyingine 17%. Wikipedia ya Kiswahili ilikuwa inafunguliwa na 0,01% ya wanaofungua Wikipedia duniani kote mwezi Septemba 2018, ikiwa katika nafasi ya 65 kati ya lugha zote. Takwimu husika zinacheza kirahisi kama, kwa mfano, kutokana na habari zinazotangazwa na [[vyombo vya habari]], watu wengi wanatafuta habari zaidi kwenye [[intaneti]], maana Waswahili walioko Marekani si wengi sana, lakini wana urahisi wa kutumia intaneti, hivyo wanaweza wakawazidi watumiaji wa Tanzania ambako watu wengi bado hawana njia ya kutumia mtandao. Mwezi huohuo, waliofungua Wikipedia nchini Kenya walikuwa 0,10% za wasomaji wote duniani; kumbe nchini Tanzania waliofungua Wikipedia walikuwa 0,04% tu za wasomaji wote duniani. Mnamo Januari mwaka [[2021]] kati ya waliofungua [[Wikipedia]] nchini [[Tanzania]], 14% waliifungua kwa Kiswahili. Kumbe nchini Kenya waliofungua Wikipedia ya Kiswahili walikuwa 4% tu, lakini kuna ongezeko kubwa, kwa sababu mnamo Septemba 2018, waliofungua Wikipedia nchini Kenya walikuwa 0,08% za wasomaji wote duniani; kati yao waliofungua Wikipedia ya Kiswahili walikuwa 1.7%. Kumbe nchini Tanzania waliofungua Wikipedia walikuwa 0,03% za wasomaji wote duniani, lakini kati yao 11.2% waliifungua kwa Kiswahili, asilimia inayozidi kukua kadiri makala zinavyoongezeka na kuwa bora zaidi. == Maendeleo == [[Picha:Mwanzo 1.JPG|thumb|250px|Ukurasa wa "Mwanzo" ulivyokuwa mwaka 2004.]] Mnamo [[Julai]] [[2006]] Wikipedia ya Kiswahili ilifikisha makala 1,000 na tarehe [[14 Septemba]] mwaka huohuo ilifikia makala ya 2,000. Mnamo Julai [[2007]] ilifikisha makala 5,000 na tarehe [[26 Septemba]] 2007, 6,000. Tarehe [[21 Aprili]] [[2008]], Wikipedia ya Kiswahili ilifikisha makala 7,000 na tarehe [[19 Desemba]] 2008 ilifikisha makala 8,000, hasa baada ya kuanzishwa makala nyingi za mbegu za [[kata]] za [[Tanzania]]. Makala za mbegu za kata za Tanzania ziliendelea kuisukuma Wikipedia ya Kiswahili hadi kufikia kiwango cha makala 9,000 tarehe [[2 Februari]] [[2009]] na makala 10,000 tarehe [[21 Februari]] 2009. Ilipofika tarehe [[9 Aprili]] 2009, Wikipedia ya Kiswahili ilifikia kiwango cha makala 11,000 na tarehe [[25 Aprili]] 2009 ilifikia makala 12,000. Mnamo tarehe [[20 Juni]] [[2009]], Wikipedia ya Kiswahili ilibadilisha ukurasa wake wa mwanzo katika sura mpya. Mnamo tarehe [[17 Agosti]] 2009 ilifikia makala zipatazo 13,000, na kuendelea kuifanya iwe Wikipedia ya kwanza kwa ukubwa katika Afrika. Haikushia hapo: tarehe [[11 Septemba]] 2009, Wikipedia hii ilifikia makala 14,000 na tarehe [[25 Desemba]] 2009 makala 15,000. [[Picha:Wikipedia 20000 articles.png|80px|right]] Tarehe [[31 Mei]] [[2010]] ilifikia makala 18,000 na tarehe [[21 Agosti]] mwaka huohuo makala 20,000. Tarehe [[28 Oktoba]] [[2011]] ilifikia makala 22,000. Tarehe [[15 Februari]] [[2014]] ilifikia makala 26,000 na tarehe [[28 Oktoba]] mwaka huohuo makala 27,000. Tarehe [[25 Januari]] [[2015]] ilivuka idadi ya makala 28,000, tarehe [[13 Juni]] 2015 ilifikia makala 29,000, tarehe [[22 Septemba]] mwaka huohuo ilifikia makala 30,000 na kuendelea tena. Upande wa maharirio, tarehe [[10 Oktoba]] 2015 yalifikia idadi ya [[milioni]] 1. Tarehe [[10 Novemba]] mwaka huohuo ilivuka makala 31,000 na kupiku [[Wikipedia ya Kiyoruba]]. Tarehe [[13 Februari]] [[2016]] ilivuka idadi ya makala 32,000 na kusonga mbele kiasi cha kufikia 33,000 tarehe [[18 Aprili]] 2016, halafu 34,000 tarehe [[20 Agosti]] 2016 kwa makala [[Kinung]]. Makala juu ya [[James Tate (mwandishi)|James Tate]] iliifanya itimize idadi ya 35,000 tarehe [[12 Januari]] [[2017]]. Mwaka huohuo, tarehe [[20 Mei]] 2017 idadi ya makala ilifikia 36,000, tarehe [[30 Julai]] ilifikia 37,000 kwa makala juu ya [[Ziwa Ambussel]], tarehe [[12 Oktoba]] 38,000 kwa makala juu ya [[mto Jubba]] na tarehe [[24 Desemba]] ilifikia 39,000. Tarehe [[17 Machi]] [[2018]] mradi wa [[milima]] ulileta makala ya 40,000: [[Nidze]]. Mradi wa [[mito ya Tanzania]] ulisukuma Wikipedia hii kufikia idadi ya makala 41,000 kwa ukurasa juu ya [[Mto Ligunga]] tarehe [[2 Mei]] 2018 na 42,000 kwa ukurasa wa [[mto Jigulu]] tarehe [[21 Mei]]. Mradi wa [[mito ya Kenya]] ulifikisha idadi ya makala kuwa 43,000 kwa ukurasa juu ya [[Mto Kaptarit]] tarehe [[7 Julai]] 2018, kuwa 44,000 tarehe [[30 Julai]] kwa ukurasa juu ya [[mto Nyairoko]], kuwa 45,000 tarehe [[12 Agosti]] kwa ukurasa juu ya [[Mto Ilangi]], kuwa 46,000 tarehe [[15 Oktoba]] kwa ukurasa juu ya [[mto Wakavi]], tena kuwa 47,000 tarehe [[8 Novemba]] kwa ukurasa juu ya [[mto Olkimatare]]. Tarehe [[7 Februari]] [[2019]] mradi wa [[Orodha ya visiwa vya Tanzania|visiwa vya Tanzania]] ulivusha Wikipedia yetu katika elfu ya 48 kwa ukurasa juu ya [[kisiwa cha Musira]]. Tarehe [[23 Machi]] 2019 mradi wa [[Orodha ya mito ya Uganda|Mito ya Uganda]] ulivusha Wikipedia yetu katika elfu ya 49 kwa ukurasa juu ya [[mto Wangodugu]], tarehe [[3 Mei]] 2019 uliifikisha katika idadi ya 50,000 kwa ukurasa juu ya [[mto Ocere]], tarehe [[31 Mei]] uliivusha tena katika elfu ya 51 kwa makala juu ya [[mto Osia]] na tarehe 16 Julai uliifikisha idadi ya 52,000 kwa makala juu ya [[Mto Rwoho]]. Tarehe [[10 Agosti]] 2019 mradi kuhusu ugatuzi nchini [[Cote d'Ivoire]] ulizaa makala ya 53,000 kuhusu [[Tarafa ya Tiémélékro]]. Tunawashukuru wachangiaji wetu kutoka nchi hiyo ya [[Afrika Magharibi]]. Tarehe [[4 Oktoba]] 2019 mradi kuhusu [[watakatifu]] wa [[Afrika]] ulifikisha makala za Wikipedia hii katika idadi ya 54,000 kwa ukurasa juu ya [[wafiadini]] [[Suksesi na wenzake 17]], na tarehe [[13 Desemba]] 2019 [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika|mradi huohuo]] ulifikisha idadi ya makala hadi 55,000 kwa ukurasa juu ya [[Yusto askofu]]. Tarehe [[10 Machi]] [[2020]] mradi wa [[Makabila ya Uganda]] ulifikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 56,000 kwa ukurasa juu ya [[Wakumam]]. Tarehe [[17 Machi]] 2020 mradi wa [[wachezaji]] wa [[mpira wa miguu]] ulifikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 57,000 kwa ukurasa juu ya [[Gilmar Rinaldi]]. Kurasa elfu kwa juma moja tu! Tarehe [[3 Aprili]] 2020 mradi wa [[mito]] ya [[Burundi]] ulifikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 58,000 kwa ukurasa juu ya [[Mto Gihororo (Karuzi)]]. Tarehe [[22 Mei]] 2020 mradi wa [[miji]] ya [[Rwanda]] ulifikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 59,000 kwa ukurasa juu ya [[Mukarange]]. Tarehe [[20 Agosti]] 2020 mradi wa [[mito]] ya [[Burundi]] ulifikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 60,000 kwa ukurasa juu ya [[Mto Rubirizi (Muramvya)]]. Tarehe [[8 Novemba]] 2020 Wikipedia yetu ilitimiza tena idadi hiyo (baada ya makala 907 kufutwa na steward fulani kwa mkupuo mmoja). Ukurasa husika ni juu ya [[mtakatifu]] [[Andrea Avellino]]. Tarehe [[15 Machi]] [[2021]] tulifikia makala 61,000 kwa ukurasa juu ya [[mtakatifu]] [[Agrikola wa Chalon]]. Tarehe [[7 Mei]] 2021 mradi wa [[miji]] ya [[Italia]] ulifikisha Wikipedia yetu kwenye makala ya 62,000 kwa ukurasa juu ya [[San Giovanni Rotondo]]. Tarehe [[8 Juni]] 2021 mradi wa Africa Wiki Challenge Arusha kuhusu viwanja vya michezo ulifikisha Wikipedia yetu hadi kutunga makala ya 63,000 na kusonga mbele haraka. Tarehe [[19 Juni]] 2021 Wikipedia hii ilivuka makala ya 64,000 kutokana na tendo la kurudisha makala 907 lililofanywa na steward aliyekuwa amezifuta kwa mkupuo mmoja mwaka 2020. Tarehe [[5 Julai]] 2021 ilifikia idadi ya 65,000 kwa makala juu ya [[Mwea]] katika mradi wa [[kata]] za [[Kenya]] na tarehe [[14 Agosti]] 2021 ilifikia idadi ya 66,000 kwa makala juu ya [[Makutano]] katika mradi huohuo. Tarehe [[9 Septemba]] 2021 ilifikia idadi ya 67,000 kwa makala juu ya [[Nairagie Ngare]] katika mradi wa vijiji vya Kenya. Tarehe [[29 Oktoba]] 2021 ilifikia idadi ya 68,000 kwa makala juu ya [[Chambishi]] katika mradi wa miji ya [[Zambia]]. Tarehe [[11 Januari]] [[2022]] Wikipedia hii ilifikia idadi ya 69,000 kwa makala juu ya [[Maroua]] katika mradi wa miji ya [[Kamerun]], tarehe [[10 Machi]] 2022 ilifikia idadi ya 70,000 kwa makala juu ya [[Ilesa]] katika mradi wa miji ya [[Nigeria]], tarehe [[23 Aprili]] 2022 ilifikia idadi ya 71,000 kwa makala nyingi za mradi wa [[Jamii:Arusha Editathon Muziki|Arusha Editathon Muziki]]. Kazi kubwa ni kuziweka sawa. Tarehe [[14 Mei]] 2022 ilifikia idadi ya 72,000, tarehe [[6 Juni]] 2022 ilifikia idadi ya 73,000 kwa makala juu ya [[Frenda]], mji wa [[Algeria]], tarehe [[15 Julai]] 2022 idadi ya 74,000 kwa makala juu ya [[Ghuba ya Venezuela]], tarehe [[17 Septemba]] 2022 idadi ya 75,000 kwa makala juu ya [[Kouandé]], [[mji]] wa [[Benin]] na tarehe [[23 Desemba]] 2022 idadi ya 76,000 kwa makala juu ya [[Bouhjar]], [[mji]] wa [[Tunisia]]. Tarehe [[25 Machi]] [[2023]] Wikipedia hii ilifikia idadi ya 77,000 kwa makala juu ya [[Chomutov]], [[mji]] wa [[Ucheki]], tarehe [[15 Juni]] [[2023]] idadi ya 78,000 kwa makala juu ya [[Jamil Adam]] katika mradi wa [[Mchezaji|wachezaji]] wa [[mpira wa miguu]], na tarehe [[9 Desemba]] 2023 idadi ya 79,000 kwa makala juu ya [[Chemchem (Unguja)]] katika mradi wa kata mpya za Tanzania. Mwaka [[2024]] Wikipedia ya Kiswahili imesonga mbele kwa kasi zaidi: tarehe [[21 Aprili]] imekuwa na makala ya 80,000 kuhusu [[mwandamizi]], tarehe [[11 Juni]] imekuwa na makala ya 81,000 kuhusu [[Kufukuzwa kwa Wamoroko kutoka Algeria]], tarehe [[10 Julai]] makala ya 82,000 kuhusu [[pipa]], tarehe [[19 Septemba]] makala ya 83,000 kuhusu [[Riadha|mwanariadha]] [[Jacques Riparelli]], tarehe [[8 Oktoba]] makala ya 84,000 kuhusu mwanariadha [[Jürgen Kühl]], tarehe [[20 Oktoba]] makala ya 85,000 kuhusu [[mtakatifu]] [[Leoniani wa Vienne]], tarehe [[7 Novemba]] makala ya 86,000 kuhusu mwanariadha [[Juma Ndiwa]], tarehe [[22 Novemba]] makala ya 87,000 kuhusu [[Mpira wa miguu|mwanakandanda]] [[Nicholas Lindsay]], tarehe [[1 Desemba]] makala ya 88,000 kuhusu mwanakandanda wa kike [[Stephanie Bukovec]], tarehe 9 Desemba makala ya 89,000 kuhusu jimbo la [[Norwei]] [[Vestland]] na tarehe 11 Desemba makala ya 90,000 kuhusu mchezaji [[Jason Hartill]].‎ Mwaka [[2025]] Wikipedia ya Kiswahili imezidi tena kukua kwa kasi: tarehe [[6 Januari]] imekuwa na makala ya 91,000 kuhusu mwanasiasa [[Saka Isau]], tarehe [[13 Januari]] imekuwa na makala ya 92,000 kuhusu [[mwanamuziki]] [[Terry Tufts]], tarehe 22 Januari imefikia makala ya 93,000 inayomhusu mchezaji [[Grant Needham]], tarehe [[31 Januari]] imekuwa na makala ya 94,000 kuhusu [[askofu]] [[Joseph Mukasa Zuza]], tarehe [[6 Februari]] imekuwa na makala ya 95,000 juu ya [[Uwanja wa Michezo wa Perth Rectangular]], tarehe [[18 Februari]] imefikia makala ya 96,000 kuhusu mwimbaji [[Janie Fricke]], tarehe [[25 Februari]] imefikia makala ya 97,000 kwa ukurasa kuhusu [[kardinali]] [[Giulio Bevilacqua]], tarehe [[9 Machi]] imefikia makala ya 98,000 kwa ukurasa kuhusu mwimbaji [[Kirsten Price]] na tarehe [[4 Juni]] imefikia makala ya 99,000 kwa ukurasa kuhusu [[wilaya ya Luanshya]] nchini [[Zambia]] na hatimaye tarehe [[23 Juni]] makala ya 100,000 kwa makala juu ya [[Barclayville]].‎ Ni Wikipedia ya Afrika ya nne kukamilisha makala laki moja, siku chache baada ya ile ya Malagasy. Kwa kasi hiyohiyo Wikipedia yetu imepiku mapema toleo hilo la [[Madagaska]] na tarehe 23 Agosti kuwahi nakala ya 101,000 kuhusu [[Dada wa Cooney]]. Tarehe 8 Oktoba imetungwa makala ya 102,000 kuhusu [[Irene Charnley]] na tarehe 8 Desemba makala ya 103,000 kuhusu [[Carlentini]], mji wa [[Sisilia|Sicilia]], [[Italia visiwani]]. Mwaka [[2026]] Wikipedia ya Kiswahili imefikia kwanza makala ya 104,000 tarehe [[10 Januari]] kuhusu [[filamu]] [[Miss Fatimah]], halafu makala ya 105,000 tarehe [[31 Januari]] kuhusu [[Eliane Rosa Naika]], [[mwanasiasa]] wa [[Madagaska]], makala ya 106,000 tarehe [[11 Februari]] kuhusu [[Musa Tukur Yakasai]], profesa wa [[Nigeria]], makala ya 107,000 tarehe [[23 Februari]] kuhusu [[Chang Ming-che]], [[mwanataaluma]] wa [[Taiwan]], na makala ya 108,000 tarehe [[18 Machi]] kuhusu [[Wahindi wa Tanzania]]. Tarehe 9 Aprili 2026 limefanyika haririo la 1,500,000 tangu Wikipedia ya Kiswahili kuanzishwa; siku hiyohiyo imepata makala ya 109,000 kuhusu [[Cyprien Mbonimpa]], [[mwanadiplomasia]] wa [[Burundi]]. Halafu tarehe 16 Aprili 2026 imefikia idadi ya makala 110,000 kwa ukurasa juu ya [[Linda Moss]], mwanasiasa wa Afrika Kusini, tarehe 21 Aprili 2026 imewahi kupata makala ya 111,000 kuhusu Janet Nwadiogo Mokelu, mwanasiasa mwingine wa nchi hiyohiyo, na tarehe 28 Aprili 2026 imepata makala ya 112,000 inayohusu [[Silverio Izaguirre]], [[Mpira wa miguu|mwanasoka]] wa [[Hispania]]. Tarehe 7 Mei 2026 Wikipedia ya Kiswahili ilifikisha makala 113,000 inayohusu [[Jan Eliasberg]] mwongozaji na mwandishi wa filamu, maonyesho ya jukwaa, na televisheni kutoka nchini Marekani. Kisha, tarehe 10 Mei 2026, ilifikisha makala 114,000 kwa kupitia makala ya [[Hellen Linkswiler]] (5 Januari 1912 – 24 Juni 1984), mtaalamu wa lishe na mwanasayansi wa lishe kutoka [[Marekani]] aliyefanya utafiti kuhusu mahitaji ya madini katika mwili wa binadamu na asidi amino. Mapema tarehe 13 Mei 2026 makala ya 115,000 ilitungwa kuhusu [[Nadia Ginetti]], mwanasiasa wa Italia; tarehe 16 Mei 2026 makala juu ya [[John Brodie (mwanasoka aliyezaliwa 1862)]] imefanya idadi ifikie 116,000; tarehe 19 Mei 2026 iliandikwa makala juu ya wanamuziki [[Modern Talking]] ambayo imekuwa ya 117,000; tarehe 23 Mei 2026 Wikipedia hii imefikia idadi ya 118,000 kwa makala juu ya [[Tod Lippy]], msanii wa Marekani, na tarehe 26 Mei 2026 imefikia idadi ya 119,000 kwa makala juu ya [[Salih Zaki Bey]], [[Siasa|mwanasiasa]] wa [[Iraki]]. Kabla ya mwezi huo kwisha, tarehe 30 Mei 2026 ulitungwa ukurasa wa 120,000 juu ya [[Valentin Filatov (mkufunzi wa dubu)]]. ==Kati ya Wikipedia za Afrika== Kwa lugha zenye asili ya Afrika na [[visiwa]] vya jirani, Wikipedia kwa Kiswahili ndiyo ya tatu kwa idadi ya makala zote (na ya zile zisizo fupi mno) ikifuatia Wikipedia ya [[Kiarabu cha Misri]] na ile ya [[Kiafrikaans]]. Pia ilikuwa ya kwanza kati ya Wikipedia za [[lugha za Niger-Kongo]] kuvuka kiwango cha makala 1,000. Sasa zimeongezeka, lakini ya Kiswahili bado inaongoza na ni ya kwanza kufikia makala 100,000. Wikipedia kwa Kiswahili ilikuwa ya pili katika Afrika nzima kuvuka kiasi cha makala 10,000 baada ya [[Wikipedia ya Kiafrikaans]]. <ref>[https://web.archive.org/web/20060901052536/http://www.iht.com/articles/2006/08/27/business/wiki.php ''Building Wikipedia in African languages''], by Noam Cohen, [[:en:International Herald Tribune|International Herald Tribune]], [[27 Agosti]] [[2006]].</ref> == Tazama pia == * [[Wikipedia ya Kiafrikaans]] * [[Wikipedia ya Kiarabu]] * [[Wikipedia ya Kibulgaria]] * [[Wikipedia ya Kicheki]] * [[Wikipedia ya Kichina]] * [[Wikipedia ya Kidenmark]] * [[Wikipedia ya Kiebrania]] * [[Wikipedia ya Kiesperanto]] * [[Wikipedia ya Kiestonia]] * [[Wikipedia ya Kifaransa]] * [[Wikipedia ya Kifini]] * [[Wikipedia ya Kihaiti]] * [[Wikipedia ya Kihispania]] * [[Wikipedia ya Kiholanzi]] * [[Wikipedia ya Kihungaria]] * [[Wikipedia ya Kiindonesia]] * [[Wikipedia ya Kiitalia]] * [[Wikipedia ya Kijapani]] * [[Wikipedia ya Kijerumani]] * [[Wikipedia ya Kiingereza]] * [[Wikipedia ya Kiingereza Rahisi]] * [[Wikipedia ya Kikatala]] * [[Wikipedia ya Kikorea]] * [[Wikipedia ya Kikroatia]] * [[Wikipedia ya Kilingala]] * [[Wikipedia ya Kilithuania]] * [[Wikipedia ya Kinorwei]] * [[Wikipedia ya Kipoland]] * [[Wikipedia ya Kireno]] * [[Wikipedia ya Kiromania]] * [[Wikipedia ya Kirusi]] * [[Wikipedia ya Kiserbia]] * [[Wikipedia ya Kislovakia]] * [[Wikipedia ya Kislovene]] * [[Wikipedia ya Kiswidi]] * [[Wikipedia ya Kituruki]] * [[Wikipedia ya Kiukraini]] * [[Wikipedia ya Kiwolofu]] * [[Wikipedia ya Kiyoruba]] * [[Wikipedia ya Kizulu]] == Marejeo == {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== * [[mwanzo|Wikipedia kwa Kiswahili]] {{Mawikipedia}} {{Wikipedia za Kiafrika}} [[Jamii:Kiswahili]] [[Jamii:Wikipedia kwa lugha tofauti]] qgghpp41ip0l62dut7eupdwc33w9raf 0 21030 1559093 1558825 2026-05-30T12:34:52Z Riccardo Riccioni 452 1559093 wikitext text/x-wiki '''Kilema Kati''' ni [[kata]] ya [[Wilaya ya Moshi Vijijini]] katika [[Mkoa wa Kilimanjaro]], [[Tanzania]]. Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] wakazi walihesabiwa 5,019 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Wakati wa [[sensa]] iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,993 <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |title=Sensa ya 2012, Kilimanjaro - Moshi DC |accessdate=2016-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040102080416/http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |archivedate=2004-01-02 }}</ref> walioishi humo. Kwenye kata hii vinapatikana: [[Kanisa (jengo)|kanisa]] [[Kanisa Katoliki|katoliki]] kongwe zaidi kanda ya kaskazini, [[hospitali]] kongwe ya Kilema na [[Mlima Ngangu]] ambao hutumiwa na [[Ukristo|Wakristo]] katika [[Hija|kuhiji]]. [[Msimbo wa posta]] ni 25225. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Moshi Vijijini}} {{mbegu-jio-kilimanjaro}} [[Jamii:Wilaya ya Moshi Vijijini]] [[Jamii:Kata za Mkoa wa Kilimanjaro]] bvgz38lu8ev44ll8b3uuz4uios4gf2z 0 55813 1559109 1559054 2026-05-30T13:00:38Z Riccardo Riccioni 452 1559109 wikitext text/x-wiki [[Picha:San Justino de Jacobis.jpg|thumb|Mt. Justino de Jacobis.]] [[Picha:94Santuario de San Vicente de Paul Parish 03.jpg|thumb|[[Sanamu]] yake kwenye [[Parokia]]-[[Patakatifu]] pa Mt. [[Vinsenti wa Paulo]].]] [[Picha:San Fele j.png|thumb|Sanamu yake ikitembezwa kwenye [[maandamano]].]] '''Justino de Jacobis''' ([[San Fele]], [[Potenza]], [[Italia]], [[9 Oktoba]] [[1800]] - [[Eidale]], [[Massawa]], [[31 Julai]] [[1860]]) alikuwa [[mtawa]] wa [[Shirika la Misheni]] ([[Wavinsenti]]), halafu [[askofu]] na [[mmisionari]] nchini [[Ethiopia]] na [[Eritrea]]. Anaheshimiwa na [[Kanisa Katoliki]] kama [[mtakatifu]] tangu tarehe [[26 Oktoba]] [[1975]]. Hata [[Ukristo|Wakristo]] wengine na [[Waislamu]] wanatembelea [[kaburi]] lake kwa [[heshima]].<ref name="killion">Tom Killion, ''Historical Dictionary of Eritrea'', The Scarecrow Press, 1998, ISBN 0810834375</ref> [[Sikukuu]] yake ni [[tarehe]] [[31 Julai]]<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref><ref>https://catholicsaints.info/saint-giustino-de-jacobis/</ref>. ==Maisha== Akiwa [[mtoto]] wa saba wa Giovanni Battista de Jacobis na wa Maria Giuseppina Muccia, tarehe [[17 Oktoba]] [[1818]] alijiunga na [[utawa]] huko [[Napoli]] akaweka [[nadhiri]] miaka miwili kamili baadaye. Ingawa kwa [[unyenyekevu]] wake mkubwa alitaka kukataa, alipata [[upadrisho]] huko [[Brindisi]] tarehe [[12 Juni]] [[1824]]. Kisha kufanya [[uchungaji]] huko [[Oria]] na [[Monopoli]], alifanywa mkuu wa kanda katika shirika lake kwanza [[Lecce]] halafu Napoli. Huko alijitosa kuhudumia waliopatwa na [[kipindupindu]] mwaka [[1836]]. Akiwa huko alielezwa na [[Kardinali]] Franzoni juu ya haja ya [[umisionari]] nchini Ethiopia. Mwaka [[1839]] alichaguliwa kuwa [[mkuu wa kitume]] nchini huko ili aanzishe [[misheni]] [[katoliki]]. Kwa [[upole]] na wingi wa [[upendo]] wake, Justino alijitahidi kujifunza vizuri [[lugha]] za nchi, kuishi pamoja na wenyeji, akifuata [[utamaduni]] wao na mifano ya [[wamonaki]] wao. Vilevile katika [[uinjilishaji]] alitumia [[mapokeo]] na [[liturujia ya Ethiopia]], akiweka [[msingi]] wa [[Kanisa Katoliki la Waethiopia]] na wa [[Kanisa Katoliki la Waeritrea]]. Baada ya kufanya [[kazi]] hiyo kwa mafanikio makubwa miaka minane, mwaka [[1847]] aliteuliwa kuwa askofu wa [[Delas|Nilopolis]] na [[makamu wa Papa]] kwa [[Uhabeshi]], ila alikataa [[uaskofu]] hadi alipolazimika mwaka [[1849]]. Ingawa alipaswa kuvumilia [[njaa]] na [[kiu]] na kupata mapingamizi mengi hasa kutoka kwa [[Abuna Salama II]], [[askofu mkuu]] wa [[Kanisa la Kiorthodoksi la Ethiopia]] (kufungwa, kufukuzwa n.k.), alifaulu kuanzisha misheni na [[shule]] nyingi hasa kwa lengo la kuandaa mapadri wenyeji<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/33850</ref>. Hatimaye askofu mkuu huyo alikiri kwamba hakuna mtu aliyewahi kushika vizuri maagizo na mashauri ya [[Injili]] kuliko Justino. Kati ya watu 12,000 hivi aliowaongoa, mmojawapo ni [[mwenyeheri]] [[Ghebre Mikaeli]]. ==Heshima baada ya kifo== [[Kesi]] ya kumtangaza [[mwenye heri]] ilianza tarehe [[13 Julai]] [[1904]], ikamalizika tarehe [[25 Julai]] [[1939]] chini ya [[Papa Pius XII]]. Alitangazwa na [[Papa Paulo VI]] kuwa mtakatifu tarehe [[26 Oktoba]] [[1975]], akiwa wa kwanza kati ya wamisionari wa [[Afrika]] [[kusini kwa Sahara]]. ==[[Mlolongo wa kitume]]== *[[Kardinali]] [[Scipione Rebiba]] *Kardinali [[Giulio Antonio Santorio]] *Kardinali [[Girolamo Bernerio]], O.P. *[[Askofu mkuu]] [[Galeazzo Sanvitale]] *Kardinali [[Ludovico Ludovisi]] *Kardinali [[Luigi Caetani]] *Kardinali [[Ulderico Carpegna]] *Kardinali [[Paluzzo Paluzzi Altieri degli Albertoni]] *[[Papa Benedikto XIII]], O.P. *[[Papa Benedikto XIV]] *[[Papa Klementi XIII]] *Kardinali [[Bernardino Giraud]] *Kardinali [[Alessandro Mattei]] *Kardinali [[Pietro Francesco Galleffi]] *Kardinali [[Giacomo Filippo Fransoni]] *Kardinali [[Guglielmo Massaia]], O.F.M. Cap. *Askofu '''Giustino de Jacobis''', C.M. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] == Tanbihi== <references/> ==Marejeo== *Mkusanyo wa maandishi yake - Giuseppe Guerra - Ed. Vincenziani (kwa [[Kiitalia]]). *Devin, A., (Traduzione inglese di Lady Elizabeth Herbert of Lea), ''Abyssinia and its Apostle'', Burns and Oates, London, 1867 *Antonio Furioli, ''L'eucaristia, epifania di dialogo e di comunione. Sua esemplarità in San Giustino de Jacobis'' in ''Rivista di ascetica e mistica'', 75 (aprile-giugno 2006) 2, 213-228. *Antonio Furioli, ''Il frutto più prezioso dell'apostolato di San Giustino de Jacobis. Il Beato Gabra Mikā’ēl (1791-1855), martire per la fede in Abissinia'' in ''Rivista di ascetica e mistica'', 75 (luglio-settembre 2006) 3, 385-403. *Antonio Furioli, ''Vangelo e testimonianza. L'esperienza di San Giustino de Jacobis in Abissinia (1839-1860)'', Milano, San Paolo, 2008. == Viungo vya nje == *[http://www.clerus.org/clerus/dati/2002-06/28-6/Ens_P6_75_04.htm#_Toc13036572 Hotuba ya [[Papa Paulo VI]] katika kumtangaza mtakatifu] *[http://www.archive.org/details/abyssiniaanditsa00dejauoft|on-line edition of A. Devin] Maisha yake *[http://www.saintpatrickdc.org/ss/0731.htm#just Saints of July 31: Giustino de Jacobis] {{Wayback|url=http://www.saintpatrickdc.org/ss/0731.htm#just |date=20080622050303 }} {{mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1800]] [[Jamii:Waliofariki 1860]] [[Jamii:Wavinsenti]] [[Jamii:Maaskofu Wakatoliki]] [[Jamii:Wamisionari]] [[Category:Watakatifu wa Italia]] [[Category:Watakatifu wa Ethiopia]] [[category:Watakatifu wa Eritrea]] [[Jamii:Ukristo nchini Ethiopia]] 5xd41oxsww2na9ku9wjvf37fxfpro9p 0 56264 1559097 1558857 2026-05-30T12:39:39Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Gamba peter|Gamba peter]] ([[User talk:Gamba peter|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:ChriKo|ChriKo]] 982518 wikitext text/x-wiki [[Picha:Fish scales.jpg|thumb|'''Magamba ya samaki''']] [[Picha:Acer rubrum(Bark).JPG|thumb|'''Gamba la mti au gome''']] '''Gamba''' ni jalada la [[mnyama|wanyama]] (k.m. [[samaki]], [[mjusi]] n.k.) au [[mti]] ([[gome]]). {{mbegu}} ibthpeqw4abk9xequqdibigt17yixpk 3 167961 1559164 1276844 2026-05-30T21:53:25Z Mfield 86615 Mfield alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano ya mtumiaji:VSwede HD]] hadi [[Majadiliano ya mtumiaji:VSwede]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/VSwede HD|VSwede HD]]" to "[[Special:CentralAuth/VSwede|VSwede]]" 1276844 wikitext text/x-wiki {{Karibu}} '''[[Mtumiaji:Abubakari Sixberth|Abubakari Sixberth]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Abubakari Sixberth|majadiliano]])''' 12:15, 6 Aprili 2023 (UTC) exfxazcxw7mz58r7xzgcpbx6a9fnnno 0 208481 1559135 1530119 2026-05-30T16:17:55Z IvanScrooge98 24278 /* */ +pron 1559135 wikitext text/x-wiki [[Faili:Zohran Mamdani 05.25.25 (b).jpg|thumb|Zohran Mamdani (2025)]] {{audio|Zohran Mamdani.ogg|'''Zohran Kwame Mamdani'''}} (alizaliwa [[Kampala]], [[Uganda]], [[18 Oktoba]] [[1991]]) ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] ambaye amehudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Jimbo la [[Jiji la New York|New York]] kutoka eneo la wilaya 36 la Jimbo la New York, lililoko [[Queens]], tangu [[2021]]. Mwanachama wa [[chama cha Democrat]] na wasoshalisti wa Democrats wa Marekani, ndiye aliyechaguliwa kuwa meya wa jiji la New York katika uchaguzi wa mwaka [[2025]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Bernie Sanders endorses Zohran Mamdani for NYC mayor|url=https://abc7ny.com/post/new-york-city-mayoral-race-zohran-mamdani-gets-endorsement-bernie-sanders/16772157/|work=ABC7 New York|date=2025-06-17|accessdate=2025-06-27|language=en}}</ref> Mtoto wa msomi Mahmood Mamdani na msanii wa [[filamu]] Mira Nair, Mamdani alizaliwa nchini [[Uganda]] na aliishi [[Afrika Kusini]] kwa muda mfupi. Alihamia Marekani alipokuwa na umri wa miaka saba na kuishi katika jiji la New York. Baada ya kuhitimu kutoka Shule ya upili ya sayansi ya Bronx, Mamdani alipata [[Shahada ya Awali|shahada yake ya awali]] katika masomo ya Africana kutoka Chuo cha Bowdoin. Alifanya kazi kama mshauri wa masuala ya makazi, lakini pia na kufanya kazi na [[mwanamuziki]] wa [[Muziki wa hip hop|hip-hop]] kabla ya kuingia kwenye [[siasa]]. Alichaguliwa kwa mara ya kwanza katika Bunge la Jimbo la New York mnamo [[2020]], baada ya kumshinda rais aliyemaliza muda wake kwa mihula minne Aravella Simotas, na tangu wakati huo amechaguliwa tena bila upinzani.<ref>{{Rejea tovuti|title=The Magic Realism of Zohran Mamdani|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2025/06/zohran-mamdani-mayoral-candidate-nyc/683215/|work=The Atlantic|date=2025-06-18|accessdate=2025-06-27|language=en|author=Michael Powell}}</ref> ==Tanbihi== {{marejeo}} {{BD|1991|}} [[Jamii:wanasiasa wa Marekani]] [[Jamii:wanasiasa wa Uganda]] l5wj729n1eoh0h5ezivf97wm841sird 4 208508 1559118 1559011 2026-05-30T13:50:27Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1559118 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 670 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 713 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1069 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 766 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 847 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 503 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34967 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30581 || ↓ -6.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[San Marino]] || 503 || ↑ +2858.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 694 || 44.2% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 134 || 8.5% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 107 || 6.8% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} owzwuxle9v85l7l2k3aara5e6wqf82l 1559119 1559118 2026-05-30T13:54:34Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1559119 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 670 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 713 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1069 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 766 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 847 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 503 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34968 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30581 || ↓ -6.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[San Marino]] || 503 || ↑ +2858.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 694 || 44.1% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 134 || 8.5% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} dbj0s1d2mynf6nc1qvolsmcnvu4oub0 1559146 1559119 2026-05-30T19:25:43Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1559146 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 670 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 713 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1069 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 766 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 847 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 503 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34968 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30581 || ↓ -6.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[San Marino]] || 503 || ↑ +2858.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 694 || 44.1% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 134 || 8.5% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 6mgik1zmhw0obh6k304h6febu9fx3tu 1559147 1559146 2026-05-30T19:27:50Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1559147 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 670 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 713 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2878 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1076 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2083 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 537 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1069 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 448 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 491 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 489 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 766 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 847 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 358 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 503 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34968 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30581 || ↓ -6.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[San Marino]] || 503 || ↑ +2858.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 676 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.4% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 133 || 8.6% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} rjh6udk87sncsjyu64lrf1j6vj8u8u4 1559174 1559147 2026-05-31T04:17:10Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1559174 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-31) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-31)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 686 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 742 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2865 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1087 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2042 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 528 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 313 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1080 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 501 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 779 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 850 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 435 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 509 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 295 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 305 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 433 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34968 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30581 || ↓ -6.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2878 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Marekani]] || 1076 || ↓ -13.4% |- | 3 || [[Irani]] || 1069 || ↓ -3.2% |- | 4 || [[Uingereza]] || 847 || ↑ +79.8% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 766 || ↑ +91.0% |- | 6 || [[Kenya]] || 713 || ↑ +10.7% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 670 || ↑ +7.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 537 || ↑ +11.6% |- | 9 || [[San Marino]] || 503 || ↑ +2858.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 491 || ↓ -1.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 676 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.4% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 133 || 8.6% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} sjunh5zs1h7npguva1wyhnsn1gz84l4 1559175 1559174 2026-05-31T04:25:51Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1559175 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-31) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-31)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 686 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 742 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2865 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1087 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2042 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 528 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 313 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1080 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 501 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 779 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 850 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 435 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 509 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 295 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 305 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 433 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 173 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34968 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 8362 || ↓ -8.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 202.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 48.3 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Kenya]] || 742 || ↑ +14.3% |- | 2 || [[Afrika Kusini]] || 528 || ↑ +9.3% |- | 3 || [[Burundi]] || 488 || ↓ -12.5% |- | 4 || [[Uturuki]] || 433 || ↓ -8.5% |- | 5 || [[Australia]] || 382 || ↑ +24.4% |- | 6 || [[Hispania]] || 313 || ↑ +24.7% |- | 7 || [[Nigeria]] || 285 || ↑ +15.4% |- | 8 || [[Hungaria]] || 246 || ↑ +82.2% |- | 9 || [[Madagaska]] || 226 || ↑ +56.9% |- | 10 || [[Guam]] || 196 || ↑ +988.9% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 675 || 43.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 394 || 25.4% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 133 || 8.6% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} ev7vi6id5tcuehaq51oruv7743rc13n 1559221 1559175 2026-05-31T08:50:50Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1559221 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-31) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 28 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-31)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 686 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 742 |- | [[Tanzania]] | 8.97 | style="background-color:#006400; color:white" | 2865 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1087 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2042 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 528 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 313 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1080 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 501 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 779 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 850 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 435 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 509 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 295 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 305 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 433 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Hungaria]] | 2.88 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Maldivi]] | 1.53 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Guam]] | 1.40 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34917 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30337 || ↓ -7.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2865 || ↓ -5.3% |- | 2 || [[Marekani]] || 1087 || ↓ -12.1% |- | 3 || [[Irani]] || 1080 || ↓ -0.6% |- | 4 || [[Uingereza]] || 850 || ↑ +75.6% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 779 || ↑ +91.9% |- | 6 || [[Kenya]] || 742 || ↑ +14.3% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 686 || ↑ +8.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 528 || ↑ +9.3% |- | 9 || [[San Marino]] || 509 || ↑ +2727.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 501 || ↑ +2.5% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 391 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 133 || 8.6% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} qqi9bklcz8kys0dxkxhwp7calk87aqj 1559222 1559221 2026-05-31T08:52:19Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1559222 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-31) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 27 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-31)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 686 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 742 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2865 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1087 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2042 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 528 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 313 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1080 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 501 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 779 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 850 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 435 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 509 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 295 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 305 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 433 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Maldivi]] | 1.96 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34917 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30337 || ↓ -7.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2865 || ↓ -5.3% |- | 2 || [[Marekani]] || 1087 || ↓ -12.1% |- | 3 || [[Irani]] || 1080 || ↓ -0.6% |- | 4 || [[Uingereza]] || 850 || ↑ +75.6% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 779 || ↑ +91.9% |- | 6 || [[Kenya]] || 742 || ↑ +14.3% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 686 || ↑ +8.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 528 || ↑ +9.3% |- | 9 || [[San Marino]] || 509 || ↑ +2727.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 501 || ↑ +2.5% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 391 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 133 || 8.6% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} dnczyg1c98m9tlvwj8dzyfobnkn6it3 1559223 1559222 2026-05-31T08:54:16Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1559223 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-31) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 27 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-31)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 686 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 742 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2865 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1087 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2042 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 528 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 313 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1080 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 501 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 779 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 850 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 435 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 509 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 295 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 305 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 433 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Maldivi]] | 1.96 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34917 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30337 || ↓ -7.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2865 || ↓ -5.3% |- | 2 || [[Marekani]] || 1087 || ↓ -12.1% |- | 3 || [[Irani]] || 1080 || ↓ -0.6% |- | 4 || [[Uingereza]] || 850 || ↑ +75.6% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 779 || ↑ +91.9% |- | 6 || [[Kenya]] || 742 || ↑ +14.3% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 686 || ↑ +8.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 528 || ↑ +9.3% |- | 9 || [[San Marino]] || 509 || ↑ +2727.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 501 || ↑ +2.5% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 391 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 133 || 8.6% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} hyoy5m5zqe3qdxq34azi3xy6dapl5ue 1559224 1559223 2026-05-31T08:55:25Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1559224 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-05-31) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 27 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-05-31)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 686 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 742 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2865 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1087 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2042 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 528 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 313 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1080 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 501 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 779 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 850 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 435 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 509 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 295 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 305 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 433 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Maldivi]] | 1.96 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34917 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30337 || ↓ -7.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 176.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2865 || ↓ -5.3% |- | 2 || [[Marekani]] || 1087 || ↓ -12.1% |- | 3 || [[Irani]] || 1080 || ↓ -0.6% |- | 4 || [[Uingereza]] || 850 || ↑ +75.6% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 779 || ↑ +91.9% |- | 6 || [[Kenya]] || 742 || ↑ +14.3% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 686 || ↑ +8.4% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 528 || ↑ +9.3% |- | 9 || [[San Marino]] || 509 || ↑ +2727.8% |- | 10 || [[Urusi]] || 501 || ↑ +2.5% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 391 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 133 || 8.6% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 26rtt7fc60056howf121zn0zf3odzpn 0 226626 1559170 1520577 2026-05-30T22:28:15Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559170 wikitext text/x-wiki '''Micki Pistorius''' (alizaliwa Machi 19, 1961) ni mwanasaikolojia na mwandishi wa uchunguzi wa jinai wa nchini Afrika Kusini. Alikuwa mwanamke wa kwanza katika taaluma ya mtoa maelezo wa kwanza nchini Afrika Kusini, alifanya kazi katika kusuluhisha kesi nyingi na maarufu zinazohusisha mauaji wa mfululizo wa Jeshi la Polisi ya Afrika Kusini katika miaka ya 1990. Anajulikana kwa wasifu wake, ''Catch Me a Killer'' (mwaka 2000), ambapo mfululizo wa vipindi vya televisheni wenye jina hilo ulitegemea, uliotolewa mwaka wa 2024. == Maisha ya awali na elimu ya shahada ya kwanza == === Kuandika === Mchapishaji mmoja wa nchini Uingereza alimwalika kuandika wasifu wake, ambao ukawa kitabu chake kilichouzwa zaidi kimataifa cha ''Catch Me a Killer'' (mwaka 2000), baada ya Penguin South Africa kununua hati hiyo na kuchapisha.<ref name="heroes">{{Rejea tovuti|title=About the Author|work=Heroes|date=12 January 2015|url=https://heroes-warriors.com/about-the-author/|accessdate=11 March 2024|archive-date=2026-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260303125049/https://heroes-warriors.com/about-the-author/|url-status=dead}}</ref><ref name="catchwc">{{cite web|title=Catch me a killer|website=WorldCat.org|url=https://search.worldcat.org/title/47867786|access-date=10 March 2024}}</ref> Alikuwa akifanya kazi katika kampuni binafsi, Pstorious aliandika ''kitabu cha Strangers in the Street: Historical Overview of SA serial killers'' (mwaka 2002) kilichoandikwa tena na Penguin SA, ambacho kisha kilimwagiza kuandika ''Fatal Females'' (mwaka 2004), ambacho kilielezea uhalifu uliofanywa na wa wahalifu wanawake 51. Katika mwaka huo huo, alichapisha riwaya ya kihistoria, ''Sorg'' . ''Kuandika wasifu wa mauaji wa serial na uhalifu mwingine'' kulifuata mwaka wa 2005. Tafsiri [[Kiafrikana|ya Kiafrikana]] ya ''Catch Me a Killer'', ''Skimme in die Skadu'', ilichapishwa mwaka wa 2006.<ref name="heroes" /> == Sifa na ujuzi == Pistorius alikuwa mwanamke wa kwanza katika taaluma yake<ref name=":1">{{Rejea tovuti|url=http://www.tueursenserie.org/micki-pistorius-une-profileuse-en-afrique-du-sud/|title=Micki Pistorius, une profileuse en Afrique du Sud – Tueurs en Serie.org|work=www.tueursenserie.org|date=26 June 2003|language=fr-FR|accessdate=30 May 2017}}</ref> na mchambuzi wa kwanza nchini Afrika Kusini. Anatambuliwa kama mmoja wa wasifu wa kisaikolojia bora zaidi duniani na watu kama vile wachambuzi wa FBI Robert Ressler, ambaye alipata mafundisho kutoka kwake, pamoja na Roy Hazelwood, huko [[Dundee]], nchini Scotland.<ref name="express2024">{{Cite interview|first=Micki|last=Pretorius|title=Dr Micki Pistorius, Forensic psychologist and South Africa's first serial Killer Profiler : «I had never thought when I did my work that someone would make a TV series about it»|date=11 February 2024|url=https://lexpress.mu/s/i-had-never-thought-when-i-did-my-work-that-someone-would-make-a-tv-series-about-it-531503}}</ref> Katika kumbukumbu zake, aliandika kuwa ana " cryptesthesia ", aina ya utambuzi wa ziada wa hisia. Pia amesema kwamba ana huruma kwa mauaji wa mfululizo, ambao anasema "sio wa viumbe hai; ni roho za wanadamu zinazoteswa. Sitakubali kamwe wanachofanya, lakini naweza kuwaelewa." == Maisha binafsi == Pistorius ni shangazi wa mwanariadha bingwa wa Paralympic na muuaji alihukumiwa na Oscar Pistorius. == Kazi zilizochaguliwa == ** ''Catch me a killer'' ([[:en:Penguin_(SA)|Penguin]], 2000) {{ISBN|0-14-029722-7}}<ref name=":02">{{Rejea habari|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/why-south-africas-top-murder-expert-will-not-be-involved-in-oscar-pistorius-case-she-is-his-aunt-8508750.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220514/https://www.independent.co.uk/news/world/africa/why-south-africas-top-murder-expert-will-not-be-involved-in-oscar-pistorius-case-she-is-his-aunt-8508750.html|archive-date=14 May 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=Why South Africa's top murder expert will not be involved in Oscar|last=Howden|first=Daniel|date=25 February 2013|work=The Independent|access-date=30 May 2017|language=en-GB}}</ref><ref name="catchwc" /> ** ''Strangers on the street'' (Penguin, 2002) {{ISBN|0-14-100356-1}} ** ''Fatal Females'' (Penguin, 2004) {{ISBN|0-14-302440-X}} ** ''Profiling Serial Killers and other crimes in South Africa'' (Penguin, 2005) {{ISBN|0-14-302482-5}}<ref name=":02" /> ** ''Skimme in Die Skadu'' (Penguin, 2006) {{ISBN|978-0-14-302517-7}} ** ''Sorg'' (Penguin, 2012) {{ISBN|978-0-14-352715-2}} (historical novel) == Marejeo == {{Reflist}} == Usomaji zaidi == * Bourgouin, Stéphane. ''Micki Pistorius une femme sur la trace des serial killers'' . (Kwa Kifaransa) == Viungo vya nje == ** [https://web.archive.org/web/20110218005818/http://www.whoswhosa.co.za/dr-micki-pistorius-4678 Micki Pistorius] in ''Who's who South Africa'' (archived 2011) ** ''[https://books.google.com/books?id=We8zV8M-aYYC Catch me a killer]'' on Google Books {{BD|1961|}} [[Jamii:Wanasaikolojia wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Makaburu]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] l2468h2ead0g4gpuqjc8mxru297axi9 0 226754 1559133 1542800 2026-05-30T16:09:00Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559133 wikitext text/x-wiki '''Marguerite van Eeden''' (alizaliwa [[6 Juni]]) ni [[mwigizaji]] na [[mpiga picha]] kutoka [[Afrika Kusini]]. Anajulikana zaidi kwa majukumu yake katika filamu za lugha ya [[Kiafrikana|Kiafrikaans]], hususan ''Vaselinetjie'' na ''Vergeet My Nie''.<ref>{{Rejea tovuti|title=Marguerite Van Eeden - which role is right for you, auditions, dreaded crying scenes & side-hustles|url=https://www.listennotes.com/podcasts/novieguide-podcast/marguerite-van-eeden-which-WkudxFwqyC2/|access-date=2021-11-18|website=Listen Notes|date=11 November 2020|language=en}}</ref> == Maisha ya awali == Akitokea awali katika eneo la Cape, Marguerite van Eeden alikulia nchini [[Botswana]]. Alisoma shule ya bweni katika Shule ya Sekondari ya Wasichana ya La Rochelle iliyoko Paarl, na alihitimu mwaka 2015. Baadaye aliendelea na masomo ya shahada ya kwanza na ya uzamili katika Chuo Kikuu cha [[Stellenbosch]].<ref>{{Rejea tovuti|last=Morkel|first=Graye|title=Vaselinetjie|url=https://www.news24.com/channel/movies/reviews/vaselinetjie-20170912|access-date=2021-11-18|website=Channel|language=en-US}}</ref>.<ref>{{Rejea tovuti|title=Feel the love|url=https://www.pressreader.com/south-africa/The-Lowvelder/20200211/281646782142743|access-date=2021-11-18|via=PressReader}}</ref> == Kazi == Akiwa na umri wa miaka 15, van Eeden alisaini mkataba na shirika la uigizaji la MPM Acting Agency. Alionekana kwa mara ya kwanza kwenye skrini kupitia tangazo la [[Coca-Cola]], na akafanya mwanzo wake katika [[televisheni]] kwa kuigiza kama mgeni katika kipindi cha mwaka 2016 cha tamthilia ya uhalifu ''Die Byl''.<ref>{{Rejea jarida |date=22 September 2017 |title=Marguerite van Eeden vertel ons van Vaselinetjie |url=https://www.rooirose.co.za/marguerite-van-eeden-vertel-ons-van-vaselinetjie/ |journal=Rooi Rose |language=af |accessdate=19 November 2021}}</ref><ref>{{Rejea jarida |date=6 February 2020 |title=The unforgettable Marguerite van Eeden in Vergeet My Nie |url=https://popspeaking.com/2020/02/06/the-unforgettable-marguerite-van-eeden-in-vergeet-my-nie/ |journal=Pop Speaking |accessdate=19 November 2021 |archive-date=2021-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119070059/https://popspeaking.com/2020/02/06/the-unforgettable-marguerite-van-eeden-in-vergeet-my-nie/ |url-status=dead }}</ref> Katika mwaka wake wa kwanza chuoni Stellenbosch, alichaguliwa kuigiza nafasi kuu katika filamu ya drama ya mwaka 2017 ''Vaselinetjie'', ambayo ni toleo la riwaya ya mwaka 2004 iliyoandikwa na mwandishi wa Namibia, Anoeschka von Meck. Mwaka huo huo, alianza kuigiza kama Anita katika mfululizo wa ''Sara se Geheim'', ambapo alikuwa mhusika wa mara kwa mara kwa misimu miwili. Pia aliigiza toleo la ujana la mhusika aliyechezwa na Milan Murray katika mfululizo wa ''Waterfront''. Kuanzia mwaka 2018 hadi 2020, aliigiza katika misimu mitatu ya ''Fynskrif'' kama Alex Kruger. Mwaka 2020, aliigiza kama Mardaleen Coetzer katika filamu ya kimapenzi na vichekesho ya Kiafrikaans ''Vergeet My Nie'', kazi iliyomletea tuzo ya Mwigizaji Bora katika Tamasha la Filamu la Silver Screen (Silwerskermfees). Mwaka 2021, alijiunga na waigizaji wa mfululizo wa ''kykNET'' unaoitwa ''Afgrond'', akiigiza kama Hannelie Fourie. == Maisha Binafsi == Mnamo Aprili 2018, van Eeden alichumbiwa na mwanamuziki Danie du Toit kutoka bendi ya Kiafrikaans ''Spoegwolf'', lakini baadaye walitengana. Mnamo Mei 2024, alifunga ndoa na Roy Harris.<ref name="APM">{{Rejea tovuti|title=APM: Marguerite van Eeden|url=https://www.apm.co.za/artiste/marguerite-van-eeden-700/|access-date=2021-11-18|website=Artistes Personal Management|archive-date=2021-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118172239/https://www.apm.co.za/artiste/marguerite-van-eeden-700/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Jansen van Rensburg |first=Liani |date=25 June 2021 |title=Marguerite van Eeden: As dit moet wees, sal dit wees |url=https://www.netwerk24.com/sarie/bekendes/ons-praat-met/marguertie-van-eeden-as-dit-moet-wees-sal-dit-wees-20210625 |journal=Sarie |language=af |accessdate=19 November 2021}}{{subscription required}}</ref> == Filamu == {| class="wikitable sortable" !Mwaka !Kichwa !Jukumu ! class="unsortable" |Vidokezo |- |2017 |''Passion Gap'' |Elani |Filamu fupi |- |2017 |''[[Vaselinetjie]]'' |Vaselinetjie / Helena Bosman | |- |2019 |''[[Moffie]]'' |Hailey | |- |2020 |''Vergeet my nie'' |Mardaleen Coetzer | |- |} === Televisheni === {| class="wikitable sortable" !Mwaka !Kichwa !Jukumu ! class="unsortable" |Vidokezo |- |2016 |''Die Byl'' |Zelda / Monica Waters |Vipindi 2 |- |2017 |''[[Sara se Geheim]]'' |Anita |Jukumu linalojirudia (misimu 1–2) |- |2017 |''Kern'' |Young Stella | |- |2017 |''Deep End'' |Melanie | |- |2018 |''Fynskrif'' |Alex Kruger |Jukumu kuu (misimu 1–3) |- |2018 |''Die Spreeus'' |Marianne |Kipindi: "Sonde met die Bure" |- |2019 |''Somerkersfees'' |Jane |Filamu ya televisheni |- |2021 |''Afgrond'' |Hannelie Fourie | |- |2024–present |''Wyfie'' |Wilmien | |- |} == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wapiga picha]] [[jamii:waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] c41az9bn097unr6p9dsp1ogedpb3tmv 0 227149 1559091 1503023 2026-05-30T12:29:40Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559091 wikitext text/x-wiki '''Leslie Felicia Petrik''' ni profesa nchini Afrika Kusini ambaye pia ni mtaalamu wa [[Teknolojia ya nano|sayansi ya nano]] na kemia na mazingira katika Chuo Kikuu cha Western Cape. <ref>{{Rejea tovuti|title=Leslie Petrik - Agenda Contributor|url=https://www.weforum.org/stories/authors/leslie-petrik/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250619230616/https://www.weforum.org/stories/authors/leslie-petrik/|archivedate=2025-06-19|accessdate=2025-08-24|work=World Economic Forum|language=en}}</ref> Yeye ndiye mwanzilishi wa kikundi cha utafiti cha Sayansi ya Mazingira na Nano (ENS) na mshiriki katika Chuo cha Sayansi cha barani Afrika . <ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Petrik Leslie Felicia {{!}} The AAS|url=https://aasciences.africa/fellows/petrik-leslie-felicia|accessdate=2025-08-24|work=aasciences.africa|language=en}}</ref> == Elimu == Leslie alisoma [[Uzamivu|Shahada yake ya Uzamivu (PhD)]] katika Kemia kutoka Chuo Kikuu cha Western Cape mnamo mwaka wa 2008. <ref name=":1">{{Rejea tovuti|author=Reporter|first=Staff|date=2012-08-29|title=Distinguished Women Scientists|url=https://mg.co.za/article/2012-08-29-distinguished-women-scientists/|accessdate=2025-08-24|work=The Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref> == Kazi == Leslie alishikilia nafasi ya kitivo kutoka katika Chuo Kikuu cha Western Cape, ambapo alianzisha na kuongoza kikundi cha utafiti cha Mazingira pamoja na Sayansi ya Nano (ENS). Utafiti wake ulizingatia suluhisho endelevu kwa usimamizi wa taka za viwandani na urekebishaji wa maji, haswa ubadilishaji wa majivu ya kuruka kuwa bidhaa zilizoongezwa thamani. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Prof Leslie Petrick – NSTF|url=https://nstf.org.za/2018/12/04/professor-leslie-petrick/|accessdate=2025-08-24|language=en-US}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Utafiti wake ulipata usaidizi kutoka kwa mashirika ya ufadhili ikiwa ni pamoja na Tume inayofanya Utafiti wa Maji, Wakfu wa Kitaifa wa Utafiti, na washirika ikiwa ni pamoja na Eskom, Sasol na shirika la Coaltech. <ref>{{Rejea tovuti|author=Reporter|first=Staff|date=2018-06-29|title=Washing water clean with waste ash from coal|url=https://mg.co.za/article/2018-06-29-00-washing-water-clean-with-waste-ash-from-coal/|accessdate=2025-08-24|work=The Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref> == Tuzo na utambuzi == Leslie alishinda Tuzo yakatika Jukwaa la Kitaifa la Sayansi na Teknolojia mnamo mwaka wa 2018 kwa michango yake ya utafiti katika usimamizi endelevu wa rasilimali za maji nchini Afrika Kusini. <ref name=":2"/> na alichaguliwa katika mwaka huo kama Mwanachama wa Chuo cha Sayansi cha Afrika. <ref name=":0"/> Mnamo mwaka wa 2010, alishinda tuzo ya teknolojia ya THRIP ya Idara ya Biashara na Viwanda. <ref name=":1"/> == Machapisho yaliyochaguliwa == * Sayansi inafungua njia mpya katika kubadilisha majivu ya makaa ya mawe kutoka kwa uchafuzi wa mazingira hadi bidhaa muhimu. <ref>{{Rejea tovuti|author=Petrik|first=Leslie|date=2015-07-08|title=Science breaks new ground in converting coal ash from pollutant to useful products|url=http://theconversation.com/science-breaks-new-ground-in-converting-coal-ash-from-pollutant-to-useful-products-44196|accessdate=2025-08-24|work=The Conversation|language=en-US}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=How to tackle 'fly ash' generated from coal power plants|url=https://www.weforum.org/stories/2015/07/how-to-tackle-fly-ash-generated-by-coal-power-plants/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250710113533/https://www.weforum.org/stories/2015/07/how-to-tackle-fly-ash-generated-by-coal-power-plants/|archivedate=2025-07-10|accessdate=2025-08-24|work=World Economic Forum|language=en}}</ref> * * == Mareje == [[Jamii:Watu walio hai]] sesd6fwm68sb6o5yd0j0kg2fff8j8ux 0 228902 1559192 1548113 2026-05-31T05:19:06Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559192 wikitext text/x-wiki '''Anna Dickson Ishaku''' ( ''née'' '''Mbasughun''' ; alizaliwa [[24 Agosti]] [[1957]]) ni [[mwanzilishi]] na [[Mkurugenzi]] Mtendaji wa [[Shirika Lisilo la Kiserikali|Shirika lisilo la kiserikali]] "Hope Afresh Foundation Taraba" <ref>{{Rejea tovuti|title=Hope Afresh Foundation Taraba|url=https://tarabaafresh.org/|work=tarabaafresh.org|accessdate=9 November 2019|archive-date=2021-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917042436/https://tarabaafresh.org/|url-status=dead}}</ref> na mwanachama wa Chama cha Wanasheria cha [[Nigeria]] . Ameolewa na Darius Dickson Ishaku, Gavana wa zamani wa Jimbo la Taraba . <ref>"Taraba First Lady advocates more appointments for women"''. The Guardian. Lagos, Nigeria. 2017-03-11. Retrieved 2022-02-23''</ref> == Maisha ya awali na elimu == Mbasughun alizaliwa tarehe 24 Agosti 1957 huko Wusasa, [[Zaria]] lakini anatoka Eneo la Serikali ya Mtaa ya Vandeikya katika [[Jimbo la Benue]] . Alihudhuria Shule ya Msingi ya St. Bartholomew, Wusasa, Zaria (1964-1969); ambapo aliendelea na Shule ya Upili ya Wasichana Gindiri (1969-1973). Alijiunga na Shule ya Masomo ya Msingi, Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello kuanzia 1975 hadi 1976 na akahitimu Shahada ya Sheria mwaka 1979. Alihudhuria zaidi Shule ya Sheria ya Nigeria, Lagos mwaka 1979 na aliitwa kuwa Mwanasheria wa Nigeria mwaka 1980. <ref>{{Rejea tovuti|title=Wife of the Executive Governor of Taraba State|url=http://tarabastate.gov.ng/wife-of-executive-governor/|work=tarabastate.gov.ng|accessdate=9 November 2019|archive-date=2019-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117124748/http://tarabastate.gov.ng/wife-of-executive-governor/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=All you need to know about Barr. Anna Darius Ishaku|url=http://ariseonigeria.com.ng/2018/11/14/2018-most-outstanding-wife-of-governor/|work=ariseonigeria.com|accessdate=9 November 2019|archive-date=2019-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101113145/http://ariseonigeria.com.ng/2018/11/14/2018-most-outstanding-wife-of-governor/|url-status=dead}}</ref> Mbasughun alianzisha [[Shirika Lisilo la Kiserikali|shirika lisilo la kiserikali]] "Hope Afresh Foundation Taraba" mnamo tarehe 7 Julai 2016. <ref>{{Rejea tovuti|title=Hope Afresh Foundation|url=http://tarabastate.gov.ng/hope-afresh-foundation/|work=tarabastate.gov.ng|accessdate=9 November 2019|archive-date=2019-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117123732/http://tarabastate.gov.ng/hope-afresh-foundation/|url-status=dead}}</ref> Maono yake ni kuwa ''mchezaji muhimu wa kimataifa katika kutoa huduma za kibinadamu'' . .Mnamo Machi 22, 2017, shirika hilo lilitangaza ushirikiano wake na Benki Kuu ya Nigeria kutoa mafunzo kwa vijana wasio na ajira. Mafunzo ya Maendeleo ya Ujasiriamali ya CBN yamekuwepo kwa zaidi ya miaka miwili katika ukanda wa Kaskazini-Mashariki mwa [[Nigeria]] == Marejeo == <references /> [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] msclefrmxw4jp76ienim25z4log8ohm 1559193 1559192 2026-05-31T05:19:26Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559193 wikitext text/x-wiki '''Anna Dickson Ishaku''' ( ''née'' '''Mbasughun''' ; alizaliwa [[24 Agosti]] [[1957]]) ni [[mwanzilishi]] na [[Mkurugenzi]] Mtendaji wa [[Shirika Lisilo la Kiserikali|Shirika lisilo la kiserikali]] "Hope Afresh Foundation Taraba" <ref>{{Rejea tovuti|title=Hope Afresh Foundation Taraba|url=https://tarabaafresh.org/|work=tarabaafresh.org|accessdate=9 November 2019|archive-date=2021-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917042436/https://tarabaafresh.org/|url-status=dead}}</ref> na mwanachama wa Chama cha Wanasheria cha [[Nigeria]] . Ameolewa na Darius Dickson Ishaku, Gavana wa zamani wa Jimbo la Taraba . <ref>"Taraba First Lady advocates more appointments for women"''. The Guardian. Lagos, Nigeria. 2017-03-11. Retrieved 2022-02-23''</ref> == Maisha ya awali na elimu == Mbasughun alizaliwa tarehe 24 Agosti 1957 huko Wusasa, [[Zaria]] lakini anatoka Eneo la Serikali ya Mtaa ya Vandeikya katika [[Jimbo la Benue]] . Alihudhuria Shule ya Msingi ya St. Bartholomew, Wusasa, Zaria (1964-1969); ambapo aliendelea na Shule ya Upili ya Wasichana Gindiri (1969-1973). Alijiunga na Shule ya Masomo ya Msingi, Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello kuanzia 1975 hadi 1976 na akahitimu Shahada ya Sheria mwaka 1979. Alihudhuria zaidi Shule ya Sheria ya Nigeria, Lagos mwaka 1979 na aliitwa kuwa Mwanasheria wa Nigeria mwaka 1980. <ref>{{Rejea tovuti|title=Wife of the Executive Governor of Taraba State|url=http://tarabastate.gov.ng/wife-of-executive-governor/|work=tarabastate.gov.ng|accessdate=9 November 2019|archive-date=2019-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117124748/http://tarabastate.gov.ng/wife-of-executive-governor/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=All you need to know about Barr. Anna Darius Ishaku|url=http://ariseonigeria.com.ng/2018/11/14/2018-most-outstanding-wife-of-governor/|work=ariseonigeria.com|accessdate=9 November 2019|archive-date=2019-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101113145/http://ariseonigeria.com.ng/2018/11/14/2018-most-outstanding-wife-of-governor/|url-status=dead}}</ref> Mbasughun alianzisha [[Shirika Lisilo la Kiserikali|shirika lisilo la kiserikali]] "Hope Afresh Foundation Taraba" mnamo tarehe 7 Julai 2016. <ref>{{Rejea tovuti|title=Hope Afresh Foundation|url=http://tarabastate.gov.ng/hope-afresh-foundation/|work=tarabastate.gov.ng|accessdate=9 November 2019|archive-date=2019-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117123732/http://tarabastate.gov.ng/hope-afresh-foundation/|url-status=dead}}</ref> Maono yake ni kuwa ''mchezaji muhimu wa kimataifa katika kutoa huduma za kibinadamu'' . .Mnamo Machi 22, 2017, shirika hilo lilitangaza ushirikiano wake na Benki Kuu ya Nigeria kutoa mafunzo kwa vijana wasio na ajira. Mafunzo ya Maendeleo ya Ujasiriamali ya CBN yamekuwepo kwa zaidi ya miaka miwili katika ukanda wa Kaskazini-Mashariki mwa [[Nigeria]] == Marejeo == <references /> [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Wanasheria wa Nigeria]] b4tazgo9pe99wz32b1o6vvfva344h52 0 228983 1559204 1506939 2026-05-31T05:26:11Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559204 wikitext text/x-wiki '''Elizabeth Mojisola Hunponu Wusu''' (alizaliwa [[10 Novemba|Novemba 10]], [[1977]]) ni mwekezaji wa benki na [[Ujasiriamali|mjasiriamali]] kutoka Uingereza na Nigeria . <ref name=":0">''Edeme, Victoria (2024-06-29).'' "My mother sold her land, jewellery to fund my education — Financial firm founder"''. The Punch. Retrieved 2025-07-24.''</ref> Yeye ndiye mwanzilishi na Rais wa Woodhall Capital, kampuni ya ushauri wa kifedha yenye shughuli zake [[Lagos]], [[London]], [[Dubai (mji)|Dubai]], na [[Abuja]] . [[Kampuni]] hiyo inalenga kutafuta mitaji ya kimataifa kwa ajili ya [[Afrika|serikali za Afrika]], taasisi za fedha, na mashirika . <ref>{{Rejea tovuti|author=Uduak|first=Happiness|date=2024-10-02|title=Mojisola Hunponu-Wusu, bridges Nigeria's international capital gap.|url=https://thebenchmark.com.ng/mojisola-hunponu-wusu-bridges-nigerias-international-capital-gap/|accessdate=2025-07-24|work=thebenchmark.com.ng|language=en-US}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Hunponu-Wusu alizaliwa [[Lagos|Lagos, Nigeria]] . Alianza elimu yake katika Chuo cha Adesoye katika [[Kwara (jimbo)|Jimbo la Kwara]] kabla ya kuhamia [[Ufalme wa Muungano|Uingereza]] akiwa na umri wa miaka 15 ili kuhudhuria Chuo cha Abbey Malvern huko Worcestershire . <ref name=":02">''Edeme, Victoria (2024-06-29).'' "My mother sold her land, jewellery to fund my education — Financial firm founder"''. The Punch. Retrieved 2025-07-24.''</ref> Alipata Shahada ya Sayansi katika Uchumi kutoka Chuo Kikuu cha Coventry . == Kazi == Hunponu-Wusu alianza kazi yake katika [[London|sekta ya huduma za kifedha ya London]], akishikilia majukumu katika taasisi zikiwemo BNP Paribas, Goldman Sachs, Credit Lyonnais, na Deutsche Bank . Kazi yake ilihusisha maeneo kama vile biashara ya mapato yasiyobadilika, fedha zilizopangwa, na ushauri wa kujitegemea . <ref name=":03">''Edeme, Victoria (2024-06-29).'' "My mother sold her land, jewellery to fund my education — Financial firm founder"''. The Punch. Retrieved 2025-07-24.''</ref> Mnamo 2014, Hunponu-Wusu ilianzisha Woodhall Capital huko [[Lagos]] . Kulingana na mahojiano na [[Mwanahabari|ripoti za vyombo vya habari]], kampuni hiyo imewezesha miamala ya ufadhili wa mipakani inayohusisha wateja huru na wa makampuni na baadaye ikapanuliwa hadi [[London]] (2019), [[Dubai (mji)|Dubai]] (2020), na [[Abuja]] (2024). Mnamo Julai 2024, Woodhall Finance House, kampuni tanzu ya kampuni hiyo, ilipata [[leseni]] kutoka Benki Kuu ya Nigeria . <ref>''Alli, Wasiu (2024-07-12).'' "Woodhall Capital partners with Lagos to mark 10 years anniversary"''. BusinessDay. Lagos, Nigeria. Retrieved 2025-07-24''</ref> Mnamo 2025, Hunponu-Wusu alishirikiana na [[Titi Ogufere]] wa Wiki ya Ubunifu Lagos kuzindua The Design Den, mpango unaolenga kuwasaidia wabunifu wa Nigeria kupitia [[Funding|ufadhili]] na [[Mentorship|ushauri]] . Kupitia Woodhall Finance House, pia alishiriki katika kuzindua Mfuko wa Sekta ya Ubunifu wa ₦ bilioni 1.5 kwa ushirikiano na Benki ya Polaris na Serikali ya Uingereza chini ya Ushirikiano wa Biashara na Uwekezaji Ulioimarishwa wa Uingereza-Nigeria . Mpango huo ulijumuisha mfululizo wa [[Podikasiti|podikasti]] wenye kichwa cha habari Creative Currency, ambao uliwashirikisha [[Panelist|wanajopo]] kutoka [[Sekta Binafsi|mashirika mbalimbali ya umma na sekta binafsi]] . <ref>''Anthony (2025-01-25).'' "Firm Champions funding for Nigerian creative industry"''. The Guardian. Lagos, Nigeria. Retrieved 2025-07-24.''</ref> Hunponu-Wusu alianzisha Woodhall Capital Foundation ili kusaidia [[Maendeleo ya Jamii|programu za maendeleo ya jamii]] katika [[Malezi|elimu]], huduma za afya, na usalama wa chakula . Taasisi hiyo inashirikiana na [[shule]] na serikali za mitaa katika maeneo yasiyohudumiwa kikamilifu ili kuboresha upatikanaji wa huduma. Zaidi ya hayo, alisaidia kuzindua Programu ya Ushauri ya Captains of Industry kwa kushirikiana na Mentor Intro Africa, yenye lengo la kuwaunganisha [[Ujasiriamali|wajasiriamali wachanga]] na viongozi wakuu wa biashara. <ref>''Alaka, Gboyega (2025-03-01).'' "Two women, same passion: Titi Ogufere and Mojisola Hunponu-Wusu set stage for brighter creative sector via The Design Den"''. The Nation. Lagos, Nigeria. Retrieved 2025-07-24.''</ref> Katika mahojiano na vyombo vya habari, Hunponu-Wusu amejadili mada zinazohusiana na fedha za kimaadili na mkakati wa uwekezaji . Katika mahojiano ya 2023 na Vanguard, alizungumzia kuhusu jukumu la [[Maadili|maadili ya kibinafsi]] katika [[uongozi]] ndani ya tasnia ya fedha ya Nigeria . Pia ametoa maoni kuhusu umuhimu wa [[uwekezaji]] katika sekta zisizo za mafuta, ikiwa ni pamoja na uchumi wa ubunifu . <ref name=":1">''Obi, Daniel (2024-10-23).'' "Nigeria, UAE explore opportunities as Woodhall Capital unveils investors' forum"''. BusinessDay. Lagos, Nigeria. Retrieved 2025-07-24.''</ref> == Marejeo == [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Wajasiriamali wa Nigeria]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] [[Jamii:Wajasiriamali wa Uingereza]] o4x6zzbef2kfqrzn65hittr5tmujmog 0 229694 1559127 1508137 2026-05-30T14:41:43Z Fursaskinacademy 89793 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 1559127 wikitext text/x-wiki '''Atinuke''' ni mwandishi wa vitabu vya watoto aliyezaliwa [[Nigeria]] na pia msimulizi wa hadithi za jadi za Kiafrika kwa njia ya mdomo.<ref>"Reading with... Atinuke". Shelf Awareness. 2021-05-07.</ref> == Maisha binafsi na elimu == Atinuke alizaliwa Ibadan na kukulia Lagos, Nigeria pamoja na wazazi wake na ndugu zake watatu.<ref>"About me". Atinuke.</ref> Baba yake alikuwa mhadhiri wa chuo kikuu nchini Nigeria, na mama yake alikuwa mhariri kutoka Uingereza.<ref>"About me". Atinuke.</ref> Ana asili ya Kiyoruba kupitia upande wa baba yake.<ref>"Atinuke". Gaithersburg Book Festival.</ref><ref>"Atinuke". authorfy.</ref> Alisoma shule ya bweni nchini Uingereza kati ya umri wa miaka kumi hadi kumi na tatu.<ref>"Atinuke". Gaithersburg Book Festival.</ref> Baadaye familia yake ilihamia Uingereza, ambako aliendelea na masomo yake ya sekondari.<ref>[citation needed]</ref> Katika ngazi ya chuo kikuu, alisoma Fasihi ya [[Kiingereza]] na Fasihi za Jumuiya ya Madola (Commonwealth Literatures).<ref>"Atinuke". Gaithersburg Book Festival.</ref> Ana watoto wawili wa kiume na kwa sasa anaishi Wales.<ref>"Atinuke". Miles Stott Agency.</ref><ref>"Atinuke, Nigerian Born Storyteller and Children's Book Author ★". African American Literature Book Club.</ref> == Kazi == Atinuke alianza kusimulia hadithi hadharani mwaka 1990 nchini Uingereza baada ya msanii aliyekuwa amealikwa kushindwa kufika.<ref>[citation needed]</ref> Tukio hilo lilimhamasisha kuanza safari yake ya ubunifu na taaluma ya kukusanya hadithi kutoka Afrika na diaspora ya Waafrika na kuzisimulia katika matamasha na shule, ndani na nje ya nchi.<ref>[citation needed]</ref> Mwaka 2005, alipolazimika kupunguza safari kutokana na maradhi, alianza kuandika kitabu chake cha kwanza kuhusu mhusika wa kubuni aitwaye Anna Hibiscus, msichana mdogo anayeishi katika “Afrika ya ajabu”.<ref>[citation needed]</ref> Ameandika zaidi ya vitabu 20 vya watoto vinavyochochewa na maisha yake nchini Nigeria pamoja na hadithi za jadi za Kiafrika. Hivi karibuni alichapisha kitabu cha elimu ya jumla kwa watoto kuhusu nchi 55 za Afrika. Kitabu chake ''Baby Goes to Market'' kimechapishwa Marekani na Uingereza, pamoja na kutafsiriwa kwa Kifaransa na Kijapani.<ref>"Atinuke". BookTrust.</ref> == Tuzo na heshima == Atinuke ametambuliwa kwa kazi zake katika fasihi ya watoto, ikiwa ni pamoja na: * Kutajwa katika orodha ya “Waandishi 100 Bora Wanaouza Zaidi” na African American Literature Book Club, nafasi ya 60.<ref>"The Top 100 Bestselling Black Authors". African American Literature Book Club.</ref> * Mwaka 2011, kitabu ''Good Luck, Anna Hibiscus!'' kilitajwa kuwa miongoni mwa vitabu bora vya watoto vya mwaka na jarida la *The Horn Book*.<ref>"Horn Book Fanfare 1938 to present".</ref> * Mwaka 2015, ''Double Trouble for Anna Hibiscus'' kilitajwa kuwa miongoni mwa vitabu bora vya watoto na vijana na *Shelf Awareness*.<ref>"Our 2015 Best Books of the Year". Shelf Awareness.</ref> * Mwaka 2017, ''You’re Amazing, Anna Hibiscus!'' kilijumuishwa katika orodha ya vitabu bora kwa watoto wa umri wa kati na *Kirkus Reviews*.<ref>"Old Friends Return in the Best Books for Middle Graders". Kirkus Reviews.</ref> * Mwaka 2018, ''Baby Goes to Market'' kilijumuishwa katika orodha ya vitabu bora kwa watoto wadogo na Children's Africana Book Awards.<ref>"CABA Children's Africana Book Awards".</ref> * Mwaka 2021, ''Too Small Tola'' kilitajwa kuwa miongoni mwa vitabu bora vya watoto vya mwaka na *The Horn Book*, *School Library Journal* na *Shelf Awareness*.<ref>"Fanfare Family Reading 2021".</ref> == Machapisho == === Tamthiliya na hadithi === ==== Mfululizo wa Anna Hibiscus ==== * ''Anna Hibiscus'' (2010) * ''Hooray for Anna Hibiscus!'' (2010) * ''Have Fun, Anna Hibiscus!'' (2011) * ''Welcome Home, Anna Hibiscus!'' (2012) * ''Go Well, Anna Hibiscus!'' (2014) * ''Love from Anna Hibiscus!'' (2015) * ''You're Amazing, Anna Hibiscus!'' (2016) * ''Merry Christmas, Anna Hibiscus!'' (2023) ==== Mfululizo wa Baby ==== * ''Baby Goes to Market'' (2017) * ''B Is for Baby'' (2019) * ''Baby, Sleepy Baby'' (2021) * ''M Is for Mango'' (2025) ==== Mfululizo wa Too Small Tola ==== * ''Too Small Tola'' (2020) * ''Too Small Tola and the Three Fine Girls'' (2021) * ''Too Small Tola Gets Tough'' (2023) === Vitabu vingine === * ''Catch That Chicken!'' (2020) * ''Hugo'' (2020) * ''Beti and the Little Round House'' (2024) === Yasiyo ya hadithi (Non-fiction) === * ''Africa Amazing Africa: Country by Country'' (2019) == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD| |}} n9t17aonfngdi96lecgjj7jx0v12nlo 0 231597 1559195 1531137 2026-05-31T05:20:58Z Riccardo Riccioni 452 1559195 wikitext text/x-wiki '''Clarice Lora Betty Main''' (jina la kuzaliwa '''Moore'''; amezaliwa Januari 1929) ni mpiga mbizi wa zamani kutoka [[New Zealand]], ambaye aliwakilisha nchi yake katika Michezo ya Dola ya Uingereza ya 1950. ==Maisha ya awali na elimu== Alizaliwa Januari 1929,<ref>{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19500126.2.24](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19500126.2.24) |title=Women diver honoured |date=26 January 1950 |work=[[Otago Daily Times]] |access-date=5 May 2019 |page=4}}</ref> Main alisoma katika St Hilda's Collegiate School huko [[Dunedin]], ambako alikuwa bingwa mwandamizi wa kuogelea na kupiga mbizi katika miaka ya 1945 na 1946.<ref>{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19400427.2.149](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19400427.2.149) |title=St. Hilda's College |date=27 April 1940 |work=[[Otago Daily Times]] |access-date=5 May 2019 |page=19}}</ref><ref>{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ESD19450407.2.90](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ESD19450407.2.90) |title=Swimming: St. Hilda's sports |date=7 April 1945 |work=Evening Star |access-date=5 May 2019 |page=9}}</ref><ref>{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ESD19460413.2.138](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ESD19460413.2.138) |title=Swimming: St Hilda's sports |date=13 April 1946 |work=Evening Star |access-date=5 May 2019 |page=11}}</ref> Pia alishiriki kikamilifu katika uokoaji wa maisha baharini.<ref name="ODT 3 May 1945">{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19450503.2.20](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19450503.2.20) |title=Sport and pastimes |date=3 May 1945 |work=[[Otago Daily Times]] |access-date=5 May 2019 |page=3}}</ref> Baadaye alisomea udaktari katika Chuo cha Otago, na kuhitimu shahada ya MB ChB mwaka 1955.<ref>{{cite web |url=[http://shadowsoftime.co.nz/university17.html](http://shadowsoftime.co.nz/university17.html) |title=NZ university graduates 1870–1961: Me–Mo |website=Shadows of Time |access-date=5 May 2019}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1929|}} [[Jamii:wanariadha wa New Zealand]] [[Jamii:Wanawake wa New Zealand]] 8b8qw2ho7jraddh5pey5zkkb89kp6s5 1559196 1559195 2026-05-31T05:21:18Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Betty Moore (diver)]] hadi [[Betty Moore (mpiga mbizi)]] 1559195 wikitext text/x-wiki '''Clarice Lora Betty Main''' (jina la kuzaliwa '''Moore'''; amezaliwa Januari 1929) ni mpiga mbizi wa zamani kutoka [[New Zealand]], ambaye aliwakilisha nchi yake katika Michezo ya Dola ya Uingereza ya 1950. ==Maisha ya awali na elimu== Alizaliwa Januari 1929,<ref>{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19500126.2.24](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19500126.2.24) |title=Women diver honoured |date=26 January 1950 |work=[[Otago Daily Times]] |access-date=5 May 2019 |page=4}}</ref> Main alisoma katika St Hilda's Collegiate School huko [[Dunedin]], ambako alikuwa bingwa mwandamizi wa kuogelea na kupiga mbizi katika miaka ya 1945 na 1946.<ref>{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19400427.2.149](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19400427.2.149) |title=St. Hilda's College |date=27 April 1940 |work=[[Otago Daily Times]] |access-date=5 May 2019 |page=19}}</ref><ref>{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ESD19450407.2.90](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ESD19450407.2.90) |title=Swimming: St. Hilda's sports |date=7 April 1945 |work=Evening Star |access-date=5 May 2019 |page=9}}</ref><ref>{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ESD19460413.2.138](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ESD19460413.2.138) |title=Swimming: St Hilda's sports |date=13 April 1946 |work=Evening Star |access-date=5 May 2019 |page=11}}</ref> Pia alishiriki kikamilifu katika uokoaji wa maisha baharini.<ref name="ODT 3 May 1945">{{cite news |url=[https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19450503.2.20](https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ODT19450503.2.20) |title=Sport and pastimes |date=3 May 1945 |work=[[Otago Daily Times]] |access-date=5 May 2019 |page=3}}</ref> Baadaye alisomea udaktari katika Chuo cha Otago, na kuhitimu shahada ya MB ChB mwaka 1955.<ref>{{cite web |url=[http://shadowsoftime.co.nz/university17.html](http://shadowsoftime.co.nz/university17.html) |title=NZ university graduates 1870–1961: Me–Mo |website=Shadows of Time |access-date=5 May 2019}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1929|}} [[Jamii:wanariadha wa New Zealand]] [[Jamii:Wanawake wa New Zealand]] 8b8qw2ho7jraddh5pey5zkkb89kp6s5 0 231731 1559190 1531479 2026-05-31T05:18:11Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559190 wikitext text/x-wiki '''Ana Ríus Armendáriz''' ni mwanasiasa kutoka [[Puerto Rico]] ambaye aliwahi kuwa Katibu wa Afya wa Puerto Rico katika Baraza la Mawaziri la Puerto Rico.<ref name=":1">{{cite web|title=Puerto Rico Braces for Its Own Zika Epidemic|url=[https://www.cnbc.com/2016/03/19/new-york-times-digital-puerto-rico-braces-for-its-own-zika-epidemic.html|website=[[CNBC]]|accessdate=12](https://www.cnbc.com/2016/03/19/new-york-times-digital-puerto-rico-braces-for-its-own-zika-epidemic.html|website=[[CNBC]]|accessdate=12) April 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|author1=Robert Herriman|title=Puerto Rico reports more Zika cases|url=[http://outbreaknewstoday.com/puerto-rico-reports-more-zika-cases-74043/|website=Outbreak](http://outbreaknewstoday.com/puerto-rico-reports-more-zika-cases-74043/|website=Outbreak) News Today|date=26 January 2016 |accessdate=12 April 2016}}</ref> ==Elimu== Ana alisoma katika University of Puerto Rico School of Medicine, ambako alipata shahada katika Anestesiolojia. Baada ya hapo, alifanya mafunzo ya udaktari (internship) katika Kituo cha Matibabu cha VA huko San Juan (VA Medical Center]]), akibobea katika tiba ya ndani (internal medicine).<ref>{{Cite web|url=[https://health.usnews.com/doctors/ana-rius-armendariz-360850|title=Dr](https://health.usnews.com/doctors/ana-rius-armendariz-360850|title=Dr). Ana Rius-Armendariz|website=U.S. News & World Report|access-date=February 2, 2019}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanawake wa Puerto Rico]] [[Jamii:Madaktari]] t687qn0g4vl9c4qsdmtgcdch7hhbgqn 0 231745 1559191 1531503 2026-05-31T05:18:40Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559191 wikitext text/x-wiki '''Angelika Trabert''' (amezaliwa 9 Oktoba 1967) ni daktari kutoka [[Ujerumani]] na pia mpanda farasi wa mashindano ya watu wenye ulemavu (para-equestrian). Alianza kushiriki mashindano ya kimataifa mwaka 1991, na baadaye alishiriki katika Michezo mitano mfululizo ya Paralimpiki za Majira ya Kiangazi kwa niaba ya nchi yake, ambapo alishinda medali za fedha na shaba. Pia alikuwa bingwa wa Ulaya mwaka 2009 katika kipengele cha freestyle. Nje ya michezo, yeye ni daktari bingwa wa usingizi (anaesthetist) ambaye amefanya kazi kimataifa, ikiwa ni pamoja na kutoa huduma za afya katika maeneo ya vijijini barani Afrika. ==Kazi== Angelika Trabert alizaliwa tarehe 9 Oktoba 1967 katika [[Frankfurt]], Ujerumani Magharibi. Ana hali ya kuzaliwa ya dysmelia,<ref name="dpm">{{cite web |title=Dr. Angelika Trabert |url=[http://www.deutsche-paralympische-mannschaft.de/de/athleten/detail/a_action/show/a_athletes/dr-angelika-trabert-44.html](http://www.deutsche-paralympische-mannschaft.de/de/athleten/detail/a_action/show/a_athletes/dr-angelika-trabert-44.html) |publisher=Deutsche Paralympische Mannschaft |access-date=11 November 2017 |archive-date=12 November 2017 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20171112021956/http://www.deutsche-paralympische-mannschaft.de/de/athleten/detail/a_action/show/a_athletes/dr-angelika-trabert-44.html](https://web.archive.org/web/20171112021956/http://www.deutsche-paralympische-mannschaft.de/de/athleten/detail/a_action/show/a_athletes/dr-angelika-trabert-44.html) |url-status=dead}}</ref> ambayo inamaanisha alizaliwa bila miguu na akiwa na vidole vitatu tu katika mkono wake wa kulia. Akiwa na umri wa miaka sita alianza kupanda farasi na baadaye alishiriki kimataifa kwa Ujerumani kuanzia mwaka 1991 katika kundi la Paralympic la daraja la II.<ref name="bein">{{cite news |last1=Roebke |first1=Julia |title="Dann leih' mir mal dein Bein" |url=[https://www.faz.net/aktuell/sport/olympia-2008/olympia-gesichter/reiterin-angelika-trabert-dann-leih-mir-mal-dein-bein-1676942.html](https://www.faz.net/aktuell/sport/olympia-2008/olympia-gesichter/reiterin-angelika-trabert-dann-leih-mir-mal-dein-bein-1676942.html) |access-date=11 November 2017 |work=Frankfurter Allgemeine |date=13 August 2008 |language=German |archive-date=29 August 2022 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20220829061726/https://www.faz.net/aktuell/sport/olympia-2008/olympia-gesichter/reiterin-angelika-trabert-dann-leih-mir-mal-dein-bein-1676942.html](https://web.archive.org/web/20220829061726/https://www.faz.net/aktuell/sport/olympia-2008/olympia-gesichter/reiterin-angelika-trabert-dann-leih-mir-mal-dein-bein-1676942.html) |url-status=live}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1967|}} [[Jamii:Wanawake wa Ujerumani]] [[Jamii:Madaktari]] 0kxgu4v5eyqjtxfipyckn1pvt2jwp72 0 231750 1559203 1531533 2026-05-31T05:25:30Z Riccardo Riccioni 452 1559203 wikitext text/x-wiki '''Dominique Voynet''' (amezaliwa 4 Novemba 1958) ni mwanasiasa kutoka [[Ufaransa]] na mwanachama wa chama cha Europe Écologie–The Greens. Aliwahi kuwa meya wa Montreuil na pia alikuwa seneta wa Ufaransa kwa mkoa wa [[Seine-Saint-Denis]]. ==Maisha== Voynet alisomea udaktari na akafunzwa kuwa daktari bingwa wa usingizi (anesthetist). Wakati wa masomo yake mwishoni mwa miaka ya 1970, alianza kushiriki katika harakati za ulinzi wa mazingira (environmental activism). Alipigania dhidi ya ujenzi wa mitambo ya nyuklia katika maeneo ya Fessenheim na Malville, pamoja na ukataji miti katika eneo la [[Vosges]] kupitia Chama cha Belfort cha Kulinda Mazingira. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1958|}} [[Jamii:Wanawake wa Ufaransa]] [[Jamii:Wanasiasa wa Ufaransa]] [[Jamii:Madaktari]] d9kajdsnnhypz3kfm2qg5a3qea3zy8f 0 231753 1559200 1531538 2026-05-31T05:23:19Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559200 wikitext text/x-wiki '''Carol Anastasia Warfield''' ni daktari wa Marekani bingwa wa usingizi (anesthesiologist) na profesa katika Harvard Medical School, anayebobea katika matibabu ya maumivu (pain management). ==Wasifu== Warfield ni mzaliwa wa [[Boston, Massachusetts]] na amehudumu katika kitivo cha Harvard Medical School tangu mwaka 1978. Mwaka 2000 aliteuliwa kuwa Profesa wa Edward Lowenstein katika taaluma ya usingizi (Anaesthesia). Wakati wa uteuzi huo, alikuwa mmoja wa wanawake 13 pekee waliokuwa na vyeo vya juu vya uprofesa vilivyotunukiwa (endowed professorships) katika Shule ya Tiba ya Harvard. Dkt. Warfield alihudumu kama mkurugenzi wa Kituo cha Usimamizi wa Maumivu (Pain Management Center) katika Beth Israel Deaconess Medical Center (ambacho baadaye kilijulikana kama Arnold-Warfield Pain Management Center) na pia katika hospitali yake iliyotangulia, Beth Israel Hospital, kuanzia mwaka 1980 hadi 2007. Pia alihudumu kama Mkuu wa Idara ya Anesthesia katika hospitali hiyo kuanzia mwaka 2000 na kuendelea.<ref>{{cite web|title=Harvard Medical School Appoints Carol A. Warfield the Edward Lowenstein Professor in Anaesthesia|publisher=Beth Israel Deaconess Medical Center|accessdate=10 May 2017|url=[http://www.bidmc.org/News/PRLandingPage/2000/October/Harvard-Medical-School-Appoints-Carol-A,-d-,-Warfield-the-Edward-Lowenstein-Professor-in-Anaesthesia.aspx}}](http://www.bidmc.org/News/PRLandingPage/2000/October/Harvard-Medical-School-Appoints-Carol-A,-d-,-Warfield-the-Edward-Lowenstein-Professor-in-Anaesthesia.aspx}})</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|}} [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] [[Jamii:Madaktari]] ra1gihcrfymg6tmw2n5cttafg5gso6r 0 231815 1559194 1531670 2026-05-31T05:19:52Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559194 wikitext text/x-wiki '''Arlene Holt Baker''' (amezaliwa mwaka 1951) ni mwanaharakati wa vyama vya wafanyakazi na kiongozi wa kazi kutoka Marekani. Akiwa msaidizi wa wafanyakazi katika shirikisho la AFL-CIO tangu mwaka 1995, aliteuliwa kuwa makamu wa rais mtendaji wa shirikisho hilo na Baraza Kuu la AFL-CIO mwaka 2007 na kuchaguliwa tena mwaka 2009.<ref name="Mapes">Mapes, "Oregon Labor Leader Moves Into No. 2 Spot at AFL-CIO," ''The Oregonian,'' September 17, 2009.</ref> Alikuwa Mwafrika Mmarekani wa kwanza katika historia ya shirikisho hilo kushika nafasi ya uongozi wa juu.<ref name="Holland">Holland, "AFL-CIO to Spend $200 Million on 2008," ''Associated Press,'' September 21, 2007.</ref> == Maisha ya awali na kazi ya chama == Holt Baker alizaliwa mwaka 1951 katika [[Fort Worth, Texas]]. Baba yake, W.S. Leslie, alikuwa mfanyakazi wa kawaida na mama yake, Louise Leslie, alikuwa mfanyakazi wa majumbani. Alikuwa mmoja wa watoto saba.<ref>"Obituaries," ''Fort Worth Star-Telegram,'' June 5, 1997; Von Bergen, "AFL-CIO Names First African American to a Top Post," ''The Philadelphia Inquirer'', September 22, 2007.</ref> Mwisho wa miaka ya 1980, Holt Baker alianza kazi kama mpangaji (organizer) katika American Federation of State, County and Municipal Employees (AFSCME). Alianza kuandaa wafanyakazi wa sekta ya umma katika jimbo la [[California]],<ref>Franklin, "History, Heritage at Heart," ''Chicago Tribune,'' September 23, 2007.</ref> na baadaye aliajiriwa kama mwakilishi wa kimataifa wa wafanyakazi wa chama hicho. Alipanda ngazi hadi kuwa mkurugenzi wa eneo (''area director'') huko California, akisimamia juhudi za Majadiliano ya pamoja kwa matawi ya wafanyakazi wa sekta ya umma na kuongoza shughuli za kisiasa za chama hicho katika uchaguzi wa ngazi ya jimbo na shirikisho.<ref>Boyarsky, "A Test for Black Clout in Politics," ''Los Angeles Times,'' October 28, 1992.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1951|}} [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] ecgcowd233cb6r5dmfl2xv4kwvjxtug 0 231831 1559189 1531689 2026-05-31T05:17:37Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559189 wikitext text/x-wiki '''Amina Baraka''' (amezaliwa '''Sylvia Robinson'''; 5 Desemba 1942) ni mshairi, mwigizaji, mwandishi, mratibu wa jamii, mwimbaji, mcheza densi, na mwanaharakati wa [[Marekani]] anayehusishwa na Black Arts Movement.<ref name=":2">{{cite web|url=http://riseupnewark.com/amina-baraka/|title=Amina Baraka|publisher=}}</ref><ref name="thehistorymakers.org">{{cite web|url=https://www.thehistorymakers.org/biography/amina-baraka|title=Amina Baraka's Biography|website=The HistoryMakers}} (Interview December 7, 2017.)</ref> Mchango wake katika maisha ya kitamaduni na kisiasa ya Waafrika-Waamerika katika mji wa Newark, New Jersey, pamoja na kazi yake kama mratibu wa jamii, mwalimu, na msanii, vilijenga taaluma yake kama mwanaharakati.<ref name=":5">{{cite book|title=Amiri Baraka and the Congress of African People: History and Memory|first=Michael|last=Simanga|editor-first=Michael|editor-last=Simanga|date= February 2, 2019|publisher=Palgrave Macmillan US|pages=79–84|doi=10.1057/9781137080653_8}}</ref> Alihusika katika kuanzishwa kwa mipango mbadala ya elimu kama vile shule za ukombozi (''liberation schools''). Alikuwa na nafasi ya uongozi katika mashirika kama vile Congress of Afrikan People (CAP) na Black Women’s United Front (BWUF).<ref name=":5" /><ref>{{Cite thesis |last=McMillon |first=Kim Cheryl |title=The Women of the Black Arts Movement and the Rise of the Ancestors |date=2019 |publisher=UC Merced |url=https://escholarship.org/uc/item/2n0903cw |language=en}} p.92</ref> Mada za mashairi yake huzungumzia haki ya kijamii, familia, na masuala ya wanawake. Mbali na kazi yake ya fasihi, amekuwa pia akijihusisha na filamu, ukumbi wa michezo na muziki. Mara nyingi ameshirikiana na mume wake,Amiri Baraka, ambaye pia ni mmoja wa wahusika muhimu katika Black Arts Movement.<ref name="thehistorymakers.org" /><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/amina-baraka|title=Amina Baraka|first=Poetry|last=Foundation|date= February 1, 2019|website=Poetry Foundation}}</ref><ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1942|}} [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] 8o0ycyaa94by2xy15592x6dgf20gqr7 0 231860 1559202 1533611 2026-05-31T05:24:58Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559202 wikitext text/x-wiki '''Debbie Amis Bell''' (1940 – 5 Februari 2017) alikuwa mwanaharakati wa haki za kiraia wa [[Marekani]], mwanachama wa SNCC (Student Nonviolent Coordinating Committee), na mshirika hai wa Chama cha Kikomunisti cha Marekani (Communist Party USA). Bell alikuwa mratibu wa mashamba (Field Organizer) wa SNCC. Anajulikana zaidi kwa kazi yake ndani ya shule, makanisa, jamii yake, na biashara zinazomilikiwa na Weusi.<ref>{{Rejea tovuti |last=Bell |first=Debbie |title=Debbie Amis Bell SNCC |url=https://www.crmvet.org/vet/belld.htm |access-date=November 20, 2022 |website=crmvet.org}}</ref> Pia alikuwa kiongozi wa Philadelphia Federation of Teachers. Kazi zake nyingi zilifanyika Atlanta, Georgia, pamoja na jimbo lake la nyumbani la Pennsylvania.<ref>{{Rejea tovuti |last=Sears |first=Ben |date=2012-03-29 |title=Debbie Amis Bell: Memories of a Freedom Rider |url=https://www.peoplesworld.org/article/debbie-amis-bell-memories-of-a-freedom-rider/ |access-date=2022-11-21 |website=People's World |language=en-US}}</ref> == Wasifu == Alizaliwa Philadelphia, Pennsylvania, mwaka 1940 na alifariki tarehe 5 Februari 2017 akiwa na umri wa miaka 77.<ref>{{Rejea tovuti |last1=sncclegacy |last2=sncclegacy |date=2022-06-24 |title=In Memoriam: Debbie Amis Bell |url=https://sncclegacyproject.org/in-memoriam-debbie-amis-bell/ |access-date=2022-11-21 |website=SNCC Legacy Project |language=en-US}}</ref> Baadaye alikua kiongozi wa wilaya ya Philadelphia ya Communist Party USA.<ref>{{Rejea tovuti |last=Tyner |first=Jarvis |date=2013-11-26 |title=Determined to make a difference, a tribute to comrade Debbie Bell |url=https://www.peoplesworld.org/article/determined-to-make-a-difference-a-tribute-to-comrade-debbie-bell/ |access-date=2022-11-21 |website=People's World |language=en-US}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1940|2017}} [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] 42t35cqe9801hr7i4gbjc5dy7pccy0q 0 231934 1559206 1533760 2026-05-31T05:27:21Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559206 wikitext text/x-wiki '''Mary Cordelia Montgomery Booze''' (jina la kuzaliwa '''Mary Cordelia Montgomery'''; Machi 1878 – 17 Mei 1955) alikuwa mratibu wa kisiasa, mwalimu, mfanyabiashara, na mwanaharakati wa [[Marekani]]. Akiwa binti wa wazazi waliowahi kuwa watumwa, alikuwa mmoja wa wanawake wa kwanza Waamerika wenye asili ya Afrika kuwa mwanachama wa Republican National Committee. Kuanzia mwaka 1924 hadi kifo chake, alikuwa mwakilishi wa kitaifa (''national committeewoman'') wa jimbo lake la asili la [[Mississippi]]. == Maisha ya awali == Mary Cordelia Montgomery alizaliwa mwaka 1878 katika Brierfield Plantation na wazazi wake Isaiah Thornton Montgomery na Martha Robb Montgomery, ambao walikuwa watumwa wa zamani wa Joseph Emory Davis, ndugu wa Rais wa Muungano wa Majimbo ya Kusini Jefferson Davis. Alipewa jina la bibi yake wa upande wa mama, Mary Virginia Lewis Montgomery, ambaye alikuwa mke wa mvumbuzi Benjamin Montgomery.<ref name="Garrett-Scott-2018">{{Rejea kitabu |last=Garrett-Scott |first=Shennette |url=https://documents.alexanderstreet.com/d/1011011911 |title=Part II: Black Women Suffragists |date=2018 |publisher=[[Alexander Street Press]] |others=Introduction by Thomas Dublin and Kathryn Kish Sklar |location=Alexandria, VA |chapter=Mary Cordelia Montgomery Booze |access-date=March 17, 2024 |via=[[Alexander Street]]}}</ref> Montgomery aliishi sehemu kubwa ya maisha yake katika mji unaodhibitiwa na Waafrika-Waamerika wa Mound Bayou katika eneo la Mississippi Delta, ambao ulianzishwa kwa pamoja na baba yake. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1878|1955}} [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] c7rp38llswab2x3y4trzmv74d1sgztv 0 231938 1559201 1548435 2026-05-31T05:24:32Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559201 wikitext text/x-wiki '''Chastity Bowick''' (amezaliwa 1985) ni mtetezi wa afya ya watu waliobadili jinsia (transgender) na mwanaharakati wa haki za kijamii wa [[Marekani]] anayeishi Massachusetts. Anajulikana kwa kazi yake ya kusaidia watu waliobadili jinsia wenye kipato cha chini na wasio na makazi, akiwa mkurugenzi mtendaji wa Marsha P. Johnson Institute na aliyekuwa mkurugenzi mtendaji wa Transgender Emergency Fund of Massachusetts. Bowick pia ameanzisha kampuni ya ushauri, ambapo hutoa mafunzo kwa mashirika kuhusu namna ya kufanya kazi na jamii za watu waliobadili jinsia na wasiojiainisha kwa jinsia moja (non-binary).<ref>{{Cite web |last=The Rainbow Times |date=2020-12-15 |title=Transgender Emergency Fund Of MA At Work |url=https://www.therainbowtimesmass.com/transgender-emergency-fund-of-ma-at-work/ |access-date=2024-11-08 |website=The Rainbow Times {{!}} New England's Largest LGBTQ Newspaper {{!}} Boston |language=en-US |archive-date=2024-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108231837/https://www.therainbowtimesmass.com/transgender-emergency-fund-of-ma-at-work/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Micek |first=John L. |date=12 February 2024 |title=Mass. LGBTQ+ leaders: Chastity Bowick 'gives a voice to the voiceless' |url=https://www.masslive.com/news/2024/02/mass-lgbtq-leaders-chastity-bowick-gives-a-voice-to-the-voiceless.html |access-date=2024-11-08 |website=MassLive |language=en}}</ref><ref name="wb-3oct2025">{{cite news |last1=Jyotishi |first1=Shreya |title=Marsha P. Johnson Institute announces new executive director |url=https://www.washingtonblade.com/2025/10/03/marsha-p-johnson-institute-announces-new-executive-director/ |access-date=October 8, 2025 |work=[[Washington Blade]] |date=October 3, 2025}}</ref> Bowick ni mwanamke Mweusi aliyebadili jinsia, na hutumia viwakilishi vya she/her.<ref>{{Cite web |title=Chastity Bowick {{!}} Isabella Stewart Gardner Museum |url=https://www.gardnermuseum.org/experience/being-muholi/future-archive/chastity-bowick |access-date=2024-11-09 |website=www.gardnermuseum.org |language=en}}</ref> == Maisha ya awali == Alizaliwa na kukulia katika [[Rochester, New York]], Bowick alianza mchakato wake wa kubadili jinsia (''transition'') akiwa na umri wa miaka 17 baada ya kuhamia [[Boston, Massachusetts]] kutafuta mazingira salama zaidi kwa ajili ya kuthibitisha utambulisho wake wa kijinsia. Amezungumzia changamoto zake za awali, ikiwa ni pamoja na kukosa makazi, kukumbana na ukatili wa majumbani, na kujihusisha na kazi ya ngono kwa ajili ya kujikimu (''survival sex work'').<ref>{{Cite web |last=Melendez |first=Lauren |date=2024-06-05 |title='Social justice warrior,' award-winning activist Chastity Bowick shares Pride journey |url=https://www.nbcboston.com/news/local/social-justice-warrior-award-winning-activist-chastity-bowick-shares-her-pride-journey/3390921/ |access-date=2024-11-08 |website=NBC Boston |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=FM13Sb8TiOM |title=2020 HistoryMaker Awards - Chastity Bowick and the Transgender Emergency Fund, 2020 Lavender Rhino |date=2020-10-05 |last=The History Project Documenting LGBTQ Boston |access-date=2024-11-08 |via=YouTube}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1985|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] lbvegiyz6ors478drhvhkrm15786hv5 0 231961 1559198 1532942 2026-05-31T05:22:30Z Riccardo Riccioni 452 1559198 wikitext text/x-wiki '''Anita Brown''' alikuwa mwanzilishi wa Black Geeks Online, jamii ya mtandaoni iliyokuwepo mwishoni mwa miaka ya 1990 na mwanzoni mwa miaka ya 2000.<ref>{{cite book |last1=McIlwain |first1=Charlton D. |title=Black software: the internet and racial justice, from the AfroNet to Black Lives Matter |date=2020 |location=New York, NY |isbn=978-0-19-086384-5 |title-link=Black Software}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Chaudhry |first1=Lakshmi |title=Taking IT to the Streets |url=https://www.wired.com/2000/02/taking-it-to-the-streets-2/ |access-date=22 March 2023 |magazine=Wired |date=February 2000}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rambsy |first1=Howard |title=The Vengeance of Black Boys: How Richard Wright, Paul Beatty, and Aaron McGruder Strike Back |journal=The Mississippi Quarterly |date=2008 |volume=61 |issue=4 |pages=643–657 |jstor=26476885 |url=https://www.jstor.org/stable/26476885 |access-date=22 March 2023 |issn=0026-637X}}</ref> Brown aliishi [[Washington, D.C.]] kwa sehemu kubwa ya maisha yake, na alifariki tarehe 8 Septemba 2006.<ref>{{cite news |last1=Lamb |first1=Yvonne Shinhoster |title=Anita Brown, 63; Pushed Internet Use In Black Community |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/19/AR2006091901650.html?nav=E8 |access-date=22 March 2023 |date=20 September 2006}}</ref> == Usomaji zaidi == *{{cite journal |last1=Jones |first1=Cassandra L. |title=The Data Thief, the Cyberflaneur, and Rhythm Science: Challenging Anti-Technological Blackness with the Metaphors of Afrofuturism |journal=CLA Journal |date=2018 |volume=61 |issue=4 |pages=202 |doi=10.34042/claj.61.4.0202|s2cid=216999516 }} *{{cite news |last1=Ashford |first1=Terry Dwayne |title=Anita, Queen of Geeks: Breaking IT down and Taking It to the Streets |url=https://www.jstor.org/stable/43689824 |access-date=23 March 2023 |work=US Black Engineer and Information Technology |date=2000 |pages=14–15|jstor=43689824 }} == Marejeo == {{Reflist}} {{mbeg-mtu}} {{DEFAULTSORT:Brown, Anita}} [[Jamii:Wanawake wa Marekani] g0waumzli32humnay4fxbp81lvr6vgd 1559199 1559198 2026-05-31T05:22:51Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559199 wikitext text/x-wiki '''Anita Brown''' alikuwa mwanzilishi wa Black Geeks Online, jamii ya mtandaoni iliyokuwepo mwishoni mwa miaka ya 1990 na mwanzoni mwa miaka ya 2000.<ref>{{cite book |last1=McIlwain |first1=Charlton D. |title=Black software: the internet and racial justice, from the AfroNet to Black Lives Matter |date=2020 |location=New York, NY |isbn=978-0-19-086384-5 |title-link=Black Software}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Chaudhry |first1=Lakshmi |title=Taking IT to the Streets |url=https://www.wired.com/2000/02/taking-it-to-the-streets-2/ |access-date=22 March 2023 |magazine=Wired |date=February 2000}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rambsy |first1=Howard |title=The Vengeance of Black Boys: How Richard Wright, Paul Beatty, and Aaron McGruder Strike Back |journal=The Mississippi Quarterly |date=2008 |volume=61 |issue=4 |pages=643–657 |jstor=26476885 |url=https://www.jstor.org/stable/26476885 |access-date=22 March 2023 |issn=0026-637X}}</ref> Brown aliishi [[Washington, D.C.]] kwa sehemu kubwa ya maisha yake, na alifariki tarehe 8 Septemba 2006.<ref>{{cite news |last1=Lamb |first1=Yvonne Shinhoster |title=Anita Brown, 63; Pushed Internet Use In Black Community |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/19/AR2006091901650.html?nav=E8 |access-date=22 March 2023 |date=20 September 2006}}</ref> == Usomaji zaidi == *{{cite journal |last1=Jones |first1=Cassandra L. |title=The Data Thief, the Cyberflaneur, and Rhythm Science: Challenging Anti-Technological Blackness with the Metaphors of Afrofuturism |journal=CLA Journal |date=2018 |volume=61 |issue=4 |pages=202 |doi=10.34042/claj.61.4.0202|s2cid=216999516 }} *{{cite news |last1=Ashford |first1=Terry Dwayne |title=Anita, Queen of Geeks: Breaking IT down and Taking It to the Streets |url=https://www.jstor.org/stable/43689824 |access-date=23 March 2023 |work=US Black Engineer and Information Technology |date=2000 |pages=14–15|jstor=43689824 }} == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:Brown, Anita}} [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] k1neaxsys9xw7l31qai10prlbicpwlb 0 232156 1559205 1533988 2026-05-31T05:26:39Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559205 wikitext text/x-wiki '''Marie Clarke''' (Juni 27, 1915 – Januari 2, 2020) alikuwa kiongozi wa wafanyakazi na mwanaharakati wa vyama vya wafanyakazi kutoka Ohio, [[Marekani]]. Alitambuliwa kwa mchango wake katika harakati za haki za wafanyakazi na alijumuishwa katika Ohio Women's Hall of Fame mwaka 1986 na Gavana [Richard Celeste.<ref name="MC">{{Rejea tovuti |url=[http://www.odjfs.state.oh.us/women/halloffame/bio.asp?ID=47](http://www.odjfs.state.oh.us/women/halloffame/bio.asp?ID=47) |title=Marie Clarke |access-date=31 March 2017}}</ref> Alitimiza umri wa miaka 100 mnamo Juni 2015.<ref name=":0">{{Rejea habari|url=[http://www.afscme.org/blog/ohio-council-8-activist-labor-leader-marie-clarke-celebrates-100th-birthday|title=Ohio](http://www.afscme.org/blog/ohio-council-8-activist-labor-leader-marie-clarke-celebrates-100th-birthday|title=Ohio) Council 8 Activist, Labor Leader Marie Clarke Celebrates 100th Birthday|first=Joe |last=Weidner|work=AFSCME|access-date=2017-03-12}}</ref> Clarke alizaliwa [[Columbus, Ohio]] na alifariki Januari 2020 akiwa na umri wa miaka 104.<ref>{{Rejea tovuti |url=[http://afscmecouncil8.org/afscme-ohio-council-8-leader-marie-clark-passes/](http://afscmecouncil8.org/afscme-ohio-council-8-leader-marie-clark-passes/) |title=AFSCME Ohio Council 8 Leader Marie Clark Passes |access-date=2020-01-17 |archive-date=2020-02-06 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20200206184503/http://afscmecouncil8.org/afscme-ohio-council-8-leader-marie-clark-passes/](https://web.archive.org/web/20200206184503/http://afscmecouncil8.org/afscme-ohio-council-8-leader-marie-clark-passes/) |url-status=dead }}</ref> == Kazi na uandaaji wa wafanyakazi == Mwaka 1946, Clarke akiwa mama asiye na mume alianza kufanya kazi kama fundi katika kampuni kubwa ya utengenezaji wa ndege wakati huo, Curtiss-Wright Corporation huko [[Columbus, Ohio]].<ref name=":0" /> Baadaye alihamia kuwa mratibu wa wafanyakazi na mwajiri wa chama cha wafanyakazi cha United Automobile Workers. Moja ya kazi zake za awali ilikuwa kushughulikia tofauti za mazingira ya vyoo kati ya wafanyakazi wa kiume na wa kike katika kiwanda hicho. Aligundua kuwa vyoo vya wanaume vilikuwa na sinki nyingi zaidi za kuosha baada ya kazi kuliko vya wanawake, jambo lililosababisha wanawake kusubiri muda mrefu na kuongeza muda wa kazi yao. Tatizo hilo lilimsaidia kuhamasisha wanawake wenzake kujiunga na chama cha wafanyakazi.<ref name=":0" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1915|2020}} [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] e3jmfa99wqnyqoa5bjc1g6koat94jd0 0 234753 1559102 1542499 2026-05-30T12:47:00Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559102 wikitext text/x-wiki '''Elena Valerica Lasconi''' (alizaliwa 20 Aprili 1972) ni mwanasiasa na mwandishi wa habari wa zamani wa [[Romania]]. Tangu mwaka 2020, amekuwa akihudumu kama Meya wa mji wa [[Câmpulung]] mkoani [[Argeș County|Argeș]]. Mnamo Juni 2024, alichaguliwa kuwa Rais wa chama cha [[Save Romania Union]] (USR) na kuteuliwa kuwa mgombea urais wa chama hicho katika uchaguzi wa mwaka 2024.<ref>{{cite web |url=https://adevarul.ro/stiri-interne/evenimente/elena-lasconi-realeasa-primar-la-campulung-cu-un-2367358.html |title=Elena Lasconi, realeasă primar la Câmpulung cu un scor zdrobitor|language=ro |work=[[Adevărul]] |date=9 Juni 2024}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya Nje == * [https://usr.ro/ Tovuti Rasmi ya Chama cha USR] {{Wayback|url=https://usr.ro/ |date=20260516065513 }} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1972||Lasconi, Elena Valerica}} [[Jamii:Wanasiasa wa Romania]] [[Jamii:Watu wa Romania]] [[Jamii:Watu walio hai]] bed6eblil837g3fpg08yakznpcs3481 0 237187 1559126 1547687 2026-05-30T14:38:46Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559126 wikitext text/x-wiki '''Mahamat Djarma Khatir''' (amezaliwa 1943) ni [[mwanasiasa]] wa [[Chad]]. Alikuwa Meya wa Fort-Lamy kuanzia 1972 hadi 1975 na pia alikuwa mwanachama wa National Liberation Front of Chad (FROLINAT). Baadaye alijihusisha na siasa katika mchakato wa kidemokrasia na akaanzisha harakati ya kidini ya Kisufi iitwayo Faydah al Djariyya<ref>{{Rejea tovuti|title=Réconciliation : Le révolutionnaire et guide spirituel Mahamat Djarma Khatir reçu par le PCMT|url=https://lendjampost.com/reconciliation-le-revolutionnaire-et-guide-spirituel-mahamat-djarma-khatir-recu-par-le-pcmt/|work=Le N&#039;Djam Post|date=2022-04-14|accessdate=2026-05-21|language=fr-FR|author=Le Ndjam Post|archive-date=2026-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260521091353/https://lendjampost.com/reconciliation-le-revolutionnaire-et-guide-spirituel-mahamat-djarma-khatir-recu-par-le-pcmt/|url-status=dead}}</ref>. Kwa sasa anaishi uhamishoni baada ya kujiunga na waasi waliopinga utawala wa Idriss Déby Itno. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Chad]] [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Watu walio hai]] a6j3xaqp45s6d2zzzab2kbyszqlgxpu 0 237266 1559163 1547619 2026-05-30T21:45:06Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559163 wikitext text/x-wiki '''Melvin Manhoef''' (alizaliwa 11 Mei 1976) ni mpiganaji wa zamani wa MMA na kickboxing, mzaliwa wa [[Surinam|Suriname]] lakini raia wa [[Uholanzi]]. Katika kickboxing, alikuwa bingwa wa zamani wa uzani wa middleweight wa It's Showtime. Katika MMA, alikuwa bingwa wa uzani wa light heavyweight wa Cage Rage. Ameshindana pia katika uzani wa middleweight na light heavyweight ndani ya Bellator.<ref>{{cite web |url=[http://www.mmafighting.com/2014/7/21/5924035/bellator-signs-melvin-manhoef](http://www.mmafighting.com/2014/7/21/5924035/bellator-signs-melvin-manhoef) |title=Bellator signs Melvin Manhoef |date=21 July 2014 |publisher=MMA Fighting |access-date=2015-12-23 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1976|}} [[Jamii:Watu wa Uholanzi]] 8jbq4z8wcov2q6fnmgli7a5qrm96uhq 0 237350 1559162 1548258 2026-05-30T21:24:32Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559162 wikitext text/x-wiki '''Mehdi Mirdavoudi''' ( amezaliwa [[11 Septemba]] [[1977]]) ni [[Mchezo wa ngumi|mpiganaji wa kickboxing]] wa uzito wa heavyweight kutoka [[Irani|Iran]]<ref>[[http://www.mmauniverse.com/fighters/SS25208](http://www.mmauniverse.com/fighters/SS25208){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Fighter Profile: Mehdi Mirdavoudi]</ref><ref>[[http://www.k-1.co.jp/en/fighter/player.php?index=mehdi_mirdavoudi](http://www.k-1.co.jp/en/fighter/player.php?index=mehdi_mirdavoudi) Mehdi Mirdavoudi]{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[[http://k-1sport.de/en/database/show_fighter.php?id=1116](http://k-1sport.de/en/database/show_fighter.php?id=1116) Mehdi Mirdavoudi]</ref> na pia mwanamichezo wa mashindano ya nguvu (strongman) wa kitaaluma.<ref>[[http://asiastrongmen.com/Mehdi%20Mirdawoodi.htm](http://asiastrongmen.com/Mehdi%20Mirdawoodi.htm){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Medi Mirdawoodi]</ref> Amekuwa akiwakilisha Irani katika mashindano mbalimbali ya kimataifa ya kickboxing na strongman. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1977|}} [[Jamii:Watu wa Iran]] qa3izrgjn1eh0ykudiusddctnx80cwu 0 237441 1559167 1548375 2026-05-30T22:13:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559167 wikitext text/x-wiki '''Michael Joaquin Grey''' (amezaliwa 1961 huko Los Angeles) ni msanii, mvumbuzi na mwalimu kutoka [[Marekani]] anayeishi New York City. Grey ana Shahada ya Sanaa (BA) katika Sanaa na Shahada ya Sayansi (BS) katika Genetics kutoka University of California, Berkeley (1984), pamoja na Shahada ya Uzamili ya Sanaa Nzuri (MFA) katika sanamu (sculpture) kutoka [[Yale University]] (1990). Yeye ndiye mvumbuzi wa ZOOB, mfumo wa uundaji wa vinyago ulioshinda tuzo mbalimbali.<ref>[[https://www.plasticstoday.com/plastics-processing/tool-program-for-zoob-takes-coordination](https://www.plasticstoday.com/plastics-processing/tool-program-for-zoob-takes-coordination){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Tool program for Zoob takes coordination]</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Michael Joaquin Grey. ZOOB play system. 1993-1996 {{!}} MoMA |url=[https://www.moma.org/collection/works/132507](https://www.moma.org/collection/works/132507) |access-date=2025-11-09 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Kazi yake ya sanaa inachunguza uhusiano kati ya genetics, [[lugha]] na asili ya umbo (form), na imeonyeshwa katika maonyesho mbalimbali ya kimataifa. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1961|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] kbl23l1ah2j06mpelcarp2cdzb0yccm 0 237549 1559137 1548187 2026-05-30T16:54:41Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559137 wikitext text/x-wiki '''Marvin Glass and Associates''' (MGA) ilikuwa kampuni ya ubunifu na uhandisi wa [[toy|vifaa vya kuchezea]] iliyokuwa na makao yake mjini [[Chicago]]. Marvin Glass (1914–1974) pamoja na wafanyakazi wake walibuni baadhi ya vifaa vya kuchezea na michezo iliyofanikiwa zaidi katika karne ya ishirini, kama vile Mr. Machine, Rock 'Em Sock 'Em Robots, Lite Brite, Ants in the Pants,<ref>{{cite web | url=[https://thirdcoastreview.com/2022/10/22/interview-making-fun-jeffrey-breslows-30-years-of-toy-and-game-making/](https://thirdcoastreview.com/2022/10/22/interview-making-fun-jeffrey-breslows-30-years-of-toy-and-game-making/) | title=Interview: Making Fun—Jeffrey Breslow's 30+ Years of Toy and Game Making | date=22 October 2022 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mouse Trap, Operation, Simon, Body Language, na Evel Knievel Stunt Cycle.<ref>Sharon M. Scott, ''Toys and American Culture: An Encyclopedia'' ([[ABC-CLIO]], 2010), {{ISBN|978-0313351112}}, pp. 131-132. [[https://books.google.com/books?id=mbTUorcuXkoC&dq=%22Marvin+Glass%22+toy&pg=PA131](https://books.google.com/books?id=mbTUorcuXkoC&dq=%22Marvin+Glass%22+toy&pg=PA131) Excerpts available] at [[Google Books]].</ref><ref>Stephen Van Dulken, ''American Inventions: A History of Curious, Extraordinary, and Just Plain Useful Patents'' ([[NYU Press]], 2004), {{ISBN|978-0814788134}}, p. 38.[[https://books.google.com/books?id=ZbpU6LI89nIC&q=%22marvin+glass%22&pg=PA38](https://books.google.com/books?id=ZbpU6LI89nIC&q=%22marvin+glass%22&pg=PA38) Excerpts available] at [[Google Books]].</ref><ref>[[https://news.google.com/newspapers?id=RmhPAAAAIBAJ&sjid=mSQEAAAAIBAJ&dq=marvin-glass&pg=7027%2C3996042](https://news.google.com/newspapers?id=RmhPAAAAIBAJ&sjid=mSQEAAAAIBAJ&dq=marvin-glass&pg=7027%2C3996042) "Glass still makes toys at age 57"], [[United Press International|UPI]] in ''[[Times-News (Hendersonville, North Carolina)|Hendersonville Times-News]]'', April 22, 1971.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 7yz66719t6lwktw9s46ibfngry0x1ca 0 237580 1559138 1548362 2026-05-30T17:28:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559138 wikitext text/x-wiki '''Mary Vermuyden Wheelhouse''' (12 Desemba 1867 – Tarehe za maisha hutofautiana katika vyanzo.}} alikuwa mchoraji, mchoraji wa vielelezo (illustrator), mtengenezaji wa vinyago, na mwanaharakati wa kupigania haki za wanawake (suffragist) kutoka Uingereza. Alikuwa mwanachama wa mashirika kama Women's International Art Club (WIAC) na Artists' Suffrage League (ASL). == Maisha ya awali na elimu == Wheelhouse alizaliwa tarehe 12 Desemba 1867 katika [[Leeds]], West Yorkshire.<ref name=":0">{{Rejea tovuti |date=2024-02-04 |title=Suffragette artist and master toymaker gets first solo show, 77 years after her death |url=[https://www.heathrobinsonmuseum.org/suffragette-artist-and-master-toymaker-gets-first-solo-show-77-years-after-her-death/](https://www.heathrobinsonmuseum.org/suffragette-artist-and-master-toymaker-gets-first-solo-show-77-years-after-her-death/) |access-date=13 Aprili 2025 |website=Heath Robinson Museum |language=en-GB }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Alikuwa mtoto wa mwisho kati ya wasichana watatu, na dada yake mkubwa Ethel Hamerton Wheelhouse (aliyezaliwa 1865) alikuja kuwa mpiga fidla mtaalamu.<ref name=":1">{{Rejea tovuti |title=Mary Vermuyden Wheelhouse (1867-1947) |url=[https://www.chrisbeetles.com/artist/576/mary-vermuyden-wheelhouse](https://www.chrisbeetles.com/artist/576/mary-vermuyden-wheelhouse) |access-date=13 Aprili 2025 |website=Chris Beetles Gallery |language=en }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1867|1947}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] n5vcws4hhzm590luoozpy14x896hh0m 0 237750 1559134 1549012 2026-05-30T16:16:45Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559134 wikitext text/x-wiki '''Maria Signorelli''' ([[Roma]], 17 Novemba 1908 – Roma, 9 Julai 1992) alikuwa bingwa wa vikaragosi wa [[Italia]] anayejulikana kwa ubunifu wake wa vikaragosi pamoja na utengenezaji wa mandhari za maonesho na mavazi ya maigizo, na pia kwa mkusanyiko wake muhimu wa vikaragosi. == Wasifu == Maria Signorelli alikuwa wa kwanza kati ya mabinti watatu waliozaliwa na Angelo Signorelli (1876–1952), daktari bingwa wa radiolojia na mkusanyaji wa sanaa, pamoja na Olga Resnevič (1883–1973), daktari na mwandishi kutoka Latvia, mfasiri wa kazi za Fyodor Dostoevsky na mwandishi wa wasifu wa kwanza kuhusu mwigizaji wa Italia Eleonora Duse.<ref name=":3">{{Rejea tovuti|url=[https://wepa.unima.org/en/maria-signorelli/|title=Maria](https://wepa.unima.org/en/maria-signorelli/|title=Maria) Signorelli|date=2016-05-06|website=World Encyclopedia of Puppetry Arts|language=en-US|access-date=2020-04-16}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=[http://www.collezionemariasignorelli.it/la_vita_di_maria_signorelli.htm|title=Collezione](http://www.collezionemariasignorelli.it/la_vita_di_maria_signorelli.htm|title=Collezione) Maria Signorelli, la vita|website=[www.collezionemariasignorelli.it|access-date=2020-04-16](http://www.collezionemariasignorelli.it|access-date=2020-04-16)}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Alivutiwa na sanaa tangu akiwa mdogo kutokana na mazingira ya familia yake yaliyohusisha sanaa, fasihi na tamaduni. Baadaye alijikita katika sanaa ya vikaragosi na kuwa mmoja wa watu muhimu katika maendeleo ya sanaa hiyo nchini Italia katika karne ya 20. Alitengeneza vikaragosi vingi vya kipekee vilivyotumika katika maonesho ya watoto na watu wazima, huku pia akibuni mandhari na mavazi ya maigizo mbalimbali. Mbali na kazi yake ya ubunifu, Signorelli alikusanya vikaragosi kutoka sehemu mbalimbali duniani. Mkusanyiko wake ulijumuisha mamia ya vikaragosi vya kihistoria na vya kitamaduni, na baadaye ukawa msingi wa kumbukumbu muhimu ya sanaa ya vikaragosi nchini Italia.<ref>{{Rejea tovuti|url=[http://www.collezionemariasignorelli.it|title=Collezione](http://www.collezionemariasignorelli.it|title=Collezione) Maria Signorelli|access-date=2026-05-22}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Maria Signorelli pia alishirikiana na waandishi, wasanii na taasisi mbalimbali za maigizo na utamaduni, na mchango wake umeendelea kutambuliwa katika historia ya sanaa ya vikaragosi duniani. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1908|1992}} [[Jamii:Wanawake wa Italia]] a8ji4mfm1m3entpjpn156ch9f51bgot 0 237837 1559169 1549031 2026-05-30T22:26:30Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559169 wikitext text/x-wiki '''Mick McGinty''' ([[Desemba 7]], [[1952]] – [[Septemba 18]], [[2021]]) alikuwa [[msanii]] nchini [[Marekani]] aliyebobea katika [[uchoraji]] wa airbrush, digitali, na mafuta.<ref>{{Rejea tovuti|title=Daily Painters Guild - Mick McGinty|url=https://www.darrowart.com/dailypaintersguild/artists/mcginty/index.html|access-date=2021-10-12|website=www.darrowart.com|archive-date=2021-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028170740/https://www.darrowart.com/dailypaintersguild/artists/mcginty/index.html|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] [[Jamii:Wachoraji wa Marekani]] [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Waliofariki 2021]] crskgd2rt9rdw94fry37broqbemrbok 0 237838 1559099 1548996 2026-05-30T12:42:00Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559099 wikitext text/x-wiki '''Liban Yusuf Osman''' (Kisomali: ''Liibaan Yuusuf Cismaan'') ni [[mwanasiasa]] wa Somalia ambaye kwa sasa anahudumu kama Naibu [[Waziri]] wa [[Maendeleo]] ya Afya. Hapo awali, alihudumu kama: * Naibu na Waziri wa Kaimu wa Mambo ya Nje wa Somaliland * Naibu Waziri wa [[Afya]] wa Somaliland<ref>{{Citation|last=editor|title=Somaliland President Appoints Senior Officials, Sacks Others - Horn Diplomat|date=2019-03-30|url=https://www.horndiplomat.com/2019/03/30/somaliland-president-appoints-senior-officials-sacks-others/|work=Horn Diplomat|language=en-US|access-date=2026-05-23}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Naibu Waziri wa Ujenzi na Makazi wa Somaliland<ref>{{Rejea tovuti|title=Somaliland: New Faces Join Cabinet as others Exit in a Major Government Reshuffle|url=https://somalilandsun.com/somaliland-new-faces-join-cabinet-as-others-exit-in-a-major-government-reshuffle/|work=Somaliland Sun|date=2016-12-04|accessdate=2026-05-23|language=en-GB|author=admin}}</ref> Ni mmoja wa viongozi waliowahi kushika nyadhifa mbalimbali ndani ya serikali ya Somaliland katika wizara tofauti. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Somalia]] fzco9ugm0hxhvb0valbva0fjfx3jcb6 0 237949 1559076 1548984 2026-05-30T12:13:39Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559076 wikitext text/x-wiki '''Leonard Frank Baldy''' (Februari 15, 1927 – Mei 2, 1960) alikuwa afisa wa Idara ya Polisi ya Chicago ambaye alijulikana kama mtangazaji wa kwanza wa taarifa za trafiki kwa kutumia [[helikopta]] katika jiji hilo. Mtazamo wake wa mara kwa mara wa kuchekesha kuhusu matatizo ya msongamano wa magari [[Chicago]] ulimfanya awe maarufu sana kwa wananchi. Wenzake walimpa jina la utani “Flying Officer Leonard Baldy”. Alifariki katika ajali ya moto ya helikopta tarehe Mei 2, 1960, baada ya helikopta yake kupoteza propela na kuanguka katika eneo la reli karibu na Milwaukee Avenue na Hubbard Street.<ref>[[http://www.odmp.org/officer/1442-patrolman-leonard-f-baldy#ixzz1gcnjDfTq](http://www.odmp.org/officer/1442-patrolman-leonard-f-baldy#ixzz1gcnjDfTq) Officer Down Memorial Page-Patrolman Leonard F. Baldy]</ref> Alizaliwa Chicago, alihitimu katika Lane Technical College Preparatory High School (Lane Tech) na alikuwa mkongwe wa [[Vita vya Pili vya Dunia]] ambapo alihudumu kama Signalman katika meli ya kivita USS Markab. Katika kazi yake ya polisi, Baldy alijipatia umaarufu mapema kwa kuwa polisi wa kwanza nchini [[Marekani]] kujaribu na kutumia kifaa cha rada (radar gun) kupima mwendo wa magari mwaka 1954. Pia aliandika tiketi ya kwanza ya mwendo kasi duniani kwa kutumia kifaa hicho cha rada. Akiwa askari wa doria katikati ya miaka ya 1950, alishiriki pia katika tangazo la televisheni akielekeza trafiki. Baadaye alijulikana sana kama msemaji wa idara ya polisi kupitia mihadhara na mafunzo kuhusu usalama barabarani kwa makundi ya kijamii, mashirika na taasisi za elimu. Alitoa taarifa ya kwanza ya trafiki kwa kutumia helikopta kupitia kituo cha redio WGN Radio mnamo Novemba 1958.<ref>[[http://www.wlshistory.com/jox/LenBaldy.htm](http://www.wlshistory.com/jox/LenBaldy.htm){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} WLS Radio-traffic reporter Leonard Baldy]</ref><ref>[[http://wgngold.com/people/baldy-leonard.htm](http://wgngold.com/people/baldy-leonard.htm) WGN Radio-Leonard Baldy, trafficopter reporter]</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1927|1960}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] heeyb96aauh07wo056wj6tsbs1fyhtr 0 237976 1559171 1549277 2026-05-30T22:32:15Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559171 wikitext text/x-wiki '''Michael W. Banks''' ni afisa wa utekelezaji wa sheria kutoka [[Marekani]] aliyehudumu kama mkuu wa 27 wa United States Border Patrol kuanzia mwaka 2025 hadi 2026. Kabla ya hapo, alikuwa mshauri maalumu wa masuala ya mpaka wa Texas, anayejulikana pia kama “Texas border czar”. == Maisha ya awali == Banks alisoma katika Southwestern College huko [[Chula Vista, California]], ambako alipata shahada ya ushirika (associate's degree) katika utawala wa sheria. Pia alisoma katika South Texas College, ambako alipata Shahada ya Kwanza ya Sayansi Tumizi pamoja na taaluma ya uongozi wa mashirika. Alihudumu kwa miaka 10 katika Jeshi la Wanamaji la Marekani kama Master-at-arms.<ref name="auto2">{{Rejea tovuti|url=[https://gov.texas.gov/news/post/governor-abbott-announces-new-texas-border-czar|publisher=[[Government](https://gov.texas.gov/news/post/governor-abbott-announces-new-texas-border-czar|publisher=[[Government) of Texas]]|title=Governor Abbott Announces New Texas Border Czar|date=Januari 30, 2023}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 3hqisgz9mv0xcyaeeu0ejr2aq9sgs78 0 237977 1559114 1549251 2026-05-30T13:11:39Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559114 wikitext text/x-wiki '''Lloyd Augustus Barbee''' (Agosti 17, 1925 – Desemba 29, 2002) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa wa [[Marekani]] aliyepigania haki za kiraia. Aliongoza juhudi za kuunganisha mfumo wa shule za umma za Milwaukee ili kuondoa ubaguzi wa rangi katika elimu.<ref name=whs_dict>{{cite web|title=Barbee, Lloyd A. (1925-2003)|url=[https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS1741|work=Dictionary](https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS1741|work=Dictionary) of Wisconsin History|date=3 Agosti 2012|publisher=Wisconsin Historical Society|accessdate=2019-05-28}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Alikuwa mwanachama wa Chama cha Democratic.<ref>{{Rejea tovuti|url=[https://books.google.com/books?id=M94DAAAAMBAJ&dq=melvin+mcnairy&pg=RA1-PA195|title=Ebony|date=Aprili](https://books.google.com/books?id=M94DAAAAMBAJ&dq=melvin+mcnairy&pg=RA1-PA195|title=Ebony|date=Aprili) 1965|publisher=Johnson Publishing Company}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1925|2002}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] caqw711hi0df6yldbcsokfgmgtirjde 0 237988 1559073 1549249 2026-05-30T12:09:56Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559073 wikitext text/x-wiki '''Leonard Warner''' “'''Feets'''” '''Barnum''' (Septemba 18, 1912 – Novemba 24, 1998) alikuwa mchezaji wa kulipwa wa mpira wa miguu wa [[Marekani]] aliyekuwa akicheza nafasi ya quarterback. Alicheza kitaalamu katika National Football League (NFL) kwa timu za New York Giants na Philadelphia Eagles. Alikuwa quarterback wa kwanza na wa pekee kuchaguliwa katika rasimu ya kwanza kabisa ya NFL mwaka 1936 .<ref>{{Rejea tovuti|last=Talbot|first=Damond|date=2012-05-29|title=Blast from the Past: 1st ever NFL Draft, 1936 NFL Draft|url=[https://www.sbnation.com/2012/5/29/3050920/blast-from-the-past-1st-ever-nfl-draft-1936-nfl-draft|access-date=2021-02-10|website=SBNation.com|language=en}}](https://www.sbnation.com/2012/5/29/3050920/blast-from-the-past-1st-ever-nfl-draft-1936-nfl-draft|access-date=2021-02-10|website=SBNation.com|language=en}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=1936 NFL Draft Listing |url=[https://www.pro-football-reference.com/years/1936/draft.htm](https://www.pro-football-reference.com/years/1936/draft.htm) |access-date=2023-03-20 |website=Pro-Football-Reference.com |language=en}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1912|1998}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] oxev76374j40wyarosyloiq67ch6ypc 0 238113 1559130 1549408 2026-05-30T15:32:59Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559130 wikitext text/x-wiki '''Mandla Emmanuel Dlamini''' ni [[mwanasiasa]] wa Afrika Kusini kutoka chama cha African National Congress (ANC).<ref>{{Rejea tovuti|title=Mr Mandla Emmanuel Dlamini - Parliament of South Africa|url=https://www.parliament.gov.za/person-details/4776|work=www.parliament.gov.za|accessdate=2026-05-23|language=en|archive-date=2023-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231019111703/https://www.parliament.gov.za/person-details/4776|url-status=dead}}</ref> Alihudumu kama msemaji na mratibu wa [[kamati]] ya mpito ya chama hicho katika Mkoa wa Western Cape (ANC Western Cape)<ref>{{Rejea tovuti|title=ANC WCape rejects DA`s `extortion` claims - POLITICS {{!}} Politicsweb|url=https://www.politicsweb.co.za/politics/anc-wcape-rejects-das-extortion-claims|work=www.politicsweb.co.za|accessdate=2026-05-23|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] ii3772qvwshlzsw7mph06rb2a0rbmp3 0 238788 1559168 1550530 2026-05-30T22:17:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559168 wikitext text/x-wiki '''Michael Renton''' ([[Januari 1]], [[1934]] – [[Julai 15]], [[2001]]) alikuwa [[msanii]] wa [[Uingereza]] aliyefanya kazi katika [[uchongaji]] wa mbao , uchongaji wa mawe , uandishi wa alama , na uandishi wa herufi<ref>{{cite news |last1=Nash |first1=John R. |title=Obituaries: Michael Renton |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/michael-renton-9175439.html |access-date=31 August 2023 |work=[[The Independent]] |date=23 July 2001 |language=en}}</ref>. Alifanya kwa miaka mitano kwa wachongaji Slingers huko [[London]], akijifunza kuchonga picha kwa ajili ya katalogi za vyombo vya kisayansi. Alijulikana kwa kazi zake za uandishi wa herufi kwenye mawe ya kaburi, na alijichongea kaburi lake mwenyewe lenye maandishi: "Remember MR Maker of memorials to several others and of this one to himself." Alikuwa mwanachama wa ''Letter Exchange'' na ''Double Crown Club''. Alifariki [[Winchester]], [[Uingereza]].<ref>{{cite web |title=Letters to yourself: Michael Renton: Art On Paper |url=https://www.artonpaper.gallery/2023/03/28/letters-to-yourself-michael-renton/ |publisher=Art on Paper |access-date=27 August 2023 |date=28 March 2023}}</ref><ref name="Lovett">{{cite web |last1=Lovett |first1=Patricia |author-link=Patricia Lovett|title=His Hands Magic – Michael Renton|url=https://www.patricialovett.com/his-hands-magic-michael-renton/ |website=Patricia Lovett |access-date=27 August 2023}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harvey |first1=Michael |author-link=Michael Harvey (lettering artist)|title=Michael Renton |url=https://www.theguardian.com/news/2001/jul/26/guardianobituaries1 |access-date=31 August 2023 |work=[[The Guardian]] |date=26 July 2001}}</ref><ref>{{cite book |title='His Hands Magic': Michael Renton (1934-2001) |date=2015 |publisher=The Lettering & Commemorative Arts Trust |isbn=9780951571187}}</ref><ref name="Renton book abridged">{{cite web |last1=Behrens |first1=Charlie |title=Michael Renton: His Hands Magic (abridged digital preview copy) |url=https://issuu.com/plethora/docs/his.hands.magic.printready._abridge |website=Issuu |publisher=Charlie Behrens/The Lettering & Commemorative Arts Trust |access-date=31 August 2023 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fleuss |first1=Gerald |title=Michael Renton: notes and observations on a commissioned job |journal=The Edward Johnston Foundation Journal |url=http://www.ejf.org.uk/Resources/Renton.pdf |access-date=21 September 2023 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029080942/http://www.ejf.org.uk/Resources/Renton.pdf |archive-date=29 October 2007}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wasanii wa Uingereza]] [[Jamii:Waliozaliwa 1934]] [[Jamii:Waliofariki 2001]] ii8ok5s0d4apxz9ekzm1mgmkw0hjk7v 0 239420 1559123 1554981 2026-05-30T14:14:10Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559123 wikitext text/x-wiki '''Madhang Majok''' ni [[mwanasiasa]] wa [[South Sudan]] na kwa sasa ni Gavana wa Jimbo la Lakes State.<ref>{{Rejea tovuti|title=South Sudan’s President appoints 28 Governors, defies peace agreement|url=http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|work=www.southsudannewsagency.com|accessdate=2026-05-27|language=en-gb|author=ssnanews|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202025755/http://www.southsudannewsagency.com/news/breaking-news/south-sudans-president-appoints-28-governors-defies-peace-agreement|url-status=dead}}</ref> Hapo awali, aliwahi kuwa Gavana wa Jimbo la Gok State kuanzia 24 Desemba 2015 hadi kufutwa kwa jimbo hilo tarehe 22 Februari 2020. Yeye alikuwa gavana wa kwanza wa jimbo hilo lililoanzishwa na Rais Salva Kiir Mayardit tarehe 2 Oktoba 2015. Mnamo 19 Februari 2026, kupitia amri ya rais, Riek Tueny aliondolewa na nafasi yake kuchukuliwa na Madhang Majok kama Gavana wa Jimbo la Lakes State. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Sudan Kusini]] [[Jamii:Watu walio hai]] oqsy0k92elktemub14jjw8in9fswm32 0 239685 1559132 1555305 2026-05-30T15:37:34Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559132 wikitext text/x-wiki '''66Mano Dayak''' (1949 – 15 Desemba 1995) alikuwa mpigania uhuru, kiongozi, mwanaharakati, msomi na mjadiliano mashuhuri wa jamii ya Tuareg kutoka [[Niger]]. Aliongoza Tuareg Rebellion katika eneo la Ténéré kaskazini mwa Niger wakati wa miaka ya 1990.<ref>{{Rejea tovuti|title=The Amazigh Voice, June 1996|url=https://user.eng.umd.edu/~sellami/JUNE96/tuareg.html|work=user.eng.umd.edu|accessdate=2026-05-28|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528235253/https://user.eng.umd.edu/~sellami/JUNE96/tuareg.html|url-status=dead}}</ref> Alizaliwa katika bonde la Tiden Valley ndani ya Milima ya Aïr Mountains karibu na mji wa Agadez mwaka 1949. Alifariki katika ajali ya ndege mwaka 1995, jambo lililosababisha baadhi ya watu kuamini kuwa huenda ajali hiyo haikuwa ya kawaida. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Niger]] [[Jamii:Waliozaliwa 1949]] [[Jamii:Waliofariki 1995]] oj8yaxd1cbsp6jgwuyj65p8amcs6f92 0 239890 1559117 1558674 2026-05-30T13:47:56Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1559117 wikitext text/x-wiki '''Luke Hogan''' [[Order of the British Empire|MBE]], [[Justice of the Peace|JP]], alikuwa kiongozi wa chama cha Labour katika Baraza la Liverpool ambaye pia alihudumu kama Meya Mkuu wa [[Liverpool]]. == Wasifu == Hogan aliingia katika siasa za mitaa mnamo mwaka 1921 alipogombea kama mgombea wa chama cha [[Labour Party]] katika Wadi ya Brunswick. Alichaguliwa kujiunga na Baraza la Jiji la Liverpool ([[Liverpool City Council]]) mnamo tarehe 1 Novemba. Alichaguliwa kuwa [[Alderman]] wa St. Domingo mnamo tarehe 5 Oktoba 1927. Akawa kiongozi wa kundi la chama cha Labour katika baraza hilo mnamo mwaka 1930 na alidumu katika nafasi hiyo hadi mwaka 1947. Aliondolewa kwenye nafasi yake ya uongozi kwa sababu alipinga sera ya chama chake ya kutaifisha Soko la Pamba la Liverpool (Liverpool Cotton Exchange).<ref>https://Hartlepool Northern Daily Mail - 21 December 1954 p.2</ref> Alitunukiwa kuwa Mwanachama wa Nishani ya Milki ya Uingereza (MBE) katika Tuzo za Siku ya Kuzaliwa ya Mfalme za mwaka 1931.<ref>Liverpool Evening Express - 08 October 1941 p.2</ref> Alihudumu kama Meya Mkuu wa Liverpool kuanzia mwaka 1945 hadi 1946.<ref>{{Rejea tovuti |url= http://www.liverpoolcityhalls.co.uk/media/1093/former-mayors-and-lord-mayors.pdf |title= List of Lord Mayors of Liverpool |access-date= 13 August 2016 |archive-date= 2016-08-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160821081150/http://liverpoolcityhalls.co.uk/media/1093/former-mayors-and-lord-mayors.pdf |url-status= dead }}</ref> Alitunukiwa tuzo ya heshima ya Freedom of City of Liverpool mnamo tarehe 1 Mei 1946.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.liverpooltownhall.co.uk/recipients-honorary-freedom-city-liverpool/|title=Recipients of the Honorary Freedom of the City of Liverpool|accessdate=2026-05-29|archive-date=2019-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327224458/https://www.liverpooltownhall.co.uk/recipients-honorary-freedom-city-liverpool/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1880s|1950s|Hogan, Luke}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 3ai6c4ughuu8famdd779q718cqx8ghq 0 240065 1559070 1559014 2026-05-30T12:01:23Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1559070 wikitext text/x-wiki '''Valentin Filatov''' (12 Agosti 1920 – 7 Agosti 1979) alikuwa msanii wa sarakasi na mkufunzi wa wanyama kutoka [[Urusi]]. Baba yake alikuwa anaendesha sarakasi, na Filatov alianza kufanya kazi katika sarakasi hiyo akiwa na umri wa miaka sita. Alianza kufundisha dubu mwaka 1944 na baadaye akaanzisha onyesho maarufu lililoitwa “Bear Circus” mwaka 1949,<ref>{{Rejea jarida|date=18 Oktoba 1963|title=The Case of the New Anastasia|journal=Life Magazine}}</ref> ambalo lilijulikana kwa dubu kufanya mbinu zisizo za kawaida, ikiwa ni pamoja na kuendesha pikipiki.<ref>{{Rejea tovuti|url=[https://www.rbth.com/history/328668-how-bears-really-walked-streets-russia|title=Jinsi](https://www.rbth.com/history/328668-how-bears-really-walked-streets-russia|title=Jinsi) dubu walivyokuwa wakitembea mitaani Urusi|last=Manaev|first=Georgy|date=3 Julai 2018|website=[www.rbth.com|language=en-US|access-date=19](http://www.rbth.com|language=en-US|access-date=19) Desemba 2018}}</ref><ref>{{Rejea habari|url=[https://www.newspapers.com/clip/3402647/moscow_circusmarvelous_bears/|title=Moscow](https://www.newspapers.com/clip/3402647/moscow_circusmarvelous_bears/|title=Moscow) Circus--Marvelous Bears|work=Pittsburgh Post-Gazette|access-date=19 Desemba 2018}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1920|1979}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] fxlerxvcj2siimji6djgfj6568bflgo 1559079 1559070 2026-05-30T12:15:52Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Valentin Filatov (mtaalamu wa kufunza dubu)]] hadi [[Valentin Filatov (mkufunzi wa dubu)]]: urahisi wa kuupata 1559070 wikitext text/x-wiki '''Valentin Filatov''' (12 Agosti 1920 – 7 Agosti 1979) alikuwa msanii wa sarakasi na mkufunzi wa wanyama kutoka [[Urusi]]. Baba yake alikuwa anaendesha sarakasi, na Filatov alianza kufanya kazi katika sarakasi hiyo akiwa na umri wa miaka sita. Alianza kufundisha dubu mwaka 1944 na baadaye akaanzisha onyesho maarufu lililoitwa “Bear Circus” mwaka 1949,<ref>{{Rejea jarida|date=18 Oktoba 1963|title=The Case of the New Anastasia|journal=Life Magazine}}</ref> ambalo lilijulikana kwa dubu kufanya mbinu zisizo za kawaida, ikiwa ni pamoja na kuendesha pikipiki.<ref>{{Rejea tovuti|url=[https://www.rbth.com/history/328668-how-bears-really-walked-streets-russia|title=Jinsi](https://www.rbth.com/history/328668-how-bears-really-walked-streets-russia|title=Jinsi) dubu walivyokuwa wakitembea mitaani Urusi|last=Manaev|first=Georgy|date=3 Julai 2018|website=[www.rbth.com|language=en-US|access-date=19](http://www.rbth.com|language=en-US|access-date=19) Desemba 2018}}</ref><ref>{{Rejea habari|url=[https://www.newspapers.com/clip/3402647/moscow_circusmarvelous_bears/|title=Moscow](https://www.newspapers.com/clip/3402647/moscow_circusmarvelous_bears/|title=Moscow) Circus--Marvelous Bears|work=Pittsburgh Post-Gazette|access-date=19 Desemba 2018}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1920|1979}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] fxlerxvcj2siimji6djgfj6568bflgo 0 240069 1559106 1559021 2026-05-30T12:57:28Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[John Hargrove (mfunzaji wa nyangumi wauaji)]] hadi [[John Hargrove (mkufunzi wa pomboo wauaji)]]: usahihi wa jina 1559021 wikitext text/x-wiki '''John Hargrove''' ni mkufunzi wa zamani wa ngazi ya juu wa nyangumi wauaji katika kampuni ya SeaWorld, na pia aliwahi kuwa msimamizi wa mafunzo ya orca katika Marineland of Antibes nchini [[Ufaransa]]. Hargrove alionekana katika filamu ya hali halisi ya mwaka 2013 ''Blackfish'', aliandika kitabu kuhusu uzoefu wake kiitwacho ''Beneath The Surface'', na amekuwa akifanya kampeni kuunga mkono sheria katika majimbo ya California na New York zinazolenga kumaliza utunzaji wa orca wakiwa kifungoni. == Kazi == John Hargrove alikulia katika mji wa Orange, Texas. Akiwa mdogo alihudhuria kwa mara ya kwanza maonyesho ya Shamu katika SeaWorld Orlando, tukio lililomhamasisha kutamani kuwa mkufunzi wa nyangumi wauaji.<ref name=smith>{{cite web|last1=James|first1=Smith|title=Beyond Blackfish – The John Hargrove Story|url=[http://seaworldpledge.org/blog/beyond-blackfish-the-john-hargrove-story|publisher=SeaWorldPledge.org](http://seaworldpledge.org/blog/beyond-blackfish-the-john-hargrove-story|publisher=SeaWorldPledge.org) | date=April 3, 2014|accessdate=April 3, 2014}}</ref><ref name=chua>{{cite web|last1=Chua-Eoan|first1=Howard|title=Cocktails & Carnage: The Whales of Marea|url=[http://roadsandkingdoms.com/2013/cocktails-carnage-the-whales-of-marea/|website=Roads](http://roadsandkingdoms.com/2013/cocktails-carnage-the-whales-of-marea/|website=Roads) & Kingdoms}}</ref> Mwaka 1993, akiwa na umri wa miaka 20 na akisoma katika Chuo Kikuu cha Houston,<ref name=smith /> aliajiriwa kama mkufunzi mwanafunzi katika SeaWorld San Antonio.<ref name=smith /><ref name=chua /> Mwaka 1995 alihamishiwa SeaWorld San Diego ambapo alifanya kazi hadi mwaka 2001, akipanda hadi kuwa mkufunzi wa ngazi ya juu (Senior Trainer) katika Shamu Stadium.<ref name=cinesnob>{{cite web|last1=Martinez|first1=Kiko|title=John Hargrove - Blackfish|url=[http://www.cinesnob.net/archives/john-hargrove-blackfish|publisher=CineSnob.net|accessdate=August](http://www.cinesnob.net/archives/john-hargrove-blackfish|publisher=CineSnob.net|accessdate=August) 9, 2013}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] bws8n6e6xaeaogf3cm7d0u6cwt3ikqa 1559108 1559106 2026-05-30T12:58:45Z Riccardo Riccioni 452 1559108 wikitext text/x-wiki '''John Hargrove''' ni mkufunzi wa zamani wa ngazi ya juu wa [[Pomboo Muuaji|pomboo wauaji]] katika kampuni ya SeaWorld, na pia aliwahi kuwa msimamizi wa mafunzo hayo katika Marineland of Antibes nchini [[Ufaransa]]. Hargrove alionekana katika filamu ya hali halisi ya mwaka 2013 ''Blackfish'', aliandika kitabu kuhusu uzoefu wake kiitwacho ''Beneath The Surface'', na amekuwa akifanya kampeni kuunga mkono sheria katika majimbo ya California na New York zinazolenga kumaliza utunzaji wa orca wakiwa kifungoni. == Kazi == John Hargrove alikulia katika mji wa Orange, Texas. Akiwa mdogo alihudhuria kwa mara ya kwanza maonyesho ya Shamu katika SeaWorld Orlando, tukio lililomhamasisha kutamani kuwa mkufunzi wa nyangumi wauaji.<ref name=smith>{{cite web|last1=James|first1=Smith|title=Beyond Blackfish – The John Hargrove Story|url=[http://seaworldpledge.org/blog/beyond-blackfish-the-john-hargrove-story|publisher=SeaWorldPledge.org](http://seaworldpledge.org/blog/beyond-blackfish-the-john-hargrove-story|publisher=SeaWorldPledge.org) | date=April 3, 2014|accessdate=April 3, 2014}}</ref><ref name=chua>{{cite web|last1=Chua-Eoan|first1=Howard|title=Cocktails & Carnage: The Whales of Marea|url=[http://roadsandkingdoms.com/2013/cocktails-carnage-the-whales-of-marea/|website=Roads](http://roadsandkingdoms.com/2013/cocktails-carnage-the-whales-of-marea/|website=Roads) & Kingdoms}}</ref> Mwaka 1993, akiwa na umri wa miaka 20 na akisoma katika Chuo Kikuu cha Houston,<ref name=smith /> aliajiriwa kama mkufunzi mwanafunzi katika SeaWorld San Antonio.<ref name=smith /><ref name=chua /> Mwaka 1995 alihamishiwa SeaWorld San Diego ambapo alifanya kazi hadi mwaka 2001, akipanda hadi kuwa mkufunzi wa ngazi ya juu (Senior Trainer) katika Shamu Stadium.<ref name=cinesnob>{{cite web|last1=Martinez|first1=Kiko|title=John Hargrove - Blackfish|url=[http://www.cinesnob.net/archives/john-hargrove-blackfish|publisher=CineSnob.net|accessdate=August](http://www.cinesnob.net/archives/john-hargrove-blackfish|publisher=CineSnob.net|accessdate=August) 9, 2013}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] auf1mnb5e9ikv7wmedrs9dvkgpi7obd 0 240073 1559124 1559025 2026-05-30T14:18:10Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559124 wikitext text/x-wiki '''Ellis Stanley Joseph''' (pia alijulikana kama '''Ellis Joseph''' au '''Ellis S. Joseph''') alikuwa mkusanyaji na mfanyabiashara wa wanyama wa porini katika sehemu za mwanzo za karne ya 20. Alikuwa pia mkufunzi wa wanyama mwenye uwezo mkubwa, na alifanikiwa kuwafundisha baadhi ya wanyama wake wa kufugwa kufanya maonesho mbele ya hadhira. == Wasifu == Mengi ya yanayojulikana kuhusu utoto na maisha ya awali ya Ellis Joseph yanatokana na mahojiano matatu marefu aliyoyatoa kwa magazeti—The Barrier Miner mwezi Aprili 1910, The Sunday Times (Western [[Australia]]) mwezi Julai 1912, na The Sun (Sydney) mwezi Septemba 1912.<ref name=":9">{{Rejea habari|url=[http://nla.gov.au/nla.news-article228829262|title=An](http://nla.gov.au/nla.news-article228829262|title=An) Intrepid Hunter|date=30 September 1912|work=Sun (Sydney, NSW: 1910–1954)|access-date=9 April 2018|pages=5|archive-date=26 February 2023|archive-url=[https://web.archive.org/web/20230226021006/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/228829262|url-status=live}}](https://web.archive.org/web/20230226021006/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/228829262|url-status=live}})</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Australia]] cisgoonlu651omd71vepdrsxruwuqyu 0 240096 1559142 1559062 2026-05-30T18:28:57Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 5 template(s) replaced. 1559142 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Phannarai Netisri | jina_la_utani = The Diamond | uzito = Uzani wa Juu wa Bantam | utaifa = Ujerumani | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|2000|6|28|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Bangkok, Thailand | mtindo = Mtindo wa kawaida | boxrec = 884910 | jumla = 16 | ushindi = 16 | KO = 6 | kupoteza = 0 }} '''Phannarai Netisri''' (alizaliwa Juni 28, 2000) ni bondia wa kike mwenye uraia wa Kijerumani aliyezaliwa [[Thailand]] ambaye anapigana akitokea mji wa [[Schwabach]], [[Bavaria|Bayern]], [[Ujerumani]]. Mpaka kufikia Desemba 23, 2024, yeye ndiye bingwa wa sasa wa taji la uzito wa jogoo wa juu (super bantamweight) wa Shiririkisho la Ngumi Duniani (WBF).<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.tapology.com/fightcenter/fighters/247913-phannarai-netisri|title=Phannarai Netisri ("Diamond") &#124; Boxer Page|website=Tapology}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://box-sport.de/boxen-im-norden-phannarai-verteidigt-wm-titel/|title=Boxen im Norden: Phannarai verteidigt WM-Titel|date=Aprili 24, 2024}}</ref><ref>{{Rejea habari |last=Becker |first=Torben |date=Agosti 6, 2024 |title=Fai Phannarai Netisri: "Mein Großvater hat mir beigebracht, nicht schwach zu sein" |url=https://www.zeit.de/campus/2024/04/boxkampf-fai-phannarai-hamburg-leben-herausforderung |access-date=Desemba 10, 2024 |work=Die Zeit |language=de-DE |issn=0044-2070}}</ref> Phannarai Netisri alilelewa na babu na bibi yake. Baadaye alihamia Ujerumani pamoja na mama yake kwa ajili ya maisha bora.<ref>{{Rejea tovuti |title=Introducing... Phannarai Netisri |url=https://www.asianboxing.info/oriental-opinions/introducing-phannarai-netisri |access-date=Desemba 18, 2024 |website=ASIAN BOXING |language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |date=Desemba 22, 2024 |title=Fai Phannarai Netisri — News |url=https://inlandstories.com/news/tag/Fai+Phannarai+Netisri |access-date=Machi 4, 2025 |website=Inland Stories |language=en-US}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 2000]] [[Jamii:Mabondia wa Ujerumani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 3hsei3imaggido9ktnah59yk6ai0zqp 0 240099 1559069 2026-05-30T12:00:41Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Marlen Esparza | picha = Marlen Esparza - Olympic Medal winner at ALMA Awards (cropped).jpg | ukubwawapicha = 140px | maelezo_ya_picha = Esparza katika Tuzo za ALMA 2012 | jina_halisi = | jina_la_utani = | utaifa = Marekani | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1989|07|29|df=y}}<ref name=NBCprofile>{{cite web |url=http://www.nbcolympics.com/athletes/athlete=marlen-e...' 1559069 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Marlen Esparza | picha = Marlen Esparza - Olympic Medal winner at ALMA Awards (cropped).jpg | ukubwawapicha = 140px | maelezo_ya_picha = Esparza katika Tuzo za ALMA 2012 | jina_halisi = | jina_la_utani = | utaifa = Marekani | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1989|07|29|df=y}}<ref name=NBCprofile>{{cite web |url=http://www.nbcolympics.com/athletes/athlete=marlen-esparza/index.html |title=Marlen Esparza |publisher=NBC Olympics |access-date=June 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606042017/http://www.nbcolympics.com/athletes/athlete=marlen-esparza/index.html |archive-date=June 6, 2012 |url-status=dead}}</ref> | mahala_pa_kuzaliwa = Pasadena, Texas, Marekani<ref name=NBCprofile/> | urefu = futi 5 inchi 3 | mikono = inchi 64 | uzito = Uzani wa Nzi | mtindo = Mtindo wa kawaida | jumla = 18 | ushindi = 15 | KO = 1 | kupoteza = 3 | sare = | hakuna mashindano = }} '''Marlen Esparza''' (alizaliwa Julai 29, 1989) ni bondia wa ngumi za kulipwa kutoka nchini [[Marekani]] ambaye ni bingwa wa zamani wa dunia wa taji la wanawake la uzito wa nzi (flyweight) la mashirikisho ya WBC, WBO, WBA, na jarida la [[The Ring (magazine)|The Ring]].<ref name="boxrec">{{cite web |url=https://boxrec.com/en/proboxer/781077 |title=Marlen Esparza Professional Boxing Record |publisher=BoxRec |access-date=Mei 30, 2026}}</ref> Katika ngumi za ridhaa, mnamo mwaka 2012 alikuwa bondia wa kike wa kwanza wa Marekani kufuzu kushiriki Michezo ya [[Olimpiki]], ikiwa ndiyo mwaka wa kwanza kwa ngumi za wanawake kuwa sehemu ya mashindano ya Olimpiki. Aliendelea na kushinda medali ya shaba katika daraja la uzito wa nzi wa wanawake kwenye mashindano ya Olimpiki ya London ya 2012.<ref name="olympics">{{cite web |url=https://olympics.com/en/athletes/marlen-esparza |title=Marlen Esparza - Olympic Profile |publisher=International Olympic Committee |access-date=Mei 30, 2026}}</ref> Jambo hili lilimfanya kuwa mwanamke wa kwanza wa Marekani kushinda medali ya Olimpiki katika mchezo wa ngumi. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1989]] [[Jamii:Mabondia wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] tjgix2ipmmray46mnpe70k8p0asudgw 0 240100 1559071 2026-05-30T12:03:17Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Teresa Jane Kingham'''<ref>{{Cite web|url=http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U23164/|title = Kingham, Teresa Jane, (Tess), (Born 4 May 1963), Romney Marsh Partnership Co-ordinator, 2013–15}}</ref> (alizaliwa 4 Mei 1963) ni mwanasiasa wa chama cha [[Labour Party]] nchini Uingereza. Alikuwa Mbunge wa jimbo la [[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] kuanzia mwaka 1997 hadi 2001. == Wasifu == Kingham alipata elimu yake kat...' 1559071 wikitext text/x-wiki '''Teresa Jane Kingham'''<ref>{{Cite web|url=http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U23164/|title = Kingham, Teresa Jane, (Tess), (Born 4 May 1963), Romney Marsh Partnership Co-ordinator, 2013–15}}</ref> (alizaliwa 4 Mei 1963) ni mwanasiasa wa chama cha [[Labour Party]] nchini Uingereza. Alikuwa Mbunge wa jimbo la [[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] kuanzia mwaka 1997 hadi 2001. == Wasifu == Kingham alipata elimu yake katika shule ya [[Dartford Grammar School for Girls]], na alitunukiwa shahada ya awali ya sanaa kutoka Chuo cha [[Royal Holloway, University of London|Royal Holloway]], Chuo Kikuu cha London. Alipata pia Cheti cha Uzamili cha Elimu kutoka Chuo Kikuu cha East Anglia ([[University of East Anglia]]) na shahada ya uzamili katika fani ya Akiolojia ya Misri (Egyptian Archaeology) kutoka Chuo Kikuu cha London. Kwa sasa anasomea shahada ya uzamivu katika fani ya Antropolojia ya Kibayolojia (Biological Anthropology) katika Chuo Kikuu cha Kent ([[University of Kent]]).{{citation needed|date=June 2018}} == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1963||Kingham, Teresa Jane}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] fpk67mw3kz2p4teifaz7d4gslofy65j 1559075 1559071 2026-05-30T12:12:43Z Egipa 87700 1559075 wikitext text/x-wiki '''Teresa Jane Kingham'''<ref>{{Cite web|url=http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U23164/|title = Kingham, Teresa Jane, (Tess), (Born 4 May 1963), Romney Marsh Partnership Co-ordinator, 2013–15}}</ref> (alizaliwa 4 Mei 1963) ni mwanasiasa wa chama cha [[Labour Party]] nchini [[Uingereza]]. Alikuwa Mbunge wa jimbo la [[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] kuanzia mwaka 1997 hadi 2001. == Wasifu == Kingham alipata elimu yake katika shule ya [[Dartford Grammar School for Girls]], na alitunukiwa shahada ya awali ya sanaa kutoka Chuo cha [[Royal Holloway, University of London|Royal Holloway]], Chuo Kikuu cha London. Alipata pia Cheti cha Uzamili cha Elimu kutoka Chuo Kikuu cha East Anglia ([[University of East Anglia]]) na shahada ya uzamili katika fani ya Akiolojia ya Misri (Egyptian Archaeology) kutoka Chuo Kikuu cha London. Kwa sasa anasomea shahada ya uzamivu katika fani ya Antropolojia ya Kibayolojia (Biological Anthropology) katika Chuo Kikuu cha Kent ([[University of Kent]]).{{citation needed|date=June 2018}} == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1963||Kingham, Teresa Jane}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] c51t36kunne2dklomvbophamtc4rn9e 1559110 1559075 2026-05-30T13:06:04Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Elisabeth Kirkby]] hadi [[Teresa Jane Kingham]]: usahihi wa jina 1559075 wikitext text/x-wiki '''Teresa Jane Kingham'''<ref>{{Cite web|url=http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U23164/|title = Kingham, Teresa Jane, (Tess), (Born 4 May 1963), Romney Marsh Partnership Co-ordinator, 2013–15}}</ref> (alizaliwa 4 Mei 1963) ni mwanasiasa wa chama cha [[Labour Party]] nchini [[Uingereza]]. Alikuwa Mbunge wa jimbo la [[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] kuanzia mwaka 1997 hadi 2001. == Wasifu == Kingham alipata elimu yake katika shule ya [[Dartford Grammar School for Girls]], na alitunukiwa shahada ya awali ya sanaa kutoka Chuo cha [[Royal Holloway, University of London|Royal Holloway]], Chuo Kikuu cha London. Alipata pia Cheti cha Uzamili cha Elimu kutoka Chuo Kikuu cha East Anglia ([[University of East Anglia]]) na shahada ya uzamili katika fani ya Akiolojia ya Misri (Egyptian Archaeology) kutoka Chuo Kikuu cha London. Kwa sasa anasomea shahada ya uzamivu katika fani ya Antropolojia ya Kibayolojia (Biological Anthropology) katika Chuo Kikuu cha Kent ([[University of Kent]]).{{citation needed|date=June 2018}} == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1963||Kingham, Teresa Jane}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] c51t36kunne2dklomvbophamtc4rn9e 1559145 1559110 2026-05-30T19:20:40Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559145 wikitext text/x-wiki '''Teresa Jane Kingham'''<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U23164/|title = Kingham, Teresa Jane, (Tess), (Born 4 May 1963), Romney Marsh Partnership Co-ordinator, 2013–15}}</ref> (alizaliwa 4 Mei 1963) ni mwanasiasa wa chama cha [[Labour Party]] nchini [[Uingereza]]. Alikuwa Mbunge wa jimbo la [[Gloucester (UK Parliament constituency)|Gloucester]] kuanzia mwaka 1997 hadi 2001. == Wasifu == Kingham alipata elimu yake katika shule ya [[Dartford Grammar School for Girls]], na alitunukiwa shahada ya awali ya sanaa kutoka Chuo cha [[Royal Holloway, University of London|Royal Holloway]], Chuo Kikuu cha London. Alipata pia Cheti cha Uzamili cha Elimu kutoka Chuo Kikuu cha East Anglia ([[University of East Anglia]]) na shahada ya uzamili katika fani ya Akiolojia ya Misri (Egyptian Archaeology) kutoka Chuo Kikuu cha London. Kwa sasa anasomea shahada ya uzamivu katika fani ya Antropolojia ya Kibayolojia (Biological Anthropology) katika Chuo Kikuu cha Kent ([[University of Kent]]).{{citation needed|date=June 2018}} == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1963||Kingham, Teresa Jane}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] od8angct64sk9fn8npqxiu7gsqfsixe 0 240102 1559078 2026-05-30T12:15:23Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Jennifer Lozano | jina_halisi = Jennifer Lozano | jina_la_utani = | picha = 2025 World Boxing Championships 20250906 095933(0) Jennifer Lozano (USA).jpg | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Jennifer Lozano mwaka 2025 | utaifa = Marekani | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|2002|11|24|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Laredo, Texas, Marekani | urefu...' 1559078 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Jennifer Lozano | jina_halisi = Jennifer Lozano | jina_la_utani = | picha = 2025 World Boxing Championships 20250906 095933(0) Jennifer Lozano (USA).jpg | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Jennifer Lozano mwaka 2025 | utaifa = Marekani | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|2002|11|24|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Laredo, Texas, Marekani | urefu = futi 5 inchi 2 | mikono = inchi 62 | uzito = Uzani wa Nzi | mtindo = Mtindo wa kawaida | boxrec = 1023456 | jumla = 25 | ushindi = 22 | KO = 7 | kupoteza = 2 | sare = 1 | hakuna mashindano = 0 }} {{MedalTableTop}} {{MedalSport|Ngumi za wanawake za ridhaa}} {{MedalCountry|{{USA}}}} {{MedalCompetition|Michezo ya Pan American}} {{MedalSilver| 2023 Santiago | Uzani wa kilo 50 za wanawake}} {{MedalBottom}} '''Jennifer Lozano''' (alizaliwa Novemba 24, 2002)<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/paris-2024/athlete/jennifer-lozano_1955646|title=LOZANO Jennifer|date=2024 |access-date=Agosti 11, 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Jennifer Lozano |url=https://www.usaboxing.org/profiles/jennifer-lozano |website=usaboxing.org |date=Januari 31, 2024 |publisher=USA Boxing |access-date=Agosti 1, 2024}}</ref> ni bondia kutoka nchini [[Marekani]]. Alishinda medali ya fedha katika michezo ya Pan American ya 2023 katika kategoria ya kilo 50 ya wanawake.<ref name="Givony Windhorst Hustwaite Michaels 2023 w234">{{cite web | last1=Givony | first1=Jonathan | last2=Windhorst | first2=Brian | last3=Hustwaite | first3=Megan | last4=Michaels | first4=Jake | title=American boxer Lozano qualifies for '24 Olympics | website=ESPN | date=Oktoba 26, 2023 | url=https://www.espn.in/olympics/story/_/id/38751349/us-boxer-jennifer-lozano-qualifies-olympics-pan-games | access-date=Desemba 19, 2023}}</ref><ref name="Mack 2023 l759">{{cite web | last=Mack | first=Jason | title=Laredo's Olympian Jennifer Lozano falls in finals | website=Laredo Morning Times | date=Oktoba 27, 2023 | url=https://www.lmtonline.com/local/article/laredo-olympic-boxer-jennifer-lozano-falls-pan-18452614.php | access-date=Desemba 19, 2023}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 2002]] [[Jamii:Mabondia wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] blim050w1i37y2pcgzs51bdhhqsd5zb 0 240103 1559080 2026-05-30T12:15:53Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Valentin Filatov (mtaalamu wa kufunza dubu)]] hadi [[Valentin Filatov (mkufunzi wa dubu)]]: urahisi wa kuupata 1559080 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Valentin Filatov (mkufunzi wa dubu)]] bw5jty62rozrt969vrhmpo6lpplik56 0 240105 1559083 2026-05-30T12:18:41Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Mafunzo ya mamalia wa baharini''' yanarejelea mafunzo na uangalizi wa aina mbalimbali za [[mamalia wa baharini]], ikiwemo dolphini, nyangumi muuaji (nyangumi wauaji), simba wa baharini na walrasi. Taaluma hii inahusisha kuwafundisha wanyama hawa tabia mbalimbali kwa madhumuni kama maonesho ya burudani, utafiti wa kisayansi, operesheni za kijeshi, au kwa ajili ya afya na burudani (enrichment). Sehemu ya uangalizi pia inajumuisha kuhakikisha lishe bora y...' 1559083 wikitext text/x-wiki '''Mafunzo ya mamalia wa baharini''' yanarejelea mafunzo na uangalizi wa aina mbalimbali za [[mamalia wa baharini]], ikiwemo dolphini, nyangumi muuaji (nyangumi wauaji), simba wa baharini na walrasi. Taaluma hii inahusisha kuwafundisha wanyama hawa tabia mbalimbali kwa madhumuni kama maonesho ya burudani, utafiti wa kisayansi, operesheni za kijeshi, au kwa ajili ya afya na burudani (enrichment). Sehemu ya uangalizi pia inajumuisha kuhakikisha lishe bora ya wanyama, matengenezo ya mazingira yao ya kuishi, na ufuatiliaji wa afya zao. == Mbinu == Ujifunzaji kwa matokeo hutumia aina mbili za uimarishaji (reinforcement) kufundisha wanyama kufanya tabia fulani: uimarishaji wa msingi (primary reinforcement), unaojumuisha zawadi zisizo na masharti kama chakula, na uimarishaji wa pili (secondary reinforcement), unaojumuisha zawadi zilizojifunza ambazo hupata nguvu ya kuhimiza tabia kutokana na uhusiano wake na zawadi za msingi. Mfano wa uimarishaji wa pili ni mwingiliano wa mguso kama kubembeleza au kusugua kutoka kwa mkufunzi, au matumizi ya zana za burudani (enrichment tools) kama mipira.<ref>{{cite journal |last1=Brando |first1=Sabrina |title=Advances in Husbandry Training in Marine Animal Care Programs |journal=International Journal of Comparative Psychology |date=2010 |volume=23 |issue=4 |pages=777–791|doi=10.46867/IJCP.2010.23.04.03 |doi-access=free }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanyama]] 2bqcgyenbpwx8xmir3iu0nw0bvp8ria 1559085 1559083 2026-05-30T12:21:00Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Marine mammal training]] hadi [[Mafunzo ya mamalia ya baharini]]: jina la Kiswahili 1559083 wikitext text/x-wiki '''Mafunzo ya mamalia wa baharini''' yanarejelea mafunzo na uangalizi wa aina mbalimbali za [[mamalia wa baharini]], ikiwemo dolphini, nyangumi muuaji (nyangumi wauaji), simba wa baharini na walrasi. Taaluma hii inahusisha kuwafundisha wanyama hawa tabia mbalimbali kwa madhumuni kama maonesho ya burudani, utafiti wa kisayansi, operesheni za kijeshi, au kwa ajili ya afya na burudani (enrichment). Sehemu ya uangalizi pia inajumuisha kuhakikisha lishe bora ya wanyama, matengenezo ya mazingira yao ya kuishi, na ufuatiliaji wa afya zao. == Mbinu == Ujifunzaji kwa matokeo hutumia aina mbili za uimarishaji (reinforcement) kufundisha wanyama kufanya tabia fulani: uimarishaji wa msingi (primary reinforcement), unaojumuisha zawadi zisizo na masharti kama chakula, na uimarishaji wa pili (secondary reinforcement), unaojumuisha zawadi zilizojifunza ambazo hupata nguvu ya kuhimiza tabia kutokana na uhusiano wake na zawadi za msingi. Mfano wa uimarishaji wa pili ni mwingiliano wa mguso kama kubembeleza au kusugua kutoka kwa mkufunzi, au matumizi ya zana za burudani (enrichment tools) kama mipira.<ref>{{cite journal |last1=Brando |first1=Sabrina |title=Advances in Husbandry Training in Marine Animal Care Programs |journal=International Journal of Comparative Psychology |date=2010 |volume=23 |issue=4 |pages=777–791|doi=10.46867/IJCP.2010.23.04.03 |doi-access=free }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanyama]] 2bqcgyenbpwx8xmir3iu0nw0bvp8ria 1559087 1559085 2026-05-30T12:23:26Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Mafunzo ya mamalia ya baharini]] hadi [[Mafunzo ya mamalia wa baharini]]: usahihi wa jina 1559083 wikitext text/x-wiki '''Mafunzo ya mamalia wa baharini''' yanarejelea mafunzo na uangalizi wa aina mbalimbali za [[mamalia wa baharini]], ikiwemo dolphini, nyangumi muuaji (nyangumi wauaji), simba wa baharini na walrasi. Taaluma hii inahusisha kuwafundisha wanyama hawa tabia mbalimbali kwa madhumuni kama maonesho ya burudani, utafiti wa kisayansi, operesheni za kijeshi, au kwa ajili ya afya na burudani (enrichment). Sehemu ya uangalizi pia inajumuisha kuhakikisha lishe bora ya wanyama, matengenezo ya mazingira yao ya kuishi, na ufuatiliaji wa afya zao. == Mbinu == Ujifunzaji kwa matokeo hutumia aina mbili za uimarishaji (reinforcement) kufundisha wanyama kufanya tabia fulani: uimarishaji wa msingi (primary reinforcement), unaojumuisha zawadi zisizo na masharti kama chakula, na uimarishaji wa pili (secondary reinforcement), unaojumuisha zawadi zilizojifunza ambazo hupata nguvu ya kuhimiza tabia kutokana na uhusiano wake na zawadi za msingi. Mfano wa uimarishaji wa pili ni mwingiliano wa mguso kama kubembeleza au kusugua kutoka kwa mkufunzi, au matumizi ya zana za burudani (enrichment tools) kama mipira.<ref>{{cite journal |last1=Brando |first1=Sabrina |title=Advances in Husbandry Training in Marine Animal Care Programs |journal=International Journal of Comparative Psychology |date=2010 |volume=23 |issue=4 |pages=777–791|doi=10.46867/IJCP.2010.23.04.03 |doi-access=free }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanyama]] 2bqcgyenbpwx8xmir3iu0nw0bvp8ria 0 240106 1559086 2026-05-30T12:21:00Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Marine mammal training]] hadi [[Mafunzo ya mamalia ya baharini]]: jina la Kiswahili 1559086 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mafunzo ya mamalia ya baharini]] 01cezlp0a1yflpgfpzhrqidxnd6wj85 1559116 1559086 2026-05-30T13:35:37Z EmausBot 5566 Bot: Fixing double redirect from [[Mafunzo ya mamalia ya baharini]] to [[Mafunzo ya mamalia wa baharini]] 1559116 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mafunzo ya mamalia wa baharini]] 6tpijxhjkb4q7z8yuf9f4a5nqtvbtj0 0 240107 1559088 2026-05-30T12:23:26Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Mafunzo ya mamalia ya baharini]] hadi [[Mafunzo ya mamalia wa baharini]]: usahihi wa jina 1559088 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mafunzo ya mamalia wa baharini]] 6tpijxhjkb4q7z8yuf9f4a5nqtvbtj0 0 240108 1559089 2026-05-30T12:28:06Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Martini Maccomo''' (alikufa tarehe 11 Januari 1871) alikuwa mkufunzi wa simba ('''lion tamer''') katika Uingereza ya enzi ya Victoria. Alitumbuiza na maonesho ya wanyama ya William Manders (mkusanyiko wa wanyama) kuanzia takribani mwaka 1854 na baadaye akawa kivutio kikuu cha kikundi hicho hadi kifo chake. == Kazi yake == Maccomo alikuwa akifanya maonesho ya kudhibiti wanyama wakali, hasa simba na chui, ndani ya kizimba. Maonesho yake yalihusisha kuwaf...' 1559089 wikitext text/x-wiki '''Martini Maccomo''' (alikufa tarehe 11 Januari 1871) alikuwa mkufunzi wa simba ('''lion tamer''') katika Uingereza ya enzi ya Victoria. Alitumbuiza na maonesho ya wanyama ya William Manders (mkusanyiko wa wanyama) kuanzia takribani mwaka 1854 na baadaye akawa kivutio kikuu cha kikundi hicho hadi kifo chake. == Kazi yake == Maccomo alikuwa akifanya maonesho ya kudhibiti wanyama wakali, hasa simba na chui, ndani ya kizimba. Maonesho yake yalihusisha kuwafuatia wanyama hao ndani ya zizi kwa kutumia: * mijeledi (whips) * bastola (pistols) * glavu za kupigania (knuckledusters) <ref>{{Cite web |title=The story of Martini Maccomo, a black lion tamer in Sunderland - Primary History |url=[https://www.nasbtt.org.uk/the-story-of-martini-maccomo-a-black-lion-tamer-in-sunderland-primary-history/](https://www.nasbtt.org.uk/the-story-of-martini-maccomo-a-black-lion-tamer-in-sunderland-primary-history/) |access-date=2025-02-15 |website=NASBTT |language=en-GB}}</ref> Maonesho yake yalijulikana kwa hatari kubwa, na mara nyingi mashambulizi ya wanyama dhidi yake yaliandikwa katika magazeti ya wakati huo. == Taswira na umaarufu == Maccomo alionyeshwa wakati mwingine kama “'''noble savage'''” akiwa amevaa mavazi ya “Kiafrika” ya kistarehe ya kimasimulizi ya Wazungu, ingawa baadaye aliacha taswira hiyo ya kimtazamo wa kibeberu. Alijulikana pia kwa: * utulivu wake mkubwa ndani ya uwanja wa maonesho * tabia yake ya upole nje ya kazi == Kifo == Maccomo alifariki mwaka 1871 mjini [[Sunderland]], Uingereza.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Looking Back: Death of Maccomo, the lion-tamer |url=[https://www.darlingtonandstocktontimes.co.uk/lookingback/19011981.looking-back-death-maccomo-lion-tamer/](https://www.darlingtonandstocktontimes.co.uk/lookingback/19011981.looking-back-death-maccomo-lion-tamer/) |access-date=2025-02-15 |website=Darlington and Stockton Times |language=en}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|?||1871}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 9t1bo4zsh9ok3zqxzqoyz4bd1bl3gwa 1559136 1559089 2026-05-30T16:43:14Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1559136 wikitext text/x-wiki '''Martini Maccomo''' (alikufa tarehe 11 Januari 1871) alikuwa mkufunzi wa simba ('''lion tamer''') katika Uingereza ya enzi ya Victoria. Alitumbuiza na maonesho ya wanyama ya William Manders (mkusanyiko wa wanyama) kuanzia takribani mwaka 1854 na baadaye akawa kivutio kikuu cha kikundi hicho hadi kifo chake. == Kazi yake == Maccomo alikuwa akifanya maonesho ya kudhibiti wanyama wakali, hasa simba na chui, ndani ya kizimba. Maonesho yake yalihusisha kuwafuatia wanyama hao ndani ya zizi kwa kutumia: * mijeledi (whips) * bastola (pistols) * glavu za kupigania (knuckledusters) <ref>{{Rejea tovuti |title=The story of Martini Maccomo, a black lion tamer in Sunderland - Primary History |url=[https://www.nasbtt.org.uk/the-story-of-martini-maccomo-a-black-lion-tamer-in-sunderland-primary-history/](https://www.nasbtt.org.uk/the-story-of-martini-maccomo-a-black-lion-tamer-in-sunderland-primary-history/) |access-date=2025-02-15 |website=NASBTT |language=en-GB}}</ref> Maonesho yake yalijulikana kwa hatari kubwa, na mara nyingi mashambulizi ya wanyama dhidi yake yaliandikwa katika magazeti ya wakati huo. == Taswira na umaarufu == Maccomo alionyeshwa wakati mwingine kama “'''noble savage'''” akiwa amevaa mavazi ya “Kiafrika” ya kistarehe ya kimasimulizi ya Wazungu, ingawa baadaye aliacha taswira hiyo ya kimtazamo wa kibeberu. Alijulikana pia kwa: * utulivu wake mkubwa ndani ya uwanja wa maonesho * tabia yake ya upole nje ya kazi == Kifo == Maccomo alifariki mwaka 1871 mjini [[Sunderland]], Uingereza.<ref>{{Rejea tovuti |date=2021-01-16 |title=Looking Back: Death of Maccomo, the lion-tamer |url=[https://www.darlingtonandstocktontimes.co.uk/lookingback/19011981.looking-back-death-maccomo-lion-tamer/](https://www.darlingtonandstocktontimes.co.uk/lookingback/19011981.looking-back-death-maccomo-lion-tamer/) |access-date=2025-02-15 |website=Darlington and Stockton Times |language=en}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|?||1871}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] ngabdm3e0n4kpjlq6dysgzbszk7dyfy 0 240110 1559094 2026-05-30T12:35:00Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Alexis Martínez''' (27 Februari 1980 – 24 Desemba 2009) alikuwa mkufunzi wa wanyama kutoka [[Hispania]], anayejulikana zaidi kwa kuwa mwathirika wa shambulio la kuua la nyangumi muuaj. Aliuawa na orca aitwaye '''Keto''', aliyekuwa anamilikiwa na SeaWorld Entertainment na kuhifadhiwa katika kituo cha ''Orca Ocean'' cha Loro Parque katika Visiwa vya Canary.<ref name="Zimmerman-BitW">{{Cite web |last=Zimmermann |first=Tim |date=2011-07-15 |title=Blood...' 1559094 wikitext text/x-wiki '''Alexis Martínez''' (27 Februari 1980 – 24 Desemba 2009) alikuwa mkufunzi wa wanyama kutoka [[Hispania]], anayejulikana zaidi kwa kuwa mwathirika wa shambulio la kuua la nyangumi muuaj. Aliuawa na orca aitwaye '''Keto''', aliyekuwa anamilikiwa na SeaWorld Entertainment na kuhifadhiwa katika kituo cha ''Orca Ocean'' cha Loro Parque katika Visiwa vya Canary.<ref name="Zimmerman-BitW">{{Cite web |last=Zimmermann |first=Tim |date=2011-07-15 |title=Blood in the Water |url=[https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/environment/adventure-blood-water/](https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/environment/adventure-blood-water/) |access-date=2023-11-25 |website=Outside Online |language=en-US}}</ref><ref name="OSHRC">{{Cite web |title=Occupational Safety and Health Review Commission OSHRC, Docket No. 10-1705, Secretary of Labor v. SeaWorld of Florida, LLC. |url=[http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf](http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120915121648/http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf](https://web.archive.org/web/20120915121648/http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf) |archive-date=2012-09-15 |website=[[OSHRC]]}}</ref> Martínez alikuwa mmoja wa wakufunzi waliobobea katika kufanya kazi na orca na alifanya kazi katika maonesho ya wanyama wa baharini yaliyokuwa yakifanyika Loro Parque. Kifo chake kilivutia uangalizi wa kimataifa kuhusu usalama wa wakufunzi wanaofanya kazi kwa karibu na nyangumi wauaji walioko kifungoni. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1980|2009}} [[Jamii:Watu wa Hispania]] pn5518lpxjn7bg5k3hftihknobaw9xp 1559112 1559094 2026-05-30T13:08:01Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Death of Alexis Martínez]] hadi [[Alexis Martínez]]: usahihi wa jina 1559094 wikitext text/x-wiki '''Alexis Martínez''' (27 Februari 1980 – 24 Desemba 2009) alikuwa mkufunzi wa wanyama kutoka [[Hispania]], anayejulikana zaidi kwa kuwa mwathirika wa shambulio la kuua la nyangumi muuaj. Aliuawa na orca aitwaye '''Keto''', aliyekuwa anamilikiwa na SeaWorld Entertainment na kuhifadhiwa katika kituo cha ''Orca Ocean'' cha Loro Parque katika Visiwa vya Canary.<ref name="Zimmerman-BitW">{{Cite web |last=Zimmermann |first=Tim |date=2011-07-15 |title=Blood in the Water |url=[https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/environment/adventure-blood-water/](https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/environment/adventure-blood-water/) |access-date=2023-11-25 |website=Outside Online |language=en-US}}</ref><ref name="OSHRC">{{Cite web |title=Occupational Safety and Health Review Commission OSHRC, Docket No. 10-1705, Secretary of Labor v. SeaWorld of Florida, LLC. |url=[http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf](http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120915121648/http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf](https://web.archive.org/web/20120915121648/http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf) |archive-date=2012-09-15 |website=[[OSHRC]]}}</ref> Martínez alikuwa mmoja wa wakufunzi waliobobea katika kufanya kazi na orca na alifanya kazi katika maonesho ya wanyama wa baharini yaliyokuwa yakifanyika Loro Parque. Kifo chake kilivutia uangalizi wa kimataifa kuhusu usalama wa wakufunzi wanaofanya kazi kwa karibu na nyangumi wauaji walioko kifungoni. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1980|2009}} [[Jamii:Watu wa Hispania]] pn5518lpxjn7bg5k3hftihknobaw9xp 1559115 1559112 2026-05-30T13:15:06Z Riccardo Riccioni 452 1559115 wikitext text/x-wiki '''Alexis Martínez''' (27 Februari 1980 – 24 Desemba 2009) alikuwa mkufunzi wa wanyama kutoka [[Hispania]], anayejulikana zaidi kwa kuwa mwathirika wa shambulio la [[Pomboo Muuaji]]. Aliuawa na pomboo aitwaye ''Keto'', aliyekuwa anamilikiwa na SeaWorld Entertainment na kuhifadhiwa katika kituo cha ''Orca Ocean'' cha Loro Parque katika [[Visiwa vya Kanari]].<ref name="Zimmerman-BitW">{{Cite web |last=Zimmermann |first=Tim |date=2011-07-15 |title=Blood in the Water |url=[https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/environment/adventure-blood-water/](https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/environment/adventure-blood-water/) |access-date=2023-11-25 |website=Outside Online |language=en-US}}</ref><ref name="OSHRC">{{Cite web |title=Occupational Safety and Health Review Commission OSHRC, Docket No. 10-1705, Secretary of Labor v. SeaWorld of Florida, LLC. |url=[http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf](http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120915121648/http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf](https://web.archive.org/web/20120915121648/http://www.oshrc.gov/decisions/pdf_2012/10-1705.pdf) |archive-date=2012-09-15 |website=[[OSHRC]]}}</ref> Martínez alikuwa mmoja wa wakufunzi waliobobea katika kufanya kazi na pomboo wauaji na alifanya kazi katika maonesho ya wanyama wa baharini yaliyokuwa yakifanyika Loro Parque. Kifo chake kilivutia uangalizi wa kimataifa kuhusu usalama wa wakufunzi wanaofanya kazi kwa karibu na nyangumi wauaji walioko kifungoni. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1980|2009}} [[Jamii:Watu wa Hispania]] 41gt6g5kw52xxzia6x6938c58a67abm 0 240111 1559095 2026-05-30T12:37:46Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Peter Keith Levene, Baron Levene of Portsoken''' (alizaliwa 8 Desemba 1941), ni mfanyabiashara wa Uingereza aliyekuwa mwenyekiti wa soko la bima la [[Lloyd's of London]] kuanzia mwaka 2003 hadi 2011 na alihudumu kama Meya Mkuu wa London kuanzia mwaka 1998 hadi 1999. Alikuwa mwanachama wa Baraza la Wakuu ([[House of Lords]]) kuanzia mwaka 1997 hadi 2024. == Elimu == Alipata elimu yake katika shule ya [[City of London School]] na kisha akasoma katika Chu...' 1559095 wikitext text/x-wiki '''Peter Keith Levene, Baron Levene of Portsoken''' (alizaliwa 8 Desemba 1941), ni mfanyabiashara wa Uingereza aliyekuwa mwenyekiti wa soko la bima la [[Lloyd's of London]] kuanzia mwaka 2003 hadi 2011 na alihudumu kama Meya Mkuu wa London kuanzia mwaka 1998 hadi 1999. Alikuwa mwanachama wa Baraza la Wakuu ([[House of Lords]]) kuanzia mwaka 1997 hadi 2024. == Elimu == Alipata elimu yake katika shule ya [[City of London School]] na kisha akasoma katika Chuo Kikuu cha Manchester ambapo alihitimu na shahada ya Uchumi na Sayansi ya Siasa.{{citation needed|date=August 2018}} == Maisha == Lord Levene ni mwenyekiti wa kampuni ya Starr Underwriting Agents Limited. Awali, alihudumu kama mwenyekiti wa soko la bima na bima ya kurejesha (reinsurance) la [[Lloyd's of London]] kuanzia mwaka 2002 hadi 2011, baada ya kuwa makamu mwenyekiti wa [[Deutsche Bank]]. Kabla ya hapo, alishika nafasi ya mwenyekiti wa [[Bankers Trust International]] na hapo awali alifanya kazi na kampuni za [[Morgan Stanley]] na [[Wasserstein Perella]]. Alijiunga na [[United Scientific Holdings]] mnamo mwaka 1963, kampuni ndogo ambayo ilikua na kuwa msambazaji mkubwa wa vifaa kwa Wizara za Ulinzi za Uingereza na nchi za nje. Hatimaye alipanda hadi nafasi ya mwenyekiti wa kundi hilo mnamo mwaka 1981.<ref name=wef>[https://web.archive.org/web/20120503101743/http://www.weforum.org/contributors/lord-peter-levene?fo=1] – Vita, iliyochapishwa na World Economic Forum</ref> Baadaye, aliombwa na aliyekuwa Katibu wa Jimbo la Ulinzi wa wakati huo, [[Michael Heseltine]], kuwa Mshauri wake Binafsi katika Wizara ya Ulinzi ([[Ministry of Defence (United Kingdom)|MoD]]), na kisha kama Katibu Mkuu wa Kudumu katika nafasi ya Mkuu wa Ununuzi wa Zana za Ulinzi ([[Chief of Defence Procurement]]), nafasi aliyoishikilia kwa miaka sita. Kama Mkurugenzi wa Kitaifa wa Zana za Kivita wa Uingereza, aliteuliwa kuwa mwenyekiti wa Wakurugenzi wa Zana za Kivita wa Mataifa ya Ulaya kwa kipindi cha mwaka 1889–1990. Baada ya hapo alishika nyadhifa kadhaa za Serikali, kama Mshauri wa Katibu wa Jimbo la Mazingira; mshauri wa Rais wa Bodi ya Biashara; na mshauri wa Chansela wa Hazina ([[Chancellor of the Exchequer]]). Aliteuliwa kuwa Mshauri wa Waziri Mkuu ([[John Major]]) kuhusu Ufanisi na Tija kuanzia mwaka 1992 hadi 1997, na kutoa ripoti iliyoitwa ''Efficiency Scrutiny into Construction Procurement by Government'' mnamo mwaka 1996.<ref>Ward, Don and Crane, Alan (2003) "The story so far" in Jones, David, Savage, and Westgate, Rona (2003) ''Partnering and Collaborative Working'', Informa Professional, London, p.8.</ref> Katika kipindi hiki, alihudumu pia kama mwenyekiti wa reli ya [[Docklands Light Railway]] na kisha mwenyekiti na Mtendaji Mkuu wa [[Canary Wharf Ltd]]. Alihudumu kama mwanachama wa Bodi ya Wakurugenzi ya [[J Sainsbury plc]] kuanzia mwaka 2001 hadi 2004, na ya [[Total S.A.]] kuanzia mwaka 2005 hadi 2011, na alikuwa mwenyekiti wa General Dynamics UK Ltd hadi mwaka 2019.<ref name=wef /> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1941||Levene, Peter Keith}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wafanyabiashara wa Uingereza]] g9naxid753yz9t2l6kk7skan9sg76qx 0 240112 1559098 2026-05-30T12:41:41Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Stephan K. Miller''' (6 Mei 1968 – 22 Aprili 2008) alikuwa mkufunzi wa wanyama, mshughulikiaji wa wanyama katika uzalishaji wa filamu na televisheni ('''wrangler'''), na mwigizaji mbadala wa vituko hatari ('''stunt double''') kutoka [[Marekani]] ambaye aliuawa na dubu alipokuwa akirekodi video ya matangazo. Miller alikuwa amefanya kazi kama mkufunzi katika kituo cha mafunzo ya wanyama kiitwacho ''Predators in Action'', ambacho kiliendeshwa na binamu...' 1559098 wikitext text/x-wiki '''Stephan K. Miller''' (6 Mei 1968 – 22 Aprili 2008) alikuwa mkufunzi wa wanyama, mshughulikiaji wa wanyama katika uzalishaji wa filamu na televisheni ('''wrangler'''), na mwigizaji mbadala wa vituko hatari ('''stunt double''') kutoka [[Marekani]] ambaye aliuawa na dubu alipokuwa akirekodi video ya matangazo. Miller alikuwa amefanya kazi kama mkufunzi katika kituo cha mafunzo ya wanyama kiitwacho ''Predators in Action'', ambacho kiliendeshwa na binamu yake wa upande wa baba, Randy Miller. Randy Miller hujishughulisha na mafunzo ya wanyama wa porini na wa kigeni kwa ajili ya maonesho ya filamu na televisheni. Wakati wa kifo chake, Stephan Miller hakuwa akifanya kazi kama mkufunzi wa wanyama, bali alikuwa akijaribu kutekeleza onesho la mieleka na dubu ('''bear wrestling stunt''') chini ya usimamizi wa Randy Miller.<ref name=flaccus42508>Flaccus, Gillian, "Animal Trainer Distraught Over Fatal Bear Attacks," ''Aiken (S.C.) Standard'', 25 Aprili 2008, uk. 7C.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1968|2008}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 958czgro2bbkkr98zh62xgppk9cimgb 0 240113 1559100 2026-05-30T12:43:42Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Sir Maurice Levy, Baronet wa 1''', [[Justice of the Peace|JP]], [[Deputy Lieutenant|DL]] (9 Juni 1859 – 26 Agosti 1933) alikuwa mwanasiasa wa chama cha [[Liberal Party (UK)|Liberal]] nchini [[Uingereza|Uingereza.]] == Maisha ya mapema == Levy alizaliwa mnamo mwaka 1859 huko [[Leicester]]. Alikuwa mtoto wa kiume wa pili wa Joseph Levy wa Leicester na kaka mkubwa wa [[Arthur Lever]], ambaye pia alikuwa Mbunge wa chama cha Liberal,<ref name=Palgrave>The...' 1559100 wikitext text/x-wiki '''Sir Maurice Levy, Baronet wa 1''', [[Justice of the Peace|JP]], [[Deputy Lieutenant|DL]] (9 Juni 1859 – 26 Agosti 1933) alikuwa mwanasiasa wa chama cha [[Liberal Party (UK)|Liberal]] nchini [[Uingereza|Uingereza.]] == Maisha ya mapema == Levy alizaliwa mnamo mwaka 1859 huko [[Leicester]]. Alikuwa mtoto wa kiume wa pili wa Joseph Levy wa Leicester na kaka mkubwa wa [[Arthur Lever]], ambaye pia alikuwa Mbunge wa chama cha Liberal,<ref name=Palgrave>The Palgrave Dictionary of Anglo-Jewish History</ref> na alipata elimu yake katika Chuo Kikuu cha London ([[University of London|London University]]).<ref name="Debrett's1916">{{cite book |title=Debrett's Peerage, Baronetage, Knightage, and Companionage |date=1916 |publisher=Kelly's Directories |page=420 |url=https://books.google.com/books?id=Ujg4TVs_3RkC&dq=Sir+Ewart+Maurice+Levy,+2nd+Baronet&pg=RA1-PA420 |accessdate=20 July 2020 |language=en}}</ref> == Kazi == Alikuwa Mkurugenzi Mtendaji ([[Chief executive officer|Managing Director]]) wa kampuni ya Hart and Levy (Limited), ambao walikuwa wafanyabiashara wa jumla na wazalishaji huko Leicester na [[London]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1859|1933|Levy, Maurice}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wafanyabiashara wa Uingereza]] du61qrus7hhgbqpm12ikqjvw5wj17l8 1559101 1559100 2026-05-30T12:44:20Z Egipa 87700 1559101 wikitext text/x-wiki '''Sir Maurice Levy, Baronet wa 1''', [[Justice of the Peace|JP]], [[Deputy Lieutenant|DL]] (9 Juni 1859 – 26 Agosti 1933) alikuwa mwanasiasa wa chama cha [[Liberal Party (UK)|Liberal]] nchini [[Uingereza|Uingereza.]] == Maisha ya mapema == Levy alizaliwa mnamo mwaka 1859 huko [[Leicester]]. Alikuwa mtoto wa kiume wa pili wa Joseph Levy wa Leicester na kaka mkubwa wa [[Arthur Lever]], ambaye pia alikuwa Mbunge wa chama cha Liberal,<ref name=Palgrave>The Palgrave Dictionary of Anglo-Jewish History</ref> na alipata elimu yake katika Chuo Kikuu cha London ([[University of London|London University]]).<ref name="Debrett's1916">{{cite book |title=Debrett's Peerage, Baronetage, Knightage, and Companionage |date=1916 |publisher=Kelly's Directories |page=420 |url=https://books.google.com/books?id=Ujg4TVs_3RkC&dq=Sir+Ewart+Maurice+Levy,+2nd+Baronet&pg=RA1-PA420 |accessdate=20 July 2020 |language=en}}</ref> == Kazi == Alikuwa Mkurugenzi Mtendaji wa kampuni ya Hart and Levy (Limited), ambao walikuwa wafanyabiashara wa jumla na wazalishaji huko Leicester na [[London]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1859|1933|Levy, Maurice}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wafanyabiashara wa Uingereza]] fau0t405zjg6m595ciibqgjp3mnfden 0 240114 1559103 2026-05-30T12:49:33Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Sir Harry Livermore''' (1908–1989) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa wa ndani wa [[Liverpool]] alihudumu kama Meya Mkuu wa Liverpool.<ref>Liverpool Echo 25 March 1958 p.12 </ref> == Wasifu == Livermore alipata elimu yake katika shule ya [[Royal Grammar School, Newcastle upon Tyne]] na katika Chuo Kikuu cha Durham. Alifuzu kama mwanasheria (solicitor) mnamo mwaka 1930 na kuanza kufanya kazi ya sheria huko Liverpool. Mnamo mwaka 1985, aliwawakilisha wa...' 1559103 wikitext text/x-wiki '''Sir Harry Livermore''' (1908–1989) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa wa ndani wa [[Liverpool]] alihudumu kama Meya Mkuu wa Liverpool.<ref>Liverpool Echo 25 March 1958 p.12 </ref> == Wasifu == Livermore alipata elimu yake katika shule ya [[Royal Grammar School, Newcastle upon Tyne]] na katika Chuo Kikuu cha Durham. Alifuzu kama mwanasheria (solicitor) mnamo mwaka 1930 na kuanza kufanya kazi ya sheria huko Liverpool. Mnamo mwaka 1985, aliwawakilisha washtakiwa wengi katika maafa yaliyotokea kwenye uwanja wa michezo wa Heysel nchini Ubelgiji.<ref> The Palgrave Dictionary of Anglo-Jewish History edited by W. Rubinstein, Michael a. Jolles</ref> Alikuwa mmoja wa wamiliki wenza wa kampuni ya sheria ya Silverman Livermore.<ref>{{Cite web|url=https://www.silverman-livermore.co.uk/about-us/|title = Legal services Runcorn, Widnes, Cheshire, Halewood, Knowsley about &#124; Silverman Livermore Solicitors}}</ref> Aliingia katika Baraza la Jiji la Liverpool mnamo mwaka 1945 kama mgombea wa chama cha Labour kwa ajili ya kata ya [[Abercromby (Liverpool ward)|Abercromby]]<ref>Liverpool City Council Proceedings of the Council 1945-46</ref> lakini alipoteza kiti chake mnamo mwaka 1947.<ref>Liverpool City Council Proceedings of the Council 1947-48</ref> Aligombea bila mafanikio katika Kata ya Castle Street kwenye uchaguzi wa mwaka 1950, lakini alifanikiwa kupata kiti katika kata yake ya zamani ya Abercromby mnamo mwaka 1953.<ref>Liverpool City Council Proceedings of the Council 1953-54</ref> Alichaguliwa kama Diwani Mwandamizi (Alderman) mnamo mwaka 1955.<ref>Liverpool City Council Proceedings of the Council 1955-56</ref> Alihudumu kama Meya Mkuu wa Liverpool kuanzia mwaka 1958 hadi 1959.<ref>{{Cite web |url= http://www.liverpoolcityhalls.co.uk/media/1093/former-mayors-and-lord-mayors.pdf |title= List of Lord Mayors of Liverpool |accessdate= 13 August 2016 |archive-date= 21 August 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160821081150/http://liverpoolcityhalls.co.uk/media/1093/former-mayors-and-lord-mayors.pdf |url-status= dead }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1908|1989|Livermore, Harry}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanasheria wa Uingereza]] m2kq6b7srgzrh0w4zev5i2d4io7f3m8 1559128 1559103 2026-05-30T14:49:36Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1559128 wikitext text/x-wiki '''Sir Harry Livermore''' (1908–1989) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa wa ndani wa [[Liverpool]] alihudumu kama Meya Mkuu wa Liverpool.<ref>Liverpool Echo 25 March 1958 p.12 </ref> == Wasifu == Livermore alipata elimu yake katika shule ya [[Royal Grammar School, Newcastle upon Tyne]] na katika Chuo Kikuu cha Durham. Alifuzu kama mwanasheria (solicitor) mnamo mwaka 1930 na kuanza kufanya kazi ya sheria huko Liverpool. Mnamo mwaka 1985, aliwawakilisha washtakiwa wengi katika maafa yaliyotokea kwenye uwanja wa michezo wa Heysel nchini Ubelgiji.<ref> The Palgrave Dictionary of Anglo-Jewish History edited by W. Rubinstein, Michael a. Jolles</ref> Alikuwa mmoja wa wamiliki wenza wa kampuni ya sheria ya Silverman Livermore.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.silverman-livermore.co.uk/about-us/|title = Legal services Runcorn, Widnes, Cheshire, Halewood, Knowsley about &#124; Silverman Livermore Solicitors}}</ref> Aliingia katika Baraza la Jiji la Liverpool mnamo mwaka 1945 kama mgombea wa chama cha Labour kwa ajili ya kata ya [[Abercromby (Liverpool ward)|Abercromby]]<ref>Liverpool City Council Proceedings of the Council 1945-46</ref> lakini alipoteza kiti chake mnamo mwaka 1947.<ref>Liverpool City Council Proceedings of the Council 1947-48</ref> Aligombea bila mafanikio katika Kata ya Castle Street kwenye uchaguzi wa mwaka 1950, lakini alifanikiwa kupata kiti katika kata yake ya zamani ya Abercromby mnamo mwaka 1953.<ref>Liverpool City Council Proceedings of the Council 1953-54</ref> Alichaguliwa kama Diwani Mwandamizi (Alderman) mnamo mwaka 1955.<ref>Liverpool City Council Proceedings of the Council 1955-56</ref> Alihudumu kama Meya Mkuu wa Liverpool kuanzia mwaka 1958 hadi 1959.<ref>{{Rejea tovuti |url= http://www.liverpoolcityhalls.co.uk/media/1093/former-mayors-and-lord-mayors.pdf |title= List of Lord Mayors of Liverpool |accessdate= 13 August 2016 |archive-date= 21 August 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160821081150/http://liverpoolcityhalls.co.uk/media/1093/former-mayors-and-lord-mayors.pdf |url-status= dead }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1908|1989|Livermore, Harry}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanasheria wa Uingereza]] oraafiofmzlz7g7bz0b6cixlre38fn6 0 240115 1559104 2026-05-30T12:52:31Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Sir Denys Colquhoun Flowerdew Lowson, Baronet wa 1''', (22 Januari 1906 – 10 Septemba 1975) alikuwa mwanasheria (barrister) na mfadhili wa fedha (financier) wa Uingereza alihudumu kama Meya Mkuu wa London katika kipindi cha mwaka 1950–1951.<ref name="burke">{{cite book |title= [[Burke's Peerage]], Baronetage & Knighthood|publisher=Burke's Peerage & Gentry |editor= Mosley, Charles |editor-link= Charles Mosley (genealogist) |edition=107 |year= 2003 |p...' 1559104 wikitext text/x-wiki '''Sir Denys Colquhoun Flowerdew Lowson, Baronet wa 1''', (22 Januari 1906 – 10 Septemba 1975) alikuwa mwanasheria (barrister) na mfadhili wa fedha (financier) wa Uingereza alihudumu kama Meya Mkuu wa London katika kipindi cha mwaka 1950–1951.<ref name="burke">{{cite book |title= [[Burke's Peerage]], Baronetage & Knighthood|publisher=Burke's Peerage & Gentry |editor= Mosley, Charles |editor-link= Charles Mosley (genealogist) |edition=107 |year= 2003 |pages=2419–2420 |ref=Burke |isbn=0-9711966-2-1}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1906|1975|Lowson, Denys Colquhoun Flowerdew}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanasheria wa Uingereza]] 84tcqlkfb1pe5n89q0skv4j5bwnhw2x 0 240116 1559105 2026-05-30T12:53:48Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Boone's Animals for Hollywood''' ilikuwa kituo cha mafunzo ya wanyama kilichokuwa katika Castaic, California, [[Marekani]]. Kituo hicho kilianzishwa mwaka 1998 na kiliendelea kufanya kazi hadi mwaka 2023. Mwanzilishi wake, '''Boone Narr''', ni mzawa wa [[Seattle]] na mkongwe wa [[Vita vya Vietnam]]. Aliingia katika sekta ya burudani mwaka 1971.<ref>{{cite news |last=Mills |first=Nancy |date=1997-12-18 |title=The Big Cheese 'Mouse Hunt's' Animal Trainer...' 1559105 wikitext text/x-wiki '''Boone's Animals for Hollywood''' ilikuwa kituo cha mafunzo ya wanyama kilichokuwa katika Castaic, California, [[Marekani]]. Kituo hicho kilianzishwa mwaka 1998 na kiliendelea kufanya kazi hadi mwaka 2023. Mwanzilishi wake, '''Boone Narr''', ni mzawa wa [[Seattle]] na mkongwe wa [[Vita vya Vietnam]]. Aliingia katika sekta ya burudani mwaka 1971.<ref>{{cite news |last=Mills |first=Nancy |date=1997-12-18 |title=The Big Cheese 'Mouse Hunt's' Animal Trainer Helps Actions Squeak Louder Than Words |url=[https://www.nydailynews.com/1997/12/18/the-big-cheese-mouse-hunts-animal-trainer-helps-actions-squeak-louder-than-words/](https://www.nydailynews.com/1997/12/18/the-big-cheese-mouse-hunts-animal-trainer-helps-actions-squeak-louder-than-words/) |access-date=2025-04-21 |work=New York Daily News}}</ref> == Mafunzo == Boone Narr amejulikana kama mkufunzi wa wanyama, Mshughulikiaji wa wanyama (profession) na msambazaji wa wanyama kwa ajili ya filamu na vipindi mbalimbali vya televisheni. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-shirika}} [[Jamii:Wanyama]] qwezn1jj737jfsktfa5uwksr4oeo1dl 0 240117 1559107 2026-05-30T12:57:28Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[John Hargrove (mfunzaji wa nyangumi wauaji)]] hadi [[John Hargrove (mkufunzi wa pomboo wauaji)]]: usahihi wa jina 1559107 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[John Hargrove (mkufunzi wa pomboo wauaji)]] njmoi3k40kr87cymrrtadrhswham497 0 240119 1559113 2026-05-30T13:08:01Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Death of Alexis Martínez]] hadi [[Alexis Martínez]]: usahihi wa jina 1559113 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Alexis Martínez]] sdguu3ltbmhjnml99hu8b1r9l6mqvzv 0 240120 1559120 2026-05-30T14:03:18Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Richard O'Barry''' (alizaliwa kama '''Richard Barry O'Feldman'''; 14 Oktoba 1939)<ref name="smile1988">{{Cite book |last=O'Barry |first=Richard |author2=Keith Coulbourn |title=Behind the Dolphin Smile |publisher=Algonquin Books of Chapel Hill |year=1988 |location=Chapel Hill, N.C. |isbn=0-912697-79-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/behinddolphinsmi00obar }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nymag.com/movies/profiles/57863/|titl...' 1559120 wikitext text/x-wiki '''Richard O'Barry''' (alizaliwa kama '''Richard Barry O'Feldman'''; 14 Oktoba 1939)<ref name="smile1988">{{Cite book |last=O'Barry |first=Richard |author2=Keith Coulbourn |title=Behind the Dolphin Smile |publisher=Algonquin Books of Chapel Hill |year=1988 |location=Chapel Hill, N.C. |isbn=0-912697-79-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/behinddolphinsmi00obar }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nymag.com/movies/profiles/57863/|title=The Legacy of Flipper|work=[[New York (magazine)|New York]] |access-date=October 20, 2017}}</ref> ni mwanaharakati wa haki za wanyama kutoka [[Marekani]] na mkufunzi wa zamani wa wanyama. Alijulikana kwa mara ya kwanza katika miaka ya 1960 kwa kuwakamata na kuwafundisha pomboo watano waliotumika katika kipindi maarufu cha televisheni cha ''Flipper''. Baadaye, O'Barry aliacha kazi ya kufundisha pomboo na kuanza kupinga tasnia zinazowafuga pomboo katika mazingira ya kifungoni, baada ya mmoja wa pomboo waliotumika katika ''Flipper'' kufariki.<ref name="pbs.org">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/whales/interviews/obarry2.html |title=Interviews - Richard O'Barry | A Whale Of A Business |work=Frontline |publisher=PBS |access-date=February 5, 2014}}</ref> Mwaka 1970, O'Barry alianzisha shirika la '''Dolphin Project''', ambalo linalenga kuelimisha umma kuhusu madhara ya kuwafuga pomboo kifungoni na, inapowezekana, kusaidia kuwaachilia pomboo hao katika mazingira yao ya asili. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1939|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 149lgse7em0rtv8vj72tfc7h78pm8zs 1559144 1559120 2026-05-30T18:40:59Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1559144 wikitext text/x-wiki '''Richard O'Barry''' (alizaliwa kama '''Richard Barry O'Feldman'''; 14 Oktoba 1939)<ref name="smile1988">{{Rejea kitabu |last=O'Barry |first=Richard |author2=Keith Coulbourn |title=Behind the Dolphin Smile |publisher=Algonquin Books of Chapel Hill |year=1988 |location=Chapel Hill, N.C. |isbn=0-912697-79-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/behinddolphinsmi00obar }}</ref><ref>{{Rejea habari|url=https://nymag.com/movies/profiles/57863/|title=The Legacy of Flipper|work=[[New York (magazine)|New York]] |access-date=October 20, 2017}}</ref> ni mwanaharakati wa haki za wanyama kutoka [[Marekani]] na mkufunzi wa zamani wa wanyama. Alijulikana kwa mara ya kwanza katika miaka ya 1960 kwa kuwakamata na kuwafundisha pomboo watano waliotumika katika kipindi maarufu cha televisheni cha ''Flipper''. Baadaye, O'Barry aliacha kazi ya kufundisha pomboo na kuanza kupinga tasnia zinazowafuga pomboo katika mazingira ya kifungoni, baada ya mmoja wa pomboo waliotumika katika ''Flipper'' kufariki.<ref name="pbs.org">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/whales/interviews/obarry2.html |title=Interviews - Richard O'Barry | A Whale Of A Business |work=Frontline |publisher=PBS |access-date=February 5, 2014}}</ref> Mwaka 1970, O'Barry alianzisha shirika la '''Dolphin Project''', ambalo linalenga kuelimisha umma kuhusu madhara ya kuwafuga pomboo kifungoni na, inapowezekana, kusaidia kuwaachilia pomboo hao katika mazingira yao ya asili. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1939|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] 72fg6doi7xhueknplyc43k16o905iqu 0 240121 1559121 2026-05-30T14:10:31Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Fiona Margaret Mactaggart''' (alizaliwa 12 Septemba 1953) ni mwanasiasa wa [[Uingereza]] na mwalimu wa zamani wa shule ya msingi ambaye amekuwa mwenyekiti wa taasisi ya [[Fawcett Society]] tangu mwaka 2018. Akiwa mwanachama wa chama cha [[Labour Party (UK)|Labour]], alikuwa [[Member of Mbunge wa jimbo la [[Slough (UK Parliament constituency)|Slough]] kuanzia mwaka [[1997 United Kingdom general election|1997]] hadi 2017 United Kingdom general election|...' 1559121 wikitext text/x-wiki '''Fiona Margaret Mactaggart''' (alizaliwa 12 Septemba 1953) ni mwanasiasa wa [[Uingereza]] na mwalimu wa zamani wa shule ya msingi ambaye amekuwa mwenyekiti wa taasisi ya [[Fawcett Society]] tangu mwaka 2018. Akiwa mwanachama wa chama cha [[Labour Party (UK)|Labour]], alikuwa [[Member of Mbunge wa jimbo la [[Slough (UK Parliament constituency)|Slough]] kuanzia mwaka [[1997 United Kingdom general election|1997]] hadi [[2017 United Kingdom general election|2017]]. == Maisha ya mapema na kazi == Fiona Margaret Mactaggart alizaliwa katika hospitali ya [[The London Clinic]] mnamo tarehe 12 Septemba 1953.<ref>{{cite news|url = https://www.newspapers.com/image/825601702/|title = Births|newspaper = [[The Daily Telegraph]]|date = 15 September 1953|page = 10|url-access = subscription|via = [[Newspapers.com]]|accessdate = 25 May 2025|quote = MacTAGGART.—On Sept. 12, 1953, at the London Clinic [...] to Rosemary (née Williams) [...] wife of Ian A. MacTaggart, a daughter (Fiona Margaret)}}</ref> Alipata elimu yake katika shule binafsi ya [[Cheltenham Ladies' College]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Mactaggart, Rt Hon. Fiona, (born 12 Sept. 1953), PC 2015; Chair, Fawcett Society, since 2018|url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-26227|access-date=2021-09-12|website=WHO'S WHO & WHO WAS WHO|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.U26227|isbn=978-0-19-954088-4}}</ref> Alisomea shahada ya awali ya sanaa katika somo la Kiingereza kwenye Chuo cha [[King's College London]], shahada ya uzamili ([[Master of Arts|MA]]) katika Taasisi ya Elimu ([[Institute of Education]]) na Cheti cha Uzamili cha Elimu katika Chuo cha [[Goldsmiths, University of London]]. Alipokuwa chuo kikuu, alikuwa mwanachama mropokaji na msema kweli wa chama cha [[Young Students and Socialists Society]] na alijitahidi kufanya watu wasahau maisha yake ya zamani ya shule katika Chuo cha Cheltenham Ladies'. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1953||Mactaggart, Fiona Margaret}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] gcemal64aa2ah12et3245qs1ktncecv 1559125 1559121 2026-05-30T14:29:38Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559125 wikitext text/x-wiki '''Fiona Margaret Mactaggart''' (alizaliwa 12 Septemba 1953) ni mwanasiasa wa [[Uingereza]] na mwalimu wa zamani wa shule ya msingi ambaye amekuwa mwenyekiti wa taasisi ya [[Fawcett Society]] tangu mwaka 2018. Akiwa mwanachama wa chama cha [[Labour Party (UK)|Labour]], alikuwa [[Member of Mbunge wa jimbo la [[Slough (UK Parliament constituency)|Slough]] kuanzia mwaka [[1997 United Kingdom general election|1997]] hadi [[2017 United Kingdom general election|2017]]. == Maisha ya mapema na kazi == Fiona Margaret Mactaggart alizaliwa katika hospitali ya [[The London Clinic]] mnamo tarehe 12 Septemba 1953.<ref>{{cite news|url = https://www.newspapers.com/image/825601702/|title = Births|newspaper = [[The Daily Telegraph]]|date = 15 September 1953|page = 10|url-access = subscription|via = [[Newspapers.com]]|accessdate = 25 May 2025|quote = MacTAGGART.—On Sept. 12, 1953, at the London Clinic [...] to Rosemary (née Williams) [...] wife of Ian A. MacTaggart, a daughter (Fiona Margaret)}}</ref> Alipata elimu yake katika shule binafsi ya [[Cheltenham Ladies' College]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Mactaggart, Rt Hon. Fiona, (born 12 Sept. 1953), PC 2015; Chair, Fawcett Society, since 2018|url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-26227|access-date=2021-09-12|website=WHO'S WHO & WHO WAS WHO|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.U26227|isbn=978-0-19-954088-4}}</ref> Alisomea shahada ya awali ya sanaa katika somo la Kiingereza kwenye Chuo cha [[King's College London]], shahada ya uzamili ([[Master of Arts|MA]]) katika Taasisi ya Elimu ([[Institute of Education]]) na Cheti cha Uzamili cha Elimu katika Chuo cha [[Goldsmiths, University of London]]. Alipokuwa chuo kikuu, alikuwa mwanachama mropokaji na msema kweli wa chama cha [[Young Students and Socialists Society]] na alijitahidi kufanya watu wasahau maisha yake ya zamani ya shule katika Chuo cha Cheltenham Ladies'. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1953||Mactaggart, Fiona Margaret}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] su49kf2x2roesjzknlunz8zpwyh7v9f 0 240122 1559122 2026-05-30T14:11:22Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Stephanie Kay Panabaker''' (amezaliwa tarehe 2 Mei 1990)<ref>{{Cite web|url=[https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|title=Kay](https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|title=Kay) Panabaker | TV Guide|website=TVGuide.com|access-date=Feb 11, 2020|archive-url=[https://web.archive.org/web/20190509152249/https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|archive-date=May](https...' 1559122 wikitext text/x-wiki '''Stephanie Kay Panabaker''' (amezaliwa tarehe 2 Mei 1990)<ref>{{Cite web|url=[https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|title=Kay](https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|title=Kay) Panabaker | TV Guide|website=TVGuide.com|access-date=Feb 11, 2020|archive-url=[https://web.archive.org/web/20190509152249/https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|archive-date=May](https://web.archive.org/web/20190509152249/https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|archive-date=May) 9, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://www.facebook.com/pages/category/Public-Figure/KayPanabakerfans/about/|title=Kay](https://www.facebook.com/pages/category/Public-Figure/KayPanabakerfans/about/|title=Kay) Panabaker|website=[www.facebook.com|access-date=Feb](http://www.facebook.com|access-date=Feb) 11, 2020}}</ref> ni mhifadhi wa wanyama katika bustani ya wanyama na mwigizaji wa zamani kutoka [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa kazi zake katika Disney Channel, akicheza nafasi kuu katika uzalishaji maarufu kama vile ''Phil of the Future'' (2004–2006) na ''Read It and Weep'' (2006), pamoja na nafasi yake katika tamthilia ya vijana ''Summerland'' (2004–2005). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwigizaji}} {{BD|1990|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] tgc94tp0fgh4cikh35r6m3inacloqta 1559131 1559122 2026-05-30T15:33:45Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1559131 wikitext text/x-wiki '''Stephanie Kay Panabaker''' (amezaliwa tarehe 2 Mei 1990)<ref>{{Rejea tovuti|url=[https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|title=Kay](https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|title=Kay) Panabaker | TV Guide|website=TVGuide.com|access-date=Feb 11, 2020|archive-url=[https://web.archive.org/web/20190509152249/https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|archive-date=May](https://web.archive.org/web/20190509152249/https://www.tvguide.com/celebrities/kay-panabaker/photos/190309/166601|archive-date=May) 9, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=[https://www.facebook.com/pages/category/Public-Figure/KayPanabakerfans/about/|title=Kay](https://www.facebook.com/pages/category/Public-Figure/KayPanabakerfans/about/|title=Kay) Panabaker|website=[www.facebook.com|access-date=Feb](http://www.facebook.com|access-date=Feb) 11, 2020}}</ref> ni mhifadhi wa wanyama katika bustani ya wanyama na mwigizaji wa zamani kutoka [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa kazi zake katika Disney Channel, akicheza nafasi kuu katika uzalishaji maarufu kama vile ''Phil of the Future'' (2004–2006) na ''Read It and Weep'' (2006), pamoja na nafasi yake katika tamthilia ya vijana ''Summerland'' (2004–2005). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwigizaji}} {{BD|1990|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] pzn9y3q5j141wzo5kvco588nlgcanel 0 240124 1559139 2026-05-30T18:19:34Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Alan Raymond Mais, Baron Mais''', (7 Julai 1911 – 28 Novemba 1993)<ref>{{cite ODNB|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/52244|title=William Howie, 'Mais, Alan Raymond, Baron Mais (1911–1993)', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 (subscriber access only)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/52244|accessdate=9 May 2008|last1=Howie|first1=William}}</ref> alikuwa mwanachama wa maisha wa Baraza la Wakuu ([[Life peer]]) k...' 1559139 wikitext text/x-wiki '''Alan Raymond Mais, Baron Mais''', (7 Julai 1911 – 28 Novemba 1993)<ref>{{cite ODNB|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/52244|title=William Howie, 'Mais, Alan Raymond, Baron Mais (1911–1993)', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 (subscriber access only)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/52244|accessdate=9 May 2008|last1=Howie|first1=William}}</ref> alikuwa mwanachama wa maisha wa Baraza la Wakuu ([[Life peer]]) kupitia chama cha [[Labour Party (UK)|Labour]] na Meya Mkuu wa Jiji la [[London]] kwa kipindi cha mwaka 1972–1973. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1911|1993|Mais, Alan Raymond}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Meya Mkuu wa London]] 7g89agsomcr4niyngu2vasf176xfufo 1559140 1559139 2026-05-30T18:21:37Z Egipa 87700 1559140 wikitext text/x-wiki '''Alan Raymond Mais, Baron Mais''', (7 Julai 1911 – 28 Novemba 1993)<ref>{{cite ODNB|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/52244|title=William Howie, 'Mais, Alan Raymond, Baron Mais (1911–1993)', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 (subscriber access only)|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/52244|accessdate=9 May 2008|last1=Howie|first1=William}}</ref> alikuwa mwanachama wa maisha wa Baraza la Wakuu ([[Life peer]]) kupitia chama cha [[Labour Party (UK)|Labour]] na Meya Mkuu wa Jiji la [[London]] kwa kipindi cha mwaka 1972–1973. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1911|1993|Mais, Alan Raymond}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 6wu3phglu25w89hjcu4h3879qa4p7q1 0 240125 1559141 2026-05-30T18:28:07Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Glen Maney''' (alizaliwa 13 Oktoba 1964, huko [[Battersea]]) ni mchekeshaji, mwigizaji, mwandishi,<ref>{{cite web |url=http://www.laughinghorsecomedy.co.uk/bookingagency/glen.htm |title=Glenn Maney |publisher=Laughing Horse Booking Agency |accessdate=20 November 2013}}</ref> mwongozaji wa filamu, na mwanasiasa. == Kazi == Mnamo mwaka 2011, alikuwa Katibu wa Kitaifa wa chama cha [[National Liberal Party (UK, 1999)|National Liberal Party]].<ref>[http://n...' 1559141 wikitext text/x-wiki '''Glen Maney''' (alizaliwa 13 Oktoba 1964, huko [[Battersea]]) ni mchekeshaji, mwigizaji, mwandishi,<ref>{{cite web |url=http://www.laughinghorsecomedy.co.uk/bookingagency/glen.htm |title=Glenn Maney |publisher=Laughing Horse Booking Agency |accessdate=20 November 2013}}</ref> mwongozaji wa filamu, na mwanasiasa. == Kazi == Mnamo mwaka 2011, alikuwa Katibu wa Kitaifa wa chama cha [[National Liberal Party (UK, 1999)|National Liberal Party]].<ref>[http://nationalliberal.org/ex-lib-dem-man-becomes-new-national-secretary National Liberal Party webpage]</ref> Amefanya uchunguzi kadhaa wa siri kuhusu athari za [[Human migration|uhamiaji]] kutoka [[European Union|Umoja wa Ulaya]] kwa wafanyakazi wa [[Uingereza]].<ref>[http://nationalliberal.org/?p=1918) National Liberal Party article by subject]</ref> Mnamo Aprili 2014, alijiuzulu nafasi ya Katibu wa Kitaifa wa Chama cha National Liberal akitaja kutofautiana kwa maoni na wajumbe wengine wa kamati kuu kuhusu jinsi ya kukiendeleza chama mbele, pamoja na kuongezeka kwa majukumu ya kazi yake.{{citation needed|date=November 2019}} == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1964||Maney, Glen}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Waigizaji wa Uingereza]] [[Jamii:Watu wa Uingereza]] szk6kj1lquq3oftclx0zavvjorgkw38 0 240126 1559143 2026-05-30T18:38:58Z Egipa 87700 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Jacquetta Marshall''' OBE (7 Novemba 1878 – 28 Desemba 1961) alikuwa Meya Mkuu mwanamke wa kwanza wa [[Plymouth]] katika kipindi cha mwaka 1950–1951. == Maisha ya mapema == Jacquetta Hosking alizaliwa huko [[St Ive]] mnamo mwaka 1878, akiwa binti wa William Hosking na mke wake Maria (née Warrick).<ref>Liskeard district registry, Vol 5C, p 53, December 1878 quarter.</ref> Alilelewa katika kijiji cha [[Pensilva]].<ref>"Death of a former west Lord M...' 1559143 wikitext text/x-wiki '''Jacquetta Marshall''' OBE (7 Novemba 1878 – 28 Desemba 1961) alikuwa Meya Mkuu mwanamke wa kwanza wa [[Plymouth]] katika kipindi cha mwaka 1950–1951. == Maisha ya mapema == Jacquetta Hosking alizaliwa huko [[St Ive]] mnamo mwaka 1878, akiwa binti wa William Hosking na mke wake Maria (née Warrick).<ref>Liskeard district registry, Vol 5C, p 53, December 1878 quarter.</ref> Alilelewa katika kijiji cha [[Pensilva]].<ref>"Death of a former west Lord Mayor", ''[[Torquay Herald Express|Herald Express]]'', 29 December 1961, p 11.</ref> Alipewa jina la Jacquetta kwa kufuata uhusika wa mhusika mmoja katika riwaya.<ref>"Plymouth's first woman Lord Mayor looks back on suffrage triumph", ''[[Western Morning News]]'', 6 October 1950, p 2.</ref> Aliolewa na Richard Marshall (1876–1949) mnamo mwaka 1896.<ref>1911 census.</ref><ref>Liskeard District Registry, Vol 5c, p 87, June 1896 quarter.</ref> Walibarikiwa kupata watoto wawili, wa kiume (Octave Roy) na wa kike (Marcie). Marshall alikuwa mwanaharakati wa haki za wanawake kupiga kura ([[suffragette]]) huko Plymouth,<ref>"Death of a former west Lord Mayor", ''[[Torquay Herald Express|Herald Express]]'', 29 December 1961, p 11.</ref><ref>"Plymouth's first woman Lord Mayor looks back on suffrage triumph", ''[[Western Morning News]]'', 6 October 1950, p 2.</ref> ingawa mnamo mwaka 1950 mwanaharakati mwingine wa Plymouth, Eliza Aitken-Davies, alidokeza kwamba Marshall alikuwa mwanaharakati wa wastani (suffragist) badala ya kuwa mwanaharakati mwenye msimamo mkali na wa mapambano (suffragette).<ref>{{Cite web|url=https://www.devonhistorysociety.org.uk/aitken-davies-miss-eliza/|title=Devon History Society: Miss Eliza Aitken-Davies|access-date=11 April 2024}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1878|1961|Marshall, Jacquetta}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanaharakati wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] 1wir80b5wc07krl7mg3qemfz6ni4v5p 1559154 1559143 2026-05-30T20:17:04Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559154 wikitext text/x-wiki '''Jacquetta Marshall''' OBE (7 Novemba 1878 – 28 Desemba 1961) alikuwa Meya Mkuu mwanamke wa kwanza wa [[Plymouth]] katika kipindi cha mwaka 1950–1951. == Maisha ya mapema == Jacquetta Hosking alizaliwa huko [[St Ive]] mnamo mwaka 1878, akiwa binti wa William Hosking na mke wake Maria (née Warrick).<ref>Liskeard district registry, Vol 5C, p 53, December 1878 quarter.</ref> Alilelewa katika kijiji cha [[Pensilva]].<ref>"Death of a former west Lord Mayor", ''[[Torquay Herald Express|Herald Express]]'', 29 December 1961, p 11.</ref> Alipewa jina la Jacquetta kwa kufuata uhusika wa mhusika mmoja katika riwaya.<ref>"Plymouth's first woman Lord Mayor looks back on suffrage triumph", ''[[Western Morning News]]'', 6 October 1950, p 2.</ref> Aliolewa na Richard Marshall (1876–1949) mnamo mwaka 1896.<ref>1911 census.</ref><ref>Liskeard District Registry, Vol 5c, p 87, June 1896 quarter.</ref> Walibarikiwa kupata watoto wawili, wa kiume (Octave Roy) na wa kike (Marcie). Marshall alikuwa mwanaharakati wa haki za wanawake kupiga kura ([[suffragette]]) huko Plymouth,<ref>"Death of a former west Lord Mayor", ''[[Torquay Herald Express|Herald Express]]'', 29 December 1961, p 11.</ref><ref>"Plymouth's first woman Lord Mayor looks back on suffrage triumph", ''[[Western Morning News]]'', 6 October 1950, p 2.</ref> ingawa mnamo mwaka 1950 mwanaharakati mwingine wa Plymouth, Eliza Aitken-Davies, alidokeza kwamba Marshall alikuwa mwanaharakati wa wastani (suffragist) badala ya kuwa mwanaharakati mwenye msimamo mkali na wa mapambano (suffragette).<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.devonhistorysociety.org.uk/aitken-davies-miss-eliza/|title=Devon History Society: Miss Eliza Aitken-Davies|access-date=11 April 2024}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1878|1961|Marshall, Jacquetta}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] [[Jamii:Wanaharakati wa Uingereza]] [[Jamii:Wanawake wa Uingereza]] i7cstao08fg3xyr9fq44kpeqxon7lmj 0 240127 1559148 2026-05-30T19:41:43Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Mkataba wa Amani wa Paris''' (kwa [[Kiingereza]]: ''Paris Peace Accords'') yalikuwa makubaliano ya kimataifa yaliyosainiwa tarehe 27 Januari 1973 kwa lengo la kusitisha mapigano na kurejesha amani nchini [[Vietnam]]. Makubaliano haya yalihitimisha rasmi ushiriki wa kijeshi wa [[Marekani]] katika [[Vita ya Vietnam]], ingawa hayakuweza kuzuia mapigano kuendelea kati ya pande zilizobaki. Mkataba huo ulisainiwa mjini [[Paris]], [[Ufaransa]], na wawakilishi...' 1559148 wikitext text/x-wiki '''Mkataba wa Amani wa Paris''' (kwa [[Kiingereza]]: ''Paris Peace Accords'') yalikuwa makubaliano ya kimataifa yaliyosainiwa tarehe 27 Januari 1973 kwa lengo la kusitisha mapigano na kurejesha amani nchini [[Vietnam]]. Makubaliano haya yalihitimisha rasmi ushiriki wa kijeshi wa [[Marekani]] katika [[Vita ya Vietnam]], ingawa hayakuweza kuzuia mapigano kuendelea kati ya pande zilizobaki. Mkataba huo ulisainiwa mjini [[Paris]], [[Ufaransa]], na wawakilishi kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam (Vietnam Kaskazini), Jamhuri ya Vietnam (Vietnam Kusini), Marekani, pamoja na Serikali ya Mapinduzi ya Muda ya Jamhuri ya Vietnam Kusini (wanamgambo wa [[Umoja wa Kizalendo kwa Ukombozi wa Vietnam Kusini|Viet Cong]]). == Historia na masharti ya mkataba == Mazungumzo ya amani yalianza tangu mwaka 1968, lakini yalikwama mara kwa mara kutokana na mvutano mkubwa wa kisiasa na maslahi ya pande zote. Baada ya shinikizo kubwa la kisiasa ndani ya Marekani na operesheni kali za kijeshi, pande zote zilikubaliana kusaini mkataba huo chini ya usimamizi wa Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani, [[Henry Kissinger]], na mwanasiasa wa Vietnam Kaskazini, [[Lê Đức Thọ]]. Masharti makuu ya mkataba huo yalikuwa: * Kusitishwa kwa mapigano: Vikosi vyote vya kijeshi vilitakiwa kusitisha mashambulizi mara moja mahali vilipo. * Kuondoka kwa majeshi ya Marekani: Wanajeshi wa ardhini wa Marekani walikuwa wameanza kuondoka tangu 1969, na mkataba ulihitimisha rasmi mabaki ya vikosi vilivyobaki ndani ya siku 60. * Kuachiliwa kwa wafungwa: Pande zote zilitakiwa kubadilishana na kuwaachia huru wafungwa wote wa vita (POWs). * Urejesho wa amani na uchaguzi: Kuanzishwa kwa kamati ya kitaifa ya maridhiano ili kuandaa uchaguzi wa kidemokrasia na wa haki nchini Vietnam Kusini. * Vikosi vya Kaskazini: Wanajeshi wa Vietnam Kaskazini waliruhusiwa kubaki Vietnam Kusini, jambo lililodhoofisha nafasi ya serikali ya [[Mji wa Ho Chi Minh|Saigon]]. * Usimamizi wa kimataifa: Iliundwa [[International Commission of Control and Supervision]] (ICCS) yenye wanachama kutoka Kanada, Poland, Hungaria na Indonesia kusimamia utekelezaji wa mkataba. == Matokeo na Kuanguka kwa Mkataba == Mkataba huu ulifanikiwa kuiondoa Marekani kijeshi katika ardhi ya Vietnam, na kupelekea Kissinger na Lê Đức Thọ kutunukiwa [[Tuzo ya Nobel ya Amani]] ya mwaka 1973 (ingawa Thọ alikataa kuipokea akidai amani ya kweli bado haijapatikana). Hata hivyo, mara baada ya wanajeshi wa Marekani kuondoka, mkataba huo ulikiukwa na pande zote mbili za Vietnam. Mapigano makali yaliendelea kwani Vietnam Kaskazini ilitumia nafasi hiyo kujiandaa upya. Mgogoro huo ulifikia kikomo chake mnamo Aprili 1975 wakati majeshi ya Kaskazini yalipoteka mji mkuu wa Kusini, [[Saigon]], na kuiunganisha nchi chini ya utawala wa [[Ukomunisti]]. == Marejeo == * Asselin, Pierre (2002). ''A Bitter Peace: Washington, Hanoi, and the Making of the Paris Agreement''. University of North Carolina Press. * Kimball, Jeffrey (2004). ''The Vietnam War Files: Uncovering the Secret History of Nixon-Era Strategy''. University Press of Kansas. * Porter, Gareth (1975). ''A Peace Denied: the United States, Vietnam, and the Paris Agreement''. Indiana University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Marekani]] nu1efdqfpy42dmkwmmzsv0b4l14vk0y 1559149 1559148 2026-05-30T19:42:55Z Said Mfaume 68307 1559149 wikitext text/x-wiki '''Mkataba wa Amani wa Paris''' (kwa [[Kiingereza]]: ''Paris Peace Accords'') yalikuwa makubaliano ya kimataifa yaliyosainiwa tarehe 27 Januari 1973 kwa lengo la kusitisha mapigano na kurejesha amani nchini [[Vietnam]]. Makubaliano haya yalihitimisha rasmi ushiriki wa kijeshi wa [[Marekani]] katika [[Vita ya Vietnam]], ingawa hayakuweza kuzuia mapigano kuendelea kati ya pande zilizobaki. Mkataba huo ulisainiwa mjini [[Paris]], [[Ufaransa]], na wawakilishi kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam (Vietnam Kaskazini), Jamhuri ya Vietnam (Vietnam Kusini), Marekani, pamoja na Serikali ya Mapinduzi ya Muda ya Jamhuri ya Vietnam Kusini (wanamgambo wa [[Umoja wa Kizalendo kwa Ukombozi wa Vietnam Kusini|Viet Cong]]). == Historia na masharti ya mkataba == Mazungumzo ya amani yalianza tangu mwaka 1968, lakini yalikwama mara kwa mara kutokana na mvutano mkubwa wa kisiasa na maslahi ya pande zote. Baada ya shinikizo kubwa la kisiasa ndani ya Marekani na operesheni kali za kijeshi, pande zote zilikubaliana kusaini mkataba huo chini ya usimamizi wa Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani, [[Henry Kissinger]], na mwanasiasa wa Vietnam Kaskazini, [[Lê Đức Thọ]]. Masharti makuu ya mkataba huo yalikuwa: * Kusitishwa kwa mapigano: Vikosi vyote vya kijeshi vilitakiwa kusitisha mashambulizi mara moja mahali vilipo. * Kuondoka kwa majeshi ya Marekani: Wanajeshi wa ardhini wa Marekani walikuwa wameanza kuondoka tangu 1969, na mkataba ulihitimisha rasmi mabaki ya vikosi vilivyobaki ndani ya siku 60. * Kuachiliwa kwa wafungwa: Pande zote zilitakiwa kubadilishana na kuwaachia huru wafungwa wote wa vita (POWs). * Urejesho wa amani na uchaguzi: Kuanzishwa kwa kamati ya kitaifa ya maridhiano ili kuandaa uchaguzi wa kidemokrasia na wa haki nchini Vietnam Kusini. * Vikosi vya Kaskazini: Wanajeshi wa Vietnam Kaskazini waliruhusiwa kubaki Vietnam Kusini, jambo lililodhoofisha nafasi ya serikali ya [[Mji wa Ho Chi Minh|Saigon]]. * Usimamizi wa kimataifa: Iliundwa [[International Commission of Control and Supervision]] (ICCS) yenye wanachama kutoka Kanada, Poland, Hungaria na Indonesia kusimamia utekelezaji wa mkataba. == Matokeo na kuanguka kwa mkataba == Mkataba huu ulifanikiwa kuiondoa Marekani kijeshi katika ardhi ya Vietnam, na kupelekea Kissinger na Lê Đức Thọ kutunukiwa [[Tuzo ya Nobel ya Amani]] ya mwaka 1973 (ingawa Thọ alikataa kuipokea akidai amani ya kweli bado haijapatikana). Hata hivyo, mara baada ya wanajeshi wa Marekani kuondoka, mkataba huo ulikiukwa na pande zote mbili za Vietnam. Mapigano makali yaliendelea kwani Vietnam Kaskazini ilitumia nafasi hiyo kujiandaa upya. Mgogoro huo ulifikia kikomo chake mnamo Aprili 1975 wakati majeshi ya Kaskazini yalipoteka mji mkuu wa Kusini, [[Saigon]], na kuiunganisha nchi chini ya utawala wa [[Ukomunisti]]. == Marejeo == * Asselin, Pierre (2002). ''A Bitter Peace: Washington, Hanoi, and the Making of the Paris Agreement''. University of North Carolina Press. * Kimball, Jeffrey (2004). ''The Vietnam War Files: Uncovering the Secret History of Nixon-Era Strategy''. University Press of Kansas. * Porter, Gareth (1975). ''A Peace Denied: the United States, Vietnam, and the Paris Agreement''. Indiana University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Marekani]] dejsibhpix9d82w0umwhjpahgd5wi0y 1559150 1559149 2026-05-30T19:53:47Z Said Mfaume 68307 1559150 wikitext text/x-wiki [[Picha:Vietnam Peace Treaty 1973.jpg|thumb|300px|Nakala ya mkataba]] [[File:Paris Peace Accords Approximate Cease Fire Lines.png|thumb|180px|Maeneo ya makadirio ya udhibiti wakati wa kusainiwa kwa Mkataba huo. Serikali ya Vietnam Kusini ilidhibiti takriban asilimia 80 ya eneo na asilimia 90 ya idadi ya watu, ingawa maeneo mengi yalikuwa yanagombaniwa.]] [[Picha:Vietnam peace agreement signing, 27580141, new.jpg|thumb|300px|Wajumbe na wawakilishi wa kimataifa wakisaini nyaraka za Mkataba wa Amani ya Paris tarehe 27 Januari 1973.]] '''Mkataba wa Amani wa Paris''' (kwa [[Kiingereza]]: ''Paris Peace Accords'') yalikuwa makubaliano ya kimataifa yaliyosainiwa tarehe 27 Januari 1973 kwa lengo la kusitisha mapigano na kurejesha amani nchini [[Vietnam]]. Makubaliano haya yalihitimisha rasmi ushiriki wa kijeshi wa [[Marekani]] katika [[Vita ya Vietnam]], ingawa hayakuweza kuzuia mapigano kuendelea kati ya pande zilizobaki. Mkataba huo ulisainiwa mjini [[Paris]], [[Ufaransa]], na wawakilishi kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam (Vietnam Kaskazini), Jamhuri ya Vietnam (Vietnam Kusini), Marekani, pamoja na Serikali ya Mapinduzi ya Muda ya Jamhuri ya Vietnam Kusini (wanamgambo wa [[Umoja wa Kizalendo kwa Ukombozi wa Vietnam Kusini|Viet Cong]]). == Historia na masharti ya mkataba == Mazungumzo ya amani yalianza tangu mwaka 1968, lakini yalikwama mara kwa mara kutokana na mvutano mkubwa wa kisiasa na maslahi ya pande zote. Baada ya shinikizo kubwa la kisiasa ndani ya Marekani na operesheni kali za kijeshi, pande zote zilikubaliana kusaini mkataba huo chini ya usimamizi wa Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani, [[Henry Kissinger]], na mwanasiasa wa Vietnam Kaskazini, [[Lê Đức Thọ]]. Masharti makuu ya mkataba huo yalikuwa: * Kusitishwa kwa mapigano: Vikosi vyote vya kijeshi vilitakiwa kusitisha mashambulizi mara moja mahali vilipo. * Kuondoka kwa majeshi ya Marekani: Wanajeshi wa ardhini wa Marekani walikuwa wameanza kuondoka tangu 1969, na mkataba ulihitimisha rasmi mabaki ya vikosi vilivyobaki ndani ya siku 60. * Kuachiliwa kwa wafungwa: Pande zote zilitakiwa kubadilishana na kuwaachia huru wafungwa wote wa vita (POWs). * Urejesho wa amani na uchaguzi: Kuanzishwa kwa kamati ya kitaifa ya maridhiano ili kuandaa uchaguzi wa kidemokrasia na wa haki nchini Vietnam Kusini. * Vikosi vya Kaskazini: Wanajeshi wa Vietnam Kaskazini waliruhusiwa kubaki Vietnam Kusini, jambo lililodhoofisha nafasi ya serikali ya [[Mji wa Ho Chi Minh|Saigon]]. * Usimamizi wa kimataifa: Iliundwa [[International Commission of Control and Supervision]] (ICCS) yenye wanachama kutoka Kanada, Poland, Hungaria na Indonesia kusimamia utekelezaji wa mkataba. == Matokeo na kuanguka kwa mkataba == Mkataba huu ulifanikiwa kuiondoa Marekani kijeshi katika ardhi ya Vietnam, na kupelekea Kissinger na Lê Đức Thọ kutunukiwa [[Tuzo ya Nobel ya Amani]] ya mwaka 1973 (ingawa Thọ alikataa kuipokea akidai amani ya kweli bado haijapatikana). Hata hivyo, mara baada ya wanajeshi wa Marekani kuondoka, mkataba huo ulikiukwa na pande zote mbili za Vietnam. Mapigano makali yaliendelea kwani Vietnam Kaskazini ilitumia nafasi hiyo kujiandaa upya. Mgogoro huo ulifikia kikomo chake mnamo Aprili 1975 wakati majeshi ya Kaskazini yalipoteka mji mkuu wa Kusini, [[Saigon]], na kuiunganisha nchi chini ya utawala wa [[Ukomunisti]]. == Marejeo == * Asselin, Pierre (2002). ''A Bitter Peace: Washington, Hanoi, and the Making of the Paris Agreement''. University of North Carolina Press. * Kimball, Jeffrey (2004). ''The Vietnam War Files: Uncovering the Secret History of Nixon-Era Strategy''. University Press of Kansas. * Porter, Gareth (1975). ''A Peace Denied: the United States, Vietnam, and the Paris Agreement''. Indiana University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Marekani]] 7pd3velugaf4rolbsd3uud3qn8pq03b 1559151 1559150 2026-05-30T19:55:10Z Said Mfaume 68307 Said Mfaume alihamisha ukurasa wa [[Mkataba wa Amani ya Paris]] hadi [[Mkataba wa Amani wa Paris]] 1559150 wikitext text/x-wiki [[Picha:Vietnam Peace Treaty 1973.jpg|thumb|300px|Nakala ya mkataba]] [[File:Paris Peace Accords Approximate Cease Fire Lines.png|thumb|180px|Maeneo ya makadirio ya udhibiti wakati wa kusainiwa kwa Mkataba huo. Serikali ya Vietnam Kusini ilidhibiti takriban asilimia 80 ya eneo na asilimia 90 ya idadi ya watu, ingawa maeneo mengi yalikuwa yanagombaniwa.]] [[Picha:Vietnam peace agreement signing, 27580141, new.jpg|thumb|300px|Wajumbe na wawakilishi wa kimataifa wakisaini nyaraka za Mkataba wa Amani ya Paris tarehe 27 Januari 1973.]] '''Mkataba wa Amani wa Paris''' (kwa [[Kiingereza]]: ''Paris Peace Accords'') yalikuwa makubaliano ya kimataifa yaliyosainiwa tarehe 27 Januari 1973 kwa lengo la kusitisha mapigano na kurejesha amani nchini [[Vietnam]]. Makubaliano haya yalihitimisha rasmi ushiriki wa kijeshi wa [[Marekani]] katika [[Vita ya Vietnam]], ingawa hayakuweza kuzuia mapigano kuendelea kati ya pande zilizobaki. Mkataba huo ulisainiwa mjini [[Paris]], [[Ufaransa]], na wawakilishi kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam (Vietnam Kaskazini), Jamhuri ya Vietnam (Vietnam Kusini), Marekani, pamoja na Serikali ya Mapinduzi ya Muda ya Jamhuri ya Vietnam Kusini (wanamgambo wa [[Umoja wa Kizalendo kwa Ukombozi wa Vietnam Kusini|Viet Cong]]). == Historia na masharti ya mkataba == Mazungumzo ya amani yalianza tangu mwaka 1968, lakini yalikwama mara kwa mara kutokana na mvutano mkubwa wa kisiasa na maslahi ya pande zote. Baada ya shinikizo kubwa la kisiasa ndani ya Marekani na operesheni kali za kijeshi, pande zote zilikubaliana kusaini mkataba huo chini ya usimamizi wa Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani, [[Henry Kissinger]], na mwanasiasa wa Vietnam Kaskazini, [[Lê Đức Thọ]]. Masharti makuu ya mkataba huo yalikuwa: * Kusitishwa kwa mapigano: Vikosi vyote vya kijeshi vilitakiwa kusitisha mashambulizi mara moja mahali vilipo. * Kuondoka kwa majeshi ya Marekani: Wanajeshi wa ardhini wa Marekani walikuwa wameanza kuondoka tangu 1969, na mkataba ulihitimisha rasmi mabaki ya vikosi vilivyobaki ndani ya siku 60. * Kuachiliwa kwa wafungwa: Pande zote zilitakiwa kubadilishana na kuwaachia huru wafungwa wote wa vita (POWs). * Urejesho wa amani na uchaguzi: Kuanzishwa kwa kamati ya kitaifa ya maridhiano ili kuandaa uchaguzi wa kidemokrasia na wa haki nchini Vietnam Kusini. * Vikosi vya Kaskazini: Wanajeshi wa Vietnam Kaskazini waliruhusiwa kubaki Vietnam Kusini, jambo lililodhoofisha nafasi ya serikali ya [[Mji wa Ho Chi Minh|Saigon]]. * Usimamizi wa kimataifa: Iliundwa [[International Commission of Control and Supervision]] (ICCS) yenye wanachama kutoka Kanada, Poland, Hungaria na Indonesia kusimamia utekelezaji wa mkataba. == Matokeo na kuanguka kwa mkataba == Mkataba huu ulifanikiwa kuiondoa Marekani kijeshi katika ardhi ya Vietnam, na kupelekea Kissinger na Lê Đức Thọ kutunukiwa [[Tuzo ya Nobel ya Amani]] ya mwaka 1973 (ingawa Thọ alikataa kuipokea akidai amani ya kweli bado haijapatikana). Hata hivyo, mara baada ya wanajeshi wa Marekani kuondoka, mkataba huo ulikiukwa na pande zote mbili za Vietnam. Mapigano makali yaliendelea kwani Vietnam Kaskazini ilitumia nafasi hiyo kujiandaa upya. Mgogoro huo ulifikia kikomo chake mnamo Aprili 1975 wakati majeshi ya Kaskazini yalipoteka mji mkuu wa Kusini, [[Saigon]], na kuiunganisha nchi chini ya utawala wa [[Ukomunisti]]. == Marejeo == * Asselin, Pierre (2002). ''A Bitter Peace: Washington, Hanoi, and the Making of the Paris Agreement''. University of North Carolina Press. * Kimball, Jeffrey (2004). ''The Vietnam War Files: Uncovering the Secret History of Nixon-Era Strategy''. University Press of Kansas. * Porter, Gareth (1975). ''A Peace Denied: the United States, Vietnam, and the Paris Agreement''. Indiana University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Marekani]] 7pd3velugaf4rolbsd3uud3qn8pq03b 1559177 1559151 2026-05-31T05:03:04Z Riccardo Riccioni 452 1559177 wikitext text/x-wiki [[Picha:Vietnam Peace Treaty 1973.jpg|thumb|300px|Nakala ya mkataba]] [[File:Paris Peace Accords Approximate Cease Fire Lines.png|thumb|180px|Maeneo ya makadirio ya udhibiti wakati wa kusainiwa kwa Mkataba huo. Serikali ya Vietnam Kusini ilidhibiti takriban asilimia 80 ya eneo na asilimia 90 ya idadi ya watu, ingawa maeneo mengi yalikuwa yanagombaniwa.]] [[Picha:Vietnam peace agreement signing, 27580141, new.jpg|thumb|300px|Wajumbe na wawakilishi wa kimataifa wakisaini nyaraka za Mkataba wa Amani ya Paris tarehe 27 Januari 1973.]] '''Mkataba wa Amani wa Paris''' (kwa [[Kiingereza]]: ''Paris Peace Accords'') ulikuwa [[makubaliano]] ya kimataifa yaliyosainiwa tarehe 27 Januari [[1973]] kwa lengo la kusitisha mapigano na kurejesha [[amani]] nchini [[Vietnam]]. Makubaliano hayo yalihitimisha rasmi ushiriki wa kijeshi wa [[Marekani]] katika [[Vita ya Vietnam]], ingawa hayakuweza kuzuia mapigano kuendelea kati ya pande zilizobaki. [[Mkataba]] huo ulisainiwa mjini [[Paris]], [[Ufaransa]], na wawakilishi kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam ([[Vietnam Kaskazini]]), Jamhuri ya Vietnam ([[Vietnam Kusini]]), Marekani, pamoja na Serikali ya Mapinduzi ya Muda ya Jamhuri ya Vietnam Kusini ([[wanamgambo]] wa [[Umoja wa Kizalendo kwa Ukombozi wa Vietnam Kusini|Viet Cong]]). == Historia na masharti ya mkataba == Mazungumzo ya amani yalianza tangu mwaka 1968, lakini yalikwama mara kwa mara kutokana na mvutano mkubwa wa kisiasa na maslahi ya pande zote. Baada ya shinikizo kubwa la kisiasa ndani ya Marekani na operesheni kali za kijeshi, pande zote zilikubaliana kusaini mkataba huo chini ya usimamizi wa Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani, [[Henry Kissinger]], na [[Siasa|mwanasiasa]] wa Vietnam Kaskazini, [[Lê Đức Thọ]]. Masharti makuu ya mkataba huo yalikuwa: * Kusitishwa kwa mapigano: Vikosi vyote vya kijeshi vilitakiwa kusitisha mashambulizi mara moja mahali vilipo. * Kuondoka kwa majeshi ya Marekani: Wanajeshi wa ardhini wa Marekani walikuwa wameanza kuondoka tangu 1969, na mkataba ulihitimisha rasmi mabaki ya vikosi vilivyobaki ndani ya siku 60. * Kuachiliwa kwa wafungwa: Pande zote zilitakiwa kubadilishana na kuwaachia huru wafungwa wote wa vita (POWs). * Urejesho wa amani na [[uchaguzi]]: Kuanzishwa kwa kamati ya kitaifa ya maridhiano ili kuandaa uchaguzi wa kidemokrasia na wa haki nchini Vietnam Kusini. * Vikosi vya Kaskazini: Wanajeshi wa Vietnam Kaskazini waliruhusiwa kubaki Vietnam Kusini, jambo lililodhoofisha nafasi ya [[serikali]] ya [[Mji wa Ho Chi Minh|Saigon]]. * Usimamizi wa kimataifa: Iliundwa [[International Commission of Control and Supervision]] (ICCS) yenye wanachama kutoka [[Kanada]], [[Polandi]], [[Hungaria]] na [[Indonesia]] kusimamia utekelezaji wa mkataba. == Matokeo na kuanguka kwa mkataba == Mkataba huo ulifanikiwa kuiondoa Marekani kijeshi katika ardhi ya Vietnam, na kupelekea Kissinger na Lê Đức Thọ kutunukiwa [[Tuzo ya Nobel ya Amani]] ya mwaka 1973 (ingawa Thọ alikataa kuipokea akidai amani ya kweli bado haijapatikana). Hata hivyo, mara baada ya wanajeshi wa Marekani kuondoka, mkataba huo ulikiukwa na pande zote mbili za Vietnam. Mapigano makali yaliendelea kwani Vietnam Kaskazini ilitumia nafasi hiyo kujiandaa upya. Mgogoro huo ulifikia kikomo chake mnamo Aprili 1975 wakati majeshi ya Kaskazini yalipoteka [[mji mkuu]] wa Kusini, [[Saigon]], na kuiunganisha nchi chini ya [[utawala]] wa [[Ukomunisti]]. == Marejeo == * Asselin, Pierre (2002). ''A Bitter Peace: Washington, Hanoi, and the Making of the Paris Agreement''. University of North Carolina Press. * Kimball, Jeffrey (2004). ''The Vietnam War Files: Uncovering the Secret History of Nixon-Era Strategy''. University Press of Kansas. * Porter, Gareth (1975). ''A Peace Denied: the United States, Vietnam, and the Paris Agreement''. Indiana University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Marekani]] [[jamii:1973]] ekt36cc1kz6odj8okezjkl6he37efwx 0 240128 1559152 2026-05-30T19:55:10Z Said Mfaume 68307 Said Mfaume alihamisha ukurasa wa [[Mkataba wa Amani ya Paris]] hadi [[Mkataba wa Amani wa Paris]] 1559152 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mkataba wa Amani wa Paris]] 8b1wandohc8oxo4v9uinief0jjfv1si 0 240129 1559153 2026-05-30T20:09:02Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox person | name = Lê Đức Thọ | picha = Le Duc Tho at Orly Field 1972 (cropped).jpg | maelezo = Thọ mwaka 1972 | jina la kuzaliwa = Phan Đình Khải | tarehe ya kuzaliwa = {{Birth date|1911|10|14|df=yes}} | mahali pa kuzaliwa = [[Nam Trực district|Nam Trực]], [[Nam Định province]], [[French Indochina]] (sasa [[Ninh Bình]], [[Vietnam]]) | tarehe ya kufa = {{death date and age|1990|10|13|19...' 1559153 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Lê Đức Thọ | picha = Le Duc Tho at Orly Field 1972 (cropped).jpg | maelezo = Thọ mwaka 1972 | jina la kuzaliwa = Phan Đình Khải | tarehe ya kuzaliwa = {{Birth date|1911|10|14|df=yes}} | mahali pa kuzaliwa = [[Nam Trực district|Nam Trực]], [[Nam Định province]], [[French Indochina]] (sasa [[Ninh Bình]], [[Vietnam]]) | tarehe ya kufa = {{death date and age|1990|10|13|1911|10|14|df=yes}} | mahali alipofia = [[Hanoi]], Vietnam | kazi yake = Mwanasiasa | chama = [[Chama cha Kikomunisti cha Vietnam]] (1945–1990)<br>[[Chama cha Kikomunisti cha Indochina.]] (1930–1945) | tuzo = [[Tuzo ya Amani ya Nobel]] (1973; alikataa) }} '''Lê Đức Thọ''' (14 Oktoba 1911 – 13 Oktoba 1990) alikuwa mwanasiasa, mwanadiplomasia, na mwanajeshi wa [[Vietnam]] aliyefahamika zaidi kwa mchango wake mkubwa katika harakati za ukombozi wa nchi yake na mazungumzo ya kusitisha [[Vita ya Vietnam]]. Yeye, pamoja na Waziri wa Mambo ya Nje wa [[Marekani]] [[Henry Kissinger]], walitunukiwa [[Tuzo ya Nobel ya Amani]] mnamo mwaka 1973, lakini alikataa kuipokea. == Maisha ya awali na harakati == Alizaliwa katika Mkoa wa Nam Định nchini Vietnam (wakati huo ikiwa sehemu ya Indochina ya Kifaransa) na jina lake la kuzaliwa lilikuwa '''Phan Đình Khải'''. Katika ujana wake, alijiunga kikamilifu katika harakati za kupinga ukoloni wa [[Ufaransa]]. Mnamo mwaka 1930, alikuwa mmoja wa waanzilishi wa [[Chama cha Kikomunisti cha Indochina]]. Kutokana na harakati hizo za kisiasa, alikamatwa na serikali ya kikoloni ya Kifaransa na kufungwa gerezani mara mbili (kati ya 1930–1936 na 1939–1944) ambapo alitumikia kifungo katika mazingira magumu. Baada ya kuachiliwa kwake, alishirikiana kwa karibu na [[Ho Chi Minh]] katika kuongoza kundi la [[Viet Minh]] lililopambana dhidi ya Wafaransa na baadaye dhidi ya uvamizi wa [[Japan]] wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]]. == Kazi ya siasa na Vita ya Vietnam == Baada ya Vietnam kugawanywa mnamo mwaka 1954 kufuatia [[Mkataba wa Geneva]], Lê Đức Thọ aliteuliwa kuwa mjumbe mkuu wa Kamati Kuu ya [[Chama cha Wafanyakazi wa Vietnam]] (baadaye kikitajwa kama [[Chama cha Kikomunisti cha Vietnam]]). Wakati wa [[Vita ya Vietnam]], alisimamia kwa siri mikakati ya kisiasa na kijeshi ya vikosi vya Vietnam Kaskazini na wanamgambo wa [[Viet Cong]] waliokuwa wakipambana ndani ya Vietnam Kusini. Mnamo mwaka 1968, aliteuliwa kuwa mshauri mkuu wa ujumbe wa Vietnam Kaskazini katika Mazungumzo ya Amani yaliyokuwa yakifanyika mjini [[Paris]]. == Mkataba wa Paris na Tuzo ya Nobel == Kati ya miaka 1968 na 1973, Lê Đức Thọ aliongoza mazungumzo ya siri na makali dhidi ya Henry Kissinger. Ustahimilivu na msimamo wake thabiti wa kutokubali masharti yaliyokwenda kinyume na maslahi ya uhuru wa Vietnam ulimfanya Kissinger amfananishe na "mhimili wa chuma". Mazungumzo hayo yalizaa matunda tarehe 27 Januari 1973 kwa kusainiwa kwa [[Mkataba wa Amani ya Paris]] ambao ulihitimisha rasmi ushiriki wa kijeshi wa Marekani nchini Vietnam. Kufuatia juhudi hizo, Kamati ya Nobel ilitangaza kumtunuku Lê Đức Thọ Tuzo ya Nobel ya Amani ya mwaka 1973 kwa ushirikiano na Kissinger. Hata hivyo, Thọ alikataa kuipokea tuzo hiyo, akisema kuwa mkataba huo ulikuwa bado haujaleta amani ya kweli nchini Vietnam na kwamba majeshi ya serikali ya Vietnam Kusini yakisaidiwa na Marekani yalikuwa bado yakikiuka makubaliano hayo. Yeye anasalia kuwa mtu pekee katika historia aliyekataa Tuzo ya Nobel ya Amani kwa hiari yake. == Maisha ya baadaye na kifo == Baada ya vita kuisha mnamo mwaka 1975 kufuatia kuanguka kwa [[Saigon]], Lê Đức Thọ alisimamia mchakato wa kuunganisha nchi na kusaidia uongozi wa kijeshi wa Vietnam wakati wa kuingia nchini [[Kambodia]] mwaka 1978 ili kuuondoa utawala wa kidikteta wa [[Khmer Rouge]]. Alistafu nyadhifa zake zote za kisiasa mnamo mwaka 1986 wakati wa mabadiliko ya uongozi wa chama (''Đổi Mới''). Alifariki dunia tarehe 13 Oktoba 1990 mjini [[Hanoi]], akiwa amebakiza siku moja tu kufikia umri wa miaka 79, baada ya kuugua ugonjwa wa saratani. == Marejeo == * Langguth, A.J. (2000). ''Our Vietnam: The War 1954–1975''. Simon & Schuster. * Schulzinger, Robert D. (1997). ''A Time for War: The United States and Vietnam, 1941–1975''. Oxford University Press. {{mbegu-historia}} {{BD|1911|1990}} [[Jamii:Wanasiasa wa Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Vietnam]] 4d7ajh2i4wb0l8wkbaq7wrhmo6bl7tm 0 240130 1559155 2026-05-30T20:20:04Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[File:Photos of victims in Tuol Sleng prison.JPG|thumb|Vyumba vya [[Makumbusho ya Mauaji ya Kimbari ya Tuol Sleng]] vina maelfu ya picha za wahusika zilizopigwa na Khmer Rouge kabla ya kuwaua.]] '''Khmer Rouge''' lilikuwa jina lililotolewa awali na [[Norodom Sihanouk]] na baadaye kutumika kimataifa kutaja wafuasi wa [[Chama cha Kikomunisti cha Kampuchea]] kilichotawala nchi ya [[Kambodia]] kuanzia mwaka 1975 hadi 1979 chini ya uongozi katili wa Pol Pot...' 1559155 wikitext text/x-wiki [[File:Photos of victims in Tuol Sleng prison.JPG|thumb|Vyumba vya [[Makumbusho ya Mauaji ya Kimbari ya Tuol Sleng]] vina maelfu ya picha za wahusika zilizopigwa na Khmer Rouge kabla ya kuwaua.]] '''Khmer Rouge''' lilikuwa jina lililotolewa awali na [[Norodom Sihanouk]] na baadaye kutumika kimataifa kutaja wafuasi wa [[Chama cha Kikomunisti cha Kampuchea]] kilichotawala nchi ya [[Kambodia]] kuanzia mwaka 1975 hadi 1979 chini ya uongozi katili wa [[Pol Pot]] (jina halisi: Saloth Sar). Kundi hili lilianza kama harakati za kikomunisti mwanzoni mwa miaka ya 1950 na kujikita msituni mwishoni mwa miaka ya 1960, likifuata itikadi kali ya mchanganyiko wa umaksi, ulenini, na msimamo mkali wa kizalendo uliolenga kuibadili Kambodia kuwa jamii safi ya wakulima vijijini bila tabaka la kijamii wala athari za kisasa kutoka nje. Baada ya kupigana vita vya wenyewe kwa wenyewe dhidi ya serikali ya kijeshi iliyoungwa mkono na Marekani, majeshi ya Khmer Rouge yalifanikiwa kuteka mji mkuu wa [[Phnom Penh]] tarehe 17 Aprili 1975 na kuanzisha utawala wa kidikteta uliodumu kwa miaka minne pekee lakini ukaacha kovu kubwa na la kudumu katika historia ya ubinadamu. Mara tu baada ya kushika madaraka, Pol Pot alitangaza kuanza kwa "Mwaka Sifuri" na kuamuru kufungwa kwa shule, hospitali, benki, na viwanda vyote nchini huku akilazimisha mamilioni ya wakazi wa mijini kuhama na kwenda kufanya kazi za suluba za kilimo mashambani bila malipo yoyote. Katika mfumo huo uliokataza matumizi ya fedha, umiliki binafsi wa mali, na hata maisha ya kifamilia, watu wengi walikufa kwa njaa, magonjwa yasiyotibiwa, na uchovu wa kupitiliza kutokana na kufanyishwa kazi kwa masaa mengi mfululizo. Aidha, utawala huo ulifanya msako mkali na kuua kwa makusudi makundi yote yaliyodhaniwa kuwa maadui wa mapinduzi ikiwa ni pamoja na wasomi, madaktari, walimu, watu waliovaa miwani, viongozi wa kidini, na makabila madogo kama vile Wavamia na Kivietnam. Sehemu maalumu za mauaji ya kinyama zilizojulikana kama "Mashamba ya Kifo" zilianzishwa kote nchini huku vituo vya utesaji kama vile jela ya [[Tuol Sleng]] (S-21) vikitumika kuwahoji na kuwanyonga maelfu ya watu wasio na hatia. Ukatili huu wa kutisha unaokadiriwa kugharimu maisha ya watu kati ya milioni 1.5 hadi milioni 2, ikiwa ni takriban robo ya idadi nzima ya watu wa Kambodia wakati huo, unatambuliwa rasmi leo kama [[Mauaji ya Kimbari ya Kambodia]]. Utawala huu ulifikia kikomo chake mnamo Januari 1979 kufuatia uvamizi wa kijeshi wa [[Vietnam]] ulioshirikiana na waasi wa Kambodia waliokimbia ukatili wa Pol Pot. Majeshi ya Khmer Rouge yalifukuzwa mijini na kukimbilia tena msituni karibu na mpaka wa [[Thailand]] ambako yaliendelea kufanya mashambulizi ya kuvizia hadi mwishoni mwa miaka ya 1990. Kundi hilo lilisambaratika kabisa mnamo 1999 na viongozi wake waliobaki kufunguliwa mashtaka ya uhalifu dhidi ya ubinadamu katika [[Mahakama Maalumu ya Kambodia]] (ECCC) iliyofadhiliwa na [[Umoja wa Mataifa]]. == Marejeo == * Chandler, David P. (1991). ''The Tragedy of Cambodian History: Politics, War, and Revolution since 1945''. Yale University Press. * Kiernan, Ben (1996). ''The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975–79''. Yale University Press. {{mbegu-historia}} {{BD|1950|1999}} [[Jamii:Historia ya Asia]] [[Jamii:Ukomunisti]] [[Jamii:Kambodia]] [[Jamii:Mauaji ya Kimbari]] 3w0jbl84zrfqvapa6uc6a8ubzbp4ndf 1559156 1559155 2026-05-30T20:20:26Z Said Mfaume 68307 1559156 wikitext text/x-wiki [[File:Photos of victims in Tuol Sleng prison.JPG|thumb|Vyumba vya [[Makumbusho ya Mauaji ya Kimbari ya Tuol Sleng]] vina maelfu ya picha za wahusika zilizopigwa na Khmer Rouge kabla ya kuwaua.]] '''Khmer Rouge''' lilikuwa jina lililotolewa awali na [[Norodom Sihanouk]] na baadaye kutumika kimataifa kutaja wafuasi wa [[Chama cha Kikomunisti cha Kampuchea]] kilichotawala nchi ya [[Kambodia]] kuanzia mwaka 1975 hadi 1979 chini ya uongozi katili wa [[Pol Pot]] (jina halisi: Saloth Sar). Kundi hili lilianza kama harakati za kikomunisti mwanzoni mwa miaka ya 1950 na kujikita msituni mwishoni mwa miaka ya 1960, likifuata itikadi kali ya mchanganyiko wa umaksi, ulenini, na msimamo mkali wa kizalendo uliolenga kuibadili Kambodia kuwa jamii safi ya wakulima vijijini bila tabaka la kijamii wala athari za kisasa kutoka nje. Baada ya kupigana vita vya wenyewe kwa wenyewe dhidi ya serikali ya kijeshi iliyoungwa mkono na Marekani, majeshi ya Khmer Rouge yalifanikiwa kuteka mji mkuu wa [[Phnom Penh]] tarehe 17 Aprili 1975 na kuanzisha utawala wa kidikteta uliodumu kwa miaka minne pekee lakini ukaacha kovu kubwa na la kudumu katika historia ya ubinadamu. Mara tu baada ya kushika madaraka, Pol Pot alitangaza kuanza kwa "Mwaka Sifuri" na kuamuru kufungwa kwa shule, hospitali, benki, na viwanda vyote nchini huku akilazimisha mamilioni ya wakazi wa mijini kuhama na kwenda kufanya kazi za suluba za kilimo mashambani bila malipo yoyote. Katika mfumo huo uliokataza matumizi ya fedha, umiliki binafsi wa mali, na hata maisha ya kifamilia, watu wengi walikufa kwa njaa, magonjwa yasiyotibiwa, na uchovu wa kupitiliza kutokana na kufanyishwa kazi kwa masaa mengi mfululizo. Aidha, utawala huo ulifanya msako mkali na kuua kwa makusudi makundi yote yaliyodhaniwa kuwa maadui wa mapinduzi ikiwa ni pamoja na wasomi, madaktari, walimu, watu waliovaa miwani, viongozi wa kidini, na makabila madogo kama vile Wavamia na Kivietnam. Sehemu maalumu za mauaji ya kinyama zilizojulikana kama "Mashamba ya Kifo" zilianzishwa kote nchini huku vituo vya utesaji kama vile jela ya [[Tuol Sleng]] (S-21) vikitumika kuwahoji na kuwanyonga maelfu ya watu wasio na hatia. Ukatili huu wa kutisha unaokadiriwa kugharimu maisha ya watu kati ya milioni 1.5 hadi milioni 2, ikiwa ni takriban robo ya idadi nzima ya watu wa Kambodia wakati huo, unatambuliwa rasmi leo kama [[Mauaji ya Kimbari ya Kambodia]]. Utawala huu ulifikia kikomo chake mnamo Januari 1979 kufuatia uvamizi wa kijeshi wa [[Vietnam]] ulioshirikiana na waasi wa Kambodia waliokimbia ukatili wa Pol Pot. Majeshi ya Khmer Rouge yalifukuzwa mijini na kukimbilia tena msituni karibu na mpaka wa [[Thailand]] ambako yaliendelea kufanya mashambulizi ya kuvizia hadi mwishoni mwa miaka ya 1990. Kundi hilo lilisambaratika kabisa mnamo 1999 na viongozi wake waliobaki kufunguliwa mashtaka ya uhalifu dhidi ya ubinadamu katika [[Mahakama Maalumu ya Kambodia]] (ECCC) iliyofadhiliwa na [[Umoja wa Mataifa]]. == Marejeo == * Chandler, David P. (1991). ''The Tragedy of Cambodian History: Politics, War, and Revolution since 1945''. Yale University Press. * Kiernan, Ben (1996). ''The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975–79''. Yale University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Asia]] [[Jamii:Ukomunisti]] [[Jamii:Kambodia]] [[Jamii:Mauaji ya Kimbari]] 73jjda0x6c9ye9ebvuuinj1azlxsjzd 1559178 1559156 2026-05-31T05:06:18Z Riccardo Riccioni 452 1559178 wikitext text/x-wiki [[File:Photos of victims in Tuol Sleng prison.JPG|thumb|Vyumba vya [[Makumbusho ya Mauaji ya Kimbari ya Tuol Sleng]] vina maelfu ya picha za wahusika zilizopigwa na Khmer Rouge kabla ya kuwaua.]] '''Khmer Rouge''' (Wakhmer Wekundu) lilikuwa jina lililotolewa awali na [[mfalme]] [[Norodom Sihanouk]] na baadaye kutumika kimataifa kutaja wafuasi wa [[Chama cha Kikomunisti cha Kampuchea]] kilichotawala nchi ya [[Kambodia]] kuanzia mwaka 1975 hadi 1979 chini ya uongozi wa kikatili wa [[Pol Pot]] (jina halisi: Saloth Sar). Kundi hili lilianza kama harakati za kikomunisti mwanzoni mwa miaka ya 1950 na kujikita msituni mwishoni mwa miaka ya 1960, likifuata itikadi kali ya mchanganyiko wa umaksi, ulenini, na msimamo mkali wa kizalendo uliolenga kuibadili Kambodia kuwa jamii safi ya wakulima vijijini bila tabaka la kijamii wala athari za kisasa kutoka nje. Baada ya kupigana vita vya wenyewe kwa wenyewe dhidi ya serikali ya kijeshi iliyoungwa mkono na Marekani, majeshi ya Khmer Rouge yalifanikiwa kuteka mji mkuu wa [[Phnom Penh]] tarehe 17 Aprili 1975 na kuanzisha utawala wa kidikteta uliodumu kwa miaka minne pekee lakini ukaacha kovu kubwa na la kudumu katika historia ya ubinadamu. Mara tu baada ya kushika madaraka, Pol Pot alitangaza kuanza kwa "Mwaka Sifuri" na kuamuru kufungwa kwa shule, hospitali, benki, na viwanda vyote nchini huku akilazimisha mamilioni ya wakazi wa mijini kuhama na kwenda kufanya kazi za suluba za kilimo mashambani bila malipo yoyote. Katika mfumo huo uliokataza matumizi ya fedha, umiliki binafsi wa mali, na hata maisha ya kifamilia, watu wengi walikufa kwa njaa, magonjwa yasiyotibiwa, na uchovu wa kupitiliza kutokana na kufanyishwa kazi kwa masaa mengi mfululizo. Aidha, utawala huo ulifanya msako mkali na kuua kwa makusudi makundi yote yaliyodhaniwa kuwa maadui wa mapinduzi ikiwa ni pamoja na wasomi, madaktari, walimu, watu waliovaa miwani, viongozi wa kidini, na makabila madogo kama vile Wavamia na Kivietnam. Sehemu maalumu za mauaji ya kinyama zilizojulikana kama "Mashamba ya Kifo" zilianzishwa kote nchini huku vituo vya utesaji kama vile jela ya [[Tuol Sleng]] (S-21) vikitumika kuwahoji na kuwanyonga maelfu ya watu wasio na hatia. Ukatili huu wa kutisha unaokadiriwa kugharimu maisha ya watu kati ya milioni 1.5 hadi milioni 2, ikiwa ni takriban robo ya idadi nzima ya watu wa Kambodia wakati huo, unatambuliwa rasmi leo kama [[Mauaji ya Kimbari ya Kambodia]]. Utawala huu ulifikia kikomo chake mnamo Januari 1979 kufuatia uvamizi wa kijeshi wa [[Vietnam]] ulioshirikiana na waasi wa Kambodia waliokimbia ukatili wa Pol Pot. Majeshi ya Khmer Rouge yalifukuzwa mijini na kukimbilia tena msituni karibu na mpaka wa [[Thailand]] ambako yaliendelea kufanya mashambulizi ya kuvizia hadi mwishoni mwa miaka ya 1990. Kundi hilo lilisambaratika kabisa mnamo 1999 na viongozi wake waliobaki kufunguliwa mashtaka ya uhalifu dhidi ya ubinadamu katika [[Mahakama Maalumu ya Kambodia]] (ECCC) iliyofadhiliwa na [[Umoja wa Mataifa]]. == Marejeo == * Chandler, David P. (1991). ''The Tragedy of Cambodian History: Politics, War, and Revolution since 1945''. Yale University Press. * Kiernan, Ben (1996). ''The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975–79''. Yale University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Kambodia]] [[Jamii:Ukomunisti]] ptw3k4l7ha70q4kuu909wgjmzn15qbx 1559183 1559178 2026-05-31T05:08:34Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1559183 wikitext text/x-wiki [[File:Photos of victims in Tuol Sleng prison.JPG|thumb|Vyumba vya [[Makumbusho ya Mauaji ya Kimbari ya Tuol Sleng]] vina maelfu ya picha za wahusika zilizopigwa na Khmer Rouge kabla ya kuwaua.]] '''Khmer Rouge''' (Wakhmer Wekundu) lilikuwa jina lililotolewa awali na [[mfalme]] [[Norodom Sihanouk]] na baadaye kutumika kimataifa kutaja wafuasi wa [[Chama cha Kikomunisti cha Kampuchea]] kilichotawala nchi ya [[Kambodia]] kuanzia mwaka 1975 hadi 1979 chini ya uongozi wa kikatili wa [[Pol Pot]] (jina halisi: Saloth Sar). Kundi hili lilianza kama harakati za kikomunisti mwanzoni mwa miaka ya 1950 na kujikita msituni mwishoni mwa miaka ya 1960, likifuata itikadi kali ya mchanganyiko wa umaksi, ulenini, na msimamo mkali wa kizalendo uliolenga kuibadili Kambodia kuwa jamii safi ya wakulima vijijini bila tabaka la kijamii wala athari za kisasa kutoka nje. Baada ya kupigana vita vya wenyewe kwa wenyewe dhidi ya serikali ya kijeshi iliyoungwa mkono na Marekani, majeshi ya Khmer Rouge yalifanikiwa kuteka mji mkuu wa [[Phnom Penh]] tarehe 17 Aprili 1975 na kuanzisha utawala wa kidikteta uliodumu kwa miaka minne pekee lakini ukaacha kovu kubwa na la kudumu katika historia ya ubinadamu. Mara tu baada ya kushika madaraka, Pol Pot alitangaza kuanza kwa "Mwaka Sifuri" na kuamuru kufungwa kwa shule, hospitali, benki, na viwanda vyote nchini huku akilazimisha mamilioni ya wakazi wa mijini kuhama na kwenda kufanya kazi za suluba za kilimo mashambani bila malipo yoyote. Katika mfumo huo uliokataza matumizi ya fedha, umiliki binafsi wa mali, na hata maisha ya kifamilia, watu wengi walikufa kwa njaa, magonjwa yasiyotibiwa, na uchovu wa kupitiliza kutokana na kufanyishwa kazi kwa masaa mengi mfululizo. Aidha, utawala huo ulifanya msako mkali na kuua kwa makusudi makundi yote yaliyodhaniwa kuwa maadui wa mapinduzi ikiwa ni pamoja na wasomi, madaktari, walimu, watu waliovaa miwani, viongozi wa kidini, na makabila madogo kama vile Wavamia na Kivietnam. Sehemu maalumu za mauaji ya kinyama zilizojulikana kama "Mashamba ya Kifo" zilianzishwa kote nchini huku vituo vya utesaji kama vile jela ya [[Tuol Sleng]] (S-21) vikitumika kuwahoji na kuwanyonga maelfu ya watu wasio na hatia. Ukatili huu wa kutisha unaokadiriwa kugharimu maisha ya watu kati ya milioni 1.5 hadi milioni 2, ikiwa ni takriban robo ya idadi nzima ya watu wa Kambodia wakati huo, unatambuliwa rasmi leo kama [[Mauaji ya Kimbari ya Kambodia]]. Utawala huu ulifikia kikomo chake mnamo Januari 1979 kufuatia uvamizi wa kijeshi wa [[Vietnam]] ulioshirikiana na waasi wa Kambodia waliokimbia ukatili wa Pol Pot. Majeshi ya Khmer Rouge yalifukuzwa mijini na kukimbilia tena msituni karibu na mpaka wa [[Thailand]] ambako yaliendelea kufanya mashambulizi ya kuvizia hadi mwishoni mwa miaka ya 1990. Kundi hilo lilisambaratika kabisa mnamo 1999 na viongozi wake waliobaki kufunguliwa mashtaka ya uhalifu dhidi ya ubinadamu katika [[Mahakama Maalumu ya Kambodia]] (ECCC) iliyofadhiliwa na [[Umoja wa Mataifa]]. == Marejeo == * Chandler, David P. (1991). ''The Tragedy of Cambodian History: Politics, War, and Revolution since 1945''. Yale University Press. * Kiernan, Ben (1996). ''The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975–79''. Yale University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Kamboja]] [[Jamii:Ukomunisti]] k5xdhgqvckdun4tv8jasvzxpplchbz2 0 240131 1559157 2026-05-30T20:23:22Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Picha:Flag of Democratic Kampuchea.svg|thumb|300px|Bendera ya Kampuchea ya Kidemokrasia iliyotumiwa na chama hiki kilipokuwa madarakani.]] '''Chama cha Kikomunisti cha Kampuchea''' (kwa Kikambodia: ''Kanakpak Kommuynis Kampuchea'') kilikuwa chama cha kisiasa cha msimamo mkali nchini [[Kamboja|Kambodia]] kilichoanzishwa mnamo mwaka 1960 na kuja kufahamika zaidi duniani kote kupitia mabaki ya jeshi lake la msituni yaliyopewa jina la [[Khmer Rouge]]. Chama...' 1559157 wikitext text/x-wiki [[Picha:Flag of Democratic Kampuchea.svg|thumb|300px|Bendera ya Kampuchea ya Kidemokrasia iliyotumiwa na chama hiki kilipokuwa madarakani.]] '''Chama cha Kikomunisti cha Kampuchea''' (kwa Kikambodia: ''Kanakpak Kommuynis Kampuchea'') kilikuwa chama cha kisiasa cha msimamo mkali nchini [[Kamboja|Kambodia]] kilichoanzishwa mnamo mwaka 1960 na kuja kufahamika zaidi duniani kote kupitia mabaki ya jeshi lake la msituni yaliyopewa jina la [[Khmer Rouge]]. Chama hiki kiliongozwa na katibu mkuu wake [[Saloth Sar]] anayefahamika kama [[Pol Pot]] kuanzia mwaka 1963 hadi kiliposambaratika huku kikifuata misingi ya kiitikadi iliyochanganya Ukomunisti wa Mao Zedong na uzalendo uliopitiliza wa kikabila uliolenga kuunda jamii mpya inayotegemea kilimo pekee bila uwepo wa miji, fedha, elimu ya kisasa, wala athari zozote za kigeni. Katika maisha yake yote chama kilitenda kazi zake kwa siri kubwa chini ya jina la "Angkar" ambalo linamaanisha "Shirika" ambapo hata wananchi wengi wa Kambodia hawakujua jina rasmi la chama hicho wala viongozi wake wakuu hadi miaka miwili baada ya wao kushika hatamu za nchi. Baada ya kuendesha vita vya msituni kwa miaka miangi chama kilifanikiwa kupindua serikali ya kijeshi ya Jamhuri ya Khmer mnamo tarehe 17 Aprili 1975 na kuanzisha serikali ya kidikteta ya Kampuchea ya Kidemokrasia iliyodumu hadi mwaka 1979. Ndani ya kipindi hiki kifupi cha utawala wake chama kilitekeleza sera za kinyama zilizosababisha vifo vya takriban watu milioni mbili kupitia mauaji ya makusudi ya wasomi na viongozi wa kidini, njaa ya kulazimishwa, na kufanyishwa kazi ngumu vijijini zilizopelekea nchi hiyo kukumbwa na janga kubwa la mauaji ya kimbari. Serikali ya chama hiki iliangushwa rasmi mnamo Januari 1979 kufuatia uvamizi wa kijeshi wa nchi jirani ya Vietnam ulioungwa mkono na waasi wa ndani ya nchi hiyo na kuwalazimisha viongozi wake kukimbilia tena milimani ambako mnamo Desemba 1981 kilitangaza rasmi kujivunja ili kupisha mikakati mipya ya kisiasa ingawa wanachama wake waliendelea kupigana kama kikundi cha waasi hadi mwishoni mwa miaka ya 1990 uongozi wao uliposambaratika kabisa. == Marejeo == * Chandler, David P. (1999). ''Voices from S-21: Terror and History in Pol Pot's Secret Prison''. University of California Press. * Short, Philip (2004). ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare''. Henry Holt and Company. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Vyama vya Kisiasa]] [[Jamii:Ukomunisti]] [[Jamii:Kambodia]] e2yu4m4vwxttc33mmxcj5e0yzsw5cix 1559184 1559157 2026-05-31T05:09:50Z Riccardo Riccioni 452 1559184 wikitext text/x-wiki [[Picha:Flag of Democratic Kampuchea.svg|thumb|300px|Bendera ya Kampuchea ya Kidemokrasia iliyotumiwa na chama hiki kilipokuwa madarakani.]] '''Chama cha Kikomunisti cha Kampuchea''' (kwa Kikambodia: ''Kanakpak Kommuynis Kampuchea'') kilikuwa chama cha kisiasa cha msimamo mkali nchini [[Kamboja]] kilichoanzishwa mnamo mwaka 1960 na kuja kufahamika zaidi duniani kote kupitia mabaki ya jeshi lake la msituni yaliyopewa jina la [[Khmer Rouge]]. Chama hiki kiliongozwa na katibu mkuu wake Saloth Sar anayefahamika kama [[Pol Pot]] kuanzia mwaka 1963 hadi kiliposambaratika huku kikifuata misingi ya kiitikadi iliyochanganya Ukomunisti wa Mao Zedong na uzalendo uliopitiliza wa kikabila uliolenga kuunda jamii mpya inayotegemea kilimo pekee bila uwepo wa miji, fedha, elimu ya kisasa, wala athari zozote za kigeni. Katika maisha yake yote chama kilitenda kazi zake kwa siri kubwa chini ya jina la "Angkar" ambalo linamaanisha "Shirika" ambapo hata wananchi wengi wa Kambodia hawakujua jina rasmi la chama hicho wala viongozi wake wakuu hadi miaka miwili baada ya wao kushika hatamu za nchi. Baada ya kuendesha vita vya msituni kwa miaka miangi chama kilifanikiwa kupindua serikali ya kijeshi ya Jamhuri ya Khmer mnamo tarehe 17 Aprili 1975 na kuanzisha serikali ya kidikteta ya Kampuchea ya Kidemokrasia iliyodumu hadi mwaka 1979. Ndani ya kipindi hiki kifupi cha utawala wake chama kilitekeleza sera za kinyama zilizosababisha vifo vya takriban watu milioni mbili kupitia mauaji ya makusudi ya wasomi na viongozi wa kidini, njaa ya kulazimishwa, na kufanyishwa kazi ngumu vijijini zilizopelekea nchi hiyo kukumbwa na janga kubwa la mauaji ya kimbari. Serikali ya chama hiki iliangushwa rasmi mnamo Januari 1979 kufuatia uvamizi wa kijeshi wa nchi jirani ya Vietnam ulioungwa mkono na waasi wa ndani ya nchi hiyo na kuwalazimisha viongozi wake kukimbilia tena milimani ambako mnamo Desemba 1981 kilitangaza rasmi kujivunja ili kupisha mikakati mipya ya kisiasa ingawa wanachama wake waliendelea kupigana kama kikundi cha waasi hadi mwishoni mwa miaka ya 1990 uongozi wao uliposambaratika kabisa. == Marejeo == * Chandler, David P. (1999). ''Voices from S-21: Terror and History in Pol Pot's Secret Prison''. University of California Press. * Short, Philip (2004). ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare''. Henry Holt and Company. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Vyama vya Kisiasa]] [[Jamii:Ukomunisti]] [[Jamii:Historia ya Kamboja]] kcum5jeqy5aece4bnphfnbtw9l5gn56 0 240132 1559158 2026-05-30T20:33:24Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Image:Tuol Sleng cells.jpg|thumb|Vyumba vingi vya shule viligawanywa kuwa seli za wafungwa.]] [[File:S-21 Cell.jpg|thumb|Seli ya matofali ndani ya gereza la S-21 nchini Kambodia.]] [[File:View from S-21 Cell.jpg|thumb|Muonekano kutoka ndani ya seli ya Gereza la S-21.]] [[Image:S-21 cellules.JPG|thumb|Seli ndogo zilizokuwemo ndani ya gereza hilo.]] [[Image:Tuol Sleng Barbed Wire.jpg|thumb|[[Waya wa miiba]] uliowekwa kuzunguka eneo lote.]] Image:Tuol Sl...' 1559158 wikitext text/x-wiki [[Image:Tuol Sleng cells.jpg|thumb|Vyumba vingi vya shule viligawanywa kuwa seli za wafungwa.]] [[File:S-21 Cell.jpg|thumb|Seli ya matofali ndani ya gereza la S-21 nchini Kambodia.]] [[File:View from S-21 Cell.jpg|thumb|Muonekano kutoka ndani ya seli ya Gereza la S-21.]] [[Image:S-21 cellules.JPG|thumb|Seli ndogo zilizokuwemo ndani ya gereza hilo.]] [[Image:Tuol Sleng Barbed Wire.jpg|thumb|[[Waya wa miiba]] uliowekwa kuzunguka eneo lote.]] [[Image:Tuol Sleng Genocide Museum Cells.jpg|thumb|Muonekano wa ndani wa makumbusho hayo hivi sasa.]] '''Makumbusho ya Mauaji ya Kimbari ya Tuol Sleng''' ni makumbusho yanayohifadhi historia ya mauaji ya kimbari ya [[Kambodia]] yaliyotokea mjini [[Phnom Penh]]. Eneo hili zamani lilikuwa shule ya sekondari ya Tuol Svay Prey kabla ya kugeuzwa kuwa gereza na kituo cha ulinzi na utesaji kilichojulikana kama Gereza la Usalama 21 (S-21) chini ya utawala wa [[Khmer Rouge]] kuanzia mwaka 1975 hadi 1979. Kati ya miaka 1976 na 1979 takriban watu 20,000 walifungwa hapo ambapo pakawa moja kati ya vituo vya utesaji na mauaji vilivyoanzishwa na polisi wa siri wa utawala huo.<ref>{{cite journal|last=Locard|first=Henri|url=http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf|title=State Violence in Democratic Kampuchea (1975–1979) and Retribution (1979–2004)|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030013853/http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf|archive-date=2013-10-30|journal=European Review of History|volume=12|issue=1|date=March 2005|pages=121–143}}</ref> Mnamo tarehe 26 Julai 2010 mahakama maalumu ya Kambodia ilimtia hatiani mkuu wa gereza hilo Kang Kek Iew kwa uhalifu dhidi ya ubinadamu na ukiukaji mkubwa wa Mikataba ya Geneva ya 1949 ambapo alifia gerezani mwaka 2020 akitumikia kifungo cha maisha.<ref>{{cite web|url=https://www.eccc.gov.kh/en/case/topic/1|website=Extraordinary Chambers of the Courts of Cambodia|access-date=5 September 2017|title=Case 001 &#124; Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia (ECCC)|archive-date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223002456/https://www.eccc.gov.kh/en/case/topic/1|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53994189|title=Cambodia genocide: Khmer Rouge prison chief Comrade Duch dies|work=BBC News|date=2 September 2020}}</ref> Majengo matano ya shule hiyo yaligeuzwa kuwa gereza mnamo Machi au Aprili 1976 ambapo yalizungushiwa nyaya za umeme na madarasa kugawanywa kuwa seli ndogo na vyumba vya utesaji huku madirisha yakifungwa nondo za chuma kuzuia wafungwa kutoroka au kujiua.<ref name="dccam-history-of-dk">{{cite book | title=A History of Democratic Kampuchea (1975–1979)| year=2007 | publisher=Documentation Center of Cambodia | page=74 | url=http://www.dccam.org/ | isbn=978-99950-60-04-6}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vickery |first=Michael |url=https://archive.org/details/cambodia197519820000vick/page/150/mode/2up |title=Cambodia, 1975-1982 |publisher=South End Press |year=1984 |location=Boston, MA, USA |pages=151}}</ref> Kwa wakati mmoja gereza lilikuwa likihifadhi kati ya wafungwa 1,000 hadi 1,500 walioteswa vikali ili kuwataja ndugu na marafiki zao ambao nao walikamatwa na kuuawa. Katika miezi ya kwanza waathirika wengi walikuwa wanajeshi na maofisa wa serikali iliyopita ya Lon Nol pamoja na wasomi, madaktari, walimu, na wanafunzi lakini hapo baadaye uongozi wa chama ulianza kuwasaka hata wanachama wake wenyewe na kuwaua pamoja na familia zao katika kituo cha Choeung Ek kutokana na hofu ya kupinduliwa kwa Pol Pot.<ref name="dccam-history-of-dk"/> Gereza hili liligunduliwa na jeshi la Vietnam lililovamia nchi hiyo mwaka 1979 na kurejeshwa kama makumbusho ya kihistoria kati ya miaka 1979 na 1980 na serikali mpya. Wafungwa walipofika walipigwa picha na kulazimishwa kuandika wasifu wa maisha yao tangu utotoni hadi walipokamatwa kabla ya kuvuliwa nguo zao na kufungiwa kwenye seli wakiwa wamefungwa minyororo ya miguu kwenye kuta au sakafu ya zege bila mikeka wala mablanketi huku wakikatazwa kuzungumza.<ref name="dccam-history-of-dk"/> Maisha ya gerezani yalianza saa kumi na nusu alfajiri kwa walinzi kukagua minyororo na seli zao ili kuzuia kujiua ambapo wafungwa walipewa vijiko vinne tu vya uji wa mpunga mara mbili kwa siku na kupewa adhabu ya vipigo vikali wakinywa maji bila idhini au kukaidi sheria zilizowataka kuomba ruhusa kwa kila jambo ikiwemo kulazimishwa kula kinyesi na kunywa mkojo.<ref>{{cite book|editor1=Howard J. De Nike |editor2=John B. Quigley |editor3=Kenneth Jay Robinson|title=Genocide in Cambodia: documents from the trial of Pol Pot and Ieng Sary|url=https://books.google.com/books?id=lu6Mj0A7CpYC&pg=PA375|access-date=12 October 2010|year=2000|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-3539-5|page=375}}</ref> Mazingira hayo machafu yalisababisha magonjwa ya ngozi na chawa huku matibabu yakitolewa na wauguzi wasio na ujuzi kwa lengo la kurefusha tu maisha yao ili waendelee kuhojiwa wakiwa wamefungwa vitambaa machoni wakati wa kwenda vyumba vya utesaji.<ref name="dccam-history-of-dk"/> == Marejeo == <references /> {{mbegu-historia}} [[Jamii:Makumbusho]] [[Jamii:Kambodia]] gu8dt8yh2apytdjb86ubdg01bai28hx 1559161 1559158 2026-05-30T21:06:23Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1559161 wikitext text/x-wiki [[Image:Tuol Sleng cells.jpg|thumb|Vyumba vingi vya shule viligawanywa kuwa seli za wafungwa.]] [[File:S-21 Cell.jpg|thumb|Seli ya matofali ndani ya gereza la S-21 nchini Kambodia.]] [[File:View from S-21 Cell.jpg|thumb|Muonekano kutoka ndani ya seli ya Gereza la S-21.]] [[Image:S-21 cellules.JPG|thumb|Seli ndogo zilizokuwemo ndani ya gereza hilo.]] [[Image:Tuol Sleng Barbed Wire.jpg|thumb|[[Waya wa miiba]] uliowekwa kuzunguka eneo lote.]] [[Image:Tuol Sleng Genocide Museum Cells.jpg|thumb|Muonekano wa ndani wa makumbusho hayo hivi sasa.]] '''Makumbusho ya Mauaji ya Kimbari ya Tuol Sleng''' ni makumbusho yanayohifadhi historia ya mauaji ya kimbari ya [[Kambodia]] yaliyotokea mjini [[Phnom Penh]]. Eneo hili zamani lilikuwa shule ya sekondari ya Tuol Svay Prey kabla ya kugeuzwa kuwa gereza na kituo cha ulinzi na utesaji kilichojulikana kama Gereza la Usalama 21 (S-21) chini ya utawala wa [[Khmer Rouge]] kuanzia mwaka 1975 hadi 1979. Kati ya miaka 1976 na 1979 takriban watu 20,000 walifungwa hapo ambapo pakawa moja kati ya vituo vya utesaji na mauaji vilivyoanzishwa na polisi wa siri wa utawala huo.<ref>{{cite journal|last=Locard|first=Henri|url=http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf|title=State Violence in Democratic Kampuchea (1975–1979) and Retribution (1979–2004)|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030013853/http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf|archive-date=2013-10-30|journal=European Review of History|volume=12|issue=1|date=March 2005|pages=121–143}}</ref> Mnamo tarehe 26 Julai 2010 mahakama maalumu ya Kambodia ilimtia hatiani mkuu wa gereza hilo Kang Kek Iew kwa uhalifu dhidi ya ubinadamu na ukiukaji mkubwa wa Mikataba ya Geneva ya 1949 ambapo alifia gerezani mwaka 2020 akitumikia kifungo cha maisha.<ref>{{cite web|url=https://www.eccc.gov.kh/en/case/topic/1|website=Extraordinary Chambers of the Courts of Cambodia|access-date=5 September 2017|title=Case 001 &#124; Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia (ECCC)|archive-date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223002456/https://www.eccc.gov.kh/en/case/topic/1|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea habari|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53994189|title=Cambodia genocide: Khmer Rouge prison chief Comrade Duch dies|work=BBC News|date=2 September 2020}}</ref> Majengo matano ya shule hiyo yaligeuzwa kuwa gereza mnamo Machi au Aprili 1976 ambapo yalizungushiwa nyaya za umeme na madarasa kugawanywa kuwa seli ndogo na vyumba vya utesaji huku madirisha yakifungwa nondo za chuma kuzuia wafungwa kutoroka au kujiua.<ref name="dccam-history-of-dk">{{cite book | title=A History of Democratic Kampuchea (1975–1979)| year=2007 | publisher=Documentation Center of Cambodia | page=74 | url=http://www.dccam.org/ | isbn=978-99950-60-04-6}}</ref><ref>{{Rejea kitabu |last=Vickery |first=Michael |url=https://archive.org/details/cambodia197519820000vick/page/150/mode/2up |title=Cambodia, 1975-1982 |publisher=South End Press |year=1984 |location=Boston, MA, USA |pages=151}}</ref> Kwa wakati mmoja gereza lilikuwa likihifadhi kati ya wafungwa 1,000 hadi 1,500 walioteswa vikali ili kuwataja ndugu na marafiki zao ambao nao walikamatwa na kuuawa. Katika miezi ya kwanza waathirika wengi walikuwa wanajeshi na maofisa wa serikali iliyopita ya Lon Nol pamoja na wasomi, madaktari, walimu, na wanafunzi lakini hapo baadaye uongozi wa chama ulianza kuwasaka hata wanachama wake wenyewe na kuwaua pamoja na familia zao katika kituo cha Choeung Ek kutokana na hofu ya kupinduliwa kwa Pol Pot.<ref name="dccam-history-of-dk"/> Gereza hili liligunduliwa na jeshi la Vietnam lililovamia nchi hiyo mwaka 1979 na kurejeshwa kama makumbusho ya kihistoria kati ya miaka 1979 na 1980 na serikali mpya. Wafungwa walipofika walipigwa picha na kulazimishwa kuandika wasifu wa maisha yao tangu utotoni hadi walipokamatwa kabla ya kuvuliwa nguo zao na kufungiwa kwenye seli wakiwa wamefungwa minyororo ya miguu kwenye kuta au sakafu ya zege bila mikeka wala mablanketi huku wakikatazwa kuzungumza.<ref name="dccam-history-of-dk"/> Maisha ya gerezani yalianza saa kumi na nusu alfajiri kwa walinzi kukagua minyororo na seli zao ili kuzuia kujiua ambapo wafungwa walipewa vijiko vinne tu vya uji wa mpunga mara mbili kwa siku na kupewa adhabu ya vipigo vikali wakinywa maji bila idhini au kukaidi sheria zilizowataka kuomba ruhusa kwa kila jambo ikiwemo kulazimishwa kula kinyesi na kunywa mkojo.<ref>{{cite book|editor1=Howard J. De Nike |editor2=John B. Quigley |editor3=Kenneth Jay Robinson|title=Genocide in Cambodia: documents from the trial of Pol Pot and Ieng Sary|url=https://books.google.com/books?id=lu6Mj0A7CpYC&pg=PA375|access-date=12 October 2010|year=2000|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-3539-5|page=375}}</ref> Mazingira hayo machafu yalisababisha magonjwa ya ngozi na chawa huku matibabu yakitolewa na wauguzi wasio na ujuzi kwa lengo la kurefusha tu maisha yao ili waendelee kuhojiwa wakiwa wamefungwa vitambaa machoni wakati wa kwenda vyumba vya utesaji.<ref name="dccam-history-of-dk"/> == Marejeo == <references /> {{mbegu-historia}} [[Jamii:Makumbusho]] [[Jamii:Kambodia]] nfylksnryds1luucsw13xzo6w4qinrz 1559186 1559161 2026-05-31T05:12:34Z Riccardo Riccioni 452 1559186 wikitext text/x-wiki [[Image:Tuol Sleng cells.jpg|thumb|Vyumba vingi vya shule viligawanywa kuwa seli za wafungwa.]] [[File:S-21 Cell.jpg|thumb|Seli ya matofali ndani ya gereza la S-21 nchini Kambodia.]] [[File:View from S-21 Cell.jpg|thumb|Muonekano kutoka ndani ya seli ya Gereza la S-21.]] [[Image:S-21 cellules.JPG|thumb|left|Seli ndogo zilizokuwemo ndani ya gereza hilo.]] [[Image:Tuol Sleng Barbed Wire.jpg|thumb|left|[[Waya wa miiba]] uliowekwa kuzunguka eneo lote.]] [[Image:Tuol Sleng Genocide Museum Cells.jpg|thumb|left|Muonekano wa ndani wa makumbusho hayo hivi sasa.]] '''Makumbusho ya Mauaji ya Kimbari ya Tuol Sleng''' ni [[Jumba la Makumbusho]] linayohifadhi [[historia]] ya [[mauaji ya kimbari]] ya [[Kambodia]] yaliyotokea mjini [[Phnom Penh]]. Eneo hili zamani lilikuwa shule ya sekondari ya Tuol Svay Prey kabla ya kugeuzwa kuwa gereza na kituo cha ulinzi na utesaji kilichojulikana kama Gereza la Usalama 21 (S-21) chini ya utawala wa [[Khmer Rouge]] kuanzia mwaka 1975 hadi 1979. Kati ya miaka 1976 na 1979 takriban watu 20,000 walifungwa hapo ambapo pakawa moja kati ya vituo vya utesaji na mauaji vilivyoanzishwa na polisi wa siri wa utawala huo.<ref>{{cite journal|last=Locard|first=Henri|url=http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf|title=State Violence in Democratic Kampuchea (1975–1979) and Retribution (1979–2004)|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030013853/http://www.paulbogdanor.com/left/cambodia/locard.pdf|archive-date=2013-10-30|journal=European Review of History|volume=12|issue=1|date=March 2005|pages=121–143}}</ref> Mnamo tarehe 26 Julai 2010 mahakama maalumu ya Kambodia ilimtia hatiani mkuu wa gereza hilo Kang Kek Iew kwa uhalifu dhidi ya ubinadamu na ukiukaji mkubwa wa Mikataba ya Geneva ya 1949 ambapo alifia gerezani mwaka 2020 akitumikia kifungo cha maisha.<ref>{{cite web|url=https://www.eccc.gov.kh/en/case/topic/1|website=Extraordinary Chambers of the Courts of Cambodia|access-date=5 September 2017|title=Case 001 &#124; Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia (ECCC)|archive-date=23 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223002456/https://www.eccc.gov.kh/en/case/topic/1|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea habari|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53994189|title=Cambodia genocide: Khmer Rouge prison chief Comrade Duch dies|work=BBC News|date=2 September 2020}}</ref> Majengo matano ya shule hiyo yaligeuzwa kuwa gereza mnamo Machi au Aprili 1976 ambapo yalizungushiwa nyaya za umeme na madarasa kugawanywa kuwa seli ndogo na vyumba vya utesaji huku madirisha yakifungwa nondo za chuma kuzuia wafungwa kutoroka au kujiua.<ref name="dccam-history-of-dk">{{cite book | title=A History of Democratic Kampuchea (1975–1979)| year=2007 | publisher=Documentation Center of Cambodia | page=74 | url=http://www.dccam.org/ | isbn=978-99950-60-04-6}}</ref><ref>{{Rejea kitabu |last=Vickery |first=Michael |url=https://archive.org/details/cambodia197519820000vick/page/150/mode/2up |title=Cambodia, 1975-1982 |publisher=South End Press |year=1984 |location=Boston, MA, USA |pages=151}}</ref> Kwa wakati mmoja gereza lilikuwa likihifadhi kati ya wafungwa 1,000 hadi 1,500 walioteswa vikali ili kuwataja ndugu na marafiki zao ambao nao walikamatwa na kuuawa. Katika miezi ya kwanza waathirika wengi walikuwa wanajeshi na maofisa wa serikali iliyopita ya Lon Nol pamoja na wasomi, madaktari, walimu, na wanafunzi lakini hapo baadaye uongozi wa chama ulianza kuwasaka hata wanachama wake wenyewe na kuwaua pamoja na familia zao katika kituo cha Choeung Ek kutokana na hofu ya kupinduliwa kwa Pol Pot.<ref name="dccam-history-of-dk"/> Gereza hili liligunduliwa na jeshi la Vietnam lililovamia nchi hiyo mwaka 1979 na kurejeshwa kama makumbusho ya kihistoria kati ya miaka 1979 na 1980 na serikali mpya. Wafungwa walipofika walipigwa picha na kulazimishwa kuandika wasifu wa maisha yao tangu utotoni hadi walipokamatwa kabla ya kuvuliwa nguo zao na kufungiwa kwenye seli wakiwa wamefungwa minyororo ya miguu kwenye kuta au sakafu ya zege bila mikeka wala mablanketi huku wakikatazwa kuzungumza.<ref name="dccam-history-of-dk"/> Maisha ya gerezani yalianza saa kumi na nusu alfajiri kwa walinzi kukagua minyororo na seli zao ili kuzuia kujiua ambapo wafungwa walipewa vijiko vinne tu vya uji wa mpunga mara mbili kwa siku na kupewa adhabu ya vipigo vikali wakinywa maji bila idhini au kukaidi sheria zilizowataka kuomba ruhusa kwa kila jambo ikiwemo kulazimishwa kula kinyesi na kunywa mkojo.<ref>{{cite book|editor1=Howard J. De Nike |editor2=John B. Quigley |editor3=Kenneth Jay Robinson|title=Genocide in Cambodia: documents from the trial of Pol Pot and Ieng Sary|url=https://books.google.com/books?id=lu6Mj0A7CpYC&pg=PA375|access-date=12 October 2010|year=2000|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-3539-5|page=375}}</ref> Mazingira hayo machafu yalisababisha magonjwa ya ngozi na chawa huku matibabu yakitolewa na wauguzi wasio na ujuzi kwa lengo la kurefusha tu maisha yao ili waendelee kuhojiwa wakiwa wamefungwa vitambaa machoni wakati wa kwenda vyumba vya utesaji.<ref name="dccam-history-of-dk"/> == Marejeo == <references /> {{mbegu-historia}} [[Jamii:Makumbusho]] [[Jamii:Historia ya Kamboja]] tjg36ijscc0fqg9j0mq9w17rkafaqln 0 240133 1559159 2026-05-30T20:46:37Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[File:Tet Offensive Preparation.jpg|thumb|Vikosi maalumu vya Viet Cong vikisoma ramani za Wilaya ya 7, Saigon, kabla ya kuanza kwa Shambulio la Tet.]] [[File:Saigon Execution.jpg|thumb|Kunyongwa bila hukumu kwa [[Mauaji ya Saigon|Nguyễn Văn Lém]] barabarani mjini Saigon wakati wa Shambulio la Tet.]] File:ARVN Rangers defend Saigon, Tet Offensive.jpg|thumb|Wanajeshi wa ARVN Rangers wakitetea mji wa Saigon mnamo mwaka 1968 wakati wa mapigano ya Saigon...' 1559159 wikitext text/x-wiki [[File:Tet Offensive Preparation.jpg|thumb|Vikosi maalumu vya Viet Cong vikisoma ramani za Wilaya ya 7, Saigon, kabla ya kuanza kwa Shambulio la Tet.]] [[File:Saigon Execution.jpg|thumb|Kunyongwa bila hukumu kwa [[Mauaji ya Saigon|Nguyễn Văn Lém]] barabarani mjini Saigon wakati wa Shambulio la Tet.]] [[File:ARVN Rangers defend Saigon, Tet Offensive.jpg|thumb|Wanajeshi wa ARVN Rangers wakitetea mji wa Saigon mnamo mwaka 1968 wakati wa mapigano ya Saigon.]] '''Shambulio la Tet''' (kwa [[Kiingereza]]: '''''Tet Offensive''''') lilikuwa mfululizo wa mashambulizi makubwa ya kushtukiza yaliyofanywa kijeshi wakati wa [[Vita ya Vietnam]] kuanzia tarehe 30 Januari 1968 na majeshi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam (Vietnam Kaskazini) yakishirikiana na wanamgambo wa [[Viet Cong]] dhidi ya majeshi ya [[Vietnam Kusini]], [[Marekani]], na washirika wao. Jina la shambulio hili linatokana na sikukuu ya Mwaka Mpya wa Kivietnam inayojulikana kama "Tết", kipindi ambacho huko nyuma kilitumika kama muda wa kusitisha mapigano kwa mapatano ya pande zote mbili, jambo lililofanya shambulio hili kuwa la ghafla na la kushtukiza sana. == Mikakati na matukio ya shambulio == Mpango wa shambulio hili ulisukwa kwa siri kubwa chini ya uongozi wa Jenerali Võ Nguyên Giáp wa Vietnam Kaskazini. Lengo kuu lilikuwa ni kuanzisha mashambulizi ya pande zote yaliyolenga zaidi maeneo ya mijini na vituo vikuu vya kijeshi vya Vietnam Kusini ili kuchochea uasi wa umma wa raia dhidi ya serikali ya Saigon na kuonyesha kuwa Marekani ilikuwa haina uwezo wa kushinda vita hivyo. Mnamo Januari 30 na 31, zaidi ya wanajeshi 80,000 wa Kikomunisti walishambulia kwa pamoja miji mikubwa na midogo zaidi ya 100 nchini Vietnam Kusini, ikiwa ni pamoja na miji mikuu ya mikoa, vituo vya kijeshi, na hata mji mkuu wa [[Saigon]]. Moja ya matukio yaliyoshtusha zaidi ulimwengu ilikuwa ni kikosi cha Viet Cong kufanikiwa kuingia na kushambulia ndani ya uwanja wa Ubalozi wa Marekani mjini Saigon, pamoja na mapigano makali ya barabarani yaliyodumu kwa wiki kadhaa katika mji wa kihistoria wa Huế. == Matokeo ya kijeshi na kisiasa == Katika mtazamo wa kijeshi wa moja kwa moja, shambulio hilo lilikuwa anguko kubwa kwa upande wa Vietnam Kaskazini na Viet Cong. Majeshi ya Marekani na Vietnam Kusini yalifanikiwa kujipanga haraka na kurudisha nyuma mashambulizi hayo katika maeneo karibu yote, huku wakisababisha vifo vya maelfu ya wapiganaji wa Kikomunisti na kulisambaratisha kwa kiasi kikubwa jeshi la Viet Cong. Hata hivyo, katika mtazamo wa kisiasa na kisaikolojia, Shambulio la Tet lilikuwa ushindi mkubwa na wa kimkakati kwa Vietnam Kaskazini. Kabla ya shambulio hilo, viongozi wa kijeshi na kiserikali wa Marekani walikuwa wakiwahakikishia wananchi wao kuwa vita ilikuwa inaelekea ukingoni na kwamba nguvu za maadui zilikuwa zimeisha. Picha za video na ripoti za waandishi wa habari zilizonyesha mapigano makali katikati ya miji mikuu zilishtusha umma wa Marekani na kuleta mpasuko mkubwa wa kisiasa. Shambulio hili lilibadilisha kabisa mtazamo wa wananchi wa Marekani kuhusu ushiriki wao katika vita hiyo na kuongeza kasi ya maandamano ya kupinga vita. Lilisababisha Rais [[Lyndon B. Johnson]] kutangaza kuwa hatagombea tena urais katika uchaguzi uliofuata na kuwapelekea Wamarekani kuanza mkakati wa kupunguza wanajeshi wao na kuanza mchakato wa mazungumzo yaliyopelekea [[Mkataba wa Amani ya Paris]]. == Marejeo == * Braestrup, Peter (1977). ''Big Story: How the American Press and Television Reported and Interpreted the Crisis of Tet 1968 in Vietnam and Washington''. Westview Press. * Oberdorfer, Don (1971). ''Tet!: The Turning Point in the Vietnam War''. Johns Hopkins University Press. * Willbanks, James H. (2007). ''The Tet Offensive: A Concise History''. Columbia University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Vita ya Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Marekani]] 43u2zlhmveyhn9yxqcowy7r425ahkr3 1559187 1559159 2026-05-31T05:13:51Z Riccardo Riccioni 452 1559187 wikitext text/x-wiki [[File:Tet Offensive Preparation.jpg|thumb|Vikosi maalumu vya Viet Cong vikisoma ramani za Wilaya ya 7, Saigon, kabla ya kuanza kwa Shambulio la Tet.]] [[File:Saigon Execution.jpg|thumb|Kunyongwa bila hukumu kwa [[Mauaji ya Saigon|Nguyễn Văn Lém]] barabarani mjini Saigon wakati wa Shambulio la Tet.]] [[File:ARVN Rangers defend Saigon, Tet Offensive.jpg|thumb|Wanajeshi wa ARVN Rangers wakitetea mji wa Saigon mnamo mwaka 1968 wakati wa mapigano ya Saigon.]] '''Shambulio la Tet''' (kwa [[Kiingereza]]: '''''Tet Offensive''''') lilikuwa mfululizo wa mashambulizi makubwa ya kushtukiza yaliyofanywa kijeshi wakati wa [[Vita ya Vietnam]] kuanzia tarehe 30 Januari 1968 na majeshi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam (Vietnam Kaskazini) yakishirikiana na wanamgambo wa [[Viet Cong]] dhidi ya majeshi ya [[Vietnam Kusini]], [[Marekani]], na washirika wao. Jina la shambulio hili linatokana na sikukuu ya Mwaka Mpya wa Kivietnam inayojulikana kama "Tết", kipindi ambacho huko nyuma kilitumika kama muda wa kusitisha mapigano kwa mapatano ya pande zote mbili, jambo lililofanya shambulio hili kuwa la ghafla na la kushtukiza sana. == Mikakati na matukio ya shambulio == Mpango wa shambulio hili ulisukwa kwa siri kubwa chini ya uongozi wa Jenerali Võ Nguyên Giáp wa Vietnam Kaskazini. Lengo kuu lilikuwa ni kuanzisha mashambulizi ya pande zote yaliyolenga zaidi maeneo ya mijini na vituo vikuu vya kijeshi vya Vietnam Kusini ili kuchochea uasi wa umma wa raia dhidi ya serikali ya Saigon na kuonyesha kuwa Marekani ilikuwa haina uwezo wa kushinda vita hivyo. Mnamo Januari 30 na 31, zaidi ya wanajeshi 80,000 wa Kikomunisti walishambulia kwa pamoja miji mikubwa na midogo zaidi ya 100 nchini Vietnam Kusini, ikiwa ni pamoja na miji mikuu ya mikoa, vituo vya kijeshi, na hata mji mkuu wa [[Saigon]]. Moja ya matukio yaliyoshtusha zaidi ulimwengu ilikuwa ni kikosi cha Viet Cong kufanikiwa kuingia na kushambulia ndani ya uwanja wa Ubalozi wa Marekani mjini Saigon, pamoja na mapigano makali ya barabarani yaliyodumu kwa wiki kadhaa katika mji wa kihistoria wa Huế. == Matokeo ya kijeshi na kisiasa == Katika mtazamo wa kijeshi wa moja kwa moja, shambulio hilo lilikuwa anguko kubwa kwa upande wa Vietnam Kaskazini na Viet Cong. Majeshi ya Marekani na Vietnam Kusini yalifanikiwa kujipanga haraka na kurudisha nyuma mashambulizi hayo katika maeneo karibu yote, huku wakisababisha vifo vya maelfu ya wapiganaji wa Kikomunisti na kulisambaratisha kwa kiasi kikubwa jeshi la Viet Cong. Hata hivyo, katika mtazamo wa kisiasa na kisaikolojia, Shambulio la Tet lilikuwa ushindi mkubwa na wa kimkakati kwa Vietnam Kaskazini. Kabla ya shambulio hilo, viongozi wa kijeshi na kiserikali wa Marekani walikuwa wakiwahakikishia wananchi wao kuwa vita ilikuwa inaelekea ukingoni na kwamba nguvu za maadui zilikuwa zimeisha. Picha za video na ripoti za waandishi wa habari zilizonyesha mapigano makali katikati ya miji mikuu zilishtusha umma wa Marekani na kuleta mpasuko mkubwa wa kisiasa. Shambulio hili lilibadilisha kabisa mtazamo wa wananchi wa Marekani kuhusu ushiriki wao katika vita hiyo na kuongeza kasi ya maandamano ya kupinga vita. Lilisababisha Rais [[Lyndon B. Johnson]] kutangaza kuwa hatagombea tena urais katika uchaguzi uliofuata na kuwapelekea Wamarekani kuanza mkakati wa kupunguza wanajeshi wao na kuanza mchakato wa mazungumzo yaliyopelekea [[Mkataba wa Amani ya Paris]]. == Marejeo == * Braestrup, Peter (1977). ''Big Story: How the American Press and Television Reported and Interpreted the Crisis of Tet 1968 in Vietnam and Washington''. Westview Press. * Oberdorfer, Don (1971). ''Tet!: The Turning Point in the Vietnam War''. Johns Hopkins University Press. * Willbanks, James H. (2007). ''The Tet Offensive: A Concise History''. Columbia University Press. {{mbegu-historia}} [[Jamii:1968]] [[Jamii:Historia ya Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Marekani]] hmygjmh0h598hpdvc0xdmhxzprsf1zt 0 240134 1559160 2026-05-30T20:54:02Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[File:Saigon Execution.jpg|thumb|''Mauaji ya Saigon'' ambapo Nguyễn Ngọc Loan anamnyooshea bastola Nguyễn Văn Lém barabarani.]] '''Mauaji ya Saigon (1968)''' (kwa [[Kiingereza]]: '''''Saigon Execution''''') ni jina la picha maarufu ya kihistoria iliyopigwa tarehe 1 Februari 1968 na mpiga picha wa shirika la [[Associated Press]] (AP), [[Eddie Adams]], wakati wa [[Shambulio la Tet]] katika [[Vita ya Vietnam]]. Picha hii inamwonyesha mkuu wa polisi...' 1559160 wikitext text/x-wiki [[File:Saigon Execution.jpg|thumb|''Mauaji ya Saigon'' ambapo Nguyễn Ngọc Loan anamnyooshea bastola Nguyễn Văn Lém barabarani.]] '''Mauaji ya Saigon (1968)''' (kwa [[Kiingereza]]: '''''Saigon Execution''''') ni jina la picha maarufu ya kihistoria iliyopigwa tarehe 1 Februari 1968 na mpiga picha wa shirika la [[Associated Press]] (AP), [[Eddie Adams]], wakati wa [[Shambulio la Tet]] katika [[Vita ya Vietnam]]. Picha hii inamwonyesha mkuu wa polisi wa [[Vietnam Kusini]], Jenerali [[Nguyễn Ngọc Loan]], akimpiga risasi ya kichwa mwanagambo wa [[Viet Cong]] aitwaye '''Nguyễn Văn Lém''' (aliyejulikana pia kwa jina la kikazi kama Bảy Lốp) katikati ya barabara ya mji wa Saigon (sasa hivi Ho Chi Minh City). Picha hii ilichapishwa kwenye magazeti mengi nchini [[Marekani]] siku iliyofuata,<ref>{{cite book |last=Braestrup |first=Peter |year=1983 |title=Big Story |page=348}}</ref> na kuleta mshtuko mkubwa, ambapo ilimfanya Adams ashinde [[Tuzo ya Pulitzer]] ya mwaka 1969<ref>{{cite web |date=30 January 2018 |title=Eddie Adams' iconic Vietnam War photo: What happened next |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-42864421 |website=[[BBC]] |access-date=4 September 2025}}</ref> na tuzo ya [[World Press Photo of the Year]] ya mwaka 1968.<ref>{{cite web |last=Moorman |first=Mark |date=27 April 2018 |title=Beeldvormers: een foto die 'de koers van de geschiedenis had verlegd' |url=https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/beeldvormers-een-foto-die-de-koers-van-de-geschiedenis-had-verlegd~b9d6080b/ |website=[[De Volkskrant]] |language=Dutch |access-date=4 September 2025}}</ref> == Historia ya tukio == Wakati wa Shambulio la Tet, vikosi vya Viet Cong vilikuwa vikitumia hekalu la Ấn Quang Pagoda kama kituo chao cha oparesheni.<ref>{{cite book |last=Robbins |first=James S. |year=2010 |title=This Time We Win |page=150}}</ref> Siku hiyo, kikosi cha waandishi wa habari na wapiga picha kutoka mashirika ya AP na [[NBC]] kiliwasili hapo kufunika mapambano.<ref>{{cite journal |last1=Bailey |first1=George A. |last2=Lichty |first2=Lawrence W. |year=1972 |title=Rough Justice on a Saigon Street |journal=Journalism Quarterly |pages=222}}</ref> Nguyễn Văn Lém alikamatwa na askari wa majeshi ya Vietnam Kusini akiwa amevaa nguo za kiraia na kusindikizwa barabarani kuelekea walipokuwa waandishi wa habari.<ref>{{cite book |last=Robbins |first=James S. |year=2010 |title=This Time We Win |page=153}}</ref> Kamera za video za NBC zilianza kurekodi tukio hilo. Jenerali Loan alimsogelea Lém, akatoa bastola yake aina ya [[Smith & Wesson]] .38 Special,<ref>{{cite magazine |last=Buckley |first=Tom |date=April 1972 |title=Portrait of an Aging Despot |magazine=[[Harper's Magazine]] |page=69}}</ref> na kumpiga risasi ya kichwa mfungwa huyo aliyekuwa amefungwa mikono yake nyuma. Eddie Adams alibonyeza kamera yake wakati huo huo risasi ilipokuwa inapenya kichwani mwa Lém.<ref>{{cite book |last1=Hariman |first1=Robert |last2=Lucaites |first2=John Louis |year=2015 |title=Getting the Picture |page=91}}</ref> Baada ya mauaji hayo, Loan aliwaambia waandishi kuwa walikuwa wameua watu wake wengi. Mwili wa Lém uliachwa barabarani kabla ya kuzikwa kwenye kaburi la halaiki.<ref>{{cite book |last=Robbins |first=James S. |year=2010 |title=This Time We Win |page=154}}</ref> [[File:Execution of Nguyễn Văn Lém film.webm|thumb|Video ya tukio la mauaji iliyorekodiwa na Võ Suu wa NBC na kurushwa kwenye runinga za Marekani.]] == Sababu na mabishano ya kihistoria == Katika mahojiano mbalimbali, Jenerali Loan alitetea kitendo chake akisema kuwa Lém alikuwa amevaa nguo za kiraia huku akiua watu, jambo ambalo lilikiuka sheria za vita.<ref>{{cite book |title=Nothing and So Be It |author=Oriana Fallaci |year=1972 |pages=284–285}}</ref> Katika miaka ya 1980, hadithi ziliibuka zikidai kuwa kabla ya kukamatwa kwake, Lém alikuwa ametoka tu kuua familia nzima ya mofisa mmoja wa polisi aliyekuwa rafiki wa karibu wa Loan. Eddie Adams mwenyewe aliamini hadithi hiyo baadaye. Hata hivyo, wanahistoria kama Edwin E. Moïse wanabainisha kuwa madai hayo yalikuwa propaganda za Vietnam Kusini kwa sababu Loan hakuyataja kabisa wakati wa mahojiano yake ya awali mara baada ya tukio.<ref>{{cite book |title=Historical Dictionary Of The Vietnam War |author=Edwin E. Moïse |year=2001 |pages=294}}</ref> Mwanahistoria [[Max Hastings]] alihitimisha kuwa ukweli kamili wa kile alichokifanya Lém kabla ya kukamatwa hautakuja kujulikana.<ref>{{cite book |last=Hastings |first=Max |year=2018 |title=Vietnam: An Epic Tragedy, 1945–1975 |page=467}}</ref> == Athari za picha na maisha ya baadaye == Picha hii ilitumiwa sana na vuguvugu la kupinga vita nchini Marekani kama nembo ya ukatili wa vita na udikteta wa serikali ya Vietnam Kusini iliyokuwa ikiungwa mkono na Marekani. Hata hivyo, picha hiyo ilimfanya mpiga picha Eddie Adams kujuta katika maisha yake yote, akisema: "Watu wawili walikufa kwenye picha ile. Jenerali alimuua mwanagambo, na mimi nilimuua jenerali kwa kamera yangu."<ref>{{cite web |title=Eddie Adams' iconic Vietnam War photo: What happened next |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-42864421 |website=[[BBC News]]}}</ref> Mnamo mwaka 1975, kufuatia kuanguka kwa mji wa [[Saigon]], Jenerali Loan alikimbilia Marekani ambako alifungua mkahawa. Congress ya Marekani ilitaka afukuzwe nchini humo kwa makosa ya jinai za vita, lakini Rais [[Jimmy Carter]] aliingilia kati na kusitisha mchakato huo. Loan alifariki kwa ugonjwa wa saratani huko Virginia mnamo Julai 14, 1998 akiwa na umri wa miaka 67.<ref>{{cite news |date=16 July 1998 |title=Nguyen Ngoc Loan, 67, Dies; Executed Viet Cong Prisoner |url=https://www.nytimes.com/1998/07/16/world/nguyen-ngoc-loan-67-dies-executed-viet-cong-prisoner.html |work=[[The New York Times]]}}</ref> == Marejeo == <references /> === Jisomee === * Bailey, George A. & Lichty, Lawrence W. (1972). *Rough Justice on a Saigon Street: A Gatekeeper Study of NBC's Tet Execution Film*. Journalism Quarterly. * Braestrup, Peter (1983). *Big Story: How the American press and Television Reported and Interpreted the Crisis of Tet 1968*. Yale University Press. * Perlmutter, David D. (1998). *Photojournalism and Foreign Policy: Icons of Outrage in International Crises*. Praeger Publishers. * Robbins, James S. (2010). *This Time We Win: Revisiting the Tet Offensive*. Encounter Books. {{Vietnam War}} [[Jamii:Vita ya Vietnam]] [[Jamii:Historia ya Vietnam]] [[Jamii:Picha za Kihistoria]] jlyofyl56o9s7h4cwjf9x2ddhj7p97h 1559188 1559160 2026-05-31T05:16:04Z Riccardo Riccioni 452 1559188 wikitext text/x-wiki [[File:Saigon Execution.jpg|thumb|''Mauaji ya Saigon'' ambapo Nguyễn Ngọc Loan anamnyooshea bastola Nguyễn Văn Lém barabarani.]] '''Mauaji ya Saigon''' (kwa [[Kiingereza]]: ''Saigon Execution'') ni picha maarufu ya kihistoria iliyopigwa tarehe 1 Februari [[1968]] na mpiga picha wa shirika la [[Associated Press]] (AP), [[Eddie Adams]], wakati wa [[Shambulio la Tet]] katika [[Vita ya Vietnam]]. Picha hii inamwonyesha mkuu wa polisi wa [[Vietnam Kusini]], Jenerali [[Nguyễn Ngọc Loan]], akimpiga risasi ya kichwa mwanagambo wa [[Viet Cong]] aitwaye '''Nguyễn Văn Lém''' (aliyejulikana pia kwa jina la kikazi kama Bảy Lốp) katikati ya barabara ya mji wa Saigon (sasa hivi Ho Chi Minh City). Picha hii ilichapishwa kwenye magazeti mengi nchini [[Marekani]] siku iliyofuata,<ref>{{cite book |last=Braestrup |first=Peter |year=1983 |title=Big Story |page=348}}</ref> na kuleta mshtuko mkubwa, ambapo ilimfanya Adams ashinde [[Tuzo ya Pulitzer]] ya mwaka 1969<ref>{{cite web |date=30 January 2018 |title=Eddie Adams' iconic Vietnam War photo: What happened next |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-42864421 |website=[[BBC]] |access-date=4 September 2025}}</ref> na tuzo ya [[World Press Photo of the Year]] ya mwaka 1968.<ref>{{cite web |last=Moorman |first=Mark |date=27 April 2018 |title=Beeldvormers: een foto die 'de koers van de geschiedenis had verlegd' |url=https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/beeldvormers-een-foto-die-de-koers-van-de-geschiedenis-had-verlegd~b9d6080b/ |website=[[De Volkskrant]] |language=Dutch |access-date=4 September 2025}}</ref> == Historia ya tukio == Wakati wa Shambulio la Tet, vikosi vya Viet Cong vilikuwa vikitumia hekalu la Ấn Quang Pagoda kama kituo chao cha oparesheni.<ref>{{cite book |last=Robbins |first=James S. |year=2010 |title=This Time We Win |page=150}}</ref> Siku hiyo, kikosi cha waandishi wa habari na wapiga picha kutoka mashirika ya AP na [[NBC]] kiliwasili hapo kufunika mapambano.<ref>{{cite journal |last1=Bailey |first1=George A. |last2=Lichty |first2=Lawrence W. |year=1972 |title=Rough Justice on a Saigon Street |journal=Journalism Quarterly |pages=222}}</ref> Nguyễn Văn Lém alikamatwa na askari wa majeshi ya Vietnam Kusini akiwa amevaa nguo za kiraia na kusindikizwa barabarani kuelekea walipokuwa waandishi wa habari.<ref>{{cite book |last=Robbins |first=James S. |year=2010 |title=This Time We Win |page=153}}</ref> Kamera za video za NBC zilianza kurekodi tukio hilo. Jenerali Loan alimsogelea Lém, akatoa bastola yake aina ya [[Smith & Wesson]] .38 Special,<ref>{{cite magazine |last=Buckley |first=Tom |date=April 1972 |title=Portrait of an Aging Despot |magazine=[[Harper's Magazine]] |page=69}}</ref> na kumpiga risasi ya kichwa mfungwa huyo aliyekuwa amefungwa mikono yake nyuma. Eddie Adams alibonyeza kamera yake wakati huo huo risasi ilipokuwa inapenya kichwani mwa Lém.<ref>{{cite book |last1=Hariman |first1=Robert |last2=Lucaites |first2=John Louis |year=2015 |title=Getting the Picture |page=91}}</ref> Baada ya mauaji hayo, Loan aliwaambia waandishi kuwa walikuwa wameua watu wake wengi. Mwili wa Lém uliachwa barabarani kabla ya kuzikwa kwenye kaburi la halaiki.<ref>{{cite book |last=Robbins |first=James S. |year=2010 |title=This Time We Win |page=154}}</ref> [[File:Execution of Nguyễn Văn Lém film.webm|thumb|Video ya tukio la mauaji iliyorekodiwa na Võ Suu wa NBC na kurushwa kwenye runinga za Marekani.]] == Sababu na mabishano ya kihistoria == Katika mahojiano mbalimbali, Jenerali Loan alitetea kitendo chake akisema kuwa Lém alikuwa amevaa nguo za kiraia huku akiua watu, jambo ambalo lilikiuka sheria za vita.<ref>{{cite book |title=Nothing and So Be It |author=Oriana Fallaci |year=1972 |pages=284–285}}</ref> Katika miaka ya 1980, hadithi ziliibuka zikidai kuwa kabla ya kukamatwa kwake, Lém alikuwa ametoka tu kuua familia nzima ya mofisa mmoja wa polisi aliyekuwa rafiki wa karibu wa Loan. Eddie Adams mwenyewe aliamini hadithi hiyo baadaye. Hata hivyo, wanahistoria kama Edwin E. Moïse wanabainisha kuwa madai hayo yalikuwa propaganda za Vietnam Kusini kwa sababu Loan hakuyataja kabisa wakati wa mahojiano yake ya awali mara baada ya tukio.<ref>{{cite book |title=Historical Dictionary Of The Vietnam War |author=Edwin E. Moïse |year=2001 |pages=294}}</ref> Mwanahistoria [[Max Hastings]] alihitimisha kuwa ukweli kamili wa kile alichokifanya Lém kabla ya kukamatwa hautakuja kujulikana.<ref>{{cite book |last=Hastings |first=Max |year=2018 |title=Vietnam: An Epic Tragedy, 1945–1975 |page=467}}</ref> == Athari za picha na maisha ya baadaye == Picha hii ilitumiwa sana na vuguvugu la kupinga vita nchini Marekani kama nembo ya ukatili wa vita na udikteta wa serikali ya Vietnam Kusini iliyokuwa ikiungwa mkono na Marekani. Hata hivyo, picha hiyo ilimfanya mpiga picha Eddie Adams kujuta katika maisha yake yote, akisema: "Watu wawili walikufa kwenye picha ile. Jenerali alimuua mwanagambo, na mimi nilimuua jenerali kwa kamera yangu."<ref>{{cite web |title=Eddie Adams' iconic Vietnam War photo: What happened next |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-42864421 |website=[[BBC News]]}}</ref> Mnamo mwaka 1975, kufuatia kuanguka kwa mji wa [[Saigon]], Jenerali Loan alikimbilia Marekani ambako alifungua mkahawa. Congress ya Marekani ilitaka afukuzwe nchini humo kwa makosa ya jinai za vita, lakini Rais [[Jimmy Carter]] aliingilia kati na kusitisha mchakato huo. Loan alifariki kwa ugonjwa wa saratani huko Virginia mnamo Julai 14, 1998 akiwa na umri wa miaka 67.<ref>{{cite news |date=16 July 1998 |title=Nguyen Ngoc Loan, 67, Dies; Executed Viet Cong Prisoner |url=https://www.nytimes.com/1998/07/16/world/nguyen-ngoc-loan-67-dies-executed-viet-cong-prisoner.html |work=[[The New York Times]]}}</ref> == Marejeo == <references /> === Jisomee === * Bailey, George A. & Lichty, Lawrence W. (1972). *Rough Justice on a Saigon Street: A Gatekeeper Study of NBC's Tet Execution Film*. Journalism Quarterly. * Braestrup, Peter (1983). *Big Story: How the American press and Television Reported and Interpreted the Crisis of Tet 1968*. Yale University Press. * Perlmutter, David D. (1998). *Photojournalism and Foreign Policy: Icons of Outrage in International Crises*. Praeger Publishers. * Robbins, James S. (2010). *This Time We Win: Revisiting the Tet Offensive*. Encounter Books. {{mbegu-historia}} [[Jamii:1968]] [[Jamii:Historia ya Vietnam]] 79yf6uehodd6x49fp5af31z9ku527fi 3 240135 1559165 2026-05-30T21:53:25Z Mfield 86615 Mfield alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano ya mtumiaji:VSwede HD]] hadi [[Majadiliano ya mtumiaji:VSwede]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/VSwede HD|VSwede HD]]" to "[[Special:CentralAuth/VSwede|VSwede]]" 1559165 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Majadiliano ya mtumiaji:VSwede]] 6yscmx4tklfet2msesbz5v67gpukdyt 0 240136 1559172 2026-05-31T01:32:26Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '''''Francine "Penny" Patterson''' (amezaliwa tarehe 13 Februari 1947) ni mwanasaikolojia wa wanyama kutoka [[Marekani]]. Kuanzia mwaka 1972, alimfundisha sokwe mkubwa aina ya gorila aitwaye Koko mfumo uliorekebishwa wa Lugha ya Ishara ya Marekani (American Sign Language – ASL), ambao aliuita '''Lugha ya Ishara ya Gorila''' (Gorilla Sign Language, GSL). Patterson alidai kwamba Koko aliweza kujifunza na kutumia mamia ya ishara za lugha hiyo kuwasiliana na...' 1559172 wikitext text/x-wiki ''''Francine "Penny" Patterson''' (amezaliwa tarehe 13 Februari 1947) ni mwanasaikolojia wa wanyama kutoka [[Marekani]]. Kuanzia mwaka 1972, alimfundisha sokwe mkubwa aina ya gorila aitwaye Koko mfumo uliorekebishwa wa Lugha ya Ishara ya Marekani (American Sign Language – ASL), ambao aliuita '''Lugha ya Ishara ya Gorila''' (Gorilla Sign Language, GSL). Patterson alidai kwamba Koko aliweza kujifunza na kutumia mamia ya ishara za lugha hiyo kuwasiliana na binadamu. Utafiti wake kuhusu Koko ulivutia umakini mkubwa wa vyombo vya habari na umma, na ulitumika kama msingi wa madai kwamba nyani wakubwa wanaweza kujifunza vipengele vya lugha ya binadamu. Hata hivyo, uhalali wa kisayansi wa madai ya Patterson kuhusu kiwango cha umahiri wa Koko katika lugha umepingwa kwa kiasi kikubwa na wataalamu wa isimu na nyanja nyingine za kitaaluma.<ref>{{cite web |title=Lingua Franca: Koko Is Dead, but the Myth of Her Linguistic Skills Lives On |url=[https://www.chronicle.com/blogs/linguafranca/koko-is-dead-but-the-myth-of-her-linguistic-skills-lives-on#selection-2503.139-2511.208](https://www.chronicle.com/blogs/linguafranca/koko-is-dead-but-the-myth-of-her-linguistic-skills-lives-on#selection-2503.139-2511.208) |date=11 December 2023 |archive-url=[https://archive.today/20231211182257/https://www.chronicle.com/blogs/linguafranca/koko-is-dead-but-the-myth-of-her-linguistic-skills-lives-on#selection-2503.139-2511.208](https://archive.today/20231211182257/https://www.chronicle.com/blogs/linguafranca/koko-is-dead-but-the-myth-of-her-linguistic-skills-lives-on#selection-2503.139-2511.208) |archive-date=2023-12-11}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ward |first=Ben |year=1999 |title=Koko: Fact or Fiction? |journal=American Language Review |volume=3 |number=3 |pages=12–15 |issn=1092-6992}}</ref><ref>{{Cite news |last=Hu |first=Jane C. |date=20 August 2014 |title=What Do Talking Apes Really Tell Us? |url=[https://www.slate.com/articles/health_and_science/science/2014/08/koko_kanzi_and_ape_language_research_criticism_of_working_conditions_and.html](https://www.slate.com/articles/health_and_science/science/2014/08/koko_kanzi_and_ape_language_research_criticism_of_working_conditions_and.html) |work=Slate}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1002/j.2326-1951.1982.tb02120.x |title=Why Koko Can't Talk: The Ape's Still Fooling Most of the People, Most of the Time |date=1982 |last1=Terrace |first1=Herbert S. |journal=The Sciences |volume=22 |issue=9 |pages=8–10}}</ref> Wakosoaji wameeleza kuwa ushahidi uliotolewa hauonyeshi kwamba Koko alikuwa na uwezo wa lugha unaolingana na ule wa binadamu, bali kwamba aliweza kujifunza ishara na kuzitumia kwa kiwango fulani kupitia mafunzo na mazoea. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1947|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] q0rzt7x0sofen4bjrzmed2q7roo5uqh 1559185 1559172 2026-05-31T05:10:08Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559185 wikitext text/x-wiki ''''Francine "Penny" Patterson''' (amezaliwa tarehe 13 Februari 1947) ni mwanasaikolojia wa wanyama kutoka [[Marekani]]. Kuanzia mwaka 1972, alimfundisha sokwe mkubwa aina ya gorila aitwaye Koko mfumo uliorekebishwa wa Lugha ya Ishara ya Marekani (American Sign Language – ASL), ambao aliuita '''Lugha ya Ishara ya Gorila''' (Gorilla Sign Language, GSL). Patterson alidai kwamba Koko aliweza kujifunza na kutumia mamia ya ishara za lugha hiyo kuwasiliana na binadamu. Utafiti wake kuhusu Koko ulivutia umakini mkubwa wa vyombo vya habari na umma, na ulitumika kama msingi wa madai kwamba nyani wakubwa wanaweza kujifunza vipengele vya lugha ya binadamu. Hata hivyo, uhalali wa kisayansi wa madai ya Patterson kuhusu kiwango cha umahiri wa Koko katika lugha umepingwa kwa kiasi kikubwa na wataalamu wa isimu na nyanja nyingine za kitaaluma.<ref>{{cite web |title=Lingua Franca: Koko Is Dead, but the Myth of Her Linguistic Skills Lives On |url=[https://www.chronicle.com/blogs/linguafranca/koko-is-dead-but-the-myth-of-her-linguistic-skills-lives-on#selection-2503.139-2511.208](https://www.chronicle.com/blogs/linguafranca/koko-is-dead-but-the-myth-of-her-linguistic-skills-lives-on#selection-2503.139-2511.208) |date=11 December 2023 |archive-url=[https://archive.today/20231211182257/https://www.chronicle.com/blogs/linguafranca/koko-is-dead-but-the-myth-of-her-linguistic-skills-lives-on#selection-2503.139-2511.208](https://archive.today/20231211182257/https://www.chronicle.com/blogs/linguafranca/koko-is-dead-but-the-myth-of-her-linguistic-skills-lives-on#selection-2503.139-2511.208) |archive-date=2023-12-11}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ward |first=Ben |year=1999 |title=Koko: Fact or Fiction? |journal=American Language Review |volume=3 |number=3 |pages=12–15 |issn=1092-6992}}</ref><ref>{{Rejea habari |last=Hu |first=Jane C. |date=20 August 2014 |title=What Do Talking Apes Really Tell Us? |url=[https://www.slate.com/articles/health_and_science/science/2014/08/koko_kanzi_and_ape_language_research_criticism_of_working_conditions_and.html](https://www.slate.com/articles/health_and_science/science/2014/08/koko_kanzi_and_ape_language_research_criticism_of_working_conditions_and.html) |work=Slate}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1002/j.2326-1951.1982.tb02120.x |title=Why Koko Can't Talk: The Ape's Still Fooling Most of the People, Most of the Time |date=1982 |last1=Terrace |first1=Herbert S. |journal=The Sciences |volume=22 |issue=9 |pages=8–10}}</ref> Wakosoaji wameeleza kuwa ushahidi uliotolewa hauonyeshi kwamba Koko alikuwa na uwezo wa lugha unaolingana na ule wa binadamu, bali kwamba aliweza kujifunza ishara na kuzitumia kwa kiwango fulani kupitia mafunzo na mazoea. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1947|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 4k8c2opdnurwj91stv0qu4l2n69e3tu 0 240137 1559173 2026-05-31T01:38:05Z Valuegirl 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Elvina Mikhailovna Podchernikova-Elvorti''' alikuwa msanii wa sarakasi, mkufunzi wa wanyama na mwanaharakati wa umma kutoka [[Urusi]]. Alitunukiwa hadhi ya '''Msanii wa Watu wa Urusi''' (People's Artist of Russia). == Wasifu na kazi == Elvorti alizaliwa katika familia ya Mikhail Dmitrievich na Nina Andreevna Podchernikov. Jina la Elvorti lilikuwa jina la kisanii la familia ya Podchernikov katika shughuli zao za sarakasi, na baadaye likawa jina lao ra...' 1559173 wikitext text/x-wiki '''Elvina Mikhailovna Podchernikova-Elvorti''' alikuwa msanii wa sarakasi, mkufunzi wa wanyama na mwanaharakati wa umma kutoka [[Urusi]]. Alitunukiwa hadhi ya '''Msanii wa Watu wa Urusi''' (People's Artist of Russia). == Wasifu na kazi == Elvorti alizaliwa katika familia ya Mikhail Dmitrievich na Nina Andreevna Podchernikov. Jina la Elvorti lilikuwa jina la kisanii la familia ya Podchernikov katika shughuli zao za sarakasi, na baadaye likawa jina lao rasmi la ukoo.<ref>{{Cite book|title=Цирк: Маленькая энциклопедия|trans-title=Circus: A Small Encyclopedia|author=A. Shneer, Rudolf Slavsky, Yuri Dmitriev|page=268|year=1973|publisher=Soviet Encyclopedia}}</ref> Kuanzia mwaka 1943 alifanya kazi pamoja na baba yake katika onesho la ''"Katika Barafu za Aktiki"'' lililohusisha dubu wa maeneo ya ncha za dunia (polar bears), ambapo alipata na kujifunza uzoefu wa kufundisha wanyama. Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], alishiriki katika ziara za maonesho ya sarakasi ya baba yake pamoja na matamasha yaliyofanyika katika hospitali za Saratov, Kazan, Kostroma, Kalinin, Yaroslavl na Gorky. Tangu mwaka 1947 alifanya maonesho kama msanii wa baiskeli za sarakasi (velofigurist) katika onesho la mume wake, V. Asmus. Mwaka 1952 alipokea kundi la dubu wa kahawia waliokuwa wamefundishwa na Boris Eder. Akiwa mwandishi na mkurugenzi wa maonesho hayo, aliandaa onesho lililoitwa ''"Dubu Wachekeshaji"'' (Amusing Bears) na kulitumia katika ziara mbalimbali kwa muda wa miaka 45. Wanyama hao walifanya michezo na mbinu ngumu lakini za kuchekesha juu ya kamba mbili sambamba zilizokuwa katika urefu wa mita tano kutoka ardhini. Pia alikuwa mwandishi na mtayarishaji wa maigizo ya watoto, yakiwemo ''"Hadithi ya Mchawi wa Majira ya Baridi"'' na ''"Matukio ya Binti Mfalme Nezabudki"'', pamoja na kazi nyinginezo. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] [[Jamii:Wanawake wa Urusi]] 246h8ev9zmkei5ysupx1ov92olp1bsf 1559176 1559173 2026-05-31T04:59:06Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559176 wikitext text/x-wiki '''Elvina Mikhailovna Podchernikova-Elvorti''' alikuwa msanii wa sarakasi, mkufunzi wa wanyama na mwanaharakati wa umma kutoka [[Urusi]]. Alitunukiwa hadhi ya '''Msanii wa Watu wa Urusi''' (People's Artist of Russia). == Wasifu na kazi == Elvorti alizaliwa katika familia ya Mikhail Dmitrievich na Nina Andreevna Podchernikov. Jina la Elvorti lilikuwa jina la kisanii la familia ya Podchernikov katika shughuli zao za sarakasi, na baadaye likawa jina lao rasmi la ukoo.<ref>{{Rejea kitabu|title=Цирк: Маленькая энциклопедия|trans-title=Circus: A Small Encyclopedia|author=A. Shneer, Rudolf Slavsky, Yuri Dmitriev|page=268|year=1973|publisher=Soviet Encyclopedia}}</ref> Kuanzia mwaka 1943 alifanya kazi pamoja na baba yake katika onesho la ''"Katika Barafu za Aktiki"'' lililohusisha dubu wa maeneo ya ncha za dunia (polar bears), ambapo alipata na kujifunza uzoefu wa kufundisha wanyama. Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], alishiriki katika ziara za maonesho ya sarakasi ya baba yake pamoja na matamasha yaliyofanyika katika hospitali za Saratov, Kazan, Kostroma, Kalinin, Yaroslavl na Gorky. Tangu mwaka 1947 alifanya maonesho kama msanii wa baiskeli za sarakasi (velofigurist) katika onesho la mume wake, V. Asmus. Mwaka 1952 alipokea kundi la dubu wa kahawia waliokuwa wamefundishwa na Boris Eder. Akiwa mwandishi na mkurugenzi wa maonesho hayo, aliandaa onesho lililoitwa ''"Dubu Wachekeshaji"'' (Amusing Bears) na kulitumia katika ziara mbalimbali kwa muda wa miaka 45. Wanyama hao walifanya michezo na mbinu ngumu lakini za kuchekesha juu ya kamba mbili sambamba zilizokuwa katika urefu wa mita tano kutoka ardhini. Pia alikuwa mwandishi na mtayarishaji wa maigizo ya watoto, yakiwemo ''"Hadithi ya Mchawi wa Majira ya Baridi"'' na ''"Matukio ya Binti Mfalme Nezabudki"'', pamoja na kazi nyinginezo. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] [[Jamii:Wanawake wa Urusi]] cw323yumlizevyyzmoqfvz64it7e86b 14 240138 1559179 2026-05-31T05:06:53Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Jamii:historia nchi kwa nchi|K]] [[Jamii:Kambodia]]' 1559179 wikitext text/x-wiki [[Jamii:historia nchi kwa nchi|K]] [[Jamii:Kambodia]] sobolm1bcy8crm26jbcx4qeqseb3hsm 1559180 1559179 2026-05-31T05:07:17Z Riccardo Riccioni 452 1559180 wikitext text/x-wiki [[Jamii:historia nchi kwa nchi|K]] [[Jamii:Kamboja]] hj4m99kfuvjs7ttsv5mehnx4h8d0en8 1559181 1559180 2026-05-31T05:08:15Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Jamii:Historia ya Kambodia]] hadi [[Jamii:Historia ya Kamboja]]: jina la Kiswahili 1559180 wikitext text/x-wiki [[Jamii:historia nchi kwa nchi|K]] [[Jamii:Kamboja]] hj4m99kfuvjs7ttsv5mehnx4h8d0en8 14 240139 1559182 2026-05-31T05:08:15Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Jamii:Historia ya Kambodia]] hadi [[Jamii:Historia ya Kamboja]]: jina la Kiswahili 1559182 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Jamii:Historia ya Kamboja]] q8qtefhqdyx4qt7xttiy9gcz512qcfq 0 240140 1559197 2026-05-31T05:21:18Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Betty Moore (diver)]] hadi [[Betty Moore (mpiga mbizi)]] 1559197 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Betty Moore (mpiga mbizi)]] f02insdz4qxq8j7uf2y1oyrg0oe9bnt 2 240141 1559207 2026-05-31T07:01:47Z Muddyb 379 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Waigizaji waliocheza James Bond''' ni orodha ya waigizaji walioigiza kama mhusika mkuu, James Bond, jasusi wa siri wa Uingereza (007), katika mfululizo wa filamu kulingana na riwaya za mwandishi [[Ian Fleming]]. Tangu kuanzishwa kwa mradi huu wa filamu mnamo mwaka 1962, jumla ya waigizaji sita wakuu wamewahi kuvaa uhusika huo rasmi chini ya kampuni ya uzalishaji ya EON Productions, huku kukiwa na filamu chache zisizo rasmi. Jedwali hili linatoa muhtasa...' 1559207 wikitext text/x-wiki '''Waigizaji waliocheza James Bond''' ni orodha ya waigizaji walioigiza kama mhusika mkuu, James Bond, jasusi wa siri wa Uingereza (007), katika mfululizo wa filamu kulingana na riwaya za mwandishi [[Ian Fleming]]. Tangu kuanzishwa kwa mradi huu wa filamu mnamo mwaka 1962, jumla ya waigizaji sita wakuu wamewahi kuvaa uhusika huo rasmi chini ya kampuni ya uzalishaji ya EON Productions, huku kukiwa na filamu chache zisizo rasmi. Jedwali hili linatoa muhtasari wa waigizaji hao, vipindi vyao, filamu walizocheza, na waongozaji waliofanikisha kazi hizo. == Orodha ya waigizaji na filamu == {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="font-weight:bold; font-size:1.2em; padding:5px;" | Waigizaji waliocheza James Bond katika filamu ! style="background:#002F6C; color:white; width:5%;" | Na. ! style="background:#002F6C; color:white; width:20%;" | Mwigizaji ! style="background:#002F6C; color:white; width:15%;" | Miaka ya uhusika ! style="background:#002F6C; color:white; width:35%;" | Jina la filamu ! style="background:#002F6C; color:white; width:10%;" | Mwaka ! style="background:#002F6C; color:white; width:15%;" | Mwongozaji |- style="background:#f8f9fa;" | rowspan="7" | 1 | rowspan="7" | [[Sean Connery]] | rowspan="7" | 1962–1971, 1983 | [[Dr. No]] | 1962 | [[Terence Young]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[From Russia with Love]] | 1963 | [[Terence Young]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[Goldfinger]] | 1964 | [[Guy Hamilton]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[Thunderball]] | 1965 | [[Terence Young]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[You Only Live Twice]] | 1967 | [[Lewis Gilbert]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[Diamonds Are Forever]] | 1971 | [[Guy Hamilton]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[Never Say Never Again]] <small>(isiyo rasmi)</small> | 1983 | [[Irvin Kershner]] |- | rowspan="1" | 2 | rowspan="1" | [[George Lazenby]] | rowspan="1" | 1969 | [[On Her Majesty's Secret Service]] | 1969 | [[Peter R. Hunt]] |- style="background:#f8f9fa;" | rowspan="7" | 3 | rowspan="7" | [[Roger Moore]] | rowspan="7" | 1973–1985 | [[Live and Let Die]] | 1973 | [[Guy Hamilton]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[The Man with the Golden Gun]] | 1974 | [[Guy Hamilton]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[The Spy Who Loved Me]] | 1977 | [[Lewis Gilbert]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[Moonraker]] | 1979 | [[Lewis Gilbert]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[For Your Eyes Only]] | 1981 | [[John Glen]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[Octopussy]] | 1983 | [[John Glen]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[A View to a Kill]] | 1985 | [[John Glen]] |- | rowspan="2" | 4 | rowspan="2" | [[Timothy Dalton]] | rowspan="2" | 1987–1989 | [[The Living Daylights]] | 1987 | [[John Glen]] |- | [[Licence to Kill]] | 1989 | [[John Glen]] |- style="background:#f8f9fa;" | rowspan="4" | 5 | rowspan="4" | [[Pierce Brosnan]] | rowspan="4" | 1995–2002 | [[GoldenEye]] | 1995 | [[Martin Campbell]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[Tomorrow Never Dies]] | 1997 | [[Roger Spottiswoode]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[The World Is Not Enough]] | 1999 | [[Michael Apted]] |- style="background:#f8f9fa;" | [[Die Another Day]] | 2002 | [[Lee Tamahori]] |- | rowspan="5" | 6 | rowspan="5" | [[Daniel Craig]] | rowspan="5" | 2006–2021 | [[Casino Royale]] | 2006 | [[Martin Campbell]] |- | [[Quantum of Solace]] | 2008 | [[Marc Forster]] |- | [[Skyfall]] | 2012 | [[Sam Mendes]] |- | [[Spectre]] | 2015 | [[Sam Mendes]] |- | [[No Time to Die]] | 2021 | [[Cary Joji Fukunaga]] |} == Tazama pia == * [[James Bond]] * [[Ian Fleming]] == Maelezo ya ziada == * Jedwali hili linatumia mfumo wa ''sortable'', unaomruhusu msomaji kupanga habari kwa kufuata herufi za waigizaji, miaka, au waongozaji. * Kipengele cha ''mw-collapsible'' kinawawezesha watumiaji kuficha au kuonyesha jedwali hili kwa urahisi. * Filamu ya ''Never Say Never Again'' (1983) haikuwekwa kama sehemu rasmi ya mfululizo wa EON Productions kutokana na mizozo ya kisheria ya hakimiliki wakati huo. 8qfxjdkme6e6lqpnmicmdb69bx3in1z 0 240142 1559210 2026-05-31T08:07:53Z Muddyb 379 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox person | name = Ian Fleming | picha = Ian Fleming c. 1958 (cropped).jpg | maelezo = Fleming mnamo 1958 | tarehe ya kuzaliwa = {{birth date|1908|5|28|df=yes}} | mahali pa kuzaliwa = [[Mayfair]], London, Uingereza | tarehe ya kufa = {{death date and age|1964|8|12|1908|5|28|df=yes}} | mahali alipofia = [[Canterbury]], Kent, Uingereza | kazi maarufu = {{plainlist| * ''[[James Bond]]'' series * ''Ch...' 1559210 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ian Fleming | picha = Ian Fleming c. 1958 (cropped).jpg | maelezo = Fleming mnamo 1958 | tarehe ya kuzaliwa = {{birth date|1908|5|28|df=yes}} | mahali pa kuzaliwa = [[Mayfair]], London, Uingereza | tarehe ya kufa = {{death date and age|1964|8|12|1908|5|28|df=yes}} | mahali alipofia = [[Canterbury]], Kent, Uingereza | kazi maarufu = {{plainlist| * ''[[James Bond]]'' series * ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' }} | ndoa = {{marriage|[[Ann Fleming (socialite)|Ann Charteris]]|24 March 1952}} | watoto = 1 | mama = [[Evelyn St. Croix Fleming]] | baba = [[Valentine Fleming]] | ndugu = [[Peter Fleming (writer)|Peter Fleming]] (kaka)<br />[[Amaryllis Fleming]] (dada wa kambo) }} '''Ian Lancaster Fleming''' (28 Mei 1908 – 12 Agosti 1964) alikuwa mwandishi wa [[Uingereza]]. Anajulikana zaidi kwa mfululizo wake wa riwaya za kijasusi za [[James Bond]] zilizovuma baada ya [[Vita Vikuu vya Pili vya Dunia|Vita Kuu ya Pili ya Dunia]]. Fleming alitoka katika familia tajiri iliyokuwa na uhusiano na benki ya Robert Fleming & Co. Baba yake alikuwa Mbunge wa Henley kuanzia mwaka 1910 hadi kifo chake kwenye Mapambano ya Magharibi mnamo 1917 wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Alisoma katika shule za Eton, Sandhurst, na kwa muda mfupi katika Vyuo Vikuu vya Munich na Geneva kabla ya kujaribu kazi mbalimbali na hatimaye kuanza kuandika. Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, Fleming alifanya kazi katika Kitengo cha Ujasusi wa Wanamaji cha Uingereza. Alihusika katika kupanga "Oparesheni Goldeneye" pamoja na kusimamia vitengo viwili vya kijasusi: 30 Assault Unit na T-Force. Uzoefu wake wa kijeshi na kazi yake ya uandishi wa habari ulimpa misingi, maelezo ya kina, na uhalisia uliosaidia kutengeneza simulizi za riwaya zake za James Bond. Fleming aliandika riwaya yake ya kwanza ya Bond, ''[[Casino Royale (novel)|Casino Royale]]'', mnamo mwaka 1952 akiwa na umri wa miaka 44. Kitabu hicho kilipata mafanikio makubwa na kuchapishwa mara tatu mfululizo ili kukidhi mahitaji. Riwaya nyingine 11 za Bond na mikusanyiko miwili ya hadithi fupi zilifuata kati ya mwaka 1953 na 1966. Hadithi hizi zinamhusu [[James Bond (literary character)|James Bond]], afisa wa Idara ya Ujasusi wa Siri (MI6) anayejulikana pia kwa namba ya siri 007, na ambaye alikuwa Kamanda wa Jeshi la Wanamaji la Akiba. Vitabu vya Bond vimo kwenye orodha ya safu za vitabu vya kubuni vilivyouzwa zaidi duniani, vikiwa vimevuka nakala milioni 100. Fleming pia aliandika kitabu cha watoto kiitwacho ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' (1964). Mnamo 2008, gazeti la ''[[The Times]]'' lilimweka Fleming katika nafasi ya 14 kwenye orodha ya "Waandishi 50 Wakuu wa Uingereza tangu mwaka 1945". Fleming alimwoa Anne Charteris baada ya Anne kupewa talaka na mume wake wa kwanza, Esmond Harmsworth, kwa sababu ya uhusiano wake wa siri na mwandishi huyo. Walipata mtoto mmoja wa kiume aitwaye Caspar. Fleming alikuwa mnywaji mkubwa wa pombe na mvutaji wa sigara uliokithiri, mambo yaliyopelekea kifo chake kutokana na matatizo ya ugonjwa wa moyo mnamo 1964 akiwa na umri wa miaka 56. Vitabu vyake viwili vya James Bond vilichapishwa baada ya kifo chake. Tangu wakati huo, waandishi wengine wameendelea kuandika riwaya za Bond. Kazi ya Fleming imetumika kutengeneza filamu mara 27, huku muhusika mkuu akichezwa na waigizaji sita tofauti kwenye mfululizo rasmi wa filamu hizo. {{TOC limit}} == Maisha ya awali == === Kuzaliwa na familia === [[File:A link to James Bond - geograph.org.uk - 1255756.jpg|thumb|upright=1.1|right|alt=A discoloured brass plaque showing the names of those local men killed in the First World War|Kumbukumbu ya Vita ya Glenelg, inayonyesha jina la [[Valentine Fleming]], baba yake Ian]] Ian Lancaster Fleming alizaliwa tarehe 28 Mei 1908 huko Mayfair, [[London|London.]]<ref name="Lycett (DNB)" /><ref>{{cite book |publisher=General Register Office |location=United Kingdom |title=England and Wales Civil Registration Indexes |date=1837–1915 |volume=1a |page=420a}}</ref> Mama yake alikuwa Evelyn "Eve" Fleming na baba yake alikuwa Valentine Fleming, aliyekuwa Mbunge wa Henley tangu 1910 hadi 1917.<ref name=":0">{{Cite web |title=Fleming, Ian Lancaster, (28 May 1908 – 12 Aug. 1964), writer |url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540891.001.0001/ww-9780199540884-e-56886 |access-date=3 March 2021 |website=Who's Who & Who Was Who |year=2007 |language=en |doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u56886 |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref><ref name="Churchill Obit" /> Fleming alikuwa mjukuu wa mfanyabiashara wa Scotland, [[Robert Fleming (financier)|Robert Fleming]], aliyeanzisha benki ya Robert Fleming & Co.<ref name="Lycett (DNB)" />{{efn|Tangu mwaka 2000, Robert Fleming & Co imekuwa sehemu ya [[JPMorgan Chase]].<ref>{{cite news |last=Griffiths |first=Katherine |title=Abbey buys Fleming Premier for £106m |newspaper=[[The Independent]] |date=15 May 2001 |page=18 |location=London}}</ref>}} Mnamo 1914, kufuatia kuanza kwa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Valentine Fleming alijiunga na jeshi na kufikia cheo cha meja.<ref name="Churchill Obit" /> Aliuawa kwa mashambulizi ya mizinga ya Ujerumani huko Ufaransa tarehe 20 Mei 1917. [[Winston Churchill]] aliandika wasifu wa sifa (tanzia) uliosomwa kwenye gazeti la ''[[The Times]]''.{{sfn|Lycett|1996|p=12}} Kaka yake mkubwa, [[Peter Fleming (writer)|Peter Fleming]], alikuwa mwandishi wa safari na alioana na mwigizaji [[Celia Johnson]].<ref name="PF Obit (1971)" /> Peter alitumikia jeshi wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia katika oparesheni za siri huko Norway na Ugiriki.<ref name="PF Obit (1971)" /> Fleming alikuwa na wadogo wawili wa kiume, Richard na Michael, waliotumikia jeshi pia, ambapo Michael alifariki kutokana na majeraha ya vita mnamo Oktoba 1940 baada ya kukamatwa Normandy.<ref>{{cite web |title=A Casualty of War |url=https://www.ianfleming.com/timeline/michael-fleming-dies/ |website=ianfleming.com |date=16 August 2016 |access-date=22 January 2021}}</ref> Alikuwa na dada wa kambo upande wa mama aliyezaliwa nje ya ndoa, mpiga selo [[Amaryllis Fleming]] (1925–1999), ambaye baba yake alikuwa msanii [[Augustus John]].<ref>{{cite news |last=Fleming |first=Fergus |title=Amaryllis Fleming |department=Obiturary |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-amaryllis-fleming-1110720.html |access-date=4 December 2011 |newspaper=[[The Independent]] |date=5 August 1999 |location=London}}</ref> === Elimu na kazi za awali === Mnamo 1914 Fleming alihudhuria Shule ya Durnford huko Dorset ambako hakufurahia maisha kutokana na chakula kibaya na manyanyaso kutoka kwa wanafunzi wenzake.{{sfn|DelFattore|1989|p=86}} [[File:Eton College quadrangle.jpg|thumb|left|alt=A building in the Tudor style with a courtyard in front|[[Eton College]], shule aliyosoma Fleming kuanzia 1921 hadi 1927]] Mwaka 1921 alijiunga na [[Eton College]]. Hakuwa na matokeo makubwa kitaaluma lakini aling'ara sana katika riadha na kushinda taji la mchezaji bora (Victor Ludorum) mara mbili kati ya 1925 na 1927.{{sfn|Macintyre|2008|p=33}} Mtindo wake wa maisha ulimfanya agongane na mkuu wa bweni lake kwa sababu ya tabia zake, mafuta ya nywele, kumiliki gari, na mahusiano na wanawake.{{sfn| DelFattore |1989|p=86}} Aliondolewa Eton mapema na kupelekwa Chuo cha Kijeshi cha Sandhurst, lakini aliondoka huko mnamo 1927 bila kupata cheo baada ya kuambukizwa ugonjwa wa kisonono.{{sfn|Macintyre|2008|p=33}} Mnamo 1927, mama yake alimhamisha katika shule binafsi huko Austria ili kujiandaa na kazi katika Wizara ya Mambo ya Nje.{{sfn|Benson|1988|p=45}} Baadaye alisoma kwa muda mfupi Munich na Geneva.<ref name="Lycett (DNB)" /> Licha ya kufaulu mtihani wa kuingia Wizara ya Mambo ya Nje, hakupata nafasi ya kazi.{{sfn|Lycett|1996|p=46}} Mnamo Oktoba 1931, kupitia ushawishi wa mama yake, alipata kazi kama mwandishi wa habari katika shirika la habari la [[Reuters]].<ref name="Lycett (DNB)" /> Mwaka 1933 alitumwa [[Moscow]] kuripoti kesi ya wahandisi sita Waingereza walioshitakiwa na serikali ya [[Josef Stalin|Stalin]].{{sfn|Benson|1988|p=46}} Alirudi London na kuacha uchumba wake na mpenzi wake Monique Panchaud baada ya mama yake kutishia kumnyima urithi wake.{{sfn|Lycett|1996|p=59}} Mnamo Oktoba 1933, aliingia kwenye masuala ya benki na udalali wa hisa lakini hakufanikiwa katika tasnia hizo.{{sfn|Lycett|1996|p=72}} Mwaka 1939, Fleming alianza uhusiano wa kimapenzi na Ann O'Neill, ambaye wakati huo alikuwa mke wa Baron O'Neill wa tatu.{{sfn|Lycett|1996|p=96}} == Mtindo na mfumo wa uandishi == Mwandishi Raymond Benson alibainisha kuwa vitabu vya Fleming vimegawanyika katika vipindi viwili. Vitabu vya kati ya 1953 na 1960 vililenga zaidi maendeleo ya wahusika na mazingira, wakati vile vya kati ya 1961 na 1966 vilibeba maelezo mengi zaidi ya picha na taswira.{{sfn|Benson|1988|pp=85, 31}} Vitabu vya mwanzo vilionyesha harakati za Vita Baridi dhidi ya shirika la Urusi la SMERSH, huku vile vya baadaye vikionyesha mapambano dhidi ya Ernst Stavro Blofeld na shirika la kigaidi la SPECTRE.{{sfn|Black|2005|p=49}} Fleming alieleza kuwa alikuwa akiandika kwa takriban saa tatu asubuhi na saa moja jioni, bila kusahihisha au kurudia kusoma alichokiandika kwa siku hiyo, mfumo uliomwezesha kuandika maneno 2,000 kwa siku.{{sfn|Faulks|Fleming|2009|p=320}} Alitumia mbinu ya kuacha maswali au matukio yenye utata mwishoni mwa kila sura (taharuki) ili kumfanya msomaji awe na hamu ya kuendelea na sura inayofuata kwa haraka.{{sfn|Benson|1988|p=85}} Pia alipenda kutumia majina ya bidhaa halisi zinazojulikana sokoni ili kuongeza uhalisia wa matukio ya kijasusi katika riwaya zake.{{sfn|Faulks|Fleming|2009|p=320}} == Mandhari kuu katika vitabu vyake == === Nafasi ya Uingereza Duniani === Vitabu vya Bond viliandikwa kipindi ambacho Dola ya Uingereza ilikuwa ikipoteza nguvu na makoloni yake duniani.{{sfn|Black|2005|p=3}} Kupitia muhusika wa James Bond, Fleming alitengeneza taswira ya kufikirika kwamba Uingereza bado ilikuwa na nguvu kubwa ya kijeshi na ujasusi duniani kuliko uhalisia ulivyokuwa. Katika riwaya ya ''You Only Live Twice'' (1964), Fleming anaonyesha wazi mtazamo huu kupitia mazungumzo kati ya Bond na mkuu wa usalama wa Japan, Tiger Tanaka, anayeilaumu Uingereza kwa kutupa himaya yake kwa mikono miwili.{{sfn|Macintyre|2008|p=113}} === Athari za Vita Kuu ya Pili ya Dunia === Mada ya madhara ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia ilijitokeza sana katika vitabu vyote. Fleming alitumia ushiriki wa wahusika katika vita hiyo kutofautisha wema na uovu; maadui wengi walionyeshwa kama maofisa wa zamani wa ngazi za juu wa Chama cha Nazi cha Ujerumani au Gestapo (kama vile Drax katika Moonraker na Hammerstein katika For Your Eyes Only), jambo lililoendana na jinsi jamii ya Uingereza ilivyokuwa ikiwatazama Wajerumani katika miaka ya 1950.{{sfn|Black|2005|p=20}} == Kazi zake == {{col-begin}} {{col-2}} * '''Riwaya za James Bond''' ** [[Casino Royale (novel)|''Casino Royale'']] (1953) ** ''[[Live and Let Die (novel)|Live and Let Die]]'' (1954) ** [[Moonraker (novel)|''Moonraker'']] (1955) ** [[Diamonds Are Forever (novel)|''Diamonds Are Forever'']] (1956) ** [[From Russia, with Love (novel)|''From Russia, with Love'']] (1957) ** [[Dr. No (novel)|''Dr. No'']] (1958) ** [[Goldfinger (novel)|''Goldfinger'']] (1959) ** [[Thunderball (novel)|''Thunderball'']] (1961) ** [[The Spy Who Loved Me (novel)|''The Spy Who Loved Me'']] (1962) ** [[On Her Majesty's Secret Service (novel)|''On Her Majesty'']] (1963) ** [[You Only Live Twice (novel)|''You Only Live Twice'']] (1964) ** [[The Man with the Golden Gun (novel)|''The Man with the Golden Gun'']] (1965) {{col-break}} * '''Mikusanyiko ya Hadithi Fupi za Bond''' ** [[For Your Eyes Only (short story collection)|''For Your Eyes Only'']] (1960) ** ''[[Octopussy and The Living Daylights]]'' (1966) * '''Kazi Zingine''' ** ''[[The Diamond Smugglers]]'' (1957) ** ''[[Thrilling Cities]]'' (1963) ** ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' (1964) ** ''[[The Poppy Is Also a Flower]]'' (1966) {{col-end}} == Marejeo == {{Reflist|20em| refs = <ref name="Lycett (DNB)">{{cite ODNB |last=Lycett |first=Andrew |title=Fleming, Ian Lancaster (1908–1964) |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/33168 |access-date=3 December 2011 |authorlink=Andrew Lycett |doi=10.1093/ref:odnb/33168 |year=2004}}</ref> <ref name="KKBB: PFO">{{cite journal |last=Duns |first=Jeremy |title=Gold Dust |journal=Kiss Kiss Bang Bang |date=Winter 2005 |issue=2 |pages=39–47 |author-link=Jeremy Duns |publisher=James Bond International Fan Club}}</ref> <ref name="Churchill Obit">{{cite news |last=Churchill |first=Winston |title=Valentine Fleming. An appreciation |newspaper=[[The Times]] |date=25 May 1917 |author-link=Winston Churchill |location=London |page=9}}</ref> <ref name="PF Obit (1971)">{{cite news |title=Obituary: Colonel Peter Fleming, Author and explorer |newspaper=[[The Times]] |date=20 August 1971 |location=London |page=14}}</ref> <ref name="Lycett (Ann DNB)">{{cite ODNB |last=Lycett |first=Andrew |title=Fleming, Ann Geraldine Mary {{bracket|other married names Ann Geraldine Mary O'Neill, Lady O'Neill; Ann Geraldine Mary Harmsworth, Viscountess Rothermere}} (1913–1981) |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/40227 |access-date=15 December 2011 |authorlink=Andrew Lycett |doi=10.1093/ref:odnb/40227 |year=2004}} {{ODNBsub}}</ref> <ref name="Bond obit">{{cite news |title=James Bond, Ornithologist, 89; Fleming Adopted Name for 007 |url=https://www.nytimes.com/1989/02/17/obituaries/james-bond-ornithologist-89-fleming-adopted-name-for-007.html |access-date=24 February 2013 |newspaper=[[The New York Times]] |date=17 February 1989 |location=New York}}</ref> <ref name="Correspondence">{{Cite AV media |title=The Bond Correspondence |url=https://www.bbc.co.uk/radio4/factual/pip/j9eoh/ |access-date=29 July 2012 |publisher=[[BBC Radio 4]] |date=24 May 2008}}</ref> <ref name="Guardian covers (2008)">{{cite news |title=The great Bond cover up |url=https://www.theguardian.com/books/gallery/2008/may/07/1 |access-date=8 September 2011 |newspaper=[[The Guardian]] |date=8 May 2008 |location=London}}</ref> <ref name="Hellman (1962)">{{cite magazine |last=Hellman |first=Geoffrey T. |title=Bond's Creator |url=http://www.newyorker.com/archive/1962/04/21/1962_04_21_032_TNY_CARDS_000268062#ixzz1XRLtznvp |magazine=[[The New Yorker]] |authorlink=Geoffrey T. Hellman |page=32 |date=21 April 1962}}<!-- {{subscription required}} – not. --> </ref> <ref name=" Macintyre (2008)">{{cite news |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=Bond&nbsp;– the real Bond |newspaper=[[The Times]] |page=36 |location=London |date=5 April 2008 |ref=none}}</ref> <ref name="Cook (2004)">{{cite news |last=Cook |first=William |title=Novel man |newspaper=[[New Statesman]] |date=28 June 2004 |page=40}}</ref> <ref name="Bergonzi (1958)">{{cite journal |last=Bergonzi |first=Bernard |title=The Case of Mr Fleming |journal=Twentieth Century |date=March 1958 |author-link=Bernard Bergonzi |page=221}}</ref> <ref name="Johnson (1958)">{{cite journal |last=Johnson |first=Paul |author-link=Paul Johnson (writer) |title=Sex, Snobbery and Sadism |url=https://www.newstatesman.com/society/2007/02/1958-bond-fleming-girl-sex |journal=[[New Statesman]] |date=5 April 1958 |page=430}}</ref> <ref name="Lilly Library">{{cite web |title=The Ian Fleming Collection of 19th–20th Century Source Material Concerning Western Civilization together with the Originals of the James Bond-007 Tales: a machine-readable transcription |url=http://www.indiana.edu/~liblilly/etexts/fleming/ |work=Lilly Library Publications Online |date=7 May 2003 |publisher=[[Lilly Library]] |access-date=14 December 2011}}</ref> <ref name="Sellers (2007)">{{cite news |last=Sellers |first=Robert |author-link=Robert Sellers |title=The battle for the soul of Thunderball |newspaper=[[The Sunday Times]] |location=London |page=32 |date=30 December 2007}}</ref> <ref name="documentary">{{cite video |year=1999 |contribution=Inside Dr. No Documentary |title=Dr. No (Ultimate Edition, 2006) |medium=DVD |publisher=[[Metro-Goldwyn-Mayer]]}}</ref> <ref name="Times obit (1965)">{{cite news |title=Obituary: Mr. Ian Fleming |newspaper=[[The Times]] |location=London |date=13 August 1964 |page=12}}</ref> <ref name="Hitchens (2006)">{{cite news |last=Hitchens |first=Christopher |title=Bottoms Up |newspaper=[[The Atlantic|The Atlantic Monthly]] |date=April 2006 |author-link=Christopher Hitchens |page=101}}</ref> <ref name="Cork Bookseller">{{cite journal |last=Cork |first=John |author-link=John Cork |title=The man with the golden pen |journal=[[The Bookseller]] |date=20 September 2002 |issue=5044 |page=20 |issn=0006-7539}}</ref> }} == Vyanzo == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Amis |first=Kingsley |author-link=Kingsley Amis |title=The James Bond Dossier |year=1966 |publisher=[[Pan Books]] |location=London |oclc=752401390 |title-link=The James Bond Dossier}} * {{cite book |last1=Bennett |first1=Tony |author-link=Tony Bennett (sociologist) |last2=Woollacott |first2=Janet |contribution=The Moments of Bond |editor-last=Lindner |editor-first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |year=2003 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last=Benson |first=Raymond |author-link=Raymond Benson |title=The James Bond Bedside Companion |year=1988 |publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]] |location=London |isbn=978-1-85283-233-9 |title-link=The James Bond Bedside Companion}} * {{cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=The Politics of James Bond: From Fleming's Novel to the Big Screen |url=https://books.google.com/books?id=g4-sFrU8Xw0C&q=Clarence%20Leiter&pg=PP1 |year=2005 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |location=Lincoln, Nebraska |isbn=978-0-8032-6240-9}} * {{cite book |last=Britton |first=Wesley Alan |title=Spy Television |url=https://books.google.com/books?id=Rl9nk8abyWcC&q=%22casino%20royale%22%20%22barry%20nelson%22&pg=PR4 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2004 |edition=2 |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-275-98163-1}} * {{cite book |last=Burgess |first=Anthony |author-link=Anthony Burgess |title=99 Novels. The Best in English Since 1939: A Personal Choice |year=1984 |publisher=[[Simon & Schuster|Summit Books]] |location=London |isbn=978-0-671-52407-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/99novelsbestine00burg}} * {{cite book |last=Chancellor |first=Henry |title=James Bond: The Man and His World |year=2005 |publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]] |location=London |isbn=978-0-7195-6815-2}} * {{cite book |last=DelFattore |first=Joan |author-link=Joan DelFattore |contribution=Ian Fleming |editor1-first=Bernard |editor1-last=Benstock |editor1-link=Bernard Benstock |editor2-first=Thomas |editor2-last=Staley |title=British Mystery and Thriller Writers Since 1940 |url=https://archive.org/details/dictionaryoflite00bern |url-access=registration |year=1989 |publisher=[[Gale (publisher)|Gale Research]] |location=Detroit |isbn=978-0-7876-3072-0}} * {{cite book |last=Eco |first=Umberto |author-link=Umberto Eco |contribution=Narrative Structures in Fleming |editor-last=Lindner |editor-first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |year=2003 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last1=Faulks |first1=Sebastian |last2=Fleming |first2=Ian |authorlink1=Sebastian Faulks |year=2009 |title=Devil May Care |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-103545-1 |title-link=Devil May Care (Faulks novel)}} * {{cite book |last=Fleming |first=Ian |title=Thrilling Cities |year=1963 |publisher=[[Jonathan Cape]] |location=London |title-link=Thrilling Cities}} * {{cite book |last=Fleming |first=Ian |title=Goldfinger |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102831-6}} * {{cite book |last1=Fleming |first1=Ian |last2=Welsh |first2=Louise |authorlink2=Louise Welsh |title=Live and Let Die |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102832-3}} * {{cite book |last1=Fleming |first1=Ian |last2=Higson |first2=Charlie |authorlink2=Charlie Higson |title=From Russia, with Love |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102829-3}} * {{cite book |last=Gant |first=Richard |author-link=Brian Freemantle |title=Ian Fleming: Man with the Golden Pen |publisher=Mayflower-Dell |year=1966 |location=London |oclc=487676374}} * {{cite book |last=Griswold |first=John |title=Ian Fleming's James Bond: Annotations And Chronologies for Ian Fleming's Bond Stories |url=https://books.google.com/books?id=uariyzldrJwC&q=Ian%20Fleming's%20James%20Bond%3A%20Annotations%20And%20Chronologies%20For%20Ian%20Fleming's%20Bond%20Stories&pg=PP1 |publisher=[[AuthorHouse]] |location=Bloomington, Indiana |year=2006 |isbn=978-1-4259-3100-1}} * {{cite book |last1=Lane |first1=Andy |last2=Simpson |authorlink1=Andy Lane |first2=Paul |year=2000 |title=The Bond Files: The Unofficial Guide to the World's Greatest Secret Agent |publisher=[[Virgin Books]] |location=London |isbn=978-0-7535-0490-1}} * {{cite book |last=Lindner |first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |url=https://books.google.com/books?id=x9-1QY5boUsC&pg=PP1 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |year=2009 |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last=Longden |first=Sean |author-link=Sean Longden |title=T-Force: The Race for Nazi War Secrets, 1945 |year=2010 |publisher=[[Constable & Robinson]] |location=London |isbn=978-1-84901-297-3}} * {{cite book |last=Lycett |first=Andrew |author-link=Andrew Lycett |title=Ian Fleming |year=1996 |publisher=Phoenix |location=London |isbn=978-1-85799-783-5}} * {{cite book |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=For Your Eyes Only |year=2008 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |location=London |isbn=978-0-7475-9527-4}} * {{cite book |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=Operation Mincemeat: The True Spy Story That Changed the Course of World War II |url=https://archive.org/details/operationminceme0000maci |url-access=registration |year=2010 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |location=London |isbn=978-1-4088-0921-1}} * {{cite book |last=MacLean |first=Rory |author-link=Rory MacLean |title=Gift of Time |year=2012 |publisher=[[Constable & Robinson]] |location=London |isbn=978-1-84901-857-9}} * {{cite book |last=Pearson |first=John |author-link=John Pearson (author) |title=The Life of Ian Fleming: Creator of James Bond |publisher=[[Pan Books]] |location=London |year=1967}} * {{cite book |last1=Pfeiffer |first1=Lee |last2=Worrall |first2=Dave |title=The Essential Bond |year=1998 |publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]] |location=London |isbn=978-0-7522-2477-0}} * {{cite book |last=Rankin |first=Nicholas |author-link=Nicholas Rankin |title=Ian Fleming's Commandos: The Story of 30 Assault Unit in WWII |year=2011 |publisher=[[Faber and Faber]] |location=London |isbn=978-0-571-25062-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/ianflemingscomma0000rank}} * {{cite book |last=Winn |first=Christopher |title=I Never Knew That About England |url=https://books.google.com/books?id=_q5B1szl1KcC&pg=PP1 |year=2012 |publisher=[[Random House]] |location=London |isbn=978-1-4481-4606-2}} {{Refend}} == Jisomee == * J.C. "The Agent's Secret." ''[[The Times Literary Supplement]]'' no. 5946 (2017): 36. * Gilbert, Jon. (2023). "A Bibliography of Biographies of Ian Fleming." ''[[The Book Collector]]'' 72 no.4 (winter): 704–709. * Lett, Brian (2012). ''Ian Fleming and SOE's Operation Postmaster: The Top Secret Story Behind 007''. {{ISBN|978-1-5267-8751-4}} * Lycett, Andrew (2020). ''Ian Fleming: The Man Who Created James Bond''. Orion Publishing Group. {{ISBN|978-1-4746-1797-0}}. * {{cite journal |author-last1=Moran |author-first1=Christopher R. |author-last2=McCrisken |author-first2=Trevor |title=The secret life of Ian Fleming: spies, lies and social ties |journal=[[Contemporary British History]] |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2018.1545579 |year=2019 |volume=33 |issue=3 |pages=336–356 |doi=10.1080/13619462.2018.1519431 |s2cid=150004633 |ref=none|url-access=subscription }} * Muir, P. H.(1965). "Ian Fleming: A Personal Memoir." ''[[The Book Collector]]'' 14 no. 1 (Spring): 24–33. * {{cite book |last=Shakespeare |first=Nicholas |author-link=Nicholas Shakespeare |title=Ian Fleming: The Complete Man |year=2023 |publisher=Harvill Secker |isbn=978-1-78730-241-9 |ref=none}} == Viungo vya nje == {{Sister project links|wikt=no|commons=Category:Ian Fleming|b=no|n=no|q=Ian Fleming|s=no|v=no|species=no|display=Ian Fleming}} * {{Official website|http://www.ianfleming.com/}} * {{Internet Archive author |sname=Fleming}} * {{IMDb name|id=0001220|name=Ian Fleming}} * {{FadedPage|id=Fleming, Ian|name=Ian Fleming|author=yes}} * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name}} {{Ian Fleming|state=autocollapse}} {{James Bond books|state=autocollapse}} {{James Bond}} {{BD|1908|1964}} [[Jamii:Waandishi wa Uingereza]] 38zomhb3kn0crjus1lrmvqbbk812wmm 1559251 1559210 2026-05-31T10:09:43Z Muddyb 379 1559251 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ian Fleming | picha = Ian Fleming c. 1958 (cropped).jpg | maelezo = Fleming mnamo 1958 | tarehe ya kuzaliwa = {{birth date|1908|5|28|df=yes}} | mahali pa kuzaliwa = [[Mayfair]], London, Uingereza | tarehe ya kufa = {{death date and age|1964|8|12|1908|5|28|df=yes}} | mahali alipofia = [[Canterbury]], Kent, Uingereza | kazi maarufu = {{plainlist| * ''[[James Bond]]'' series * ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' }} | ndoa = {{marriage|[[Ann Fleming (socialite)|Ann Charteris]]|24 March 1952}} | watoto = 1 | mama = [[Evelyn St. Croix Fleming]] | baba = [[Valentine Fleming]] | ndugu = [[Peter Fleming (writer)|Peter Fleming]] (kaka)<br />[[Amaryllis Fleming]] (dada wa kambo) }} '''Ian Lancaster Fleming''' (28 Mei 1908 – 12 Agosti 1964) alikuwa mwandishi wa [[Uingereza]]. Anajulikana zaidi kwa mfululizo wake wa riwaya za kijasusi za [[James Bond]] zilizovuma baada ya [[Vita Vikuu vya Pili vya Dunia|Vita Kuu ya Pili ya Dunia]]. Fleming alitoka katika familia tajiri iliyokuwa na uhusiano na benki ya Robert Fleming & Co. Baba yake alikuwa Mbunge wa Henley kuanzia mwaka 1910 hadi kifo chake kwenye Mapambano ya Magharibi mnamo 1917 wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Alisoma katika shule za Eton, Sandhurst, na kwa muda mfupi katika Vyuo Vikuu vya Munich na Geneva kabla ya kujaribu kazi mbalimbali na hatimaye kuanza kuandika. Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, Fleming alifanya kazi katika Kitengo cha Ujasusi wa Wanamaji cha Uingereza. Alihusika katika kupanga "Oparesheni Goldeneye" pamoja na kusimamia vitengo viwili vya kijasusi: 30 Assault Unit na T-Force. Uzoefu wake wa kijeshi na kazi yake ya uandishi wa habari ulimpa misingi, maelezo ya kina, na uhalisia uliosaidia kutengeneza simulizi za riwaya zake za James Bond. Fleming aliandika riwaya yake ya kwanza ya Bond, ''[[Casino Royale (novel)|Casino Royale]]'', mnamo mwaka 1952 akiwa na umri wa miaka 44. Kitabu hicho kilipata mafanikio makubwa na kuchapishwa mara tatu mfululizo ili kukidhi mahitaji. Riwaya nyingine 11 za Bond na mikusanyiko miwili ya hadithi fupi zilifuata kati ya mwaka 1953 na 1966. Hadithi hizi zinamhusu [[James Bond (literary character)|James Bond]], afisa wa Idara ya Ujasusi wa Siri (MI6) anayejulikana pia kwa namba ya siri 007, na ambaye alikuwa Kamanda wa Jeshi la Wanamaji la Akiba. Vitabu vya Bond vimo kwenye orodha ya safu za vitabu vya kubuni vilivyouzwa zaidi duniani, vikiwa vimevuka nakala milioni 100. Fleming pia aliandika kitabu cha watoto kiitwacho ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' (1964). Mnamo 2008, gazeti la ''[[The Times]]'' lilimweka Fleming katika nafasi ya 14 kwenye orodha ya "Waandishi 50 Wakuu wa Uingereza tangu mwaka 1945". Fleming alimwoa Anne Charteris baada ya Anne kupewa talaka na mume wake wa kwanza, Esmond Harmsworth, kwa sababu ya uhusiano wake wa siri na mwandishi huyo. Walipata mtoto mmoja wa kiume aitwaye Caspar. Fleming alikuwa mnywaji mkubwa wa pombe na mvutaji wa sigara uliokithiri, mambo yaliyopelekea kifo chake kutokana na matatizo ya ugonjwa wa moyo mnamo 1964 akiwa na umri wa miaka 56. Vitabu vyake viwili vya James Bond vilichapishwa baada ya kifo chake. Tangu wakati huo, waandishi wengine wameendelea kuandika riwaya za Bond. Kazi ya Fleming imetumika kutengeneza filamu mara 27, huku muhusika mkuu akichezwa na waigizaji sita tofauti kwenye mfululizo rasmi wa filamu hizo. {{TOC limit}} == Maisha ya awali == === Kuzaliwa na familia === [[File:A link to James Bond - geograph.org.uk - 1255756.jpg|thumb|upright=1.1|right|alt=A discoloured brass plaque showing the names of those local men killed in the First World War|Kumbukumbu ya Vita ya Glenelg, inayonyesha jina la [[Valentine Fleming]], baba yake Ian]] Ian Lancaster Fleming alizaliwa tarehe 28 Mei 1908 huko Mayfair, [[London|London.]]<ref name="Lycett (DNB)" /><ref>{{cite book |publisher=General Register Office |location=United Kingdom |title=England and Wales Civil Registration Indexes |date=1837–1915 |volume=1a |page=420a}}</ref> Mama yake alikuwa Evelyn "Eve" Fleming na baba yake alikuwa Valentine Fleming, aliyekuwa Mbunge wa Henley tangu 1910 hadi 1917.<ref name=":0">{{Cite web |title=Fleming, Ian Lancaster, (28 May 1908 – 12 Aug. 1964), writer |url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540891.001.0001/ww-9780199540884-e-56886 |access-date=3 March 2021 |website=Who's Who & Who Was Who |year=2007 |language=en |doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u56886 |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref><ref name="Churchill Obit" /> Fleming alikuwa mjukuu wa mfanyabiashara wa Scotland, [[Robert Fleming (financier)|Robert Fleming]], aliyeanzisha benki ya Robert Fleming & Co.<ref name="Lycett (DNB)" />{{efn|Tangu mwaka 2000, Robert Fleming & Co imekuwa sehemu ya [[JPMorgan Chase]].<ref>{{cite news |last=Griffiths |first=Katherine |title=Abbey buys Fleming Premier for £106m |newspaper=[[The Independent]] |date=15 May 2001 |page=18 |location=London}}</ref>}} Mnamo 1914, kufuatia kuanza kwa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Valentine Fleming alijiunga na jeshi na kufikia cheo cha meja.<ref name="Churchill Obit" /> Aliuawa kwa mashambulizi ya mizinga ya Ujerumani huko Ufaransa tarehe 20 Mei 1917. [[Winston Churchill]] aliandika wasifu wa sifa (tanzia) uliosomwa kwenye gazeti la ''[[The Times]]''.{{sfn|Lycett|1996|p=12}} Kaka yake mkubwa, [[Peter Fleming (writer)|Peter Fleming]], alikuwa mwandishi wa safari na alioana na mwigizaji [[Celia Johnson]].<ref name="PF Obit (1971)" /> Peter alitumikia jeshi wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia katika oparesheni za siri huko Norway na Ugiriki.<ref name="PF Obit (1971)" /> Fleming alikuwa na wadogo wawili wa kiume, Richard na Michael, waliotumikia jeshi pia, ambapo Michael alifariki kutokana na majeraha ya vita mnamo Oktoba 1940 baada ya kukamatwa Normandy.<ref>{{cite web |title=A Casualty of War |url=https://www.ianfleming.com/timeline/michael-fleming-dies/ |website=ianfleming.com |date=16 August 2016 |access-date=22 January 2021}}</ref> Alikuwa na dada wa kambo upande wa mama aliyezaliwa nje ya ndoa, mpiga selo [[Amaryllis Fleming]] (1925–1999), ambaye baba yake alikuwa msanii [[Augustus John]].<ref>{{cite news |last=Fleming |first=Fergus |title=Amaryllis Fleming |department=Obiturary |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-amaryllis-fleming-1110720.html |access-date=4 December 2011 |newspaper=[[The Independent]] |date=5 August 1999 |location=London}}</ref> === Elimu na kazi za awali === Mnamo 1914 Fleming alihudhuria Shule ya Durnford huko Dorset ambako hakufurahia maisha kutokana na chakula kibaya na manyanyaso kutoka kwa wanafunzi wenzake.{{sfn|DelFattore|1989|p=86}} [[File:Eton College quadrangle.jpg|thumb|left|alt=A building in the Tudor style with a courtyard in front|[[Eton College]], shule aliyosoma Fleming kuanzia 1921 hadi 1927]] Mwaka 1921 alijiunga na [[Eton College]]. Hakuwa na matokeo makubwa kitaaluma lakini aling'ara sana katika riadha na kushinda taji la mchezaji bora (Victor Ludorum) mara mbili kati ya 1925 na 1927.{{sfn|Macintyre|2008|p=33}} Mtindo wake wa maisha ulimfanya agongane na mkuu wa bweni lake kwa sababu ya tabia zake, mafuta ya nywele, kumiliki gari, na mahusiano na wanawake.{{sfn| DelFattore |1989|p=86}} Aliondolewa Eton mapema na kupelekwa Chuo cha Kijeshi cha Sandhurst, lakini aliondoka huko mnamo 1927 bila kupata cheo baada ya kuambukizwa ugonjwa wa kisonono.{{sfn|Macintyre|2008|p=33}} Mnamo 1927, mama yake alimhamisha katika shule binafsi huko Austria ili kujiandaa na kazi katika Wizara ya Mambo ya Nje.{{sfn|Benson|1988|p=45}} Baadaye alisoma kwa muda mfupi Munich na Geneva.<ref name="Lycett (DNB)" /> Licha ya kufaulu mtihani wa kuingia Wizara ya Mambo ya Nje, hakupata nafasi ya kazi.{{sfn|Lycett|1996|p=46}} Mnamo Oktoba 1931, kupitia ushawishi wa mama yake, alipata kazi kama mwandishi wa habari katika shirika la habari la [[Reuters]].<ref name="Lycett (DNB)" /> Mwaka 1933 alitumwa [[Moscow]] kuripoti kesi ya wahandisi sita Waingereza walioshitakiwa na serikali ya [[Josef Stalin|Stalin]].{{sfn|Benson|1988|p=46}} Alirudi London na kuacha uchumba wake na mpenzi wake Monique Panchaud baada ya mama yake kutishia kumnyima urithi wake.{{sfn|Lycett|1996|p=59}} Mnamo Oktoba 1933, aliingia kwenye masuala ya benki na udalali wa hisa lakini hakufanikiwa katika tasnia hizo.{{sfn|Lycett|1996|p=72}} Mwaka 1939, Fleming alianza uhusiano wa kimapenzi na Ann O'Neill, ambaye wakati huo alikuwa mke wa Baron O'Neill wa tatu.{{sfn|Lycett|1996|p=96}} == Mtindo na mfumo wa uandishi == Mwandishi Raymond Benson alibainisha kuwa vitabu vya Fleming vimegawanyika katika vipindi viwili. Vitabu vya kati ya 1953 na 1960 vililenga zaidi maendeleo ya wahusika na mazingira, wakati vile vya kati ya 1961 na 1966 vilibeba maelezo mengi zaidi ya picha na taswira.{{sfn|Benson|1988|pp=85, 31}} Vitabu vya mwanzo vilionyesha harakati za Vita Baridi dhidi ya shirika la Urusi la SMERSH, huku vile vya baadaye vikionyesha mapambano dhidi ya Ernst Stavro Blofeld na shirika la kigaidi la SPECTRE.{{sfn|Black|2005|p=49}} Fleming alieleza kuwa alikuwa akiandika kwa takriban saa tatu asubuhi na saa moja jioni, bila kusahihisha au kurudia kusoma alichokiandika kwa siku hiyo, mfumo uliomwezesha kuandika maneno 2,000 kwa siku.{{sfn|Faulks|Fleming|2009|p=320}} Alitumia mbinu ya kuacha maswali au matukio yenye utata mwishoni mwa kila sura (taharuki) ili kumfanya msomaji awe na hamu ya kuendelea na sura inayofuata kwa haraka.{{sfn|Benson|1988|p=85}} Pia alipenda kutumia majina ya bidhaa halisi zinazojulikana sokoni ili kuongeza uhalisia wa matukio ya kijasusi katika riwaya zake.{{sfn|Faulks|Fleming|2009|p=320}} == Mandhari kuu katika vitabu vyake == === Nafasi ya Uingereza Duniani === Vitabu vya Bond viliandikwa kipindi ambacho Dola ya Uingereza ilikuwa ikipoteza nguvu na makoloni yake duniani.{{sfn|Black|2005|p=3}} Kupitia muhusika wa James Bond, Fleming alitengeneza taswira ya kufikirika kwamba Uingereza bado ilikuwa na nguvu kubwa ya kijeshi na ujasusi duniani kuliko uhalisia ulivyokuwa. Katika riwaya ya ''You Only Live Twice'' (1964), Fleming anaonyesha wazi mtazamo huu kupitia mazungumzo kati ya Bond na mkuu wa usalama wa Japan, Tiger Tanaka, anayeilaumu Uingereza kwa kutupa himaya yake kwa mikono miwili.{{sfn|Macintyre|2008|p=113}} === Athari za Vita Kuu ya Pili ya Dunia === Mada ya madhara ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia ilijitokeza sana katika vitabu vyote. Fleming alitumia ushiriki wa wahusika katika vita hiyo kutofautisha wema na uovu; maadui wengi walionyeshwa kama maofisa wa zamani wa ngazi za juu wa Chama cha Nazi cha Ujerumani au Gestapo (kama vile Drax katika Moonraker na Hammerstein katika For Your Eyes Only), jambo lililoendana na jinsi jamii ya Uingereza ilivyokuwa ikiwatazama Wajerumani katika miaka ya 1950.{{sfn|Black|2005|p=20}} == Kazi zake == {{col-begin}} {{col-2}} * '''Riwaya za James Bond''' ** [[Casino Royale (novel)|''Casino Royale'']] (1953) ** ''[[Live and Let Die (novel)|Live and Let Die]]'' (1954) ** [[Moonraker (novel)|''Moonraker'']] (1955) ** [[Diamonds Are Forever (novel)|''Diamonds Are Forever'']] (1956) ** [[From Russia, with Love (novel)|''From Russia, with Love'']] (1957) ** [[Dr. No (novel)|''Dr. No'']] (1958) ** [[Goldfinger (novel)|''Goldfinger'']] (1959) ** [[Thunderball (novel)|''Thunderball'']] (1961) ** [[The Spy Who Loved Me (novel)|''The Spy Who Loved Me'']] (1962) ** [[On Her Majesty's Secret Service (novel)|''On Her Majesty'']] (1963) ** [[You Only Live Twice (novel)|''You Only Live Twice'']] (1964) ** [[The Man with the Golden Gun (novel)|''The Man with the Golden Gun'']] (1965) {{col-break}} * '''Mikusanyiko ya Hadithi Fupi za Bond''' ** [[For Your Eyes Only (short story collection)|''For Your Eyes Only'']] (1960) ** ''[[Octopussy and The Living Daylights]]'' (1966) * '''Kazi Zingine''' ** ''[[The Diamond Smugglers]]'' (1957) ** ''[[Thrilling Cities]]'' (1963) ** ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' (1964) ** ''[[The Poppy Is Also a Flower]]'' (1966) {{col-end}} == Marejeo == {{Reflist|20em| refs = <ref name="Lycett (DNB)">{{cite ODNB |last=Lycett |first=Andrew |title=Fleming, Ian Lancaster (1908–1964) |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/33168 |access-date=3 December 2011 |authorlink=Andrew Lycett |doi=10.1093/ref:odnb/33168 |year=2004}}</ref> <ref name="KKBB: PFO">{{cite journal |last=Duns |first=Jeremy |title=Gold Dust |journal=Kiss Kiss Bang Bang |date=Winter 2005 |issue=2 |pages=39–47 |author-link=Jeremy Duns |publisher=James Bond International Fan Club}}</ref> <ref name="Churchill Obit">{{cite news |last=Churchill |first=Winston |title=Valentine Fleming. An appreciation |newspaper=[[The Times]] |date=25 May 1917 |author-link=Winston Churchill |location=London |page=9}}</ref> <ref name="PF Obit (1971)">{{cite news |title=Obituary: Colonel Peter Fleming, Author and explorer |newspaper=[[The Times]] |date=20 August 1971 |location=London |page=14}}</ref> <ref name="Lycett (Ann DNB)">{{cite ODNB |last=Lycett |first=Andrew |title=Fleming, Ann Geraldine Mary {{bracket|other married names Ann Geraldine Mary O'Neill, Lady O'Neill; Ann Geraldine Mary Harmsworth, Viscountess Rothermere}} (1913–1981) |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/40227 |access-date=15 December 2011 |authorlink=Andrew Lycett |doi=10.1093/ref:odnb/40227 |year=2004}} {{ODNBsub}}</ref> <ref name="Bond obit">{{cite news |title=James Bond, Ornithologist, 89; Fleming Adopted Name for 007 |url=https://www.nytimes.com/1989/02/17/obituaries/james-bond-ornithologist-89-fleming-adopted-name-for-007.html |access-date=24 February 2013 |newspaper=[[The New York Times]] |date=17 February 1989 |location=New York}}</ref> <ref name="Correspondence">{{Cite AV media |title=The Bond Correspondence |url=https://www.bbc.co.uk/radio4/factual/pip/j9eoh/ |access-date=29 July 2012 |publisher=[[BBC Radio 4]] |date=24 May 2008}}</ref> <ref name="Guardian covers (2008)">{{cite news |title=The great Bond cover up |url=https://www.theguardian.com/books/gallery/2008/may/07/1 |access-date=8 September 2011 |newspaper=[[The Guardian]] |date=8 May 2008 |location=London}}</ref> <ref name="Hellman (1962)">{{cite magazine |last=Hellman |first=Geoffrey T. |title=Bond's Creator |url=http://www.newyorker.com/archive/1962/04/21/1962_04_21_032_TNY_CARDS_000268062#ixzz1XRLtznvp |magazine=[[The New Yorker]] |authorlink=Geoffrey T. Hellman |page=32 |date=21 April 1962}}<!-- {{subscription required}} – not. --> </ref> <ref name=" Macintyre (2008)">{{cite news |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=Bond&nbsp;– the real Bond |newspaper=[[The Times]] |page=36 |location=London |date=5 April 2008 |ref=none}}</ref> <ref name="Cook (2004)">{{cite news |last=Cook |first=William |title=Novel man |newspaper=[[New Statesman]] |date=28 June 2004 |page=40}}</ref> <ref name="Bergonzi (1958)">{{cite journal |last=Bergonzi |first=Bernard |title=The Case of Mr Fleming |journal=Twentieth Century |date=March 1958 |author-link=Bernard Bergonzi |page=221}}</ref> <ref name="Johnson (1958)">{{cite journal |last=Johnson |first=Paul |author-link=Paul Johnson (writer) |title=Sex, Snobbery and Sadism |url=https://www.newstatesman.com/society/2007/02/1958-bond-fleming-girl-sex |journal=[[New Statesman]] |date=5 April 1958 |page=430}}</ref> <ref name="Lilly Library">{{cite web |title=The Ian Fleming Collection of 19th–20th Century Source Material Concerning Western Civilization together with the Originals of the James Bond-007 Tales: a machine-readable transcription |url=http://www.indiana.edu/~liblilly/etexts/fleming/ |work=Lilly Library Publications Online |date=7 May 2003 |publisher=[[Lilly Library]] |access-date=14 December 2011}}</ref> <ref name="Sellers (2007)">{{cite news |last=Sellers |first=Robert |author-link=Robert Sellers |title=The battle for the soul of Thunderball |newspaper=[[The Sunday Times]] |location=London |page=32 |date=30 December 2007}}</ref> <ref name="documentary">{{cite video |year=1999 |contribution=Inside Dr. No Documentary |title=Dr. No (Ultimate Edition, 2006) |medium=DVD |publisher=[[Metro-Goldwyn-Mayer]]}}</ref> <ref name="Times obit (1965)">{{cite news |title=Obituary: Mr. Ian Fleming |newspaper=[[The Times]] |location=London |date=13 August 1964 |page=12}}</ref> <ref name="Hitchens (2006)">{{cite news |last=Hitchens |first=Christopher |title=Bottoms Up |newspaper=[[The Atlantic|The Atlantic Monthly]] |date=April 2006 |author-link=Christopher Hitchens |page=101}}</ref> <ref name="Cork Bookseller">{{cite journal |last=Cork |first=John |author-link=John Cork |title=The man with the golden pen |journal=[[The Bookseller]] |date=20 September 2002 |issue=5044 |page=20 |issn=0006-7539}}</ref> }} == Vyanzo == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Amis |first=Kingsley |author-link=Kingsley Amis |title=The James Bond Dossier |year=1966 |publisher=[[Pan Books]] |location=London |oclc=752401390 |title-link=The James Bond Dossier}} * {{cite book |last1=Bennett |first1=Tony |author-link=Tony Bennett (sociologist) |last2=Woollacott |first2=Janet |contribution=The Moments of Bond |editor-last=Lindner |editor-first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |year=2003 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last=Benson |first=Raymond |author-link=Raymond Benson |title=The James Bond Bedside Companion |year=1988 |publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]] |location=London |isbn=978-1-85283-233-9 |title-link=The James Bond Bedside Companion}} * {{cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=The Politics of James Bond: From Fleming's Novel to the Big Screen |url=https://books.google.com/books?id=g4-sFrU8Xw0C&q=Clarence%20Leiter&pg=PP1 |year=2005 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |location=Lincoln, Nebraska |isbn=978-0-8032-6240-9}} * {{cite book |last=Britton |first=Wesley Alan |title=Spy Television |url=https://books.google.com/books?id=Rl9nk8abyWcC&q=%22casino%20royale%22%20%22barry%20nelson%22&pg=PR4 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2004 |edition=2 |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-275-98163-1}} * {{cite book |last=Burgess |first=Anthony |author-link=Anthony Burgess |title=99 Novels. The Best in English Since 1939: A Personal Choice |year=1984 |publisher=[[Simon & Schuster|Summit Books]] |location=London |isbn=978-0-671-52407-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/99novelsbestine00burg}} * {{cite book |last=Chancellor |first=Henry |title=James Bond: The Man and His World |year=2005 |publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]] |location=London |isbn=978-0-7195-6815-2}} * {{cite book |last=DelFattore |first=Joan |author-link=Joan DelFattore |contribution=Ian Fleming |editor1-first=Bernard |editor1-last=Benstock |editor1-link=Bernard Benstock |editor2-first=Thomas |editor2-last=Staley |title=British Mystery and Thriller Writers Since 1940 |url=https://archive.org/details/dictionaryoflite00bern |url-access=registration |year=1989 |publisher=[[Gale (publisher)|Gale Research]] |location=Detroit |isbn=978-0-7876-3072-0}} * {{cite book |last=Eco |first=Umberto |author-link=Umberto Eco |contribution=Narrative Structures in Fleming |editor-last=Lindner |editor-first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |year=2003 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last1=Faulks |first1=Sebastian |last2=Fleming |first2=Ian |authorlink1=Sebastian Faulks |year=2009 |title=Devil May Care |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-103545-1 |title-link=Devil May Care (Faulks novel)}} * {{cite book |last=Fleming |first=Ian |title=Thrilling Cities |year=1963 |publisher=[[Jonathan Cape]] |location=London |title-link=Thrilling Cities}} * {{cite book |last=Fleming |first=Ian |title=Goldfinger |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102831-6}} * {{cite book |last1=Fleming |first1=Ian |last2=Welsh |first2=Louise |authorlink2=Louise Welsh |title=Live and Let Die |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102832-3}} * {{cite book |last1=Fleming |first1=Ian |last2=Higson |first2=Charlie |authorlink2=Charlie Higson |title=From Russia, with Love |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102829-3}} * {{cite book |last=Gant |first=Richard |author-link=Brian Freemantle |title=Ian Fleming: Man with the Golden Pen |publisher=Mayflower-Dell |year=1966 |location=London |oclc=487676374}} * {{cite book |last=Griswold |first=John |title=Ian Fleming's James Bond: Annotations And Chronologies for Ian Fleming's Bond Stories |url=https://books.google.com/books?id=uariyzldrJwC&q=Ian%20Fleming's%20James%20Bond%3A%20Annotations%20And%20Chronologies%20For%20Ian%20Fleming's%20Bond%20Stories&pg=PP1 |publisher=[[AuthorHouse]] |location=Bloomington, Indiana |year=2006 |isbn=978-1-4259-3100-1}} * {{cite book |last1=Lane |first1=Andy |last2=Simpson |authorlink1=Andy Lane |first2=Paul |year=2000 |title=The Bond Files: The Unofficial Guide to the World's Greatest Secret Agent |publisher=[[Virgin Books]] |location=London |isbn=978-0-7535-0490-1}} * {{cite book |last=Lindner |first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |url=https://books.google.com/books?id=x9-1QY5boUsC&pg=PP1 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |year=2009 |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last=Longden |first=Sean |author-link=Sean Longden |title=T-Force: The Race for Nazi War Secrets, 1945 |year=2010 |publisher=[[Constable & Robinson]] |location=London |isbn=978-1-84901-297-3}} * {{cite book |last=Lycett |first=Andrew |author-link=Andrew Lycett |title=Ian Fleming |year=1996 |publisher=Phoenix |location=London |isbn=978-1-85799-783-5}} * {{cite book |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=For Your Eyes Only |year=2008 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |location=London |isbn=978-0-7475-9527-4}} * {{cite book |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=Operation Mincemeat: The True Spy Story That Changed the Course of World War II |url=https://archive.org/details/operationminceme0000maci |url-access=registration |year=2010 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |location=London |isbn=978-1-4088-0921-1}} * {{cite book |last=MacLean |first=Rory |author-link=Rory MacLean |title=Gift of Time |year=2012 |publisher=[[Constable & Robinson]] |location=London |isbn=978-1-84901-857-9}} * {{cite book |last=Pearson |first=John |author-link=John Pearson (author) |title=The Life of Ian Fleming: Creator of James Bond |publisher=[[Pan Books]] |location=London |year=1967}} * {{cite book |last1=Pfeiffer |first1=Lee |last2=Worrall |first2=Dave |title=The Essential Bond |year=1998 |publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]] |location=London |isbn=978-0-7522-2477-0}} * {{cite book |last=Rankin |first=Nicholas |author-link=Nicholas Rankin |title=Ian Fleming's Commandos: The Story of 30 Assault Unit in WWII |year=2011 |publisher=[[Faber and Faber]] |location=London |isbn=978-0-571-25062-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/ianflemingscomma0000rank}} * {{cite book |last=Winn |first=Christopher |title=I Never Knew That About England |url=https://books.google.com/books?id=_q5B1szl1KcC&pg=PP1 |year=2012 |publisher=[[Random House]] |location=London |isbn=978-1-4481-4606-2}} {{Refend}} == Jisomee == * J.C. "The Agent's Secret." ''[[The Times Literary Supplement]]'' no. 5946 (2017): 36. * Gilbert, Jon. (2023). "A Bibliography of Biographies of Ian Fleming." ''[[The Book Collector]]'' 72 no.4 (winter): 704–709. * Lett, Brian (2012). ''Ian Fleming and SOE's Operation Postmaster: The Top Secret Story Behind 007''. {{ISBN|978-1-5267-8751-4}} * Lycett, Andrew (2020). ''Ian Fleming: The Man Who Created James Bond''. Orion Publishing Group. {{ISBN|978-1-4746-1797-0}}. * {{cite journal |author-last1=Moran |author-first1=Christopher R. |author-last2=McCrisken |author-first2=Trevor |title=The secret life of Ian Fleming: spies, lies and social ties |journal=[[Contemporary British History]] |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2018.1545579 |year=2019 |volume=33 |issue=3 |pages=336–356 |doi=10.1080/13619462.2018.1519431 |s2cid=150004633 |ref=none|url-access=subscription }} * Muir, P. H.(1965). "Ian Fleming: A Personal Memoir." ''[[The Book Collector]]'' 14 no. 1 (Spring): 24–33. * {{cite book |last=Shakespeare |first=Nicholas |author-link=Nicholas Shakespeare |title=Ian Fleming: The Complete Man |year=2023 |publisher=Harvill Secker |isbn=978-1-78730-241-9 |ref=none}} == Viungo vya nje == {{Sister project links|wikt=no|commons=Category:Ian Fleming|b=no|n=no|q=Ian Fleming|s=no|v=no|species=no|display=Ian Fleming}} * {{Official website|http://www.ianfleming.com/}} * {{IMDb name|id=0001220|name=Ian Fleming}} * {{FadedPage|id=Fleming, Ian|name=Ian Fleming|author=yes}} * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name}} {{Ian Fleming|state=autocollapse}} {{James Bond books|state=autocollapse}} {{James Bond}} {{BD|1908|1964}} [[Jamii:Waandishi wa Uingereza]] szerw1d9tfqlct2d8ndfa8l9lgpka45 1559253 1559251 2026-05-31T10:13:56Z Muddyb 379 1559253 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ian Fleming | picha = Ian Fleming c. 1958 (cropped).jpg | maelezo = Fleming mnamo 1958 | tarehe ya kuzaliwa = {{birth date|1908|5|28|df=yes}} | mahali pa kuzaliwa = [[Mayfair]], London, Uingereza | tarehe ya kufa = {{death date and age|1964|8|12|1908|5|28|df=yes}} | mahali alipofia = [[Canterbury]], Kent, Uingereza | kazi maarufu = {{plainlist| * ''[[James Bond]]'' series * ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' }} | ndoa = {{marriage|[[Ann Fleming (socialite)|Ann Charteris]]|24 March 1952}} | watoto = 1 | mama = [[Evelyn St. Croix Fleming]] | baba = [[Valentine Fleming]] | ndugu = [[Peter Fleming (writer)|Peter Fleming]] (kaka)<br />[[Amaryllis Fleming]] (dada wa kambo) }} '''Ian Lancaster Fleming''' (28 Mei 1908 – 12 Agosti 1964) alikuwa mwandishi wa [[Uingereza]]. Anajulikana zaidi kwa mfululizo wake wa riwaya za kijasusi za [[James Bond]] zilizovuma baada ya [[Vita Vikuu vya Pili vya Dunia|Vita Kuu ya Pili ya Dunia]]. Fleming alitoka katika familia tajiri iliyokuwa na uhusiano na benki ya Robert Fleming & Co. Baba yake alikuwa Mbunge wa Henley kuanzia mwaka 1910 hadi kifo chake kwenye Mapambano ya Magharibi mnamo 1917 wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Alisoma katika shule za Eton, Sandhurst, na kwa muda mfupi katika Vyuo Vikuu vya Munich na Geneva kabla ya kujaribu kazi mbalimbali na hatimaye kuanza kuandika. Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, Fleming alifanya kazi katika Kitengo cha Ujasusi wa Wanamaji cha Uingereza. Alihusika katika kupanga "Oparesheni Goldeneye" pamoja na kusimamia vitengo viwili vya kijasusi: 30 Assault Unit na T-Force. Uzoefu wake wa kijeshi na kazi yake ya uandishi wa habari ulimpa misingi, maelezo ya kina, na uhalisia uliosaidia kutengeneza simulizi za riwaya zake za James Bond. Fleming aliandika riwaya yake ya kwanza ya Bond, ''[[Casino Royale (novel)|Casino Royale]]'', mnamo mwaka 1952 akiwa na umri wa miaka 44. Kitabu hicho kilipata mafanikio makubwa na kuchapishwa mara tatu mfululizo ili kukidhi mahitaji. Riwaya nyingine 11 za Bond na mikusanyiko miwili ya hadithi fupi zilifuata kati ya mwaka 1953 na 1966. Hadithi hizi zinamhusu [[James Bond (literary character)|James Bond]], afisa wa Idara ya Ujasusi wa Siri (MI6) anayejulikana pia kwa namba ya siri 007, na ambaye alikuwa Kamanda wa Jeshi la Wanamaji la Akiba. Vitabu vya Bond vimo kwenye orodha ya safu za vitabu vya kubuni vilivyouzwa zaidi duniani, vikiwa vimevuka nakala milioni 100. Fleming pia aliandika kitabu cha watoto kiitwacho ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' (1964). Mnamo 2008, gazeti la ''[[The Times]]'' lilimweka Fleming katika nafasi ya 14 kwenye orodha ya "Waandishi 50 Wakuu wa Uingereza tangu mwaka 1945". Fleming alimwoa Anne Charteris baada ya Anne kupewa talaka na mume wake wa kwanza, Esmond Harmsworth, kwa sababu ya uhusiano wake wa siri na mwandishi huyo. Walipata mtoto mmoja wa kiume aitwaye Caspar. Fleming alikuwa mnywaji mkubwa wa pombe na mvutaji wa sigara uliokithiri, mambo yaliyopelekea kifo chake kutokana na matatizo ya ugonjwa wa moyo mnamo 1964 akiwa na umri wa miaka 56. Vitabu vyake viwili vya James Bond vilichapishwa baada ya kifo chake. Tangu wakati huo, waandishi wengine wameendelea kuandika riwaya za Bond. Kazi ya Fleming imetumika kutengeneza filamu mara 27, huku muhusika mkuu akichezwa na waigizaji sita tofauti kwenye mfululizo rasmi wa filamu hizo. {{TOC limit}} == Maisha ya awali == === Kuzaliwa na familia === [[File:A link to James Bond - geograph.org.uk - 1255756.jpg|thumb|upright=1.1|right|alt=A discoloured brass plaque showing the names of those local men killed in the First World War|Kumbukumbu ya Vita ya Glenelg, inayonyesha jina la [[Valentine Fleming]], baba yake Ian]] Ian Lancaster Fleming alizaliwa tarehe 28 Mei 1908 huko Mayfair, [[London|London.]]<ref name="Lycett (DNB)" /><ref>{{cite book |publisher=General Register Office |location=United Kingdom |title=England and Wales Civil Registration Indexes |date=1837–1915 |volume=1a |page=420a}}</ref> Mama yake alikuwa Evelyn "Eve" Fleming na baba yake alikuwa Valentine Fleming, aliyekuwa Mbunge wa Henley tangu 1910 hadi 1917.<ref name=":0">{{Cite web |title=Fleming, Ian Lancaster, (28 May 1908 – 12 Aug. 1964), writer |url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540891.001.0001/ww-9780199540884-e-56886 |access-date=3 March 2021 |website=Who's Who & Who Was Who |year=2007 |language=en |doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u56886 |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref><ref name="Churchill Obit" /> Fleming alikuwa mjukuu wa mfanyabiashara wa Scotland, [[Robert Fleming (financier)|Robert Fleming]], aliyeanzisha benki ya Robert Fleming & Co.<ref name="Lycett (DNB)" />{{efn|Tangu mwaka 2000, Robert Fleming & Co imekuwa sehemu ya [[JPMorgan Chase]].<ref>{{cite news |last=Griffiths |first=Katherine |title=Abbey buys Fleming Premier for £106m |newspaper=[[The Independent]] |date=15 May 2001 |page=18 |location=London}}</ref>}} Mnamo 1914, kufuatia kuanza kwa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Valentine Fleming alijiunga na jeshi na kufikia cheo cha meja.<ref name="Churchill Obit" /> Aliuawa kwa mashambulizi ya mizinga ya Ujerumani huko Ufaransa tarehe 20 Mei 1917. [[Winston Churchill]] aliandika wasifu wa sifa (tanzia) uliosomwa kwenye gazeti la ''[[The Times]]''.{{sfn|Lycett|1996|p=12}} Kaka yake mkubwa, [[Peter Fleming (writer)|Peter Fleming]], alikuwa mwandishi wa safari na alioana na mwigizaji [[Celia Johnson]].<ref name="PF Obit (1971)" /> Peter alitumikia jeshi wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia katika oparesheni za siri huko Norway na Ugiriki.<ref name="PF Obit (1971)" /> Fleming alikuwa na wadogo wawili wa kiume, Richard na Michael, waliotumikia jeshi pia, ambapo Michael alifariki kutokana na majeraha ya vita mnamo Oktoba 1940 baada ya kukamatwa Normandy.<ref>{{cite web |title=A Casualty of War |url=https://www.ianfleming.com/timeline/michael-fleming-dies/ |website=ianfleming.com |date=16 August 2016 |access-date=22 January 2021}}</ref> Alikuwa na dada wa kambo upande wa mama aliyezaliwa nje ya ndoa, mpiga selo [[Amaryllis Fleming]] (1925–1999), ambaye baba yake alikuwa msanii [[Augustus John]].<ref>{{cite news |last=Fleming |first=Fergus |title=Amaryllis Fleming |department=Obiturary |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-amaryllis-fleming-1110720.html |access-date=4 December 2011 |newspaper=[[The Independent]] |date=5 August 1999 |location=London}}</ref> === Elimu na kazi za awali === Mnamo 1914 Fleming alihudhuria Shule ya Durnford huko Dorset ambako hakufurahia maisha kutokana na chakula kibaya na manyanyaso kutoka kwa wanafunzi wenzake.{{sfn|DelFattore|1989|p=86}} [[File:Eton College quadrangle.jpg|thumb|left|alt=A building in the Tudor style with a courtyard in front|[[Eton College]], shule aliyosoma Fleming kuanzia 1921 hadi 1927]] Mwaka 1921 alijiunga na [[Eton College]]. Hakuwa na matokeo makubwa kitaaluma lakini aling'ara sana katika riadha na kushinda taji la mchezaji bora (Victor Ludorum) mara mbili kati ya 1925 na 1927.{{sfn|Macintyre|2008|p=33}} Mtindo wake wa maisha ulimfanya agongane na mkuu wa bweni lake kwa sababu ya tabia zake, mafuta ya nywele, kumiliki gari, na mahusiano na wanawake.{{sfn| DelFattore |1989|p=86}} Aliondolewa Eton mapema na kupelekwa Chuo cha Kijeshi cha Sandhurst, lakini aliondoka huko mnamo 1927 bila kupata cheo baada ya kuambukizwa ugonjwa wa kisonono.{{sfn|Macintyre|2008|p=33}} Mnamo 1927, mama yake alimhamisha katika shule binafsi huko Austria ili kujiandaa na kazi katika Wizara ya Mambo ya Nje.{{sfn|Benson|1988|p=45}} Baadaye alisoma kwa muda mfupi Munich na Geneva.<ref name="Lycett (DNB)" /> Licha ya kufaulu mtihani wa kuingia Wizara ya Mambo ya Nje, hakupata nafasi ya kazi.{{sfn|Lycett|1996|p=46}} Mnamo Oktoba 1931, kupitia ushawishi wa mama yake, alipata kazi kama mwandishi wa habari katika shirika la habari la [[Reuters]].<ref name="Lycett (DNB)" /> Mwaka 1933 alitumwa [[Moscow]] kuripoti kesi ya wahandisi sita Waingereza walioshitakiwa na serikali ya [[Josef Stalin|Stalin]].{{sfn|Benson|1988|p=46}} Alirudi London na kuacha uchumba wake na mpenzi wake Monique Panchaud baada ya mama yake kutishia kumnyima urithi wake.{{sfn|Lycett|1996|p=59}} Mnamo Oktoba 1933, aliingia kwenye masuala ya benki na udalali wa hisa lakini hakufanikiwa katika tasnia hizo.{{sfn|Lycett|1996|p=72}} Mwaka 1939, Fleming alianza uhusiano wa kimapenzi na Ann O'Neill, ambaye wakati huo alikuwa mke wa Baron O'Neill wa tatu.{{sfn|Lycett|1996|p=96}} == Mtindo na mfumo wa uandishi == Mwandishi Raymond Benson alibainisha kuwa vitabu vya Fleming vimegawanyika katika vipindi viwili. Vitabu vya kati ya 1953 na 1960 vililenga zaidi maendeleo ya wahusika na mazingira, wakati vile vya kati ya 1961 na 1966 vilibeba maelezo mengi zaidi ya picha na taswira.{{sfn|Benson|1988|pp=85, 31}} Vitabu vya mwanzo vilionyesha harakati za Vita Baridi dhidi ya shirika la Urusi la SMERSH, huku vile vya baadaye vikionyesha mapambano dhidi ya Ernst Stavro Blofeld na shirika la kigaidi la SPECTRE.{{sfn|Black|2005|p=49}} Fleming alieleza kuwa alikuwa akiandika kwa takriban saa tatu asubuhi na saa moja jioni, bila kusahihisha au kurudia kusoma alichokiandika kwa siku hiyo, mfumo uliomwezesha kuandika maneno 2,000 kwa siku.{{sfn|Faulks|Fleming|2009|p=320}} Alitumia mbinu ya kuacha maswali au matukio yenye utata mwishoni mwa kila sura (taharuki) ili kumfanya msomaji awe na hamu ya kuendelea na sura inayofuata kwa haraka.{{sfn|Benson|1988|p=85}} Pia alipenda kutumia majina ya bidhaa halisi zinazojulikana sokoni ili kuongeza uhalisia wa matukio ya kijasusi katika riwaya zake.{{sfn|Faulks|Fleming|2009|p=320}} == Mandhari kuu katika vitabu vyake == === Nafasi ya Uingereza Duniani === Vitabu vya Bond viliandikwa kipindi ambacho Dola ya Uingereza ilikuwa ikipoteza nguvu na makoloni yake duniani.{{sfn|Black|2005|p=3}} Kupitia muhusika wa James Bond, Fleming alitengeneza taswira ya kufikirika kwamba Uingereza bado ilikuwa na nguvu kubwa ya kijeshi na ujasusi duniani kuliko uhalisia ulivyokuwa. Katika riwaya ya ''You Only Live Twice'' (1964), Fleming anaonyesha wazi mtazamo huu kupitia mazungumzo kati ya Bond na mkuu wa usalama wa Japan, Tiger Tanaka, anayeilaumu Uingereza kwa kutupa himaya yake kwa mikono miwili.{{sfn|Macintyre|2008|p=113}} === Athari za Vita Kuu ya Pili ya Dunia === Mada ya madhara ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia ilijitokeza sana katika vitabu vyote. Fleming alitumia ushiriki wa wahusika katika vita hiyo kutofautisha wema na uovu; maadui wengi walionyeshwa kama maofisa wa zamani wa ngazi za juu wa Chama cha Nazi cha Ujerumani au Gestapo (kama vile Drax katika Moonraker na Hammerstein katika For Your Eyes Only), jambo lililoendana na jinsi jamii ya Uingereza ilivyokuwa ikiwatazama Wajerumani katika miaka ya 1950.{{sfn|Black|2005|p=20}} == Kazi zake == {{col-begin}} {{col-2}} * '''Riwaya za James Bond''' ** [[Casino Royale (novel)|''Casino Royale'']] (1953) ** ''[[Live and Let Die (novel)|Live and Let Die]]'' (1954) ** [[Moonraker (novel)|''Moonraker'']] (1955) ** [[Diamonds Are Forever (novel)|''Diamonds Are Forever'']] (1956) ** [[From Russia, with Love (novel)|''From Russia, with Love'']] (1957) ** [[Dr. No (novel)|''Dr. No'']] (1958) ** [[Goldfinger (novel)|''Goldfinger'']] (1959) ** [[Thunderball (novel)|''Thunderball'']] (1961) ** [[The Spy Who Loved Me (novel)|''The Spy Who Loved Me'']] (1962) ** [[On Her Majesty's Secret Service (novel)|''On Her Majesty'']] (1963) ** [[You Only Live Twice (novel)|''You Only Live Twice'']] (1964) ** [[The Man with the Golden Gun (novel)|''The Man with the Golden Gun'']] (1965) {{col-break}} * '''Mikusanyiko ya Hadithi Fupi za Bond''' ** [[For Your Eyes Only (short story collection)|''For Your Eyes Only'']] (1960) ** ''[[Octopussy and The Living Daylights]]'' (1966) * '''Kazi Zingine''' ** ''[[The Diamond Smugglers]]'' (1957) ** ''[[Thrilling Cities]]'' (1963) ** ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' (1964) ** ''[[The Poppy Is Also a Flower]]'' (1966) {{col-end}} == Marejeo == {{Reflist}}<ref>{{cite ODNB |last=Lycett |first=Andrew |title=Fleming, Ian Lancaster (1908–1964) |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/33168 |access-date=3 December 2011 |authorlink=Andrew Lycett |doi=10.1093/ref:odnb/33168 |year=2004}}</ref> <ref>{{cite journal |last=Duns |first=Jeremy |title=Gold Dust |journal=Kiss Kiss Bang Bang |date=Winter 2005 |issue=2 |pages=39–47 |author-link=Jeremy Duns |publisher=James Bond International Fan Club}}</ref> <ref>{{cite news |last=Churchill |first=Winston |title=Valentine Fleming. An appreciation |newspaper=[[The Times]] |date=25 May 1917 |author-link=Winston Churchill |location=London |page=9}}</ref> <ref>{{cite news |title=Obituary: Colonel Peter Fleming, Author and explorer |newspaper=[[The Times]] |date=20 August 1971 |location=London |page=14}}</ref> <ref>{{cite ODNB |last=Lycett |first=Andrew |title=Fleming, Ann Geraldine Mary {{bracket|other married names Ann Geraldine Mary O'Neill, Lady O'Neill; Ann Geraldine Mary Harmsworth, Viscountess Rothermere}} (1913–1981) |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/40227 |access-date=15 December 2011 |authorlink=Andrew Lycett |doi=10.1093/ref:odnb/40227 |year=2004}} {{ODNBsub}}</ref> <ref>{{cite news |title=James Bond, Ornithologist, 89; Fleming Adopted Name for 007 |url=https://www.nytimes.com/1989/02/17/obituaries/james-bond-ornithologist-89-fleming-adopted-name-for-007.html |access-date=24 February 2013 |newspaper=[[The New York Times]] |date=17 February 1989 |location=New York}}</ref> <ref>{{Cite AV media |title=The Bond Correspondence |url=https://www.bbc.co.uk/radio4/factual/pip/j9eoh/ |access-date=29 July 2012 |publisher=[[BBC Radio 4]] |date=24 May 2008}}</ref> <ref>{{cite news |title=The great Bond cover up |url=https://www.theguardian.com/books/gallery/2008/may/07/1 |access-date=8 September 2011 |newspaper=[[The Guardian]] |date=8 May 2008 |location=London}}</ref> <ref>{{cite magazine |last=Hellman |first=Geoffrey T. |title=Bond's Creator |url=http://www.newyorker.com/archive/1962/04/21/1962_04_21_032_TNY_CARDS_000268062#ixzz1XRLtznvp |magazine=[[The New Yorker]] |authorlink=Geoffrey T. Hellman |page=32 |date=21 April 1962}}<!-- {{subscription required}} – not. --> </ref> <ref>{{cite news |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=Bond&nbsp;– the real Bond |newspaper=[[The Times]] |page=36 |location=London |date=5 April 2008 |ref=none}}</ref> <ref>{{cite news |last=Cook |first=William |title=Novel man |newspaper=[[New Statesman]] |date=28 June 2004 |page=40}}</ref> <ref>{{cite journal |last=Bergonzi |first=Bernard |title=The Case of Mr Fleming |journal=Twentieth Century |date=March 1958 |author-link=Bernard Bergonzi |page=221}}</ref> <ref>{{cite journal |last=Johnson |first=Paul |author-link=Paul Johnson (writer) |title=Sex, Snobbery and Sadism |url=https://www.newstatesman.com/society/2007/02/1958-bond-fleming-girl-sex |journal=[[New Statesman]] |date=5 April 1958 |page=430}}</ref> <ref>{{cite web |title=The Ian Fleming Collection of 19th–20th Century Source Material Concerning Western Civilization together with the Originals of the James Bond-007 Tales: a machine-readable transcription |url=http://www.indiana.edu/~liblilly/etexts/fleming/ |work=Lilly Library Publications Online |date=7 May 2003 |publisher=[[Lilly Library]] |access-date=14 December 2011}}</ref> <ref>{{cite news |last=Sellers |first=Robert |author-link=Robert Sellers |title=The battle for the soul of Thunderball |newspaper=[[The Sunday Times]] |location=London |page=32 |date=30 December 2007}}</ref> <ref>{{cite video |year=1999 |contribution=Inside Dr. No Documentary |title=Dr. No (Ultimate Edition, 2006) |medium=DVD |publisher=[[Metro-Goldwyn-Mayer]]}}</ref> <ref>{{cite news |title=Obituary: Mr. Ian Fleming |newspaper=[[The Times]] |location=London |date=13 August 1964 |page=12}}</ref> <ref>{{cite news |last=Hitchens |first=Christopher |title=Bottoms Up |newspaper=[[The Atlantic|The Atlantic Monthly]] |date=April 2006 |author-link=Christopher Hitchens |page=101}}</ref> <ref>{{cite journal |last=Cork |first=John |author-link=John Cork |title=The man with the golden pen |journal=[[The Bookseller]] |date=20 September 2002 |issue=5044 |page=20 |issn=0006-7539}}</ref> }} == Vyanzo == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Amis |first=Kingsley |author-link=Kingsley Amis |title=The James Bond Dossier |year=1966 |publisher=[[Pan Books]] |location=London |oclc=752401390 |title-link=The James Bond Dossier}} * {{cite book |last1=Bennett |first1=Tony |author-link=Tony Bennett (sociologist) |last2=Woollacott |first2=Janet |contribution=The Moments of Bond |editor-last=Lindner |editor-first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |year=2003 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last=Benson |first=Raymond |author-link=Raymond Benson |title=The James Bond Bedside Companion |year=1988 |publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]] |location=London |isbn=978-1-85283-233-9 |title-link=The James Bond Bedside Companion}} * {{cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=The Politics of James Bond: From Fleming's Novel to the Big Screen |url=https://books.google.com/books?id=g4-sFrU8Xw0C&q=Clarence%20Leiter&pg=PP1 |year=2005 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |location=Lincoln, Nebraska |isbn=978-0-8032-6240-9}} * {{cite book |last=Britton |first=Wesley Alan |title=Spy Television |url=https://books.google.com/books?id=Rl9nk8abyWcC&q=%22casino%20royale%22%20%22barry%20nelson%22&pg=PR4 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2004 |edition=2 |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-275-98163-1}} * {{cite book |last=Burgess |first=Anthony |author-link=Anthony Burgess |title=99 Novels. The Best in English Since 1939: A Personal Choice |year=1984 |publisher=[[Simon & Schuster|Summit Books]] |location=London |isbn=978-0-671-52407-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/99novelsbestine00burg}} * {{cite book |last=Chancellor |first=Henry |title=James Bond: The Man and His World |year=2005 |publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]] |location=London |isbn=978-0-7195-6815-2}} * {{cite book |last=DelFattore |first=Joan |author-link=Joan DelFattore |contribution=Ian Fleming |editor1-first=Bernard |editor1-last=Benstock |editor1-link=Bernard Benstock |editor2-first=Thomas |editor2-last=Staley |title=British Mystery and Thriller Writers Since 1940 |url=https://archive.org/details/dictionaryoflite00bern |url-access=registration |year=1989 |publisher=[[Gale (publisher)|Gale Research]] |location=Detroit |isbn=978-0-7876-3072-0}} * {{cite book |last=Eco |first=Umberto |author-link=Umberto Eco |contribution=Narrative Structures in Fleming |editor-last=Lindner |editor-first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |year=2003 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last1=Faulks |first1=Sebastian |last2=Fleming |first2=Ian |authorlink1=Sebastian Faulks |year=2009 |title=Devil May Care |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-103545-1 |title-link=Devil May Care (Faulks novel)}} * {{cite book |last=Fleming |first=Ian |title=Thrilling Cities |year=1963 |publisher=[[Jonathan Cape]] |location=London |title-link=Thrilling Cities}} * {{cite book |last=Fleming |first=Ian |title=Goldfinger |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102831-6}} * {{cite book |last1=Fleming |first1=Ian |last2=Welsh |first2=Louise |authorlink2=Louise Welsh |title=Live and Let Die |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102832-3}} * {{cite book |last1=Fleming |first1=Ian |last2=Higson |first2=Charlie |authorlink2=Charlie Higson |title=From Russia, with Love |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102829-3}} * {{cite book |last=Gant |first=Richard |author-link=Brian Freemantle |title=Ian Fleming: Man with the Golden Pen |publisher=Mayflower-Dell |year=1966 |location=London |oclc=487676374}} * {{cite book |last=Griswold |first=John |title=Ian Fleming's James Bond: Annotations And Chronologies for Ian Fleming's Bond Stories |url=https://books.google.com/books?id=uariyzldrJwC&q=Ian%20Fleming's%20James%20Bond%3A%20Annotations%20And%20Chronologies%20For%20Ian%20Fleming's%20Bond%20Stories&pg=PP1 |publisher=[[AuthorHouse]] |location=Bloomington, Indiana |year=2006 |isbn=978-1-4259-3100-1}} * {{cite book |last1=Lane |first1=Andy |last2=Simpson |authorlink1=Andy Lane |first2=Paul |year=2000 |title=The Bond Files: The Unofficial Guide to the World's Greatest Secret Agent |publisher=[[Virgin Books]] |location=London |isbn=978-0-7535-0490-1}} * {{cite book |last=Lindner |first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |url=https://books.google.com/books?id=x9-1QY5boUsC&pg=PP1 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |year=2009 |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last=Longden |first=Sean |author-link=Sean Longden |title=T-Force: The Race for Nazi War Secrets, 1945 |year=2010 |publisher=[[Constable & Robinson]] |location=London |isbn=978-1-84901-297-3}} * {{cite book |last=Lycett |first=Andrew |author-link=Andrew Lycett |title=Ian Fleming |year=1996 |publisher=Phoenix |location=London |isbn=978-1-85799-783-5}} * {{cite book |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=For Your Eyes Only |year=2008 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |location=London |isbn=978-0-7475-9527-4}} * {{cite book |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=Operation Mincemeat: The True Spy Story That Changed the Course of World War II |url=https://archive.org/details/operationminceme0000maci |url-access=registration |year=2010 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |location=London |isbn=978-1-4088-0921-1}} * {{cite book |last=MacLean |first=Rory |author-link=Rory MacLean |title=Gift of Time |year=2012 |publisher=[[Constable & Robinson]] |location=London |isbn=978-1-84901-857-9}} * {{cite book |last=Pearson |first=John |author-link=John Pearson (author) |title=The Life of Ian Fleming: Creator of James Bond |publisher=[[Pan Books]] |location=London |year=1967}} * {{cite book |last1=Pfeiffer |first1=Lee |last2=Worrall |first2=Dave |title=The Essential Bond |year=1998 |publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]] |location=London |isbn=978-0-7522-2477-0}} * {{cite book |last=Rankin |first=Nicholas |author-link=Nicholas Rankin |title=Ian Fleming's Commandos: The Story of 30 Assault Unit in WWII |year=2011 |publisher=[[Faber and Faber]] |location=London |isbn=978-0-571-25062-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/ianflemingscomma0000rank}} * {{cite book |last=Winn |first=Christopher |title=I Never Knew That About England |url=https://books.google.com/books?id=_q5B1szl1KcC&pg=PP1 |year=2012 |publisher=[[Random House]] |location=London |isbn=978-1-4481-4606-2}} {{Refend}} == Jisomee == * J.C. "The Agent's Secret." ''[[The Times Literary Supplement]]'' no. 5946 (2017): 36. * Gilbert, Jon. (2023). "A Bibliography of Biographies of Ian Fleming." ''[[The Book Collector]]'' 72 no.4 (winter): 704–709. * Lett, Brian (2012). ''Ian Fleming and SOE's Operation Postmaster: The Top Secret Story Behind 007''. {{ISBN|978-1-5267-8751-4}} * Lycett, Andrew (2020). ''Ian Fleming: The Man Who Created James Bond''. Orion Publishing Group. {{ISBN|978-1-4746-1797-0}}. * {{cite journal |author-last1=Moran |author-first1=Christopher R. |author-last2=McCrisken |author-first2=Trevor |title=The secret life of Ian Fleming: spies, lies and social ties |journal=[[Contemporary British History]] |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2018.1545579 |year=2019 |volume=33 |issue=3 |pages=336–356 |doi=10.1080/13619462.2018.1519431 |s2cid=150004633 |ref=none|url-access=subscription }} * Muir, P. H.(1965). "Ian Fleming: A Personal Memoir." ''[[The Book Collector]]'' 14 no. 1 (Spring): 24–33. * {{cite book |last=Shakespeare |first=Nicholas |author-link=Nicholas Shakespeare |title=Ian Fleming: The Complete Man |year=2023 |publisher=Harvill Secker |isbn=978-1-78730-241-9 |ref=none}} == Viungo vya nje == {{Sister project links|wikt=no|commons=Category:Ian Fleming|b=no|n=no|q=Ian Fleming|s=no|v=no|species=no|display=Ian Fleming}} * {{Official website|http://www.ianfleming.com/}} * {{IMDb name|id=0001220|name=Ian Fleming}} * {{FadedPage|id=Fleming, Ian|name=Ian Fleming|author=yes}} * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name}} {{Ian Fleming|state=autocollapse}} {{James Bond books|state=autocollapse}} {{James Bond}} {{BD|1908|1964}} [[Jamii:Waandishi wa Uingereza]] l4l89834p6zcwj3pku5ginecu6q0yhz 1559254 1559253 2026-05-31T11:02:13Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1559254 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ian Fleming | picha = Ian Fleming c. 1958 (cropped).jpg | maelezo = Fleming mnamo 1958 | tarehe ya kuzaliwa = {{birth date|1908|5|28|df=yes}} | mahali pa kuzaliwa = [[Mayfair]], London, Uingereza | tarehe ya kufa = {{death date and age|1964|8|12|1908|5|28|df=yes}} | mahali alipofia = [[Canterbury]], Kent, Uingereza | kazi maarufu = {{plainlist| * ''[[James Bond]]'' series * ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' }} | ndoa = {{marriage|[[Ann Fleming (socialite)|Ann Charteris]]|24 March 1952}} | watoto = 1 | mama = [[Evelyn St. Croix Fleming]] | baba = [[Valentine Fleming]] | ndugu = [[Peter Fleming (writer)|Peter Fleming]] (kaka)<br />[[Amaryllis Fleming]] (dada wa kambo) }} '''Ian Lancaster Fleming''' (28 Mei 1908 – 12 Agosti 1964) alikuwa mwandishi wa [[Uingereza]]. Anajulikana zaidi kwa mfululizo wake wa riwaya za kijasusi za [[James Bond]] zilizovuma baada ya [[Vita Vikuu vya Pili vya Dunia|Vita Kuu ya Pili ya Dunia]]. Fleming alitoka katika familia tajiri iliyokuwa na uhusiano na benki ya Robert Fleming & Co. Baba yake alikuwa Mbunge wa Henley kuanzia mwaka 1910 hadi kifo chake kwenye Mapambano ya Magharibi mnamo 1917 wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Alisoma katika shule za Eton, Sandhurst, na kwa muda mfupi katika Vyuo Vikuu vya Munich na Geneva kabla ya kujaribu kazi mbalimbali na hatimaye kuanza kuandika. Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, Fleming alifanya kazi katika Kitengo cha Ujasusi wa Wanamaji cha Uingereza. Alihusika katika kupanga "Oparesheni Goldeneye" pamoja na kusimamia vitengo viwili vya kijasusi: 30 Assault Unit na T-Force. Uzoefu wake wa kijeshi na kazi yake ya uandishi wa habari ulimpa misingi, maelezo ya kina, na uhalisia uliosaidia kutengeneza simulizi za riwaya zake za James Bond. Fleming aliandika riwaya yake ya kwanza ya Bond, ''[[Casino Royale (novel)|Casino Royale]]'', mnamo mwaka 1952 akiwa na umri wa miaka 44. Kitabu hicho kilipata mafanikio makubwa na kuchapishwa mara tatu mfululizo ili kukidhi mahitaji. Riwaya nyingine 11 za Bond na mikusanyiko miwili ya hadithi fupi zilifuata kati ya mwaka 1953 na 1966. Hadithi hizi zinamhusu [[James Bond (literary character)|James Bond]], afisa wa Idara ya Ujasusi wa Siri (MI6) anayejulikana pia kwa namba ya siri 007, na ambaye alikuwa Kamanda wa Jeshi la Wanamaji la Akiba. Vitabu vya Bond vimo kwenye orodha ya safu za vitabu vya kubuni vilivyouzwa zaidi duniani, vikiwa vimevuka nakala milioni 100. Fleming pia aliandika kitabu cha watoto kiitwacho ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' (1964). Mnamo 2008, gazeti la ''[[The Times]]'' lilimweka Fleming katika nafasi ya 14 kwenye orodha ya "Waandishi 50 Wakuu wa Uingereza tangu mwaka 1945". Fleming alimwoa Anne Charteris baada ya Anne kupewa talaka na mume wake wa kwanza, Esmond Harmsworth, kwa sababu ya uhusiano wake wa siri na mwandishi huyo. Walipata mtoto mmoja wa kiume aitwaye Caspar. Fleming alikuwa mnywaji mkubwa wa pombe na mvutaji wa sigara uliokithiri, mambo yaliyopelekea kifo chake kutokana na matatizo ya ugonjwa wa moyo mnamo 1964 akiwa na umri wa miaka 56. Vitabu vyake viwili vya James Bond vilichapishwa baada ya kifo chake. Tangu wakati huo, waandishi wengine wameendelea kuandika riwaya za Bond. Kazi ya Fleming imetumika kutengeneza filamu mara 27, huku muhusika mkuu akichezwa na waigizaji sita tofauti kwenye mfululizo rasmi wa filamu hizo. {{TOC limit}} == Maisha ya awali == === Kuzaliwa na familia === [[File:A link to James Bond - geograph.org.uk - 1255756.jpg|thumb|upright=1.1|right|alt=A discoloured brass plaque showing the names of those local men killed in the First World War|Kumbukumbu ya Vita ya Glenelg, inayonyesha jina la [[Valentine Fleming]], baba yake Ian]] Ian Lancaster Fleming alizaliwa tarehe 28 Mei 1908 huko Mayfair, [[London|London.]]<ref name="Lycett (DNB)" /><ref>{{cite book |publisher=General Register Office |location=United Kingdom |title=England and Wales Civil Registration Indexes |date=1837–1915 |volume=1a |page=420a}}</ref> Mama yake alikuwa Evelyn "Eve" Fleming na baba yake alikuwa Valentine Fleming, aliyekuwa Mbunge wa Henley tangu 1910 hadi 1917.<ref name=":0">{{Rejea tovuti |title=Fleming, Ian Lancaster, (28 May 1908 – 12 Aug. 1964), writer |url=https://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540891.001.0001/ww-9780199540884-e-56886 |access-date=3 March 2021 |website=Who's Who & Who Was Who |year=2007 |language=en |doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u56886 |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref><ref name="Churchill Obit" /> Fleming alikuwa mjukuu wa mfanyabiashara wa Scotland, [[Robert Fleming (financier)|Robert Fleming]], aliyeanzisha benki ya Robert Fleming & Co.<ref name="Lycett (DNB)" />{{efn|Tangu mwaka 2000, Robert Fleming & Co imekuwa sehemu ya [[JPMorgan Chase]].<ref>{{cite news |last=Griffiths |first=Katherine |title=Abbey buys Fleming Premier for £106m |newspaper=[[The Independent]] |date=15 May 2001 |page=18 |location=London}}</ref>}} Mnamo 1914, kufuatia kuanza kwa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Valentine Fleming alijiunga na jeshi na kufikia cheo cha meja.<ref name="Churchill Obit" /> Aliuawa kwa mashambulizi ya mizinga ya Ujerumani huko Ufaransa tarehe 20 Mei 1917. [[Winston Churchill]] aliandika wasifu wa sifa (tanzia) uliosomwa kwenye gazeti la ''[[The Times]]''.{{sfn|Lycett|1996|p=12}} Kaka yake mkubwa, [[Peter Fleming (writer)|Peter Fleming]], alikuwa mwandishi wa safari na alioana na mwigizaji [[Celia Johnson]].<ref name="PF Obit (1971)" /> Peter alitumikia jeshi wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia katika oparesheni za siri huko Norway na Ugiriki.<ref name="PF Obit (1971)" /> Fleming alikuwa na wadogo wawili wa kiume, Richard na Michael, waliotumikia jeshi pia, ambapo Michael alifariki kutokana na majeraha ya vita mnamo Oktoba 1940 baada ya kukamatwa Normandy.<ref>{{cite web |title=A Casualty of War |url=https://www.ianfleming.com/timeline/michael-fleming-dies/ |website=ianfleming.com |date=16 August 2016 |access-date=22 January 2021}}</ref> Alikuwa na dada wa kambo upande wa mama aliyezaliwa nje ya ndoa, mpiga selo [[Amaryllis Fleming]] (1925–1999), ambaye baba yake alikuwa msanii [[Augustus John]].<ref>{{cite news |last=Fleming |first=Fergus |title=Amaryllis Fleming |department=Obiturary |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-amaryllis-fleming-1110720.html |access-date=4 December 2011 |newspaper=[[The Independent]] |date=5 August 1999 |location=London}}</ref> === Elimu na kazi za awali === Mnamo 1914 Fleming alihudhuria Shule ya Durnford huko Dorset ambako hakufurahia maisha kutokana na chakula kibaya na manyanyaso kutoka kwa wanafunzi wenzake.{{sfn|DelFattore|1989|p=86}} [[File:Eton College quadrangle.jpg|thumb|left|alt=A building in the Tudor style with a courtyard in front|[[Eton College]], shule aliyosoma Fleming kuanzia 1921 hadi 1927]] Mwaka 1921 alijiunga na [[Eton College]]. Hakuwa na matokeo makubwa kitaaluma lakini aling'ara sana katika riadha na kushinda taji la mchezaji bora (Victor Ludorum) mara mbili kati ya 1925 na 1927.{{sfn|Macintyre|2008|p=33}} Mtindo wake wa maisha ulimfanya agongane na mkuu wa bweni lake kwa sababu ya tabia zake, mafuta ya nywele, kumiliki gari, na mahusiano na wanawake.{{sfn| DelFattore |1989|p=86}} Aliondolewa Eton mapema na kupelekwa Chuo cha Kijeshi cha Sandhurst, lakini aliondoka huko mnamo 1927 bila kupata cheo baada ya kuambukizwa ugonjwa wa kisonono.{{sfn|Macintyre|2008|p=33}} Mnamo 1927, mama yake alimhamisha katika shule binafsi huko Austria ili kujiandaa na kazi katika Wizara ya Mambo ya Nje.{{sfn|Benson|1988|p=45}} Baadaye alisoma kwa muda mfupi Munich na Geneva.<ref name="Lycett (DNB)" /> Licha ya kufaulu mtihani wa kuingia Wizara ya Mambo ya Nje, hakupata nafasi ya kazi.{{sfn|Lycett|1996|p=46}} Mnamo Oktoba 1931, kupitia ushawishi wa mama yake, alipata kazi kama mwandishi wa habari katika shirika la habari la [[Reuters]].<ref name="Lycett (DNB)" /> Mwaka 1933 alitumwa [[Moscow]] kuripoti kesi ya wahandisi sita Waingereza walioshitakiwa na serikali ya [[Josef Stalin|Stalin]].{{sfn|Benson|1988|p=46}} Alirudi London na kuacha uchumba wake na mpenzi wake Monique Panchaud baada ya mama yake kutishia kumnyima urithi wake.{{sfn|Lycett|1996|p=59}} Mnamo Oktoba 1933, aliingia kwenye masuala ya benki na udalali wa hisa lakini hakufanikiwa katika tasnia hizo.{{sfn|Lycett|1996|p=72}} Mwaka 1939, Fleming alianza uhusiano wa kimapenzi na Ann O'Neill, ambaye wakati huo alikuwa mke wa Baron O'Neill wa tatu.{{sfn|Lycett|1996|p=96}} == Mtindo na mfumo wa uandishi == Mwandishi Raymond Benson alibainisha kuwa vitabu vya Fleming vimegawanyika katika vipindi viwili. Vitabu vya kati ya 1953 na 1960 vililenga zaidi maendeleo ya wahusika na mazingira, wakati vile vya kati ya 1961 na 1966 vilibeba maelezo mengi zaidi ya picha na taswira.{{sfn|Benson|1988|pp=85, 31}} Vitabu vya mwanzo vilionyesha harakati za Vita Baridi dhidi ya shirika la Urusi la SMERSH, huku vile vya baadaye vikionyesha mapambano dhidi ya Ernst Stavro Blofeld na shirika la kigaidi la SPECTRE.{{sfn|Black|2005|p=49}} Fleming alieleza kuwa alikuwa akiandika kwa takriban saa tatu asubuhi na saa moja jioni, bila kusahihisha au kurudia kusoma alichokiandika kwa siku hiyo, mfumo uliomwezesha kuandika maneno 2,000 kwa siku.{{sfn|Faulks|Fleming|2009|p=320}} Alitumia mbinu ya kuacha maswali au matukio yenye utata mwishoni mwa kila sura (taharuki) ili kumfanya msomaji awe na hamu ya kuendelea na sura inayofuata kwa haraka.{{sfn|Benson|1988|p=85}} Pia alipenda kutumia majina ya bidhaa halisi zinazojulikana sokoni ili kuongeza uhalisia wa matukio ya kijasusi katika riwaya zake.{{sfn|Faulks|Fleming|2009|p=320}} == Mandhari kuu katika vitabu vyake == === Nafasi ya Uingereza Duniani === Vitabu vya Bond viliandikwa kipindi ambacho Dola ya Uingereza ilikuwa ikipoteza nguvu na makoloni yake duniani.{{sfn|Black|2005|p=3}} Kupitia muhusika wa James Bond, Fleming alitengeneza taswira ya kufikirika kwamba Uingereza bado ilikuwa na nguvu kubwa ya kijeshi na ujasusi duniani kuliko uhalisia ulivyokuwa. Katika riwaya ya ''You Only Live Twice'' (1964), Fleming anaonyesha wazi mtazamo huu kupitia mazungumzo kati ya Bond na mkuu wa usalama wa Japan, Tiger Tanaka, anayeilaumu Uingereza kwa kutupa himaya yake kwa mikono miwili.{{sfn|Macintyre|2008|p=113}} === Athari za Vita Kuu ya Pili ya Dunia === Mada ya madhara ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia ilijitokeza sana katika vitabu vyote. Fleming alitumia ushiriki wa wahusika katika vita hiyo kutofautisha wema na uovu; maadui wengi walionyeshwa kama maofisa wa zamani wa ngazi za juu wa Chama cha Nazi cha Ujerumani au Gestapo (kama vile Drax katika Moonraker na Hammerstein katika For Your Eyes Only), jambo lililoendana na jinsi jamii ya Uingereza ilivyokuwa ikiwatazama Wajerumani katika miaka ya 1950.{{sfn|Black|2005|p=20}} == Kazi zake == {{col-begin}} {{col-2}} * '''Riwaya za James Bond''' ** [[Casino Royale (novel)|''Casino Royale'']] (1953) ** ''[[Live and Let Die (novel)|Live and Let Die]]'' (1954) ** [[Moonraker (novel)|''Moonraker'']] (1955) ** [[Diamonds Are Forever (novel)|''Diamonds Are Forever'']] (1956) ** [[From Russia, with Love (novel)|''From Russia, with Love'']] (1957) ** [[Dr. No (novel)|''Dr. No'']] (1958) ** [[Goldfinger (novel)|''Goldfinger'']] (1959) ** [[Thunderball (novel)|''Thunderball'']] (1961) ** [[The Spy Who Loved Me (novel)|''The Spy Who Loved Me'']] (1962) ** [[On Her Majesty's Secret Service (novel)|''On Her Majesty'']] (1963) ** [[You Only Live Twice (novel)|''You Only Live Twice'']] (1964) ** [[The Man with the Golden Gun (novel)|''The Man with the Golden Gun'']] (1965) {{col-break}} * '''Mikusanyiko ya Hadithi Fupi za Bond''' ** [[For Your Eyes Only (short story collection)|''For Your Eyes Only'']] (1960) ** ''[[Octopussy and The Living Daylights]]'' (1966) * '''Kazi Zingine''' ** ''[[The Diamond Smugglers]]'' (1957) ** ''[[Thrilling Cities]]'' (1963) ** ''[[Chitty-Chitty-Bang-Bang]]'' (1964) ** ''[[The Poppy Is Also a Flower]]'' (1966) {{col-end}} == Marejeo == {{Reflist}}<ref>{{cite ODNB |last=Lycett |first=Andrew |title=Fleming, Ian Lancaster (1908–1964) |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/33168 |access-date=3 December 2011 |authorlink=Andrew Lycett |doi=10.1093/ref:odnb/33168 |year=2004}}</ref> <ref>{{cite journal |last=Duns |first=Jeremy |title=Gold Dust |journal=Kiss Kiss Bang Bang |date=Winter 2005 |issue=2 |pages=39–47 |author-link=Jeremy Duns |publisher=James Bond International Fan Club}}</ref> <ref>{{cite news |last=Churchill |first=Winston |title=Valentine Fleming. An appreciation |newspaper=[[The Times]] |date=25 May 1917 |author-link=Winston Churchill |location=London |page=9}}</ref> <ref>{{cite news |title=Obituary: Colonel Peter Fleming, Author and explorer |newspaper=[[The Times]] |date=20 August 1971 |location=London |page=14}}</ref> <ref>{{cite ODNB |last=Lycett |first=Andrew |title=Fleming, Ann Geraldine Mary {{bracket|other married names Ann Geraldine Mary O'Neill, Lady O'Neill; Ann Geraldine Mary Harmsworth, Viscountess Rothermere}} (1913–1981) |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/40227 |access-date=15 December 2011 |authorlink=Andrew Lycett |doi=10.1093/ref:odnb/40227 |year=2004}} {{ODNBsub}}</ref> <ref>{{cite news |title=James Bond, Ornithologist, 89; Fleming Adopted Name for 007 |url=https://www.nytimes.com/1989/02/17/obituaries/james-bond-ornithologist-89-fleming-adopted-name-for-007.html |access-date=24 February 2013 |newspaper=[[The New York Times]] |date=17 February 1989 |location=New York}}</ref> <ref>{{Cite AV media |title=The Bond Correspondence |url=https://www.bbc.co.uk/radio4/factual/pip/j9eoh/ |access-date=29 July 2012 |publisher=[[BBC Radio 4]] |date=24 May 2008}}</ref> <ref>{{cite news |title=The great Bond cover up |url=https://www.theguardian.com/books/gallery/2008/may/07/1 |access-date=8 September 2011 |newspaper=[[The Guardian]] |date=8 May 2008 |location=London}}</ref> <ref>{{cite magazine |last=Hellman |first=Geoffrey T. |title=Bond's Creator |url=http://www.newyorker.com/archive/1962/04/21/1962_04_21_032_TNY_CARDS_000268062#ixzz1XRLtznvp |magazine=[[The New Yorker]] |authorlink=Geoffrey T. Hellman |page=32 |date=21 April 1962}}<!-- {{subscription required}} – not. --> </ref> <ref>{{cite news |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=Bond&nbsp;– the real Bond |newspaper=[[The Times]] |page=36 |location=London |date=5 April 2008 |ref=none}}</ref> <ref>{{cite news |last=Cook |first=William |title=Novel man |newspaper=[[New Statesman]] |date=28 June 2004 |page=40}}</ref> <ref>{{cite journal |last=Bergonzi |first=Bernard |title=The Case of Mr Fleming |journal=Twentieth Century |date=March 1958 |author-link=Bernard Bergonzi |page=221}}</ref> <ref>{{cite journal |last=Johnson |first=Paul |author-link=Paul Johnson (writer) |title=Sex, Snobbery and Sadism |url=https://www.newstatesman.com/society/2007/02/1958-bond-fleming-girl-sex |journal=[[New Statesman]] |date=5 April 1958 |page=430}}</ref> <ref>{{cite web |title=The Ian Fleming Collection of 19th–20th Century Source Material Concerning Western Civilization together with the Originals of the James Bond-007 Tales: a machine-readable transcription |url=http://www.indiana.edu/~liblilly/etexts/fleming/ |work=Lilly Library Publications Online |date=7 May 2003 |publisher=[[Lilly Library]] |access-date=14 December 2011}}</ref> <ref>{{cite news |last=Sellers |first=Robert |author-link=Robert Sellers |title=The battle for the soul of Thunderball |newspaper=[[The Sunday Times]] |location=London |page=32 |date=30 December 2007}}</ref> <ref>{{cite video |year=1999 |contribution=Inside Dr. No Documentary |title=Dr. No (Ultimate Edition, 2006) |medium=DVD |publisher=[[Metro-Goldwyn-Mayer]]}}</ref> <ref>{{cite news |title=Obituary: Mr. Ian Fleming |newspaper=[[The Times]] |location=London |date=13 August 1964 |page=12}}</ref> <ref>{{cite news |last=Hitchens |first=Christopher |title=Bottoms Up |newspaper=[[The Atlantic|The Atlantic Monthly]] |date=April 2006 |author-link=Christopher Hitchens |page=101}}</ref> <ref>{{cite journal |last=Cork |first=John |author-link=John Cork |title=The man with the golden pen |journal=[[The Bookseller]] |date=20 September 2002 |issue=5044 |page=20 |issn=0006-7539}}</ref> }} == Vyanzo == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Amis |first=Kingsley |author-link=Kingsley Amis |title=The James Bond Dossier |year=1966 |publisher=[[Pan Books]] |location=London |oclc=752401390 |title-link=The James Bond Dossier}} * {{cite book |last1=Bennett |first1=Tony |author-link=Tony Bennett (sociologist) |last2=Woollacott |first2=Janet |contribution=The Moments of Bond |editor-last=Lindner |editor-first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |year=2003 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last=Benson |first=Raymond |author-link=Raymond Benson |title=The James Bond Bedside Companion |year=1988 |publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]] |location=London |isbn=978-1-85283-233-9 |title-link=The James Bond Bedside Companion}} * {{cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=The Politics of James Bond: From Fleming's Novel to the Big Screen |url=https://books.google.com/books?id=g4-sFrU8Xw0C&q=Clarence%20Leiter&pg=PP1 |year=2005 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |location=Lincoln, Nebraska |isbn=978-0-8032-6240-9}} * {{cite book |last=Britton |first=Wesley Alan |title=Spy Television |url=https://books.google.com/books?id=Rl9nk8abyWcC&q=%22casino%20royale%22%20%22barry%20nelson%22&pg=PR4 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2004 |edition=2 |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-275-98163-1}} * {{cite book |last=Burgess |first=Anthony |author-link=Anthony Burgess |title=99 Novels. The Best in English Since 1939: A Personal Choice |year=1984 |publisher=[[Simon & Schuster|Summit Books]] |location=London |isbn=978-0-671-52407-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/99novelsbestine00burg}} * {{cite book |last=Chancellor |first=Henry |title=James Bond: The Man and His World |year=2005 |publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]] |location=London |isbn=978-0-7195-6815-2}} * {{cite book |last=DelFattore |first=Joan |author-link=Joan DelFattore |contribution=Ian Fleming |editor1-first=Bernard |editor1-last=Benstock |editor1-link=Bernard Benstock |editor2-first=Thomas |editor2-last=Staley |title=British Mystery and Thriller Writers Since 1940 |url=https://archive.org/details/dictionaryoflite00bern |url-access=registration |year=1989 |publisher=[[Gale (publisher)|Gale Research]] |location=Detroit |isbn=978-0-7876-3072-0}} * {{cite book |last=Eco |first=Umberto |author-link=Umberto Eco |contribution=Narrative Structures in Fleming |editor-last=Lindner |editor-first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |year=2003 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last1=Faulks |first1=Sebastian |last2=Fleming |first2=Ian |authorlink1=Sebastian Faulks |year=2009 |title=Devil May Care |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-103545-1 |title-link=Devil May Care (Faulks novel)}} * {{cite book |last=Fleming |first=Ian |title=Thrilling Cities |year=1963 |publisher=[[Jonathan Cape]] |location=London |title-link=Thrilling Cities}} * {{cite book |last=Fleming |first=Ian |title=Goldfinger |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102831-6}} * {{cite book |last1=Fleming |first1=Ian |last2=Welsh |first2=Louise |authorlink2=Louise Welsh |title=Live and Let Die |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102832-3}} * {{cite book |last1=Fleming |first1=Ian |last2=Higson |first2=Charlie |authorlink2=Charlie Higson |title=From Russia, with Love |year=2006 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |isbn=978-0-14-102829-3}} * {{cite book |last=Gant |first=Richard |author-link=Brian Freemantle |title=Ian Fleming: Man with the Golden Pen |publisher=Mayflower-Dell |year=1966 |location=London |oclc=487676374}} * {{cite book |last=Griswold |first=John |title=Ian Fleming's James Bond: Annotations And Chronologies for Ian Fleming's Bond Stories |url=https://books.google.com/books?id=uariyzldrJwC&q=Ian%20Fleming's%20James%20Bond%3A%20Annotations%20And%20Chronologies%20For%20Ian%20Fleming's%20Bond%20Stories&pg=PP1 |publisher=[[AuthorHouse]] |location=Bloomington, Indiana |year=2006 |isbn=978-1-4259-3100-1}} * {{cite book |last1=Lane |first1=Andy |last2=Simpson |authorlink1=Andy Lane |first2=Paul |year=2000 |title=The Bond Files: The Unofficial Guide to the World's Greatest Secret Agent |publisher=[[Virgin Books]] |location=London |isbn=978-0-7535-0490-1}} * {{cite book |last=Lindner |first=Christoph |title=The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |url=https://books.google.com/books?id=x9-1QY5boUsC&pg=PP1 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |year=2009 |isbn=978-0-7190-6541-5}} * {{cite book |last=Longden |first=Sean |author-link=Sean Longden |title=T-Force: The Race for Nazi War Secrets, 1945 |year=2010 |publisher=[[Constable & Robinson]] |location=London |isbn=978-1-84901-297-3}} * {{cite book |last=Lycett |first=Andrew |author-link=Andrew Lycett |title=Ian Fleming |year=1996 |publisher=Phoenix |location=London |isbn=978-1-85799-783-5}} * {{cite book |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=For Your Eyes Only |year=2008 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |location=London |isbn=978-0-7475-9527-4}} * {{cite book |last=Macintyre |first=Ben |author-link=Ben Macintyre |title=Operation Mincemeat: The True Spy Story That Changed the Course of World War II |url=https://archive.org/details/operationminceme0000maci |url-access=registration |year=2010 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |location=London |isbn=978-1-4088-0921-1}} * {{cite book |last=MacLean |first=Rory |author-link=Rory MacLean |title=Gift of Time |year=2012 |publisher=[[Constable & Robinson]] |location=London |isbn=978-1-84901-857-9}} * {{cite book |last=Pearson |first=John |author-link=John Pearson (author) |title=The Life of Ian Fleming: Creator of James Bond |publisher=[[Pan Books]] |location=London |year=1967}} * {{cite book |last1=Pfeiffer |first1=Lee |last2=Worrall |first2=Dave |title=The Essential Bond |year=1998 |publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]] |location=London |isbn=978-0-7522-2477-0}} * {{cite book |last=Rankin |first=Nicholas |author-link=Nicholas Rankin |title=Ian Fleming's Commandos: The Story of 30 Assault Unit in WWII |year=2011 |publisher=[[Faber and Faber]] |location=London |isbn=978-0-571-25062-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/ianflemingscomma0000rank}} * {{cite book |last=Winn |first=Christopher |title=I Never Knew That About England |url=https://books.google.com/books?id=_q5B1szl1KcC&pg=PP1 |year=2012 |publisher=[[Random House]] |location=London |isbn=978-1-4481-4606-2}} {{Refend}} == Jisomee == * J.C. "The Agent's Secret." ''[[The Times Literary Supplement]]'' no. 5946 (2017): 36. * Gilbert, Jon. (2023). "A Bibliography of Biographies of Ian Fleming." ''[[The Book Collector]]'' 72 no.4 (winter): 704–709. * Lett, Brian (2012). ''Ian Fleming and SOE's Operation Postmaster: The Top Secret Story Behind 007''. {{ISBN|978-1-5267-8751-4}} * Lycett, Andrew (2020). ''Ian Fleming: The Man Who Created James Bond''. Orion Publishing Group. {{ISBN|978-1-4746-1797-0}}. * {{cite journal |author-last1=Moran |author-first1=Christopher R. |author-last2=McCrisken |author-first2=Trevor |title=The secret life of Ian Fleming: spies, lies and social ties |journal=[[Contemporary British History]] |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2018.1545579 |year=2019 |volume=33 |issue=3 |pages=336–356 |doi=10.1080/13619462.2018.1519431 |s2cid=150004633 |ref=none|url-access=subscription }} * Muir, P. H.(1965). "Ian Fleming: A Personal Memoir." ''[[The Book Collector]]'' 14 no. 1 (Spring): 24–33. * {{cite book |last=Shakespeare |first=Nicholas |author-link=Nicholas Shakespeare |title=Ian Fleming: The Complete Man |year=2023 |publisher=Harvill Secker |isbn=978-1-78730-241-9 |ref=none}} == Viungo vya nje == {{Sister project links|wikt=no|commons=Category:Ian Fleming|b=no|n=no|q=Ian Fleming|s=no|v=no|species=no|display=Ian Fleming}} * {{Official website|http://www.ianfleming.com/}} * {{IMDb name|id=0001220|name=Ian Fleming}} * {{FadedPage|id=Fleming, Ian|name=Ian Fleming|author=yes}} * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name}} {{Ian Fleming|state=autocollapse}} {{James Bond books|state=autocollapse}} {{James Bond}} {{BD|1908|1964}} [[Jamii:Waandishi wa Uingereza]] sdajcxpzmgifmahbmssrn1ls2bvyih2 3 240143 1559225 2026-05-31T09:48:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1559225 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 31 Mei 2026 (UTC) erbqbcqjrcr1y7ig9r2tif82wudynup 3 240144 1559226 2026-05-31T09:48:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1559226 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 31 Mei 2026 (UTC) erbqbcqjrcr1y7ig9r2tif82wudynup 3 240145 1559227 2026-05-31T09:48:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1559227 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 31 Mei 2026 (UTC) erbqbcqjrcr1y7ig9r2tif82wudynup 3 240146 1559228 2026-05-31T09:48:45Z AmmarBot 81277 Karibu 1559228 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 31 Mei 2026 (UTC) erbqbcqjrcr1y7ig9r2tif82wudynup 3 240147 1559229 2026-05-31T09:48:55Z AmmarBot 81277 Karibu 1559229 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 31 Mei 2026 (UTC) erbqbcqjrcr1y7ig9r2tif82wudynup 3 240148 1559230 2026-05-31T09:49:05Z AmmarBot 81277 Karibu 1559230 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 31 Mei 2026 (UTC) guoall60vcn8gm57psxuvx71lxuih6i 3 240149 1559231 2026-05-31T09:49:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1559231 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 31 Mei 2026 (UTC) guoall60vcn8gm57psxuvx71lxuih6i 3 240150 1559232 2026-05-31T09:49:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1559232 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 31 Mei 2026 (UTC) guoall60vcn8gm57psxuvx71lxuih6i 3 240151 1559233 2026-05-31T09:49:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1559233 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 31 Mei 2026 (UTC) guoall60vcn8gm57psxuvx71lxuih6i 3 240152 1559234 2026-05-31T09:49:45Z AmmarBot 81277 Karibu 1559234 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 31 Mei 2026 (UTC) guoall60vcn8gm57psxuvx71lxuih6i 3 240153 1559235 2026-05-31T09:49:55Z AmmarBot 81277 Karibu 1559235 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 31 Mei 2026 (UTC) guoall60vcn8gm57psxuvx71lxuih6i 3 240154 1559236 2026-05-31T09:50:05Z AmmarBot 81277 Karibu 1559236 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 31 Mei 2026 (UTC) 820ztukljnl15ugtqxyrzef5ig432h4 3 240155 1559237 2026-05-31T09:50:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1559237 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 31 Mei 2026 (UTC) 820ztukljnl15ugtqxyrzef5ig432h4 3 240156 1559238 2026-05-31T09:50:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1559238 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 31 Mei 2026 (UTC) 820ztukljnl15ugtqxyrzef5ig432h4 3 240157 1559239 2026-05-31T09:50:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1559239 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 31 Mei 2026 (UTC) 820ztukljnl15ugtqxyrzef5ig432h4 3 240158 1559240 2026-05-31T09:50:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1559240 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 31 Mei 2026 (UTC) 820ztukljnl15ugtqxyrzef5ig432h4 3 240159 1559241 2026-05-31T09:50:55Z AmmarBot 81277 Karibu 1559241 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 31 Mei 2026 (UTC) 820ztukljnl15ugtqxyrzef5ig432h4 1559252 1559241 2026-05-31T10:11:06Z Mubiru poubrlex 89803 /* */ Jibu 1559252 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 31 Mei 2026 (UTC) :Asante sana AmmarBot kwa kukaribisha! :Nimefurahi kuwa hapa. Nitajaribu kusoma sheria kwanza. :Mubiru Poubrlex '''[[Mtumiaji:Mubiru poubrlex|Mubiru poubrlex]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Mubiru poubrlex#top|majadiliano]])''' 10:11, 31 Mei 2026 (UTC) n64zy3hne135xthwumol0509wt9lf71 3 240160 1559242 2026-05-31T09:51:05Z AmmarBot 81277 Karibu 1559242 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 31 Mei 2026 (UTC) detp94v3zfpqi45wwod5dcslizs5cip 3 240161 1559243 2026-05-31T09:51:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1559243 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 31 Mei 2026 (UTC) detp94v3zfpqi45wwod5dcslizs5cip 3 240162 1559244 2026-05-31T09:51:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1559244 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 31 Mei 2026 (UTC) detp94v3zfpqi45wwod5dcslizs5cip 3 240163 1559245 2026-05-31T09:51:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1559245 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 31 Mei 2026 (UTC) detp94v3zfpqi45wwod5dcslizs5cip 3 240164 1559246 2026-05-31T09:51:45Z AmmarBot 81277 Karibu 1559246 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 31 Mei 2026 (UTC) detp94v3zfpqi45wwod5dcslizs5cip 3 240165 1559247 2026-05-31T09:51:55Z AmmarBot 81277 Karibu 1559247 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 31 Mei 2026 (UTC) detp94v3zfpqi45wwod5dcslizs5cip 3 240166 1559248 2026-05-31T09:52:05Z AmmarBot 81277 Karibu 1559248 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:52, 31 Mei 2026 (UTC) ottxnkeh72wz9apyels19ykv0rxli2w 3 240167 1559249 2026-05-31T09:52:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1559249 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:52, 31 Mei 2026 (UTC) ottxnkeh72wz9apyels19ykv0rxli2w 3 240168 1559250 2026-05-31T09:52:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1559250 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:52, 31 Mei 2026 (UTC) ottxnkeh72wz9apyels19ykv0rxli2w