Wikipedia swwiki https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Media Maalum Majadiliano Mtumiaji Majadiliano ya mtumiaji Wikipedia Majadiliano ya Wikipedia Faili Majadiliano ya faili MediaWiki Majadiliano ya MediaWiki Kigezo Majadiliano ya kigezo Msaada Majadiliano ya msaada Jamii Majadiliano ya jamii Lango Majadiliano ya lango Wikichanzo Majadiliano ya Wikichanzo TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2140 1564628 1339899 2026-06-03T15:15:59Z LilianErasto 89931 Nimeongeza matamshi 1564628 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |jina_rasmi = Pangani |picha_ya_satelite = Pangani_Town.jpg |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Mahali pa mji wa Pangani katika Tanzania |settlement_type = Jiji |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Tanzania]] |subdivision_type1 = [[:Jamii:Mikoa ya Tanzania|Mkoa]] |subdivision_name1 = [[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |subdivision_type2 = [[Wilaya za Tanzania|Wilaya]] |subdivision_name2 = [[Wilaya ya Pangani|Pangani]] |wakazi_kwa_ujumla = |latd=5 |latm=24 |lats=36 |latNS=S |longd=38 |longm=58 |longs=48 |longEW=E |website = }} [[Image:Pangani Boma.JPG|thumb|300px|Pangani - Boma la Kale]] [[Picha:Bundesarchiv_Bild_105-DOA0655,_Deutsch-Ostafrika,_Pangani,_Breite_Straße.jpg|300px|thumb|Barabara Kuu ("Breite Strasse") ya Pangani, mnamo mwaka 1910]] [[File:Bundesarchiv_Bild_105-DOA0450,_Deutsch-Ostafrika,_Pangani,_Breite_Straße.jpg|thumb|Barabara Kuu ("Breite Strasse") ya Pangani, mnamo mwaka 1910]] '''Pangani''' ({{Audio-IPA|sw-Pangani.flac|Matamshi}}) ni [[mji]] wa [[Mkoa wa Tanga]], nchini [[Tanzania]], uliopo ufukoni mwa [[Bahari Hindi]] kati ya [[Dar es Salaam]] na [[Tanga]] ukielekea pande zote mbili za [[Kinywa|mdomo]] wa [[mto Pangani]]. Leo hii ni mji mdogo mwenye wakazi karibu 8n000 na [[makao makuu]] ya [[Wilaya ya Pangani]]. Lakini ina [[historia]] ndefu, hasa kwa sababu kuna [[bandari]] nzuri ya kiasili mdomoni wa [[mto wa Pangani]] inayofaa kwa [[jahazi]] ndogo. Majengo mbalimbali ya kale ni ishara ya historia ndefu ya mji huu. Pamoja na Boma, lililojengwa na Waarabu wa Unguja na kutumiwa na wakoloni wa Kijerumani na wa Kiingereza, kuna nyumba za Waswahili. Eneo la mji limegawiwa kwa kata mbili ambazo ni [[Pangani Mashariki]] (pamoja na mji wa kihistoria) na [[Pangani Magharibi]]<ref>ling. [https://books.google.com/books?id=bUqwNfzPRxAC&pg=PA38&lpg=PA38&dq=pangani+mashariki+na+magharibi&source=bl&ots=A2kQJVq_JK&sig=COmVbuND5cRexpvWrkwLBf4lWZo&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi93eOty9nMAhWFWSwKHV06A-IQ6AEINjAD#v=onepage&q=pangani%20mashariki%20na%20magharibi&f=false oziale Reproduktion in den Zeiten von AIDS: Waisen und ihre Familien im ländlichen Tansania, by Helga Jockenhövel-Schiecke, Münster 2008], ilitazamiwa kupitia google-books Mei 2016</ref>. ==Jiografia== Mji wa Pangani uliundwa kando la hori ya Bahari Hindi mahali ambako mto Pangani unakwisha. Hori ina upana wa kilomita 5 ikiingia barani kilomita 2.5. Mdomo wa mto Pagani una upana wa mita 300 - 500 kwa kilomita kadhaa ndani ya nchi kavu na hivyo ni bandari salama kwa jahazi ndogo. Mji wa Pangani ulianzishwa upande wa kaskazini wa mdomo huo uko kwenye pwani katikati ya visiwa vya Unguja na Pemba. Bandari ya Pangani inafikiwa na jahazi ndogo jinsi zilivyokuwa kawaida kwenye pwani la bahari Hindi. Ndani ya mdomo wa mto merikebu zilikuwa salama hata wakati wa dhoruba baharini. Uzuri wa bandari hii ulikuwa msingi kwa kustawi kwa mji kama kituo cha safari kwenye pwani na mahali pa biashara kati ya bara na visiswa vya karibu vya Unguja (50 km) na Pemba (75 km). Sehemu hii ya pwani ilifaa kama chanzo cha njia ya [[misafara]] kufuata bonde la mto Pangani kuelekea [[Kilimanjaro]] (290 km) na ndani zaidi. Mazingira ya Pangani inapokea milimita 100 - 1100 kwa mwaka <ref>[http://en.climate-data.org/location/103301/ Climate:Pangani], tovuti ya climate-data.org, ilitazamiwa Mei 2016</ref>, inayotosha kwa kilimo kwenye kanda la pwani. Kwenye [[mpangilio wa tabianchi wa Koeppen]] hii inatazamiwa kama "Aw", yaani tabianchi ya kitropiki ya savana. ==Historia== Pangani ni moja ya miji ya kale ya [[Waswahili]] kwenye pwani ya Bahari Hindi. ===Pangani kuwa Rhapta?=== Wataalamu kadhaa waliochunguza habari za kale walipendekeza kwamba mji wa [[Rhapta]] ulikuwa sawa na au karibu na Pangani ya leo. Mji huo wa Rhapta unajulikana kutokana na [[kitabu]] cha [[Periplus ya Bahari ya Eritrea]] kilichoandikwa mnamo mwaka [[70]] B.K. Lakini Pangani ni mahali pamoja kati ya patano palipotajwa kuwa mahali pa Rhapta ya kale, hakuna uhakika.<ref>[https://books.google.com/books?id=vpoN9PDYKC4C&pg=PA99&dq=pangani+rhapta&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwiwkeH68dvMAhVGMZoKHQ6qA4IQuwUIVjAH#v=onepage&q=pangani%20rhapta&f=false 16. Rhapta] G. W. B. Huntingford, The Periplus of the Erythraean Sea, Vol II,part 4, appendix I, uk. 99; Huntingford anapendelea delta ya Rufiji kama mahali pa Rhapta</ref> ===Kipindi cha utawala wa Zanzibar=== Pangani ilikuwa mji muhimu katika utamaduni wa [[Waswahili]]. Katika karne ya 19 [[BK]] biashara ya misafara kati ya eneo la maziwa makubwa na Zanzibar ilipita mara nyingi hapa; Bidhaa kutoka zanzibar zilipelekwa Pangani na kugawiwa kwa wapagazi wa misafara. Makundi ya watumwa waliobeba ndovu wakati wa kurudi walihamishwa hapa kwenye boti ziizowapeleka hadi soko la watumwa Zanzibar. Tangu uhamisho wa ikulu wa Waarabu wa Omani kuja Zanzibar Pangani iliona maendeleo ya kiuchumi. Makabaila walijipatia mashamba makubwa wakalima [[miwa]] wakitumia kazi ya [[watumwa]]. ===Kupanda na kushuka kwa Pangani katika kipindi cha ukoloni=== Hata kwa wapelelzi wazungu waliofika Zanzibar kwa meli kubwa Pangani ilikuwa mara nyingi mlango wa kungia Afrika bara. Pangani ilikuwa sehemu ya kanda ya pwani iliyokabidhiwa na Sultan Bargash kwa kampuni ya [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] ya [[Karl Peters]]. Mwaka 1889 Pangani ilikuwa mahali palipoanzia vita vya [[Bushiri]] dhidi ya [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani|utawala wa Wajerumani]]. Mwakilishi wa [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] [[Emil von Zelewski]] alimtendea [[liwali]] wa Sultani kwa ukali uliosababisha ghasia ya watu wa Pangani na kuanzisha [[Vita ya Abushiri]]. Baada ya kukomeshwa kwa vita hii umuhimu wa Pangani ulipungua sana kwa sababu meli kubwa kutoka Ulaya hazikuweza kuinghia katika mdomo wa mto Pangani, mizigo na abiria walipaswa kuhamishwa kwa boti ndogo kutoka meli hadi mjini. Hivyo Wajerumani walikazia maendeleo ya [[Tanga]] penye bandari ya kina kirefu. ===Hadi sasa=== Polepole Pangani imerudi nyuma. Uhaba wa mawasiliano na barabara uliongeza mwendo huu. Hadi leo hakuna barabara ya lami kabisa katika wilaya yake. Miaka ya nyumba mahoteli mbalimbali katika mazingira ya Pangani yameanza kutumia nafasi nzuri kwa utalii mwambaoni. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya kale ya Waswahili]] * [[Maeneo ya Kihistoria ya Kitaifa ya Tanzania]] ==Marejeo== <references/> {{Kata za Wilaya ya Pangani}} {{mbegu-jio-tanga}} [[Category:Miji ya Tanzania]] [[Category:Miji ya kale ya Waswahili]] [[Jamii:Wilaya ya Pangani]] 66yinqcbjy83rv5z2wkqljtydegppxg 0 3532 1564585 1564583 2026-06-03T12:35:16Z ~2026-32772-61 89926 /* Upande wa Tanzania */ 1564585 wikitext text/x-wiki {{Ziwa | jina = Ziwa la Viktoria Nyanza | picha = Lake_Victoria.png | maelezo_ya_picha = Ziwa Viktoria Nyanza jinsi linavyoonekana kutoka [[anga|angani]] | mahali = [[Afrika ya Mashariki]] | nchi = [[Tanzania]], [[Uganda]] na [[Kenya]] | eneo = 68,100 km² | kina = 81 m | mito inayoingia = [[Kagera (mto)|Kagera]], [[mto Katonga]], [[mto Nzoia]] n.k. | mito inayotoka = [[Nile]] | kimo = 1,134 m | miji = [[Kampala]], [[Kisumu]], [[Mwanza]] }} [[Picha:Rift.svg|240px|thumb|right|Ziwa Viktoria na [[Bonde la Ufa la Afrika Mashariki]].]] [[Picha:Density evolution Victoria.png|250px|thumb|left|Ongezeko la [[msongamano wa watu]] kandokando ya Ziwa Victoria.]] [[Picha:Image-Languages-Lakevictoria-fr.svg|220px|left|thumb|[[Lugha]] kandokando ya Ziwa Victoria.]] [[Picha:Hydrography-graph-Lake Victoria.svg|thumb|right|250px|Tofauti ya levo katika Ziwa Victoria.]] [[Picha:Human density Lake Victoria.png|225px|right|Ongezeko la msongamano wa watu kandokando ya Ziwa Victoria likilinganishwa na lile la Afrika nzima.]] '''Ziwa Viktoria''' (pia: '''Ziwa Nyanza''' au '''Ziwa Ukerewe''') ni [[ziwa]] kubwa la [[Afrika ya Mashariki]] lililopo baina ya [[Tanzania]], [[Kenya]] na [[Uganda]]. Eneo la [[maji]] ya ziwa limegawanywa 49[[%]] (km² 33,700) nchini Tanzania, 45% (km² 31,000) nchini Uganda, na 6% (km² 4,100) nchini Kenya. Ziwa Viktoria lipo [[mita]] 1134 [[juu ya usawa wa bahari]] na lina eneo la [[kilometa za mraba]] zaidi ya 68,100. Hivyo ni ziwa kubwa kuliko yote [[Bara|barani]] [[Afrika]], na la pili [[duniani]], baada ya [[Ziwa Superior]] ambalo lipo [[Amerika ya Kaskazini]]. Ziwa hili linapata [[maji]] yake mengi kutokana na [[mvua]] (80[[%]]) na kutoka vijito vingi vidogo. [[Mto]] mkubwa unaoingia Viktoria ni [[Mto Kagera]] unaotiririka kutoka [[magharibi]]. [[Maji]] ya ziwa Viktoria yanatoka na kumiminika kwenye [[mto]] [[Nile]] na kuelekea [[bahari ya Mediteranea]] kwa [[umbali]] wa [[maili]] 4,000. Ziwa hilo lina [[kina]] cha [[wastani]] cha [[mita]] 40 na [[mwambao]] wa [[urefu]] wa kilomita 4,828, visiwa vyake vikiwa vimechangia 3.7% ya urefu huu. Ziwa hilo liliwahi kukauka kabisa mara kadhaa tangu lilipoanza miaka 400,000 iliyopita. == Jiolojia== [[File:Lake Victoria View.jpg|thumb|Muonekano wa Ziwa Viktoria kutokea Mwanza Tanzania]] Ziwa Viktoria, ambalo ni [[ziwa]] kubwa zaidi barani [[Afrika]] na la pili kwa ukubwa duniani kwa uso wa maji baridi, lina [[historia]] ya kipekee ya [[Jiolojia|kijiolojia]]. Tofauti na maziwa mengi ya [[Afrika ya Mashariki]] kama [[Tanganyika]] na [[Malawi]], ambayo yalitokana na ufa mkubwa wa [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]], Ziwa Viktoria halikuundwa moja kwa moja na harakati za tectoniki. Badala yake, ziwa hili lilichukua umbo lake kutokana na mchakato wa mwinuko wa ardhi na mifumo ya mto iliyozuiwa au kuelekezwa upya kutokana na mabadiliko ya [[Jiografia|kijiografia]], hususan katika kipindi cha Pleistocene. Sehemu ya bonde la ziwa iliundwa na mvutano wa miamba ya kale ya ''Precambrian'', huku mwinuko wa ardhi katika maeneo ya kusini mwa [[Uganda]] na kaskazini mwa [[Tanzania]] ukisababisha maji kujikusanya na kuunda ziwa la ndani. Ziwa hili linaenea katika ngao ya ''Afrika ya Precambrian'', ambayo ina miamba ya kale sana inayokadiriwa kuwa na umri wa zaidi ya miaka bilioni 2.7. Miamba ya gneiss, granite na schist huunda msingi wa kijiolojia wa eneo hili, na kuathiri sifa za ardhi ya bonde la ziwa. Ingawa Ziwa Viktoria si sehemu ya moja kwa moja ya ufa wa tectonic, linaathiriwa kwa karibu na mikondo ya tectonic kutoka [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]], ambalo liko karibu sana upande wa magharibi na mashariki mwa ziwa. Harakati hizi husababisha mikondo midogo ya miamba na mitetemeko hafifu ya ardhi katika eneo la ziwa, lakini si kwa kiwango kikubwa kama katika maziwa ya [[Tanganyika]] au [[Malawi]]. Katika [[historia]] ya hivi karibuni ya kijiolojia, Ziwa Viktoria limepitia mabadiliko makubwa ya [[mazingira|kimazingira]], ikiwa ni pamoja na kukauka kabisa takriban miaka 14,600 iliyopita kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa, na kujaza tena ndani ya kipindi cha maelfu machache ya miaka. Tukio hili linaakisi unyeti wa mfumo wa ziwa kwa mabadiliko ya [[jiografia|kijiografia]] na hali ya hewa. Uwepo wa mito mingi inayoingia na kutoka ziwani, kama vile Mto Kagera na Mto Nile wa Kati (White Nile), unaendelea kuchangia katika mzunguko wa kijiolojia na maji wa ziwa hilo. Kwa sasa, Ziwa Viktoria ni sehemu muhimu ya ikolojia, uchumi, na mabadiliko ya [[jiolojia|kijiolojia]] yanayoendelea katika eneo la Afrika ya Mashariki. ==Visiwa vya Ziwa Viktoria== Ziwa Viktoria ni miongoni mwa maziwa yenye [[visiwa]] vingi (985). Kikubwa kuliko vyote ni Ukerewe. ===Upande wa Kenya=== [[Kisiwa cha Bihiri|Bihiri]] * [[Visiwa vya Chamarungo|Chamarungo]] * [[Visiwa vya Daraja|Daraja]] * [[Kisiwa cha Gengra|Gengra]] * [[Kisiwa cha Hongwe|Hongwe]] * [[Kisiwa cha Ilemba|Ilemba]] * [[Kisiwa cha Kijani|Kijani]] * [[Kisiwa cha Kimaboni|Kimaboni]] * [[Kisiwa cha Kiringiti|Kiringiti]] * [[Kisiwa cha Kiwa|Kiwa]] * [[Kisiwa cha Koyamo|Koyamo]] * [[Kisiwa cha Mageta|Mageta]] * [[Visiwa vya Magogo|Magogo]] * [[Kisiwa cha Maiunya|Maiunya]] * [[Kisiwa cha Mbaiyu|Mbaiyu]] * [[Kisiwa cha Mbasa|Mbasa]] * [[Kisiwa cha Mfangano|Mfangano]] * [[Kisiwa cha Migingo|Migingo]] * [[Kisiwa cha Mlinzi|Mlinzi]] * [[Kisiwa cha Mogare|Mogare]] * [[Visiwa vya Mogare|Mogare (visiwa)]] * [[Kisiwa cha Mzenzi|Mzenzi]] * [[Kisiwa cha Namulamia|Namulamia]] * [[Kisiwa cha Ndede|Ndede]] * [[Kisiwa cha Ngodhe|Ngodhe]] * [[Kisiwa cha Piramidi|Piramidi]] * [[Kisiwa cha Risi|Risi]] * [[Kisiwa cha Rusinga|Rusinga]] * [[Kisiwa cha Saga|Saga]] * [[Kisiwa cha Seki|Seki]] * [[Kisiwa cha Sifu|Sifu]] * [[Kisiwa cha Sirigombe|Sirigombe]] * [[Kisiwa cha Sukuru|Sukuru]] * [[Kisiwa cha Sumba|Sumba]] * [[Kisiwa cha Takawiri|Takawiri]] * [[Visiwa vya Ugingo]] * [[Kisiwa cha Unyama|Unyama]] * [[Kisiwa cha Usingo|Usingo]] * [[Kisiwa cha Uware|Uware]] * [[Kisiwa cha Wahondo|Wahondo]] * [[Kisiwa cha Wayaga|Wayaga]] * [[Kisiwa cha Yalombo|Yalombo]] * [[Kisiwa cha Yamburi|Yamburi]] ===Upande wa Tanzania=== [[kisiwa cha Anchor|Anchor]] *[[Kisiwa cha Barega|Barega]] *[[Kisiwa cha Bezi|Bezi]] *[[Kisiwa cha Bihila|Bihila]] *[[Kisiwa cha Bisuvi|Bisuvi]] *[[Kisiwa cha Biswe|Biswe]] *[[Kisiwa cha Buganbwe|Buganbwe]] *[[Kisiwa cha Bugeru|Bugeru]] *[[Kisiwa cha Bukerebe|Bukerebe]] *[[Kisiwa cha Bukurani|Bukurani]] *[[Kisiwa cha Bumbire|Bumbire]] *[[Kisiwa cha Burubi|Burubi]] *[[Kisiwa cha Busonyi|Busonyi]] *[[Kisiwa cha Busyengere|Busyengere]] *[[Kisiwa cha Butwa|Butwa]] *[[Kisiwa cha Buzumu|Buzumu]] *[[Kisiwa cha Bwiru|Bwiru]] *[[Kisiwa cha Chakazimbe|Chakazimbe]] *[[Kisiwa cha Charaki|Charaki]] *[[Kisiwa cha Chienda|Chienda]] *[[Kisiwa cha Chihara|Chihara]] *[[Kisiwa cha Chikonero|Chikonero]] *[[Kisiwa cha Chinyeri|Chinyeri]] *[[Kisiwa cha Chitandere|Chitandere]] *[[Kisiwa cha Dunacheri|Dunacheri]] *[[Kisiwa cha Dwiga|Dwiga]] *[[Kisiwa cha Gabalema|Gabalema]] *[[Kisiwa cha Galinzira (Kagera)|Galinzira (Kagera)]] *[[Kisiwa cha Galinzira (Ukerewe)|Galinzira (Ukerewe)]] *[[Kisiwa cha Gama|Gama]] *[[Kisiwa cha Gana|Gana]] *[[Kisiwa cha Ijirambo|Ijirambo]] *[[Kisiwa cha Ikuru|Ikuru]] *[[Ikuza]] *[[Kisiwa cha Iriga|Iriga]] *[[Kisiwa cha Iroba|Iroba]] * [[Kisiwa cha Irugwa|Irugwa]] *[[Kisiwa cha Iruma|Iruma]] *[[Kisiwa cha Itami|Itami]] *[[Kisiwa cha Itemusi|Itemusi]] *[[Kisiwa cha Ito|Ito]] *[[Kisiwa cha Juguu|Juguu]] *[[Kisiwa cha Juma|Juma]] *[[Kisiwa cha Kagongo|Kagongo]] *[[Kisiwa cha Kamasi|Kamasi]] *[[Kisiwa cha Kaserazi|Kaserazi]] *[[Kisiwa cha Kasima|Kasima]] *[[Kisiwa cha Kategurwa|Kategurwa]] *[[Kisiwa cha Kiamugasire|Kiamugasire]] *[[Kisiwa cha Kiau|Kiau]] *[[Kisiwa cha Kibinda|Kibinda]] *[[Kisiwa cha Kihombe|Kihombe]] *[[Kisiwa cha Kinagomwishu|Kinamogwishu]] *[[Kisiwa cha Kinyanwana|Kinyanwana]] *[[Kisiwa cha Kiregi (Ukerewe)|Kiregi]] *[[Kisiwa cha Kireta|Kireta]] *[[Kisiwa cha Kishaka|Kishaka]] *[[Kisiwa cha Kitua|Kitua]] *[[Kisiwa cha Kivumba|Kivumba]] *[[Kisiwa cha Kome|Kome]] *[[Kisiwa cha Kuriro|Kuriro]] *[[Kisiwa cha Kweru|Kweru]] *[[Kisiwa cha Kweru Mutu|Kweru Mutu]] *[[Kisiwa cha Kwigari|Kwigari]] *[[Kisiwa cha Kwilela|Kwilela]] *[[Kisiwa cha Liagoba|Liagoba]] *[[Kisiwa cha Liegoba|Liegoba]] *[[Kisiwa cha Luanji|Luanji]] *[[Kisiwa cha Lukuba|Lukuba]] *[[Kisiwa cha Lyamwenge|Lyamwenge]] *[[Kisiwa cha Mabibi|Mabibi]] *[[Kisiwa cha Mafunke|Mafunke]] *[[Kisiwa cha Maisome|Maisome]] *[[Kisiwa cha Makibwa|Makibwa]] *[[Kisiwa cha Makome|Makome]] *[[Kisiwa cha Makove|Makove]] *[[Kisiwa cha Malelema|Malelema]] *[[Kisiwa cha Maremera|Maremera]] *[[Kisiwa cha Masakara|Masakara]] *[[Kisiwa cha Masheka|Masheka]] *[[Kisiwa cha Masuha|Masuha]] *[[Kisiwa cha Mazinga|Mazinga]] *[[Kisiwa cha Mgonchi|Mgonchi]] *[[Kisiwa cha Miganiko|Miganiko]] *[[Kisiwa cha Mijo|Mijo]] *[[Kisiwa cha Morova|Morova]] *[[Kisiwa cha Mraoba|Mraoba]] *[[Kisiwa cha Msalala|Msalala]] *[[Kisiwa cha Mtenga|Mtenga]] *[[Kisiwa cha Mtoa|Mtoa]] * [[Kisiwa cha Mtoto|Mtoto]] *[[Kisiwa cha Musira|Musira]] *[[Kisiwa cha Mwengwa|Mwengwa]] *[[Kisiwa cha Nabuyongo|Nabuyongo]] *[[Kisiwa cha Nafuba|Nafuba]] * [[Kisiwa cha Nakaranga|Nakaranga]] *[[Kisiwa cha Namatembe|Namatembe]] *[[Kisiwa cha Namguma|Namguma]] *[[Kisiwa cha Ndarua|Ndarua]] *[[Kisiwa cha Nyabugudzi|Nyabugudzi]] *[[Kisiwa cha Nyaburu|Nyaburu]] *[[Kisiwa cha Nyajune|Nyajune]] *[[Kisiwa cha Nyakanyanse|Nyakanyanse]] *[[Kisiwa cha Nyakasanga|Nyakasanga]] *[[Kisiwa cha Nyamasangi|Nyamasangi]] *[[Kisiwa cha Nyambugu|Nyambugu]] *[[Kisiwa cha Nyamikongo|Nyamikongo]] *[[Kisiwa cha Nyanswi|Nyanswi]] *[[Kisiwa cha Raju|Raju]] *[[Kisiwa cha Ramawe|Ramawe]] *[[Kisiwa cha Rubisho|Rubisho]] *[[Kisiwa cha Rubondo|Rubondo]] *[[Kisiwa cha Runeke|Runeke]] *[[Kisiwa cha Ruregaja|Ruregaja]] *[[Kisiwa cha Rwevaguzi|Rwevaguzi]] *[[Kisiwa cha Saanane|Saanane]] *[[Kisiwa cha Sara|Sara]] *[[Kisiwa cha Sata|Sata]] *[[Kisiwa cha Seza|Seza]] *[[Kisiwa cha Shuka|Shuka]] *[[Kisiwa cha Siawangi|Siawangi]] *[[Kisiwa cha Sina|Sina]] *[[Kisiwa cha Sizu|Sizu]] * [[Kisiwa cha Songe|Songe]] *[[Kisiwa cha Sosswa|Sosswa]] *[[Kisiwa cha Sozihe|Sozihe]] *[[Kisiwa cha Tefu|Tefu]] *[[Kisiwa cha Ukara|Ukara]] *[[Kisiwa cha Ukerewe|Ukerewe]] *[[Kisiwa cha Usumuti|Usumuti]] *[[Kisiwa cha Vesi|Vsi]] *[[Kisiwa cha Vianza|Vianza]] *[[Kisiwa cha Wambuji|Wambuji]] *[[Kisiwa cha Yarugu|Yarugu]] *[[Kisiwa cha Yodzu|Yodzu]] *[[Kisiwa cha Zeru|Zeru]] *[[Kisiwa cha Zimo|Zimo]] *[[Kisiwa cha Zinga|Zinga]] *[[Kisiwa cha Ziragura|Ziragura]] * [[Kisiwa cha Zue|Zue]] ===Upande wa Uganda=== [[Kisiwa cha Baga|Baga]], [[Kisiwa cha Banda (Uganda)|Banda]], [[Kisiwa cha Batwala|Batwala]], [[Kisiwa cha Bu|Bu]], [[Kisiwa cha Bubeke|Bubeke]], [[Kisiwa cha Bubembe|Bubembe]], [[Kisiwa cha Bufumira|Bufumira]], [[Kisiwa cha Bugaba|Bugaba]], [[Kisiwa cha Bugaia|Bugaia]], [[Kisiwa cha Bugala|Bugala]] (lat -0,32, long 32,24), [[Kisiwa cha Bugala|Bugala]] (lat -0,64, long 32,31), [[Kisiwa cha Buiga (Mpigi)|Buiga (Mpigi)]], [[Kisiwa cha Buiga (Wakiso)|Buiga (Wakiso)]], [[Kisiwa cha Bukasa|Bukasa]], [[Kisiwa cha Bukone|Bukone]], [[Kisiwa cha Bukwaya|Bukwaya]], [[Kisiwa cha Bulago|Bulago]][[Kisiwa cha Bulanku|Bulanku]], [[Kisiwa cha Bulingugwe|Bulingugwe]], [[Kisiwa cha Bunjako|Bunjako]], [[Kisiwa cha Bunjazi|Bunjazi]], [[Kisiwa cha Bunyama|Bunyama]], [[Kisiwa cha Bussi|Bussi]], [[Kisiwa cha Busungwe|Busungwe]], [[Kisiwa cha Buturume|Buturume]], [[Kisiwa cha Buvu|Buvu]], [[Kisiwa cha Buvuma|Buvuma]], [[Kisiwa cha Buyange|Buyange]], [[Kisiwa cha Buyovu|Buyovu]], [[Kisiwa cha Buziranjovu|Buziranjovu]], [[Kisiwa cha Buziri|Buziri]], [[Kisiwa cha Bwema|Bwema]], [[Kisiwa cha Bwigi|Bwigi]], [[Kisiwa cha Dagusi|Dagusi]], [[Kisiwa cha Damba|Damba]], [[Kisiwa cha Dinzira|Dinzira]], [[Kisiwa cha Duweru|Duweru]], [[Kisiwa cha Dwanga Mukulu|Dwanga Mukulu]], [[Kisiwa cha Dwanga Muto|Dwanga Muto]], [[Kisiwa cha Dwasendwe|Dwasendwe]], [[Kisiwa cha Dyabalume|Dyabalume]], [[Kisiwa cha Funve|Funve]], [[Kisiwa cha Galo|Galo]], [[Kisiwa cha Ikunyu|Ikunyu]], [[Kisiwa cha Iramba|Iramba]], [[Kisiwa cha Isamba|Isamba]], [[Kisiwa cha Izinga (Buvuma)|Izinga]], [[Kisiwa cha Jana|Jana]], [[Kisiwa cha Kabaganja|Kabaganja]], [[Kisiwa cha Kabale|Kabale]], [[Visiwa vya Kabuguza|Kabuguza]],[[Kisiwa cha Kabulataka|Kabulataka]], [[Kisiwa cha Kagulumu|Kagulumu]], [[Kisiwa cha Kaina|Kaina]], [[Kisiwa cha Kaivali|Kaivali]], [[Kisiwa cha Kalambide|Kalambide]], [[Kisiwa cha Kamukulu|Kamukulu]], [[Kisiwa cha Kamutenga|Kamutenga]], [[Visiwa vya Kansove|Kansove]],[[Kisiwa cha Kaserwa|Kaserwa]], [[Kisiwa cha Katanga|Katanga]], [[Kisiwa cha Kayanja|Kayanja]], [[Kisiwa cha Kaza|Kaza]], [[Kisiwa cha Kerenge|Kerenge]], [[Kisiwa cha Kibibi (Buvuma)|Kibibi]], [[Kisiwa cha Kibibi Kaskazini|Kibibi Kaskazini]], [[Kisiwa cha Kibibi Kusini|Kibibi Kusini]], [[Kisiwa cha Kimi|Kimi]], [[Kisiwa cha Kiraza|Kiraza]], [[Kisiwa cha Kiregi (Uganda)|Kiregi]], [[Kisiwa cha Kirugu|Kirugu]], [[Kisiwa cha Kisima|Kisima]], [[Kisiwa cha Kitobo|Kitobo]], [[Kisiwa cha Kiwa (Uganda)|Kiwa]], [[Kisiwa cha Komogwe|Komogwe]], [[Kisiwa cha Koome|Koome]], [[Kisiwa cha Kuiye|Kuiye]], [[Kisiwa cha Kyanga|Kyanga]], [[Kisiwa cha Lambu|Lambu]], [[Kisiwa cha Lebu|Lebu]], [[Kisiwa cha Limaiba|Limaiba]], [[Kisiwa cha Linga (Uganda)|Linga]], [[Kisiwa cha Lingira|Lingira]], [[Kisiwa cha Lolui|Lolui]], [[Kisiwa cha Lufu|Lufu]], [[Kisiwa cha Lujabwa|Lujabwa]], [[Kisiwa cha Lukalu|Lukalu]], [[Kisiwa cha Luke (Uganda)|Luke]], [[Kisiwa cha Lukiusa|Lukiusa]], [[Kisiwa cha Lula|Lula]], [[Kisiwa cha Lulamba|Lulamba]], [[Kisiwa cha Lulanda|Lulanda]], [[Kisiwa cha Lumva|Lumva]], [[Kisiwa cha Lunfuwa|Lunfuwa]], [[Kisiwa cha Lunkulu|Lunkulu]], [[Kisiwa cha Luntwa|Luntwa]], [[Kisiwa cha Luserera|Luserera]], [[Kisiwa cha Luvangu|Luvangu]], [[Kisiwa cha Luvia|Luvia]], [[Kisiwa cha Luwungulu|Luwungulu]], [[Kisiwa cha Lwabagenge|Lwabagenge]], [[Kisiwa cha Lwabalega|Lwabalega]], [[Kisiwa cha Lwabana|Lwabana]], [[Kisiwa cha Lwaji|Lwaji]], [[Kisiwa cha Lwantete|Lwantete]], [[Kisiwa cha Lyabana|Lyabana]], [[Visiwa vya Mabanda|Mabanda]], [[Kisiwa cha Makalugi|Makalugi]], [[Kisiwa cha Makusu|Makusu]], [[Kisiwa cha Marija|Marija]], [[Kisiwa cha Masiwa|Masiwa]], [[Kisiwa cha Masovwi|Masovwi]], [[Kisiwa cha Maundu|Maundu]], [[Kisiwa cha Maungwe|Maungwe]], [[Kisiwa cha Mavi|Mavi]], [[Kisiwa cha Mawe|Mawe]], [[Kisiwa cha Mayinja|Mayinja]], [[Kisiwa cha Mbirubuziba|Mbirubuziba]], [[Kisiwa cha Mbive|Mbive]], [[Kisiwa cha Mbulamwalo|Mbulamwalo]], [[Visiwa vya Meru|Meru]], [[Visiwa vya Mitusi|Mitusi]], [[Kisiwa cha Mkovu|Mkovu]], [[Kisiwa cha Mpande|Mpande]], [[Kisiwa cha Mpata|Mpata]], [[Kisiwa cha Mpuga|Mpuga]], [[Kisiwa cha Mpugwe|Mpugwe]], [[Kisiwa cha Mpuni|Mpuni]], [[Kisiwa cha Mukalanga|Mukalanga]], [[Kisiwa cha Munene|Munene]], [[Visiwa vya Musambwa|Musambwa]], [[Kisiwa cha Musambwa Kusini|Musambwa Kusini]], [[Kisiwa cha Musene|Musene]], [[Kisiwa cha Mutyomu|Mutyomu]], [[Kisiwa cha Mwama|Mwama]], [[Kisiwa cha Mwana|Mwana]], [[Kisiwa cha Mweza|Mweza]], [[Kisiwa cha Nagembiruwa|Nagembiruwa]], [[Kisiwa cha Nainaivi|Nainaivi]], [[Kisiwa cha Namalusu|Namalusu]], [[Kisiwa cha Namama|Namama]], [[Kisiwa cha Namasimbi|Namasimbi]], [[Kisiwa cha Nambewa|Nambewa]], [[Kisiwa cha Nambuga|Nambuga]], [[Kisiwa cha Namite|Namite]], [[Kisiwa cha Namubega|Namubega]], [[Kisiwa cha Nfo|Nfo]], [[Kisiwa cha Ngabo|Ngabo]], [[Kisiwa cha Ngamba (Uganda)|Ngamba]], [[Kisiwa cha Nkata|Nkata]], [[Kisiwa cha Nkese|Nkese]], [[Kisiwa cha Nkose|Nkose]], [[Kisiwa cha Nkusa (Kalangala)|Nkusa (Kalangala)]], [[Kisiwa cha Nkusa (Mukono)|Nkusa (Mukono)]], [[Kisiwa cha Nkusa (Wakiso)|Nkusa (Wakiso)]], [[Kisiwa cha Nkuzi|Nkuzi]], [[Kisiwa cha Nsadzi|Nsadzi]], [[Kisiwa cha Nsenyi|Nsenyi]], [[Kisiwa cha Nsimba|Nsimba]], [[Kisiwa cha Nsinga|Nsinga]], [[Kisiwa cha Nsirwe|Nsirwe]], [[Kisiwa cha Nsonga|Nsonga]], [[Kisiwa cha Ntokwe|Ntokwe]], [[Kisiwa cha Nvuza|Nvuza]], [[Kisiwa cha Nyenda|Nyenda]], [[Kisiwa cha Nziribanje|Nziribanje]], [[Kisiwa cha Ramafuta|Ramafuta]], [[Kisiwa cha Sagitu|Sagitu]], [[Kisiwa cha Sali (Uganda)|Sali]], [[Kisiwa cha Samoka|Samoka]], [[Kisiwa cha Sanga (Buvuma)|Sanga (Buvuma)]], [[Kisiwa cha Sanga (Mukono)|Sanga (Mukono)]] (lat -0,07, long 32,80), [[Kisiwa cha Sanga (Mukono)|Sanga (Mukono)]] (lat 0,08, long 32,65), [[Kisiwa cha Segamba|Segamba]], [[Kisiwa cha Sege|Sege]], [[Visiwa vya Semuganja|Semuganja]], [[Kisiwa cha Semuganja Omunene|Semuganja Omunene]], [[Kisiwa cha Semuganja Omutono|Semuganja Omutono]], [[Kisiwa cha Sentwe|Sentwe]], [[Kisiwa cha Serinya|Serinya]], [[Visiwa vya Sese|Sese]], [[Kisiwa cha Sigulu|Sigulu]], [[Kisiwa cha Simu|Simu]],[[Kisiwa cha Sindiro|Sindiro]], [[Kisiwa cha Sira|Sira]], [[Kisiwa cha Siro|Siro]], [[Kisiwa cha Sowe (Uganda)|Sowe]], [[Kisiwa cha Tavu|Tavu]], [[Kisiwa cha Visa (Uganda)|Visa]], [[Kisiwa cha Vumba|Vumba]], [[Kisiwa cha Wabuziba|Wabuziba]], [[Kisiwa cha Waiasi|Waiasi]], [[Kisiwa cha Waitwe|Waitwe]], [[Kisiwa cha Yubwe|Yubwe]], [[Kisiwa cha Yuweh|Yuweh|]], [[Kisiwa cha Zigunga|Zigunga]], [[Visiwa pacha vya Zigunga|Zigunga Pacha]], [[Kisiwa cha Zinga (Uganda)|Zinga]], [[Kisiwa cha Ziro|Ziro]], [[Kisiwa cha Ziru (Buvuma)|Ziru (Buvuma)]] (lat -0,09, long 33,21), [[Kisiwa cha Ziru (Buvuma)|Ziru (Buvuma)]] (lat 0,05, long 32,98), [[Kisiwa cha Ziru (Kalangala)|Ziru (Kalangala)]] ==Tazama pia== * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] * [[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] * [[Orodha ya maziwa ya Uganda]] == Viungo vya nje == *[http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af16.html Watersheds of Africa: A10 Nile | Lake Viktoria ] {{Wayback|url=http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af16.html |date=20070927212902 }} {{Maziwa ya Tanzania}} {{maziwa ya Uganda}} {{Maziwa ya Kenya}} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Uganda]] [[Jamii:Maziwa ya Kenya]] [[Jamii:Nile]] [[Jamii:Ziwa Viktoria| ]] [[Jamii:Mkoa wa Kagera]] [[Jamii:Mkoa wa Geita]] [[Jamii:Mkoa wa Mwanza]] [[Jamii:Mkoa wa Mara]] 386hw2fs8bz7x8ktd63vxass4kzre6a 1564595 1564585 2026-06-03T13:01:44Z Riccardo Riccioni 452 /* Upande wa Tanzania */ 1564595 wikitext text/x-wiki {{Ziwa | jina = Ziwa la Viktoria Nyanza | picha = Lake_Victoria.png | maelezo_ya_picha = Ziwa Viktoria Nyanza jinsi linavyoonekana kutoka [[anga|angani]] | mahali = [[Afrika ya Mashariki]] | nchi = [[Tanzania]], [[Uganda]] na [[Kenya]] | eneo = 68,100 km² | kina = 81 m | mito inayoingia = [[Kagera (mto)|Kagera]], [[mto Katonga]], [[mto Nzoia]] n.k. | mito inayotoka = [[Nile]] | kimo = 1,134 m | miji = [[Kampala]], [[Kisumu]], [[Mwanza]] }} [[Picha:Rift.svg|240px|thumb|right|Ziwa Viktoria na [[Bonde la Ufa la Afrika Mashariki]].]] [[Picha:Density evolution Victoria.png|250px|thumb|left|Ongezeko la [[msongamano wa watu]] kandokando ya Ziwa Victoria.]] [[Picha:Image-Languages-Lakevictoria-fr.svg|220px|left|thumb|[[Lugha]] kandokando ya Ziwa Victoria.]] [[Picha:Hydrography-graph-Lake Victoria.svg|thumb|right|250px|Tofauti ya levo katika Ziwa Victoria.]] [[Picha:Human density Lake Victoria.png|225px|right|Ongezeko la msongamano wa watu kandokando ya Ziwa Victoria likilinganishwa na lile la Afrika nzima.]] '''Ziwa Viktoria''' (pia: '''Ziwa Nyanza''' au '''Ziwa Ukerewe''') ni [[ziwa]] kubwa la [[Afrika ya Mashariki]] lililopo baina ya [[Tanzania]], [[Kenya]] na [[Uganda]]. Eneo la [[maji]] ya ziwa limegawanywa 49[[%]] (km² 33,700) nchini Tanzania, 45% (km² 31,000) nchini Uganda, na 6% (km² 4,100) nchini Kenya. Ziwa Viktoria lipo [[mita]] 1134 [[juu ya usawa wa bahari]] na lina eneo la [[kilometa za mraba]] zaidi ya 68,100. Hivyo ni ziwa kubwa kuliko yote [[Bara|barani]] [[Afrika]], na la pili [[duniani]], baada ya [[Ziwa Superior]] ambalo lipo [[Amerika ya Kaskazini]]. Ziwa hili linapata [[maji]] yake mengi kutokana na [[mvua]] (80[[%]]) na kutoka vijito vingi vidogo. [[Mto]] mkubwa unaoingia Viktoria ni [[Mto Kagera]] unaotiririka kutoka [[magharibi]]. [[Maji]] ya ziwa Viktoria yanatoka na kumiminika kwenye [[mto]] [[Nile]] na kuelekea [[bahari ya Mediteranea]] kwa [[umbali]] wa [[maili]] 4,000. Ziwa hilo lina [[kina]] cha [[wastani]] cha [[mita]] 40 na [[mwambao]] wa [[urefu]] wa kilomita 4,828, visiwa vyake vikiwa vimechangia 3.7% ya urefu huu. Ziwa hilo liliwahi kukauka kabisa mara kadhaa tangu lilipoanza miaka 400,000 iliyopita. == Jiolojia== [[File:Lake Victoria View.jpg|thumb|Muonekano wa Ziwa Viktoria kutokea Mwanza Tanzania]] Ziwa Viktoria, ambalo ni [[ziwa]] kubwa zaidi barani [[Afrika]] na la pili kwa ukubwa duniani kwa uso wa maji baridi, lina [[historia]] ya kipekee ya [[Jiolojia|kijiolojia]]. Tofauti na maziwa mengi ya [[Afrika ya Mashariki]] kama [[Tanganyika]] na [[Malawi]], ambayo yalitokana na ufa mkubwa wa [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]], Ziwa Viktoria halikuundwa moja kwa moja na harakati za tectoniki. Badala yake, ziwa hili lilichukua umbo lake kutokana na mchakato wa mwinuko wa ardhi na mifumo ya mto iliyozuiwa au kuelekezwa upya kutokana na mabadiliko ya [[Jiografia|kijiografia]], hususan katika kipindi cha Pleistocene. Sehemu ya bonde la ziwa iliundwa na mvutano wa miamba ya kale ya ''Precambrian'', huku mwinuko wa ardhi katika maeneo ya kusini mwa [[Uganda]] na kaskazini mwa [[Tanzania]] ukisababisha maji kujikusanya na kuunda ziwa la ndani. Ziwa hili linaenea katika ngao ya ''Afrika ya Precambrian'', ambayo ina miamba ya kale sana inayokadiriwa kuwa na umri wa zaidi ya miaka bilioni 2.7. Miamba ya gneiss, granite na schist huunda msingi wa kijiolojia wa eneo hili, na kuathiri sifa za ardhi ya bonde la ziwa. Ingawa Ziwa Viktoria si sehemu ya moja kwa moja ya ufa wa tectonic, linaathiriwa kwa karibu na mikondo ya tectonic kutoka [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]], ambalo liko karibu sana upande wa magharibi na mashariki mwa ziwa. Harakati hizi husababisha mikondo midogo ya miamba na mitetemeko hafifu ya ardhi katika eneo la ziwa, lakini si kwa kiwango kikubwa kama katika maziwa ya [[Tanganyika]] au [[Malawi]]. Katika [[historia]] ya hivi karibuni ya kijiolojia, Ziwa Viktoria limepitia mabadiliko makubwa ya [[mazingira|kimazingira]], ikiwa ni pamoja na kukauka kabisa takriban miaka 14,600 iliyopita kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa, na kujaza tena ndani ya kipindi cha maelfu machache ya miaka. Tukio hili linaakisi unyeti wa mfumo wa ziwa kwa mabadiliko ya [[jiografia|kijiografia]] na hali ya hewa. Uwepo wa mito mingi inayoingia na kutoka ziwani, kama vile Mto Kagera na Mto Nile wa Kati (White Nile), unaendelea kuchangia katika mzunguko wa kijiolojia na maji wa ziwa hilo. Kwa sasa, Ziwa Viktoria ni sehemu muhimu ya ikolojia, uchumi, na mabadiliko ya [[jiolojia|kijiolojia]] yanayoendelea katika eneo la Afrika ya Mashariki. ==Visiwa vya Ziwa Viktoria== Ziwa Viktoria ni miongoni mwa maziwa yenye [[visiwa]] vingi (985). Kikubwa kuliko vyote ni Ukerewe. ===Upande wa Kenya=== [[Kisiwa cha Bihiri|Bihiri]] * [[Visiwa vya Chamarungo|Chamarungo]] * [[Visiwa vya Daraja|Daraja]] * [[Kisiwa cha Gengra|Gengra]] * [[Kisiwa cha Hongwe|Hongwe]] * [[Kisiwa cha Ilemba|Ilemba]] * [[Kisiwa cha Kijani|Kijani]] * [[Kisiwa cha Kimaboni|Kimaboni]] * [[Kisiwa cha Kiringiti|Kiringiti]] * [[Kisiwa cha Kiwa|Kiwa]] * [[Kisiwa cha Koyamo|Koyamo]] * [[Kisiwa cha Mageta|Mageta]] * [[Visiwa vya Magogo|Magogo]] * [[Kisiwa cha Maiunya|Maiunya]] * [[Kisiwa cha Mbaiyu|Mbaiyu]] * [[Kisiwa cha Mbasa|Mbasa]] * [[Kisiwa cha Mfangano|Mfangano]] * [[Kisiwa cha Migingo|Migingo]] * [[Kisiwa cha Mlinzi|Mlinzi]] * [[Kisiwa cha Mogare|Mogare]] * [[Visiwa vya Mogare|Mogare (visiwa)]] * [[Kisiwa cha Mzenzi|Mzenzi]] * [[Kisiwa cha Namulamia|Namulamia]] * [[Kisiwa cha Ndede|Ndede]] * [[Kisiwa cha Ngodhe|Ngodhe]] * [[Kisiwa cha Piramidi|Piramidi]] * [[Kisiwa cha Risi|Risi]] * [[Kisiwa cha Rusinga|Rusinga]] * [[Kisiwa cha Saga|Saga]] * [[Kisiwa cha Seki|Seki]] * [[Kisiwa cha Sifu|Sifu]] * [[Kisiwa cha Sirigombe|Sirigombe]] * [[Kisiwa cha Sukuru|Sukuru]] * [[Kisiwa cha Sumba|Sumba]] * [[Kisiwa cha Takawiri|Takawiri]] * [[Visiwa vya Ugingo]] * [[Kisiwa cha Unyama|Unyama]] * [[Kisiwa cha Usingo|Usingo]] * [[Kisiwa cha Uware|Uware]] * [[Kisiwa cha Wahondo|Wahondo]] * [[Kisiwa cha Wayaga|Wayaga]] * [[Kisiwa cha Yalombo|Yalombo]] * [[Kisiwa cha Yamburi|Yamburi]] ===Upande wa Tanzania=== [[kisiwa cha Anchor (Tanzania)|Anchor]] *[[Kisiwa cha Barega|Barega]] *[[Kisiwa cha Bezi|Bezi]] *[[Kisiwa cha Bihila|Bihila]] *[[Kisiwa cha Bisuvi|Bisuvi]] *[[Kisiwa cha Biswe|Biswe]] *[[Kisiwa cha Buganbwe|Buganbwe]] *[[Kisiwa cha Bugeru|Bugeru]] *[[Kisiwa cha Bukerebe|Bukerebe]] *[[Kisiwa cha Bukurani|Bukurani]] *[[Kisiwa cha Bumbire|Bumbire]] *[[Kisiwa cha Burubi|Burubi]] *[[Kisiwa cha Busonyi|Busonyi]] *[[Kisiwa cha Busyengere|Busyengere]] *[[Kisiwa cha Butwa|Butwa]] *[[Kisiwa cha Buzumu|Buzumu]] *[[Kisiwa cha Bwiru|Bwiru]] *[[Kisiwa cha Chakazimbe|Chakazimbe]] *[[Kisiwa cha Charaki|Charaki]] *[[Kisiwa cha Chienda|Chienda]] *[[Kisiwa cha Chihara|Chihara]] *[[Kisiwa cha Chikonero|Chikonero]] *[[Kisiwa cha Chinyeri|Chinyeri]] *[[Kisiwa cha Chitandere|Chitandere]] *[[Kisiwa cha Dunacheri|Dunacheri]] *[[Kisiwa cha Dwiga|Dwiga]] *[[Kisiwa cha Gabalema|Gabalema]] *[[Kisiwa cha Galinzira (Kagera)|Galinzira (Kagera)]] *[[Kisiwa cha Galinzira (Ukerewe)|Galinzira (Ukerewe)]] *[[Kisiwa cha Gama|Gama]] *[[Kisiwa cha Gana|Gana]] *[[Kisiwa cha Ijirambo|Ijirambo]] *[[Kisiwa cha Ikuru|Ikuru]] *[[Ikuza]] *[[Kisiwa cha Iriga|Iriga]] *[[Kisiwa cha Iroba|Iroba]] * [[Kisiwa cha Irugwa|Irugwa]] *[[Kisiwa cha Iruma|Iruma]] *[[Kisiwa cha Itami|Itami]] *[[Kisiwa cha Itemusi|Itemusi]] *[[Kisiwa cha Ito|Ito]] *[[Kisiwa cha Juguu|Juguu]] *[[Kisiwa cha Juma|Juma]] *[[Kisiwa cha Kagongo|Kagongo]] *[[Kisiwa cha Kamasi|Kamasi]] *[[Kisiwa cha Kaserazi|Kaserazi]] *[[Kisiwa cha Kasima|Kasima]] *[[Kisiwa cha Kategurwa|Kategurwa]] *[[Kisiwa cha Kiamugasire|Kiamugasire]] *[[Kisiwa cha Kiau|Kiau]] *[[Kisiwa cha Kibinda|Kibinda]] *[[Kisiwa cha Kihombe|Kihombe]] *[[Kisiwa cha Kinagomwishu|Kinamogwishu]] *[[Kisiwa cha Kinyanwana|Kinyanwana]] *[[Kisiwa cha Kiregi (Ukerewe)|Kiregi]] *[[Kisiwa cha Kireta|Kireta]] *[[Kisiwa cha Kishaka|Kishaka]] *[[Kisiwa cha Kitua|Kitua]] *[[Kisiwa cha Kivumba|Kivumba]] *[[Kisiwa cha Kome|Kome]] *[[Kisiwa cha Kuriro|Kuriro]] *[[Kisiwa cha Kweru|Kweru]] *[[Kisiwa cha Kweru Mutu|Kweru Mutu]] *[[Kisiwa cha Kwigari|Kwigari]] *[[Kisiwa cha Kwilela|Kwilela]] *[[Kisiwa cha Liagoba|Liagoba]] *[[Kisiwa cha Liegoba|Liegoba]] *[[Kisiwa cha Luanji|Luanji]] *[[Kisiwa cha Lukuba|Lukuba]] *[[Kisiwa cha Lyamwenge|Lyamwenge]] *[[Kisiwa cha Mabibi|Mabibi]] *[[Kisiwa cha Mafunke|Mafunke]] *[[Kisiwa cha Maisome|Maisome]] *[[Kisiwa cha Makibwa|Makibwa]] *[[Kisiwa cha Makome|Makome]] *[[Kisiwa cha Makove|Makove]] *[[Kisiwa cha Malelema|Malelema]] *[[Kisiwa cha Maremera|Maremera]] *[[Kisiwa cha Masakara|Masakara]] *[[Kisiwa cha Masheka|Masheka]] *[[Kisiwa cha Masuha|Masuha]] *[[Kisiwa cha Mazinga|Mazinga]] *[[Kisiwa cha Mgonchi|Mgonchi]] *[[Kisiwa cha Miganiko|Miganiko]] *[[Kisiwa cha Mijo|Mijo]] *[[Kisiwa cha Morova|Morova]] *[[Kisiwa cha Mraoba|Mraoba]] *[[Kisiwa cha Msalala|Msalala]] *[[Kisiwa cha Mtenga|Mtenga]] *[[Kisiwa cha Mtoa|Mtoa]] * [[Kisiwa cha Mtoto|Mtoto]] *[[Kisiwa cha Musira|Musira]] *[[Kisiwa cha Mwengwa|Mwengwa]] *[[Kisiwa cha Nabuyongo|Nabuyongo]] *[[Kisiwa cha Nafuba|Nafuba]] * [[Kisiwa cha Nakaranga|Nakaranga]] *[[Kisiwa cha Namatembe|Namatembe]] *[[Kisiwa cha Namguma|Namguma]] *[[Kisiwa cha Ndarua|Ndarua]] *[[Kisiwa cha Nyabugudzi|Nyabugudzi]] *[[Kisiwa cha Nyaburu|Nyaburu]] *[[Kisiwa cha Nyajune|Nyajune]] *[[Kisiwa cha Nyakanyanse|Nyakanyanse]] *[[Kisiwa cha Nyakasanga|Nyakasanga]] *[[Kisiwa cha Nyamasangi|Nyamasangi]] *[[Kisiwa cha Nyambugu|Nyambugu]] *[[Kisiwa cha Nyamikongo|Nyamikongo]] *[[Kisiwa cha Nyanswi|Nyanswi]] *[[Kisiwa cha Raju|Raju]] *[[Kisiwa cha Ramawe|Ramawe]] *[[Kisiwa cha Rubisho|Rubisho]] *[[Kisiwa cha Rubondo|Rubondo]] *[[Kisiwa cha Runeke|Runeke]] *[[Kisiwa cha Ruregaja|Ruregaja]] *[[Kisiwa cha Rwevaguzi|Rwevaguzi]] *[[Kisiwa cha Saanane|Saanane]] *[[Kisiwa cha Sara|Sara]] *[[Kisiwa cha Sata|Sata]] *[[Kisiwa cha Seza|Seza]] *[[Kisiwa cha Shuka|Shuka]] *[[Kisiwa cha Siawangi|Siawangi]] *[[Kisiwa cha Sina|Sina]] *[[Kisiwa cha Sizu|Sizu]] * [[Kisiwa cha Songe|Songe]] *[[Kisiwa cha Sosswa|Sosswa]] *[[Kisiwa cha Sozihe|Sozihe]] *[[Kisiwa cha Tefu|Tefu]] *[[Kisiwa cha Ukara|Ukara]] *[[Kisiwa cha Ukerewe|Ukerewe]] *[[Kisiwa cha Usumuti|Usumuti]] *[[Kisiwa cha Vesi|Vesi]] *[[Kisiwa cha Vianza|Vianza]] *[[Kisiwa cha Wambuji|Wambuji]] *[[Kisiwa cha Yarugu|Yarugu]] *[[Kisiwa cha Yodzu|Yodzu]] *[[Kisiwa cha Zeru|Zeru]] *[[Kisiwa cha Zimo|Zimo]] *[[Kisiwa cha Zinga|Zinga]] *[[Kisiwa cha Ziragura|Ziragura]] * [[Kisiwa cha Zue|Zue]] ===Upande wa Uganda=== [[Kisiwa cha Baga|Baga]], [[Kisiwa cha Banda (Uganda)|Banda]], [[Kisiwa cha Batwala|Batwala]], [[Kisiwa cha Bu|Bu]], [[Kisiwa cha Bubeke|Bubeke]], [[Kisiwa cha Bubembe|Bubembe]], [[Kisiwa cha Bufumira|Bufumira]], [[Kisiwa cha Bugaba|Bugaba]], [[Kisiwa cha Bugaia|Bugaia]], [[Kisiwa cha Bugala|Bugala]] (lat -0,32, long 32,24), [[Kisiwa cha Bugala|Bugala]] (lat -0,64, long 32,31), [[Kisiwa cha Buiga (Mpigi)|Buiga (Mpigi)]], [[Kisiwa cha Buiga (Wakiso)|Buiga (Wakiso)]], [[Kisiwa cha Bukasa|Bukasa]], [[Kisiwa cha Bukone|Bukone]], [[Kisiwa cha Bukwaya|Bukwaya]], [[Kisiwa cha Bulago|Bulago]][[Kisiwa cha Bulanku|Bulanku]], [[Kisiwa cha Bulingugwe|Bulingugwe]], [[Kisiwa cha Bunjako|Bunjako]], [[Kisiwa cha Bunjazi|Bunjazi]], [[Kisiwa cha Bunyama|Bunyama]], [[Kisiwa cha Bussi|Bussi]], [[Kisiwa cha Busungwe|Busungwe]], [[Kisiwa cha Buturume|Buturume]], [[Kisiwa cha Buvu|Buvu]], [[Kisiwa cha Buvuma|Buvuma]], [[Kisiwa cha Buyange|Buyange]], [[Kisiwa cha Buyovu|Buyovu]], [[Kisiwa cha Buziranjovu|Buziranjovu]], [[Kisiwa cha Buziri|Buziri]], [[Kisiwa cha Bwema|Bwema]], [[Kisiwa cha Bwigi|Bwigi]], [[Kisiwa cha Dagusi|Dagusi]], [[Kisiwa cha Damba|Damba]], [[Kisiwa cha Dinzira|Dinzira]], [[Kisiwa cha Duweru|Duweru]], [[Kisiwa cha Dwanga Mukulu|Dwanga Mukulu]], [[Kisiwa cha Dwanga Muto|Dwanga Muto]], [[Kisiwa cha Dwasendwe|Dwasendwe]], [[Kisiwa cha Dyabalume|Dyabalume]], [[Kisiwa cha Funve|Funve]], [[Kisiwa cha Galo|Galo]], [[Kisiwa cha Ikunyu|Ikunyu]], [[Kisiwa cha Iramba|Iramba]], [[Kisiwa cha Isamba|Isamba]], [[Kisiwa cha Izinga (Buvuma)|Izinga]], [[Kisiwa cha Jana|Jana]], [[Kisiwa cha Kabaganja|Kabaganja]], [[Kisiwa cha Kabale|Kabale]], [[Visiwa vya Kabuguza|Kabuguza]],[[Kisiwa cha Kabulataka|Kabulataka]], [[Kisiwa cha Kagulumu|Kagulumu]], [[Kisiwa cha Kaina|Kaina]], [[Kisiwa cha Kaivali|Kaivali]], [[Kisiwa cha Kalambide|Kalambide]], [[Kisiwa cha Kamukulu|Kamukulu]], [[Kisiwa cha Kamutenga|Kamutenga]], [[Visiwa vya Kansove|Kansove]],[[Kisiwa cha Kaserwa|Kaserwa]], [[Kisiwa cha Katanga|Katanga]], [[Kisiwa cha Kayanja|Kayanja]], [[Kisiwa cha Kaza|Kaza]], [[Kisiwa cha Kerenge|Kerenge]], [[Kisiwa cha Kibibi (Buvuma)|Kibibi]], [[Kisiwa cha Kibibi Kaskazini|Kibibi Kaskazini]], [[Kisiwa cha Kibibi Kusini|Kibibi Kusini]], [[Kisiwa cha Kimi|Kimi]], [[Kisiwa cha Kiraza|Kiraza]], [[Kisiwa cha Kiregi (Uganda)|Kiregi]], [[Kisiwa cha Kirugu|Kirugu]], [[Kisiwa cha Kisima|Kisima]], [[Kisiwa cha Kitobo|Kitobo]], [[Kisiwa cha Kiwa (Uganda)|Kiwa]], [[Kisiwa cha Komogwe|Komogwe]], [[Kisiwa cha Koome|Koome]], [[Kisiwa cha Kuiye|Kuiye]], [[Kisiwa cha Kyanga|Kyanga]], [[Kisiwa cha Lambu|Lambu]], [[Kisiwa cha Lebu|Lebu]], [[Kisiwa cha Limaiba|Limaiba]], [[Kisiwa cha Linga (Uganda)|Linga]], [[Kisiwa cha Lingira|Lingira]], [[Kisiwa cha Lolui|Lolui]], [[Kisiwa cha Lufu|Lufu]], [[Kisiwa cha Lujabwa|Lujabwa]], [[Kisiwa cha Lukalu|Lukalu]], [[Kisiwa cha Luke (Uganda)|Luke]], [[Kisiwa cha Lukiusa|Lukiusa]], [[Kisiwa cha Lula|Lula]], [[Kisiwa cha Lulamba|Lulamba]], [[Kisiwa cha Lulanda|Lulanda]], [[Kisiwa cha Lumva|Lumva]], [[Kisiwa cha Lunfuwa|Lunfuwa]], [[Kisiwa cha Lunkulu|Lunkulu]], [[Kisiwa cha Luntwa|Luntwa]], [[Kisiwa cha Luserera|Luserera]], [[Kisiwa cha Luvangu|Luvangu]], [[Kisiwa cha Luvia|Luvia]], [[Kisiwa cha Luwungulu|Luwungulu]], [[Kisiwa cha Lwabagenge|Lwabagenge]], [[Kisiwa cha Lwabalega|Lwabalega]], [[Kisiwa cha Lwabana|Lwabana]], [[Kisiwa cha Lwaji|Lwaji]], [[Kisiwa cha Lwantete|Lwantete]], [[Kisiwa cha Lyabana|Lyabana]], [[Visiwa vya Mabanda|Mabanda]], [[Kisiwa cha Makalugi|Makalugi]], [[Kisiwa cha Makusu|Makusu]], [[Kisiwa cha Marija|Marija]], [[Kisiwa cha Masiwa|Masiwa]], [[Kisiwa cha Masovwi|Masovwi]], [[Kisiwa cha Maundu|Maundu]], [[Kisiwa cha Maungwe|Maungwe]], [[Kisiwa cha Mavi|Mavi]], [[Kisiwa cha Mawe|Mawe]], [[Kisiwa cha Mayinja|Mayinja]], [[Kisiwa cha Mbirubuziba|Mbirubuziba]], [[Kisiwa cha Mbive|Mbive]], [[Kisiwa cha Mbulamwalo|Mbulamwalo]], [[Visiwa vya Meru|Meru]], [[Visiwa vya Mitusi|Mitusi]], [[Kisiwa cha Mkovu|Mkovu]], [[Kisiwa cha Mpande|Mpande]], [[Kisiwa cha Mpata|Mpata]], [[Kisiwa cha Mpuga|Mpuga]], [[Kisiwa cha Mpugwe|Mpugwe]], [[Kisiwa cha Mpuni|Mpuni]], [[Kisiwa cha Mukalanga|Mukalanga]], [[Kisiwa cha Munene|Munene]], [[Visiwa vya Musambwa|Musambwa]], [[Kisiwa cha Musambwa Kusini|Musambwa Kusini]], [[Kisiwa cha Musene|Musene]], [[Kisiwa cha Mutyomu|Mutyomu]], [[Kisiwa cha Mwama|Mwama]], [[Kisiwa cha Mwana|Mwana]], [[Kisiwa cha Mweza|Mweza]], [[Kisiwa cha Nagembiruwa|Nagembiruwa]], [[Kisiwa cha Nainaivi|Nainaivi]], [[Kisiwa cha Namalusu|Namalusu]], [[Kisiwa cha Namama|Namama]], [[Kisiwa cha Namasimbi|Namasimbi]], [[Kisiwa cha Nambewa|Nambewa]], [[Kisiwa cha Nambuga|Nambuga]], [[Kisiwa cha Namite|Namite]], [[Kisiwa cha Namubega|Namubega]], [[Kisiwa cha Nfo|Nfo]], [[Kisiwa cha Ngabo|Ngabo]], [[Kisiwa cha Ngamba (Uganda)|Ngamba]], [[Kisiwa cha Nkata|Nkata]], [[Kisiwa cha Nkese|Nkese]], [[Kisiwa cha Nkose|Nkose]], [[Kisiwa cha Nkusa (Kalangala)|Nkusa (Kalangala)]], [[Kisiwa cha Nkusa (Mukono)|Nkusa (Mukono)]], [[Kisiwa cha Nkusa (Wakiso)|Nkusa (Wakiso)]], [[Kisiwa cha Nkuzi|Nkuzi]], [[Kisiwa cha Nsadzi|Nsadzi]], [[Kisiwa cha Nsenyi|Nsenyi]], [[Kisiwa cha Nsimba|Nsimba]], [[Kisiwa cha Nsinga|Nsinga]], [[Kisiwa cha Nsirwe|Nsirwe]], [[Kisiwa cha Nsonga|Nsonga]], [[Kisiwa cha Ntokwe|Ntokwe]], [[Kisiwa cha Nvuza|Nvuza]], [[Kisiwa cha Nyenda|Nyenda]], [[Kisiwa cha Nziribanje|Nziribanje]], [[Kisiwa cha Ramafuta|Ramafuta]], [[Kisiwa cha Sagitu|Sagitu]], [[Kisiwa cha Sali (Uganda)|Sali]], [[Kisiwa cha Samoka|Samoka]], [[Kisiwa cha Sanga (Buvuma)|Sanga (Buvuma)]], [[Kisiwa cha Sanga (Mukono)|Sanga (Mukono)]] (lat -0,07, long 32,80), [[Kisiwa cha Sanga (Mukono)|Sanga (Mukono)]] (lat 0,08, long 32,65), [[Kisiwa cha Segamba|Segamba]], [[Kisiwa cha Sege|Sege]], [[Visiwa vya Semuganja|Semuganja]], [[Kisiwa cha Semuganja Omunene|Semuganja Omunene]], [[Kisiwa cha Semuganja Omutono|Semuganja Omutono]], [[Kisiwa cha Sentwe|Sentwe]], [[Kisiwa cha Serinya|Serinya]], [[Visiwa vya Sese|Sese]], [[Kisiwa cha Sigulu|Sigulu]], [[Kisiwa cha Simu|Simu]],[[Kisiwa cha Sindiro|Sindiro]], [[Kisiwa cha Sira|Sira]], [[Kisiwa cha Siro|Siro]], [[Kisiwa cha Sowe (Uganda)|Sowe]], [[Kisiwa cha Tavu|Tavu]], [[Kisiwa cha Visa (Uganda)|Visa]], [[Kisiwa cha Vumba|Vumba]], [[Kisiwa cha Wabuziba|Wabuziba]], [[Kisiwa cha Waiasi|Waiasi]], [[Kisiwa cha Waitwe|Waitwe]], [[Kisiwa cha Yubwe|Yubwe]], [[Kisiwa cha Yuweh|Yuweh|]], [[Kisiwa cha Zigunga|Zigunga]], [[Visiwa pacha vya Zigunga|Zigunga Pacha]], [[Kisiwa cha Zinga (Uganda)|Zinga]], [[Kisiwa cha Ziro|Ziro]], [[Kisiwa cha Ziru (Buvuma)|Ziru (Buvuma)]] (lat -0,09, long 33,21), [[Kisiwa cha Ziru (Buvuma)|Ziru (Buvuma)]] (lat 0,05, long 32,98), [[Kisiwa cha Ziru (Kalangala)|Ziru (Kalangala)]] ==Tazama pia== * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] * [[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] * [[Orodha ya maziwa ya Uganda]] == Viungo vya nje == *[http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af16.html Watersheds of Africa: A10 Nile | Lake Viktoria ] {{Wayback|url=http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af16.html |date=20070927212902 }} {{Maziwa ya Tanzania}} {{maziwa ya Uganda}} {{Maziwa ya Kenya}} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Uganda]] [[Jamii:Maziwa ya Kenya]] [[Jamii:Nile]] [[Jamii:Ziwa Viktoria| ]] [[Jamii:Mkoa wa Kagera]] [[Jamii:Mkoa wa Geita]] [[Jamii:Mkoa wa Mwanza]] [[Jamii:Mkoa wa Mara]] plb009qpeyyup9d5reh10bvsr0wsnsr 1564596 1564595 2026-06-03T13:10:47Z Riccardo Riccioni 452 1564596 wikitext text/x-wiki {{Ziwa | jina = Ziwa la Viktoria Nyanza | picha = Lake_Victoria.png | maelezo_ya_picha = Ziwa Viktoria Nyanza jinsi linavyoonekana kutoka [[anga|angani]] | mahali = [[Afrika ya Mashariki]] | nchi = [[Tanzania]], [[Uganda]] na [[Kenya]] | eneo = 68,100 km² | kina = 81 m | mito inayoingia = [[Kagera (mto)|Kagera]], [[mto Katonga]], [[mto Nzoia]] n.k. | mito inayotoka = [[Nile]] | kimo = 1,134 m | miji = [[Kampala]], [[Kisumu]], [[Mwanza]] }} [[Picha:Rift.svg|240px|thumb|right|Ziwa Viktoria na [[Bonde la Ufa la Afrika Mashariki]].]] [[Picha:Density evolution Victoria.png|250px|thumb|left|Ongezeko la [[msongamano wa watu]] kandokando ya Ziwa Victoria.]] [[Picha:Image-Languages-Lakevictoria-fr.svg|220px|left|thumb|[[Lugha]] kandokando ya Ziwa Victoria.]] [[Picha:Hydrography-graph-Lake Victoria.svg|thumb|right|250px|Tofauti ya levo katika Ziwa Victoria.]] [[Picha:Human density Lake Victoria.png|225px|right|Ongezeko la msongamano wa watu kandokando ya Ziwa Victoria likilinganishwa na lile la Afrika nzima.]] '''Ziwa Viktoria''' (pia: '''Ziwa Nyanza''' au '''Ziwa Ukerewe''') ni [[ziwa]] kubwa la [[Afrika ya Mashariki]] lililopo baina ya [[Tanzania]], [[Kenya]] na [[Uganda]]. Eneo la [[maji]] ya ziwa limegawanywa 49[[%]] (km² 33,700) nchini Tanzania, 45% (km² 31,000) nchini Uganda, na 6% (km² 4,100) nchini Kenya. Ziwa Viktoria lipo [[mita]] 1134 [[juu ya usawa wa bahari]] na lina eneo la [[kilometa za mraba]] zaidi ya 68,100. Hivyo ni ziwa kubwa kuliko yote [[Bara|barani]] [[Afrika]], na la pili [[duniani]] kwa uso wa maji baridi, baada ya [[Ziwa Superior]] ambalo lipo [[Amerika ya Kaskazini]]. Ziwa hili linapata [[maji]] yake mengi kutokana na [[mvua]] (80[[%]]) na kutoka vijito vingi vidogo. [[Mto]] mkubwa unaoingia Viktoria ni [[Mto Kagera]] unaotiririka kutoka [[magharibi]]. [[Maji]] ya ziwa Viktoria yanatoka na kumiminika kwenye [[mto]] [[Nile]] na kuelekea [[bahari ya Mediteranea]] kwa [[umbali]] wa [[maili]] 4,000. Ziwa hilo lina [[kina]] cha [[wastani]] cha [[mita]] 40 na [[mwambao]] wa [[urefu]] wa kilomita 4,828, visiwa vyake vikiwa vimechangia 3.7% ya urefu huu. Ziwa hilo liliwahi kukauka kabisa mara kadhaa tangu lilipoanza miaka 400,000 iliyopita. == Jiolojia== [[File:Lake Victoria View.jpg|thumb|Muonekano wa Ziwa Viktoria kutokea Mwanza, Tanzania]] Ziwa Viktoria lina [[historia]] ya pekee ya [[Jiolojia|kijiolojia]]. Tofauti na maziwa mengi ya [[Afrika ya Mashariki]] kama [[ziwa Tanganyika]] na [[ziwa Malawi]], ambayo yalitokana na [[ufa]] mkubwa wa [[Bonde Kuu la Ufa]] la [[Afrika ya Mashariki]], Ziwa Viktoria halikuundwa moja kwa moja na harakati za [[gandunia]]. Badala yake, lilichukua [[umbo]] lake kutokana na mchakato wa mwinuko wa ardhi na mifumo ya mto iliyozuiwa au kuelekezwa upya kutokana na mabadiliko ya [[Jiografia|kijiografia]], hususan katika kipindi cha [[Pleistocene]]. Sehemu ya [[bonde]] la ziwa iliundwa na mvutano wa [[Mwamba (jiolojia)|miamba]] ya kale ya ''Precambria'', huku mwinuko wa ardhi katika maeneo ya kusini mwa Uganda na kaskazini mwa Tanzania ukisababisha maji kujikusanya na kuunda ziwa la ndani. Ziwa hili linaenea katika ngao ya ''Afrika ya Precambria'', ambayo ina miamba ya kale sana inayokadiriwa kuwa na [[umri]] wa zaidi ya miaka [[bilioni]] 2.7. Miamba ya [[gneiss]], [[itale]] na [[shist]] huunda msingi wa kijiolojia wa eneo hili, na kuathiri sifa za ardhi ya bonde la ziwa. Ingawa ziwa Viktoria si sehemu ya moja kwa moja ya ufa wa tektoniki, linaathiriwa kwa karibu na mikondo ya tektoniki kutoka Bonde Kuu la Ufa, ambalo liko karibu sana upande wa magharibi na mashariki mwa ziwa. Harakati hizi husababisha mikondo midogo ya miamba na [[Tetemeko la ardhi|vitetemeko vya ardhi]] katika eneo la ziwa, lakini si kwa kiwango kikubwa kama katika maziwa ya Tanganyika au Malawi. Katika [[historia]] ya hivi karibuni ya kijiolojia, ziwa Viktoria limepitia mabadiliko makubwa ya [[mazingira|kimazingira]], ikiwa ni pamoja na kukauka kabisa takriban miaka 14,600 iliyopita kutokana na mabadiliko ya h[[ali ya hewa]], na kujaza tena ndani ya kipindi cha maelfu machache ya miaka. Tukio hili linaakisi unyeti wa mfumo wa ziwa kwa mabadiliko ya kijiografia na hali ya hewa. Uwepo wa mito mingi inayoingia na kutoka ziwani, kama vile Mto Kagera na Mto Nile Nyeupe, unaendelea kuchangia katika mzunguko wa kijiolojia na maji wa ziwa hilo. Kwa sasa, ziwa Viktoria ni sehemu muhimu ya [[ikolojia]], [[uchumi]], na mabadiliko ya kijiolojia yanayoendelea katika eneo la Afrika ya Mashariki. ==Visiwa vya Ziwa Viktoria== Ziwa Viktoria ni miongoni mwa maziwa yenye [[visiwa]] vingi (985). Kikubwa kuliko vyote ni Ukerewe. ===Upande wa Kenya=== [[Kisiwa cha Bihiri|Bihiri]] * [[Visiwa vya Chamarungo|Chamarungo]] * [[Visiwa vya Daraja|Daraja]] * [[Kisiwa cha Gengra|Gengra]] * [[Kisiwa cha Hongwe|Hongwe]] * [[Kisiwa cha Ilemba|Ilemba]] * [[Kisiwa cha Kijani|Kijani]] * [[Kisiwa cha Kimaboni|Kimaboni]] * [[Kisiwa cha Kiringiti|Kiringiti]] * [[Kisiwa cha Kiwa|Kiwa]] * [[Kisiwa cha Koyamo|Koyamo]] * [[Kisiwa cha Mageta|Mageta]] * [[Visiwa vya Magogo|Magogo]] * [[Kisiwa cha Maiunya|Maiunya]] * [[Kisiwa cha Mbaiyu|Mbaiyu]] * [[Kisiwa cha Mbasa|Mbasa]] * [[Kisiwa cha Mfangano|Mfangano]] * [[Kisiwa cha Migingo|Migingo]] * [[Kisiwa cha Mlinzi|Mlinzi]] * [[Kisiwa cha Mogare|Mogare]] * [[Visiwa vya Mogare|Mogare (visiwa)]] * [[Kisiwa cha Mzenzi|Mzenzi]] * [[Kisiwa cha Namulamia|Namulamia]] * [[Kisiwa cha Ndede|Ndede]] * [[Kisiwa cha Ngodhe|Ngodhe]] * [[Kisiwa cha Piramidi|Piramidi]] * [[Kisiwa cha Risi|Risi]] * [[Kisiwa cha Rusinga|Rusinga]] * [[Kisiwa cha Saga|Saga]] * [[Kisiwa cha Seki|Seki]] * [[Kisiwa cha Sifu|Sifu]] * [[Kisiwa cha Sirigombe|Sirigombe]] * [[Kisiwa cha Sukuru|Sukuru]] * [[Kisiwa cha Sumba|Sumba]] * [[Kisiwa cha Takawiri|Takawiri]] * [[Visiwa vya Ugingo]] * [[Kisiwa cha Unyama|Unyama]] * [[Kisiwa cha Usingo|Usingo]] * [[Kisiwa cha Uware|Uware]] * [[Kisiwa cha Wahondo|Wahondo]] * [[Kisiwa cha Wayaga|Wayaga]] * [[Kisiwa cha Yalombo|Yalombo]] * [[Kisiwa cha Yamburi|Yamburi]] ===Upande wa Tanzania=== [[kisiwa cha Anchor (Tanzania)|Anchor]] *[[Kisiwa cha Barega|Barega]] *[[Kisiwa cha Bezi|Bezi]] *[[Kisiwa cha Bihila|Bihila]] *[[Kisiwa cha Bisuvi|Bisuvi]] *[[Kisiwa cha Biswe|Biswe]] *[[Kisiwa cha Buganbwe|Buganbwe]] *[[Kisiwa cha Bugeru|Bugeru]] *[[Kisiwa cha Bukerebe|Bukerebe]] *[[Kisiwa cha Bukurani|Bukurani]] *[[Kisiwa cha Bumbire|Bumbire]] *[[Kisiwa cha Burubi|Burubi]] *[[Kisiwa cha Busonyi|Busonyi]] *[[Kisiwa cha Busyengere|Busyengere]] *[[Kisiwa cha Butwa|Butwa]] *[[Kisiwa cha Buzumu|Buzumu]] *[[Kisiwa cha Bwiru|Bwiru]] *[[Kisiwa cha Chakazimbe|Chakazimbe]] *[[Kisiwa cha Charaki|Charaki]] *[[Kisiwa cha Chienda|Chienda]] *[[Kisiwa cha Chihara|Chihara]] *[[Kisiwa cha Chikonero|Chikonero]] *[[Kisiwa cha Chinyeri|Chinyeri]] *[[Kisiwa cha Chitandere|Chitandere]] *[[Kisiwa cha Dunacheri|Dunacheri]] *[[Kisiwa cha Dwiga|Dwiga]] *[[Kisiwa cha Gabalema|Gabalema]] *[[Kisiwa cha Galinzira (Kagera)|Galinzira (Kagera)]] *[[Kisiwa cha Galinzira (Ukerewe)|Galinzira (Ukerewe)]] *[[Kisiwa cha Gama|Gama]] *[[Kisiwa cha Gana|Gana]] *[[Kisiwa cha Ijirambo|Ijirambo]] *[[Kisiwa cha Ikuru|Ikuru]] *[[Ikuza]] *[[Kisiwa cha Iriga|Iriga]] *[[Kisiwa cha Iroba|Iroba]] * [[Kisiwa cha Irugwa|Irugwa]] *[[Kisiwa cha Iruma|Iruma]] *[[Kisiwa cha Itami|Itami]] *[[Kisiwa cha Itemusi|Itemusi]] *[[Kisiwa cha Ito|Ito]] *[[Kisiwa cha Juguu|Juguu]] *[[Kisiwa cha Juma|Juma]] *[[Kisiwa cha Kagongo|Kagongo]] *[[Kisiwa cha Kamasi|Kamasi]] *[[Kisiwa cha Kaserazi|Kaserazi]] *[[Kisiwa cha Kasima|Kasima]] *[[Kisiwa cha Kategurwa|Kategurwa]] *[[Kisiwa cha Kiamugasire|Kiamugasire]] *[[Kisiwa cha Kiau|Kiau]] *[[Kisiwa cha Kibinda|Kibinda]] *[[Kisiwa cha Kihombe|Kihombe]] *[[Kisiwa cha Kinagomwishu|Kinamogwishu]] *[[Kisiwa cha Kinyanwana|Kinyanwana]] *[[Kisiwa cha Kiregi (Ukerewe)|Kiregi]] *[[Kisiwa cha Kireta|Kireta]] *[[Kisiwa cha Kishaka|Kishaka]] *[[Kisiwa cha Kitua|Kitua]] *[[Kisiwa cha Kivumba|Kivumba]] *[[Kisiwa cha Kome|Kome]] *[[Kisiwa cha Kuriro|Kuriro]] *[[Kisiwa cha Kweru|Kweru]] *[[Kisiwa cha Kweru Mutu|Kweru Mutu]] *[[Kisiwa cha Kwigari|Kwigari]] *[[Kisiwa cha Kwilela|Kwilela]] *[[Kisiwa cha Liagoba|Liagoba]] *[[Kisiwa cha Liegoba|Liegoba]] *[[Kisiwa cha Luanji|Luanji]] *[[Kisiwa cha Lukuba|Lukuba]] *[[Kisiwa cha Lyamwenge|Lyamwenge]] *[[Kisiwa cha Mabibi|Mabibi]] *[[Kisiwa cha Mafunke|Mafunke]] *[[Kisiwa cha Maisome|Maisome]] *[[Kisiwa cha Makibwa|Makibwa]] *[[Kisiwa cha Makome|Makome]] *[[Kisiwa cha Makove|Makove]] *[[Kisiwa cha Malelema|Malelema]] *[[Kisiwa cha Maremera|Maremera]] *[[Kisiwa cha Masakara|Masakara]] *[[Kisiwa cha Masheka|Masheka]] *[[Kisiwa cha Masuha|Masuha]] *[[Kisiwa cha Mazinga|Mazinga]] *[[Kisiwa cha Mgonchi|Mgonchi]] *[[Kisiwa cha Miganiko|Miganiko]] *[[Kisiwa cha Mijo|Mijo]] *[[Kisiwa cha Morova|Morova]] *[[Kisiwa cha Mraoba|Mraoba]] *[[Kisiwa cha Msalala|Msalala]] *[[Kisiwa cha Mtenga|Mtenga]] *[[Kisiwa cha Mtoa|Mtoa]] * [[Kisiwa cha Mtoto|Mtoto]] *[[Kisiwa cha Musira|Musira]] *[[Kisiwa cha Mwengwa|Mwengwa]] *[[Kisiwa cha Nabuyongo|Nabuyongo]] *[[Kisiwa cha Nafuba|Nafuba]] * [[Kisiwa cha Nakaranga|Nakaranga]] *[[Kisiwa cha Namatembe|Namatembe]] *[[Kisiwa cha Namguma|Namguma]] *[[Kisiwa cha Ndarua|Ndarua]] *[[Kisiwa cha Nyabugudzi|Nyabugudzi]] *[[Kisiwa cha Nyaburu|Nyaburu]] *[[Kisiwa cha Nyajune|Nyajune]] *[[Kisiwa cha Nyakanyanse|Nyakanyanse]] *[[Kisiwa cha Nyakasanga|Nyakasanga]] *[[Kisiwa cha Nyamasangi|Nyamasangi]] *[[Kisiwa cha Nyambugu|Nyambugu]] *[[Kisiwa cha Nyamikongo|Nyamikongo]] *[[Kisiwa cha Nyanswi|Nyanswi]] *[[Kisiwa cha Raju|Raju]] *[[Kisiwa cha Ramawe|Ramawe]] *[[Kisiwa cha Rubisho|Rubisho]] *[[Kisiwa cha Rubondo|Rubondo]] *[[Kisiwa cha Runeke|Runeke]] *[[Kisiwa cha Ruregaja|Ruregaja]] *[[Kisiwa cha Rwevaguzi|Rwevaguzi]] *[[Kisiwa cha Saanane|Saanane]] *[[Kisiwa cha Sara|Sara]] *[[Kisiwa cha Sata|Sata]] *[[Kisiwa cha Seza|Seza]] *[[Kisiwa cha Shuka|Shuka]] *[[Kisiwa cha Siawangi|Siawangi]] *[[Kisiwa cha Sina|Sina]] *[[Kisiwa cha Sizu|Sizu]] * [[Kisiwa cha Songe|Songe]] *[[Kisiwa cha Sosswa|Sosswa]] *[[Kisiwa cha Sozihe|Sozihe]] *[[Kisiwa cha Tefu|Tefu]] *[[Kisiwa cha Ukara|Ukara]] *[[Kisiwa cha Ukerewe|Ukerewe]] *[[Kisiwa cha Usumuti|Usumuti]] *[[Kisiwa cha Vesi|Vesi]] *[[Kisiwa cha Vianza|Vianza]] *[[Kisiwa cha Wambuji|Wambuji]] *[[Kisiwa cha Yarugu|Yarugu]] *[[Kisiwa cha Yodzu|Yodzu]] *[[Kisiwa cha Zeru|Zeru]] *[[Kisiwa cha Zimo|Zimo]] *[[Kisiwa cha Zinga|Zinga]] *[[Kisiwa cha Ziragura|Ziragura]] * [[Kisiwa cha Zue|Zue]] ===Upande wa Uganda=== [[Kisiwa cha Baga|Baga]], [[Kisiwa cha Banda (Uganda)|Banda]], [[Kisiwa cha Batwala|Batwala]], [[Kisiwa cha Bu|Bu]], [[Kisiwa cha Bubeke|Bubeke]], [[Kisiwa cha Bubembe|Bubembe]], [[Kisiwa cha Bufumira|Bufumira]], [[Kisiwa cha Bugaba|Bugaba]], [[Kisiwa cha Bugaia|Bugaia]], [[Kisiwa cha Bugala|Bugala]] (lat -0,32, long 32,24), [[Kisiwa cha Bugala|Bugala]] (lat -0,64, long 32,31), [[Kisiwa cha Buiga (Mpigi)|Buiga (Mpigi)]], [[Kisiwa cha Buiga (Wakiso)|Buiga (Wakiso)]], [[Kisiwa cha Bukasa|Bukasa]], [[Kisiwa cha Bukone|Bukone]], [[Kisiwa cha Bukwaya|Bukwaya]], [[Kisiwa cha Bulago|Bulago]][[Kisiwa cha Bulanku|Bulanku]], [[Kisiwa cha Bulingugwe|Bulingugwe]], [[Kisiwa cha Bunjako|Bunjako]], [[Kisiwa cha Bunjazi|Bunjazi]], [[Kisiwa cha Bunyama|Bunyama]], [[Kisiwa cha Bussi|Bussi]], [[Kisiwa cha Busungwe|Busungwe]], [[Kisiwa cha Buturume|Buturume]], [[Kisiwa cha Buvu|Buvu]], [[Kisiwa cha Buvuma|Buvuma]], [[Kisiwa cha Buyange|Buyange]], [[Kisiwa cha Buyovu|Buyovu]], [[Kisiwa cha Buziranjovu|Buziranjovu]], [[Kisiwa cha Buziri|Buziri]], [[Kisiwa cha Bwema|Bwema]], [[Kisiwa cha Bwigi|Bwigi]], [[Kisiwa cha Dagusi|Dagusi]], [[Kisiwa cha Damba|Damba]], [[Kisiwa cha Dinzira|Dinzira]], [[Kisiwa cha Duweru|Duweru]], [[Kisiwa cha Dwanga Mukulu|Dwanga Mukulu]], [[Kisiwa cha Dwanga Muto|Dwanga Muto]], [[Kisiwa cha Dwasendwe|Dwasendwe]], [[Kisiwa cha Dyabalume|Dyabalume]], [[Kisiwa cha Funve|Funve]], [[Kisiwa cha Galo|Galo]], [[Kisiwa cha Ikunyu|Ikunyu]], [[Kisiwa cha Iramba|Iramba]], [[Kisiwa cha Isamba|Isamba]], [[Kisiwa cha Izinga (Buvuma)|Izinga]], [[Kisiwa cha Jana|Jana]], [[Kisiwa cha Kabaganja|Kabaganja]], [[Kisiwa cha Kabale|Kabale]], [[Visiwa vya Kabuguza|Kabuguza]],[[Kisiwa cha Kabulataka|Kabulataka]], [[Kisiwa cha Kagulumu|Kagulumu]], [[Kisiwa cha Kaina|Kaina]], [[Kisiwa cha Kaivali|Kaivali]], [[Kisiwa cha Kalambide|Kalambide]], [[Kisiwa cha Kamukulu|Kamukulu]], [[Kisiwa cha Kamutenga|Kamutenga]], [[Visiwa vya Kansove|Kansove]],[[Kisiwa cha Kaserwa|Kaserwa]], [[Kisiwa cha Katanga|Katanga]], [[Kisiwa cha Kayanja|Kayanja]], [[Kisiwa cha Kaza|Kaza]], [[Kisiwa cha Kerenge|Kerenge]], [[Kisiwa cha Kibibi (Buvuma)|Kibibi]], [[Kisiwa cha Kibibi Kaskazini|Kibibi Kaskazini]], [[Kisiwa cha Kibibi Kusini|Kibibi Kusini]], [[Kisiwa cha Kimi|Kimi]], [[Kisiwa cha Kiraza|Kiraza]], [[Kisiwa cha Kiregi (Uganda)|Kiregi]], [[Kisiwa cha Kirugu|Kirugu]], [[Kisiwa cha Kisima|Kisima]], [[Kisiwa cha Kitobo|Kitobo]], [[Kisiwa cha Kiwa (Uganda)|Kiwa]], [[Kisiwa cha Komogwe|Komogwe]], [[Kisiwa cha Koome|Koome]], [[Kisiwa cha Kuiye|Kuiye]], [[Kisiwa cha Kyanga|Kyanga]], [[Kisiwa cha Lambu|Lambu]], [[Kisiwa cha Lebu|Lebu]], [[Kisiwa cha Limaiba|Limaiba]], [[Kisiwa cha Linga (Uganda)|Linga]], [[Kisiwa cha Lingira|Lingira]], [[Kisiwa cha Lolui|Lolui]], [[Kisiwa cha Lufu|Lufu]], [[Kisiwa cha Lujabwa|Lujabwa]], [[Kisiwa cha Lukalu|Lukalu]], [[Kisiwa cha Luke (Uganda)|Luke]], [[Kisiwa cha Lukiusa|Lukiusa]], [[Kisiwa cha Lula|Lula]], [[Kisiwa cha Lulamba|Lulamba]], [[Kisiwa cha Lulanda|Lulanda]], [[Kisiwa cha Lumva|Lumva]], [[Kisiwa cha Lunfuwa|Lunfuwa]], [[Kisiwa cha Lunkulu|Lunkulu]], [[Kisiwa cha Luntwa|Luntwa]], [[Kisiwa cha Luserera|Luserera]], [[Kisiwa cha Luvangu|Luvangu]], [[Kisiwa cha Luvia|Luvia]], [[Kisiwa cha Luwungulu|Luwungulu]], [[Kisiwa cha Lwabagenge|Lwabagenge]], [[Kisiwa cha Lwabalega|Lwabalega]], [[Kisiwa cha Lwabana|Lwabana]], [[Kisiwa cha Lwaji|Lwaji]], [[Kisiwa cha Lwantete|Lwantete]], [[Kisiwa cha Lyabana|Lyabana]], [[Visiwa vya Mabanda|Mabanda]], [[Kisiwa cha Makalugi|Makalugi]], [[Kisiwa cha Makusu|Makusu]], [[Kisiwa cha Marija|Marija]], [[Kisiwa cha Masiwa|Masiwa]], [[Kisiwa cha Masovwi|Masovwi]], [[Kisiwa cha Maundu|Maundu]], [[Kisiwa cha Maungwe|Maungwe]], [[Kisiwa cha Mavi|Mavi]], [[Kisiwa cha Mawe|Mawe]], [[Kisiwa cha Mayinja|Mayinja]], [[Kisiwa cha Mbirubuziba|Mbirubuziba]], [[Kisiwa cha Mbive|Mbive]], [[Kisiwa cha Mbulamwalo|Mbulamwalo]], [[Visiwa vya Meru|Meru]], [[Visiwa vya Mitusi|Mitusi]], [[Kisiwa cha Mkovu|Mkovu]], [[Kisiwa cha Mpande|Mpande]], [[Kisiwa cha Mpata|Mpata]], [[Kisiwa cha Mpuga|Mpuga]], [[Kisiwa cha Mpugwe|Mpugwe]], [[Kisiwa cha Mpuni|Mpuni]], [[Kisiwa cha Mukalanga|Mukalanga]], [[Kisiwa cha Munene|Munene]], [[Visiwa vya Musambwa|Musambwa]], [[Kisiwa cha Musambwa Kusini|Musambwa Kusini]], [[Kisiwa cha Musene|Musene]], [[Kisiwa cha Mutyomu|Mutyomu]], [[Kisiwa cha Mwama|Mwama]], [[Kisiwa cha Mwana|Mwana]], [[Kisiwa cha Mweza|Mweza]], [[Kisiwa cha Nagembiruwa|Nagembiruwa]], [[Kisiwa cha Nainaivi|Nainaivi]], [[Kisiwa cha Namalusu|Namalusu]], [[Kisiwa cha Namama|Namama]], [[Kisiwa cha Namasimbi|Namasimbi]], [[Kisiwa cha Nambewa|Nambewa]], [[Kisiwa cha Nambuga|Nambuga]], [[Kisiwa cha Namite|Namite]], [[Kisiwa cha Namubega|Namubega]], [[Kisiwa cha Nfo|Nfo]], [[Kisiwa cha Ngabo|Ngabo]], [[Kisiwa cha Ngamba (Uganda)|Ngamba]], [[Kisiwa cha Nkata|Nkata]], [[Kisiwa cha Nkese|Nkese]], [[Kisiwa cha Nkose|Nkose]], [[Kisiwa cha Nkusa (Kalangala)|Nkusa (Kalangala)]], [[Kisiwa cha Nkusa (Mukono)|Nkusa (Mukono)]], [[Kisiwa cha Nkusa (Wakiso)|Nkusa (Wakiso)]], [[Kisiwa cha Nkuzi|Nkuzi]], [[Kisiwa cha Nsadzi|Nsadzi]], [[Kisiwa cha Nsenyi|Nsenyi]], [[Kisiwa cha Nsimba|Nsimba]], [[Kisiwa cha Nsinga|Nsinga]], [[Kisiwa cha Nsirwe|Nsirwe]], [[Kisiwa cha Nsonga|Nsonga]], [[Kisiwa cha Ntokwe|Ntokwe]], [[Kisiwa cha Nvuza|Nvuza]], [[Kisiwa cha Nyenda|Nyenda]], [[Kisiwa cha Nziribanje|Nziribanje]], [[Kisiwa cha Ramafuta|Ramafuta]], [[Kisiwa cha Sagitu|Sagitu]], [[Kisiwa cha Sali (Uganda)|Sali]], [[Kisiwa cha Samoka|Samoka]], [[Kisiwa cha Sanga (Buvuma)|Sanga (Buvuma)]], [[Kisiwa cha Sanga (Mukono)|Sanga (Mukono)]] (lat -0,07, long 32,80), [[Kisiwa cha Sanga (Mukono)|Sanga (Mukono)]] (lat 0,08, long 32,65), [[Kisiwa cha Segamba|Segamba]], [[Kisiwa cha Sege|Sege]], [[Visiwa vya Semuganja|Semuganja]], [[Kisiwa cha Semuganja Omunene|Semuganja Omunene]], [[Kisiwa cha Semuganja Omutono|Semuganja Omutono]], [[Kisiwa cha Sentwe|Sentwe]], [[Kisiwa cha Serinya|Serinya]], [[Visiwa vya Sese|Sese]], [[Kisiwa cha Sigulu|Sigulu]], [[Kisiwa cha Simu|Simu]],[[Kisiwa cha Sindiro|Sindiro]], [[Kisiwa cha Sira|Sira]], [[Kisiwa cha Siro|Siro]], [[Kisiwa cha Sowe (Uganda)|Sowe]], [[Kisiwa cha Tavu|Tavu]], [[Kisiwa cha Visa (Uganda)|Visa]], [[Kisiwa cha Vumba|Vumba]], [[Kisiwa cha Wabuziba|Wabuziba]], [[Kisiwa cha Waiasi|Waiasi]], [[Kisiwa cha Waitwe|Waitwe]], [[Kisiwa cha Yubwe|Yubwe]], [[Kisiwa cha Yuweh|Yuweh|]], [[Kisiwa cha Zigunga|Zigunga]], [[Visiwa pacha vya Zigunga|Zigunga Pacha]], [[Kisiwa cha Zinga (Uganda)|Zinga]], [[Kisiwa cha Ziro|Ziro]], [[Kisiwa cha Ziru (Buvuma)|Ziru (Buvuma)]] (lat -0,09, long 33,21), [[Kisiwa cha Ziru (Buvuma)|Ziru (Buvuma)]] (lat 0,05, long 32,98), [[Kisiwa cha Ziru (Kalangala)|Ziru (Kalangala)]] ==Tazama pia== * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] * [[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] * [[Orodha ya maziwa ya Uganda]] == Viungo vya nje == *[http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af16.html Watersheds of Africa: A10 Nile | Lake Viktoria ] {{Wayback|url=http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af16.html |date=20070927212902 }} {{Maziwa ya Tanzania}} {{maziwa ya Uganda}} {{Maziwa ya Kenya}} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Uganda]] [[Jamii:Maziwa ya Kenya]] [[Jamii:Nile]] [[Jamii:Ziwa Viktoria| ]] [[Jamii:Mkoa wa Kagera]] [[Jamii:Mkoa wa Geita]] [[Jamii:Mkoa wa Mwanza]] [[Jamii:Mkoa wa Mara]] kzemd4yixf7ggc3q9147ch7oebbmugo 1564597 1564596 2026-06-03T13:11:33Z Riccardo Riccioni 452 /* Jiolojia */ 1564597 wikitext text/x-wiki {{Ziwa | jina = Ziwa la Viktoria Nyanza | picha = Lake_Victoria.png | maelezo_ya_picha = Ziwa Viktoria Nyanza jinsi linavyoonekana kutoka [[anga|angani]] | mahali = [[Afrika ya Mashariki]] | nchi = [[Tanzania]], [[Uganda]] na [[Kenya]] | eneo = 68,100 km² | kina = 81 m | mito inayoingia = [[Kagera (mto)|Kagera]], [[mto Katonga]], [[mto Nzoia]] n.k. | mito inayotoka = [[Nile]] | kimo = 1,134 m | miji = [[Kampala]], [[Kisumu]], [[Mwanza]] }} [[Picha:Rift.svg|240px|thumb|right|Ziwa Viktoria na [[Bonde la Ufa la Afrika Mashariki]].]] [[Picha:Density evolution Victoria.png|250px|thumb|left|Ongezeko la [[msongamano wa watu]] kandokando ya Ziwa Victoria.]] [[Picha:Image-Languages-Lakevictoria-fr.svg|220px|left|thumb|[[Lugha]] kandokando ya Ziwa Victoria.]] [[Picha:Hydrography-graph-Lake Victoria.svg|thumb|right|250px|Tofauti ya levo katika Ziwa Victoria.]] [[Picha:Human density Lake Victoria.png|225px|right|Ongezeko la msongamano wa watu kandokando ya Ziwa Victoria likilinganishwa na lile la Afrika nzima.]] '''Ziwa Viktoria''' (pia: '''Ziwa Nyanza''' au '''Ziwa Ukerewe''') ni [[ziwa]] kubwa la [[Afrika ya Mashariki]] lililopo baina ya [[Tanzania]], [[Kenya]] na [[Uganda]]. Eneo la [[maji]] ya ziwa limegawanywa 49[[%]] (km² 33,700) nchini Tanzania, 45% (km² 31,000) nchini Uganda, na 6% (km² 4,100) nchini Kenya. Ziwa Viktoria lipo [[mita]] 1134 [[juu ya usawa wa bahari]] na lina eneo la [[kilometa za mraba]] zaidi ya 68,100. Hivyo ni ziwa kubwa kuliko yote [[Bara|barani]] [[Afrika]], na la pili [[duniani]] kwa uso wa maji baridi, baada ya [[Ziwa Superior]] ambalo lipo [[Amerika ya Kaskazini]]. Ziwa hili linapata [[maji]] yake mengi kutokana na [[mvua]] (80[[%]]) na kutoka vijito vingi vidogo. [[Mto]] mkubwa unaoingia Viktoria ni [[Mto Kagera]] unaotiririka kutoka [[magharibi]]. [[Maji]] ya ziwa Viktoria yanatoka na kumiminika kwenye [[mto]] [[Nile]] na kuelekea [[bahari ya Mediteranea]] kwa [[umbali]] wa [[maili]] 4,000. Ziwa hilo lina [[kina]] cha [[wastani]] cha [[mita]] 40 na [[mwambao]] wa [[urefu]] wa kilomita 4,828, visiwa vyake vikiwa vimechangia 3.7% ya urefu huu. Ziwa hilo liliwahi kukauka kabisa mara kadhaa tangu lilipoanza miaka 400,000 iliyopita. == Jiolojia== [[File:Lake Victoria View.jpg|thumb|Muonekano wa Ziwa Viktoria kutokea Mwanza, Tanzania]] Ziwa Viktoria lina [[historia]] ya pekee ya [[Jiolojia|kijiolojia]]. Tofauti na maziwa mengi ya [[Afrika ya Mashariki]] kama [[ziwa Tanganyika]] na [[ziwa Malawi]], ambayo yalitokana na [[ufa]] mkubwa wa [[Bonde Kuu la Ufa]] la [[Afrika ya Mashariki]], Ziwa Viktoria halikuundwa moja kwa moja na harakati za [[gandunia]]. Badala yake, lilichukua [[umbo]] lake kutokana na mchakato wa mwinuko wa ardhi na mifumo ya mto iliyozuiwa au kuelekezwa upya kutokana na mabadiliko ya [[Jiografia|kijiografia]], hususan katika kipindi cha [[Pleistocene]]. Sehemu ya [[bonde]] la ziwa iliundwa na mvutano wa [[Mwamba (jiolojia)|miamba]] ya kale ya ''Precambria'', huku mwinuko wa ardhi katika maeneo ya kusini mwa Uganda na kaskazini mwa Tanzania ukisababisha maji kujikusanya na kuunda ziwa la ndani. Ziwa hili linaenea katika ngao ya ''Afrika ya Precambria'', ambayo ina miamba ya kale sana inayokadiriwa kuwa na [[umri]] wa zaidi ya miaka [[bilioni]] 2.7. Miamba ya [[gneiss]], [[itale]] na [[shist]] huunda msingi wa kijiolojia wa eneo hili, na kuathiri sifa za ardhi ya bonde la ziwa. Ingawa ziwa Viktoria si sehemu ya moja kwa moja ya ufa wa tektoniki, linaathiriwa kwa karibu na mikondo ya tektoniki kutoka Bonde Kuu la Ufa, ambalo liko karibu sana upande wa magharibi na mashariki mwa ziwa. Harakati hizi husababisha mikondo midogo ya miamba na [[Tetemeko la ardhi|vitetemeko vya ardhi]] katika eneo la ziwa, lakini si kwa kiwango kikubwa kama katika maziwa ya Tanganyika au Malawi. Katika [[historia]] ya hivi karibuni ya kijiolojia, ziwa Viktoria limepitia mabadiliko makubwa ya [[mazingira|kimazingira]], ikiwa ni pamoja na kukauka kabisa takriban miaka 14,600 iliyopita kutokana na mabadiliko ya [[hali ya hewa]], na kujaza tena ndani ya kipindi cha maelfu machache ya miaka. Tukio hili linaakisi unyeti wa mfumo wa ziwa kwa mabadiliko ya kijiografia na hali ya hewa. Uwepo wa mito mingi inayoingia na kutoka ziwani, kama vile Mto Kagera na Mto Nile Nyeupe, unaendelea kuchangia katika mzunguko wa kijiolojia na maji wa ziwa hilo. Kwa sasa, ziwa Viktoria ni sehemu muhimu ya [[ikolojia]], [[uchumi]], na mabadiliko ya kijiolojia yanayoendelea katika eneo la Afrika ya Mashariki. ==Visiwa vya Ziwa Viktoria== Ziwa Viktoria ni miongoni mwa maziwa yenye [[visiwa]] vingi (985). Kikubwa kuliko vyote ni Ukerewe. ===Upande wa Kenya=== [[Kisiwa cha Bihiri|Bihiri]] * [[Visiwa vya Chamarungo|Chamarungo]] * [[Visiwa vya Daraja|Daraja]] * [[Kisiwa cha Gengra|Gengra]] * [[Kisiwa cha Hongwe|Hongwe]] * [[Kisiwa cha Ilemba|Ilemba]] * [[Kisiwa cha Kijani|Kijani]] * [[Kisiwa cha Kimaboni|Kimaboni]] * [[Kisiwa cha Kiringiti|Kiringiti]] * [[Kisiwa cha Kiwa|Kiwa]] * [[Kisiwa cha Koyamo|Koyamo]] * [[Kisiwa cha Mageta|Mageta]] * [[Visiwa vya Magogo|Magogo]] * [[Kisiwa cha Maiunya|Maiunya]] * [[Kisiwa cha Mbaiyu|Mbaiyu]] * [[Kisiwa cha Mbasa|Mbasa]] * [[Kisiwa cha Mfangano|Mfangano]] * [[Kisiwa cha Migingo|Migingo]] * [[Kisiwa cha Mlinzi|Mlinzi]] * [[Kisiwa cha Mogare|Mogare]] * [[Visiwa vya Mogare|Mogare (visiwa)]] * [[Kisiwa cha Mzenzi|Mzenzi]] * [[Kisiwa cha Namulamia|Namulamia]] * [[Kisiwa cha Ndede|Ndede]] * [[Kisiwa cha Ngodhe|Ngodhe]] * [[Kisiwa cha Piramidi|Piramidi]] * [[Kisiwa cha Risi|Risi]] * [[Kisiwa cha Rusinga|Rusinga]] * [[Kisiwa cha Saga|Saga]] * [[Kisiwa cha Seki|Seki]] * [[Kisiwa cha Sifu|Sifu]] * [[Kisiwa cha Sirigombe|Sirigombe]] * [[Kisiwa cha Sukuru|Sukuru]] * [[Kisiwa cha Sumba|Sumba]] * [[Kisiwa cha Takawiri|Takawiri]] * [[Visiwa vya Ugingo]] * [[Kisiwa cha Unyama|Unyama]] * [[Kisiwa cha Usingo|Usingo]] * [[Kisiwa cha Uware|Uware]] * [[Kisiwa cha Wahondo|Wahondo]] * [[Kisiwa cha Wayaga|Wayaga]] * [[Kisiwa cha Yalombo|Yalombo]] * [[Kisiwa cha Yamburi|Yamburi]] ===Upande wa Tanzania=== [[kisiwa cha Anchor (Tanzania)|Anchor]] *[[Kisiwa cha Barega|Barega]] *[[Kisiwa cha Bezi|Bezi]] *[[Kisiwa cha Bihila|Bihila]] *[[Kisiwa cha Bisuvi|Bisuvi]] *[[Kisiwa cha Biswe|Biswe]] *[[Kisiwa cha Buganbwe|Buganbwe]] *[[Kisiwa cha Bugeru|Bugeru]] *[[Kisiwa cha Bukerebe|Bukerebe]] *[[Kisiwa cha Bukurani|Bukurani]] *[[Kisiwa cha Bumbire|Bumbire]] *[[Kisiwa cha Burubi|Burubi]] *[[Kisiwa cha Busonyi|Busonyi]] *[[Kisiwa cha Busyengere|Busyengere]] *[[Kisiwa cha Butwa|Butwa]] *[[Kisiwa cha Buzumu|Buzumu]] *[[Kisiwa cha Bwiru|Bwiru]] *[[Kisiwa cha Chakazimbe|Chakazimbe]] *[[Kisiwa cha Charaki|Charaki]] *[[Kisiwa cha Chienda|Chienda]] *[[Kisiwa cha Chihara|Chihara]] *[[Kisiwa cha Chikonero|Chikonero]] *[[Kisiwa cha Chinyeri|Chinyeri]] *[[Kisiwa cha Chitandere|Chitandere]] *[[Kisiwa cha Dunacheri|Dunacheri]] *[[Kisiwa cha Dwiga|Dwiga]] *[[Kisiwa cha Gabalema|Gabalema]] *[[Kisiwa cha Galinzira (Kagera)|Galinzira (Kagera)]] *[[Kisiwa cha Galinzira (Ukerewe)|Galinzira (Ukerewe)]] *[[Kisiwa cha Gama|Gama]] *[[Kisiwa cha Gana|Gana]] *[[Kisiwa cha Ijirambo|Ijirambo]] *[[Kisiwa cha Ikuru|Ikuru]] *[[Ikuza]] *[[Kisiwa cha Iriga|Iriga]] *[[Kisiwa cha Iroba|Iroba]] * [[Kisiwa cha Irugwa|Irugwa]] *[[Kisiwa cha Iruma|Iruma]] *[[Kisiwa cha Itami|Itami]] *[[Kisiwa cha Itemusi|Itemusi]] *[[Kisiwa cha Ito|Ito]] *[[Kisiwa cha Juguu|Juguu]] *[[Kisiwa cha Juma|Juma]] *[[Kisiwa cha Kagongo|Kagongo]] *[[Kisiwa cha Kamasi|Kamasi]] *[[Kisiwa cha Kaserazi|Kaserazi]] *[[Kisiwa cha Kasima|Kasima]] *[[Kisiwa cha Kategurwa|Kategurwa]] *[[Kisiwa cha Kiamugasire|Kiamugasire]] *[[Kisiwa cha Kiau|Kiau]] *[[Kisiwa cha Kibinda|Kibinda]] *[[Kisiwa cha Kihombe|Kihombe]] *[[Kisiwa cha Kinagomwishu|Kinamogwishu]] *[[Kisiwa cha Kinyanwana|Kinyanwana]] *[[Kisiwa cha Kiregi (Ukerewe)|Kiregi]] *[[Kisiwa cha Kireta|Kireta]] *[[Kisiwa cha Kishaka|Kishaka]] *[[Kisiwa cha Kitua|Kitua]] *[[Kisiwa cha Kivumba|Kivumba]] *[[Kisiwa cha Kome|Kome]] *[[Kisiwa cha Kuriro|Kuriro]] *[[Kisiwa cha Kweru|Kweru]] *[[Kisiwa cha Kweru Mutu|Kweru Mutu]] *[[Kisiwa cha Kwigari|Kwigari]] *[[Kisiwa cha Kwilela|Kwilela]] *[[Kisiwa cha Liagoba|Liagoba]] *[[Kisiwa cha Liegoba|Liegoba]] *[[Kisiwa cha Luanji|Luanji]] *[[Kisiwa cha Lukuba|Lukuba]] *[[Kisiwa cha Lyamwenge|Lyamwenge]] *[[Kisiwa cha Mabibi|Mabibi]] *[[Kisiwa cha Mafunke|Mafunke]] *[[Kisiwa cha Maisome|Maisome]] *[[Kisiwa cha Makibwa|Makibwa]] *[[Kisiwa cha Makome|Makome]] *[[Kisiwa cha Makove|Makove]] *[[Kisiwa cha Malelema|Malelema]] *[[Kisiwa cha Maremera|Maremera]] *[[Kisiwa cha Masakara|Masakara]] *[[Kisiwa cha Masheka|Masheka]] *[[Kisiwa cha Masuha|Masuha]] *[[Kisiwa cha Mazinga|Mazinga]] *[[Kisiwa cha Mgonchi|Mgonchi]] *[[Kisiwa cha Miganiko|Miganiko]] *[[Kisiwa cha Mijo|Mijo]] *[[Kisiwa cha Morova|Morova]] *[[Kisiwa cha Mraoba|Mraoba]] *[[Kisiwa cha Msalala|Msalala]] *[[Kisiwa cha Mtenga|Mtenga]] *[[Kisiwa cha Mtoa|Mtoa]] * [[Kisiwa cha Mtoto|Mtoto]] *[[Kisiwa cha Musira|Musira]] *[[Kisiwa cha Mwengwa|Mwengwa]] *[[Kisiwa cha Nabuyongo|Nabuyongo]] *[[Kisiwa cha Nafuba|Nafuba]] * [[Kisiwa cha Nakaranga|Nakaranga]] *[[Kisiwa cha Namatembe|Namatembe]] *[[Kisiwa cha Namguma|Namguma]] *[[Kisiwa cha Ndarua|Ndarua]] *[[Kisiwa cha Nyabugudzi|Nyabugudzi]] *[[Kisiwa cha Nyaburu|Nyaburu]] *[[Kisiwa cha Nyajune|Nyajune]] *[[Kisiwa cha Nyakanyanse|Nyakanyanse]] *[[Kisiwa cha Nyakasanga|Nyakasanga]] *[[Kisiwa cha Nyamasangi|Nyamasangi]] *[[Kisiwa cha Nyambugu|Nyambugu]] *[[Kisiwa cha Nyamikongo|Nyamikongo]] *[[Kisiwa cha Nyanswi|Nyanswi]] *[[Kisiwa cha Raju|Raju]] *[[Kisiwa cha Ramawe|Ramawe]] *[[Kisiwa cha Rubisho|Rubisho]] *[[Kisiwa cha Rubondo|Rubondo]] *[[Kisiwa cha Runeke|Runeke]] *[[Kisiwa cha Ruregaja|Ruregaja]] *[[Kisiwa cha Rwevaguzi|Rwevaguzi]] *[[Kisiwa cha Saanane|Saanane]] *[[Kisiwa cha Sara|Sara]] *[[Kisiwa cha Sata|Sata]] *[[Kisiwa cha Seza|Seza]] *[[Kisiwa cha Shuka|Shuka]] *[[Kisiwa cha Siawangi|Siawangi]] *[[Kisiwa cha Sina|Sina]] *[[Kisiwa cha Sizu|Sizu]] * [[Kisiwa cha Songe|Songe]] *[[Kisiwa cha Sosswa|Sosswa]] *[[Kisiwa cha Sozihe|Sozihe]] *[[Kisiwa cha Tefu|Tefu]] *[[Kisiwa cha Ukara|Ukara]] *[[Kisiwa cha Ukerewe|Ukerewe]] *[[Kisiwa cha Usumuti|Usumuti]] *[[Kisiwa cha Vesi|Vesi]] *[[Kisiwa cha Vianza|Vianza]] *[[Kisiwa cha Wambuji|Wambuji]] *[[Kisiwa cha Yarugu|Yarugu]] *[[Kisiwa cha Yodzu|Yodzu]] *[[Kisiwa cha Zeru|Zeru]] *[[Kisiwa cha Zimo|Zimo]] *[[Kisiwa cha Zinga|Zinga]] *[[Kisiwa cha Ziragura|Ziragura]] * [[Kisiwa cha Zue|Zue]] ===Upande wa Uganda=== [[Kisiwa cha Baga|Baga]], [[Kisiwa cha Banda (Uganda)|Banda]], [[Kisiwa cha Batwala|Batwala]], [[Kisiwa cha Bu|Bu]], [[Kisiwa cha Bubeke|Bubeke]], [[Kisiwa cha Bubembe|Bubembe]], [[Kisiwa cha Bufumira|Bufumira]], [[Kisiwa cha Bugaba|Bugaba]], [[Kisiwa cha Bugaia|Bugaia]], [[Kisiwa cha Bugala|Bugala]] (lat -0,32, long 32,24), [[Kisiwa cha Bugala|Bugala]] (lat -0,64, long 32,31), [[Kisiwa cha Buiga (Mpigi)|Buiga (Mpigi)]], [[Kisiwa cha Buiga (Wakiso)|Buiga (Wakiso)]], [[Kisiwa cha Bukasa|Bukasa]], [[Kisiwa cha Bukone|Bukone]], [[Kisiwa cha Bukwaya|Bukwaya]], [[Kisiwa cha Bulago|Bulago]][[Kisiwa cha Bulanku|Bulanku]], [[Kisiwa cha Bulingugwe|Bulingugwe]], [[Kisiwa cha Bunjako|Bunjako]], [[Kisiwa cha Bunjazi|Bunjazi]], [[Kisiwa cha Bunyama|Bunyama]], [[Kisiwa cha Bussi|Bussi]], [[Kisiwa cha Busungwe|Busungwe]], [[Kisiwa cha Buturume|Buturume]], [[Kisiwa cha Buvu|Buvu]], [[Kisiwa cha Buvuma|Buvuma]], [[Kisiwa cha Buyange|Buyange]], [[Kisiwa cha Buyovu|Buyovu]], [[Kisiwa cha Buziranjovu|Buziranjovu]], [[Kisiwa cha Buziri|Buziri]], [[Kisiwa cha Bwema|Bwema]], [[Kisiwa cha Bwigi|Bwigi]], [[Kisiwa cha Dagusi|Dagusi]], [[Kisiwa cha Damba|Damba]], [[Kisiwa cha Dinzira|Dinzira]], [[Kisiwa cha Duweru|Duweru]], [[Kisiwa cha Dwanga Mukulu|Dwanga Mukulu]], [[Kisiwa cha Dwanga Muto|Dwanga Muto]], [[Kisiwa cha Dwasendwe|Dwasendwe]], [[Kisiwa cha Dyabalume|Dyabalume]], [[Kisiwa cha Funve|Funve]], [[Kisiwa cha Galo|Galo]], [[Kisiwa cha Ikunyu|Ikunyu]], [[Kisiwa cha Iramba|Iramba]], [[Kisiwa cha Isamba|Isamba]], [[Kisiwa cha Izinga (Buvuma)|Izinga]], [[Kisiwa cha Jana|Jana]], [[Kisiwa cha Kabaganja|Kabaganja]], [[Kisiwa cha Kabale|Kabale]], [[Visiwa vya Kabuguza|Kabuguza]],[[Kisiwa cha Kabulataka|Kabulataka]], [[Kisiwa cha Kagulumu|Kagulumu]], [[Kisiwa cha Kaina|Kaina]], [[Kisiwa cha Kaivali|Kaivali]], [[Kisiwa cha Kalambide|Kalambide]], [[Kisiwa cha Kamukulu|Kamukulu]], [[Kisiwa cha Kamutenga|Kamutenga]], [[Visiwa vya Kansove|Kansove]],[[Kisiwa cha Kaserwa|Kaserwa]], [[Kisiwa cha Katanga|Katanga]], [[Kisiwa cha Kayanja|Kayanja]], [[Kisiwa cha Kaza|Kaza]], [[Kisiwa cha Kerenge|Kerenge]], [[Kisiwa cha Kibibi (Buvuma)|Kibibi]], [[Kisiwa cha Kibibi Kaskazini|Kibibi Kaskazini]], [[Kisiwa cha Kibibi Kusini|Kibibi Kusini]], [[Kisiwa cha Kimi|Kimi]], [[Kisiwa cha Kiraza|Kiraza]], [[Kisiwa cha Kiregi (Uganda)|Kiregi]], [[Kisiwa cha Kirugu|Kirugu]], [[Kisiwa cha Kisima|Kisima]], [[Kisiwa cha Kitobo|Kitobo]], [[Kisiwa cha Kiwa (Uganda)|Kiwa]], [[Kisiwa cha Komogwe|Komogwe]], [[Kisiwa cha Koome|Koome]], [[Kisiwa cha Kuiye|Kuiye]], [[Kisiwa cha Kyanga|Kyanga]], [[Kisiwa cha Lambu|Lambu]], [[Kisiwa cha Lebu|Lebu]], [[Kisiwa cha Limaiba|Limaiba]], [[Kisiwa cha Linga (Uganda)|Linga]], [[Kisiwa cha Lingira|Lingira]], [[Kisiwa cha Lolui|Lolui]], [[Kisiwa cha Lufu|Lufu]], [[Kisiwa cha Lujabwa|Lujabwa]], [[Kisiwa cha Lukalu|Lukalu]], [[Kisiwa cha Luke (Uganda)|Luke]], [[Kisiwa cha Lukiusa|Lukiusa]], [[Kisiwa cha Lula|Lula]], [[Kisiwa cha Lulamba|Lulamba]], [[Kisiwa cha Lulanda|Lulanda]], [[Kisiwa cha Lumva|Lumva]], [[Kisiwa cha Lunfuwa|Lunfuwa]], [[Kisiwa cha Lunkulu|Lunkulu]], [[Kisiwa cha Luntwa|Luntwa]], [[Kisiwa cha Luserera|Luserera]], [[Kisiwa cha Luvangu|Luvangu]], [[Kisiwa cha Luvia|Luvia]], [[Kisiwa cha Luwungulu|Luwungulu]], [[Kisiwa cha Lwabagenge|Lwabagenge]], [[Kisiwa cha Lwabalega|Lwabalega]], [[Kisiwa cha Lwabana|Lwabana]], [[Kisiwa cha Lwaji|Lwaji]], [[Kisiwa cha Lwantete|Lwantete]], [[Kisiwa cha Lyabana|Lyabana]], [[Visiwa vya Mabanda|Mabanda]], [[Kisiwa cha Makalugi|Makalugi]], [[Kisiwa cha Makusu|Makusu]], [[Kisiwa cha Marija|Marija]], [[Kisiwa cha Masiwa|Masiwa]], [[Kisiwa cha Masovwi|Masovwi]], [[Kisiwa cha Maundu|Maundu]], [[Kisiwa cha Maungwe|Maungwe]], [[Kisiwa cha Mavi|Mavi]], [[Kisiwa cha Mawe|Mawe]], [[Kisiwa cha Mayinja|Mayinja]], [[Kisiwa cha Mbirubuziba|Mbirubuziba]], [[Kisiwa cha Mbive|Mbive]], [[Kisiwa cha Mbulamwalo|Mbulamwalo]], [[Visiwa vya Meru|Meru]], [[Visiwa vya Mitusi|Mitusi]], [[Kisiwa cha Mkovu|Mkovu]], [[Kisiwa cha Mpande|Mpande]], [[Kisiwa cha Mpata|Mpata]], [[Kisiwa cha Mpuga|Mpuga]], [[Kisiwa cha Mpugwe|Mpugwe]], [[Kisiwa cha Mpuni|Mpuni]], [[Kisiwa cha Mukalanga|Mukalanga]], [[Kisiwa cha Munene|Munene]], [[Visiwa vya Musambwa|Musambwa]], [[Kisiwa cha Musambwa Kusini|Musambwa Kusini]], [[Kisiwa cha Musene|Musene]], [[Kisiwa cha Mutyomu|Mutyomu]], [[Kisiwa cha Mwama|Mwama]], [[Kisiwa cha Mwana|Mwana]], [[Kisiwa cha Mweza|Mweza]], [[Kisiwa cha Nagembiruwa|Nagembiruwa]], [[Kisiwa cha Nainaivi|Nainaivi]], [[Kisiwa cha Namalusu|Namalusu]], [[Kisiwa cha Namama|Namama]], [[Kisiwa cha Namasimbi|Namasimbi]], [[Kisiwa cha Nambewa|Nambewa]], [[Kisiwa cha Nambuga|Nambuga]], [[Kisiwa cha Namite|Namite]], [[Kisiwa cha Namubega|Namubega]], [[Kisiwa cha Nfo|Nfo]], [[Kisiwa cha Ngabo|Ngabo]], [[Kisiwa cha Ngamba (Uganda)|Ngamba]], [[Kisiwa cha Nkata|Nkata]], [[Kisiwa cha Nkese|Nkese]], [[Kisiwa cha Nkose|Nkose]], [[Kisiwa cha Nkusa (Kalangala)|Nkusa (Kalangala)]], [[Kisiwa cha Nkusa (Mukono)|Nkusa (Mukono)]], [[Kisiwa cha Nkusa (Wakiso)|Nkusa (Wakiso)]], [[Kisiwa cha Nkuzi|Nkuzi]], [[Kisiwa cha Nsadzi|Nsadzi]], [[Kisiwa cha Nsenyi|Nsenyi]], [[Kisiwa cha Nsimba|Nsimba]], [[Kisiwa cha Nsinga|Nsinga]], [[Kisiwa cha Nsirwe|Nsirwe]], [[Kisiwa cha Nsonga|Nsonga]], [[Kisiwa cha Ntokwe|Ntokwe]], [[Kisiwa cha Nvuza|Nvuza]], [[Kisiwa cha Nyenda|Nyenda]], [[Kisiwa cha Nziribanje|Nziribanje]], [[Kisiwa cha Ramafuta|Ramafuta]], [[Kisiwa cha Sagitu|Sagitu]], [[Kisiwa cha Sali (Uganda)|Sali]], [[Kisiwa cha Samoka|Samoka]], [[Kisiwa cha Sanga (Buvuma)|Sanga (Buvuma)]], [[Kisiwa cha Sanga (Mukono)|Sanga (Mukono)]] (lat -0,07, long 32,80), [[Kisiwa cha Sanga (Mukono)|Sanga (Mukono)]] (lat 0,08, long 32,65), [[Kisiwa cha Segamba|Segamba]], [[Kisiwa cha Sege|Sege]], [[Visiwa vya Semuganja|Semuganja]], [[Kisiwa cha Semuganja Omunene|Semuganja Omunene]], [[Kisiwa cha Semuganja Omutono|Semuganja Omutono]], [[Kisiwa cha Sentwe|Sentwe]], [[Kisiwa cha Serinya|Serinya]], [[Visiwa vya Sese|Sese]], [[Kisiwa cha Sigulu|Sigulu]], [[Kisiwa cha Simu|Simu]],[[Kisiwa cha Sindiro|Sindiro]], [[Kisiwa cha Sira|Sira]], [[Kisiwa cha Siro|Siro]], [[Kisiwa cha Sowe (Uganda)|Sowe]], [[Kisiwa cha Tavu|Tavu]], [[Kisiwa cha Visa (Uganda)|Visa]], [[Kisiwa cha Vumba|Vumba]], [[Kisiwa cha Wabuziba|Wabuziba]], [[Kisiwa cha Waiasi|Waiasi]], [[Kisiwa cha Waitwe|Waitwe]], [[Kisiwa cha Yubwe|Yubwe]], [[Kisiwa cha Yuweh|Yuweh|]], [[Kisiwa cha Zigunga|Zigunga]], [[Visiwa pacha vya Zigunga|Zigunga Pacha]], [[Kisiwa cha Zinga (Uganda)|Zinga]], [[Kisiwa cha Ziro|Ziro]], [[Kisiwa cha Ziru (Buvuma)|Ziru (Buvuma)]] (lat -0,09, long 33,21), [[Kisiwa cha Ziru (Buvuma)|Ziru (Buvuma)]] (lat 0,05, long 32,98), [[Kisiwa cha Ziru (Kalangala)|Ziru (Kalangala)]] ==Tazama pia== * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] * [[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] * [[Orodha ya maziwa ya Uganda]] == Viungo vya nje == *[http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af16.html Watersheds of Africa: A10 Nile | Lake Viktoria ] {{Wayback|url=http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af16.html |date=20070927212902 }} {{Maziwa ya Tanzania}} {{maziwa ya Uganda}} {{Maziwa ya Kenya}} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Uganda]] [[Jamii:Maziwa ya Kenya]] [[Jamii:Nile]] [[Jamii:Ziwa Viktoria| ]] [[Jamii:Mkoa wa Kagera]] [[Jamii:Mkoa wa Geita]] [[Jamii:Mkoa wa Mwanza]] [[Jamii:Mkoa wa Mara]] q9nagwx9laxuevclb0omk30q0f6b54d 0 5627 1564667 1179779 2026-06-04T09:26:56Z Ramadhani Mushi 61176 1564667 wikitext text/x-wiki [[Picha:Kilimanjaro-Hai.svg|thumb|Ramani ya wilaya ya Hai]] '''Wilaya ya Hai''' {{Audio|SW-Hai.flac|Matamshi}} ni wilaya moja ya [[Mkoa wa Kilimanjaro]]. Katika sensa ya mwaka [[2002]], idadi ya wakazi wa Wilaya ya Hai ilihesabiwa kuwa 259,958 [https://web.archive.org/web/20031221093029/http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/hai.htm]. Katika wilaya hiyo [[Wachaga]] wengi wanaishi ambao huzungumza [[lahaja]] tofauti, kama Wamachame na Wamasama. {{mbegu-jio-kilimanjaro}} {{Kigezo:Kata za Wilaya ya Hai}} [[Jamii:Wilaya za Mkoa wa Kilimanjaro|H]] [[Jamii:Wilaya ya Hai| ]] gv74iouo3fo9b5l8mda4y4j59d5dr78 1564668 1564667 2026-06-04T09:27:51Z Ramadhani Mushi 61176 1564668 wikitext text/x-wiki [[Picha:Kilimanjaro-Hai.svg|thumb|Ramani ya wilaya ya Hai]] '''Wilaya ya Hai''' {{Audio-IPA|SW-Hai.flac|Matamshi}} ni wilaya moja ya [[Mkoa wa Kilimanjaro]]. Katika sensa ya mwaka [[2002]], idadi ya wakazi wa Wilaya ya Hai ilihesabiwa kuwa 259,958 [https://web.archive.org/web/20031221093029/http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/hai.htm]. Katika wilaya hiyo [[Wachaga]] wengi wanaishi ambao huzungumza [[lahaja]] tofauti, kama Wamachame na Wamasama. {{mbegu-jio-kilimanjaro}} {{Kigezo:Kata za Wilaya ya Hai}} [[Jamii:Wilaya za Mkoa wa Kilimanjaro|H]] [[Jamii:Wilaya ya Hai| ]] fhsdxhsi9f2f2ozd2d9uyi73qgoew4o 0 6963 1564634 1562006 2026-06-03T15:38:31Z EmmyTsd 68054 1564634 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |jina_rasmi = Igunga |picha_ya_satelite = |maelezo_ya_picha = |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Mahali pa Igunga katika Tanzania |settlement_type = Kata |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Tanzania]] |subdivision_type1 = [[Mikoa ya Tanzania|Mkoa]] |subdivision_name1 = [[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |subdivision_type2 = [[Wilaya za Tanzania|Wilaya]] |subdivision_name2 = [[Wilaya ya Igunga|Igunga]] |wakazi_kwa_ujumla = 82,768 |latd=4 |latm=16 |lats=48 |latNS=S |longd=33 |longm=52 |longs=48 |longEW=E |website = }} [[Picha:Tabora-Igunga.svg|thumb|Ramani ya Wilaya ya Igunga katika Mkoa wa Tabora, Tanzania.]] '''Igunga''' ({{Audio-IPA|Sw-Igunga.flac|Matamshi}}) ni [[kata]] iliyo [[makao makuu]] ya [[Wilaya ya Igunga]] katika [[Mkoa wa Tabora]], [[Tanzania]], yenye [[postikodi]] [[namba]] '''45601'''. Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] wakazi wa kata walihesabiwa 82,768 <ref>https://www.nbs.go.tz, uk. 142 </ref>. Kwa mujibu wa [[sensa]] iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 51,172 waishio humo.<ref>[http://www.wavuti.weebly.com/uploads/3/0/7/6/3076464/census20general20report20-202920march202013_combined_final20for20printing1.pdf Sensa ya 2012, Tabora Region - Igunga District Council]</ref> Igunga ni kati ya maeneo ambako imani ya [[ushirikina]] inaleta matatizo ya mauaji ya kiholela ya watu wanaoshukiwa kuwa [[Uchawi|wachawi]]. ==Marejeo== {{marejeo}} ==Viungo vya nje== *[http://www.ippmedia.com/ipp/observer/2008/04/06/111835.html Taarifa juu ya ugomvi kutokana na hofu ya uchawi] {{Wayback|url=http://www.ippmedia.com/ipp/observer/2008/04/06/111835.html |date=20080612105336 }} {{Kata za Wilaya ya Igunga}} {{mbegu-jio-tabora}} [[Jamii:kata za Mkoa wa Tabora]] [[Jamii:Wilaya ya Igunga]] mm9jpa151ewmqnsay1qea77p9mh4bb5 0 6985 1564630 1529390 2026-06-03T15:25:50Z EmmyTsd 68054 1564630 wikitext text/x-wiki [[Picha:Tanzania Kyela location map.svg|thumb|250px|Mahali pa Kyela (kijani cheusi) katika [[mkoa wa Mbeya]].]] '''Wilaya ya Kyela''' ({{Audio-IPA|SW-Kyela.flac|Matamshi}}) ni [[wilaya]] mojawapo kati ya 7 za [[Mkoa wa Mbeya]]. Katika sensa ya mwaka 2002, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 174,470 <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/kyela.htm |title=Tanzania.go.tz/census |accessdate=2003-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031217232605/http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/kyela.htm |archivedate=2003-12-17 }}</ref>. Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] walihesabiwa 266,426<ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Makao makuu yapo [[Kyela Mjini]]. Wilaya hiyo ni maarufu kwa [[kilimo]] cha [[Kakao|kokoa]] ambayo ndiyo [[Mazao|zao]] la [[biashara]], lakini [[mpunga]] na [[mahindi]] pia vinalimwa. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kigezo:Kata za Wilaya ya Kyela}} {{mbegu-jio-mbeya}} [[Jamii:Wilaya za Mkoa wa Mbeya|K]] [[Jamii:Wilaya ya Kyela| ]] nxtiy3rygl8skqefps9g5w46fq9gs4k 0 7080 1564614 1316073 2026-06-03T14:11:21Z EmmyTsd 68054 1564614 wikitext text/x-wiki [[Picha:Tanzania Nachingwea location map.svg|thumb|250px|Mahali pa Nachingwea (kijani cheusi) katika [[mkoa wa Lindi]] (kijani) na Tanzania kwa jumla.]] '''Wilaya ya Nachingwea''' ({{Audio-IPA|SW- Nachingwea.flac|Matamshi}}) ni kati ya [[wilaya]] za [[Mkoa wa Lindi]], yenye [[postikodi]] inayoanzia [[namba]] '''653'''. Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] wakazi wa wilaya ya Nachingwea Mjini walihesabiwa 233,655 <ref>https://www.nbs.go.tz/</ref>. Katika [[sensa]] ya [[mwaka]] [[2002]], [[idadi]] ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 162,081 <ref>[http://www.nbs.go.tz/index.php?option=com_phocadownload&view=category&id=88:village-stat&Itemid=106] {{Wayback|url=http://www.nbs.go.tz/index.php?option=com_phocadownload&view=category&id=88:village-stat&Itemid=106 |date=20100210060455 }}</ref>. Wilaya hii imepakana na wilaya za [[Ruangwa]] upande wa [[kaskazini]], [[Lindi Vijijini]] upande wa [[mashariki]], halafu na [[Mikoa ya Tanzania|mikoa ya]] [[mkoa wa Mtwara|Mtwara]] na [[mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] upande wa [[kusini]]. Nachingwea kuna [[hospitali]], [[Chuo cha Ualimu]], [[shule]] za [[sekondari]] 3 na [[Shule ya msingi|za msingi]] 81 wilayani. Eneo hili lilikuwa sehemu ya [[mradi wa karanga]] wakati wa [[ukoloni]] wa [[Uingereza]]. Kuna [[madini]] ya [[nikeli]] katika Nachingwea na [[kampuni]] ya IMX Resources NL (zamani Goldstream Mining) kutoka [[Australia]] imeanzisha kampuni "Continental Nickel" ya kuchimba nikeli hiyo lakini hadi mwaka 2008 bado ilikuwa ikitafuta [[pesa]] kwenye [[soko la hisa]] la [[Kanada]]. ==Asili ya Nachingwea== [[Neno]] Nachingwea [[asili]] yake ni [[mti]] mmoja uliokuwa ukiitwa Ngwea. Wakazi wa [[makao makuu]] ya wilaya ya Nachingwea, wakati huo [[Ruponda]], walikuwa wakienda kuchota [[maji]] chini ya mti wa Ngwea, kwa hiyo walikuwa wakisema Nachi Ngwea wakimaanisha naenda kwenye Ngwea, maana yake naenda kuchota maji kwenye ngwea. Ndipo [[jina]] hilo likashika [[kasi]] na kuwa Nachingwea ya leo. ==Viungo vya Nje== *[http://library.wur.nl/isric/kaart/origineel/afr_tz2018_2ge.jpg Ramani ya kijiolojia ya Nachingwea inayoonyesha mahali na barabara] {{Wayback|url=http://library.wur.nl/isric/kaart/origineel/afr_tz2018_2ge.jpg |date=20160311214105 }} *[http://flickr.com/photos/guy_chisholm/ Picha za Nachingwea kwa Flikr] ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Nachingwea}} {{mbegu-jio-lindi}} [[Jamii:Wilaya ya Nachingwea]] jbqv6oi1ko4ufvx5ahrg21kkc6jacgn 0 7101 1564650 1529407 2026-06-03T20:36:45Z EsterLyim 88654 1564650 wikitext text/x-wiki [[Picha:Tanzania Ngara location map.svg|thumb|250px|Mahali pa Ngara (kijani) katika [[mkoa wa Kagera]].]] '''Wilaya ya Ngara''' ({{Audio-IPA|SW-Ngara.flac|matamshi}}) ni [[wilaya]] mojawapo kati ya 8 za [[Mkoa wa Kagera]], [[kaskazini]] [[magharibi]] mwa [[Tanzania]], yenye [[postikodi]] [[namba]] '''35700''' <ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.tcra.go.tz/images/documents/postcode/tzPostcodeList.pdf |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2018-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180805072810/https://www.tcra.go.tz/images/documents/postcode/tzPostcodeList.pdf |archivedate=2018-08-05 }}</ref>. ==Wakazi== Katika [[sensa]] ya [[mwaka]] [[2012]], [[idadi]] ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 320,056 <ref>[http://www.wavuti.weebly.com/uploads/3/0/7/6/3076464/census20general20report20-202920march202013_combined_final20for20printing1.pdf Sensa ya 2012, Kagera - Ngara-District-Council]</ref> na katika ile ya mwaka [[2022]] walihesabiwa 383,092 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Wilaya ya Ngara inakaliwa na [[makabila]] makubwa mawili ambayo ni [[Wahangaza]] na [[Washubi]]. Wilaya hiyo inapakana na nchi za [[Rwanda]] na [[Burundi]] na [[lugha]] ya Wahangaza na Washubi ni [[Kihangaza]] na [[Kishubi]] ambazo zinaingiliana kwa karibu 92[[%]] na lugha za nchi ya Rwanda na Burundi na kuwafanya wenyeji kuelewana kilugha na wakazi wa [[mataifa]] hayo jirani. ==Barabara== Njia kuu za kuingia nchi za Rwanda na Burundi zinapatikana ndani ya wilaya ya Ngara, ambapo kwa Burundi hutumia mpaka wa Kabanga/Kobero kuingia Burundi, mpaka huu unachangia 2.9% ya [[pato la taifa]] huku ukitoa 6.2% ya export index ya [[bidhaa]] zote za Tanzania zinazotoka nje, kwa upande wa mpaka wa Tanzania na Rwanda mpaka unaotumika ni mpaka wa Rusumo, huu mpaka uchangia 7.1% ya pato la taifa huku export index ikichangia 17.96% ya bidhaa zote za Tanzania zinazotoka nje. ==Jina== [[Jina]] la asili la wilaya ya Ngara lilikuwa Kibimba (yaani [[pori]]). Chanzo cha jina jipya la Ngara lilitokana na sehemu iliyokuwa maalumu kwa mikutanao ambayo ilifanyika chini ya [[miti]] mikubwa inayoitwa iminyinya yingara (ilikuwa miti mikubwa yenye [[tawi|matawi]] yaliyosambaa) ambapo kwa sasa eneo hilo ndipo ilipo [[halmashauri]] ya wilaya ya Ngara pale eneo la junction na mti wa kumbukumbu upo mpaka sasa pale ndani ya [[Jengo|majengo]] ya halmashauri ya wilaya ya Ngara. Mti huo wa Umunyinya uliopandwa halmashauri ya wilaya ya Ngara ambao asili yake imebeba jina la Ngara. ==Watawala== Wilaya ya Ngara ilikuwa na [[watawala]] wa [[Chifu|kichifu]] ambapo kulikuwa na machifu wa pande mbili yaani chifu wa [[Bugufi]] na Chifu wa [[Bushubi]]. Machifu waliotawala Bugufi walikuwa Balamba wa kwanza, Rusengo, Ruvubi, Mpanda, Kanyamazinge na Balamba mtoto wa Kayamazinge. Machifu hao wa Bugufi na Bushubi walikuwa wakikutana eneo la [[Nyamilama]] ili kupeana [[maadili]] na mbinu za kiutawala mfano lilivyo [[bunge]] la [[Dodoma]] kwa sasa. Na Bushubi alikuwepo chifu Nsoro. ==Eneo la utawala== Dola la Bugufi lilikuwa likipatikana katika [[bonde]] lote la Bugufi linaloanzia kaskazini magharibi mpaka kusini mashariki na wafalme wa Bugufi kuanzia Baramba I mpaka kwa Baramba Imotto wa Kayamazinge walitawala eneo la dola la Bugufi ambayo [[makao makuu]] ya dola hilo yalikuwa [[Kanazi]]. Mfalme wa kwanza wa Bugufi alikuwa Baramba I aliyeingia Ngara [[miaka ya 1680]] akitokea Rwanda pamoja na [[wafanyakazi]] wake (Abagaragu). Kwa asili alikuwa akitokea kwenye [[ukoo]] wa kifalme wa [[Ankole]] huko [[Uganda]] uliokuwa unaitwa [[Wahinda]] (royal Bahinda clan of Ankole). HuO ni ukoo ulioibuka baada ya kumeguka kwa ukoo mkubwa wa kifalme wa Wanyiginya kutokana na [[ndugu]] wa [[damu]] moja kunyang'anyana maeneo ya kutawala ndani ya eneo la [[Maziwa Makuu ya Afrika|maziwa makuu]], huo ukoo wa Wanyanginya nao ulifika eneo la Ankole miaka ya [[1297]] ukitokea [[Axum]] huko [[Ethiopia]]. Kama ilivyo kwa wafalme wengine wa ukoo wa Wahinda alikuwa ni Muhima na alioa wake zake kutoka kwenye jamii za Wahima (watutsi). Aliingia [[Rusumo]] na kuweka makazi yake katika [[Mlima Shunga]] na kuwa mfalme wa kwanza wa Ngara. Mfalme Baramba I alikuwa na [[watoto]] wakubwa wawili ambao waliitwa Mpumirizi na Mpanda na Mpumirizi ndiye alikuwa mzaliwa wa kwanza na ndiye alitakiwa awe mfalme lakini haikuwa hivyo, kuna makosa yalifanyika mdogo mtu Mpanda akawa mfalme badala ya [[kaka]] yake. Orodha ya wafalme wa Bugufi ni Baramba I, Mpanda, Ruvubi, Rusibana, Rusengo (mdogo wake na Rusibana baada ya Rusibana kufariki vitani kwenye [[vita]] kati ya Warundi na Wahangaza), Kinyamazinge mwana wa Rusengo na Baramba II; pia walikuwepo Mpanda II na Ruvubi II ila walikuwa kama machifu wa jina tu kwa sababu uchifu wa [[madaraka]] uliishia kwa Baramba II. ==Mila== [[Mila]] na [[desturi]] za Wahangaza na Washubi zinafanana kwa kila kitu: katika mila zao mtoto alikuwa haruhusiwi kukalia [[kiti]] cha baba yake wala kula [[sahani]] moja na [[wazazi]] wake, hivyo walitengwa pembeni na kula peke yao. Wahangaza walikuwa hawaruhusiwi kula [[kondoo]] na [[mbuzi]] bali hao waliliwa na kabila duni lijulikanalo kama [[Watwa]] ambao ni kabila la asili huko [[milima ya Urundi]] (Burundi ya sasa). Hao Watwa walikuwa [[watumwa]] na [[mjakazi|wajakazi]] wa Wahangaza na Washubi (mbuzi aliitwa impene kwa kilugha kwa sababu waliichukulia kama ipo uchi na ndio sababu ya kutoliwa na kabila hilo enzi hizo). ==Imani== [[Imani]] ya Wahangaza na Washubi ([[dini]]) ilikuwa ni kuabudu chini ya miti ya Milumba (ikivumu) waliabudu [[mungu]] aliyeitwa Kilanga kilumwelu (mungu wa amani) na pia kutambikia kwenye vijumba vidogo vilivyoitwa Indalo (ukifika Bushubi na Kanazi waweza kuviona vijumba hivyo). Aidha wakazi hao waliamini kinga za asili za [[chale]] na [[hirizi]]. ==Utamaduni== Utamaduni wa kuoana ilikuwa ni kwamba kijana hakuruhusiwa kutafuta [[mchumba]] bali wazazi wake walimchagulia mchumba kwa kuangalia [[historia]] ya ukoo au [[familia]] anakotoka mchumba husika. Wazazi wa pande zote mbili walikubaliana kwa kupeana [[mahari]] ([[posa]]) ya [[jembe]] la mkia (jembe la asili) au [[nguo]] zilizotengenezwa kutokana na magome ya miti (ikibugu). Binti alipelekwa [[usiku]] kuolewa. [[Msichana]] akibeba [[mimba]] nje ya [[ndoa ya kimila]] [[adhabu]] yake ilikuwa ni kufungwa [[jiwe]] la kusagia na kutupwa [[mto Ruvubu]] eneo lililojulikana kama Mmasangano ([[Nyaburumbi]]), na adhabu nyingine ilikuwa ni kumfungia sagio (jiwe la kusaga) na kuwekwa njiapanda (amayilabili) ili aliwe na [[wanyama]] mpaka kufa. Mabinti wengi waliogopa adhabu hizo, hivyo walitii mila na desturi. Wahangaza walitumia [[tiba]] ya asili yaani [[mitishamba]] kwa [[magonjwa]], pia kuondoa [[mizimu]] iliyokuwa inawasumbua watu alikuwa anatafutwa mbuzi au [[kuku]] mweupe wa [[kafara]] na [[mgonjwa]] kuruka kafara hiyo kisha kutupwa porini kwenye miti iitwayo imilinzi. ==Mahusiano== Mahusiano ya watu yalidumishwa kwa kutembeleana baada ya kuandaa [[pombe]] ya asili yaani "impeke na gwagwa". Kulikuwa na aina mbili za unywaji wa pombe hiyo: aina ya kwanza watu walialikwa na kujumuika sehemu moja walipoitwa na familia iliyoandaa pombe hiyo hasa hasa [[msimu]] wa [[mavuno]] ([[kiangazi]]) kwa kilugha illiitwa "gutumila" na pia njia nyingine ilikuwa ya kwenda na [[mtungi|mitungi]] ya pombe kutembelea familia fulani (kwa kilugha kugemula). [[Wanawake]] na watoto walizuiwa kunywa aina za pombe isipokuwa walikunywa pombe ya ndimasi au iliyochakachuliwa (umushalulo). [[Burudani]] ya makabila hayo ni [[ngoma]] ya asili ya Wahangaza ilikuwa ikiitwa "miaeleko" yaani ngoma ya asili ambayo ilichezwa kwa madaha huku wakiruka juu. ==Uchumi== Shughuli kuu ya kabila hili ilikuwa [[kilimo]], [[ufugaji]] kwa kiasi na [[uwindaji]] wa wanyama. Watoto walirithishwa mila na wazazi wao kwa kupewa [[elimu ya vitendo]] na hasa kugawa [[kazi]] kwa kuzingatia mgawanyiko wa kazi [[Jinsia|kijinsia]]. [[Chakula]] kikuu katika wilaya ya Ngara ni [[ndizi]], [[maharagwe]] na [[mihogo]]; pia hulima [[zao]] la [[kahawa]] toka mwaka [[1950]] huku pia miaka ya karibuni wengi wa wakulima wameanza kulima [[maparachichi]] (avocado). Pia shughuli za [[uvuvi]] hufanyika katika mto Ruvubu (Ruvuvu). ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== * Padre Joseph B. Kalem'imana, Wilaya ya Ngara 1600-1960 - Historia, Utawale, Uchumi na Utamaduni, Mkuki wa Nyota, Dar es Salaam, 2023, ISBN 978-9987-449-32-3 {{Kata za Wilaya ya Ngara}} {{mbegu-jio-kagera}} [[Jamii:Wilaya za Mkoa wa Kagera|N]] [[Jamii:Wilaya ya Ngara| ]] 1rqt8fur54oocnly3neoekhi5w8hqzn 0 7102 1564633 1516460 2026-06-03T15:35:21Z EmmyTsd 68054 1564633 wikitext text/x-wiki {{History of Tanzania}} '''Karagwe''' ({{Audio-IPA|SW-Karagwe.flac|Matamshi}}) ni eneo la [[Historia|kihistoria]] ya [[Tanzania]] ya [[kaskazini]] [[magharibi]] upande wa magharibi wa [[Ziwa Viktoria Nyanza]] karibu na mpaka wa [[Burundi]]. Sehemu kubwa ya eneo hili leo ni [[wilaya ya Karagwe]] katika [[Mkoa wa Kagera]]. Kihistoria ilikuwa [[utemi]] au ufalme mdogo. Hakuna historia ya kimaandishi lakini [[watawala]] wake wanakumbukwa tangu [[karne ya 15]]. [[Wapelelezi]] [[Wazungu]] wa [[karne ya 19]] na [[wakoloni]] [[Wajerumani]] <ref>Tazama chini J A Grant kwenye Viungo vya Nje, pamoja na makala "Karagwe" katika [[Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920)]]</ref> walikuta eneo lililokaliwa na [[wakulima]] [[Wanyambo]] waliotawaliwa na [[wafugaji]] [[Wahima]] <ref>Grant aliandika "Wahuma", kamusi ya Kijerumani inaeleza ni walewale wanaoitwa Wahuma, Wahima au Baim. Leo hii "Wahima" au "Wahuma" ni jina la watu wanaotazamwa kama tawi la Watutsi wanaoishi Kongo</ref>. Wakati wa [[ukoloni]] wa Kijerumani [[ikulu]] ya mtemi ilipatikana huko [[Bweranyange]]<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ub.bildarchiv-dkg.uni-frankfurt.de/Bildprojekt/Lexikon/Standardframeseite.php |title=makala Karagwe katika &#91;&#91;Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920)&#93;&#93;, pale paliitwa "Weranjanje" kwa tahajia ya Kijerumani |accessdate=2015-09-15 |archivedate=2017-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170517125039/http://www.ub.bildarchiv-dkg.uni-frankfurt.de/Bildprojekt/Lexikon/Standardframeseite.php }}</ref> Wanyambo wa Karagwe walijua [[teknolojia]] ya kufuma si [[chuma]] tu, bali [[feleji]] pia.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912179,00.html?iid=chix-sphere |title=Africa's Ancient Steelmakers |accessdate=2009-02-24 |archivedate=2012-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020145042/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912179,00.html?iid=chix-sphere |https://web.archive.org/web/20121020145042/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912179,00.html?iid=chix-sphere |=https://web.archive.org/web/20121020145042/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912179,00.html?iid=chix-sphere }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.uiowa.edu/~africart/toc/people/Karagwe.html |title=Karagwe Information |accessdate=2009-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107134223/http://www.uiowa.edu/~africart/toc/people/Karagwe.html |archivedate=2011-01-07 }}</ref> ==Watawala wa Karagwe<ref>[http://www.worldstatesmen.org/Tanzania_native.html Tanganyika Traditional Polities ]</ref>== Watawala wa Karagwe walikuwa na [[cheo]] cha "Umugabe". [[Nasaba]] ilianzishwa mnamo mwaka [[1450]] na mtemi Ruhanda I aliyeitwa pia Bunyambo. :1675 - 1700 Ruhinda V :1700 - 1725 Rusatira :1725 - 1750 Mehinga :1750 - 1775 Kalemera I Ntagara Bwiragenda (d. 1775) :1775 - 1795 Ntare V "Kiitabanyoro" :1795 - 1820 Ruhinda VI Orushongo "Lwanyabugondo" (b. 1777 - d. 1820) :1820 - 1853 Ndagara I "Luzingamcucu lwa nkwanzi" :1853 - 1881 Rumanyika I Rugundu :1882 - 1886 Ndagara II Nyamkuba :1886 - 1893 Kalemera II Kanyenje :1886 - 1893 Kakoko -Regent :1893 - 1914 Ntare VI :1914 - 1916 Kahigi -Regent :1916 - 1939 Daudi Rumanyika II :1939 - 1962 - 9.12. B. Itogo Ruhinda VII ==Marejeo== {{marejeo}} ==Viungo vya Nje== *[http://fortuneofafrica.com/tanzania/tanzania-tourism-sector-page/kingdoms-in-tanzania/karagwe-kingdom Karagwe Kingdom, fortuneofafrica.com, imeangaliwa 16-09-2015] {{Wayback|url=http://fortuneofafrica.com/tanzania/tanzania-tourism-sector-page/kingdoms-in-tanzania/karagwe-kingdom |date=20180106145153 }} *[https://books.google.com/books?id=ZT9vRnrPg8wC&pg=PA137&dq=Grant+A+walk+across+Africa&output=text#PA137 Karague, chapter VIII in A Walk Across Africa, by James Augustus Grant, 1864] {{Kata za Wilaya ya Karagwe}} [[jamii:Mkoa wa Kagera]] [[jamii:Historia ya Tanzania]] 69wr9tnqyjcydaqt9x47qjkaqd92o8j 10 15747 1564618 1201379 2026-06-03T14:22:43Z StarDeg 21138 1564618 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kanzler | title = [[Machansela wa Ujerumani|Orodha ya Machansela]] wa [[Ujerumani]] | group1 = {{flag|Dola la Ujerumani}} (1871–1918) | list1 = [[Otto von Bismarck]]{{·}} [[Leo von Caprivi]]{{·}} [[Chlodwig, Prince of Hohenlohe-Schillingsfürst|Prince Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]]{{·}} [[Bernhard von Bülow]]{{·}} [[Theobald von Bethmann Hollweg]]{{·}} [[Georg Michaelis]]{{·}} [[Georg von Hertling]]{{·}} [[Prince Maximilian of Baden]] | group2 = [[Mapinduzi ya Ujerumani|Kipindi cha Mapinduzi]] (1918–1919) | list2 = [[Friedrich Ebert]] | group3 = [[Jamhuri ya Weimar]] (1919–1933) | list3 = [[Philipp Scheidemann]]{{·}} [[Gustav Bauer]]{{·}} [[Hermann Müller (politician)|Hermann Müller]]{{·}} [[Konstantin Fehrenbach]]{{·}} [[Joseph Wirth]]{{·}} [[Wilhelm Cuno]]{{·}} [[Gustav Stresemann]]{{·}} [[Wilhelm Marx]]{{·}} [[Hans Luther]]{{·}} [[Wilhelm Marx]]{{·}} [[Hermann Müller (politician)|Hermann Müller]]{{·}} [[Heinrich Brüning]]{{·}} [[Franz von Papen]]{{·}} [[Kurt von Schleicher]] | group4 = {{flag|Ujerumani ya Kinazi}} (1933–1945) | list4 = [[Adolf Hitler]]{{·}} [[Joseph Goebbels]]{{·}} [[Lutz Graf Schwerin von Krosigk]] | group5 = {{flag|Ujerumani}} (tangu 1949) | list5 = [[Konrad Adenauer]]{{·}} [[Ludwig Erhard]]{{·}} [[Kurt Georg Kiesinger]]{{·}} [[Willy Brandt]]{{·}}''[[Walter Scheel]]'' <small>mtendaji</small>{{·}} [[Helmut Schmidt]]{{·}} [[Helmut Kohl]]{{·}} [[Gerhard Schröder]]{{·}} [[Angela Merkel]]{{·}} [[Olaf Scholz]] {{·}} [[Friedrich Merz]] <includeonly>[[Category:Machansela wa Ujerumani]]</includeonly> }}<noinclude> [[Jamii:Vigezo vya Ujerumani]] </noinclude> 2e4xi78pukkzbt2gax36ems0nnweod7 0 17318 1564619 1211378 2026-06-03T14:23:28Z StarDeg 21138 /* Orodha ya Machansela tangu 1949 */ 1564619 wikitext text/x-wiki [[Picha:Kanzler21a.jpg|thumb|350px|Jengo la Machansela la mjini [[Berlin]] ndiyo kitako cha Machansela.]] '''Chansela wa Ujerumani''' (kwa [[Kijerumani]]: ''Bundeskanzler'', katika fasihi: ''chansela wa shirikisho'') ni kiongozi wa serikali ya [[Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani]]. Chansela wa Ujerumani huchaguliwa na jopu la wabunge wa shirikisho hilo la Ujerumani ([[Bundestag]]). Chansela wa sasa wa Ujerumani ni [[Olaf Scholz]] wa chama cha ([[SPD]]). == Bundeskanzler (tangu 1949) == === Orodha ya Machansela tangu 1949 === # [[Konrad Adenauer]] (CDU), [[1949]]-[[1963]] # [[Ludwig Erhard]] (CDU), [[1963]]-[[1966]] # [[Kurt Georg Kiesinger]]<ref name ="BRP">Pia aliwahi kuwa [[Rais wa Bundesrat wa Ujerumani]]</ref> (CDU), [[1966]]-[[1969]] # [[Willy Brandt]]<ref name ="BRP"/> (SPD), [[1969]]-[[1974]] # [[Helmut Schmidt]] (SPD), [[1974]]-[[1982]] # [[Helmut Kohl]] (CDU), [[1982]]-[[1998]] # [[Gerhard Schröder]]<ref name ="BRP"/> (SPD), [[1998]]-[[2005]] # [[Angela Merkel]] (CDU), [[2005]]-[[2021]] # [[Olaf Scholz]] (SPD), [[2021]]-[[2025]] == Tazama pia == * [[Marais wa Ujerumani]] == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== {{Commons|Bundeskanzler (Deutschland)|Bundeskanzler (Germany)}} {{Kanzler}} [[Jamii:Siasa ya Ujerumani]] ozxtk30wz98pp95vqvo97yjpd8vlybf 0 18541 1564584 1296042 2026-06-03T11:59:57Z Elizabeth Samwel 75873 /* Majimbo ya KMT */ 1564584 wikitext text/x-wiki [[File:USVAMoravianChurch.svg|thumb|Mwanakondoo mwenye bendera ya ushindi ni ishara ya Kristo mfufuka na sehemu ya nembo la KMT]] {{Ukristo}} '''Kanisa la Moravian Tanzania''' ([[kifupisho]]: '''KMT''') ni muungano wa [[Jimbo|majimbo]] ya [[Kanisa la Moravian]] nchini [[Tanzania]]. [[Idadi]] ya [[Wakristo]] wake imekadiriwa kuwa 738,000. [[Makao makuu]] yako [[Mbeya (mji)|Mbeya mjini]]. Kwa pamoja KMT inaendesha [[Chuo Kikuu Teofilo Kisanji]]. Kazi nyingine ya pamoja ni kutolewa kwa "[[Kiongozi Kalenda]]" ambayo ni chaguo la maneno ya [[Biblia]] kwa kila siku. ==Majimbo ya KMT== [[File:Segerea Moravian Church.jpg|thumb|Kanisa la Moraviani Usharika wa Segerea]] Kuna majimbo matano ya KMT ambayo ni * [[Kanisa la Moravian Kusini Tanzania|Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Kusini]] (Moravian Church in Southern Tanzania) - makao makuu ni [[Rungwe]] * [[Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Magharibi]] (Moravian Church in Western Tanzania) - makao makuu ni [[Tabora]] * [[Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Kusini Magharibi]] (Moravian Church in South-Western Tanzania) - makao makuu ni Mbeya Mjini * [[Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Rukwa]] (Moravian Church in Tanzania Rukwa Province) - makao makuu ni [[Sumbawanga]] * [[Kanisa la Moravian Tanzania Jimbo la Ziwa Tanganyika]] (Moravian Church in Tanzania Lake Tanganyika Province)- makao makuu ni [[Kigoma-Ujiji|Kigoma]] Kila jimbo ni [[kanisa]] kamili la kujitegemea. Pamoja na hayo kuna majimbo mawili ya [[misheni]] ambayo hayajafikia hali ya kujitegemea kikamilifu, hivyo bado yanashirikiana kila moja na jimbo mzazi. Hayo ni * Jimbo la Misheni Mashariki ya Tanzania na Zanzibar (mzazi: Jimbo la Kusini - Rungwe) * Jimbo la Misheni Kaskazini (mzazi: Jimbo la Kusini Magharibi - Mbeya). * Jimbo la Misheni Kusini Magharibi Iringa (mzazi: Jimbo la Kusini Magharibi - Mbeya) ==Historia== Kazi ya [[Wamoravian]] ilianza Tanzania mnamo mwaka [[1891]] [[wamisionari]] wa kwanza kutoka [[Ujerumani]] walipofika [[Rungwe]] katika eneo la [[Wanyakyusa]]. Kutoka Unyakyusa kazi ilipanuka kwa kuunda vituo huko [[Utengule]] (Mbeya)]] (kwa [[Wasafwa]]) na [[Mbozi]] (kwa [[Wanyiha]]). Kazi katika [[magharibi]] ya nchi ilianza mwaka [[1897]] Wamoravian walipokabidhiwa kituo cha [[Urambo]] kilichowahi kuanzishwa na [[shirika la misioni la London]] (LMS). Ndiyo chanzo cha majimbo ya Kusini (Rungwe) na Magharibi (Tabora). Jimbo la Kusini Magharibi lilitengwa na lile la Kusini mwaka 1976. Jimbo la Rukwa lilijitegemea na lile la Tabora mnamo 1986. Jimbo la Ziwa Tanganyika lilianzishwa rasmi mwaka [[2013]]. Hasa katika mkoa wa Mbeya kanisa la Moravian ni kubwa kati ya [[madhehebu]] ya [[Waprotestanti|Kiprotestanti]]. ==Viungo vya nje== *[http://www.moravian.or.tz/ Tovuti ya KMT pamoja na majimbo ya Morabian Tanzania] {{Wayback|url=http://www.moravian.or.tz/ |date=20110226084422 }} *[http://www.moravian.or.tz/moravian.htm Ukurasa wa KMT] {{Wayback|url=http://www.moravian.or.tz/moravian.htm |date=20110516071114 }} *[http://www.moravian.or.tz/Address.pdf Orodha ya watendaji na vitengo vya KMT] {{Wayback|url=http://www.moravian.or.tz/Address.pdf |date=20110101160539 }} {{mbegu-Ukristo}} [[Category:Ukristo nchini Tanzania]] [[Category:Moravian]] 1pfwl7hjoww2ao5qe5lnh2no1o4jryu 0 19860 1564649 1514500 2026-06-03T20:33:55Z EsterLyim 88654 1564649 wikitext text/x-wiki [[Picha:Ifakara kwa macho ya ndege.jpg|thumb|250px|Ifakara kutoka ndege.]] '''Ifakara''' ({{Audio-IPA|SW-Ifakara.flac|Matamshi}}) ni [[kata]] na [[makao makuu]] ya [[Wilaya ya Ifakara Mjini]] katika [[Mkoa wa Morogoro]], [[Tanzania]] na [[kitovu]] cha eneo lenye [[Shamba|mashamba]] makubwa ya [[miwa]]. [[Postikodi Tanzania|Postikodi namba]] katika [[Misimbo ya posta|Misimbo mipya ya posta]] ni 67501. Kuna kituo muhimu cha [[TAZARA]]. Mji uko katika [[bonde]] la [[mto Kilombero]] takriban [[kilomita]] 420 [[kusini]]-[[magharibi]] mwa [[Dar es Salaam]]. Ifakara ni [[mji]] mkubwa, wenye [[kabila|makabila]] makuu mawili maarufu kama [[Wapogoro]] na [[Wandamba]], wenye mfanano wa kuelewana katika baadhi ya [[matamshi]] ya [[lugha]] zao. Wakati wa [[sensa]] iliyofanyika mwaka wa [[2012]], kata ilikuwa na wakazi wapatao 55,956 <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |title=Sensa ya 2012, Morogoro - Kilombero DC |accessdate=2016-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040102080416/http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |archivedate=2004-01-02 }}</ref> walioishi humo. Katika ile ya mwaka [[2022]] walihesabiwa 13,367 ila kwa wilaya nzima ni 290,424 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. [[Taasisi]] muhimu mjini ni Taasisi ya Afya Ifakara (Ifakara Health Institute) inayofanya [[uchunguzi]] wa [[sayansi|kisayansi]] wa [[magonjwa]] kama [[malaria]] na [[ukimwi]]. [[Kanisa Katoliki]] linaendesha [[Hospitali ya St Francis]] inayotarajiwa kuwa [[hospitali ya wilaya]] pamoja na [[chuo cha wauguzi]]. Tangu [[tarehe]] [[14 Januari]] 2012 mji ni makao makuu ya [[Jimbo Katoliki la Ifakara]]. ==Jina na historia== [[Jina]] Ifakara lilitokana na [[neno]] ufwakara lenye maana ''amekwishakufa''. Ni kwamba hapo zamani, mnamo [[miaka ya 1860]], mji huo ulijulikana kwa jina la Making'inda. Making'inda alikuwa [[jumbe]] wa kabila la [[Wahehe]] aliyewekwa ili kulinda eneo hilo lililokuwa chini ya utawala wa Wahehe chini ya [[kiongozi]] wao mkuu Muyugumba. Kwa maana hiyo, basi, [[asili]] ya mji wa Ifakara ni ya Wahehe. Kiongozi wa kwanza wa [[Wambunga]] kuingia kwenye mji huo alikuwa Lipangalala. Alipofika alikuta kuna [[ngome]] kubwa ya [[mtawala]] Making'inda. Ujio huo wa Lipangalala kwenye nchi ya Wahehe ulimchukiza Making'inda hata kufikia hatua ya kumuua moja ya [[watoto]] wa Lipangalala. Kitendo hicho kilimfanya Lipangalala kuwa na [[hofu]] ya watu wake, hivyo akawaagiza Wambunga wenzake walioko Ulanga kuja kukaa naye ili kuongeza [[nguvu]] ya [[jeshi]] lao. Mara kwa mara Making'inda alikuwa akiandaa vikosi vya Wahehe kuwavamia Wambunga. Ndipo [[vita]] vilipoanza baina yao. Wahehe walifanikiwa mara kadhaa kuwashinda vita Wambunga na kuwafukuza kabisa kwenye mji huo. Wambunga walikimbilia [[Migude]] na hata ng'ambo ya [[mto Kilombero]]. Hata hivyo Wambunga wakawa [[kimya]] kwa muda wakijipanga kwa uvamizi wa ghafla dhidi ya Wahehe. Hivyo ghafla siku wakawavamia na kuwaua, huku baadhi yao wakakimbilia [[milima]] ya [[Vidunda]] na katika uvamizi huo walifanikiwa kumuua Making'inda mwenyewe. Tangu hapo Wambunga wakatoka mafichoni wakaitawala nchi ya Making'inda, Baadaye [[wamisionari]] wa [[Kidachi]] wakaingia [[miaka ya 1890]] wakitambua majina ya maeneo kutokana na tawala za viongozi wa makabila, hivyo walipokuwa wanawauliza Wambunga kuhusu jina la mwenye mji Wambunga hawakutaka kulitaja jina la Making'inda, [[adui]] yao, isipokuwa wakawajibu kwa matamshi ya [[Kingoni]] kuwa "Afwilekala" wakimaanisha kuwa mwenyewe amekwishakufa tayari. Wadachi walishindwa kutamka neno Afwilekala ndipo katika matamshi yao likazaliwa jina IFAKARA. Hiyo ndiyo asili ya jina la mji huu wa Ifakara kwa mujibu wa [[kitabu]] cha Historia ya Wambunga. Kwa maelezo ya wengine [[neno]] hilo lilihusu [[nyoka]] mkubwa ambaye alikuwa tishio kubwa kwa wakazi wa mji huo: watu mbalimbali waliuawa na [[mifugo]] pia kuuawa. Jitihada nyingi zilifanyika kumuangamiza nyoka huyo na mwishowe walifanikiwa kumuua, ndipo neno ufwakara lilipovuma kwamba amekwishakufa. [[Wageni]] wengi kutoka sehemu tofautitofauti walishindwa kutamka vizuri jina hilo wakatamka Ifakara, na mpaka leo ndilo jina kuu la mji huo. Inawezekana "nyoka" ilikuwa tu namna ya kumtaja kifumbo mtawala huyo wa kutisha. ==Picha== <gallery> Image:Ifakara kanisa katoliki St. Andrew.jpg|Kanisa katoliki la Mt. Andreas Ifakara Image:Ifakara 2008 065.jpg|Barabara kuu mjini Ifakara 2008 image:Ifakara mjini 2008.jpg|Mjini Ifakara (2008) </gallery> ==Marejeo== {{marejeo}} ==Viungo vya nje== *[https://web.archive.org/web/20031217231607/http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/kilombero.htm Sensa ya Kilombero] *[http://www.ihrdc.or.tz/ Ifakara Health Institute] {{Wayback|url=http://www.ihrdc.or.tz/ |date=20081221180824 }} *[http://www.ifakara.org/ki/index.php Ushirika wa marafiki wa Ifakara] {{Wayback|url=http://www.ifakara.org/ki/index.php |date=20080821113737 }} {{Kata za Wilaya ya Ifakara Mjini}} {{mbegu-jio-morogoro}} [[Jamii:Wilaya ya Ifakara Mjini]] [[Jamii:Kata za Mkoa wa Morogoro]] pd3gkj7wh1q9zj6ipkvzujchgqc9v6f 0 19887 1564637 1308319 2026-06-03T16:10:26Z Godsplan jr 83432 Nimeongeza matamshi 1564637 wikitext text/x-wiki '''Mafinga''' ({{Audio-IPA|SW-Mafinga.flac|Matamshi}}) ni [[mji]] katika [[Mkoa wa Iringa]], [[Tanzania]]. Eneo hili limepata [[halmashauri]] yake na hadhi ya mji (town) tangu mwaka [[2007]]. Kwa mujibu wa [[sensa]] iliyofanyika [[mwaka]] wa [[2012]], wilaya ina wakazi wapatao 51,902 waishio humo. <ref>{{cite web|url=http://www.nbs.go.tz/sensa/index.html|title=2012 Population and housing census, Population Distribution by Administrative Areas|publisher=National Bureau of Statistics Ministry of Finance Dar es Salaam, [[Tanzania]]|language=en|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511233034/http://www.nbs.go.tz/sensa/index.html|archivedate=2013-05-11}}</ref> Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] walihesabiwa 122,329 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Mafinga iko kando ya [[barabara]] ya [[TANZAM]] kutoka [[Dar es Salaam]] kwenda [[Mbeya]], [[Zambia]] na [[Malawi]]. Wakati wa [[ukoloni]] iliitwa "John`s Corner". Kuna sehemu mbili yaani Mafinga yenyewe na kwa [[umbali]] wa [[kilomita]] 15 iko [[Sao Hill]]. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Mafinga}} {{mbegu-jio-iringa}} [[Jamii:Mkoa wa Iringa]] [[Jamii:Wilaya ya Mafinga Mjini]] ff9ffgvbf7lwbe0oowgrklwrepgjnmg 0 20411 1564627 1518874 2026-06-03T15:11:20Z LilianErasto 89931 Nimeongeza matamshi 1564627 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |jina_rasmi = Mahenge Mjini |picha_ya_satelite = |maelezo_ya_picha = |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Mahali pa Mahenge katika Tanzania |settlement_type = Kata |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Tanzania]] |subdivision_type1 = [[Mikoa ya Tanzania|Mkoa]] |subdivision_name1 = [[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |subdivision_type2 = [[Wilaya za Tanzania|Wilaya]] |subdivision_name2 = [[Wilaya ya Ulanga|Ulanga]] |wakazi_kwa_ujumla = 9,523 |latd=8 |latm=40 |lats=56 |latNS=S |longd=36 |longm=43 |longs=0 |longEW=E |website = }} '''Mahenge Mjini''' ({{Audio-IPA|sw-Mahenge.flac|Matamshi}}) ni [[mji mdogo]] na [[makao makuu]] ya [[Wilaya ya Ulanga]] katika [[Mkoa wa Morogoro]], [[Tanzania]], yenye [[Postikodi Tanzania|Postikodi namba]] 67601. Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] wakazi walihesabiwa 8,625 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>.Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,288. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,523 <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |title=Sensa ya 2012, Morogoro - Ulanga DC |accessdate=2016-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040102080416/http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |archivedate=2004-01-02 }}</ref> walioishi humo. ==Historia== Mji wa Mahenge ulianzishwa wakati wa ukoloni wa Kijerumani ukawa kituo cha kikosi cha 12 cha jeshi la [[Schutztruppe]] na makao makuu ya [[mkoa wa Mahenge]] wa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]], baadaye pia wa [[Tanganyika]] katika miaka ya kwanza ya utawala wa [[Uingereza]]. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Ulanga}} {{mbegu-jio-morogoro}} [[jamii:Kata za Mkoa wa Morogoro]] [[Jamii:Wilaya ya Ulanga]] [[Jamii:miji ya Tanzania]] 8nwffshzx7f78o4zv4twzdg7io4oj2f 0 20917 1564636 1516398 2026-06-03T16:04:15Z Godsplan jr 83432 Nimeongeza matamshi 1564636 wikitext text/x-wiki '''Kandaga''' ({{Audio-IPA|SW-Kandaga.flac|Matamshi}}) ni [[kata]] ya [[Wilaya ya Uvinza]] katika [[Mkoa wa Kigoma]], [[Tanzania]]. Wadi hii ina eneo la [[Kilomita ya mraba|km2]] 168.7 (65.1 sq mi),<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania: Lake Zone (Districts and Wards) - Population Statistics, Charts and Map|url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/lake/admin/|work=www.citypopulation.de|accessdate=2023-05-20}}</ref> na ina mwinuko wa wastani wa m 954 (futi 3,130).<ref>{{Rejea tovuti|title=Kandaga, Uvinza, Tanzania on the Elevation Map. Topographic Map of Kandaga, Uvinza, Tanzania.|url=https://elevationmap.net/|work=elevationmap.net|accessdate=2023-05-20|language=en|author=elevationmap.net|archivedate=2023-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314212235/https://elevationmap.net/}}</ref> Katika [[sensa]] ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 19,014 <ref>https://www.nbs.go.tz, uk 159 </ref>. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 23,696 waishio humo.<ref>[http://www.wavuti.weebly.com/uploads/3/0/7/6/3076464/census20general20report20-202920march202013_combined_final20for20printing1.pdf Sensa ya 2012, Kigoma Region - Uvinza District Council]</ref> Mwaka 2016 ripoti ya Ofisi ya Taifa ya Takwimu Tanzania ilikuwa na watu 26,083 katika kata hiyo, kutoka 23,696 mwaka 2012. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Uvinza}} {{mbegu-jio-kigoma}} [[Jamii:Wilaya ya Uvinza]] [[Jamii:kata za Mkoa wa Kigoma]] cpdkix1mnf9sk6xvdfwzrc7vj7ltub4 0 20932 1564635 1339675 2026-06-03T15:47:45Z Godsplan jr 83432 Nimeongeza matamshi 1564635 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |jina_rasmi = Kata ya Uvinza |picha_ya_satelite = |maelezo_ya_picha = |pushpin_map = |pushpin_map_caption = Mahali pa Uvinza katika Tanzania |settlement_type = Kata |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Tanzania]] |subdivision_type1 = [[Mikoa ya Tanzania|Mkoa]] |subdivision_name1 = [[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |subdivision_type2 = [[Wilaya za Tanzania|Wilaya]] |subdivision_name2 = [[Wilaya ya Kigoma Vijijini|Kigoma Vijijini]] |wakazi_kwa_ujumla = 43,102 |latd= |latm= |lats= |latNS=S |longd= |longm= |longs= |longEW=E |website = }} '''Uvinza''' ({{Audio-IPA|SW-Uvinza.flac|Matamshi}}) ni [[kata]] ya [[Wilaya ya Uvinza]] katika [[Mkoa wa Kigoma]], [[Magharibi]] mwa [[Tanzania]]. [[Wilaya]] hiyo ilianzishwa rasmi mnamo Machi [[2012]] ikiwa na [[makao makuu]] [[Lugufu]]. Katika [[sensa]] ya mwaka 2022 wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 43,102 <ref>https://www.nbs.go.tz, uk 159 </ref>. Wakati wa [[sensa]] iliyofanyika mwaka wa [[2012]], kata ilikuwa na wakazi wapatao 35,231 waishio humo.<ref>[http://www.wavuti.weebly.com/uploads/3/0/7/6/3076464/census20general20report20-202920march202013_combined_final20for20printing1.pdf Sensa ya 2012, Kigoma Region - Uvinza District Council]</ref> [[Mji]] wa Uvinza ni maarufu kwa upatikanaji wa [[chumvi]]. Ulijulikana kama '''Neu Gottorp''' wakati wa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani|utawala wa Wajerumani]] walipokuwa wakijenga [[Reli ya kati]] toka [[Kigoma]] hadi [[Dar es Salaam]], Mwaka [[2007]] ulichaguliwa kuwa [[chanzo]] cha [[tawi]] la [[reli]] itakayokwenda [[Bujumbura]], [[Burundi]]. ==Tazama pia== * [[Maeneo ya Kihistoria ya Kitaifa ya Tanzania]] ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Uvinza}} {{mbegu-jio-kigoma}} [[Jamii:Wilaya ya Uvinza]] [[Jamii:kata za Mkoa wa Kigoma]] swl0ops4zlw3umpittrngn0r5cdu6j0 0 21108 1564669 1525038 2026-06-04T09:30:00Z Ramadhani Mushi 61176 1564669 wikitext text/x-wiki [[File:Tanzania Same location map.svg|thumb|right|Wilaya ya Same (kijani cheusi) katika ramani ya Tanzania.]] [[Picha:Kilimanjaro-Same.svg|250px|thumb|Wilaya ya Same ndani ya Mkoa wa Kilimanjaro]] '''Same''' {{Audio-IPA|SW-Same.flac|Matamshi}} ni [[Mji mdogo|mji mdogo]] na [[makao makuu]] ya [[Wilaya ya Same]] katika [[Mkoa wa Kilimanjaro]], [[Tanzania]]. Wakati wa [[sensa]] iliyofanyika mwaka wa [[2022]], kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,220 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,490 <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |title=Sensa ya 2012, Kilimanjaro - Same DC |accessdate=2016-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303225919/http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |archivedate=2016-03-03 }}</ref> walioishi humo. Same iko mguuni pa [[Milima ya Pare Kusini]] kwenye barabara kuu kati ya Kilimanjaro na pwani. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Same}} {{mbegu-jio-kilimanjaro}} [[Jamii:Wilaya ya Same]] [[Jamii:kata za Mkoa wa Kilimanjaro]] 301mkhjtj4juuw03bog1d1fimaryfba 0 22172 1564648 1320983 2026-06-03T20:30:45Z EsterLyim 88654 1564648 wikitext text/x-wiki '''Tinde''' ({{Audio-IPA|Sw-Tinde.flac|Matamshi}}) ni [[kata]] ya [[Wilaya ya Shinyanga Vijijini]] katika [[Mkoa wa Shinyanga]], [[Tanzania]], yenye [[msimbo wa posta]] '''37210'''. Kata ya Tinde ina [[vijiji]] vifuatavyo: Jomu, Nyambui, Kituli, Ngokolo, Buchama na Nhumbili. Katika [[sensa]] ya [[mwaka]] [[2022]] wakazi wa kata walihesabiwa kuwa 21,196 <ref>https://www.nbs.go.tz, uk 167 </ref>. Kwa mujibu wa kitabu cha makadirio ya watu kilichotolewa na [[bunge]] mwaka [[2016]] [[idadi]] ya watu ilikuwa 18,264. Kwa mujibu wa [[sensa]] iliyofanyika [[mwaka]] wa [[2012]], kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,978 waishio humo.<ref>[http://www.wavuti.weebly.com/uploads/3/0/7/6/3076464/census20general20report20-202920march202013_combined_final20for20printing1.pdf Sensa ya 2012, Shinyanga Region - Shinyanga District Council]</ref> Wakazi wengi wa Tinde ni [[wakulima]], wakifuatiwa na [[wafanyakazi]] na [[wafanyabiashara]]. [[Mazao]] yanayolimwa kwa wingi katika kata ya Tinde ni [[mahindi]] na [[mpunga]]. Mpunga ndio zao tegemezi ambalo linalimwa kwa ajili ya [[biashara]] na [[chakula]] vilevile. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Shinyanga vijijini}} {{mbegu-jio-shinyanga}} [[Jamii:kata za Mkoa wa Shinyanga]] [[Jamii:Wilaya ya Shinyanga Vijijini]] cbp6itjk3o9j6n2yvqus9qi42e9w9lu 0 22588 1564606 1319025 2026-06-03T13:34:35Z ~2026-32924-20 89928 1564606 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |jina_rasmi = Kata ya Kinampanda |picha_ya_satelite = |maelezo_ya_picha = |pushpin_map = |pushpin_map_caption = Mahali pa Kinampanda katika Tanzania |settlement_type = Kata |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Tanzania]] |subdivision_type1 = [[Mikoa ya Tanzania|Mkoa]] |subdivision_name1 = [[Mkoa wa Singida|Singida]] |subdivision_type2 = [[Wilaya za Tanzania|Wilaya]] |subdivision_name2 = [[Wilaya ya Iramba|Iramba]] |wakazi_kwa_ujumla = 11,030 |latd= |latm= |lats= |latNS=S |longd= |longm= |longs= |longEW=E |website = }} '''Kinampanda''' ni [[kata]] ya [[Wilaya ya Iramba]] katika [[Mkoa wa Singida]], [[Tanzania]], yenye [[msimbo wa posta]] '''43302'''. Katika [[sensa]] ya mwaka [[2022]] wakazi walihesabiwa 11,030 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,870 waishio humo.<ref>[http://www.wavuti.weebly.com/uploads/3/0/7/6/3076464/census20general20report20-202920march202013_combined_final20for20printing1.pdf Sensa ya 2012, Singida - Iramba District Council]</ref> ==Historia== Jina la kata linatokana na kijiji cha Kinampanda (sasa Kyalosangi) ambapo [[Wanilamba|Wanyiramba]] wa [[ukoo]] wa Kinampanda wanaishi, yaani ni eneo la Wanampanda (ukoo). Hili ni eneo pembeni mwa kingo za milima tofali ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]] linaloanzia maeneo ya [[Iguguno]] kuekea kaskazini ambako Mkoa wa Singida unapakana na [[Mkoa wa Arusha|Mikoa ya Arusha]] na [[mkoa wa Simiyu|Simiyu]]. [[Mmisionari|Wamisionari]] wa kwanza wa [[Walutheri|Kanisa la Kiinjili la Kilutheri]] walifika Uwanza (mojawapo ya vijiji vya kata ya Kinampanda) miaka ya 1930 na kujenga [[kanisa]] hapo. Baadaye, kutokana na mvutano na watu wa [[dini]] nyingine, na kuvutiwa na [[hali ya hewa]] inayotokana na kuwa juu ya [[Bonde la Ufa]], waliamua kuhamishia makazi yao huko na kujenga kanisa kubwa mwaka 1945 ambalo lilikarabatiwa mwaka 1990. Kinampanda ni mojawapo ya eneo maarufu mkoani Singida. Ndipo taasisi za kwanza za elimu zilipojengwa na kuzalisha wasomi lukuki. Kinampanda Middle School ilianza miaka ya 1940, ikafuatiwa na Shule ya Sekondari Tumaini miaka ya 1960 na Chuo cha Ualimu Kinampanda miaka ya 1970 vilivyoanzishwa na [[Kanisa la Kiinjili la Kilutheri Tanzania|Kanisa la Kiinjili]], Sinodi ya Kati chini ya Mchungaji Thomas Mussa (sasa Dayosisi ya Kati) na baadaye kutaifishwa na serikali miaka ya 1970. Walimu waliokuwa wakifundisha Kinampanda Middle School, walishirikiana na wazalendo wengine na walianzisha tawi la [[Tanganyika African National Union|TANU]] la kwanza mkoani Singida na kuanza harakati za kudai [[uhuru]]. Kati ya [[Mwanzilishi|waanzilishi]] hao wapo Mwalimu David Nkurlu, Levy Shankala, Nagunwa Lyuki, Mohamed Masamaki na Jackson Kasuwi. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Iramba}} {{mbegu-jio-singida}} [[Jamii:kata za Mkoa wa Singida]] [[Jamii:Wilaya ya Iramba]] 5r7xvdzldplwydbsp69ia5th7tzsxyq 0 36064 1564644 1559272 2026-06-03T19:59:02Z ~2026-32985-40 89938 1564644 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization |name = Union of European Football Associations |image = UEFA logo.svg |caption = |type = Sports organisation |membership = [[List of men's national football (soccer) teams#UEFA .28Europe.29|53 national associations]] |formation = 15 Juni 1954 |map = UEFA member associations map.svg |mcaption = UEFA member associations are in blue |headquarters = [[Nyon]], [[Switzerland]] |leader_title = [[List of Presidents of UEFA|President]] |leader_name = |website = [http://www.uefa.com www.uefa.com] |language = [[English language|English]], [[French language|French]] }}[[Picha:Siège_UEFA_Nyon_(Suisse).JPG|thumbnail|right|200px|Makao ya UEFA,Nyon, Switzerland]] '''Muungano wa Mashirikisho ya Soka Barani Ulaya''' ([[kifupi]]: '''UEFA''' kutoka {{lang-fr|Union des associations européennes de football}}) ni chama kinachotawala na kudhibiti [[kandanda]] barani Ulaya. UEFA inawakilisha mashirikisho ya soka ya mataifa ya [[Uropa]], inaendesha mashindano ya mataifa na ya vilabu barani Uropa, na inadhibiti pesa za tuzo, kanuni na haki za vyombo vya habari katika mashindano hayo. Mashirikisho kadhaa ya kitaifa ambayo kijiografia yako barani [[Asia]] au mara nyingi katika [[Asia]] huwa katika UEFA na wala sio katika [[Shirikisho la Soka la Asia]] (AFC). Mataifa haya ni [[Armenia]], [[Georgia]], [[Kazakhstan]], [[Uturuki]], [[Israeli]], [[Kupro]], [[Urusi]] na [[Azerbaijan]] (Israeli na AFC Kazakstan ni wanachama wa zamani wa AFC). Cyprus ilichagua kuorodheshwa kama taifa la soka ya Uropa - ilikuwa na chaguo la Ulaya, Asia au Afrika. UEFA ndilo shirikisho la bara kubwa zaidi katika [[FIFA]] kwa sita yaliyomo. Kati ya mashirikisho yote, kwa mbali ndilo lenye nguvu zaidi katika masuala ya mali na ushawishi katika ngazi ya klabu. Karibu wachezaji wote mashuhuri wa soka ulimwenguni hucheza katika ligi za Uropa, kidogo kwa sababu ya mishahara inayopatikana kutoka vilabu tajiri zaidi duniani, hasa katika [[Uingereza]], [[Uhispania]], [[Italia]] na [[Ujerumani]]. Nyingi ya timu za kitaifa zenye nguvu zaidi duniani ziko katika UEFA. Katika nafasi 32 zilizoko katika [[Kombe la Dunia la FIFA]] 2010, 13 zilitengewa timu za mataifa ya UEFA, na kwa sasa 12 ya timu bora 20 kulingana [[Orodha ya FIFA]] ya Dunia ni wanachama wa UEFA. UEFA ilianzishwa tarehe 15 Juni 1954 mjini [[Basel]], Uswisi kufuatia majadiliano kati ya mashirika ya soka ya [[Ufaransa]], [[Italia]] na [[Ubelgiji]]. Makao makuu yalikuwa Paris hadi 1959 wakati shirikisho hili lilihamia [[Bern]]. [[Henri Delaunay]] ndiye aliyekuwa Katibu Mkuu wa kwanza na [[Ebbe Schwartz]] rais. Ofisi ya utawala wake imekuwa katika [[Nyon]], Uswisi, tangu mwaka 1995. Awali ilikuwa inajumuishwa na vyama 25 vya kitaifa. Hivi sasa kuna vyama 53 (angalia chini ya ukurasa huu au ''[[Orodha ya UEFA timu za kitaifa za kandanda).]]'' Timu za UEFA za kitaifa zimeshinda [[Kombe la Dunia la FIFA]] mara tisa (Italia 4, Ujerumani 3, Uingereza na Ufaransa nyara kila moja), kama timu za mataifa ya [[CONMEBOL]], na vilabu vya UEFA vimeshinda [[Kombe]] la [[intercontinental]] mara 21 na [[Kombe la dunia la Klabu la FIFA]] mara 3, kombe moja tu chini ya vilabu vya CONMEBOL. UEFA, kama mwakilishi wa vyama vya kitaifa, imekuwa na mifarakano kadhaa na [[Tume]] ya [[Ulaya]]. Katika miaka ya 1990 masuala ya haki za televisheni na hasa uhamisho wa kimataifa ([[tawala la Bosman]]) umebidi upitie baadhi ya mabadiliko makubwa ili kubakia sambamba na sheria ya Ulaya. == Mashindano == === Kibara === Mashindano makuu ya timu za wanaume za kitaifa ni ya [[Mabingwa wa Soka ya Uropa ya UEFA]], yaliyoanza mwaka 1958, na fainali ya kwanza ikafanyika mwaka 1960, na ikajulikana kama Kombe la Mataifa ya Ulaya hadi 1964. UEFA pia inaendesha mashindano ya kitaifa ya walio na miaka [[Chini ya 21]], [[Chini ya 19]] na [[Chini ya 17]]. Kwa timu za taifa za wanawake, UEFA huendesha [[Michuano ya Wanawake ya UEFA]] kwa pande mwandamizi za kitaifa na [[Mabingwa chini ya 19]] katika kiwango cha miaka chini ya 19, tangu mwaka 2008 kuna [[Kombe la UEFA la Chini-17]] kwa walio na chini ya miaka 17. UEFA pia hupanga [[Kombe la UEFA-CAF Meridian]] na [[CAF]] kwa timu za vijana. UEFA ilizindua [[Kombe la Kanda la UEFA]], kwa timu zisizo na utaalamu, mwakani 1999. Katika [[futsal]] kuna [[michuano]] ya [[UEFA Futsal]] na [[Michuano ya UEFA Futsal Chini ya 19]]. === Klabu === ==== Kandanda ya shirikisho ==== [[Picha:UEFA members.png|thumb|UEFA na klabu ya nchi mwanachama ushindani kuingia haki, 2007 / 8]] UEFA pia huendesha mashindano mawili makuu ya vilabu barani Ulaya (yajulikanayo kama ''mashindano ya vilabu ya UEFA'' : [[Ligi ya Mabingwa ya UEFA]] ilifanyika kwanza mwakani 1955, na ilikuwa ikijulikana kama Kombe la Vilabu Bingwa barani Uropa (au Kombe la Uropa tu) hadi 1992; na [[Ligi ya Uropa ya UEFA]] (awali Kombe la UEFA), kwa washindi wa mchujo wa kitaifa na timu za ligi bora zaidi, ilizinduliwa na Uefa mwaka 1971 kama mwandamizi wa [[Kombe la Inter-Cities Fairs]] (pia ilianza mwaka 1955 lakini haikutambuliwa na UEFA <ref name="official">{{cite web | url=http://www.uefa.com/competitions/supercup/news/kind=32/newsid=447085.html | title=Orodha rasmi ya vikombe na michuano ya vilabu vya Uropa | work=uefa.com | accessdate=21 Agosti 2006 | archivedate=2010-01-31 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100131103346/http://www.uefa.com/competitions/supercup/news/kind%3D32/newsid%3D447085.html }}</ref> Shindani la tatu, [[Kombe la Washindi]], lilianza mwaka 1960 na lilimezwa na kombe la UEFA mwaka 1999. [[Kombe la UEFA Super]], ambalo huweka pamoja washindi wa Ligi ya Mabingwa dhidi ya washindi wa ligi ya UEFA Europa (awali washindi wa Kombe la Washindi), lilizinduliwa mwaka wa 1973. [[Kombe la UEFA]] la [[Intertoto]] lilikuwa ni shindano la majira ya joto, awali liliendeshwa na shirikisho la vyama vya soka vya [[Uropa ya Katikati]] , ambalo lilizinduliwa tena na kutambuliwa kama shindano rasmi la UEFA na UEFA mwakani 1995. Kombe la mwisho la Intertoto lilifanyika mwaka 2008. UEFA pia huandaa [[Ligi ya Mabingwa ya Wanawake ya UEFA]] ya vilabu vya timu za wanawake, iliyofanyika kwanza mwaka 2001, na ikajulikana kama Kombe la Wanawake la UEFA hadi 2009. Kombe la [[UEFA / CONMEBOL la inta-kontineneti]] liliandaliwa pamoja na [[CONMEBOL]] kati ya [[Ligi]] ya [[Mabingwa]] na washindi wa [[Copa Libertadores]]. [[Timu tatu]]<ref>{{es}} {{cite web | url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2003/09/23/pagina-7/552332/pdf.html| title=Un dilema histórico | work=El Mundo Deportivo's Historical Archive | accessdate=23 Septemba 2003 }}</ref><ref>{{es}} {{cite web | url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/1987/03/20/pagina-34/1264069/pdf.html?search=ganadores%20de%20las%20tres%20competiciones%20europeas| title=El Barça, gran atracción del sorteo | work=El Mundo Deportivo's Historical Archive | accessdate=16 Julai 1992}}</ref>[[(Juventus, Ajax]] na [[Bayern Munich)]], ndio [[tu zimeshinda kila shindano ya mashindano yote matatu]] (Kombe la Uropa/Ligi ya Mabingwa ya UEFA, Kombe la Washindi la UEFA na Kombe la UEFA/ Ligi ya Europa),<ref>{{cite web | url=http://www.uefa.com/magazine/news/kind=512/newsid=219635.html| title=Mtu mwenye mguzo wa dhahabu | work=uefa.com | accessdate=27 Agosti 2004 }}</ref> ufanifu ambao hauna uwezekano tena kwa timu yoyote ambayo haikushinda Kombe la Washindi (kama vile Real Madrid). Kwa sasa kuna timu tisa barani Uropa ambazo zimeshinda vikombe viwili kati ya vikombe vyote vitatu; zote zimeshinda Kombe la Washindi, nne zinahitaji kushinda katika Ligi ya Mabingwa na tano zinahitaji kushinda Ligi ya Europa ya UEFA. [[Juventus]] ndiyo timu ya pekee barani Uropa kuwahi kushinda vikombe na michuano yote rasmi ya UEFA<ref name="official" /> na, kama upande wa kwanza katika historia ya soka ya Ulaya kuwahi kushinda mashindano matatu makuu ya UEFA, walipokea ''[[Plaque ya UEFA]]'' kutoka kwa Umoja wa Ulaya wa Vyama vya Mpira mnamo tarehe 12 Julai 1988 <ref>{{cite news|language=Spanish|url=http://hemeroteca.lavanguardia.es/preview/1988/07/13/pagina-53/33040569/pdf.html|title=Sorteo de las competiciones europeas de fútbol: el Fram de Reykjavic, primer adversario del F.C. Barcelona en la Recopa|publisher=[[La Vanguardia]]|format=PDF|page=53|date=1988-07-13|accessdate=2009-11-15}}</ref><ref name="UEFA Plaque">{{it}} {{cite web | url=http://archiviostorico.gazzetta.it/1997/maggio/24/Tutto_inizio_con_poesia_ga_0_9705246555.shtml| title=Yote huanza na ushairi 'kidogo' | work=Gazzetta dello Sport's Historical Archive | accessdate=24 Mei 1997}}</ref> ==== Futsal ==== Katika futsal kuna [[Futsal UEFA Cup]]. == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == {{commonscat}} * [http://www.uefa-coefficients.com/ UEFA RANKINGS AND MORE...] *[http://www.uefa.com UEFA ukurasa wa mwanzo] {{Navboxes | title = Viungo | list1 = {{International football}} {{UEFA associations}} {{UEFA teams}} {{International women's football}} {{UEFA women's teams}} {{International club football}} {{UEFA leagues}} {{UEFA women's leagues}} {{International futsal}} {{International Club Futsal}} {{International Beach Soccer}}}} {{DEFAULTSORT:UEFA}} [[Jamii:UEFA|*]] [[Jamii:Shirika lililoanzishwa 1954]] [[Jamii:Mpira wa Miguu]] [[Jamii:Kifupi]] mhit8mv142t3zff1isuhnxzzwqc0zv6 0 65173 1564645 1530327 2026-06-03T20:07:21Z EsterLyim 88654 1564645 wikitext text/x-wiki '''Kibosho''' {{Audio-IPA|Sw- Kibosho.flac|Matamshi}} ni jina la eneo kwenye miteremko ya [[mlima Kilimanjaro]] katika [[Tanzania]]. Wakazi wake ni [[Wachagga]]. Mwaka 2012 ni sehemu ya [[kata]] za [[Kibosho Kati]], [[Kibosho Magharibi]] na [[Kibosho Mashariki]] katika [[wilaya ya Moshi Vijijini]]. Katika siku za kwanza za [[ukoloni]] eneo lake lilikadiriwa kuwa na [[kilomita za mraba]] 45 zilizokaliwa na watu wengi kati ya mpaka wa [[msitu]] wa mlima Kilimajaro kwa uwiano wa [[mita]] 1650 na kutelemka hadi mita 1200 juu ya [[UB]]. [[Mto Karanga]] unapita katika nchi hii. <ref>ling. makala "Kiboscho" katika [[Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920)]]</ref> Kwa upande wa [[dini]] Wakibosho wengi ni [[Kanisa Katoliki|Wakatoliki]] kwa sababu [[Mmisionari|wamisionari]] waliofika eneo hilo walijenga [[kanisa]] kubwakubwa, [[shule]] na [[hospitali]] pia. 90[[Asilimia|%]] ya wakazi ni wa [[madhehebu]] hayo japo kuna dini nyingine ila kwa uchache. [[File:Kanisa la Katoliki Kibosho.jpg|thumb|Kanisa Katoliki la Kibosho.]] Kanisa hili la Kibosho limejengwa kwa [[Jiwe|mawe]] matupu, huenda ni kwa sababu lipo katikati ya [[Mto Karanga]] kushoto na [[Mto Nsoo]] kulia. ==Wamangi wa Kibosho== Katika [[karne ya 18]] na [[Karne ya 19|19]] na chini ya ukoloni hadi [[uhuru]] Kibosho kilikuwa eneo la utemi mdogo wa Kichagga na [[watawala]] wake walijulikana kwa [[cheo]] cha "Mangi". Kuhusu Wamangi wa kwanza majina yamehifadhiwa lakini [[tarehe]] za utawala hazina uhakika. <ref>orodha ifuatayo ni kutoka http://www.worldstatesmen.org/Tanzania_native.html</ref> .... - .... Yansanya [1st ruler]<br> .... - .... Orio<br> .... - .... Kimboka<br> .... - .... Irongo<br> .... - .... Iweri<br> takr. 1810 Kirenga<br> takr. 1850 Kashenge<br> takr. 1850 - af.1862 Tatua<br> 18.. - 18.. Ngaluma<br> 18.. - 18.. Lokila<br> 18.. - takr. 1872 Mamka ''(wa kike)''<br> takr. 1872 - 1897 Sina <br> 1897 - 1900 Molelia <br> 1900 - 1911 Sianga<br> 1911 - 1917 Malamya<br> 1917 Barnabas Ngowi (mtendaji)<br> 1917 - 1946 Ngulisho I (+ 1962)<br> 1946 - 1961 Alex Ngulisho II<br> [[Mangi Sina]] alitawala wakati wa kufika kwa wakoloni [[Wajerumani]]. Mwaka [[1889]] alifaulu kumshinda [[Mangi Rindi]] wa Moshi lakini kuingilia kwa Wajerumani chini ya [[Hermann von Wissmann]] ilikuwa chanzo cha kumaliza mashindano kati ya Wamangi na utawala wa wakoloni katika Uchagga wote. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-kilimanjaro}} [[jamii:Wachagga]] [[Jamii:Wilaya ya Moshi Vijijini]] 7au3od4paptrmduxoyuctk6zyg6rtao 1564646 1564645 2026-06-03T20:23:01Z EsterLyim 88654 1564646 wikitext text/x-wiki '''Kibosho''' ({{Audio-IPA|Sw- Kibosho.flac|Matamshi}}) ni jina la eneo kwenye miteremko ya [[mlima Kilimanjaro]] katika [[Tanzania]]. Wakazi wake ni [[Wachagga]]. Mwaka 2012 ni sehemu ya [[kata]] za [[Kibosho Kati]], [[Kibosho Magharibi]] na [[Kibosho Mashariki]] katika [[wilaya ya Moshi Vijijini]]. Katika siku za kwanza za [[ukoloni]] eneo lake lilikadiriwa kuwa na [[kilomita za mraba]] 45 zilizokaliwa na watu wengi kati ya mpaka wa [[msitu]] wa mlima Kilimajaro kwa uwiano wa [[mita]] 1650 na kutelemka hadi mita 1200 juu ya [[UB]]. [[Mto Karanga]] unapita katika nchi hii. <ref>ling. makala "Kiboscho" katika [[Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920)]]</ref> Kwa upande wa [[dini]] Wakibosho wengi ni [[Kanisa Katoliki|Wakatoliki]] kwa sababu [[Mmisionari|wamisionari]] waliofika eneo hilo walijenga [[kanisa]] kubwakubwa, [[shule]] na [[hospitali]] pia. 90[[Asilimia|%]] ya wakazi ni wa [[madhehebu]] hayo japo kuna dini nyingine ila kwa uchache. [[File:Kanisa la Katoliki Kibosho.jpg|thumb|Kanisa Katoliki la Kibosho.]] Kanisa hili la Kibosho limejengwa kwa [[Jiwe|mawe]] matupu, huenda ni kwa sababu lipo katikati ya [[Mto Karanga]] kushoto na [[Mto Nsoo]] kulia. ==Wamangi wa Kibosho== Katika [[karne ya 18]] na [[Karne ya 19|19]] na chini ya ukoloni hadi [[uhuru]] Kibosho kilikuwa eneo la utemi mdogo wa Kichagga na [[watawala]] wake walijulikana kwa [[cheo]] cha "Mangi". Kuhusu Wamangi wa kwanza majina yamehifadhiwa lakini [[tarehe]] za utawala hazina uhakika. <ref>orodha ifuatayo ni kutoka http://www.worldstatesmen.org/Tanzania_native.html</ref> .... - .... Yansanya [1st ruler]<br> .... - .... Orio<br> .... - .... Kimboka<br> .... - .... Irongo<br> .... - .... Iweri<br> takr. 1810 Kirenga<br> takr. 1850 Kashenge<br> takr. 1850 - af.1862 Tatua<br> 18.. - 18.. Ngaluma<br> 18.. - 18.. Lokila<br> 18.. - takr. 1872 Mamka ''(wa kike)''<br> takr. 1872 - 1897 Sina <br> 1897 - 1900 Molelia <br> 1900 - 1911 Sianga<br> 1911 - 1917 Malamya<br> 1917 Barnabas Ngowi (mtendaji)<br> 1917 - 1946 Ngulisho I (+ 1962)<br> 1946 - 1961 Alex Ngulisho II<br> [[Mangi Sina]] alitawala wakati wa kufika kwa wakoloni [[Wajerumani]]. Mwaka [[1889]] alifaulu kumshinda [[Mangi Rindi]] wa Moshi lakini kuingilia kwa Wajerumani chini ya [[Hermann von Wissmann]] ilikuwa chanzo cha kumaliza mashindano kati ya Wamangi na utawala wa wakoloni katika Uchagga wote. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-kilimanjaro}} [[jamii:Wachagga]] [[Jamii:Wilaya ya Moshi Vijijini]] t6d86g8plykwehbb1n64m1sad54sb3u 1564647 1564646 2026-06-03T20:26:34Z EsterLyim 88654 1564647 wikitext text/x-wiki '''Kibosho''' ({{Audio-IPA|Sw-Kibosho.flac|Matamshi}}) ni jina la eneo kwenye miteremko ya [[mlima Kilimanjaro]] katika [[Tanzania]]. Wakazi wake ni [[Wachagga]]. Mwaka 2012 ni sehemu ya [[kata]] za [[Kibosho Kati]], [[Kibosho Magharibi]] na [[Kibosho Mashariki]] katika [[wilaya ya Moshi Vijijini]]. Katika siku za kwanza za [[ukoloni]] eneo lake lilikadiriwa kuwa na [[kilomita za mraba]] 45 zilizokaliwa na watu wengi kati ya mpaka wa [[msitu]] wa mlima Kilimajaro kwa uwiano wa [[mita]] 1650 na kutelemka hadi mita 1200 juu ya [[UB]]. [[Mto Karanga]] unapita katika nchi hii. <ref>ling. makala "Kiboscho" katika [[Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920)]]</ref> Kwa upande wa [[dini]] Wakibosho wengi ni [[Kanisa Katoliki|Wakatoliki]] kwa sababu [[Mmisionari|wamisionari]] waliofika eneo hilo walijenga [[kanisa]] kubwakubwa, [[shule]] na [[hospitali]] pia. 90[[Asilimia|%]] ya wakazi ni wa [[madhehebu]] hayo japo kuna dini nyingine ila kwa uchache. [[File:Kanisa la Katoliki Kibosho.jpg|thumb|Kanisa Katoliki la Kibosho.]] Kanisa hili la Kibosho limejengwa kwa [[Jiwe|mawe]] matupu, huenda ni kwa sababu lipo katikati ya [[Mto Karanga]] kushoto na [[Mto Nsoo]] kulia. ==Wamangi wa Kibosho== Katika [[karne ya 18]] na [[Karne ya 19|19]] na chini ya ukoloni hadi [[uhuru]] Kibosho kilikuwa eneo la utemi mdogo wa Kichagga na [[watawala]] wake walijulikana kwa [[cheo]] cha "Mangi". Kuhusu Wamangi wa kwanza majina yamehifadhiwa lakini [[tarehe]] za utawala hazina uhakika. <ref>orodha ifuatayo ni kutoka http://www.worldstatesmen.org/Tanzania_native.html</ref> .... - .... Yansanya [1st ruler]<br> .... - .... Orio<br> .... - .... Kimboka<br> .... - .... Irongo<br> .... - .... Iweri<br> takr. 1810 Kirenga<br> takr. 1850 Kashenge<br> takr. 1850 - af.1862 Tatua<br> 18.. - 18.. Ngaluma<br> 18.. - 18.. Lokila<br> 18.. - takr. 1872 Mamka ''(wa kike)''<br> takr. 1872 - 1897 Sina <br> 1897 - 1900 Molelia <br> 1900 - 1911 Sianga<br> 1911 - 1917 Malamya<br> 1917 Barnabas Ngowi (mtendaji)<br> 1917 - 1946 Ngulisho I (+ 1962)<br> 1946 - 1961 Alex Ngulisho II<br> [[Mangi Sina]] alitawala wakati wa kufika kwa wakoloni [[Wajerumani]]. Mwaka [[1889]] alifaulu kumshinda [[Mangi Rindi]] wa Moshi lakini kuingilia kwa Wajerumani chini ya [[Hermann von Wissmann]] ilikuwa chanzo cha kumaliza mashindano kati ya Wamangi na utawala wa wakoloni katika Uchagga wote. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-kilimanjaro}} [[jamii:Wachagga]] [[Jamii:Wilaya ya Moshi Vijijini]] cjlk98uemdpd1phdhyon50fzjrv0a8f 0 83843 1564670 1517061 2026-06-04T09:35:24Z Ramadhani Mushi 61176 1564670 wikitext text/x-wiki ^{Kwa matumizi mengine ya jina hili angalia '''[[Kilimanjaro]]'''} {{Infobox Settlement |jina_rasmi = Kata ya Kilimanjaro |picha_ya_satelite = |maelezo_ya_picha = |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Mahali pa Kilimanjaro katika Tanzania |settlement_type = Kata |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Tanzania]] |subdivision_type1 = [[Mikoa ya Tanzania|Mkoa]] |subdivision_name1 = [[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |subdivision_type2 = [[Wilaya za Tanzania|Wilaya]] |subdivision_name2 = [[Wilaya ya Moshi Mjini|Moshi Mjini]] |wakazi_kwa_ujumla = 8,752 |latd=3 |latm=20 |lats=24 |latNS=S |longd=37 |longm=20 |longs=24 |longEW=E |website = }} '''Kilimanjaro''' {{Audio-IPA|Sw-ke-Kilimanjaro.flac|Matamshi}} ni [[kata]] ya [[Moshi Mjini]] katika [[Mkoa wa Kilimanjaro]], [[Tanzania]], yenye [[postikodi]] [[namba]] '''25102'''. Wakati wa [[sensa]] iliyofanyika mwaka wa [[2022]], kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,752 <ref>https://www.nbs.go.tz</ref>. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,233 <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |title=Sensa ya 2012, Kilimanjaro - Moshi MC |accessdate=2016-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040102080416/http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf |archivedate=2004-01-02 }}</ref> walioishi humo. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa [[2002]], kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,298 waishio humo. <ref>{{cite web|url=http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/moshiurban.htm|title=Ripoti Kuu ya Hesabu ya Sensa ya Watu na Makazi kwa Mwaka wa 2002|publisher=Serikali ya [[Tanzania]]|language=en|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031217235648/http://www.tanzania.go.tz/census/census/districts/moshiurban.htm|archivedate=2003-12-17}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Kata za Wilaya ya Moshi Mjini}} {{mbegu-jio-kilimanjaro}} [[Jamii:Wilaya ya Moshi Mjini]] [[Jamii:Kata za Mkoa wa Kilimanjaro]] cwk5nxgx6dd8s8d7ko564daniit4nk2 0 96491 1564592 1212050 2026-06-03T12:57:21Z Riccardo Riccioni 452 /* Upande wa Tanganyika */ 1564592 wikitext text/x-wiki Hii ni '''orodha ya visiwa vya [[Tanzania]]'''. == Upande wa Tanganyika == === Visiwa vya maziwa yanayoundwa na [[mto Kagera]] === * [[Kisiwa cha Chabalewa]] * [[Kisiwa cha Kwankoro]] * [[Kisiwa cha Mubari]] * [[Kisiwa cha Nyakaseke]] === Visiwa vya [[Ziwa Nyasa]] === * [[Kisiwa cha Lundo]] * [[Kisiwa cha Mbamba]] === Visiwa vya [[ziwa Tanganyika]] === * [[Kisiwa cha Izinga (Rukwa)|Kisiwa cha Izinga]] * [[Kisiwa cha Kamamba]] * [[Kisiwa cha Malesa]] * [[Kisiwa cha Manda (Tanganyika)|Kisiwa cha Manda]] * [[Kisiwa cha Mikongolo]] * [[Kisiwa cha Nkondwe]] * [[Kisiwa cha Ulwile]] === Visiwa vya [[Ziwa Viktoria]] === * [[Kisiwa cha Anchor (Tanzania)|Anchor]] * [[Kisiwa cha Barega|Barega]] * [[Kisiwa cha Bezi|Bezi]] * [[Kisiwa cha Bihila|Bihila]] * [[Kisiwa cha Bisuvi|Bisuvi]] * [[Kisiwa cha Biswe|Biswe]] * [[Kisiwa cha Buganbwe|Buganbwe]] * [[Kisiwa cha Bugeru|Bugeru]] * [[Kisiwa cha Bukerebe|Bukerebe]] * [[Kisiwa cha Bukurani|Bukurani]] * [[Kisiwa cha Buluza|Buluza]] * [[Kisiwa cha Bumbire|Bumbire]] * [[Kisiwa cha Burubi|Burubi]] * [[Kisiwa cha Busonyi|Busonyi]] * [[Kisiwa cha Busyengere|Busyengere]] * [[Kisiwa cha Butwa|Butwa]] * [[Kisiwa cha Buzumu|Buzumu]] * [[Kisiwa cha Bwiru|Bwiru]] * [[Kisiwa cha Chakazimbe|Chakazimbe]] * [[Kisiwa cha Charaki|Charaki]] * [[Kisiwa cha Chienda|Chienda]] * [[Kisiwa cha Chihara|Chihara]] * [[Kisiwa cha Chikonero|Chikonero]] * [[Kisiwa cha Chinyeri|Chinyeri]] * [[Kisiwa cha Chitandere|Chitandere]] * [[Kisiwa cha Dunacheri|Dunacheri]] * [[Kisiwa cha Dwiga|Dwiga]] * [[Kisiwa cha Gabalema|Gabalema]] * [[Kisiwa cha Galinzira (Kagera)|Galinzira (Kagera)]] * [[Kisiwa cha Galinzira (Ukerewe)|Galinzira (Ukerewe)]] * [[Kisiwa cha Gama|Gama]] * [[Kisiwa cha Gana|Gana]] * [[Kisiwa cha Goziba|Goziba]] * [[Kisiwa cha Ijirambo|Ijirambo]] * [[Kisiwa cha Ikuru|Ikuru]] * [[Ikuza]] * [[Kisiwa cha Iriga|Iriga]] * [[Kisiwa cha Iroba|Iroba]] * [[Kisiwa cha Irugwa|Irugwa]] * [[Kisiwa cha Iruma|Iruma]] * [[Kisiwa cha Itami|Itami]] * [[Kisiwa cha Itemusi|Itemusi]] * [[Kisiwa cha Ito|Ito]] * [[Kisiwa cha Izinga (Ukerewe)|Izinga]] * [[Kisiwa cha Juguu|Juguu]] * [[Kisiwa cha Juma|Juma]] * [[Kisiwa cha Kagongo|Kagongo]] * [[Kisiwa cha Kamasi|Kamasi]] * [[Kisiwa cha Kaserazi|Kaserazi]] * [[Kisiwa cha Kasima|Kasima]] * [[Kisiwa cha Kategurwa|Kategurwa]] * [[Kisiwa cha Kiamugasire|Kiamugasire]] * [[Kisiwa cha Kiau|Kiau]] * [[Kisiwa cha Kibinda|Kibinda]] * [[Kisiwa cha Kihombe|Kihombe]] * [[Kisiwa cha Kinagomwishu|Kinamogwishu]] * [[Kisiwa cha Kinyanwana|Kinyanwana]] * [[Kisiwa cha Kiregi (Ukerewe)|Kiregi]] * [[Kisiwa cha Kireta|Kireta]] * [[Kisiwa cha Kishaka|Kishaka]] * [[Kisiwa cha Kitua|Kitua]] * [[Kisiwa cha Kivumba|Kivumba]] * [[Kisiwa cha Kome|Kome]] * [[Kisiwa cha Kulazu|Kulazu]] * [[Kisiwa cha Kuriro|Kuriro]] * [[Kisiwa cha Kweru|Kweru]] * [[Kisiwa cha Kweru Mutu|Kweru Mutu]] * [[Kisiwa cha Kwigari|Kwigari]] * [[Kisiwa cha Kwilela|Kwilela]] * [[Kisiwa cha Liagoba|Liagoba]] * [[Kisiwa cha Liegoba|Liegoba]] * [[Kisiwa cha Lyegoba|Lyegoba]] * [[Kisiwa cha Luanji|Luanji]] * [[Kisiwa cha Lukuba|Lukuba]] * [[Kisiwa cha Lyamwenge|Lyamwenge]] * [[Kisiwa cha Mabibi|Mabibi]] * [[Kisiwa cha Mafunke|Mafunke]] * [[Kisiwa cha Maisome|Maisome]] * [[Kisiwa cha Makibwa|Makibwa]] * [[Kisiwa cha Makome|Makome]] * [[Kisiwa cha Makove|Makove]] * [[Kisiwa cha Malelema|Malelema]] * [[Kisiwa cha Maremera|Maremera]] * [[Kisiwa cha Masakara|Masakara]] * [[Kisiwa cha Masheka|Masheka]] * [[Kisiwa cha Masuha|Masuha]] * [[Kisiwa cha Mazinga|Mazinga]] * [[Kisiwa cha Mgonchi|Mgonchi]] * [[Kisiwa cha Miganiko|Miganiko]] * [[Kisiwa cha Mijo|Mijo]] * [[Kisiwa cha Morova|Morova]] * [[Kisiwa cha Mraoba|Mraoba]] * [[Kisiwa cha Msalala|Msalala]] * [[Kisiwa cha Mtenga|Mtenga]] * [[Kisiwa cha Mtoa|Mtoa]] * [[Kisiwa cha Mtoto|Mtoto]] * [[Kisiwa cha Musira|Musira]] * [[Kisiwa cha Mwengwa|Mwengwa]] * [[Kisiwa cha Nabuyongo|Nabuyongo]] * [[Kisiwa cha Nafuba|Nafuba]] * [[Kisiwa cha Nakaranga|Nakaranga]] * [[Kisiwa cha Namatembe|Namatembe]] * [[Kisiwa cha Namguma|Namguma]] * [[Kisiwa cha Ndarua|Ndarua]] * [[Kisiwa cha Nyabugudzi|Nyabugudzi]] * [[Kisiwa cha Nyaburu|Nyaburu]] * [[Kisiwa cha Nyajune|Nyajune]] * [[Kisiwa cha Nyakanyanse|Nyakanyanse]] * [[Kisiwa cha Nyakasanga|Nyakasanga]] * [[Kisiwa cha Nyamasangi|Nyamasangi]] * [[Kisiwa cha Nyambugu|Nyambugu]] * [[Kisiwa cha Nyamikongo|Nyamikongo]] * [[Kisiwa cha Nyanswi|Nyanswi]] * [[Kisiwa cha Raju|Raju]] * [[Kisiwa cha Ramawe|Ramawe]] * [[Kisiwa cha Rubisho|Rubisho]] * [[Kisiwa cha Rubondo|Rubondo]] * [[Kisiwa cha Runeke|Runeke]] * [[Kisiwa cha Ruregaja|Ruregaja]] * [[Kisiwa cha Rwevaguzi|Rwevaguzi]] * [[Kisiwa cha Saanane|Saanane]] * [[Kisiwa cha Sara|Sara]] * [[Kisiwa cha Sata|Sata]] * [[Kisiwa cha Seza|Seza]] * [[Kisiwa cha Shuka|Shuka]] * [[Kisiwa cha Siawangi|Siawangi]] * [[Kisiwa cha Sina|Sina]] * [[Kisiwa cha Siza|Siza]] * [[Kisiwa cha Sizu|Sizu]] * [[Kisiwa cha Songe|Songe]] * [[Kisiwa cha Sosswa|Sosswa]] * [[Kisiwa cha Sozihe|Sozihe]] * [[Kisiwa cha Tefu|Tefu]] * [[Kisiwa cha Ukara|Ukara]] * [[Kisiwa cha Ukerewe|Ukerewe]] * [[Kisiwa cha Usumuti|Usumuti]] * [[Kisiwa cha Vesi|Vesi]] * [[Kisiwa cha Vianza|Vianza]] * [[Kisiwa cha Wambuji|Wambuji]] * [[Kisiwa cha Yarugu|Yarugu]] * [[Kisiwa cha Yodzu|Yodzu]] * [[Kisiwa cha Zeru|Zeru]] * [[Kisiwa cha Zimo|Zimo]] * [[Kisiwa cha Zinga (Tanzania)|Zinga]] * [[Kisiwa cha Ziragura|Ziragura]] * [[Kisiwa cha Zue|Zue]] === [[Bahari ya Hindi]] === Visiwa vimepangwa kuanzia kaskazini kwenda kusini '''Visiwa upande wa kaskazini ya Tanga''' * [[Kisiwa cha Kirui]] (kwenye mpaka wa Kenya) * [[Kisiwa cha Gozini]] (Mkinga, Tanga) * [[Kisiwa cha Gulio]] (Mkinga, Tanga) '''Karibu na Jiji la Tanga''' * [[Kisiwa cha Mwambamwamba]] (upande wa kaskazini wa Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Toten]] (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Ulenge]] (pia Kisiwa cha Ndege, Bird Island - kaskazini ya Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Yambe]], pia Jambe (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Karange]] (Kusini ya Tanga mjini) '''Kati ya Tanga na Dar es Salaam''' * [[Kwale (Tanga)|Kisiwa cha Kwale (Tanga)]] * [[Kisiwa cha Maziwi]] (inatazama Pangani) * [[Kisiwa cha Sangi]] (karibu na Mkwaja, Pangani) * [[Kisiwa cha Mshingwi]] (inatazama Bagamoyo) '''Visiwa vya Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam''' * [[Kisiwa cha Bwejuu]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Fungu Yasini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Kendwa]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Mbudya]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Pangavini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Sukuti]] (inatazama Shungubweni, Mkuranga) '''Funguvisiwa la Mafia''' * [[Kisiwa cha Mafia]] * [[Kisiwa cha Barakuni]] * [[Kisiwa cha Chole]] * [[Kisiwa cha Jibondo]] * [[Kisiwa cha Jina]] * [[Kisiwa cha Juani]] * [[Kisiwa cha Niororo]] (pia Nyororo, funguvisiwa la Mafia) * [[Kisiwa cha Shungumbili]] '''[[Kwale (Kisiju)]] na visiwa vilivyo karibu naye''' * [[Kwale (Kisiju)|Kisiwa cha Kwale (Pwani)]] * [[Visiwa vya Chokaa]] * [[Kisiwa cha Fanjove cha Kaskazini]] * [[Kisiwa cha Hatambura]] * [[Kisiwa cha Koma]] * [[Kisiwa cha Pemba Juu]] '''Visiwa mbele ya mdomo wa mto Mohoro''' * [[Kisiwa cha Bongoyo]] * [[Kisiwa cha Okuza]] * [[Kisiwa cha Simaya]] '''Funguvisiwa la Kilwa''' * [[Kisiwa cha Kilwa]] * [[Songo Mnara]] * [[Sanji ya Kati]] '''Karibu na Mtwara''' * [[Kisiwa cha Mongo]] * [[Kisiwa cha Nakitumbe]] ==Funguvisiwa la Zanzibar== Kijiografia [[funguvisiwa la Zanzibar]] huhesabiwa na Unguja, Pemba na Mafia pamoja na visiwa vidogo vilivyo karibu. Hapa tunaorodhesha visiwa vilivyo kisiasa sehemu za [[Jamhuri ya Watu wa Zanzibar]]. * [[Unguja]], pia Zanzibar tu * [[Kisiwa cha Pemba]] ===Visiwa vilivyo karibu na Unguja=== *[[Kisiwa cha Bawe]] *[[Kisiwa cha Changuu]] *[[Kisiwa cha Chapani]] *[[Kisiwa cha Chumbe]] *[[Kisiwa cha Daloni]] *[[Kisiwa cha Kibandiko]] *[[Kwale (Zanzibar)|Kisiwa cha Kwale]] *[[Kisiwa cha Miwi]] *[[Kisiwa cha Mnemba]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Murogo Sand Banks]] *[[Kisiwa cha Nyange]] *[[Kisiwa cha Pange]] *[[Kisiwa cha Popo (Unguja)|Kisiwa cha Popo]] *[[Kisiwa cha Pungume]] *[[Kisiwa cha Sume]] *[[Kisiwa cha Tele]] *[[Kisiwa cha Tumbatu]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Ukombe]] *[[Kisiwa cha Uzi]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vundwe]] ===Visiwa vilivyo karibu na Pemba<ref>Pemba - The clove 1:100,000, Map & Guide, 2013, Dept. of Surveys and mapping, Chake-Chake</ref>=== *[[Kisiwa cha Fundo]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Funzi (Pemba)|Kisiwa cha Funzi]] *[[Kisiwa cha Jombe]] *[[Kisiwa cha Kashani]] *[[Kisiwa Hamisi]] *[[Kisiwa Kamata]] *[[Kisiwa Mbali]] *[[Kisiwa Ngombe]] *[[Kisiwa cha Kojani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kokota]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kuji]] *[[Kisiwa cha Kwata Islet]] *[[Kisiwa cha Makoongwe]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Matumbi Makubwa]] *[[Kisiwa cha Matumbene|Kisiwa cha Matumbini]] *[[Kisiwa cha Misali]] *[[Kisiwa cha Njao]] *[[Kisiwa cha Panani]] *[[Kisiwa cha Panza]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Shamiani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Sumtama]] *[[Kisiwa cha Uvinje]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vikunguni]] ==Tazama pia== * [[Orodha ya milima ya Tanzania]] * [[Mito ya Tanzania|Orodha ya mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} {{Tanzania topics}} [[Category:Visiwa vya Tanzania|*]] [[Category:Orodha za visiwa nchi kwa nchi|Tanzania]] [[Category:Jiografia ya Tanzania|Visiwa]] 5dpsbch8vcczj6262e218i98hxixh80 1564608 1564592 2026-06-03T13:52:46Z Riccardo Riccioni 452 /* Visiwa vya Ziwa Viktoria */ 1564608 wikitext text/x-wiki Hii ni '''orodha ya visiwa vya [[Tanzania]]'''. == Upande wa Tanganyika == === Visiwa vya maziwa yanayoundwa na [[mto Kagera]] === * [[Kisiwa cha Chabalewa]] * [[Kisiwa cha Kwankoro]] * [[Kisiwa cha Mubari]] * [[Kisiwa cha Nyakaseke]] === Visiwa vya [[Ziwa Nyasa]] === * [[Kisiwa cha Lundo]] * [[Kisiwa cha Mbamba]] === Visiwa vya [[ziwa Tanganyika]] === * [[Kisiwa cha Izinga (Rukwa)|Kisiwa cha Izinga]] * [[Kisiwa cha Kamamba]] * [[Kisiwa cha Malesa]] * [[Kisiwa cha Manda (Tanganyika)|Kisiwa cha Manda]] * [[Kisiwa cha Mikongolo]] * [[Kisiwa cha Nkondwe]] * [[Kisiwa cha Ulwile]] === Visiwa vya [[Ziwa Viktoria]] === * [[Kisiwa cha Anchor (Tanzania)|Anchor]] * [[Kisiwa cha Barega|Barega]] * [[Kisiwa cha Bezi|Bezi]] * [[Kisiwa cha Bihila|Bihila]] * [[Kisiwa cha Bisuvi|Bisuvi]] * [[Kisiwa cha Biswe|Biswe]] * [[Kisiwa cha Buganbwe|Buganbwe]] * [[Kisiwa cha Bugeru|Bugeru]] * [[Kisiwa cha Bukerebe|Bukerebe]] * [[Kisiwa cha Bukurani|Bukurani]] * [[Kisiwa cha Buluza|Buluza]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Bumbire|Bumbire]] * [[Kisiwa cha Bunyasa|Bunyasa]] (kati ya [[Visiwa vya Augusta|visiwa vya Augusta]], [[wilaya ya Bunda]]) * [[Kisiwa cha Burubi|Burubi]] * [[Kisiwa cha Busonyi|Busonyi]] * [[Kisiwa cha Busyengere|Busyengere]] * [[Kisiwa cha Butwa|Butwa]] * [[Kisiwa cha Buzumu|Buzumu]] * [[Kisiwa cha Bwiru|Bwiru]] ([[wilaya ya Ukerewe]]) * [[Kisiwa cha Chakazimbe|Chakazimbe]] * [[Kisiwa cha Charaki|Charaki]] * [[Kisiwa cha Chienda|Chienda]] * [[Kisiwa cha Chihara|Chihara]] * [[Kisiwa cha Chikonero|Chikonero]] * [[Kisiwa cha Chinyeri|Chinyeri]] * [[Kisiwa cha Chitandere|Chitandere]] * [[Kisiwa cha Dunacheri|Dunacheri]] * [[Kisiwa cha Dwiga|Dwiga]] * [[Kisiwa cha Gabalema|Gabalema]] * [[Kisiwa cha Galinzira (Kagera)|Galinzira (Kagera)]] * [[Kisiwa cha Galinzira (Ukerewe)|Galinzira (Ukerewe)]] * [[Kisiwa cha Gama|Gama]] * [[Kisiwa cha Gana|Gana]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Goziba|Goziba]] * [[Kisiwa cha Ijirambo|Ijirambo]] * [[Kisiwa cha Ikuru|Ikuru]] * [[Ikuza]] * [[Kisiwa cha Ilangala|Ilangala]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Iriga|Iriga]] * [[Kisiwa cha Iroba|Iroba]] * [[Kisiwa cha Irugwa|Irugwa]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Iruma|Iruma]] * [[Kisiwa cha Itami|Itami]] * [[Kisiwa cha Itemusi|Itemusi]] * [[Kisiwa cha Ito|Ito]] * [[Kisiwa cha Izinga (Ukerewe)|Izinga]] * [[Kisiwa cha Juguu|Juguu]] * [[Kisiwa cha Juma|Juma]] * [[Kisiwa cha Kagongo|Kagongo]] * [[Kisiwa cha Kamasi|Kamasi]] * [[Kisiwa cha Kaserazi|Kaserazi]] * [[Kisiwa cha Kasima|Kasima]] * [[Kisiwa cha Kategurwa|Kategurwa]] * [[Kisiwa cha Kiamugasire|Kiamugasire]] * [[Kisiwa cha Kiau|Kiau]] * [[Kisiwa cha Kibinda|Kibinda]] * [[Kisiwa cha Kihombe|Kihombe]] * [[Kisiwa cha Kinagomwishu|Kinamogwishu]] * [[Kisiwa cha Kinyanwana|Kinyanwana]] * [[Kisiwa cha Kiregi (Ukerewe)|Kiregi]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kireta|Kireta]] * [[Kisiwa cha Kishaka|Kishaka]] * [[Kisiwa cha Kitua|Kitua]] * [[Kisiwa cha Kivumba|Kivumba]] * [[Kisiwa cha Komasi|Komasi]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kome|Kome]] * [[Kisiwa cha Kulazu|Kulazu]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kunene|Kunene]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kuriro|Kuriro]] * [[Kisiwa cha Kweru|Kweru]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kweru Mutu|Kweru Mutu]] * [[Kisiwa cha Kwigari|Kwigari]] * [[Kisiwa cha Kwilela|Kwilela]] * [[Kisiwa cha Liagoba|Liagoba]] (au Ngoma, mkoa ya Mara) * [[Kisiwa cha Liegoba|Liegoba]] (mkoa ya Mara) * [[Kisiwa cha Lyegoba|Lyegoba]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Luanji|Luanji]] * [[Kisiwa cha Lukuba|Lukuba]] ([[wilaya ya Rorya]]) * [[Kisiwa cha Lyamwenge|Lyamwenge]] * [[Kisiwa cha Mabibi|Mabibi]] * [[Kisiwa cha Mafunke|Mafunke]] * [[Kisiwa cha Maisome|Maisome]] * [[Kisiwa cha Makibwa|Makibwa]] * [[Kisiwa cha Makome|Makome]] * [[Kisiwa cha Makove|Makove]] * [[Kisiwa cha Malelema|Malelema]] * [[Kisiwa cha Maremera|Maremera]] * [[Kisiwa cha Masakara|Masakara]] * [[Kisiwa cha Masheka|Masheka]] * [[Kisiwa cha Masuha|Masuha]] * [[Kisiwa cha Mashwera|Mashwera]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Mazinga|Mazinga]] * [[Kisiwa cha Mgonchi|Mgonchi]] * [[Kisiwa cha Miganiko|Miganiko]] * [[Kisiwa cha Mijo|Mijo]] * [[Kisiwa cha Morova|Morova]] * [[Kisiwa cha Mraoba|Mraoba]] * [[Kisiwa cha Msalala|Msalala]] * [[Kisiwa cha Mtenga|Mtenga]] * [[Kisiwa cha Mtoa|Mtoa]] * [[Kisiwa cha Mtoto|Mtoto]] * [[Kisiwa cha Musira|Musira]] * [[Kisiwa cha Mwengwa|Mwengwa]] * [[Kisiwa cha Nabuyongo|Nabuyongo]] * [[Kisiwa cha Nafuba|Nafuba]] ([[wilaya ya Bunda]]) * [[Kisiwa cha Nakaranga|Nakaranga]] * [[Kisiwa cha Namatembe|Namatembe]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Namguma|Namguma]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Ndarua|Ndarua]] * [[Kisiwa cha Nyabugudzi|Nyabugudzi]] * [[Kisiwa cha Nyaburu|Nyaburu]] * [[Kisiwa cha Nyajune|Nyajune]] * [[Kisiwa cha Nyakanyanse|Nyakanyanse]] * [[Kisiwa cha Nyakasanga|Nyakasanga]] * [[Kisiwa cha Nyamasangi|Nyamasangi]] * [[Kisiwa cha Nyambugu|Nyambugu]] * [[Kisiwa cha Nyamikongo|Nyamikongo]] * [[Kisiwa cha Nyanswi|Nyanswi]] * [[Kisiwa cha Raju|Raju]] * [[Kisiwa cha Ramawe|Ramawe]] * [[Kisiwa cha Rubisho|Rubisho]] * [[Kisiwa cha Rubondo|Rubondo]] * [[Kisiwa cha Ruiga|Ruiga]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Runeke|Runeke]] * [[Kisiwa cha Ruregaja|Ruregaja]] * [[Kisiwa cha Rwevaguzi|Rwevaguzi]] * [[Kisiwa cha Saanane|Saanane]] * [[Kisiwa cha Sara|Sara]] * [[Kisiwa cha Sata|Sata]] * [[Kisiwa cha Seza|Seza]] * [[Kisiwa cha Shuka|Shuka]] * [[Kisiwa cha Siawangi|Siawangi]] * [[Kisiwa cha Sina|Sina]] * [[Kisiwa cha Siza|Siza]] * [[Kisiwa cha Sizu|Sizu]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Songe|Songe]] * [[Kisiwa cha Sosswa|Sosswa]] * [[Kisiwa cha Sozihe|Sozihe]] * [[Kisiwa cha Tefu|Tefu]] * [[Kisiwa cha Ukara|Ukara]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Ukerewe|Ukerewe]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Usengere|Usengere]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Usumuti|Usumuti]] * [[Kisiwa cha Vesi|Vesi]] (funguvisiwa la wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Vianza|Vianza]] * [[Kisiwa cha Wambuji|Wambuji]] * [[Kisiwa cha Yarugu|Yarugu]] * [[Kisiwa cha Yodzu|Yodzu]] * [[Kisiwa cha Zeru|Zeru]] * [[Kisiwa cha Zimo|Zimo]] * [[Kisiwa cha Zinga (Tanzania)|Zinga]] * [[Kisiwa cha Ziragura|Ziragura]] * [[Kisiwa cha Zue|Zue]] === [[Bahari ya Hindi]] === Visiwa vimepangwa kuanzia kaskazini kwenda kusini '''Visiwa upande wa kaskazini ya Tanga''' * [[Kisiwa cha Kirui]] (kwenye mpaka wa Kenya) * [[Kisiwa cha Gozini]] (Mkinga, Tanga) * [[Kisiwa cha Gulio]] (Mkinga, Tanga) '''Karibu na Jiji la Tanga''' * [[Kisiwa cha Mwambamwamba]] (upande wa kaskazini wa Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Toten]] (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Ulenge]] (pia Kisiwa cha Ndege, Bird Island - kaskazini ya Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Yambe]], pia Jambe (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Karange]] (Kusini ya Tanga mjini) '''Kati ya Tanga na Dar es Salaam''' * [[Kwale (Tanga)|Kisiwa cha Kwale (Tanga)]] * [[Kisiwa cha Maziwi]] (inatazama Pangani) * [[Kisiwa cha Sangi]] (karibu na Mkwaja, Pangani) * [[Kisiwa cha Mshingwi]] (inatazama Bagamoyo) '''Visiwa vya Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam''' * [[Kisiwa cha Bwejuu]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Fungu Yasini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Kendwa]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Mbudya]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Pangavini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Sukuti]] (inatazama Shungubweni, Mkuranga) '''Funguvisiwa la Mafia''' * [[Kisiwa cha Mafia]] * [[Kisiwa cha Barakuni]] * [[Kisiwa cha Chole]] * [[Kisiwa cha Jibondo]] * [[Kisiwa cha Jina]] * [[Kisiwa cha Juani]] * [[Kisiwa cha Niororo]] (pia Nyororo, funguvisiwa la Mafia) * [[Kisiwa cha Shungumbili]] '''[[Kwale (Kisiju)]] na visiwa vilivyo karibu naye''' * [[Kwale (Kisiju)|Kisiwa cha Kwale (Pwani)]] * [[Visiwa vya Chokaa]] * [[Kisiwa cha Fanjove cha Kaskazini]] * [[Kisiwa cha Hatambura]] * [[Kisiwa cha Koma]] * [[Kisiwa cha Pemba Juu]] '''Visiwa mbele ya mdomo wa mto Mohoro''' * [[Kisiwa cha Bongoyo]] * [[Kisiwa cha Okuza]] * [[Kisiwa cha Simaya]] '''Funguvisiwa la Kilwa''' * [[Kisiwa cha Kilwa]] * [[Songo Mnara]] * [[Sanji ya Kati]] '''Karibu na Mtwara''' * [[Kisiwa cha Mongo]] * [[Kisiwa cha Nakitumbe]] ==Funguvisiwa la Zanzibar== Kijiografia [[funguvisiwa la Zanzibar]] huhesabiwa na Unguja, Pemba na Mafia pamoja na visiwa vidogo vilivyo karibu. Hapa tunaorodhesha visiwa vilivyo kisiasa sehemu za [[Jamhuri ya Watu wa Zanzibar]]. * [[Unguja]], pia Zanzibar tu * [[Kisiwa cha Pemba]] ===Visiwa vilivyo karibu na Unguja=== *[[Kisiwa cha Bawe]] *[[Kisiwa cha Changuu]] *[[Kisiwa cha Chapani]] *[[Kisiwa cha Chumbe]] *[[Kisiwa cha Daloni]] *[[Kisiwa cha Kibandiko]] *[[Kwale (Zanzibar)|Kisiwa cha Kwale]] *[[Kisiwa cha Miwi]] *[[Kisiwa cha Mnemba]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Murogo Sand Banks]] *[[Kisiwa cha Nyange]] *[[Kisiwa cha Pange]] *[[Kisiwa cha Popo (Unguja)|Kisiwa cha Popo]] *[[Kisiwa cha Pungume]] *[[Kisiwa cha Sume]] *[[Kisiwa cha Tele]] *[[Kisiwa cha Tumbatu]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Ukombe]] *[[Kisiwa cha Uzi]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vundwe]] ===Visiwa vilivyo karibu na Pemba<ref>Pemba - The clove 1:100,000, Map & Guide, 2013, Dept. of Surveys and mapping, Chake-Chake</ref>=== *[[Kisiwa cha Fundo]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Funzi (Pemba)|Kisiwa cha Funzi]] *[[Kisiwa cha Jombe]] *[[Kisiwa cha Kashani]] *[[Kisiwa Hamisi]] *[[Kisiwa Kamata]] *[[Kisiwa Mbali]] *[[Kisiwa Ngombe]] *[[Kisiwa cha Kojani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kokota]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kuji]] *[[Kisiwa cha Kwata Islet]] *[[Kisiwa cha Makoongwe]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Matumbi Makubwa]] *[[Kisiwa cha Matumbene|Kisiwa cha Matumbini]] *[[Kisiwa cha Misali]] *[[Kisiwa cha Njao]] *[[Kisiwa cha Panani]] *[[Kisiwa cha Panza]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Shamiani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Sumtama]] *[[Kisiwa cha Uvinje]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vikunguni]] ==Tazama pia== * [[Orodha ya milima ya Tanzania]] * [[Mito ya Tanzania|Orodha ya mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} {{Tanzania topics}} [[Category:Visiwa vya Tanzania|*]] [[Category:Orodha za visiwa nchi kwa nchi|Tanzania]] [[Category:Jiografia ya Tanzania|Visiwa]] o5azolketwbtdbipxminqrtczvcm6vd 1564615 1564608 2026-06-03T14:15:30Z Riccardo Riccioni 452 /* Visiwa vya Ziwa Viktoria */ 1564615 wikitext text/x-wiki Hii ni '''orodha ya visiwa vya [[Tanzania]]'''. == Upande wa Tanganyika == === Visiwa vya maziwa yanayoundwa na [[mto Kagera]] === * [[Kisiwa cha Chabalewa]] * [[Kisiwa cha Kwankoro]] * [[Kisiwa cha Mubari]] * [[Kisiwa cha Nyakaseke]] === Visiwa vya [[Ziwa Nyasa]] === * [[Kisiwa cha Lundo]] * [[Kisiwa cha Mbamba]] === Visiwa vya [[ziwa Tanganyika]] === * [[Kisiwa cha Izinga (Rukwa)|Kisiwa cha Izinga]] * [[Kisiwa cha Kamamba]] * [[Kisiwa cha Malesa]] * [[Kisiwa cha Manda (Tanganyika)|Kisiwa cha Manda]] * [[Kisiwa cha Mikongolo]] * [[Kisiwa cha Nkondwe]] * [[Kisiwa cha Ulwile]] === Visiwa vya [[Ziwa Viktoria]] === * [[Kisiwa cha Anchor (Tanzania)|Anchor]] (wilaya ya Ilemela) * [[Kisiwa cha Barega|Barega]] * [[Kisiwa cha Bezi|Bezi]] * [[Kisiwa cha Bihila|Bihila]] * [[Kisiwa cha Bisuvi|Bisuvi]] * [[Kisiwa cha Biswe|Biswe]] * [[Kisiwa cha Buganbwe|Buganbwe]] * [[Kisiwa cha Bugeru|Bugeru]] * [[Kisiwa cha Bukerebe|Bukerebe]] * [[Kisiwa cha Bukurani|Bukurani]] * [[Kisiwa cha Buluza|Buluza]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Bumbire|Bumbire]] * [[Kisiwa cha Bunyasa|Bunyasa]] (kati ya [[Visiwa vya Augusta|visiwa vya Augusta]], [[wilaya ya Bunda]]) * [[Kisiwa cha Burubi|Burubi]] * [[Kisiwa cha Busonyi|Busonyi]] * [[Kisiwa cha Busyengere|Busyengere]] * [[Kisiwa cha Butwa|Butwa]] * [[Kisiwa cha Buzumu|Buzumu]] * [[Kisiwa cha Bwiru|Bwiru]] ([[wilaya ya Ukerewe]]) * [[Kisiwa cha Chakazimbe|Chakazimbe]] * [[Kisiwa cha Charaki|Charaki]] * [[Kisiwa cha Chienda|Chienda]] * [[Kisiwa cha Chihara|Chihara]] * [[Kisiwa cha Chikonero|Chikonero]] * [[Kisiwa cha Chinyeri|Chinyeri]] * [[Kisiwa cha Chitandere|Chitandere]] * [[Kisiwa cha Dunacheri|Dunacheri]] * [[Kisiwa cha Dwiga|Dwiga]] * [[Kisiwa cha Gabalema|Gabalema]] (wilaya ya Ilemela) * [[Kisiwa cha Galinzira (Kagera)|Galinzira (Kagera)]] * [[Kisiwa cha Galinzira (Ukerewe)|Galinzira (Ukerewe)]] * [[Kisiwa cha Gama|Gama]] * [[Kisiwa cha Gana|Gana]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Goziba|Goziba]] * [[Kisiwa cha Ijirambo|Ijirambo]] * [[Kisiwa cha Ikuru|Ikuru]] (wilaya ya Buchosa) * [[Ikuza]] * [[Kisiwa cha Ilangala|Ilangala]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Iriga|Iriga]] * [[Kisiwa cha Iroba|Iroba]] * [[Kisiwa cha Irugwa|Irugwa]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Iruma|Iruma]] * [[Kisiwa cha Itami|Itami]] * [[Kisiwa cha Itemusi|Itemusi]] * [[Kisiwa cha Ito|Ito]] * [[Kisiwa cha Izinga (Ukerewe)|Izinga]] * [[Kisiwa cha Juguu|Juguu]] * [[Kisiwa cha Juma|Juma]] * [[Kisiwa cha Kagongo|Kagongo]] * [[Kisiwa cha Kamasi|Kamasi]] * [[Kisiwa cha Kaserazi|Kaserazi]] * [[Kisiwa cha Kasima|Kasima]] * [[Kisiwa cha Kategurwa|Kategurwa]] * [[Kisiwa cha Kiamugasire|Kiamugasire]] * [[Kisiwa cha Kiau|Kiau]] * [[Kisiwa cha Kibinda|Kibinda]] * [[Kisiwa cha Kihombe|Kihombe]] * [[Kisiwa cha Kinagomwishu|Kinamogwishu]] * [[Kisiwa cha Kinyanwana|Kinyanwana]] * [[Kisiwa cha Kiregi (Ukerewe)|Kiregi]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kireta|Kireta]] * [[Kisiwa cha Kishaka|Kishaka]] * [[Kisiwa cha Kitua|Kitua]] * [[Kisiwa cha Kivumba|Kivumba]] * [[Kisiwa cha Komasi|Komasi]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kome|Kome]] (wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Kulazu|Kulazu]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kunene|Kunene]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kuriro|Kuriro]] * [[Kisiwa cha Kweru|Kweru]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kweru Mutu|Kweru Mutu]] * [[Kisiwa cha Kwigari|Kwigari]] * [[Kisiwa cha Kwilela|Kwilela]] * [[Kisiwa cha Liagoba|Liagoba]] (au Ngoma, mkoa ya Mara) * [[Kisiwa cha Liegoba|Liegoba]] (mkoa ya Mara) * [[Kisiwa cha Lyegoba|Lyegoba]] (au: Leigoba, wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Luanji|Luanji]] * [[Kisiwa cha Lukuba|Lukuba]] ([[wilaya ya Rorya]]) * [[Kisiwa cha Luwaima|Luwaima]] (wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Lyamwenge|Lyamwenge]] * [[Kisiwa cha Mabibi|Mabibi]] * [[Kisiwa cha Mafunke|Mafunke]] * [[Kisiwa cha Maisome|Maisome]] (wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Makibwa|Makibwa]] * [[Kisiwa cha Makome|Makome]] * [[Kisiwa cha Makove|Makove]] * [[Kisiwa cha Malelema|Malelema]] * [[Kisiwa cha Maremera|Maremera]] * [[Kisiwa cha Masakara|Masakara]] * [[Kisiwa cha Masheka|Masheka]] * [[Kisiwa cha Masuha|Masuha]] * [[Kisiwa cha Mashwera|Mashwera]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Mazinga|Mazinga]] * [[Kisiwa cha Mgonchi|Mgonchi]] * [[Kisiwa cha Miandere|Miandere]] (funguvisiwa la wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Miganiko|Miganiko]] * [[Kisiwa cha Mijo|Mijo]] * [[Kisiwa cha Morova|Morova]] * [[Kisiwa cha Mraoba|Mraoba]] * [[Kisiwa cha Msalala|Msalala]] * [[Kisiwa cha Mtenga|Mtenga]] * [[Kisiwa cha Mtoa|Mtoa]] * [[Kisiwa cha Mtoto|Mtoto]] * [[Kisiwa cha Musira|Musira]] * [[Kisiwa cha Mwengwa|Mwengwa]] * [[Kisiwa cha Nabuyongo|Nabuyongo]] * [[Kisiwa cha Nafuba|Nafuba]] ([[wilaya ya Bunda]]) * [[Kisiwa cha Nakaranga|Nakaranga]] * [[Kisiwa cha Namatembe|Namatembe]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Namguma|Namguma]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Ndarua|Ndarua]] * [[Kisiwa cha Nyabugudzi|Nyabugudzi]] * [[Kisiwa cha Nyaburu|Nyaburu]] * [[Kisiwa cha Nyajune|Nyajune]] * [[Kisiwa cha Nyakanyanse|Nyakanyanse]] * [[Kisiwa cha Nyakasanga|Nyakasanga]] * [[Kisiwa cha Nyamasangi|Nyamasangi]] * [[Kisiwa cha Nyambugu|Nyambugu]] * [[Kisiwa cha Nyamikongo|Nyamikongo]] * [[Kisiwa cha Nyanswi|Nyanswi]] * [[Kisiwa cha Raju|Raju]] * [[Kisiwa cha Ramawe|Ramawe]] * [[Kisiwa cha Rubisho|Rubisho]] * [[Kisiwa cha Rubondo|Rubondo]] * [[Kisiwa cha Ruiga|Ruiga]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Runeke|Runeke]] * [[Kisiwa cha Ruregaja|Ruregaja]] * [[Kisiwa cha Rwevaguzi|Rwevaguzi]] * [[Kisiwa cha Saanane|Saanane]] (wilaya ya Ilemela) * [[Kisiwa cha Sara|Sara]] * [[Kisiwa cha Sata|Sata]] * [[Kisiwa cha Seza|Seza]] * [[Kisiwa cha Shuka|Shuka]] * [[Kisiwa cha Siawangi|Siawangi]] * [[Kisiwa cha Sina|Sina]] * [[Kisiwa cha Siza|Siza]] * [[Kisiwa cha Sizu|Sizu]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Songe|Songe]] * [[Kisiwa cha Sosswa|Soswa]] (funguvisiwa la wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Sozihe|Sozihe]] * [[Kisiwa cha Tefu|Tefu]] * [[Kisiwa cha Ukara|Ukara]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Ukerewe|Ukerewe]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Usengere|Usengere]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Usumuti|Usumuti]] * [[Kisiwa cha Vesi|Vesi]] (funguvisiwa la wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Vianza|Vianza]] * [[Kisiwa cha Wambuji|Wambuji]] * [[Kisiwa cha Yarugu|Yarugu]] * [[Kisiwa cha Yodzu|Yodzu]] * [[Kisiwa cha Zeru|Zeru]] * [[Kisiwa cha Zimo|Zimo]] * [[Kisiwa cha Zinga (Tanzania)|Zinga]] * [[Kisiwa cha Ziragura|Ziragura]] * [[Kisiwa cha Zue|Zue]] === [[Bahari ya Hindi]] === Visiwa vimepangwa kuanzia kaskazini kwenda kusini '''Visiwa upande wa kaskazini ya Tanga''' * [[Kisiwa cha Kirui]] (kwenye mpaka wa Kenya) * [[Kisiwa cha Gozini]] (Mkinga, Tanga) * [[Kisiwa cha Gulio]] (Mkinga, Tanga) '''Karibu na Jiji la Tanga''' * [[Kisiwa cha Mwambamwamba]] (upande wa kaskazini wa Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Toten]] (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Ulenge]] (pia Kisiwa cha Ndege, Bird Island - kaskazini ya Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Yambe]], pia Jambe (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Karange]] (Kusini ya Tanga mjini) '''Kati ya Tanga na Dar es Salaam''' * [[Kwale (Tanga)|Kisiwa cha Kwale (Tanga)]] * [[Kisiwa cha Maziwi]] (inatazama Pangani) * [[Kisiwa cha Sangi]] (karibu na Mkwaja, Pangani) * [[Kisiwa cha Mshingwi]] (inatazama Bagamoyo) '''Visiwa vya Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam''' * [[Kisiwa cha Bwejuu]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Fungu Yasini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Kendwa]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Mbudya]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Pangavini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Sukuti]] (inatazama Shungubweni, Mkuranga) '''Funguvisiwa la Mafia''' * [[Kisiwa cha Mafia]] * [[Kisiwa cha Barakuni]] * [[Kisiwa cha Chole]] * [[Kisiwa cha Jibondo]] * [[Kisiwa cha Jina]] * [[Kisiwa cha Juani]] * [[Kisiwa cha Niororo]] (pia Nyororo, funguvisiwa la Mafia) * [[Kisiwa cha Shungumbili]] '''[[Kwale (Kisiju)]] na visiwa vilivyo karibu naye''' * [[Kwale (Kisiju)|Kisiwa cha Kwale (Pwani)]] * [[Visiwa vya Chokaa]] * [[Kisiwa cha Fanjove cha Kaskazini]] * [[Kisiwa cha Hatambura]] * [[Kisiwa cha Koma]] * [[Kisiwa cha Pemba Juu]] '''Visiwa mbele ya mdomo wa mto Mohoro''' * [[Kisiwa cha Bongoyo]] * [[Kisiwa cha Okuza]] * [[Kisiwa cha Simaya]] '''Funguvisiwa la Kilwa''' * [[Kisiwa cha Kilwa]] * [[Songo Mnara]] * [[Sanji ya Kati]] '''Karibu na Mtwara''' * [[Kisiwa cha Mongo]] * [[Kisiwa cha Nakitumbe]] ==Funguvisiwa la Zanzibar== Kijiografia [[funguvisiwa la Zanzibar]] huhesabiwa na Unguja, Pemba na Mafia pamoja na visiwa vidogo vilivyo karibu. Hapa tunaorodhesha visiwa vilivyo kisiasa sehemu za [[Jamhuri ya Watu wa Zanzibar]]. * [[Unguja]], pia Zanzibar tu * [[Kisiwa cha Pemba]] ===Visiwa vilivyo karibu na Unguja=== *[[Kisiwa cha Bawe]] *[[Kisiwa cha Changuu]] *[[Kisiwa cha Chapani]] *[[Kisiwa cha Chumbe]] *[[Kisiwa cha Daloni]] *[[Kisiwa cha Kibandiko]] *[[Kwale (Zanzibar)|Kisiwa cha Kwale]] *[[Kisiwa cha Miwi]] *[[Kisiwa cha Mnemba]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Murogo Sand Banks]] *[[Kisiwa cha Nyange]] *[[Kisiwa cha Pange]] *[[Kisiwa cha Popo (Unguja)|Kisiwa cha Popo]] *[[Kisiwa cha Pungume]] *[[Kisiwa cha Sume]] *[[Kisiwa cha Tele]] *[[Kisiwa cha Tumbatu]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Ukombe]] *[[Kisiwa cha Uzi]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vundwe]] ===Visiwa vilivyo karibu na Pemba<ref>Pemba - The clove 1:100,000, Map & Guide, 2013, Dept. of Surveys and mapping, Chake-Chake</ref>=== *[[Kisiwa cha Fundo]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Funzi (Pemba)|Kisiwa cha Funzi]] *[[Kisiwa cha Jombe]] *[[Kisiwa cha Kashani]] *[[Kisiwa Hamisi]] *[[Kisiwa Kamata]] *[[Kisiwa Mbali]] *[[Kisiwa Ngombe]] *[[Kisiwa cha Kojani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kokota]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kuji]] *[[Kisiwa cha Kwata Islet]] *[[Kisiwa cha Makoongwe]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Matumbi Makubwa]] *[[Kisiwa cha Matumbene|Kisiwa cha Matumbini]] *[[Kisiwa cha Misali]] *[[Kisiwa cha Njao]] *[[Kisiwa cha Panani]] *[[Kisiwa cha Panza]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Shamiani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Sumtama]] *[[Kisiwa cha Uvinje]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vikunguni]] ==Tazama pia== * [[Orodha ya milima ya Tanzania]] * [[Mito ya Tanzania|Orodha ya mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} {{Tanzania topics}} [[Category:Visiwa vya Tanzania|*]] [[Category:Orodha za visiwa nchi kwa nchi|Tanzania]] [[Category:Jiografia ya Tanzania|Visiwa]] 8uwx5ce6nw62av6x95ncg9ffg068xcq 1564620 1564615 2026-06-03T14:29:03Z Riccardo Riccioni 452 /* Visiwa vya Ziwa Viktoria */ 1564620 wikitext text/x-wiki Hii ni '''orodha ya visiwa vya [[Tanzania]]'''. == Upande wa Tanganyika == === Visiwa vya maziwa yanayoundwa na [[mto Kagera]] === * [[Kisiwa cha Chabalewa]] * [[Kisiwa cha Kwankoro]] * [[Kisiwa cha Mubari]] * [[Kisiwa cha Nyakaseke]] === Visiwa vya [[Ziwa Nyasa]] === * [[Kisiwa cha Lundo]] * [[Kisiwa cha Mbamba]] === Visiwa vya [[ziwa Tanganyika]] === * [[Kisiwa cha Izinga (Rukwa)|Kisiwa cha Izinga]] * [[Kisiwa cha Kamamba]] * [[Kisiwa cha Malesa]] * [[Kisiwa cha Manda (Tanganyika)|Kisiwa cha Manda]] * [[Kisiwa cha Mikongolo]] * [[Kisiwa cha Nkondwe]] * [[Kisiwa cha Ulwile]] === Visiwa vya [[Ziwa Viktoria]] === * [[Kisiwa cha Anchor (Tanzania)|Anchor]] (wilaya ya Ilemela) * [[Kisiwa cha Barega|Barega]] * [[Kisiwa cha Bezi|Bezi]] * [[Kisiwa cha Bihila|Bihila]] * [[Kisiwa cha Bisuvi|Bisuvi]] * [[Kisiwa cha Biswe|Biswe]] * [[Kisiwa cha Buganbwe|Buganbwe]] * [[Kisiwa cha Bugeru|Bugeru]] * [[Kisiwa cha Bukerebe|Bukerebe]] * [[Kisiwa cha Bukurani|Bukurani]] * [[Kisiwa cha Buluza|Buluza]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Bumbire|Bumbire]] * [[Kisiwa cha Bunyasa|Bunyasa]] (kati ya [[Visiwa vya Augusta|visiwa vya Augusta]], [[wilaya ya Bunda]]) * [[Kisiwa cha Burubi|Burubi]] * [[Kisiwa cha Busonyi|Busonyi]] * [[Kisiwa cha Busyengere|Busyengere]] * [[Kisiwa cha Butwa|Butwa]] * [[Kisiwa cha Buzumu|Buzumu]] * [[Kisiwa cha Bwiru|Bwiru]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Chakazimbe|Chakazimbe]] * [[Kisiwa cha Charaki|Charaki]] * [[Kisiwa cha Chienda|Chienda]] * [[Kisiwa cha Chihara|Chihara]] * [[Kisiwa cha Chikonero|Chikonero]] * [[Kisiwa cha Chinyeri|Chinyeri]] * [[Kisiwa cha Chitandere (Sengerema)|Chitandere]] (wilaya ya Sengerema) * [[Kisiwa cha Chitandere (Ukerewe)|Chitandere]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Dunacheri|Dunacheri]] * [[Kisiwa cha Dwiga|Dwiga]] * [[Kisiwa cha Gabalema|Gabalema]] (wilaya ya Ilemela) * [[Kisiwa cha Galinzira (Kagera)|Galinzira (Kagera)]] * [[Kisiwa cha Galinzira (Ukerewe)|Galinzira (Ukerewe)]] * [[Kisiwa cha Gama|Gama]] * [[Kisiwa cha Gana|Gana]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Goziba|Goziba]] * [[Kisiwa cha Ijinga|Ijinga]] ([[wilaya ya Magu]]) * [[Kisiwa cha Ijirambo|Ijirambo]] * [[Kisiwa cha Ikuru|Ikuru]] (wilaya ya Buchosa) * [[Ikuza]] * [[Kisiwa cha Ilangala|Ilangala]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Iriga|Iriga]] * [[Kisiwa cha Iroba|Iroba]] * [[Kisiwa cha Irugwa|Irugwa]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Iruma|Iruma]] * [[Kisiwa cha Itami|Itami]] * [[Kisiwa cha Itemusi|Itemusi]] * [[Kisiwa cha Ito|Ito]] * [[Kisiwa cha Izinga (Ukerewe)|Izinga]] * [[Kisiwa cha Juguu|Juguu]] * [[Kisiwa cha Juma|Juma]] (wilaya ya Sengerema) * [[Kisiwa cha Kagongo|Kagongo]] * [[Kisiwa cha Kamasi|Kamasi]] * [[Kisiwa cha Kaserazi|Kaserazi]] * [[Kisiwa cha Kasima|Kasima]] * [[Kisiwa cha Kategurwa|Kategurwa]] * [[Kisiwa cha Kiamugasire|Kiamugasire]] * [[Kisiwa cha Kiau|Kiau]] * [[Kisiwa cha Kibinda|Kibinda]] * [[Kisiwa cha Kihombe|Kihombe]] * [[Kisiwa cha Kinagomwishu|Kinamogwishu]] * [[Kisiwa cha Kinyanwana|Kinyanwana]] * [[Kisiwa cha Kiregi (Ukerewe)|Kiregi]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kireta|Kireta]] * [[Kisiwa cha Kishaka|Kishaka]] * [[Kisiwa cha Kitua|Kitua]] * [[Kisiwa cha Kivumba|Kivumba]] * [[Kisiwa cha Komasi|Komasi]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kome|Kome]] (wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Kulazu|Kulazu]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kunene|Kunene]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kuriro|Kuriro]] * [[Kisiwa cha Kweru|Kweru]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kweru Mutu|Kweru Mutu]] * [[Kisiwa cha Kwigari|Kwigari]] * [[Kisiwa cha Kwilela|Kwilela]] * [[Kisiwa cha Liagoba|Liagoba]] (au Ngoma, mkoa ya Mara) * [[Kisiwa cha Liegoba|Liegoba]] (mkoa ya Mara) * [[Kisiwa cha Lyegoba|Lyegoba]] (au: Leigoba, wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Luanji|Luanji]] * [[Kisiwa cha Lukuba|Lukuba]] ([[wilaya ya Rorya]]) * [[Kisiwa cha Luwaima|Luwaima]] (wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Lyamwenge|Lyamwenge]] * [[Kisiwa cha Mabibi|Mabibi]] * [[Kisiwa cha Mafunke|Mafunke]] * [[Kisiwa cha Maisome|Maisome]] (wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Makibwa|Makibwa]] * [[Kisiwa cha Makome|Makome]] * [[Kisiwa cha Makove|Makove]] * [[Kisiwa cha Malelema|Malelema]] * [[Kisiwa cha Maremera|Maremera]] * [[Kisiwa cha Masakara|Masakara]] * [[Kisiwa cha Masheka|Masheka]] * [[Kisiwa cha Masuha|Masuha]] (wilaya ya Misungwi) * [[Kisiwa cha Mashwera|Mashwera]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Mazinga|Mazinga]] * [[Kisiwa cha Mgonchi|Mgonchi]] * [[Kisiwa cha Miandere|Miandere]] (funguvisiwa la wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Miganiko|Miganiko]] * [[Kisiwa cha Mijo|Mijo]] * [[Kisiwa cha Morova|Morova]] * [[Kisiwa cha Mraoba|Mraoba]] * [[Kisiwa cha Msalala|Msalala]] * [[Kisiwa cha Mtenga|Mtenga]] * [[Kisiwa cha Mtoa|Mtoa]] * [[Kisiwa cha Mtoto|Mtoto]] * [[Kisiwa cha Musira|Musira]] * [[Kisiwa cha Mwengwa|Mwengwa]] * [[Kisiwa cha Nabuyongo|Nabuyongo]] * [[Kisiwa cha Nafuba|Nafuba]] ([[wilaya ya Bunda]]) * [[Kisiwa cha Nakaranga|Nakaranga]] * [[Kisiwa cha Namatembe|Namatembe]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Namguma|Namguma]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Ndarua|Ndarua]] * [[Kisiwa cha Nyabugudzi|Nyabugudzi]] * [[Kisiwa cha Nyaburu|Nyaburu]] * [[Kisiwa cha Nyajune|Nyajune]] * [[Kisiwa cha Nyakanyanse|Nyakanyanse]] * [[Kisiwa cha Nyakasanga|Nyakasanga]] * [[Kisiwa cha Nyamasangi|Nyamasangi]] * [[Kisiwa cha Nyamatala|Nyamatala]] (wilaya ya Misungwi) * [[Kisiwa cha Nyambugu|Nyambugu]] * [[Kisiwa cha Nyamikongo|Nyamikongo]] * [[Kisiwa cha Nyanswi|Nyanswi]] * [[Kisiwa cha Raju|Raju]] * [[Kisiwa cha Ramawe|Ramawe]] * [[Kisiwa cha Rubisho|Rubisho]] * [[Kisiwa cha Rubondo|Rubondo]] * [[Kisiwa cha Ruiga|Ruiga]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Runeke|Runeke]] * [[Kisiwa cha Ruregaja|Ruregaja]] * [[Kisiwa cha Rwevaguzi|Rwevaguzi]] * [[Kisiwa cha Saanane|Saanane]] (wilaya ya Ilemela) * [[Kisiwa cha Sara|Sara]] * [[Kisiwa cha Sata|Sata]] * [[Kisiwa cha Seza|Seza]] * [[Kisiwa cha Shuka|Shuka]] * [[Kisiwa cha Siawangi|Siawangi]] * [[Kisiwa cha Sina|Sina]] * [[Kisiwa cha Siza|Siza]] * [[Kisiwa cha Sizu|Sizu]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Songe|Songe]] * [[Kisiwa cha Sosswa|Soswa]] (funguvisiwa la wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Sozihe|Sozihe]] * [[Kisiwa cha Tefu|Tefu]] * [[Kisiwa cha Ukara|Ukara]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Ukerewe|Ukerewe]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Usengere|Usengere]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Usumuti|Usumuti]] * [[Kisiwa cha Vesi|Vesi]] (funguvisiwa la wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Vianza|Vianza]] * [[Kisiwa cha Wambuji|Wambuji]] * [[Kisiwa cha Yarugu|Yarugu]] * [[Kisiwa cha Yodzu|Yodzu]] * [[Kisiwa cha Zeru|Zeru]] * [[Kisiwa cha Zimo|Zimo]] * [[Kisiwa cha Zinga (Tanzania)|Zinga]] * [[Kisiwa cha Ziragura|Ziragura]] * [[Kisiwa cha Zue|Zue]] === [[Bahari ya Hindi]] === Visiwa vimepangwa kuanzia kaskazini kwenda kusini '''Visiwa upande wa kaskazini ya Tanga''' * [[Kisiwa cha Kirui]] (kwenye mpaka wa Kenya) * [[Kisiwa cha Gozini]] (Mkinga, Tanga) * [[Kisiwa cha Gulio]] (Mkinga, Tanga) '''Karibu na Jiji la Tanga''' * [[Kisiwa cha Mwambamwamba]] (upande wa kaskazini wa Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Toten]] (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Ulenge]] (pia Kisiwa cha Ndege, Bird Island - kaskazini ya Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Yambe]], pia Jambe (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Karange]] (Kusini ya Tanga mjini) '''Kati ya Tanga na Dar es Salaam''' * [[Kwale (Tanga)|Kisiwa cha Kwale (Tanga)]] * [[Kisiwa cha Maziwi]] (inatazama Pangani) * [[Kisiwa cha Sangi]] (karibu na Mkwaja, Pangani) * [[Kisiwa cha Mshingwi]] (inatazama Bagamoyo) '''Visiwa vya Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam''' * [[Kisiwa cha Bwejuu]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Fungu Yasini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Kendwa]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Mbudya]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Pangavini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Sukuti]] (inatazama Shungubweni, Mkuranga) '''Funguvisiwa la Mafia''' * [[Kisiwa cha Mafia]] * [[Kisiwa cha Barakuni]] * [[Kisiwa cha Chole]] * [[Kisiwa cha Jibondo]] * [[Kisiwa cha Jina]] * [[Kisiwa cha Juani]] * [[Kisiwa cha Niororo]] (pia Nyororo, funguvisiwa la Mafia) * [[Kisiwa cha Shungumbili]] '''[[Kwale (Kisiju)]] na visiwa vilivyo karibu naye''' * [[Kwale (Kisiju)|Kisiwa cha Kwale (Pwani)]] * [[Visiwa vya Chokaa]] * [[Kisiwa cha Fanjove cha Kaskazini]] * [[Kisiwa cha Hatambura]] * [[Kisiwa cha Koma]] * [[Kisiwa cha Pemba Juu]] '''Visiwa mbele ya mdomo wa mto Mohoro''' * [[Kisiwa cha Bongoyo]] * [[Kisiwa cha Okuza]] * [[Kisiwa cha Simaya]] '''Funguvisiwa la Kilwa''' * [[Kisiwa cha Kilwa]] * [[Songo Mnara]] * [[Sanji ya Kati]] '''Karibu na Mtwara''' * [[Kisiwa cha Mongo]] * [[Kisiwa cha Nakitumbe]] ==Funguvisiwa la Zanzibar== Kijiografia [[funguvisiwa la Zanzibar]] huhesabiwa na Unguja, Pemba na Mafia pamoja na visiwa vidogo vilivyo karibu. Hapa tunaorodhesha visiwa vilivyo kisiasa sehemu za [[Jamhuri ya Watu wa Zanzibar]]. * [[Unguja]], pia Zanzibar tu * [[Kisiwa cha Pemba]] ===Visiwa vilivyo karibu na Unguja=== *[[Kisiwa cha Bawe]] *[[Kisiwa cha Changuu]] *[[Kisiwa cha Chapani]] *[[Kisiwa cha Chumbe]] *[[Kisiwa cha Daloni]] *[[Kisiwa cha Kibandiko]] *[[Kwale (Zanzibar)|Kisiwa cha Kwale]] *[[Kisiwa cha Miwi]] *[[Kisiwa cha Mnemba]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Murogo Sand Banks]] *[[Kisiwa cha Nyange]] *[[Kisiwa cha Pange]] *[[Kisiwa cha Popo (Unguja)|Kisiwa cha Popo]] *[[Kisiwa cha Pungume]] *[[Kisiwa cha Sume]] *[[Kisiwa cha Tele]] *[[Kisiwa cha Tumbatu]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Ukombe]] *[[Kisiwa cha Uzi]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vundwe]] ===Visiwa vilivyo karibu na Pemba<ref>Pemba - The clove 1:100,000, Map & Guide, 2013, Dept. of Surveys and mapping, Chake-Chake</ref>=== *[[Kisiwa cha Fundo]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Funzi (Pemba)|Kisiwa cha Funzi]] *[[Kisiwa cha Jombe]] *[[Kisiwa cha Kashani]] *[[Kisiwa Hamisi]] *[[Kisiwa Kamata]] *[[Kisiwa Mbali]] *[[Kisiwa Ngombe]] *[[Kisiwa cha Kojani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kokota]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kuji]] *[[Kisiwa cha Kwata Islet]] *[[Kisiwa cha Makoongwe]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Matumbi Makubwa]] *[[Kisiwa cha Matumbene|Kisiwa cha Matumbini]] *[[Kisiwa cha Misali]] *[[Kisiwa cha Njao]] *[[Kisiwa cha Panani]] *[[Kisiwa cha Panza]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Shamiani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Sumtama]] *[[Kisiwa cha Uvinje]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vikunguni]] ==Tazama pia== * [[Orodha ya milima ya Tanzania]] * [[Mito ya Tanzania|Orodha ya mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} {{Tanzania topics}} [[Category:Visiwa vya Tanzania|*]] [[Category:Orodha za visiwa nchi kwa nchi|Tanzania]] [[Category:Jiografia ya Tanzania|Visiwa]] ojs6eoskt3vjz25iansopwiysgygay7 1564626 1564620 2026-06-03T14:42:36Z Riccardo Riccioni 452 /* Visiwa vya Ziwa Viktoria */ 1564626 wikitext text/x-wiki Hii ni '''orodha ya visiwa vya [[Tanzania]]'''. == Upande wa Tanganyika == === Visiwa vya maziwa yanayoundwa na [[mto Kagera]] === * [[Kisiwa cha Chabalewa]] * [[Kisiwa cha Kwankoro]] * [[Kisiwa cha Mubari]] * [[Kisiwa cha Nyakaseke]] === Visiwa vya [[Ziwa Nyasa]] === * [[Kisiwa cha Lundo]] * [[Kisiwa cha Mbamba]] === Visiwa vya [[ziwa Tanganyika]] === * [[Kisiwa cha Izinga (Rukwa)|Kisiwa cha Izinga]] * [[Kisiwa cha Kamamba]] * [[Kisiwa cha Malesa]] * [[Kisiwa cha Manda (Tanganyika)|Kisiwa cha Manda]] * [[Kisiwa cha Mikongolo]] * [[Kisiwa cha Nkondwe]] * [[Kisiwa cha Ulwile]] === Visiwa vya [[Ziwa Viktoria]] === * [[Kisiwa cha Anchor (Tanzania)|Anchor]] ([[wilaya ya Ilemela]]) * [[Kisiwa cha Barega|Barega]] * [[Kisiwa cha Bezi|Bezi]] * [[Kisiwa cha Bihila|Bihila]] * [[Kisiwa cha Bisuvi|Bisuvi]] * [[Kisiwa cha Biswe|Biswe]] * [[Kisiwa cha Buganbwe|Buganbwe]] * [[Kisiwa cha Bugeru|Bugeru]] * [[Kisiwa cha Bukerebe|Bukerebe]] * [[Kisiwa cha Bukurani|Bukurani]] * [[Kisiwa cha Buluza|Buluza]] ([[wilaya ya Ukerewe]]) * [[Kisiwa cha Bumbire|Bumbire]] * [[Kisiwa cha Bunyasa|Bunyasa]] (kati ya [[Visiwa vya Augusta|visiwa vya Augusta]], [[wilaya ya Bunda]]) * [[Kisiwa cha Burubi|Burubi]] * [[Kisiwa cha Busonyi|Busonyi]] * [[Kisiwa cha Busyengere|Busyengere]] * [[Kisiwa cha Butwa|Butwa]] * [[Kisiwa cha Buzumu|Buzumu]] * [[Kisiwa cha Bwiru|Bwiru]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Chakazimbe|Chakazimbe]] * [[Kisiwa cha Charaki|Charaki]] * [[Kisiwa cha Chienda|Chienda]] * [[Kisiwa cha Chihara|Chihara]] * [[Kisiwa cha Chikonero|Chikonero]] * [[Kisiwa cha Chinyeri|Chinyeri]] * [[Kisiwa cha Chitandere (Sengerema)|Chitandere]] ([[wilaya ya Sengerema]]) * [[Kisiwa cha Chitandere (Ukerewe)|Chitandere]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Dunacheri|Dunacheri]] * [[Kisiwa cha Dwiga|Dwiga]] * [[Kisiwa cha Gabalema|Gabalema]] (wilaya ya Ilemela) * [[Kisiwa cha Galinzira (Kagera)|Galinzira (Kagera)]] * [[Kisiwa cha Galinzira (Ukerewe)|Galinzira (Ukerewe)]] * [[Kisiwa cha Gama|Gama]] * [[Kisiwa cha Gana|Gana]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Goziba|Goziba]] * [[Kisiwa cha Ijinga|Ijinga]] ([[wilaya ya Magu]]) * [[Kisiwa cha Ijirambo|Ijirambo]] * [[Kisiwa cha Ikuru|Ikuru]] ([[wilaya ya Buchosa]]) * [[Ikuza]] * [[Kisiwa cha Ilangala|Ilangala]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Iriga|Iriga]] * [[Kisiwa cha Iroba|Iroba]] * [[Kisiwa cha Irugwa|Irugwa]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Iruma|Iruma]] * [[Kisiwa cha Itami|Itami]] * [[Kisiwa cha Itemusi|Itemusi]] * [[Kisiwa cha Ito|Ito]] * [[Kisiwa cha Izinga (Ukerewe)|Izinga]] * [[Kisiwa cha Juguu|Juguu]] * [[Kisiwa cha Juma|Juma]] (wilaya ya Sengerema) * [[Kisiwa cha Kagongo|Kagongo]] * [[Kisiwa cha Kamasi|Kamasi]] * [[Kisiwa cha Kaserazi|Kaserazi]] * [[Kisiwa cha Kasima|Kasima]] * [[Kisiwa cha Kategurwa|Kategurwa]] * [[Kisiwa cha Kiamugasire|Kiamugasire]] * [[Kisiwa cha Kiau|Kiau]] * [[Kisiwa cha Kibinda|Kibinda]] * [[Kisiwa cha Kihombe|Kihombe]] * [[Kisiwa cha Kinagomwishu|Kinamogwishu]] * [[Kisiwa cha Kinyanwana|Kinyanwana]] * [[Kisiwa cha Kiregi (Ukerewe)|Kiregi]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kireta|Kireta]] * [[Kisiwa cha Kishaka|Kishaka]] * [[Kisiwa cha Kitua|Kitua]] * [[Kisiwa cha Kivumba|Kivumba]] * [[Kisiwa cha Komasi|Komasi]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kome|Kome]] (wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Kulazu|Kulazu]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kunene|Kunene]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kuriro|Kuriro]] * [[Kisiwa cha Kweru|Kweru]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Kweru Mutu|Kweru Mutu]] * [[Kisiwa cha Kwigari|Kwigari]] * [[Kisiwa cha Kwilela|Kwilela]] * [[Kisiwa cha Liagoba|Liagoba]] (au Ngoma, [[mkoa wa Mara]]) * [[Kisiwa cha Liegoba|Liegoba]] (mkoa wa Mara) * [[Kisiwa cha Lyegoba|Lyegoba]] (au: Leigoba, wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Luanji|Luanji]] * [[Kisiwa cha Lukuba|Lukuba]] ([[wilaya ya Rorya]]) * [[Kisiwa cha Luwaima|Luwaima]] (wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Lyamwenge|Lyamwenge]] * [[Kisiwa cha Mabibi|Mabibi]] * [[Kisiwa cha Mafunke|Mafunke]] * [[Kisiwa cha Maisome|Maisome]] (wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Makibwa|Makibwa]] * [[Kisiwa cha Makome|Makome]] * [[Kisiwa cha Makove|Makove]] * [[Kisiwa cha Malelema|Malelema]] * [[Kisiwa cha Maremera|Maremera]] * [[Kisiwa cha Masakara|Masakara]] * [[Kisiwa cha Masheka|Masheka]] * [[Kisiwa cha Masuha|Masuha]] ([[wilaya ya Misungwi]]) * [[Kisiwa cha Mashwera|Mashwera]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Mazinga|Mazinga]] * [[Kisiwa cha Mgonchi|Mgonchi]] * [[Kisiwa cha Miandere|Miandere]] ([[funguvisiwa]] la wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Miganiko|Miganiko]] * [[Kisiwa cha Mijo|Mijo]] * [[Kisiwa cha Morova|Morova]] * [[Kisiwa cha Mraoba|Mraoba]] * [[Kisiwa cha Msalala|Msalala]] * [[Kisiwa cha Mtenga|Mtenga]] * [[Kisiwa cha Mtoa|Mtoa]] * [[Kisiwa cha Mtoto|Mtoto]] * [[Kisiwa cha Musira|Musira]] * [[Kisiwa cha Mwengwa|Mwengwa]] * [[Kisiwa cha Nabuyongo|Nabuyongo]] * [[Kisiwa cha Nafuba|Nafuba]] ([[wilaya ya Bunda]]) * [[Kisiwa cha Nakaranga|Nakaranga]] * [[Kisiwa cha Namatembe|Namatembe]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Namguma|Namguma]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Ndarua|Ndarua]] * [[Kisiwa cha Nyabugudzi|Nyabugudzi]] * [[Kisiwa cha Nyaburu|Nyaburu]] * [[Kisiwa cha Nyajune|Nyajune]] * [[Kisiwa cha Nyakanyanse|Nyakanyanse]] * [[Kisiwa cha Nyakasanga|Nyakasanga]] * [[Kisiwa cha Nyamasangi|Nyamasangi]] * [[Kisiwa cha Nyamatala|Nyamatala]] (wilaya ya Misungwi) * [[Kisiwa cha Nyambugu|Nyambugu]] * [[Kisiwa cha Nyamikongo|Nyamikongo]] * [[Kisiwa cha Nyanswi|Nyanswi]] * [[Kisiwa cha Raju|Raju]] * [[Kisiwa cha Ramawe|Ramawe]] * [[Kisiwa cha Rubisho|Rubisho]] * [[Kisiwa cha Rubondo|Rubondo]] * [[Kisiwa cha Ruiga|Ruiga]] (kati ya visiwa vya Augusta, wilaya ya Bunda) * [[Kisiwa cha Runeke|Runeke]] * [[Kisiwa cha Ruregaja|Ruregaja]] * [[Kisiwa cha Rwevaguzi|Rwevaguzi]] * [[Kisiwa cha Saanane|Saanane]] (wilaya ya Ilemela) * [[Kisiwa cha Sara|Sara]] * [[Kisiwa cha Sata|Sata]] * [[Kisiwa cha Seza|Seza]] * [[Kisiwa cha Shuka|Shuka]] * [[Kisiwa cha Siawangi|Siawangi]] * [[Kisiwa cha Sina|Sina]] * [[Kisiwa cha Siza|Siza]] * [[Kisiwa cha Sizu|Sizu]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Songe|Songe]] * [[Kisiwa cha Sosswa|Soswa]] (funguvisiwa la wilaya ya Buchosa) * [[Kisiwa cha Sozihe|Sozihe]] * [[Kisiwa cha Tefu|Tefu]] * [[Kisiwa cha Ukara|Ukara]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Ukerewe|Ukerewe]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Usengere|Usengere]] (wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Usumuti|Usumuti]] * [[Kisiwa cha Vesi|Vesi]] (funguvisiwa la wilaya ya Ukerewe) * [[Kisiwa cha Vianza|Vianza]] * [[Kisiwa cha Wambuji|Wambuji]] * [[Kisiwa cha Yarugu|Yarugu]] * [[Kisiwa cha Yodzu|Yodzu]] * [[Kisiwa cha Zeru|Zeru]] * [[Kisiwa cha Zimo|Zimo]] * [[Kisiwa cha Zinga (Tanzania)|Zinga]] * [[Kisiwa cha Ziragura|Ziragura]] * [[Kisiwa cha Zue|Zue]] === [[Bahari ya Hindi]] === Visiwa vimepangwa kuanzia kaskazini kwenda kusini '''Visiwa upande wa kaskazini ya Tanga''' * [[Kisiwa cha Kirui]] (kwenye mpaka wa Kenya) * [[Kisiwa cha Gozini]] (Mkinga, Tanga) * [[Kisiwa cha Gulio]] (Mkinga, Tanga) '''Karibu na Jiji la Tanga''' * [[Kisiwa cha Mwambamwamba]] (upande wa kaskazini wa Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Toten]] (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Ulenge]] (pia Kisiwa cha Ndege, Bird Island - kaskazini ya Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Yambe]], pia Jambe (Tanga mjini) * [[Kisiwa cha Karange]] (Kusini ya Tanga mjini) '''Kati ya Tanga na Dar es Salaam''' * [[Kwale (Tanga)|Kisiwa cha Kwale (Tanga)]] * [[Kisiwa cha Maziwi]] (inatazama Pangani) * [[Kisiwa cha Sangi]] (karibu na Mkwaja, Pangani) * [[Kisiwa cha Mshingwi]] (inatazama Bagamoyo) '''Visiwa vya Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam''' * [[Kisiwa cha Bwejuu]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Fungu Yasini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Kendwa]] ([[Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam]]) * [[Kisiwa cha Mbudya]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Pangavini]] (Hifadhi ya bahari ya Dar es Salaam) * [[Kisiwa cha Sukuti]] (inatazama Shungubweni, Mkuranga) '''Funguvisiwa la Mafia''' * [[Kisiwa cha Mafia]] * [[Kisiwa cha Barakuni]] * [[Kisiwa cha Chole]] * [[Kisiwa cha Jibondo]] * [[Kisiwa cha Jina]] * [[Kisiwa cha Juani]] * [[Kisiwa cha Niororo]] (pia Nyororo, funguvisiwa la Mafia) * [[Kisiwa cha Shungumbili]] '''[[Kwale (Kisiju)]] na visiwa vilivyo karibu naye''' * [[Kwale (Kisiju)|Kisiwa cha Kwale (Pwani)]] * [[Visiwa vya Chokaa]] * [[Kisiwa cha Fanjove cha Kaskazini]] * [[Kisiwa cha Hatambura]] * [[Kisiwa cha Koma]] * [[Kisiwa cha Pemba Juu]] '''Visiwa mbele ya mdomo wa mto Mohoro''' * [[Kisiwa cha Bongoyo]] * [[Kisiwa cha Okuza]] * [[Kisiwa cha Simaya]] '''Funguvisiwa la Kilwa''' * [[Kisiwa cha Kilwa]] * [[Songo Mnara]] * [[Sanji ya Kati]] '''Karibu na Mtwara''' * [[Kisiwa cha Mongo]] * [[Kisiwa cha Nakitumbe]] ==Funguvisiwa la Zanzibar== Kijiografia [[funguvisiwa la Zanzibar]] huhesabiwa na Unguja, Pemba na Mafia pamoja na visiwa vidogo vilivyo karibu. Hapa tunaorodhesha visiwa vilivyo kisiasa sehemu za [[Jamhuri ya Watu wa Zanzibar]]. * [[Unguja]], pia Zanzibar tu * [[Kisiwa cha Pemba]] ===Visiwa vilivyo karibu na Unguja=== *[[Kisiwa cha Bawe]] *[[Kisiwa cha Changuu]] *[[Kisiwa cha Chapani]] *[[Kisiwa cha Chumbe]] *[[Kisiwa cha Daloni]] *[[Kisiwa cha Kibandiko]] *[[Kwale (Zanzibar)|Kisiwa cha Kwale]] *[[Kisiwa cha Miwi]] *[[Kisiwa cha Mnemba]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Murogo Sand Banks]] *[[Kisiwa cha Nyange]] *[[Kisiwa cha Pange]] *[[Kisiwa cha Popo (Unguja)|Kisiwa cha Popo]] *[[Kisiwa cha Pungume]] *[[Kisiwa cha Sume]] *[[Kisiwa cha Tele]] *[[Kisiwa cha Tumbatu]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Ukombe]] *[[Kisiwa cha Uzi]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vundwe]] ===Visiwa vilivyo karibu na Pemba<ref>Pemba - The clove 1:100,000, Map & Guide, 2013, Dept. of Surveys and mapping, Chake-Chake</ref>=== *[[Kisiwa cha Fundo]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Funzi (Pemba)|Kisiwa cha Funzi]] *[[Kisiwa cha Jombe]] *[[Kisiwa cha Kashani]] *[[Kisiwa Hamisi]] *[[Kisiwa Kamata]] *[[Kisiwa Mbali]] *[[Kisiwa Ngombe]] *[[Kisiwa cha Kojani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kokota]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Kuji]] *[[Kisiwa cha Kwata Islet]] *[[Kisiwa cha Makoongwe]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Matumbi Makubwa]] *[[Kisiwa cha Matumbene|Kisiwa cha Matumbini]] *[[Kisiwa cha Misali]] *[[Kisiwa cha Njao]] *[[Kisiwa cha Panani]] *[[Kisiwa cha Panza]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Shamiani]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Sumtama]] *[[Kisiwa cha Uvinje]] - (pana wakazi) *[[Kisiwa cha Vikunguni]] ==Tazama pia== * [[Orodha ya milima ya Tanzania]] * [[Mito ya Tanzania|Orodha ya mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} {{Tanzania topics}} [[Category:Visiwa vya Tanzania|*]] [[Category:Orodha za visiwa nchi kwa nchi|Tanzania]] [[Category:Jiografia ya Tanzania|Visiwa]] iv7t54lbfketv3rbqgzbuj3pjqo3yc4 0 108916 1564621 1057706 2026-06-03T14:29:53Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Kisiwa cha Chitandere]] hadi [[Kisiwa cha Chitandere (Ukerewe)]]: kutofautisha maana 1057706 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Mkoa wa Mwanza]] [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] epxiw9991npwg9hvrojzeev7ighqnzy 1564623 1564621 2026-06-03T14:34:24Z Riccardo Riccioni 452 1564623 wikitext text/x-wiki ''Kwa kisiwa kingine chenye jina hilohilo, tazama [[Kisiwa cha Chitandere (Sengerema)]]'' '''Kisiwa cha Chitandere''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[wilaya ya Ukerewe]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:wilaya ya Ukerewe]] [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] bcctavlrpreg3nmz91vzvid3os76m1j 0 108933 1564625 1055305 2026-06-03T14:40:01Z Riccardo Riccioni 452 1564625 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[wilaya ya Buchosa]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Vinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Buchosa]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]] rbn2dqkhlwdc6rl5umyvtmw6e5x5nrp 0 108946 1564607 1557016 2026-06-03T13:41:54Z Riccardo Riccioni 452 1564607 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[wilaya ya Ukerewe]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. Pamoja na visiwa vya jirani kinaunda [[funguvisiwa]] la Vesi. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Ukerewe]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]] sbf0ls1ym3rir0rptihlc7uj1ewfq3o 0 108972 1564601 1551734 2026-06-03T13:29:24Z Riccardo Riccioni 452 1564601 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[wilaya ya Bunda]], [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Vinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. Kutoka [[mashariki]] kwenda [[magharibi]] ni: [[Kisiwa cha Ruiga|Ruiga]], [[kisiwa cha Namguma|Namguma]], [[kisiwa cha Mashwera|Mashwera]] na [[Kisiwa cha Bunyasa|Bunyasa]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Bunda]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]] 2cm8jlp4sm973opsisgjtzcl04boj6i 0 108983 1564610 1110052 2026-06-03T13:57:17Z Riccardo Riccioni 452 1564610 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], [[Wilaya ya Ukerewe]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. Ni [[makao makuu]] ya [[kata]] ya [[Irugwa]], inachojumuisha visiwa vya jirani, kama [[kisiwa cha Lyegoba|Lyegoba]], [[kisiwa cha Kulazu|Kulazu]] na [[kisiwa cha Buluza|Buluza]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Wilaya ya Ukerewe]] r1rr040ob4qxfmab70x1y8ixhe5bb9k 0 109000 1564598 1562262 2026-06-03T13:19:43Z Riccardo Riccioni 452 1564598 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' kiko chini ya [[wilaya ya Rorya]] na ni kati ya [[visiwa]] vya [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Rorya]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]] lqmizfpaemh3n9rf412r01zqjv3q36r 0 109014 1564599 1559478 2026-06-03T13:20:32Z Riccardo Riccioni 452 1564599 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' kiko chini ya [[wilaya ya Bunda]] na ni kati ya [[visiwa]] vya [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] * [[Nansimo]] == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Wilaya ya Bunda]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]] e58cdy0paypo1nf9vpndw014kbcyo3n 0 109016 1564600 1055397 2026-06-03T13:22:48Z Riccardo Riccioni 452 1564600 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' kiko chini ya [[wilaya ya Bunda]], [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]] na ni kati ya [[visiwa vya Augusta]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Bunda]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]] qpir392dtresd7m1hcbjfeynajrgh2z 0 124981 1564611 1560448 2026-06-03T13:58:00Z Riccardo Riccioni 452 1564611 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[Wilaya ya Ukerewe]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. Ni sehemu ya [[kata]] ya [[Irugwa]], pamoja na [[Kisiwa cha Irugwa|kisiwa hicho]] na vile vya jirani, kama [[kisiwa cha Lyegoba|Lyegoba]] na [[kisiwa cha Buluza|Buluza]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] [[Jamii:Wilaya ya Ukerewe]] msfjm0cft2r24umqwkg6i6i7x4m338a 0 124982 1564612 1561231 2026-06-03T13:58:34Z Riccardo Riccioni 452 1564612 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[Wilaya ya Ukerewe]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. Ni sehemu ya [[kata]] ya [[Irugwa]], pamoja na [[Kisiwa cha Irugwa|kisiwa hicho]] na vile vya jirani, kama [[kisiwa cha Kulazu|Kulazu]] na [[kisiwa cha Lyegoba|Lyegoba]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] [[Jamii:Wilaya ya Ukerewe]] dm6xke1iw1qf7hw6m77p9e8wncglfwv 0 124983 1564609 1110059 2026-06-03T13:55:57Z Riccardo Riccioni 452 1564609 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[Wilaya ya Ukerewe]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. Ni sehemu ya [[kata]] ya [[Irugwa]], pamoja na [[Kisiwa cha Irugwa|kisiwa hicho]] na vile vya jirani, kama [[kisiwa cha Kulazu|Kulazu]] na [[kisiwa cha Buluza|Buluza]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] [[Jamii:Wilaya ya Ukerewe]] bmvqs4s38bgkk7mms6q265bzy3kmfbx 1564613 1564609 2026-06-03T14:09:11Z Riccardo Riccioni 452 1564613 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' (pia: '''Leigoba''') ni kati ya [[visiwa]] vya [[Wilaya ya Ukerewe]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. Ni sehemu ya [[kata]] ya [[Irugwa]], pamoja na [[Kisiwa cha Irugwa|kisiwa hicho]] na vile vya jirani, kama [[kisiwa cha Kulazu|Kulazu]] na [[kisiwa cha Buluza|Buluza]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * https://unitedrepublicoftanzania.com/geography-of-tanzania/tanzania-topography-relief-drainage/leigoba-island-an-off-the-beaten-path-experience-in-mwanza/ * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] [[Jamii:Wilaya ya Ukerewe]] 9qsi1uz008vcag0s29igotjb2wjmv9k 0 124986 1564616 1110065 2026-06-03T14:16:27Z Riccardo Riccioni 452 1564616 wikitext text/x-wiki '''Kisiwa cha Izinga''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[Wilaya ya Ukerewe]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] [[Jamii:Wilaya ya Ukerewe]] hmqun91or1rk58aett67gfdj9cqtrrd 0 130307 1564665 1332097 2026-06-04T09:13:29Z Ramadhani Mushi 61176 1564665 wikitext text/x-wiki {{coord|-3.38|37.55|display=title}} [[Picha:Aerial Photo of Himo, Tanzania.jpg|300px|thumb|Picha ya Himo kwa macho ya ndege]] '''Himo''' {{Audio-IPA| SW-Himo.flac|Matamshi}} ni [[mji mdogo]] katika [[Wilaya ya Moshi Vijijini]] ya [[Mkoa wa Kilimanjaro]] nchini [[Tanzania]].<ref name="diyamett">{{cite book | last=Diyamett | first=B.D. | title=The Case of Himo and Its Region, Northern Tanzania | publisher=International Institute for Environment and Development | date=2001 |isbn=1843690349 | url=https://books.google.com/books?id=swOElrZbnl4C&lpg=PA35&ots=hRazaZhSxY | accessdate=29 August 2012}}</ref> Himo huhesabiwa bado kama sehemu ya [[kata]] ya [[Makuyuni]]. Himo iko kwenye njiapanda ya [[barabara]] [[T2,Tanzania|T2]] ([[Chalinze]]-[[Arusha]]) na [[T15,Tanzania|T15]] (Himo-[[Taveta]]). [[Umbali]] wake na [[Moshi (mji)|Moshi]] ni [[km]] 29, hadi mpakani mwa Taveta ni km 15. Himo ndipo inaanza [[barabara]] ya [[Marangu]] ambayo ni sehemu ya kuanza [[safari]] ya kupanda [[mlima Kilimanjaro]]. Ilianza kukua wakati wa kufungwa kwa mpaka baina ya [[Kenya]] na Tanzania katika [[miaka ya 1980]] ikiwa [[kitovu]] cha [[biashara ya magendo]].<ref>{{cite book | last=Tacoli | first=Cecilia |title=Changing Rural-Urban Interactions in Sub-Saharan Africa and Their Impact on Livelihoods: A Summary | publisher=International Institute for Environment and Development | date=2002 | page=29 | isbn=1843691876 | url=https://books.google.com/books?id=ZbXTnU_kPC8C&q=smuggling#v=snippet&q=smuggling&f=false | accessdate=29 August 2012}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{mbegu-jio-kilimanjaro}} [[Jamii:Wilaya ya Moshi Vijijini]] [[Category:Miji ya Tanzania]] 3u8gpqooctel7196x7x7z973uretj1m 0 168727 1564686 1278347 2026-06-04T11:55:58Z Riccardo Riccioni 452 1564686 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Uhaba wa maji''' (kwa Kiingereza: ''[[:en:Water_scarcity|water scarcity]]'', unaohusiana kwa karibu na ''water stress'' au ''water crisis'') ni hali ya ukosefu wa rasilimali za kutosha za maji yasiyo na chumvi (maji baridi) ili kukidhi mahitaji ya kawaida ya maji katika eneo fulani. Kuna aina mbili kuu za uhaba wa maji: uhaba wa kimwili (physical water scarcity) na uhaba wa kiuchumi (economic water scarcity). Uhaba wa kimwili hutokea pale ambapo vyanzo vya asili vya maji havitoshi kukidhi mahitaji yote, ikiwa ni pamoja na maji yanayohitajika ili mifumo ya ikolojia ifanye kazi vizuri. Maeneo yenye hali ya hewa ya jangwa mara nyingi yanakabiliwa na uhaba huu. Uhaba wa kiuchumi unatokana na ukosefu wa uwekezaji katika miundombinu au teknolojia ya kutoa maji kutoka kwenye mito, vyanzo vya chini ya ardhi, au kutokana na udhaifu wa uwezo wa binadamu wa kusimamia mahitaji ya maji. Sehemu kubwa ya Afrika chini ya Sahara inaishi na uhaba wa kiuchumi wa maji. Ingawa kuna usambazaji wa kutosha wa maji baridi duniani kote kwa ajili ya mahitaji ya sasa na ya baadaye, uhaba wa maji unasababishwa na kutofautiana kwa maeneo na nyakati ambapo watu wanahitaji maji na pale yanapopatikana. Hali hii inachochewa na ongezeko la idadi ya watu, mabadiliko ya hali ya maisha na lishe, upanuzi wa kilimo cha umwagiliaji, mabadiliko ya tabianchi (ikiwa ni pamoja na ukame au mafuriko), ukataji miti, uchafuzi wa maji, na matumizi ya fujo. Takriban watu bilioni nne duniani kote wanakabiliwa na uhaba mkubwa wa maji kwa angalau mwezi mmoja kwa mwaka, na nusu bilioni wanaishi katika maeneo yenye uhaba mkubwa wa maji mwaka mzima. == Maana na Dhana Zinazohusiana == Uhaba wa maji unaelezewa kama ukosefu wa rasilimali za maji baridi unaosababishwa na shughuli za binadamu. Dhana hii inatofautishwa na dhana zingine mbili: * '''Msongo wa maji (Water stress):''' Hali hii inahusu athari za matumizi makubwa ya maji ikilinganishwa na kiasi cha maji yanayopatikana kiasili. Inachukuliwa kuwa uhaba unaochochewa na mahitaji makubwa. * '''Mgogoro wa maji (Water crisis):''' Hali ambapo upungufu wa maji unakuwa tishio la wazi kwa uhai, usalama wa chakula, na maendeleo ya kiuchumi. Hivi karibuni, Umoja wa Mataifa umeanza kutumia pia neno "kufilisika kwa maji" (water bankruptcy) kuelezea maeneo ambayo mifumo yake ya maji imeharibika kabisa kiasi cha kutoweza kurejea tena. == Aina za Uhaba wa Maji == Wataalamu wanabainisha aina mbili kuu za uhaba wa maji: === Uhaba wa Kimwili (Physical Water Scarcity) === Uhaba wa kimwili hutokea wakati rasilimali za maji asilia hazitoshi kukidhi mahitaji yote ya kijamii na ya kimazingira. Maeneo kame na yenye idadi kubwa ya watu (kama vile Kaskazini mwa Afrika na Mashariki ya Kati) hukabiliwa na hali hii. Shughuli za kibinadamu kama vile ujenzi uliokithiri wa miundombinu ya maji kwa ajili ya umwagiliaji au viwanda husababisha vyanzo vya maji kuelemewa. Dalili zake ni pamoja na uharibifu wa mazingira na kushuka kwa viwango vya maji ya chini ya ardhi. === Uhaba wa Kiuchumi (Economic Water Scarcity) === Uhaba wa kiuchumi unatokana na ukosefu wa uwekezaji wa kifedha na kiteknolojia katika miundombinu ya kuvuna na kusambaza maji kutoka vyanzo vya asili (kama mito au chemchemi). Chini ya hali hii, maji yanaweza kuwepo, lakini wananchi hawana njia salama na rahisi ya kuyapata, jambo linalowalazimu kutembea umbali mrefu kutafuta maji ambayo mara nyingi si salama. Hali hii imeenea sana katika nchi zinazoendelea, hasa barani Afrika chini ya Sahara. == Sababu za Uhaba wa Maji == Uhaba wa maji unasababishwa na mambo kadhaa, yakiwemo: === Ongezeko la Idadi ya Watu === Ukuaji wa haraka wa idadi ya watu duniani unaongeza uhitaji wa maji kwa ajili ya matumizi ya nyumbani na uzalishaji wa bidhaa. === Upanuzi wa Kilimo na Viwanda === Sekta ya kilimo ndiyo mtumiaji mkubwa zaidi wa maji safi duniani (zaidi ya 70%), hasa kupitia umwagiliaji. Upanuzi wa kilimo na viwanda vinavyotumia maji mengi huongeza msongo mkubwa kwenye vyanzo vya maji. === Uchafuzi wa Maji === Uchafuzi wa vyanzo vya maji kutokana na majitaka ya viwandani, kemikali za kilimo, na taka za mitaani unapunguza kiasi cha maji salama yanayoweza kutumiwa. Maji yaliyachafuliwa yanakuwa hayafai kwa matumizi bila gharama kubwa ya usafishaji. === Mabadiliko ya Tabianchi === Mabadiliko ya tabianchi yanavuruga mzunguko wa maji duniani, yakisababisha ukame wa muda mrefu katika baadhi ya maeneo na mafuriko katika maeneo mengine. Kuyeyuka kwa barafu za milimani pia kunatishia upatikanaji wa maji ya mito hapo baadaye. == Athari za Uhaba wa Maji == === Upungufu wa Huduma ya Maji Safi na Afya === Uhaba wa maji huathiri upatikanaji wa maji ya kunywa na usafi wa mazingira, jambo linalosababisha milipuko ya magonjwa yanayoenezwa na maji kama vile kipindupindu, kichocho, na homa ya matumbo (typhoid). === Madhara kwa Mazingira === Uhaba wa maji husababisha uharibifu mkubwa wa mifumo ya ikolojia. Kukausha kwa ardhi olandovu (wetlands) na maziwa (kama ilivyotokea kwa Ziwa Chad na Bahari ya Aral) kunasababisha kupotea kwa makazi ya viumbe wengi, wakiwemo ndege na samaki. === Uwezekano wa Migogoro === Uhaba wa rasilimali hii muhimu unaweza kusababisha ushindani mkubwa na hata migogoro kati ya watumiaji tofauti (kama wakulima na wafugaji) au migogoro ya kikanda kati ya nchi zinazoshiriki chanzo kimoja cha maji. == Njia za Utatuzi na Uboreshaji == Ili kukabiliana na uhaba wa maji, hatua zifuatazo zinaweza kuchukuliwa: * '''Uhifadhi wa Maji:''' Kuboresha mbinu za matumizi ya maji na kuanzisha mbinu za kilimo zinazotumia maji kidogo (kama umwagiliaji wa matone). * '''Uvunaji wa Maji ya Mvua:''' Kukusanya na kuhifadhi maji ya mvua ili yatumike wakati wa kiangazi. * '''Usafishaji wa Majitaka:''' Kutibu maji yaliyokwisha kutumiwa ili yaweze kutumika tena kwa ajili ya kilimo au viwanda. * '''Uondoaji Chumvi (Desalination):''' Kusafisha maji ya bahari ili kuyageuza kuwa maji ya kunywa, ingawa njia hii inahitaji nishati na gharama kubwa. == Malengo ya Kimataifa == Lengo la 6 la Maendeleo Endelevu la Umoja wa Mataifa (SDG 6) linanuia kuhakikisha upatikanaji wa maji safi na usafi wa mazingira kwa wote ifikapo mwaka 2030. Shabaha ya nne ya lengo hili inasisitiza kuongeza ufanisi wa matumizi ya maji katika sekta zote na kupunguza kwa kiasi kikubwa idadi ya watu wanaoteseka kutokana na uhaba wa maji. == Tazama pia == * [[Uhifadhi wa maji]] * [[Mabadiliko ya tabianchi]] == Marejeo == <references /> == Viungo vya nje == * [https://www.unwater.org/ water-scarcity Tovuti ya UN-Water kuhusu Uhaba wa Maji] {{Mbegu-sayansi}} [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Ekolojia]] g1n2q8wusldael17fu8c2antqngpznl 0 180329 1564631 1518207 2026-06-03T15:26:18Z Killy95 33322 1564631 wikitext text/x-wiki [[Picha:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|thumbnail|right|200px|Linah Mohohlo]] '''Linah Kelebogile Mohohlo''' ([[13 Februari]] [[1952]] - [[2 Juni]] [[2021]]) alikuwa [[mchumi]] na [[Chansela (kiongozi)|kansela]] wa [[Chuo Kikuu|chuo kikuu]] wa [[Botswana]]. Alikuwa [[Gavana]] wa kwanza wa kike wa Bank of Botswana kuanzia mwaka [[1999]] hadi mwaka [[2016]].<ref>{{cite web|url=http://www.bankofbotswana.bw/index.php/content/2009102212149-governor|title=Bank of Botswana : M. D. Pelaelo - Governor, Bank of Botswana|website=Bankofbotswana.bw|accessdate=30 Septemba 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202331/http://www.bankofbotswana.bw/index.php/content/2009102212149-governor|archive-date=3 Machi 2016|url-status=dead}}</ref> Alikuwa pia [[Kansela]] wa kwanza wa kike wa Chuo Kikuu cha Botswana,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mohohlo becomes UB'S fifth, first woman Chancellor {{!}} University of Botswana|url=https://www.ub.bw/news/mohohlo-becomes-ub%E2%80%99s-fifth-first-woman-chancellor|access-date=17 Mei 2021|website=www.ub.bw}}</ref> kuanzia mwaka [[2017]] hadi mwaka [[2021]]. Mohohlo alikuwa mwanachama wa Tume ya [[Afrika]]. Alikuwa pia sehemu ya Jopo la Maendeleo ya Afrika (APP), kikundi cha watu kumi wanaopigania maendeleo ya [[haki]] na endelevu barani [[Afrika]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Mmegi Online :: Mohohlo joins Africa Progress Panel|url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=4&aid=23&dir=2008/January/Friday11|access-date=7 Machi 2021|website=Mmegi Online| date=27 Aprili 2007 }}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Waliofariki 2021]] [[Jamii:Wanawake wa Botswana]] [[Jamii:Wanawake wa Kiafrika kwenye Wikipedia]] [[Jamii:Kampeni ya Wanawake wa Kiafrika kwenye Wikipedia]] 50m2p1sx06a5uo942spke4ewmtjufvd 2 191247 1564640 1537785 2026-06-03T17:53:01Z FurahaKamili3 68209 1564640 wikitext text/x-wiki [[Faili:Seat_of_the_House_of_Justice.jpg|kulia|thumb|300x300px|[[Nyumba ya Haki ya Ulimwengu]] huko [[Haifa]], [[Israeli]], ndicho chombo cha juu kabisa cha Wabaháʼí]]Dini ya Kibaháʼí ni dini iliyoanzishwa katika karne ya 19 inayofundisha umoja wa Mungu, umoja wa dini, na umoja wa binadamu. Ilianzishwa na [[Baháʼu'lláh]], na ilienea kwanza nchini Iran na katika baadhi ya maeneo ya [[Mashariki ya Kati]], ambako imekabiliwa na mateso ya kudumu tangu mwanzo wake.{{sfn|Affolter|2005}} Wafuasi wa dini hii huitwa Wabaháʼí, na leo wameenea katika nchi na maeneo mengi duniani'''.''' Kwa mujibu wa Dini ya Kibaháʼí, dini zote kuu za ulimwengu zina chanzo kimoja cha kiungu. Katika nyakati tofauti za historia, Mungu amewatuma wajumbe mbalimbali kuwaletea wanadamu mwongozo unaolingana na mahitaji ya wakati wao. Wabaháʼí humtambua [[Baháʼu'lláh]] kuwa Mdhihirishaji wa Mungu kwa wakati huu, ambaye ujumbe wake unalenga kuunganisha wanadamu wote. Katika maandiko yake, anaeleza kwamba "dunia yote ni nchi moja na Binadamu ni raia wake." == Imani ya Kibahá'í == Mafundisho ya [[Bahaʼullah|Baháʼu'lláh]] ndiyo msingi wa imani ya Kibaháʼí. Kiini cha mafundisho hayo ni kanuni tatu: umoja wa Mungu, umoja wa dini, na umoja wa binadamu. Wabaháʼí wanaamini kwamba Mungu hufunua mapenzi yake kwa wanadamu hatua kwa hatua kupitia wadhihirishaji wake. Kupitia ufunuo huo, tabia ya mwanadamu na maisha ya jamii hubadilishwa, na sifa za kiroho na kimaadili hukuzwa. Kwa sababu hiyo, dini hueleweka kuwa mchakato wa ufunuo uendeleao, unaoleta mwendelezo, mpangilio, na umoja katika historia ya binadamu.{{sfn|Smith|2008|p=108–109}} === Mungu === Kulingana na maandiko ya Kibaháʼí, Mungu hufafanuliwa kuwa mmoja, wa milele, ajuaye yote, aliyepo kila mahali, asiyoharibika, na mwenye nguvu zote ambaye ni Muumba wa vitu vyote katika ulimwengu.{{sfn|Smith|2008|p=106}} Kuwepo kwa Mungu huchukuliwa kuwa kwa milele, bila mwanzo wala mwisho. Ingawa Mungu yuko nje ya ufikivu wa moja kwa moja wa mwanadamu, bado anafahamu uumbaji wake na ana mapenzi na kusudi ambalo hulieleza kwa wanadamu kupitia Wajumbe wake wanaoitwa Wadhihirishaji wa Mungu.{{sfn|Smith|2008|p=106–107, 111–112}} Dhana ya Mungu katika imani ya Kibaháʼí ni ya "asili isiyojulikana" ambayo ndiyo chanzo cha uwepo wote na inayotambulika kupitia ufahamu wa sifa za kibinadamu. [nukuu inahitajika] Kwa maana nyingine, mafundisho ya Kibaháʼí kuhusu Mungu pia yana mwelekeo wa kuona ishara za Mungu katika vitu vyote, lakini yanafundisha kwamba uhalisi wa Mungu uko juu ya ulimwengu wa kimwili. Mafundisho ya Kibaháʼí yanasema kwamba Mungu ni mkuu kiasi kwamba mwanadamu hawezi kumwelewa kikamilifu, na kwa msingi huo mwanadamu hawezi kujijengea mwenyewe taswira kamili na sahihi ya Mungu. Kwa hiyo, kumjua Mungu kunawezekana tu kupitia kwa Wadhihirishaji wake, na ufahamu wa kusudi lake na mapenzi yake hupatikana pia kupitia kwao tu.{{sfn|Cole|1982}} Katika Dini ya Kibaháʼí, Mungu mara nyingi hurejelewa kwa vyeo na sifa zake (kwa mfano, Mwenye nguvu zote, au Mwenye upendo kwa wote), na kuna msisitizo mkubwa juu ya umoja wa Mungu mmoja. Mafundisho ya Kibaháʼí yanaeleza kwamba sifa hizi hazitumiki kwa Mungu kwa namna ya moja kwa moja, bali hutumiwa kutafsiri uungu kwa lugha ya kibinadamu na kuwasaidia watu kuelekeza fikra zao kwenye sifa zake katika kumwabudu Mungu ili kukuza uwezo wao katika njia yao ya kiroho.{{sfn|Hatcher|2005}} Kulingana na mafundisho ya Kibaháʼí, kusudi la mwanadamu ni kujifunza kumjua na kumpenda Mungu kwa njia kama vile sala, tafakari, na kuwatumikia wengine.{{sfn|Hatcher|2005}} === Dini === Kutokana na dhana ya Kibaháʼí ya ufunuo uendeleao, Dini zote kuu za ulimwengu ni halali, ambazo waasisi na wahusika wake wakuu huonwa kuwa Wadhihirishaji wa Mungu.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} Historia ya dini hufasiriwa kama mfululizo wa vipindi, ambapo kila Mdhihirishaji huleta ufunuo ulio mpana zaidi na ulioendelea zaidi, unaowasilishwa kama maandiko matakatifu na kupitishwa katika historia kwa kutegemewa kwa viwango tofauti, lakini angalau ukiwa wa kweli katika kiini chake,{{sfn|Stockman|2013|p=40–42}} na unaofaa kwa wakati na mahali ulipofunuliwa.{{sfn|Daume|Watson|1992}} Mafundisho maalumu ya kijamii ya kidini (kwa mfano, mwelekeo wa sala, au vizuizi vya chakula) yanaweza kufutwa na Mdhihirishaji anayefuata ili hitaji linalofaa zaidi kwa wakati na mahali liweze kuwekwa. Kinyume chake, kanuni fulani za jumla (kwa mfano, udugu, au hisani) huonwa kuwa za ulimwengu wote na thabiti. Katika Dini ya Kibaháʼí, mchakato huu wa ufunuo endelevu hautakoma; hata hivyo, huonwa kuwa wa mzunguko. === Agano === Wabaháʼí wanatilia mkazo sana umoja, na Baháʼu'lláh aliweka wazi sheria za kuifanya jumuiya ibaki pamoja na kutatua kutokubaliana. Ndani ya mfumo huu hakuna mfuasi yeyote binafsi anayeweza kupendekeza tafsiri 'iliyovuviwa' au 'yenye mamlaka' ya maandiko, na watu binafsi hukubali kuunga mkono mstari wa mamlaka uliowekwa katika maandiko ya Kibaháʼí.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} Utaratibu huu umeifanya jumuiya ya Wabaháʼí kubaki yenye umoja na umezuia mpasuko wowote mkubwa. Nyumba ya Haki ya Ulimwengu ndiyo mamlaka ya mwisho ya kutatua kutokubaliana kokote miongoni mwa Wabaháʼí, na majaribio kadhaa ya kuleta mgawanyiko{{sfn|Stockman|2020|p=36–37}} aidha yametoweka au yamebaki kuwa madogo sana. Wafuasi wa migawanyiko hiyo huchukuliwa kuwa wavunjaji wa agano na huepukwa.{{sfn|Smith|2008|p=173}} === Kanuni za Kijamii === Wakati [[ʻAbdu'l-Bahá]] aliposafiri kwa mara ya kwanza kwenda Ulaya na Marekani mwaka 1911–1912, alitoa hotuba za hadhara ambazo zilifafanua kanuni za msingi za Dini ya Kibaháʼí.{{sfn|Smith|2008|p=52–53}} Hizi zilijumuisha mafundisho kuhusu usawa wa wanaume na wanawake, umoja wa rangi, haja ya amani ya dunia, na mawazo mengine ya kimaendeleo ya mwanzoni mwa karne ya 20. Dhana ya umoja wa wanadamu, ambayo Wabaháʼí wanaiona kama ukweli wa kale, ni mahali pa kuanzia kwa mawazo mengi. Kwa mfano, usawa wa rangi na kuondolewa kwa mipaka ya utajiri mkubwa na umaskini uliokithiri ni matokeo ya umoja huo.{{sfn|Stockman|2013|p=9}} Matokeo mengine ya dhana hiyo ni haja ya shirikisho la dunia lililoungana, na baadhi ya mapendekezo ya vitendo ya kuhimiza utekelezaji wake ni pamoja na lugha ya ulimwengu wote, mfumo sanifu wa uchumi na vipimo, elimu ya lazima kwa wote, na kuanzishwa kwa mahakama ya kimataifa ya usuluhishi kwa ajili ya kutatua migogoro. Kuhusiana na jitihada za amani ya dunia, Baháʼu'lláh alieleza mpango wa mfumo wa pamoja wa usalama wa dunia nzima.{{sfn|Smith|2000|p=266–267}} Nyinginezo za kanuni za kijamii za Kibaháʼí huzunguka umoja wa kiroho. Dini huchukuliwa kuwa ya maendeleo ya hatua kwa hatua kutoka enzi hadi enzi, lakini ili kutambua Mdhihirisho mpya, mapokeo ni lazima yaachwe na ukweli uchunguzwe kwa kujitegemea. Wabaháʼí hufundishwa kuiona dini kama chanzo cha umoja, na kuona chuki ya kidini kuwa ya uharibifu. Sayansi pia huonekana kuwa inapatana na dini ya kweli.{{sfn|Iranica-The Faith|1988}} Ingawa Baháʼu'lláh na ʻAbdu'l-Bahá waliita kuwepo kwa dunia iliyoungana iliyo huru kutokana na vita, pia wanatarajia kwamba kwa muda mrefu, amani ya kudumu (Amani Kuu Kabisa) itaanzishwa na kwamba "ufisadi mkubwa" utasafishwa. Ni muhimu kwamba watu wa dunia waungane chini ya imani ya ulimwengu mzima, wakiwa na sifa za kiroho na maadili ili kukamilisha ustaarabu wa kimwili.{{sfn|Smith|2000|p=266–267}} == '''Historia''' == Mwanzo wa [[Baháʼí|Dini ya Kibaháʼí]] huchukuliwa kuwa katika dini ya [[Báb|Mahatma Báb]] na harakati ya Shaykhi iliyotangulia mara moja kabla yake. Mahatma Báb alikuwa mfanyabiashara ambaye alianza kuhubiri mwaka wa 1844 kwamba yeye ni mmoja wa wajumbe wa Mungu, lakini alikataliwa na wengi wa makasisi wa Kiislamu nchini Iran, na akauawa hadharani kwa kosa la uzushi.{{sfn|Hartz|2009|p=11}} Báb alifundisha kwamba Mungu angeleta karibuni mjumbe mpya, na Wabaháʼí humtambua [[Baháʼu'lláh]] kuwa ndiye mtu huyo.{{sfn|A.V.|2017}} Ingawa zilikuwa harakati tofauti, Báb ameunganishwa kwa karibu sana na teolojia na historia ya Kibaháʼí kiasi kwamba Wabaháʼí huadhimisha kuzaliwa kwake, kifo chake, na tangazo lake kama siku takatifu, humhesabu kuwa mmoja wa watu wao watatu wa kati (pamoja na Baháʼu'lláh na [[ʻAbdu'l-Bahá]]), na masimulizi ya kihistoria ya harakati ya Kibábí (''The Dawn-Breakers'') huchukuliwa kuwa mojawapo ya vitabu vitatu ambavyo kila Mbaháʼí anapaswa "kuvimudu" na kuvisoma "tena na tena".<ref>From a letter written on behalf of Shoghi Effendi to an individual believer dated 9 June 1932</ref> Mnamo mwaka wa 1892, wakati wa kifo cha Baháʼu'lláh, jamii ya Wabaháʼí ilikuwa bado imejikita hasa nchini Iran na katika Milki ya Ottoman, na wakati huo ilikuwa na wafuasi katika nchi 13 za Asia na Afrika.{{sfn|Taherzadeh|1987|p=125}} Chini ya uongozi wa mwanawe, [[ʻAbdu'l-Bahá]], dini hiyo ilijikita Ulaya na Amerika, na kuimarika nchini Iran, ambako bado ilikuwa inakabiliwa na mateso makali.{{sfn|Affolter|2005}} Kifo cha ʻAbdu'l-Bahá mwaka wa 1921 kinaashiria mwisho wa kipindi kinachoitwa "Zama za Ushujaa" cha Dini ya Kibaháʼí.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === Báb === {{Main|Bab}} Jioni ya tarehe 22 Mei 1844, Siyyid Ali-Muhammad wa [[Shiraz]] alijitangaza kwa ulimwengu na akachukua cheo cha "Báb" (الباب), chenye maana ya "mlango", akidai kuwa ndiye [[Mahdi]] anayengojewa katika [[Uislamu wa Kishia]].{{sfn|Affolter|2005}} Hivyo wafuasi wake walijulikana kama Wabábí. Kadiri mafundisho ya Báb yalivyoenea, ambayo [[makasisi]] wa Kiislamu waliyaona kuwa ni kufuru, wafuasi wake walikabiliwa na mateso na dhuluma zilizoongezeka.{{sfn|Daume|Watson|1992}} Migogoro iliongezeka hadi kufikia kuzingirwa kijeshi katika maeneo kadhaa na majeshi ya Shah. Báb mwenyewe alifungwa gerezani na hatimaye akauawa mwaka wa 1850.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} Wabahá’í humwona [[Báb]] kama mtangulizi wa [[Baháʼí|Dini ya Kibaháʼí]], kwa kuwa maandiko ya Báb yaliwasilisha dhana ya "Yule ambaye Mungu atamdhihirisha", mtu wa kimasiya ambaye kuja kwake, kulingana na Wabaháʼí, kulitangazwa katika maandiko yote makuu ya dini za ulimwengu.{{sfn|Daume|Watson|1992}} Na ambaye kudai kuwa yeye ndiye huyo kulifanywa na [[Baháʼu'lláh]], mwanzilishi wa Dini ya Kibaháʼí. Madhabahu ya Báb, iliyoko [[Haifa]], [[Israeli]], ni mahali muhimu pa hija kwa Wabaháʼí. Mabaki ya Báb yaliletwa kwa siri kutoka Iran hadi Nchi Takatifu na hatimaye yakazikwa katika madhabahu iliyojengwa kwa ajili yake mahali palipoainishwa mahsusi na Baháʼu'lláh.{{sfn|Hartz|2009|p=75–76}} Maandishi ya Báb yanachukuliwa na Wabaháʼí kuwa maandiko matakatifu ya dini, ingawa yamebadilishwa na sheria na mafundisho ya Baháʼu'lláh.{{sfn|Smith|2008|p=101}} Maandishi makuu ya Báb yaliyotafsiriwa kwa Kiingereza yamekusanywa katika kitabu kiitwacho ''Selections from the Writings of the Báb'' (1976), ambacho kina takribani maandiko 135 kutoka maandishi ya Báb.{{sfn|Smith|2008|p=102}} === Bahá'u'lláh === {{Main|Bahaʼullah }} Mírzá Husayn ʻAlí Núrí alikuwa miongoni mwa wafuasi wa awali wa Báb, na baadaye mnamo Agosti 1852, alichukua cheo cha Bahá'u'lláh.{{sfn|Warburg|2006|p=145}} Baadhi ya Wabábí walifanya jaribio lisilofanikiwa la kumuua Shah, Násiri'd-Dín Sháh Qájár. Shah alijibu kwa kuamuru mauaji na, katika baadhi ya matukio, kuwatesa karibu Wabábí 50 mjini Tehran.{{sfn|Warburg|2006|p=146}} Zaidi ya hayo umwagaji damu ulienea kote nchini, na hadi Oktoba mamia zaidi na hadi mwisho wa Desemba maelfu waliripotiwa katika magazeti.<ref>{{*}}{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/10893156/hundreds_of_babis_executed_babibahai/|title=Persia – The Journal de Constantinople|date=3 Nov 1852|newspaper=The Guardian|access-date=Sep 6, 2022|location=London, UK|page=2|via=Newspapers.com}} {{*}}{{Cite news|url=http://www.newspapers.com/clip/871886/hundreds_of_babis_killed_following/|title=Persia|date=17 November 1852|newspaper=The Sun|access-date=Sep 6, 2022|location=Baltimore, MD|page=1|via=Newspapers.com}} {{*}}{{Cite news|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/search/results?basicsearch=%22babs%20was%20awful%2C%20and%20that%2020%2C000%20or%2030%2C000%22&phrasesearch=%22babs%20was%20awful%2C%20and%20that%2020%2C000%20or%2030%2C000%22&sortorder=score&o=date&d=asc|title=Turkey|date=20 December 1852|newspaper=London Standard|access-date=Sep 6, 2022|location=London, UK|page=3|via=BritishNewspaperArchive.co.uk}}{{subscription required}}</ref> Bahá'u'lláh hakuhusika katika jaribio hilo la mauaji, lakini alifungwa gerezani Tehran hadi kuachiliwa kwake kulipopangwa miezi minne baadaye na balozi wa Urusi, baada ya hapo alijiunga na Wabábí wengine katika uhamisho huko Baghdad.{{sfn|Warburg|2006|p=146–147}} Mara tu baada ya hapo alifukuzwa kutoka Iran na kusafiri hadi Baghdad katika Milki ya Ottoman.{{sfn|Hutter|2005|p=737–740}} Huko Baghdad, uongozi wake uliamsha upya wafuasi wa Báb waliokuwa wakiteswa nchini Iran, hivyo maafisa wa Irani wakaomba aondolewe, jambo lililosababisha kuitwa kwake kwenda Konstantinopoli (sasa [[Istanbul]]) na Sultani wa Ottoman. Mnamo 1863, wakati wa kufukuzwa kwake kutoka Baghdad, Bahá'u'lláh kwa mara ya kwanza alitangaza mbele ya familia yake na wafuasi wake dai lake la kuwa Mdhihirisho wa Mungu, jambo ambalo alisema alikuwa amelifahamu miaka kadhaa kabla akiwa katika gereza la chini ya ardhi la Tehran. Alikaa Konstantinopoli kwa muda usiofika miezi minne. Baada ya maafisa wa Ottoman kupokea nyaraka za adhabu kutoka kwa Bahá'u'lláh, walimgeukia na kumweka chini ya kifungo cha nyumbani huko Adrianopoli (sasa [[Edirne]]), ambako alikaa kwa miaka minne, hadi amri ya kifalme ya mwaka 1868 ilipowahamisha Wababi wote ama [[Cyprus]] au 'Akká. 'Akka, ambao wakati huo ulikuwa katika jimbo la Ottoman la Syria na leo uko katika dola ya Israeli, ulikuwa mji wenye kuta na lango la nchi kavu pamoja na lango la baharini, ambapo wageni wote walikaguliwa. Hivyo ilikuwa rahisi sana kuwazuia mahujaji wa Kiajemi waliokuwa wakisafiri kwenda kwa Bahá'u'lláh, hasa kwa kuwa Wazalí waliokuwa wamefungwa mjini humo (wafuasi wa Mírzá Yaḥyá) pia walikuwa wakitoa taarifa mara moja kuhusu Mbaháʼí yeyote aliyefaulu kuwapita walinzi wa langoni. 'Akka ilitumiwa na serikali ya Ottoman kama mahali pa kifungo kwa wafungwa wa kisiasa. Hali za mji huo zilikuwa mbaya sana kiafya kiasi kwamba iliaminika kwamba wale ambao hawakuwa wamezoea hali hizo wangekufa upesi.<ref name=":0">{{Cite book|title=The world of the Bahá'í Faith|last=Stockman|first=Robert|date=2022|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Abingdon, Oxon ; New York|pages=325}}</ref> Katika eneo la [[Israeli]] ya sasa, katika koloni ya adhabu ya Ottoman ya ʻAkká au karibu nayo, Baháʼu'lláh alitumia sehemu iliyobaki ya maisha yake. Mwanzoni baada ya kifungo kikali na chenye masharti magumu, aliruhusiwa kuishi katika nyumba karibu na ʻAkká, ingawa bado alikuwa mfungwa rasmi wa mji huo.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} Alifariki mwaka wa 1892. Wabaháʼí huchukulia mahali pake pa kupumzika huko Bahjí kuwa Qiblih wanakoelekea kila siku wanaposali.{{sfn|Smith|2008|p=20–21, 28}} Aliandika zaidi ya maandiko 18,000 katika [[Kiarabu]] na [[Kifarsi]] wakati wa uhai wake, ambayo ni asilimia 8 tu ndiyo yametafsiriwa kwa [[Lugha ya Kiingereza|Kiingereza]].{{sfn|Stockman|2013|p=2}} Katika kipindi chake huko Adrianopoli, alianza kutangaza utume wake kama mjumbe wa Mungu katika barua alizoziandikia watawala wa kidini na wa kidunia wa dunia, wakiwemo [[Papa Pius IX]], [[Napoleon III]] na [[Malkia Victoria]].{{sfn|Berry|2004}} === ʻAbdu'l-Bahá === {{Main|ʻAbdu'l-Bahá}} Abbás Effendi alikuwa mwana mkubwa wa Bahá'u'lláh, anayejulikana kwa cheo cha ʻAbdu'l-Bahá ("Mtumishi wa Bahá"). Baba yake aliacha wosia uliomteua ʻAbdu'l-Bahá kuwa kitovu cha agano la jamii ya Wabaháʼí.{{sfn|Hartz|2009|p=73–76}} ʻAbdu'l-Bahá alishiriki na baba yake kipindi kirefu cha uhamisho na kifungo, ambacho kiliendelea hadi kuachiliwa kwa ʻAbdu'l-Bahá mwaka wa 1908 kutokana na Mapinduzi ya Waturuki Vijana. Baada ya kuachiliwa kwake, alisafiri, akatoa hotuba, akafundisha na kuishi maisha ya kuonesha wazi kanuni za Dini ya Kibaháʼí, huku akiendeleza mawasiliano kwa barua na jumuiya za waumini na watu binafsi.{{sfn|Hutter|2005|p=737–740}} Tangu mwanzo wa maisha yake, ʻAbdu'l-Bahá alishiriki magumu ya baba yake kutokana na mateso ya Wabábí nchini Iran na baadaye wakati wa uhamisho wao kutoka Tehran kwenda Baghdad, Istanbul, Edirne na ‘Akká. Alikuwa mshirika wa karibu wa Baháʼu'lláh, msimamizi mkuu na mwakilishi wa kuaminika wa mambo ya nje katika Milki ya Ottoman. Kwa Wabaháʼí, ʻAbdu'l-Bahá ni "Mwalimu", kama alivyoitwa na baba yake, na ndiye mfano bora wa mafundisho ya Kibaháʼí.<ref>{{Cite book|title=The world of the Bahá'í Faith|last=Stockman|first=Robert|date=2022|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Abingdon, Oxon ; New York|pages=71}}</ref> Kufikia mwaka wa 2020, kuna zaidi ya hati 38,000 zilizopo zinazojumuisha maneno ya [[ʻAbdu'l-Bahá]].{{sfn|Yazdani|2022}} Ni sehemu tu ya hati hizi ambayo imetafsiriwa kwa [[Lugha ya Kiingereza|Kiingereza]]. Miongoni mwa maandiko yake maarufu ni ''Siri ya Ustaarabu wa Kimungu'', ''Baadhi ya Maswali Yaliyojibiwa'', ''Waraka kwa Auguste-Henri Forel'', ''Nyaraka za Mpango wa Kimungu'', na ''Waraka kwa Hague''.{{sfn|Yazdani|2022}} Zaidi ya hayo, wakati wa safari zake za Magharibi, maandishi ya hotuba zake nyingi yalichapishwa katika matoleo mbalimbali kama vile ''Paris Talks''. === Shoghi Effendi === {{Main|Shoghi Effendi }} Kitáb-i-Aqdas cha Baháʼu'lláh na Wasia na Agano la ʻAbdu'l-Bahá ni nyaraka za msingi za utawala wa Kibaháʼí. Baháʼu'lláh aliamuru kuanzishwa kwa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu inayochaguliwa, na ʻAbdu'l-Bahá alianzisha ulinzi wa kurithi unaoteuliwa na akafafanua uhusiano kati ya taasisi hizo mbili.{{sfn|Smith|2008|p=55–57}} Katika wasia wake ʻAbdu'l-Bahá alimteua mjukuu wake mkubwa, Shoghi Effendi, kuwa Mlinzi wa Dini ya Kibaháʼí. Shoghi Effendi alitumikia kama mkuu wa dini hiyo kwa miaka 36 hadi kifo chake.{{sfn|Smith|2008|p=55}} [[Picha:Shoghi_Effendi2.jpg|thumb|Shoghi Effendi, mjukuu wa ʻAbdu'l-Bahá]] Katika maisha yake yote, Shoghi Effendi alitafsiri maandiko ya Kibaháʼí; aliendeleza mipango ya kimataifa kwa ajili ya kupanua jumuiya ya Wabaháʼí; alikuza Kituo cha Ulimwengu cha Wabaháʼí; aliendesha mawasiliano mapana na jumuiya na watu binafsi kote duniani; na alijenga muundo wa kiutawala wa dini, akiitayarisha jumuiya kwa ajili ya uchaguzi wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu.{{sfn|Hutter|2005|p=737–740}} Alifariki dunia bila kutarajiwa tarehe 4 Novemba 1957 huko London, Uingereza, baada ya ugonjwa wa muda mfupi, katika hali ambayo haikuruhusu kuteuliwa kwa mrithi.{{sfn|Smith|2008|p=58–69}} Mnamo mwaka wa 1937, Shoghi Effendi alianza Mpango wa Miaka Saba kwa Wabaháʼí wa Amerika Kaskazini, ukifuatiwa na mpango wa pili mwaka wa 1946. Mwaka wa 1953, alianza mpango wa kwanza wa kimataifa, Msalaba wa Miaka Kumi wa Dunia. Mpango huu ulijumuisha malengo makubwa sana ya kupanua jumuiya na taasisi za Kibaháʼí, kutafsiri maandiko ya Kibaháʼí katika lugha nyingi mpya, na kuwapeleka mapainia wa Kibaháʼí katika nchi ambazo hapo awali hazikuwa zimefikiwa.{{sfn|Smith|2008|p=64}} Alitangaza katika barua wakati wa Msalaba wa Miaka Kumi kwamba ungefuatiwa na mipango mingine chini ya uongozi wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu, ambayo ilichaguliwa mwaka wa 1963 mwishoni mwa kampeni hiyo. Shoghi Effendi aliacha alama kubwa juu ya jumuiya ya Wabaháʼí ambayo hadi leo inaendelea kuwa na athari ya kina. Ufafanuzi wake wa maandiko ya Kibaháʼí unachukuliwa kuwa wa mamlaka, hivyo ni wa msingi kwa uelewa wa teolojia na sheria ya Kibaháʼí, pamoja na mafundisho ya kijamii ya Kibaháʼí. Maandishi yake kuhusu utawala wa Kibaháʼí yanaendelea kuwa chanzo muhimu cha mwongozo kuhusu jinsi asasi za Kibaháʼí zinavyopaswa kufanya kazi.<ref name=":0" /> === Nyumba ya Haki ya Ulimwengu === {{Main|Nyumba ya Haki ya Ulimwengu }} Tangu mwaka wa 1963, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu imekuwa asasi ya juu kabisa iliyochaguliwa ya Dini ya Kibaháʼí. Majukumu ya jumla ya asasi hii ya kimungu yamefafanuliwa kupitia maandiko ya Baháʼu'lláh na kufafanuliwa zaidi katika maandiko ya ʻAbdu'l-Bahá na Shoghi Effendi. Majukumu haya yanajumuisha ufundishaji na elimu, kutekeleza sheria za Kibaháʼí, kushughulikia masuala ya kijamii, na kuwajali wanyonge na maskini.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} [[Picha:Seat_of_the_House_of_Justice.jpg|kushoto|thumb|Makao ya Nyumba ya Haki ya Ulimwengu huko Haifa]] Kuanzia na Mpango wa Miaka Tisa ulioanza mwaka wa 1964, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu imekuwa ikielekeza kazi ya jamii ya Wabaháʼí kupitia mfululizo wa mipango ya kimataifa ya miaka kadhaa.{{sfn|Smith|Momen|1989}} Kuanzia na Mpango wa Miaka Tisa ulioanza mwaka wa 1964, uongozi wa Kibaháʼí ulitafuta si tu kuendeleza upanuzi wa dini, bali pia "kuwaimarisha" waumini wapya, yaani kuongeza maarifa yao kuhusu mafundisho ya Kibaháʼí.{{sfn|Fozdar|2015}} Katika muktadha huu, katika miaka ya 1970, Taasisi ya Ruhi ilianzishwa nchini Kolombia na Wabaháʼí ili kutoa kozi fupi juu ya imani za Kibaháʼí, zenye urefu wa mwishoni mwa juma hadi siku tisa.{{sfn|Fozdar|2015}} Taasisi inayohusiana nayo, Ruhi Foundation, ambayo lengo lake lilikuwa kuwaimarisha Wabaháʼí wapya kwa njia ya utaratibu, ilisajiliwa mwaka wa 1992, na tangu mwishoni mwa miaka ya 1990 kozi za Taasisi ya Ruhi zimekuwa njia kuu ya kuongeza uelewa wa mafundisho ya Kibaháʼí duniani kote.{{sfn|Fozdar|2015}} Kufikia mwaka wa 2013 kulikuwa na zaidi ya taasisi 300 za mafunzo za Kibaháʼí duniani kote na watu 100,000 walikuwa wakishiriki katika kozi hizo. Kozi za Taasisi ya Ruhi hufundisha jamii jinsi ya kuandaa zenyewe, miongoni mwa shughuli nyingine, madarasa ya elimu ya kiroho kwa watoto na vijana. Kwa jamii ya Kibaháʼí ya wakati huu, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu pia imehimiza ushiriki katika shughuli za kijamii na kushiriki katika mijadala inayotawala katika jamii.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} Kila mwaka mwezi wa Aprili, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu hutuma ujumbe wa 'Ridván' kwa jamii ya Wabaháʼí ulimwenguni kote, ambao huwafahamisha Wabaháʼí kuhusu maendeleo ya sasa na kutoa mwongozo zaidi kwa mwaka unaofuata.{{efn|Ujumbe wote wa Ridván unaweza kupatikana katika [http://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages Bahai.org].}} Katika ngazi ya mahali, kanda na kitaifa, Wabaháʼí huchagua wajumbe wa mabaraza ya kiroho yenye watu tisa, ambayo huendesha shughuli za dini. Pia kuna watu walioteuliwa wanaofanya kazi katika ngazi mbalimbali, ikiwemo ngazi ya mahali na ya kimataifa, ambao hutekeleza kazi ya kueneza mafundisho na kuilinda jamii. Watu hao hawafanyi kazi kama makasisi au mapadri, kwa kuwa Dini ya Kibaháʼí haina tabaka la ukuhani.{{sfn|Daume|Watson|1992}}{{sfn|Smith|2008|p=160}} Nyumba ya Haki ya Ulimwengu ndiyo chombo cha juu kabisa cha uongozi wa Dini ya Kibaháʼí, na wajumbe wake tisa huchaguliwa kila baada ya miaka mitano na wajumbe wa Mabaraza yote ya Kiroho ya Kitaifa.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} Mbaháʼí yeyote mwanaume mwenye umri wa miaka 21 au zaidi anastahili kuchaguliwa kuwa mjumbe wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu; nyadhifa zote nyingine ziko wazi kwa Wabaháʼí wanaume na wanawake.{{sfn|Smith|2008|p=205}} Katika mojawapo ya nyaraka zake Baháʼu'lláh anaandika kwamba "kusudi la msingi la kuhuisha imani kwa Mungu na kwa dini yake ni kulinda maslahi ya wanadamu, kukuza umoja wa jamii ya binadamu, na kuendeleza roho ya upendo na udugu miongoni mwa watu." Kupitia agano lake, Baháʼu'lláh alithibitisha kwamba wajumbe wa jamii ya Wabaháʼí daima watakuwa na kituo cha mamlaka kisichokosea, jambo linalohakikisha umoja wa kudumu na unaoendelea wa jamii. Nyumba ya Haki ya Ulimwengu sasa ndiyo kituo hicho cha mamlaka, chenye wajibu wa kushughulikia masuala yanayohusiana na kutekeleza utaratibu wa dunia uliotabiriwa na Baháʼu'lláh. Hivyo basi, miongoni mwa mamlaka na majukumu yake mengine mengi, hutatua matatizo yanayohitaji ufafanuzi au ambayo yanaweza kuwa chanzo cha mizozo, husimamia maendeleo ya Hoja na usimamizi wa mambo yake, huweka sheria na kanuni zinazohitajika kwa maendeleo endelevu ya jamii, na hutoa mfululizo endelevu wa mwongozo unaotia moyo na kuandaa jitihada za Wabaháʼí na washirika wao katika kukuza umoja wa wanadamu.<ref name=":0" /> == Mafundisho na kanuni == Kanuni kuu za Dini ya Kibaháʼí ni - * Mungu ni mmoja * Dini zote zina chanzo kimoja<ref name=":0" /> * Amani ya dunia na umoja wa dunia * Haki kwa wote * Usawa wa wanawake na wanaume * Elimu ya lazima kwa wote<ref name=":0" /> * Maelewano ya sayansi na dini * Suluhisho la umasikini na utajiri uliopitiliza * Suluhisho la kiroho kwa matatizo ya kimwili<ref name=":0" /> Mifano kadhaa ya mafundisho ya Bahá'u'lláh kuhusu mwenendo wa mtu binafsi ni yafuatayo ambayo ni ya lazima au yanahimizwa kwa wafuasi wake: * Wabaháʼí wenye umri wa zaidi ya miaka 15 wanapaswa kusoma binafsi kila siku sala moja ya lazima, kwa kutumia maneno na umbo maalum yaliyoainishwa.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} * Mbali na sala ya lazima ya kila siku, Wabaháʼí wanapaswa kusali kila siku na kufanya tafakari pamoja na kujifunza maandiko matakatifu.{{sfn|Smith|2008|p=161–162}} * Wabaháʼí watu wazima, isipokuwa kwa baadhi ya msamaha, wanapaswa kufunga saumu ya siku kumi na tisa kila mwaka wakati wa saa za mchana katika mwezi wa Machi.{{sfn|Schaefer|2002|p=339–340}} * Kuna masharti maalum ya maziko ya Kibaháʼí, yakiwemo sala maalum inayopaswa kusomwa wakati wa mazishi. Kutilia manukato au dawa mwilini wa marehemu na kuchoma maiti kunakataliwa.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} === Makatazo === Yafuatayo ni baadhi ya matendo ya mwenendo binafsi ambayo yamekatazwa au yamehimizwa kuepukwa katika mafundisho ya Baháʼu'lláh: * Uchongezi na usengenyaji vimekatazwa na kulaaniwa.{{sfn|Schaefer|2002|p=330–332}} * Kunywa na kuuza pombe ni marufuku.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} * Kujamiiana kunaruhusiwa kati ya mume na mke pekee, na kwa hiyo, ngono kabla ya ndoa na ngono nje ya ndoa zote zimekatazwa.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} * Kushiriki katika siasa za vyama ni marufuku.{{sfn|McMullen|2015|p=69, 136, 149, 253–254, 269}} * Kuombaomba kama kazi ni marufuku.{{sfn|Smith|2008|p=154–155}} Utekelezaji wa sheria za kibinafsi, kama vile sala au kufunga, ni wajibu wa mtu binafsi pekee.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} Hata hivyo, kuna nyakati ambapo Mbaháʼí anaweza kuondolewa kiutawala kutoka katika jumuiya kwa kupuuza sheria hadharani, au kwa uasherati wa kupindukia. Kuondolewa huko kunasimamiwa na Baraza la Kiroho la Kitaifa na hakuhusishi kutengwa kabisa.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} === Ndoa === Katika Dini ya Kibaháʼí, kusudi la ndoa kimsingi ni kukuza upatano wa kiroho, urafiki na umoja kati ya mwanamume mmoja na mwanamke mmoja, na kutoa mazingira thabiti na yenye upendo kwa malezi ya watoto.{{sfn|Smith|2008|p=164–165}} Mafundisho ya Kibaháʼí kuhusu ndoa huiita kuwa ni ngome ya ustawi na wokovu na huweka ndoa na familia kama msingi wa muundo wa jamii ya wanadamu.{{sfn|Smith|2008|p=164}} Baháʼu'lláh alisifu sana ndoa, alikataza talaka, na alidai usafi nje ya ndoa; Baháʼu'lláh alifundisha kwamba mume na mke wanapaswa kujitahidi kuboresha maisha ya kiroho ya kila mmoja.{{sfn|Momen|2022}} Ndoa za baina ya makabila na baina ya rangi pia zimesifiwa sana katika maandiko yote ya Kibaháʼí.{{sfn|Smith|2008|p=164}} [[Picha:BahaiTempleWilmette.jpg|thumb|Nyumba ya Ibada ya Kibaháʼí nchini Marekani]] Wabaháʼí wanaotamani kufunga ndoa wanashauriwa kupata ufahamu wa kina kuhusu tabia ya mwingine kabla ya kuamua kuoana.{{sfn|Smith|2008|p=164}} Mara mbili watu wanapoamua kuoana, wanapaswa kupata idhini ya wazazi wa pande zote mbili, iwe ni Wabaháʼí au la. Sherehe ya ndoa ya Kibaháʼí ni rahisi; sehemu pekee ya lazima ya ndoa ni kusoma viapo vya ndoa vilivyowekwa na Baháʼu'lláh, ambavyo husomwa na bwana harusi na bibi harusi mbele ya mashahidi wawili.{{sfn|Smith|2008|p=164}} Viapo hivyo ni "Sote, hakika, tutatii mapenzi ya Mungu."{{sfn|Smith|2008|p=164}} === Nyumba za Ibada === Katika jumuiya nyingi, mikutano ya ibada ya Kibaháʼí hufanyika majumbani au katika vituo vya Wabaháʼí. Hata hivyo, katika baadhi ya maeneo, Nyumba za Ibada za Kibaháʼí—zinazojulikana pia kama mahekalu ya Kibaháʼí—zimejengwa mahsusi kwa kusudi hilo.{{sfn|Afnan|2022}} Nyumba za Ibada za Kibaháʼí ni mahali ambapo Wabaháʼí na wasio Wabaháʼí wanaweza kuonesha ibada kwa Mungu.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} Pia zinajulikana kama Mashriqu'l-Adhkár (kwa Kiarabu "Mahali pa Mapambazuko pa Ukumbusho wa Mungu").{{sfn|Hassall|2012}} Ndani yake, ni maandiko matakatifu ya Dini ya Kibaháʼí na ya dini nyingine tu yanayoweza kusomwa au kuimbwa, na maandiko na sala zilizowekwa kwa ajili ya muziki zinaweza kuimbwa na waimbaji, lakini hakuna ala za muziki zinazoweza kupigwa ndani.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} Zaidi ya hayo, hakuna hotuba inayoweza kutolewa, na hakuna sherehe ya kiibada inayoweza kufanywa.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} Nyumba zote za Ibada za Kibaháʼí zina umbo la pande tisa, pamoja na njia tisa za kuingia kutoka nje na bustani tisa zinazozizunguka.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} Kwa sasa kuna Nyumba nane za Ibada za Kibaháʼí za "kibara" na baadhi ya Nyumba za Ibada za Kibaháʼí za mahali ambazo zimekamilika au zinaendelea kujengwa. Maandishi ya Kibaháʼí pia yanaonesha kwamba Nyumba za Ibada za Kibaháʼí zitazungukwa na taasisi za shughuli za kibinadamu, kisayansi na kielimu{{sfn|Hassall|2012}} ingawa hadi sasa hakuna iliyojengwa kwa kiwango hicho. === Maendeleo ya kijamii na kiuchumi === Tangu kuanzishwa kwake Dini ya Kibaháʼí imekuwa na ushiriki katika maendeleo ya kijamii na kiuchumi, ikianzia kwa kuwa na mazungumzo zaidi kuhusu uhuru wa wanawake.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}} Elimu ya wanawake imekuzwa kama kipaumbele.{{sfn|Kingdon|1997}} Na ushiriki huo umepewa mwonekano wa vitendo kwa kujenga shule, vyama vya ushirika vya kilimo, na kliniki.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}} Dini iliingia katika hatua mpya ya shughuli wakati ujumbe ulipotolewa kutoka kwa '''Nyumba ya Haki ya Ulimwengu''' tarehe 20 Oktoba 1983. Wabaháʼí walihimizwa kutafuta njia zinazolingana na mafundisho ya Kibaháʼí ambazo zingewawezesha kushiriki katika maendeleo ya kijamii na kiuchumi ya jumuiya wanamoishi. Mwaka 1979 kulikuwa na miradi 129 ya maendeleo ya kijamii na kiuchumi ya Kibaháʼí iliyotambuliwa rasmi duniani kote. Kufikia mwaka 1987, idadi ya miradi ya maendeleo iliyotambuliwa rasmi ilikuwa imeongezeka hadi 1482.{{sfn|Smith|Momen|1989}} Mipango ya sasa ya utekelezaji wa kijamii inajumuisha shughuli katika nyanja kama afya, usafi, elimu, usawa wa kijinsia, sanaa na vyombo vya habari, kilimo na mazingira.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} Miradi hiyo inajumuisha shule, kuanzia shule za mafunzo za vijijini hadi shule kubwa za sekondari na baadhi ya vyuo vikuu.{{sfn|Momen|2007}} Kufikia mwaka wa 2017, Ofisi ya Baháʼí ya Maendeleo ya Kijamii na Kiuchumi ilikadiria kuwa kulikuwa na miradi midogo 40,000, miradi endelevu 1,400, na mashirika 135 yaliyochochewa na Baháʼí.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} Zaidi ya hayo, Wabaháʼí kote ulimwenguni wanachangia katika kujenga utaratibu huu mpya wa dunia kupitia juhudi mbalimbali. Mpango huu wa kimataifa umejengwa juu ya dhana ya mwanadamu na jamii iliyo ya kiroho kwa asili, na unakusudia kukuza uwezo wa mwanadamu ili kuchochea maendeleo ya kiroho na ya kimwili. Kwa lengo la kuchangia ustawi wa wanadamu, Wabaháʼí hushiriki katika shughuli zifuatazo: # Mikutano ya sala # Madarasa ya maadili kwa watoto # Programu za kuwawezesha vijana # Madarasa ya duru za masomo === Umoja wa Mataifa === Baháʼu'lláh aliandika juu ya haja ya kuwepo kwa utaratibu wa dunia unaowezesha mataifa kuishi kwa amani na ushirikiano. Kwa sababu hiyo, Jumuiya ya Kimataifa ya Wabaháʼí imeunga mkono juhudi za kuimarisha mahusiano ya kimataifa kupitia taasisi kama Shirika la Mataifa na [[Umoja wa Mataifa]], ingawa pia imeeleza baadhi ya tahadhari kuhusu muundo na mipaka ya taasisi hizo katika hali yake ya sasa.{{sfn|Momen|2007}} Jumuiya ya Kimataifa ya Wabaháʼí ni wakala uliopo Haifa chini ya uongozi wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu, na una hadhi ya ushauri na mashirika yafuatayo:{{sfn|McMullen|2000|p=39}} * Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Watoto (UNICEF) * Mfuko wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa kwa Wanawake (UNIFEM) * Baraza la Kiuchumi na Kijamii la Umoja wa Mataifa (ECOSOC) * Mpango wa Mazingira wa Umoja wa Mataifa (UNEP) * [[Shirika la Afya Duniani]] (WHO) Jumuiya ya Kimataifa ya Baháʼí ina ofisi katika [[Umoja wa Mataifa]] huko New York na Geneva na ina uwakilishi katika tume za kikanda za Umoja wa Mataifa na ofisi nyingine huko Addis Ababa, Bangkok, Nairobi, Roma, Santiago na Vienna.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} Katika miaka ya hivi karibuni, ofisi ya mazingira na ofisi ya maendeleo ya wanawake zilianzishwa kama sehemu ya ofisi yake ya Umoja wa Mataifa. Dini ya Kibaháʼí pia imeendesha programu za maendeleo za pamoja na mashirika mbalimbali mengine ya Umoja wa Mataifa. Katika Jukwaa la Milenia la Umoja wa Mataifa la mwaka 2000, Mbaháʼí mmoja alialikwa kama mmoja wa wasemaji pekee wasio wa kiserikali wakati wa mkutano wa kilele huo.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}} == Mateso na ukandamizaji == Katika baadhi ya nchi zenye Waislamu walio wengi, Wabaháʼí wanaendelea kuteswa, kwa kuwa viongozi wao hawaikubali Dini ya Kibaháʼí kama dini huru, bali kama kuiacha Uislamu. Ukandamizaji mkali zaidi umetokea nchini Iran, ambako kati ya mwaka 1978 na 1998 zaidi ya Wabaháʼí 200 waliuawa.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} Haki za Wabaháʼí zimewekewa vikwazo, kwa kiwango kikubwa au kidogo, pia katika nchi nyingine nyingi zikiwemo Misri, Afghanistan, pamoja na Iraq{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}}, Moroko{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}}, Yemen na nchi kadhaa za Afrika kusini mwa Jangwa la Sahara.{{sfn|Smith|Momen|1989}} Mateso ya kudumu zaidi dhidi ya Wabahá’í yametokea nchini Iran, mahali pa kuzaliwa kwa dini hii.{{sfn|Hartz|2009|p=125–127}} Wakati Báb mtukufu alipoanza kuvutia idadi kubwa ya wafuasi, makasisi wa Kiislamu... Kwa kusema hivyo, walitarajia kuzuia harakati hiyo isisambae kwa kudai kwamba wafuasi wake walikuwa maadui wa Mungu. Maelekezo haya ya kidini pia yalisababisha makundi ya watu kuwashambulia Wabábí na baadhi yao kuuawa hadharani.{{sfn|Affolter|2005}} Mwanzoni mwa karne ya ishirini, mbali na ukandamizaji uliowalenga Wabaháʼí mmoja mmoja, kampeni zilizoelekezwa kutoka ngazi ya kati zenye kulenga jamii nzima ya Wabaháʼí na taasisi zake zilianza.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Mwaka 1903 huko Yazd, katika tukio moja, zaidi ya Wabaháʼí 100 waliuawa.{{sfn|Nash|1982}} Shule za Wabaháʼí, kama vile shule za wavulana na wasichana za Tarbiyat huko Tehran, zilifungwa katika miaka ya 1930 na 1940, ndoa za Kibaháʼí hazikutambuliwa, na maandiko ya Kibaháʼí yalidhibitiwa.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Wakati wa utawala wa Mohammad Reza Pahlavi, nchini Iran kampeni ya mateso dhidi ya Wabaháʼí ilianzishwa ili kugeuza umakini kutoka kwa matatizo ya kiuchumi na harakati ya utaifa iliyokuwa ikikua.{{efn|Linalopatana na hili ni wazo kwamba serikali ilihamasisha kampeni hiyo ili kugeuza umakini kutoka kwa matatizo makubwa zaidi, yakiwemo matatizo makali ya kiuchumi. Zaidi ya hili kulikuwepo ugumu ambao utawala ulikuwa nao katika kuhimili harakati ya utaifa iliyokuwa imemuunga mkono Musaddiq.{{sfn|Akhavi|1980|p=76–78}}}} Kampeni iliyoidhinishwa na kuratibiwa dhidi ya Wabaháʼí (ili kuchochea hisia za umma dhidi ya Wabaháʼí) ilianza mwaka 1955 na ilijumuisha kusambazwa kwa propaganda dhidi ya Wabaháʼí katika vituo vya redio vya kitaifa na magazeti rasmi.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Wakati wa kampeni hiyo, iliyoanzishwa na mullah Muhammad Taqi Falsafi, kituo cha Wabaháʼí mjini Tehran kilibomolewa kwa amri ya gavana wa kijeshi wa Tehran, Jenerali Teymur Bakhtiar.{{sfn|''The New York Times''|1955}} Mwishoni mwa miaka ya 1970 utawala wa Shah uliendelea kupoteza uhalali wake kutokana na ukosoaji wa kudumu kwamba ulikuwa unaunga mkono Magharibi. Kadiri harakati dhidi ya Shah zilivyopata nguvu na uungwaji mkono, propaganda za kimapinduzi zilienezwa zikidai kwamba baadhi ya washauri wa Shah walikuwa Wabaháʼí.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}} Wabaháʼí walichorwa kama vitisho vya kiuchumi na kama waungaji mkono wa Israeli na Magharibi, na uhasama wa kijamii dhidi ya Wabaháʼí ukaongezeka.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Tangu [[Mapinduzi ya Kiislamu ya Iran|Mapinduzi ya Kiislamu]] ya mwaka 1979, Wabaháʼí wa Iran wamekuwa wakivunjiwa nyumba zao mara kwa mara, wakizuiwa kuhudhuria vyuo vikuu au kushika kazi za serikali, na mamia yao wamehukumiwa vifungo gerezani kwa sababu ya imani yao ya kidini, na katika miaka ya karibuni pia kwa kushiriki katika madarasa ya duru za masomo. {{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} Makaburi ya Wabaháʼí yamenajisiwa na mali zimechukuliwa na wakati mwingine kubomolewa, yakiwemo nyumba ya baba wa [[Baháʼu'lláh]], [[Mírzá Buzurg]].{{sfn|Affolter|2005}} Nyumba ya [[Báb]] huko [[Shiraz]], mojawapo ya maeneo matatu ambayo Wabaháʼí hufanya hija, imeharibiwa mara mbili.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} Mnamo Mei 2018, mamlaka za Iran zilimfukuza mwanafunzi mmoja kijana mwanamke kutoka chuo kikuu cha Isfahan kwa sababu alikuwa Mbaháʼí.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} Mnamo Machi 2018, wanafunzi wengine wawili Wabaháʼí walifukuzwa kutoka vyuo vikuu katika miji ya Zanjan na Gilan kwa sababu ya dini yao. Tarehe 14 Mei 2008, wajumbe wa chombo kisicho rasmi kilichoitwa "Yaran", ambacho kilikuwa kinasimamia mahitaji ya jumuiya ya Wabaháʼí nchini Iran, walikamatwa na kupelekwa katika gereza la Evin.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} Kesi ya mahakama ya Yaran iliahirishwa mara nyingi, lakini hatimaye ilikuwa ikiendelea tarehe 12 Januari 2010.{{sfn|CNN|2010a}} Waangalizi wengine hawakuruhusiwa kuhudhuria mahakamani. Hata mawakili wa utetezi, ambao kwa miaka miwili walikuwa na fursa ndogo sana ya kuwasiliana na washtakiwa, walipata ugumu kuingia katika chumba cha mahakama. Mwenyekiti wa Tume ya Marekani kuhusu Uhuru wa Kidini wa Kimataifa alisema kwamba ilionekana serikali ilikuwa tayari imeamua matokeo ya kesi hiyo na ilikuwa inakiuka sheria ya kimataifa ya haki za binadamu{{sfn|CNN|2010a}} Vikao vya baadaye vilifanyika tarehe 7 Februari 2010, 12 Aprili 2010, na 12 Juni 2010. Tarehe 11 Agosti 2010 ilijulikana kuwa hukumu ya mahakama ilikuwa kifungo cha miaka 20 kwa kila mmoja wa wafungwa saba, ambayo baadaye ilipunguzwa hadi miaka kumi.{{sfn|CNN|2010b}} Baada ya hukumu hiyo, walihamishwa kwenda gereza la Gohardasht.{{sfn|AFP|2011a}} Mnamo Machi 2011, hukumu zilirejeshwa kwenye miaka 20 ya awali{{sfn|AFP|2011b}}. Tarehe 3 Januari 2010, maafisa wa Iran waliwashikilia wajumbe wengine kumi wa wachache wa Kibaháʼí, miongoni mwao ikidaiwa alikuwa Leva Khanjani, mjukuu wa Jamaloddin Khanjani, mmoja wa viongozi saba wa Wabaháʼí waliofungwa tangu mwaka 2008, na mwezi Februari, walimkamata mwanawe, Niki Khanjani.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} Serikali ya Iran inadai kwamba Dini ya Kibaháʼí si dini, bali ni shirika la kisiasa, na kwa hiyo inakataa kuitambua kama dini ya wachache.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} Hata hivyo, serikali haijawahi kutoa ushahidi thabiti unaounga mkono tabia hii ya jamii ya Wabaháʼí.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} Serikali ya Iran pia inaishutumu Dini ya Kibaháʼí kwa kuhusishwa na Uzayuni. Inaonekana kwamba shutuma hizi dhidi ya Wabaháʼí hazina msingi katika ukweli wa kihistoria{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}}, na baadhi ya watu wamehoji kwamba zilibuniwa na serikali ya Iran ili kuwatumia Wabaháʼí kama "mbuzi wa kafara".{{sfn|Freedman|2009}} Mwaka 2019, serikali ya Iran ilifanya isiwezekane kwa Wabaháʼí kujisajili kisheria na dola ya Iran. Maombi ya vitambulisho vya kitaifa nchini Iran sasa hayajumuishi tena chaguo la "dini nyingine", jambo linalomaanisha kwamba Dini ya Kibaháʼí haitatambuliwa kwa vitendo na dola.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baháʼí – DW – 01/25/2020|website=dw.com}}</ref> === '''Nyumba ya Ibada ya Wabahá’í''' === "Hekalu la Bahá'í la Ibada (maarufu kwa jina la Lotus Temple)" lipo Kalkaji, Nehru Place, New Delhi. Katika ulimwengu wa dini ya Kibahá'í, kwa jumla katika maeneo saba Nyumba za Ibada za Kibaháʼí zimejengwa. # Samoa ya Magharibi # Sydney - Australia # Kampala - Uganda # Panama City - Panama # Frankfurt - Ujerumani # Wilmette - Marekani # New Delhi - India == Maelezo == {{reflist}} ==Marejeleo== === Vitabu === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0|title=Iran Kati ya Mapinduzi Mawili|last=Abrahamian|first=Ervand|publisher=Princeton Book Company Publishers|year=1982|isbn=0-691-10134-5|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/atozofbahaifaith0000adam|title=The A to Z of the Baháʼí Faith|last=Adamson|first=Hugh C.|date=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6853-3|series=The A to Z Guide Series, No. 70|place=Plymouth, UK|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Afnan|first=Elham|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=479–487|chapter=Sura ya 39: Maisha ya ibada|doi=10.4324/9780429027772-45|s2cid=244700641}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/religionpolitics0000akha|title=Dini na Siasa katika Iran ya Kisasa: Mahusiano ya Makleri na Dola katika Kipindi cha Pahlavi|last=Akhavi|first=Shahrough|publisher=State University of New York Press|year=1980|isbn=0-87395-408-4|location=Albany, NY|pages=76–78|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Closed Doors: Iran's Campaign to Deny Higher Education to Baháʼís|author=Baháʼí International Community|date=2005|chapter=Historia ya Juhudi za Elimu za Wabaháʼí nchini Iran|access-date=10 May 2008|chapter-url=http://denial.bahai.org/003.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205194849/http://denial.bahai.org/003.php|archive-date=5 December 2009|url-status=dead}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/newbelieverssurv00barr|title=Waumini Wapya: uchunguzi wa madhehebu, makundi ya kidini, na dini mbadala|last=Barrett|first=David V.|date=2001|publisher=Cassell & Co|isbn=1-84403-040-7|location=London|ol=3999281M|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/1988britannicabo0000daum|title=1988 Britannica Book of the Year|publisher=Encyclopædia Britannica|year=1988|isbn=0-85229-486-7|editor-last1=Daume|editor-first1=Daphne|place=Chicago|chapter=Dini (&) Imani ya Bahá'í|editor-last2=Watson|editor-first2=Louise}} *{{Cite book|title=Britannica Book of the Year|publisher=Encyclopædia Britannica|year=1992|editor-last1=Daume|editor-first1=Daphne|place=Chicago|chapter=Imani ya Baháʼí|editor-last2=Watson|editor-first2=Louise}} *{{Cite book|url=http://reference.bahai.org/en/t/se/GPB/gpb-9.html#gr26|title=God Passes By|last=Effendi|first=Shoghi|date=1944|publisher=Baháʼí Publishing Trust|isbn=0-87743-020-9|place=Wilmette, IL|publication-date=1979|url=https://archive.org/details/introductiontone0000unse|title=Mapokeo ya Asia|date=2006|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]|isbn=978-0-275-98712-1|editor-last1=Gallagher|editor-first1=Eugene V.|series=Introduction to New and Alternative Religions in America|volume=4|location=Westport, Connecticut • London|chapter=Wabaháʼí wa Marekani|editor-last2=Ashcraft|editor-first2=W. Michael|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/bahaifaithinamer0000garl|title=Dini ya Baháʼí Marekani|last=Garlington|first=William|date=2008|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-6234-9|edition=Paperback|location=Lanham, Maryland|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Kitabu cha Mwongozo cha Dini Mpya na Uzalishaji wa Utamaduni|author-last=Hassall|author-first=Graham|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|year=2012|isbn=978-90-04-22187-1|editor1-last=Cusack|editor1-first=Carol|series=Brill Handbooks on Contemporary Religion|volume=4|location=[[Leiden]]|pages=599–632|chapter=Nyumba ya Ibada ya Bahá’í: Ujanibishaji na Umbo la Kiujumla|doi=10.1163/9789004226487_025|issn=1874-6691|editor2-last=Norman|editor2-first=Alex}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Hassal|first=Graham|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=581–590|chapter=Sura ya 47: Asia ya Kaskazini-Mashariki}} *{{Cite book|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Hassall|first=Graham|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=591–602|chapter=Sura ya 48: Oceania|doi=10.4324/9780429027772-55|s2cid=244697166}} *{{Cite book|url=https://bahai-library.com/hatcher_martin_global_religion|title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion|last1=Hatcher|first1=W.S.|last2=Martin|first2=J.D.|publisher=Harper & Row|year=1998|isbn=0-06-065441-4|location=New York}} *{{Cite book|url=https://bahai-library.com/hartz_bahai_faith|title=World Religions: Baháʼí Faith|last=Hartz|first=Paula|date=2009|publisher=Chelsea House Publishers|isbn=978-1-60413-104-8|edition=3rd|location=New York, NY}} *{{Cite book|title=Dini za Ulimwengu kwa Takwimu: Utangulizi wa Demografia ya Kimataifa ya Dini|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Grim|first2=Brian J.|date=26 March 2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55576-7|pages=59–62|chapter=Idadi za Watu wa Dini Duniani, 1910–2010|doi=10.1002/9781118555767.ch1|chapter-url={{Google books|CkFVF8nFiqkC |page=59 |plainurl=yes}}}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/iranonox0000krav|title=Irano nox|last=Kravetz|first=Marc|publisher=Grasset|year=1982|isbn=2-246-24851-5|location=Paris|page=237|language=fr|url-access=registration}} *{{Cite book|title=The Messiah of Shiraz: Studies in Early and Middle Babism|last=MacEoin|first=Denis|date=2009|publisher=Brill|isbn=978-90-04-17035-3|doi=10.1163/ej.9789004170353.i-740|url=https://archive.org/details/bahaireligiousco0000mcmu|title=Baháʼí: Uundaji wa Kidini wa Utambulisho wa Kiujuma wa Dunia|last=McMullen|first=Michael D.|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=2000|isbn=0-8135-2836-4|location=Atlanta, GA|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/bahaisofamericag0000mcmu|title=Wabaháʼí wa Marekani: Ukuaji wa Harakati ya Kidini|last=McMullen|first=Mike|date=2015|publisher=NYU Press|isbn=978-1-4798-5152-2|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/worldsreligionsn0000unse|title=New Lion Handbook: The World's Religions|last=Momen|first=Moojan|publisher=Lion Hudson Plc|year=2007|isbn=978-0-7459-5266-6|editor-last=Partridge|editor-first=Christopher H.|edition=3rd|place=Oxford, UK|contribution=Imani ya Baháʼí|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Momen|first=Wendi|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=371–383|chapter=Sura ya 31: Ndoa na maisha ya kifamilia|doi=10.4324/9780429027772-36|s2cid=244697438}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/iranssecretpogro0000nash|title=Mauaji ya siri ya Iran: Njama ya kuwaangamiza Wabahaʼi|last=Nash|first=Geoffrey|publisher=Neville Spearman Limited|year=1982|isbn=0-85435-005-5|location=Sudbury, Suffolk|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780521770736|title=Makundi Madogo ya Kidini nchini Iran|last=Sanasarian|first=Eliz|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0-521-77073-4|location=Cambridge, UK|pages=52–53|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/2004worldalmanacbook00newy|title=World Almanac and Book of Facts|publisher=World Almanac Books|year=2004|isbn=0-88687-910-8|editor-last=Park|editor-first=Ken|location=New York|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/liftingveillifei0000simp_g2v6|title=Kuinua Pazia|last1=Simpson|first1=John|last2=Shubart|first2=Tira|publisher=Hodder & Stoughton General Division|year=1995|isbn=0-340-62814-6|location=London|page=223|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7zdDFTzNr0C|title=Utangulizi wa Dini ya Baháʼí|last=Smith|first=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-86251-6|location=Cambridge}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Smith|first=Peter|date=2022a|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=501–512|chapter=Sura ya 41: Historia ya Imani za Kibábí na Kibahá’í|doi=10.4324/9780429027772-48|s2cid=244705793}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Smith|first=Peter|date=2022b|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=614–621|chapter=Sura ya 50: Asia ya Kusini-Mashariki|title=Dini na Utalii: Njia panda, Maeneo ya Kufikia, na Mikutano|url=https://archive.org/details/religiontourismc0000stau|last=Stausberg|first=Michael|date=2011|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-54931-8|location=Oxfordshire, UK|title=Baháʼí Faith: A Guide For The Perplexed|last=Stockman|first=Robert|date=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-8781-9|location=New York, NY|title=Imani ya Bahá'í, Vurugu, na Kutokuwa na Vurugu|last=Stockman|first=Robert H.|date=July 2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-61344-6|editor1=James R. Lewis|series=Cambridge Elements; Religion and Violence|location=Cambridge, UK|doi=10.1017/9781108613446|oclc=1173507653|editor2=Margo Kitts|s2cid=225389995}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Stockman|first=Robert|date=2022a|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=557–568|chapter=Sura ya 45: Amerika ya Kusini na Karibiani|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Stockman|first=Robert|date=2022b|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=569–580|chapter=Sura ya 46: Amerika ya Kaskazini|url=http://www.peyman.info/cl/Baha%27i/Others/ROB/V4/p118-144Ch08.html#p125|title=The Revelation of Baháʼu'lláh, Volume 4: Mazra'ih & Bahji 1877–92|last=Taherzadeh|first=Adib|publisher=George Ronald|year=1987|isbn=0-85398-270-8|location=Oxford, UK|page=125|title=Wabahá'i wa Iran: Tafiti za kijamii-kihistoria|last=Tavakoli-Targhi|first=Mohamad|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-0-203-00280-3|editor-last1=Brookshaw|editor-first1=Dominic P.|location=New York|chapter=Upinzani dhidi ya Baháʼí na Uislamisti nchini Iran|editor2-last=Fazel|editor2-first=Seena B.}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/religioushumanri0000unse|title=Haki za binadamu za kidini katika mtazamo wa kimataifa: mitazamo ya kidini|last=Van der Vyer|first=J.D.|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1996|isbn=90-411-0176-4|page=449|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Baháʼí|last=Warburg|first=Margit|date=2001|publisher=Signature Books|editor-last=Introvigne|series=Studies in Contemporary Religions|location=US|title=Citizens of the world: a history and sociology of the Bahaʹis from a globalisation perspective|last=Warburg|first=Margit|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-90-474-0746-1|location=Leiden|oclc=234309958|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Yazdani|first=Mina|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=88–104|chapter=Sura ya 7: Maandishi na Matamshi ya ʻAbdu'l-Bahá|doi=10.4324/9780429027772-9|s2cid=244689327}} {{refend}} === Hazina ya Maarifa ya Ulimwengu === {{refbegin|30em|indent=yes}} *'''Iranica''' **{{Cite encyclopedia|author=Waandishi Wengi|title=Bahaism|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|date=15 December 1988|volume=III|issue=4–5|pages=438–475|url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index|access-date=11 January 2021|ref={{sfnref|Iranica-Bahaism|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Cole|first=Juan|date=15 December 1988|publication-date=23 August 2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|article=BAHAISM i. The Faith|volume=III|issue=4|pages=438–446|article-url=http://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-i|access-date=30 December 2012|ref={{sfnref|Iranica-The Faith|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Cole|first=Juan|date=15 December 1988|publication-date=23 August 2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|article=BAHĀʾ-ALLĀH|volume=III|issue=4|pages=422–429|article-url=https://iranicaonline.org/articles/baha-allah|access-date=30 December 2012|ref={{sfnref|Iranica-Baha'-Allah|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=MacEoin|first=Denis|date=15 December 1988|publication-date=23 August 2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|article=BAHAISM iii. Bahai and Babi Schisms|volume=III|issue=4–5|article-url=http://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-iii|pages=447–449|issn=2330-4804|ref={{sfnref|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|date=1989|article=BAYT-AL-ʿADL (House of Justice)|article-url=https://iranicaonline.org/articles/bayt-al-adl-house-of-justice-a-bahai-administrative-institution|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=IV|issue=1|pages=12–14|issn=2330-4804|ref={{sfnref|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|year=2010|article=Mašreq al-Aḏkār|article-url=https://www.iranicaonline.org/articles/mashreq-adkar|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|ref={{sfnref|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}}}} **{{cite encyclopedia|last=Negahban|first=Ezzatollah|year=2020|article=BURIAL i. Pre-Historic Burial Sites|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|volume=IV|issue=5|article-url=https://iranicaonline.org/articles/burial-i|access-date=August 24, 2023|ref={{sfnref|Iranica-Burial|2020}}}}</ref> **{{Cite encyclopedia|last1=Rafati|first1=V.|last2=Sahba|first2=F.|year=1988|article=BAHAISM ix. Bahai temples|article-url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-ix|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|volume=III|issue=5|pages=465–467|ref={{sfnref|Iranica-Bahai-temples|1988}}}} *{{Cite encyclopedia|editor-last=Barrett|editor-first=David B.|date=1982|title=Wafuasi wa dini zote duniani|encyclopedia=[[World Christian Encyclopedia]]: Utafiti linganishi wa makanisa na dini katika ulimwengu wa kisasa|edition=1st|publisher=Oxford University Press|location=Nairobi|ref={{sfnref|World Christian Encyclopedia|1982}}}} *{{Cite encyclopedia|last1=Barrett|first1=David B.|last2=Kurian|first2=George T.|last3=Johnson|first3=Todd M.|year=2001|title=Muhtasari wa Dunia|encyclopedia=[[World Christian Encyclopedia]]: Utafiti linganishi wa makanisa na dini katika ulimwengu wa kisasa|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|location=New York|ref={{sfnref|World Christian Encyclopedia|2001}}}} *{{Cite encyclopedia|editor-last=Clarke|editor-first=Peter B.|date=2006|title=Baháʼí|encyclopedia=Encyclopedia of New Religious Movements|publisher=Routledge|location=London and New York|isbn=978-0-415-26707-6|pages=56}} *{{Cite encyclopedia|last=Hutter|first=Manfred|year=2005|contribution=Bahā'īs|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|encyclopedia=Encyclopedia of Religion|edition=2nd|publisher=Macmillan Reference US|volume=2|place=Detroit, MI|isbn=0-02-865733-0|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_v8f2/page/737 737–740]|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_v8f2/page/737}} *{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|date=1994a|title=Turkmenistan|encyclopedia=draft "A Short Encyclopedia of the Baháʼí Faith"|url=https://www.momen.org/relstud/turkmnst.htm|access-date=Jul 28, 2022}} *{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|date=1994b|title=Iran: Historia ya Dini ya Kibaháʼí|encyclopedia=draft "A Short Encyclopedia of the Baháʼí Faith"|publisher=Baháʼí Library Online|url=http://bahai-library.com/momen_encyclopedia_iran#9.%20Social%20and%20economic%20development|access-date=16 October 2009}} *{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|title=Baháʼí|date=2011|chapter=Bahaʼi|encyclopedia=Encyclopedia of Global Religion|editor1=Juergensmeyer|editor2=Roof|publisher=Sage Publications|isbn=978-0-7619-2729-7|doi=10.4135/9781412997898.n61}} *{{Cite encyclopedia|last=Smith|first=Peter|year=2000|title=A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith|publisher=Oneworld Publications|location=Oxford, UK|isbn=1-85168-184-1|url=https://books.google.com/books?id=Yhy9DwAAQBAJ}} {{refend}} === Majarida === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite journal|last=Affolter|first=Friedrich W.|date=Januari 2005|title=Kivuli cha Mauaji ya Kimbari ya Kiitikadi: Wabaháʼí wa Iran|url=http://www.altoona.psu.edu/journals/war-crimes/articles/V1/v1n1a3.pdf|journal=War Crimes, Genocide, & Crimes Against Humanity|volume=1|issue=1|pages=75–114|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083412/http://www.altoona.psu.edu/journals/war-crimes/articles/V1/v1n1a3.pdf|archive-date=22 July 2012|access-date=31 May 2006}} *{{Cite journal|last=Berry|first=Adam|date=2004|title=DINI YA KIBAHÁ'Í NA UHUSIANO WAKE NA UISLAMU, UKRISTO, NA UYAHUDI: HISTORIA FUPI|url=https://www.jstor.org/stable/41887188|journal=International Social Science Review|volume=79|issue=3/4|pages=137–151|issn=0278-2308|jstor=41887188}} *{{Cite journal|last=Cole|first=Juan|year=1982|title=Dhana ya Mdhihirisho katika Maandishi ya Kibaháʼí|url=http://bahai-library.com/cole_concept_manifestation|journal=Journal of Bahá'í Studies|volume=9|pages=1–38}} *{{Cite journal|last1=Fozdar|first1=Farida|date=2015|title=Imani ya Kibahá'í: Uchunguzi Kifani wa Utandawazi, Uhamaji na Urasimishaji wa Haiba ya Kiroho|journal=Journal for the Academic Study of Religion|volume=28|issue=3|pages=274–292|doi=10.1558/jasr.v28i3.28431 | issn=2047-704X}} *{{Cite journal|last=Hatcher|first=John S.|year=2005|title=Kumfunua Hurí wa Upendo|journal=Journal of Bahá'í Studies|volume=15|issue=1|pages=1–38|doi=10.31581/jbs-15.1-4.1(2005)|doi-access=free}} *{{Cite journal|last=Kingdon|first=Geeta Gandhi|year=1997|title=Elimu ya wanawake na maendeleo ya kijamii na kiuchumi|url=http://bahai-library.com/kingdon_education_women_development|journal=Baháʼí Studies Review|volume=7|issue=1}} *{{Cite journal|last=Schaefer|first=Udo|date=2002|title=Utangulizi wa Sheria ya Kibahá'í: Misingi ya Kifundisho, Kanuni na Miundo|journal=Journal of Law and Religion|volume=18|issue=2|pages=307–72|doi=10.2307/1602268|jstor=1602268|s2cid=154511808}} *{{Cite journal|last1=Smith|first1=Peter|year=2016|title=Upanuzi wa Kibábí–Kibahá'í na "Mafanikio ya Kijiutamaduni na Kijiografia"|journal=Journal of Religious History|volume=40|issue=2|pages=225–236|doi=10.1111/1467-9809.12280}} *{{Cite journal|last1=Smith|first1=Peter|last2=Momen|first2=Moojan|year=1989|title=Imani ya Kibahá'í 1957–1988: Tathmini ya Maendeleo ya Kisasa|url=http://bahai-library.com/momen_smith_developments_1957-1988|journal=Religion|volume=19|issue=1|pages=63–91|doi=10.1016/0048-721X(89)90077-8|author=Universal House of Justice|date=Septemba 2002|title=Idadi na Uainishaji wa Maandishi na Nyaraka Matakatifu|url=http://bahai-library.com/uhj_numbers_sacred_writings|journal=Lights of Irfan|location=Wilmette, IL|publisher=Irfan Colloquia|volume=10|pages=349–350|access-date=20 March 2007}} {{refend}} {{refend}} === Vyombo vya habari vipya === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite news|url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2017/04/economist-explains-7|title=The Economist yaeleza: Dini ya Baháʼí|author=A.V.|date=20 April 2017|newspaper=[[The Economist]]|access-date=23 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501161938/https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2017/04/economist-explains-7|archive-date=2017-05-01|url-access=subscription|url-status=live}} *{{Cite news|title=Familia zaogopa kwa ajili ya Wabaháʼí waliofungwa jela nchini Iran|date=16 February 2011|agency=AFP|ref={{sfnRef|AFP|2011a}}}} *{{Cite news|title=Marekani 'yasikitishwa' na taarifa kuhusu Wabaháʼí kutoka Iran|date=31 March 2011|agency=AFP|ref={{sfnRef|AFP|2011b}}}} *{{Cite news|url=http://www.bahai.com/thebahais/pg14.htm|title=Kuna Wabaháʼí wangapi?|author=Baháʼí World News Service|date=1992|magazine=The Baháʼís|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717184758/https://bahai.com/thebahais/pg14.htm|archive-date=17 July 2015|publisher=Baháʼí International Community|page=14}} *{{Cite news|url=https://news.bahai.org/story/62/|title=Mwakilishi wa Wabaháʼí katika Umoja wa Mataifa awahutubia viongozi wa dunia katika Mkutano wa Kilele wa Milenia|author=Baháʼí World News Service|date=8 September 2000|access-date=21 October 2021}} *{{Cite news|url=http://news.bahai.org/story/707|title=Misri yabadilisha rasmi sheria za vitambulisho vya taifa|author=Baháʼí World News Service|date=17 April 2009|access-date=16 June 2009|publisher=Baháʼí International Community|ref={{sfnRef|Baháʼí World News Service|2009a}}}} *{{Cite news|url=http://news.bahai.org/story/726|title=Vitambulisho vya kwanza vyatolewa kwa Wabaháʼí wa Misri kwa kutumia "alama ya mstari" badala ya dini|author=Baháʼí World News Service|date=14 August 2009|access-date=16 August 2009|ref={{sfnRef|Baháʼí World News Service|2009b}}}} *{{Cite news|url=http://news.bahai.org/story/1163|title=Wimbi la kutisha la kukamatwa nchini Yemen lazua hofu|author=Baháʼí World News Service|date=21 April 2017}} *{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/meast/05/16/iran.bahais/|title=Kukamatwa kwa Wabaháʼí nchini Iran kwalaaniwa|date=16 May 2008|access-date=4 February 2018|agency=CNN|ref={{sfnRef|CNN|2008}}}} *{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/meast/01/12/Iran.bahai.trial/|title=Kesi ya viongozi wa Wabaháʼí nchini Iran yaanza kusikilizwa|date=12 January 2010a|access-date=4 February 2018|agency=CNN|ref={{sfnRef|CNN|2010a}}}} *{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/09/16/iran.bahai.sentences/index.html|title=Adhabu za viongozi wa Wabaháʼí nchini Iran zaripotiwa kupunguzwa|date=16 September 2010b|access-date=25 September 2013|agency=CNN|ref={{sfnRef|CNN|2010b}}}} *{{Cite news|url=http://www.rferl.org/content/A_Trial_In_Tehran_Their_Only_Crime__Their_Faith/2006448.html|title=Kesi huko Tehran: 'Hatia' yao pekee – Imani yao|last=Djavadi|first=Abbas|date=8 April 2010|work=Radio Free Europe/Radio Liberty}} *{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/27/us/27religion.html|title=Kwa Wabaháʼí, ukandamizaji si habari mpya|last=Freedman|first=Samuel G.|date=26 June 2009|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://nyti.ms/2zT84eS|title=Iran yabomoa kuba la Hekalu la Wabaháʼí|date=24 May 1955|newspaper=The New York Times|ref={{sfnRef|''The New York Times''|1955}}}} *{{Cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/08/iran-court-sentences-leaders-of-bahai-faith-to-20-years-in-prison.html|title=Mahakama yawahukumu viongozi wa dini ya Baháʼí kifungo cha miaka 20 jela|last=Siegal|first=Daniel|date=11 August 2010|newspaper=Los Angeles Times}} *{{Cite news|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Iran-detains-5-more-Bahai|title=Iran yawashikilia Wabaháʼí wengine 5 zaidi|author=<!-- Staff writer -->|date=14 February 2010|newspaper=The Jerusalem Post|access-date=25 September 2013|ref={{sfnRef|The Jerusalem Post|2010}}}} *{{Cite news|url=http://www.rferl.org/content/Iran_Bahai_Leaders_Scheduled_In_Court_On_Election_Anniversary/2061066.html|title=Viongozi wa Wabaháʼí nchini Iran wapangiwa kufikishwa mahakamani katika kumbukumbu ya uchaguzi|author=<!-- Staff writer -->|date=3 June 2010|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|ref={{sfnRef|Radio Free Europe|2010}}}} *{{Cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944604_1944622,00.html|title=Kuipiga marufuku Dini ya Baháʼí|last=Sullivan|first=Amy|date=8 December 2009|newspaper=Time|access-date=23 February 2012}} *{{Cite news|url=http://news.kodoom.com/en/iran-politics/date-set-for-second-court-session/story/699231/|title=Tarehe yapangwa kwa kikao cha pili cha mahakama kwa Wabaháʼí saba nchini Iran|author=Washington TV|date=20 January 2010|access-date=21 January 2010}} {{refend}} {{refend}} === Nyingine === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite web|url=http://www.thearda.com/QL2010/QuickList_40.asp|title=Mataifa yenye Wabaháʼí wengi zaidi (2010)|author=Association of Religion Data Archives|year=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427001103/https://www.thearda.com/QL2010/QuickList_40.asp|archive-date=April 27, 2022|access-date=14 August 2022}} *{{Cite web|url=http://www.bahai.org/documents/osed/betterment-world.pdf?a28125bc|title=Kwa Uboreshaji wa Ulimwengu: Mtazamo wa Jumuiya ya Wabaháʼí ya Ulimwengu kuhusu Maendeleo ya Kijamii na Kiuchumi|author=Baháʼí Office of Social and Economic Development|date=2018|access-date=3 May 2018}} *{{Cite press release|publisher=Baháʼí International Community|date=6 June 2000|title=Historia ya Ushirikiano Hai na Umoja wa Mataifa|url=http://www.bic.org/statements/bahai-international-community-history-active-cooperation-united-nations|access-date=25 September 2013|ref={{sfnRef|Baháʼí International Community|2000}}}} *{{Cite speech|last=Bigelow|first=Kit|date=16 November 2005|access-date=29 December 2006|title=Kit Bigelow, Mkurugenzi wa Masuala ya Nje, Baraza la Kiroho la Kitaifa la Wabaháʼí wa Marekani|event=Congressional Human Rights Caucus, House of Representatives|url=http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/11-17-05+Testimony+of+Kit+Bigelow+Egypt+Briefing.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20061227195313/http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human%2BRights%2BCaucus/Briefing%2BTestimonies/11-17-05%2BTestimony%2Bof%2BKit%2BBigelow%2BEgypt%2BBriefing.htm|archive-date=27 December 2006|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061227195313/http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/11-17-05+Testimony+of+Kit+Bigelow+Egypt+Briefing.htm |date=27 Desemba 2006 }} *{{Cite web|url=https://iranhumanrights.org/2018/07/woman-expelled-from-iranian-university-just-before-obtaining-degree-because-shes-bahai/|title=Mwanamke Afukuzwa Kutoka Chuo Kikuu cha Iran Kabla Tu ya Kupata Shahada kwa Sababu Yeye ni Mbaháʼí|date=29 July 2018|website=Center for Human Rights in Iran|access-date=23 August 2018|ref={{sfnRef|Center for Human Rights in Iran|2018}}}} *{{Cite book|url=http://www.dictionary.com/browse/bahai|title=Dictionary.com Unabridged|publisher=Random House, Inc.|year=2017|edition=4th|contribution=Baháʼí|ref={{sfnRef|Dictionary.com|2017}}}} *{{Cite web|url=http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf|title=Ubaguzi dhidi ya Wachache wa Kidini nchini Iran|author=International Federation of Human Rights|date=August 2003|publisher=FIDH|location=Paris|archive-url=https://web.archive.org/web/20061031221624/http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf|archive-date=31 October 2006|access-date=20 October 2006|url-status=live}} *{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper|title=Ripoti ya Uhuru wa Dini wa Kimataifa ya mwaka 2013|author=Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|date=2013|publisher=[[United States Department of State]]|access-date=24 April 2015|ref={{sfnRef|International Religious Freedom Report|2013}}}} *{{Cite report|editor-last=Hackett|editor-first=Conrad|editor-last2=Grim|editor-first2=Brian J.|title=Mazingira ya Kidini ya Ulimwengu: Ripoti juu ya Ukubwa na Mgawanyo wa Makundi Makuu ya Dini Duniani kufikia mwaka 2010|pages=53–56 <!-- many other pages report various specific examples across many religions -->|publisher=Pew Research Center’s Forum on Religion & Public Life|via=Boston College|date=Dec 2012|url=https://www.bc.edu/content/dam/files/centers/jesinst/pdf/Grim-globalReligion-full.pdf|access-date=Aug 16, 2022|ref={{sfnRef|Pew Global Religious Landscape|2012}}}} *{{Cite report|publisher=Iran Human Rights Documentation Center|date=December 2006|title=Imani Iliyonyimwa: Mateso dhidi ya Wabaháʼí wa Iran|access-date=1 May 2007|url=http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/A-Faith-Denied_Dec06.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618202441/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/A-Faith-Denied_Dec06.pdf|archive-date=2009-06-18|ref={{sfnRef|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902191009/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf |date=2 Septemba 2010 }} *{{Cite press release|publisher=Iran Human Rights Documentation Center|date=15 May 2008b|title=IHRDC Yalaani Kukamatwa kwa Wabaháʼí Wanaoongoza|url=http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf|access-date=17 May 2008|ref={{sfnRef|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}}|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100902191009/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf|archive-date=2 September 2010|archivedate=2 Septemba 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100902191009/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf}} *{{Cite report|publisher=Iran Human Rights Documentation Center|date=November 2008|title=Uhalifu dhidi ya Ubinadamu: Mashambulizi ya Jamhuri ya Kiislamu dhidi ya Wabaháʼí|location=New Haven, CN|ref={{sfnRef|Iran Human Rights Documentation Center|2008}}|url=http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/Crimes-against-Humanity_Nov08.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100902192809/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/Crimes-against-Humanity_Nov08.pdf|archive-date=2 September 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902192809/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/Crimes-against-Humanity_Nov08.pdf |date=2 Septemba 2010 }} *{{Cite web|url=http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/5E72D6B7B624AABBC125713700572D09?opendocument|title=Mwandishi Maalum kuhusu Uhuru wa Dini au Imani ana wasiwasi kuhusu jinsi wafuasi wa Dini ya Baháʼí nchini Iran wanavyotendewa|last=Jahangir|first=Asma|date=20 March 2006|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426122357/http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/5E72D6B7B624AABBC125713700572D09?opendocument|archive-date=26 April 2006|access-date=1 June 2006|url-status=live}} *{{Cite thesis|last=Lundberg|first=Zaid|date=2005|type=Master of Arts thesis|title=Ufunuo wa Mwisho katika Dini ya Bahá'í: Dhana ya Ufunuo wa Maendeleo|chapter=Dhana ya Ufunuo wa Maendeleo|chapter-url=http://bahai-library.com/lundberg_bahai_apocalypticism|access-date=1 May 2007|publisher=Department of History of Religion at the Faculty of Theology, Lund University, Sweden}} *{{Cite web|url=http://sim.law.uu.nl/SIM/CaseLaw/uncom.nsf/0/e7b8824bdd987268c1256fa8004a8753?OpenDocument|title=Iran, Jamhuri ya Kiislamu ya|author=Netherlands Institute of Human Rights|date=8 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060502110349/http://sim.law.uu.nl/SIM/CaseLaw/uncom.nsf/0/e7b8824bdd987268c1256fa8004a8753?OpenDocument|archive-date=2 May 2006|access-date=31 May 2006|url-status=dead}} {{refend}} [[Jamii:Bahai]] 8wv1ekbauieiktwhbn02zn0bmg6gwc9 1564641 1564640 2026-06-03T18:05:36Z FurahaKamili3 68209 1564641 wikitext text/x-wiki [[Faili:Seat_of_the_House_of_Justice.jpg|kulia|thumb|300x300px|[[Nyumba ya Haki ya Ulimwengu]] huko [[Haifa]], [[Israeli]], ndicho chombo cha juu kabisa cha Wabaháʼí]]Dini ya Kibaháʼí ni dini iliyoanzishwa katika karne ya 19 inayofundisha umoja wa Mungu, umoja wa dini, na umoja wa binadamu. Ilianzishwa na [[Baháʼu'lláh]], na ilienea kwanza nchini Iran na katika baadhi ya maeneo ya [[Mashariki ya Kati]], ambako imekabiliwa na mateso ya kudumu tangu mwanzo wake.{{sfn|Affolter|2005}} Wafuasi wa dini hii huitwa Wabaháʼí, na leo wameenea katika nchi na maeneo mengi duniani'''.''' Kwa mujibu wa Dini ya Kibaháʼí, dini zote kuu za ulimwengu zina chanzo kimoja cha kiungu. Katika nyakati tofauti za historia, Mungu amewatuma wajumbe mbalimbali kuwaletea wanadamu mwongozo unaolingana na mahitaji ya wakati wao. Wabaháʼí humtambua [[Baháʼu'lláh]] kuwa Mdhihirishaji wa Mungu kwa wakati huu, ambaye ujumbe wake unalenga kuunganisha wanadamu wote. Katika maandiko yake, anaeleza kwamba "dunia yote ni nchi moja na Binadamu ni raia wake." == Imani ya Kibahá'í == Mafundisho ya [[Bahaʼullah|Baháʼu'lláh]] ndiyo msingi wa imani ya Kibaháʼí. Kiini cha mafundisho hayo ni kanuni tatu: umoja wa Mungu, umoja wa dini, na umoja wa binadamu. Wabaháʼí wanaamini kwamba Mungu hufunua mapenzi yake kwa wanadamu hatua kwa hatua kupitia wadhihirishaji wake. Kupitia ufunuo huo, tabia ya mwanadamu na maisha ya jamii hubadilishwa, na sifa za kiroho na kimaadili hukuzwa. Kwa sababu hiyo, dini hueleweka kuwa mchakato wa ufunuo uendeleao, unaoleta mwendelezo, mpangilio, na umoja katika historia ya binadamu.{{sfn|Smith|2008|p=108–109}} === Mungu === Kulingana na maandiko ya Kibaháʼí, Mungu hufafanuliwa kuwa mmoja, wa milele, ajuaye yote, aliyepo kila mahali, asiyoharibika, na mwenye nguvu zote ambaye ni Muumba wa vitu vyote katika ulimwengu.{{sfn|Smith|2008|p=106}} Kuwepo kwa Mungu huchukuliwa kuwa kwa milele, bila mwanzo wala mwisho. Ingawa Mungu yuko nje ya ufikivu wa moja kwa moja wa mwanadamu, bado anafahamu uumbaji wake na ana mapenzi na kusudi ambalo hulieleza kwa wanadamu kupitia Wajumbe wake wanaoitwa Wadhihirishaji wa Mungu.{{sfn|Smith|2008|p=106–107, 111–112}} Dhana ya Mungu katika imani ya Kibaháʼí ni ya "asili isiyojulikana" ambayo ndiyo chanzo cha uwepo wote na inayotambulika kupitia ufahamu wa sifa za kibinadamu. [nukuu inahitajika] Kwa maana nyingine, mafundisho ya Kibaháʼí kuhusu Mungu pia yana mwelekeo wa kuona ishara za Mungu katika vitu vyote, lakini yanafundisha kwamba uhalisi wa Mungu uko juu ya ulimwengu wa kimwili. Mafundisho ya Kibaháʼí yanasema kwamba Mungu ni mkuu kiasi kwamba mwanadamu hawezi kumwelewa kikamilifu, na kwa msingi huo mwanadamu hawezi kujijengea mwenyewe taswira kamili na sahihi ya Mungu. Kwa hiyo, kumjua Mungu kunawezekana tu kupitia kwa Wadhihirishaji wake, na ufahamu wa kusudi lake na mapenzi yake hupatikana pia kupitia kwao tu.{{sfn|Cole|1982}} Katika Dini ya Kibaháʼí, Mungu mara nyingi hurejelewa kwa vyeo na sifa zake (kwa mfano, Mwenye nguvu zote, au Mwenye upendo kwa wote), na kuna msisitizo mkubwa juu ya umoja wa Mungu mmoja. Mafundisho ya Kibaháʼí yanaeleza kwamba sifa hizi hazitumiki kwa Mungu kwa namna ya moja kwa moja, bali hutumiwa kutafsiri uungu kwa lugha ya kibinadamu na kuwasaidia watu kuelekeza fikra zao kwenye sifa zake katika kumwabudu Mungu ili kukuza uwezo wao katika njia yao ya kiroho.{{sfn|Hatcher|2005}} Kulingana na mafundisho ya Kibaháʼí, kusudi la mwanadamu ni kujifunza kumjua na kumpenda Mungu kwa njia kama vile sala, tafakari, na kuwatumikia wengine.{{sfn|Hatcher|2005}} === Dini === Kutokana na dhana ya Kibaháʼí ya ufunuo uendeleao, Dini zote kuu za ulimwengu ni halali, ambazo waasisi na wahusika wake wakuu huonwa kuwa Wadhihirishaji wa Mungu.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} Historia ya dini hufasiriwa kama mfululizo wa vipindi, ambapo kila Mdhihirishaji huleta ufunuo ulio mpana zaidi na ulioendelea zaidi, unaowasilishwa kama maandiko matakatifu na kupitishwa katika historia kwa kutegemewa kwa viwango tofauti, lakini angalau ukiwa wa kweli katika kiini chake,{{sfn|Stockman|2013|p=40–42}} na unaofaa kwa wakati na mahali ulipofunuliwa.{{sfn|Daume|Watson|1992}} Mafundisho maalumu ya kijamii ya kidini (kwa mfano, mwelekeo wa sala, au vizuizi vya chakula) yanaweza kufutwa na Mdhihirishaji anayefuata ili hitaji linalofaa zaidi kwa wakati na mahali liweze kuwekwa. Kinyume chake, kanuni fulani za jumla (kwa mfano, udugu, au hisani) huonwa kuwa za ulimwengu wote na thabiti. Katika Dini ya Kibaháʼí, mchakato huu wa ufunuo endelevu hautakoma; hata hivyo, huonwa kuwa wa mzunguko. === Agano === Wabaháʼí wanatilia mkazo sana umoja, na Baháʼu'lláh aliweka wazi sheria za kuifanya jumuiya ibaki pamoja na kutatua kutokukubaliana. Ndani ya mfumo huu hakuna mfuasi yeyote binafsi anayeweza kupendekeza tafsiri 'iliyovuviwa' au 'yenye mamlaka' ya maandiko, na watu binafsi hukubali kuunga mkono mstari wa mamlaka uliowekwa katika maandiko ya Kibaháʼí.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} Utaratibu huu umeifanya jumuiya ya Wabaháʼí kubaki yenye umoja na umezuia mpasuko wowote mkubwa. Nyumba ya Haki ya Ulimwengu ndiyo mamlaka ya mwisho ya kutatua kutokukubaliana kokote miongoni mwa Wabaháʼí, na majaribio kadhaa ya kuleta mgawanyiko{{sfn|Stockman|2020|p=36–37}} aidha yametoweka au yamebaki kuwa madogo sana. Wafuasi wa migawanyiko hiyo huchukuliwa kuwa wavunja agano na huepukwa.{{sfn|Smith|2008|p=173}} === Kanuni za Kijamii === Wakati [[ʻAbdu'l-Bahá]] aliposafiri kwa mara ya kwanza kwenda Ulaya na Marekani mwaka 1911–1912, alitoa hotuba za hadhara ambazo zilifafanua kanuni za msingi za Dini ya Kibaháʼí.{{sfn|Smith|2008|p=52–53}} Hizi zilijumuisha mafundisho kuhusu usawa wa wanaume na wanawake, umoja wa rangi, haja ya amani ya dunia, na mawazo mengine ya kimaendeleo ya mwanzoni mwa karne ya 20. Dhana ya umoja wa wanadamu, ambayo Wabaháʼí wanaiona kama ukweli wa kale, ni mahali pa kuanzia kwa mawazo mengi. Kwa mfano, usawa wa rangi na kuondolewa kwa mipaka ya utajiri mkubwa na umaskini uliokithiri ni matokeo ya umoja huo.{{sfn|Stockman|2013|p=9}} Matokeo mengine ya dhana hiyo ni haja ya shirikisho la dunia lililoungana, na baadhi ya mapendekezo ya vitendo ya kuhimiza utekelezaji wake ni pamoja na lugha ya ulimwengu wote, mfumo sanifu wa uchumi na vipimo, elimu ya lazima kwa wote, na kuanzishwa kwa mahakama ya kimataifa ya usuluhishi kwa ajili ya kutatua migogoro. Kuhusiana na jitihada za amani ya dunia, Baháʼu'lláh alieleza mpango wa mfumo wa pamoja wa usalama wa dunia nzima.{{sfn|Smith|2000|p=266–267}} Nyinginezo za kanuni za kijamii za Kibaháʼí huzunguka umoja wa kiroho. Dini huchukuliwa kuwa ya maendeleo ya hatua kwa hatua kutoka enzi hadi enzi, lakini ili kutambua Mdhihirisho mpya, mapokeo ni lazima yaachwe na ukweli uchunguzwe kwa kujitegemea. Wabaháʼí hufundishwa kuiona dini kama chanzo cha umoja, na kuona chuki ya kidini kuwa ya uharibifu. Sayansi pia huonekana kuwa inapatana na dini ya kweli.{{sfn|Iranica-The Faith|1988}} Ingawa Baháʼu'lláh na ʻAbdu'l-Bahá waliita kuwepo kwa dunia iliyoungana iliyo huru kutokana na vita, pia wanatarajia kwamba kwa muda mrefu, amani ya kudumu (Amani Kuu Kabisa) itaanzishwa na kwamba "ufisadi mkubwa" utasafishwa. Ni muhimu kwamba watu wa dunia waungane chini ya imani ya ulimwengu mzima, wakiwa na sifa za kiroho na maadili ili kukamilisha ustaarabu wa kimwili.{{sfn|Smith|2000|p=266–267}} == '''Historia''' == Mwanzo wa [[Baháʼí|Dini ya Kibaháʼí]] huchukuliwa kuwa katika dini ya [[Báb|Mahatma Báb]] na harakati ya Shaykhi iliyotangulia mara moja kabla yake. Mahatma Báb alikuwa mfanyabiashara ambaye alianza kuhubiri mwaka wa 1844 kwamba yeye ni mmoja wa wajumbe wa Mungu, lakini alikataliwa na wengi wa makasisi wa Kiislamu nchini Iran, na akauawa hadharani kwa kosa la uzushi.{{sfn|Hartz|2009|p=11}} Báb alifundisha kwamba Mungu angeleta karibuni mjumbe mpya, na Wabaháʼí humtambua [[Baháʼu'lláh]] kuwa ndiye mtu huyo.{{sfn|A.V.|2017}} Ingawa zilikuwa harakati tofauti, Báb ameunganishwa kwa karibu sana na teolojia na historia ya Kibaháʼí kiasi kwamba Wabaháʼí huadhimisha kuzaliwa kwake, kifo chake, na tangazo lake kama siku takatifu, humhesabu kuwa mmoja wa watu wao watatu wa kati (pamoja na Baháʼu'lláh na [[ʻAbdu'l-Bahá]]), na masimulizi ya kihistoria ya harakati ya Kibábí (''The Dawn-Breakers'') huchukuliwa kuwa mojawapo ya vitabu vitatu ambavyo kila Mbaháʼí anapaswa "kuvimudu" na kuvisoma "tena na tena".<ref>From a letter written on behalf of Shoghi Effendi to an individual believer dated 9 June 1932</ref> Mnamo mwaka wa 1892, wakati wa kifo cha Baháʼu'lláh, jamii ya Wabaháʼí ilikuwa bado imejikita hasa nchini Iran na katika Milki ya Ottoman, na wakati huo ilikuwa na wafuasi katika nchi 13 za Asia na Afrika.{{sfn|Taherzadeh|1987|p=125}} Chini ya uongozi wa mwanawe, [[ʻAbdu'l-Bahá]], dini hiyo ilijikita Ulaya na Amerika, na kuimarika nchini Iran, ambako bado ilikuwa inakabiliwa na mateso makali.{{sfn|Affolter|2005}} Kifo cha ʻAbdu'l-Bahá mwaka wa 1921 kinaashiria mwisho wa kipindi kinachoitwa "Zama za Ushujaa" cha Dini ya Kibaháʼí.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === Báb === {{Main|Bab}} Jioni ya tarehe 22 Mei 1844, Siyyid Ali-Muhammad wa [[Shiraz]] alijitangaza kwa ulimwengu na akachukua cheo cha "Báb" (الباب), chenye maana ya "mlango", akidai kuwa ndiye [[Mahdi]] anayengojewa katika [[Uislamu wa Kishia]].{{sfn|Affolter|2005}} Hivyo wafuasi wake walijulikana kama Wabábí. Kadiri mafundisho ya Báb yalivyoenea, ambayo [[makasisi]] wa Kiislamu waliyaona kuwa ni kufuru, wafuasi wake walikabiliwa na mateso na dhuluma zilizoongezeka.{{sfn|Daume|Watson|1992}} Migogoro iliongezeka hadi kufikia kuzingirwa kijeshi katika maeneo kadhaa na majeshi ya Shah. Báb mwenyewe alifungwa gerezani na hatimaye akauawa mwaka wa 1850.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} Wabahá’í humwona [[Báb]] kama mtangulizi wa [[Baháʼí|Dini ya Kibaháʼí]], kwa kuwa maandiko ya Báb yaliwasilisha dhana ya "Yule ambaye Mungu atamdhihirisha", mtu wa kimasiya ambaye kuja kwake, kulingana na Wabaháʼí, kulitangazwa katika maandiko yote makuu ya dini za ulimwengu.{{sfn|Daume|Watson|1992}} Na ambaye kudai kuwa yeye ndiye huyo kulifanywa na [[Baháʼu'lláh]], mwanzilishi wa Dini ya Kibaháʼí. Madhabahu ya Báb, iliyoko [[Haifa]], [[Israeli]], ni mahali muhimu pa hija kwa Wabaháʼí. Mabaki ya Báb yaliletwa kwa siri kutoka Iran hadi Nchi Takatifu na hatimaye yakazikwa katika madhabahu iliyojengwa kwa ajili yake mahali palipoainishwa mahsusi na Baháʼu'lláh.{{sfn|Hartz|2009|p=75–76}} Maandishi ya Báb yanachukuliwa na Wabaháʼí kuwa maandiko matakatifu ya dini, ingawa yamebadilishwa na sheria na mafundisho ya Baháʼu'lláh.{{sfn|Smith|2008|p=101}} Maandishi makuu ya Báb yaliyotafsiriwa kwa Kiingereza yamekusanywa katika kitabu kiitwacho ''Selections from the Writings of the Báb'' (1976), ambacho kina takribani maandiko 135 kutoka maandishi ya Báb.{{sfn|Smith|2008|p=102}} === Bahá'u'lláh === {{Main|Bahaʼullah }} Mírzá Husayn ʻAlí Núrí alikuwa miongoni mwa wafuasi wa awali wa Báb, na baadaye mnamo Agosti 1852, alichukua cheo cha Bahá'u'lláh.{{sfn|Warburg|2006|p=145}} Baadhi ya Wabábí walifanya jaribio lisilofanikiwa la kumuua Shah, Násiri'd-Dín Sháh Qájár. Shah alijibu kwa kuamuru mauaji na, katika baadhi ya matukio, kuwatesa karibu Wabábí 50 mjini Tehran.{{sfn|Warburg|2006|p=146}} Zaidi ya hayo umwagaji damu ulienea kote nchini, na hadi Oktoba mamia zaidi na hadi mwisho wa Desemba maelfu waliripotiwa katika magazeti.<ref>{{*}}{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/10893156/hundreds_of_babis_executed_babibahai/|title=Persia – The Journal de Constantinople|date=3 Nov 1852|newspaper=The Guardian|access-date=Sep 6, 2022|location=London, UK|page=2|via=Newspapers.com}} {{*}}{{Cite news|url=http://www.newspapers.com/clip/871886/hundreds_of_babis_killed_following/|title=Persia|date=17 November 1852|newspaper=The Sun|access-date=Sep 6, 2022|location=Baltimore, MD|page=1|via=Newspapers.com}} {{*}}{{Cite news|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/search/results?basicsearch=%22babs%20was%20awful%2C%20and%20that%2020%2C000%20or%2030%2C000%22&phrasesearch=%22babs%20was%20awful%2C%20and%20that%2020%2C000%20or%2030%2C000%22&sortorder=score&o=date&d=asc|title=Turkey|date=20 December 1852|newspaper=London Standard|access-date=Sep 6, 2022|location=London, UK|page=3|via=BritishNewspaperArchive.co.uk}}{{subscription required}}</ref> Bahá'u'lláh hakuhusika katika jaribio hilo la mauaji, lakini alifungwa gerezani Tehran hadi kuachiliwa kwake kulipopangwa miezi minne baadaye na balozi wa Urusi, baada ya hapo alijiunga na Wabábí wengine katika uhamisho huko Baghdad.{{sfn|Warburg|2006|p=146–147}} Mara tu baada ya hapo alifukuzwa kutoka Iran na kusafiri hadi Baghdad katika Milki ya Ottoman.{{sfn|Hutter|2005|p=737–740}} Huko Baghdad, uongozi wake uliamsha upya wafuasi wa Báb waliokuwa wakiteswa nchini Iran, hivyo maafisa wa Irani wakaomba aondolewe, jambo lililosababisha kuitwa kwake kwenda Konstantinopoli (sasa [[Istanbul]]) na Sultani wa Ottoman. Mnamo 1863, wakati wa kufukuzwa kwake kutoka Baghdad, Bahá'u'lláh kwa mara ya kwanza alitangaza mbele ya familia yake na wafuasi wake dai lake la kuwa Mdhihirisho wa Mungu, jambo ambalo alisema alikuwa amelifahamu miaka kadhaa kabla akiwa katika gereza la chini ya ardhi la Tehran. Alikaa Konstantinopoli kwa muda usiofika miezi minne. Baada ya maafisa wa Ottoman kupokea nyaraka za adhabu kutoka kwa Bahá'u'lláh, walimgeukia na kumweka chini ya kifungo cha nyumbani huko Adrianopoli (sasa [[Edirne]]), ambako alikaa kwa miaka minne, hadi amri ya kifalme ya mwaka 1868 ilipowahamisha Wababi wote ama [[Cyprus]] au 'Akká. 'Akka, ambao wakati huo ulikuwa katika jimbo la Ottoman la Syria na leo uko katika dola ya Israeli, ulikuwa mji wenye kuta na lango la nchi kavu pamoja na lango la baharini, ambapo wageni wote walikaguliwa. Hivyo ilikuwa rahisi sana kuwazuia mahujaji wa Kiajemi waliokuwa wakisafiri kwenda kwa Bahá'u'lláh, hasa kwa kuwa Wazalí waliokuwa wamefungwa mjini humo (wafuasi wa Mírzá Yaḥyá) pia walikuwa wakitoa taarifa mara moja kuhusu Mbaháʼí yeyote aliyefaulu kuwapita walinzi wa langoni. 'Akka ilitumiwa na serikali ya Ottoman kama mahali pa kifungo kwa wafungwa wa kisiasa. Hali za mji huo zilikuwa mbaya sana kiafya kiasi kwamba iliaminika kwamba wale ambao hawakuwa wamezoea hali hizo wangekufa upesi.<ref name=":0">{{Cite book|title=The world of the Bahá'í Faith|last=Stockman|first=Robert|date=2022|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Abingdon, Oxon ; New York|pages=325}}</ref> Katika eneo la [[Israeli]] ya sasa, katika koloni ya adhabu ya Ottoman ya ʻAkká au karibu nayo, Baháʼu'lláh alitumia sehemu iliyobaki ya maisha yake. Mwanzoni baada ya kifungo kikali na chenye masharti magumu, aliruhusiwa kuishi katika nyumba karibu na ʻAkká, ingawa bado alikuwa mfungwa rasmi wa mji huo.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} Alifariki mwaka wa 1892. Wabaháʼí huchukulia mahali pake pa kupumzika huko Bahjí kuwa Qiblih wanakoelekea kila siku wanaposali.{{sfn|Smith|2008|p=20–21, 28}} Aliandika zaidi ya maandiko 18,000 katika [[Kiarabu]] na [[Kifarsi]] wakati wa uhai wake, ambayo ni asilimia 8 tu ndiyo yametafsiriwa kwa [[Lugha ya Kiingereza|Kiingereza]].{{sfn|Stockman|2013|p=2}} Katika kipindi chake huko Adrianopoli, alianza kutangaza utume wake kama mjumbe wa Mungu katika barua alizoziandikia watawala wa kidini na wa kidunia wa dunia, wakiwemo [[Papa Pius IX]], [[Napoleon III]] na [[Malkia Victoria]].{{sfn|Berry|2004}} === ʻAbdu'l-Bahá === {{Main|ʻAbdu'l-Bahá}} Abbás Effendi alikuwa mwana mkubwa wa Bahá'u'lláh, anayejulikana kwa cheo cha ʻAbdu'l-Bahá ("Mtumishi wa Bahá"). Baba yake aliacha wosia uliomteua ʻAbdu'l-Bahá kuwa kitovu cha agano la jamii ya Wabaháʼí.{{sfn|Hartz|2009|p=73–76}} ʻAbdu'l-Bahá alishiriki na baba yake kipindi kirefu cha uhamisho na kifungo, ambacho kiliendelea hadi kuachiliwa kwa ʻAbdu'l-Bahá mwaka wa 1908 kutokana na Mapinduzi ya Waturuki Vijana. Baada ya kuachiliwa kwake, alisafiri, akatoa hotuba, akafundisha na kuishi maisha ya kuonesha wazi kanuni za Dini ya Kibaháʼí, huku akiendeleza mawasiliano kwa barua na jumuiya za waumini na watu binafsi.{{sfn|Hutter|2005|p=737–740}} Tangu mwanzo wa maisha yake, ʻAbdu'l-Bahá alishiriki magumu ya baba yake kutokana na mateso ya Wabábí nchini Iran na baadaye wakati wa uhamisho wao kutoka Tehran kwenda Baghdad, Istanbul, Edirne na ‘Akká. Alikuwa mshirika wa karibu wa Baháʼu'lláh, msimamizi mkuu na mwakilishi wa kuaminika wa mambo ya nje katika Milki ya Ottoman. Kwa Wabaháʼí, ʻAbdu'l-Bahá ni "Mwalimu", kama alivyoitwa na baba yake, na ndiye mfano bora wa mafundisho ya Kibaháʼí.<ref>{{Cite book|title=The world of the Bahá'í Faith|last=Stockman|first=Robert|date=2022|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Abingdon, Oxon ; New York|pages=71}}</ref> Kufikia mwaka wa 2020, kuna zaidi ya hati 38,000 zilizopo zinazojumuisha maneno ya [[ʻAbdu'l-Bahá]].{{sfn|Yazdani|2022}} Ni sehemu tu ya hati hizi ambayo imetafsiriwa kwa [[Lugha ya Kiingereza|Kiingereza]]. Miongoni mwa maandiko yake maarufu ni ''Siri ya Ustaarabu wa Kimungu'', ''Baadhi ya Maswali Yaliyojibiwa'', ''Waraka kwa Auguste-Henri Forel'', ''Nyaraka za Mpango wa Kimungu'', na ''Waraka kwa Hague''.{{sfn|Yazdani|2022}} Zaidi ya hayo, wakati wa safari zake za Magharibi, maandishi ya hotuba zake nyingi yalichapishwa katika matoleo mbalimbali kama vile ''Paris Talks''. === Shoghi Effendi === {{Main|Shoghi Effendi }} Kitáb-i-Aqdas cha Baháʼu'lláh na Wasia na Agano la ʻAbdu'l-Bahá ni nyaraka za msingi za utawala wa Kibaháʼí. Baháʼu'lláh aliamuru kuanzishwa kwa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu inayochaguliwa, na ʻAbdu'l-Bahá alianzisha ulinzi wa kurithi unaoteuliwa na akafafanua uhusiano kati ya taasisi hizo mbili.{{sfn|Smith|2008|p=55–57}} Katika wasia wake ʻAbdu'l-Bahá alimteua mjukuu wake mkubwa, Shoghi Effendi, kuwa Mlinzi wa Dini ya Kibaháʼí. Shoghi Effendi alitumikia kama mkuu wa dini hiyo kwa miaka 36 hadi kifo chake.{{sfn|Smith|2008|p=55}} [[Picha:Shoghi_Effendi2.jpg|thumb|Shoghi Effendi, mjukuu wa ʻAbdu'l-Bahá]] Katika maisha yake yote, Shoghi Effendi alitafsiri maandiko ya Kibaháʼí; aliendeleza mipango ya kimataifa kwa ajili ya kupanua jumuiya ya Wabaháʼí; alikuza Kituo cha Ulimwengu cha Wabaháʼí; aliendesha mawasiliano mapana na jumuiya na watu binafsi kote duniani; na alijenga muundo wa kiutawala wa dini, akiitayarisha jumuiya kwa ajili ya uchaguzi wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu.{{sfn|Hutter|2005|p=737–740}} Alifariki dunia bila kutarajiwa tarehe 4 Novemba 1957 huko London, Uingereza, baada ya ugonjwa wa muda mfupi, katika hali ambayo haikuruhusu kuteuliwa kwa mrithi.{{sfn|Smith|2008|p=58–69}} Mnamo mwaka wa 1937, Shoghi Effendi alianza Mpango wa Miaka Saba kwa Wabaháʼí wa Amerika Kaskazini, ukifuatiwa na mpango wa pili mwaka wa 1946. Mwaka wa 1953, alianza mpango wa kwanza wa kimataifa, Msalaba wa Miaka Kumi wa Dunia. Mpango huu ulijumuisha malengo makubwa sana ya kupanua jumuiya na taasisi za Kibaháʼí, kutafsiri maandiko ya Kibaháʼí katika lugha nyingi mpya, na kuwapeleka mapainia wa Kibaháʼí katika nchi ambazo hapo awali hazikuwa zimefikiwa.{{sfn|Smith|2008|p=64}} Alitangaza katika barua wakati wa Msalaba wa Miaka Kumi kwamba ungefuatiwa na mipango mingine chini ya uongozi wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu, ambayo ilichaguliwa mwaka wa 1963 mwishoni mwa kampeni hiyo. Shoghi Effendi aliacha alama kubwa juu ya jumuiya ya Wabaháʼí ambayo hadi leo inaendelea kuwa na athari ya kina. Ufafanuzi wake wa maandiko ya Kibaháʼí unachukuliwa kuwa wa mamlaka, hivyo ni wa msingi kwa uelewa wa teolojia na sheria ya Kibaháʼí, pamoja na mafundisho ya kijamii ya Kibaháʼí. Maandishi yake kuhusu utawala wa Kibaháʼí yanaendelea kuwa chanzo muhimu cha mwongozo kuhusu jinsi asasi za Kibaháʼí zinavyopaswa kufanya kazi.<ref name=":0" /> === Nyumba ya Haki ya Ulimwengu === {{Main|Nyumba ya Haki ya Ulimwengu }} Tangu mwaka wa 1963, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu imekuwa asasi ya juu kabisa iliyochaguliwa ya Dini ya Kibaháʼí. Majukumu ya jumla ya asasi hii ya kimungu yamefafanuliwa kupitia maandiko ya Baháʼu'lláh na kufafanuliwa zaidi katika maandiko ya ʻAbdu'l-Bahá na Shoghi Effendi. Majukumu haya yanajumuisha ufundishaji na elimu, kutekeleza sheria za Kibaháʼí, kushughulikia masuala ya kijamii, na kuwajali wanyonge na maskini.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} [[Picha:Seat_of_the_House_of_Justice.jpg|kushoto|thumb|Makao ya Nyumba ya Haki ya Ulimwengu huko Haifa]] Kuanzia na Mpango wa Miaka Tisa ulioanza mwaka wa 1964, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu imekuwa ikielekeza kazi ya jamii ya Wabaháʼí kupitia mfululizo wa mipango ya kimataifa ya miaka kadhaa.{{sfn|Smith|Momen|1989}} Kuanzia na Mpango wa Miaka Tisa ulioanza mwaka wa 1964, uongozi wa Kibaháʼí ulitafuta si tu kuendeleza upanuzi wa dini, bali pia "kuwaimarisha" waumini wapya, yaani kuongeza maarifa yao kuhusu mafundisho ya Kibaháʼí.{{sfn|Fozdar|2015}} Katika muktadha huu, katika miaka ya 1970, Taasisi ya Ruhi ilianzishwa nchini Kolombia na Wabaháʼí ili kutoa kozi fupi juu ya imani za Kibaháʼí, zenye urefu wa mwishoni mwa juma hadi siku tisa.{{sfn|Fozdar|2015}} Taasisi inayohusiana nayo, Ruhi Foundation, ambayo lengo lake lilikuwa kuwaimarisha Wabaháʼí wapya kwa njia ya utaratibu, ilisajiliwa mwaka wa 1992, na tangu mwishoni mwa miaka ya 1990 kozi za Taasisi ya Ruhi zimekuwa njia kuu ya kuongeza uelewa wa mafundisho ya Kibaháʼí duniani kote.{{sfn|Fozdar|2015}} Kufikia mwaka wa 2013 kulikuwa na zaidi ya taasisi 300 za mafunzo za Kibaháʼí duniani kote na watu 100,000 walikuwa wakishiriki katika kozi hizo. Kozi za Taasisi ya Ruhi hufundisha jamii jinsi ya kuandaa zenyewe, miongoni mwa shughuli nyingine, madarasa ya elimu ya kiroho kwa watoto na vijana. Kwa jamii ya Kibaháʼí ya wakati huu, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu pia imehimiza ushiriki katika shughuli za kijamii na kushiriki katika mijadala inayotawala katika jamii.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} Kila mwaka mwezi wa Aprili, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu hutuma ujumbe wa 'Ridván' kwa jamii ya Wabaháʼí ulimwenguni kote, ambao huwafahamisha Wabaháʼí kuhusu maendeleo ya sasa na kutoa mwongozo zaidi kwa mwaka unaofuata.{{efn|Ujumbe wote wa Ridván unaweza kupatikana katika [http://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages Bahai.org].}} Katika ngazi ya mahali, kanda na kitaifa, Wabaháʼí huchagua wajumbe wa mabaraza ya kiroho yenye watu tisa, ambayo huendesha shughuli za dini. Pia kuna watu walioteuliwa wanaofanya kazi katika ngazi mbalimbali, ikiwemo ngazi ya mahali na ya kimataifa, ambao hutekeleza kazi ya kueneza mafundisho na kuilinda jamii. Watu hao hawafanyi kazi kama makasisi au mapadri, kwa kuwa Dini ya Kibaháʼí haina tabaka la ukuhani.{{sfn|Daume|Watson|1992}}{{sfn|Smith|2008|p=160}} Nyumba ya Haki ya Ulimwengu ndiyo chombo cha juu kabisa cha uongozi wa Dini ya Kibaháʼí, na wajumbe wake tisa huchaguliwa kila baada ya miaka mitano na wajumbe wa Mabaraza yote ya Kiroho ya Kitaifa.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} Mbaháʼí yeyote mwanaume mwenye umri wa miaka 21 au zaidi anastahili kuchaguliwa kuwa mjumbe wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu; nyadhifa zote nyingine ziko wazi kwa Wabaháʼí wanaume na wanawake.{{sfn|Smith|2008|p=205}} Katika mojawapo ya nyaraka zake Baháʼu'lláh anaandika kwamba "kusudi la msingi la kuhuisha imani kwa Mungu na kwa dini yake ni kulinda maslahi ya wanadamu, kukuza umoja wa jamii ya binadamu, na kuendeleza roho ya upendo na udugu miongoni mwa watu." Kupitia agano lake, Baháʼu'lláh alithibitisha kwamba wajumbe wa jamii ya Wabaháʼí daima watakuwa na kituo cha mamlaka kisichokosea, jambo linalohakikisha umoja wa kudumu na unaoendelea wa jamii. Nyumba ya Haki ya Ulimwengu sasa ndiyo kituo hicho cha mamlaka, chenye wajibu wa kushughulikia masuala yanayohusiana na kutekeleza utaratibu wa dunia uliotabiriwa na Baháʼu'lláh. Hivyo basi, miongoni mwa mamlaka na majukumu yake mengine mengi, hutatua matatizo yanayohitaji ufafanuzi au ambayo yanaweza kuwa chanzo cha mizozo, husimamia maendeleo ya Hoja na usimamizi wa mambo yake, huweka sheria na kanuni zinazohitajika kwa maendeleo endelevu ya jamii, na hutoa mfululizo endelevu wa mwongozo unaotia moyo na kuandaa jitihada za Wabaháʼí na washirika wao katika kukuza umoja wa wanadamu.<ref name=":0" /> == Mafundisho na kanuni == Kanuni kuu za Dini ya Kibaháʼí ni - * Mungu ni mmoja * Dini zote zina chanzo kimoja<ref name=":0" /> * Amani ya dunia na umoja wa dunia * Haki kwa wote * Usawa wa wanawake na wanaume * Elimu ya lazima kwa wote<ref name=":0" /> * Maelewano ya sayansi na dini * Suluhisho la umasikini na utajiri uliopitiliza * Suluhisho la kiroho kwa matatizo ya kimwili<ref name=":0" /> Mifano kadhaa ya mafundisho ya Bahá'u'lláh kuhusu mwenendo wa mtu binafsi ni yafuatayo ambayo ni ya lazima au yanahimizwa kwa wafuasi wake: * Wabaháʼí wenye umri wa zaidi ya miaka 15 wanapaswa kusoma binafsi kila siku sala moja ya lazima, kwa kutumia maneno na umbo maalum yaliyoainishwa.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} * Mbali na sala ya lazima ya kila siku, Wabaháʼí wanapaswa kusali kila siku na kufanya tafakari pamoja na kujifunza maandiko matakatifu.{{sfn|Smith|2008|p=161–162}} * Wabaháʼí watu wazima, isipokuwa kwa baadhi ya msamaha, wanapaswa kufunga saumu ya siku kumi na tisa kila mwaka wakati wa saa za mchana katika mwezi wa Machi.{{sfn|Schaefer|2002|p=339–340}} * Kuna masharti maalum ya maziko ya Kibaháʼí, yakiwemo sala maalum inayopaswa kusomwa wakati wa mazishi. Kutilia manukato au dawa mwilini wa marehemu na kuchoma maiti kunakataliwa.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} === Makatazo === Yafuatayo ni baadhi ya matendo ya mwenendo binafsi ambayo yamekatazwa au yamehimizwa kuepukwa katika mafundisho ya Baháʼu'lláh: * Uchongezi na usengenyaji vimekatazwa na kulaaniwa.{{sfn|Schaefer|2002|p=330–332}} * Kunywa na kuuza pombe ni marufuku.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} * Kujamiiana kunaruhusiwa kati ya mume na mke pekee, na kwa hiyo, ngono kabla ya ndoa na ngono nje ya ndoa zote zimekatazwa.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} * Kushiriki katika siasa za vyama ni marufuku.{{sfn|McMullen|2015|p=69, 136, 149, 253–254, 269}} * Kuombaomba kama kazi ni marufuku.{{sfn|Smith|2008|p=154–155}} Utekelezaji wa sheria za kibinafsi, kama vile sala au kufunga, ni wajibu wa mtu binafsi pekee.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} Hata hivyo, kuna nyakati ambapo Mbaháʼí anaweza kuondolewa kiutawala kutoka katika jumuiya kwa kupuuza sheria hadharani, au kwa uasherati wa kupindukia. Kuondolewa huko kunasimamiwa na Baraza la Kiroho la Kitaifa na hakuhusishi kutengwa kabisa.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} === Ndoa === Katika Dini ya Kibaháʼí, kusudi la ndoa kimsingi ni kukuza upatano wa kiroho, urafiki na umoja kati ya mwanamume mmoja na mwanamke mmoja, na kutoa mazingira thabiti na yenye upendo kwa malezi ya watoto.{{sfn|Smith|2008|p=164–165}} Mafundisho ya Kibaháʼí kuhusu ndoa huiita kuwa ni ngome ya ustawi na wokovu na huweka ndoa na familia kama msingi wa muundo wa jamii ya wanadamu.{{sfn|Smith|2008|p=164}} Baháʼu'lláh alisifu sana ndoa, alikataza talaka, na alidai usafi nje ya ndoa; Baháʼu'lláh alifundisha kwamba mume na mke wanapaswa kujitahidi kuboresha maisha ya kiroho ya kila mmoja.{{sfn|Momen|2022}} Ndoa za baina ya makabila na baina ya rangi pia zimesifiwa sana katika maandiko yote ya Kibaháʼí.{{sfn|Smith|2008|p=164}} [[Picha:BahaiTempleWilmette.jpg|thumb|Nyumba ya Ibada ya Kibaháʼí nchini Marekani]] Wabaháʼí wanaotamani kufunga ndoa wanashauriwa kupata ufahamu wa kina kuhusu tabia ya mwingine kabla ya kuamua kuoana.{{sfn|Smith|2008|p=164}} Mara mbili watu wanapoamua kuoana, wanapaswa kupata idhini ya wazazi wa pande zote mbili, iwe ni Wabaháʼí au la. Sherehe ya ndoa ya Kibaháʼí ni rahisi; sehemu pekee ya lazima ya ndoa ni kusoma viapo vya ndoa vilivyowekwa na Baháʼu'lláh, ambavyo husomwa na bwana harusi na bibi harusi mbele ya mashahidi wawili.{{sfn|Smith|2008|p=164}} Viapo hivyo ni "Sote, hakika, tutatii mapenzi ya Mungu."{{sfn|Smith|2008|p=164}} === Nyumba za Ibada === Katika jumuiya nyingi, mikutano ya ibada ya Kibaháʼí hufanyika majumbani au katika vituo vya Wabaháʼí. Hata hivyo, katika baadhi ya maeneo, Nyumba za Ibada za Kibaháʼí—zinazojulikana pia kama mahekalu ya Kibaháʼí—zimejengwa mahsusi kwa kusudi hilo.{{sfn|Afnan|2022}} Nyumba za Ibada za Kibaháʼí ni mahali ambapo Wabaháʼí na wasio Wabaháʼí wanaweza kuonesha ibada kwa Mungu.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} Pia zinajulikana kama Mashriqu'l-Adhkár (kwa Kiarabu "Mahali pa Mapambazuko pa Ukumbusho wa Mungu").{{sfn|Hassall|2012}} Ndani yake, ni maandiko matakatifu ya Dini ya Kibaháʼí na ya dini nyingine tu yanayoweza kusomwa au kuimbwa, na maandiko na sala zilizowekwa kwa ajili ya muziki zinaweza kuimbwa na waimbaji, lakini hakuna ala za muziki zinazoweza kupigwa ndani.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} Zaidi ya hayo, hakuna hotuba inayoweza kutolewa, na hakuna sherehe ya kiibada inayoweza kufanywa.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} Nyumba zote za Ibada za Kibaháʼí zina umbo la pande tisa, pamoja na njia tisa za kuingia kutoka nje na bustani tisa zinazozizunguka.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} Kwa sasa kuna Nyumba nane za Ibada za Kibaháʼí za "kibara" na baadhi ya Nyumba za Ibada za Kibaháʼí za mahali ambazo zimekamilika au zinaendelea kujengwa. Maandishi ya Kibaháʼí pia yanaonesha kwamba Nyumba za Ibada za Kibaháʼí zitazungukwa na taasisi za shughuli za kibinadamu, kisayansi na kielimu{{sfn|Hassall|2012}} ingawa hadi sasa hakuna iliyojengwa kwa kiwango hicho. === Maendeleo ya kijamii na kiuchumi === Tangu kuanzishwa kwake Dini ya Kibaháʼí imekuwa na ushiriki katika maendeleo ya kijamii na kiuchumi, ikianzia kwa kuwa na mazungumzo zaidi kuhusu uhuru wa wanawake.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}} Elimu ya wanawake imekuzwa kama kipaumbele.{{sfn|Kingdon|1997}} Na ushiriki huo umepewa mwonekano wa vitendo kwa kujenga shule, vyama vya ushirika vya kilimo, na kliniki.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}} Dini iliingia katika hatua mpya ya shughuli wakati ujumbe ulipotolewa kutoka kwa '''Nyumba ya Haki ya Ulimwengu''' tarehe 20 Oktoba 1983. Wabaháʼí walihimizwa kutafuta njia zinazolingana na mafundisho ya Kibaháʼí ambazo zingewawezesha kushiriki katika maendeleo ya kijamii na kiuchumi ya jumuiya wanamoishi. Mwaka 1979 kulikuwa na miradi 129 ya maendeleo ya kijamii na kiuchumi ya Kibaháʼí iliyotambuliwa rasmi duniani kote. Kufikia mwaka 1987, idadi ya miradi ya maendeleo iliyotambuliwa rasmi ilikuwa imeongezeka hadi 1482.{{sfn|Smith|Momen|1989}} Mipango ya sasa ya utekelezaji wa kijamii inajumuisha shughuli katika nyanja kama afya, usafi, elimu, usawa wa kijinsia, sanaa na vyombo vya habari, kilimo na mazingira.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} Miradi hiyo inajumuisha shule, kuanzia shule za mafunzo za vijijini hadi shule kubwa za sekondari na baadhi ya vyuo vikuu.{{sfn|Momen|2007}} Kufikia mwaka wa 2017, Ofisi ya Baháʼí ya Maendeleo ya Kijamii na Kiuchumi ilikadiria kuwa kulikuwa na miradi midogo 40,000, miradi endelevu 1,400, na mashirika 135 yaliyochochewa na Baháʼí.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} Zaidi ya hayo, Wabaháʼí kote ulimwenguni wanachangia katika kujenga utaratibu huu mpya wa dunia kupitia juhudi mbalimbali. Mpango huu wa kimataifa umejengwa juu ya dhana ya mwanadamu na jamii iliyo ya kiroho kwa asili, na unakusudia kukuza uwezo wa mwanadamu ili kuchochea maendeleo ya kiroho na ya kimwili. Kwa lengo la kuchangia ustawi wa wanadamu, Wabaháʼí hushiriki katika shughuli zifuatazo: # Mikutano ya sala # Madarasa ya maadili kwa watoto # Programu za kuwawezesha vijana # Madarasa ya duru za masomo === Umoja wa Mataifa === Baháʼu'lláh aliandika juu ya haja ya kuwepo kwa utaratibu wa dunia unaowezesha mataifa kuishi kwa amani na ushirikiano. Kwa sababu hiyo, Jumuiya ya Kimataifa ya Wabaháʼí imeunga mkono juhudi za kuimarisha mahusiano ya kimataifa kupitia taasisi kama Shirika la Mataifa na [[Umoja wa Mataifa]], ingawa pia imeeleza baadhi ya tahadhari kuhusu muundo na mipaka ya taasisi hizo katika hali yake ya sasa.{{sfn|Momen|2007}} Jumuiya ya Kimataifa ya Wabaháʼí ni wakala uliopo Haifa chini ya uongozi wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu, na una hadhi ya ushauri na mashirika yafuatayo:{{sfn|McMullen|2000|p=39}} * Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Watoto (UNICEF) * Mfuko wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa kwa Wanawake (UNIFEM) * Baraza la Kiuchumi na Kijamii la Umoja wa Mataifa (ECOSOC) * Mpango wa Mazingira wa Umoja wa Mataifa (UNEP) * [[Shirika la Afya Duniani]] (WHO) Jumuiya ya Kimataifa ya Baháʼí ina ofisi katika [[Umoja wa Mataifa]] huko New York na Geneva na ina uwakilishi katika tume za kikanda za Umoja wa Mataifa na ofisi nyingine huko Addis Ababa, Bangkok, Nairobi, Roma, Santiago na Vienna.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} Katika miaka ya hivi karibuni, ofisi ya mazingira na ofisi ya maendeleo ya wanawake zilianzishwa kama sehemu ya ofisi yake ya Umoja wa Mataifa. Dini ya Kibaháʼí pia imeendesha programu za maendeleo za pamoja na mashirika mbalimbali mengine ya Umoja wa Mataifa. Katika Jukwaa la Milenia la Umoja wa Mataifa la mwaka 2000, Mbaháʼí mmoja alialikwa kama mmoja wa wasemaji pekee wasio wa kiserikali wakati wa mkutano wa kilele huo.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}} == Mateso na ukandamizaji == Katika baadhi ya nchi zenye Waislamu walio wengi, Wabaháʼí wanaendelea kuteswa, kwa kuwa viongozi wao hawaikubali Dini ya Kibaháʼí kama dini huru, bali kama kuiacha Uislamu. Ukandamizaji mkali zaidi umetokea nchini Iran, ambako kati ya mwaka 1978 na 1998 zaidi ya Wabaháʼí 200 waliuawa.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} Haki za Wabaháʼí zimewekewa vikwazo, kwa kiwango kikubwa au kidogo, pia katika nchi nyingine nyingi zikiwemo Misri, Afghanistan, pamoja na Iraq{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}}, Moroko{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}}, Yemen na nchi kadhaa za Afrika kusini mwa Jangwa la Sahara.{{sfn|Smith|Momen|1989}} Mateso ya kudumu zaidi dhidi ya Wabahá’í yametokea nchini Iran, mahali pa kuzaliwa kwa dini hii.{{sfn|Hartz|2009|p=125–127}} Wakati Báb mtukufu alipoanza kuvutia idadi kubwa ya wafuasi, makasisi wa Kiislamu... Kwa kusema hivyo, walitarajia kuzuia harakati hiyo isisambae kwa kudai kwamba wafuasi wake walikuwa maadui wa Mungu. Maelekezo haya ya kidini pia yalisababisha makundi ya watu kuwashambulia Wabábí na baadhi yao kuuawa hadharani.{{sfn|Affolter|2005}} Mwanzoni mwa karne ya ishirini, mbali na ukandamizaji uliowalenga Wabaháʼí mmoja mmoja, kampeni zilizoelekezwa kutoka ngazi ya kati zenye kulenga jamii nzima ya Wabaháʼí na taasisi zake zilianza.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Mwaka 1903 huko Yazd, katika tukio moja, zaidi ya Wabaháʼí 100 waliuawa.{{sfn|Nash|1982}} Shule za Wabaháʼí, kama vile shule za wavulana na wasichana za Tarbiyat huko Tehran, zilifungwa katika miaka ya 1930 na 1940, ndoa za Kibaháʼí hazikutambuliwa, na maandiko ya Kibaháʼí yalidhibitiwa.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Wakati wa utawala wa Mohammad Reza Pahlavi, nchini Iran kampeni ya mateso dhidi ya Wabaháʼí ilianzishwa ili kugeuza umakini kutoka kwa matatizo ya kiuchumi na harakati ya utaifa iliyokuwa ikikua.{{efn|Linalopatana na hili ni wazo kwamba serikali ilihamasisha kampeni hiyo ili kugeuza umakini kutoka kwa matatizo makubwa zaidi, yakiwemo matatizo makali ya kiuchumi. Zaidi ya hili kulikuwepo ugumu ambao utawala ulikuwa nao katika kuhimili harakati ya utaifa iliyokuwa imemuunga mkono Musaddiq.{{sfn|Akhavi|1980|p=76–78}}}} Kampeni iliyoidhinishwa na kuratibiwa dhidi ya Wabaháʼí (ili kuchochea hisia za umma dhidi ya Wabaháʼí) ilianza mwaka 1955 na ilijumuisha kusambazwa kwa propaganda dhidi ya Wabaháʼí katika vituo vya redio vya kitaifa na magazeti rasmi.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Wakati wa kampeni hiyo, iliyoanzishwa na mullah Muhammad Taqi Falsafi, kituo cha Wabaháʼí mjini Tehran kilibomolewa kwa amri ya gavana wa kijeshi wa Tehran, Jenerali Teymur Bakhtiar.{{sfn|''The New York Times''|1955}} Mwishoni mwa miaka ya 1970 utawala wa Shah uliendelea kupoteza uhalali wake kutokana na ukosoaji wa kudumu kwamba ulikuwa unaunga mkono Magharibi. Kadiri harakati dhidi ya Shah zilivyopata nguvu na uungwaji mkono, propaganda za kimapinduzi zilienezwa zikidai kwamba baadhi ya washauri wa Shah walikuwa Wabaháʼí.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}} Wabaháʼí walichorwa kama vitisho vya kiuchumi na kama waungaji mkono wa Israeli na Magharibi, na uhasama wa kijamii dhidi ya Wabaháʼí ukaongezeka.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Tangu [[Mapinduzi ya Kiislamu ya Iran|Mapinduzi ya Kiislamu]] ya mwaka 1979, Wabaháʼí wa Iran wamekuwa wakivunjiwa nyumba zao mara kwa mara, wakizuiwa kuhudhuria vyuo vikuu au kushika kazi za serikali, na mamia yao wamehukumiwa vifungo gerezani kwa sababu ya imani yao ya kidini, na katika miaka ya karibuni pia kwa kushiriki katika madarasa ya duru za masomo. {{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} Makaburi ya Wabaháʼí yamenajisiwa na mali zimechukuliwa na wakati mwingine kubomolewa, yakiwemo nyumba ya baba wa [[Baháʼu'lláh]], [[Mírzá Buzurg]].{{sfn|Affolter|2005}} Nyumba ya [[Báb]] huko [[Shiraz]], mojawapo ya maeneo matatu ambayo Wabaháʼí hufanya hija, imeharibiwa mara mbili.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} Mnamo Mei 2018, mamlaka za Iran zilimfukuza mwanafunzi mmoja kijana mwanamke kutoka chuo kikuu cha Isfahan kwa sababu alikuwa Mbaháʼí.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} Mnamo Machi 2018, wanafunzi wengine wawili Wabaháʼí walifukuzwa kutoka vyuo vikuu katika miji ya Zanjan na Gilan kwa sababu ya dini yao. Tarehe 14 Mei 2008, wajumbe wa chombo kisicho rasmi kilichoitwa "Yaran", ambacho kilikuwa kinasimamia mahitaji ya jumuiya ya Wabaháʼí nchini Iran, walikamatwa na kupelekwa katika gereza la Evin.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} Kesi ya mahakama ya Yaran iliahirishwa mara nyingi, lakini hatimaye ilikuwa ikiendelea tarehe 12 Januari 2010.{{sfn|CNN|2010a}} Waangalizi wengine hawakuruhusiwa kuhudhuria mahakamani. Hata mawakili wa utetezi, ambao kwa miaka miwili walikuwa na fursa ndogo sana ya kuwasiliana na washtakiwa, walipata ugumu kuingia katika chumba cha mahakama. Mwenyekiti wa Tume ya Marekani kuhusu Uhuru wa Kidini wa Kimataifa alisema kwamba ilionekana serikali ilikuwa tayari imeamua matokeo ya kesi hiyo na ilikuwa inakiuka sheria ya kimataifa ya haki za binadamu{{sfn|CNN|2010a}} Vikao vya baadaye vilifanyika tarehe 7 Februari 2010, 12 Aprili 2010, na 12 Juni 2010. Tarehe 11 Agosti 2010 ilijulikana kuwa hukumu ya mahakama ilikuwa kifungo cha miaka 20 kwa kila mmoja wa wafungwa saba, ambayo baadaye ilipunguzwa hadi miaka kumi.{{sfn|CNN|2010b}} Baada ya hukumu hiyo, walihamishwa kwenda gereza la Gohardasht.{{sfn|AFP|2011a}} Mnamo Machi 2011, hukumu zilirejeshwa kwenye miaka 20 ya awali{{sfn|AFP|2011b}}. Tarehe 3 Januari 2010, maafisa wa Iran waliwashikilia wajumbe wengine kumi wa wachache wa Kibaháʼí, miongoni mwao ikidaiwa alikuwa Leva Khanjani, mjukuu wa Jamaloddin Khanjani, mmoja wa viongozi saba wa Wabaháʼí waliofungwa tangu mwaka 2008, na mwezi Februari, walimkamata mwanawe, Niki Khanjani.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} Serikali ya Iran inadai kwamba Dini ya Kibaháʼí si dini, bali ni shirika la kisiasa, na kwa hiyo inakataa kuitambua kama dini ya wachache.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} Hata hivyo, serikali haijawahi kutoa ushahidi thabiti unaounga mkono tabia hii ya jamii ya Wabaháʼí.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} Serikali ya Iran pia inaishutumu Dini ya Kibaháʼí kwa kuhusishwa na Uzayuni. Inaonekana kwamba shutuma hizi dhidi ya Wabaháʼí hazina msingi katika ukweli wa kihistoria{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}}, na baadhi ya watu wamehoji kwamba zilibuniwa na serikali ya Iran ili kuwatumia Wabaháʼí kama "mbuzi wa kafara".{{sfn|Freedman|2009}} Mwaka 2019, serikali ya Iran ilifanya isiwezekane kwa Wabaháʼí kujisajili kisheria na dola ya Iran. Maombi ya vitambulisho vya kitaifa nchini Iran sasa hayajumuishi tena chaguo la "dini nyingine", jambo linalomaanisha kwamba Dini ya Kibaháʼí haitatambuliwa kwa vitendo na dola.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baháʼí – DW – 01/25/2020|website=dw.com}}</ref> === '''Nyumba ya Ibada ya Wabahá’í''' === "Hekalu la Bahá'í la Ibada (maarufu kwa jina la Lotus Temple)" lipo Kalkaji, Nehru Place, New Delhi. Katika ulimwengu wa dini ya Kibahá'í, kwa jumla katika maeneo saba Nyumba za Ibada za Kibaháʼí zimejengwa. # Samoa ya Magharibi # Sydney - Australia # Kampala - Uganda # Panama City - Panama # Frankfurt - Ujerumani # Wilmette - Marekani # New Delhi - India == Maelezo == {{reflist}} ==Marejeleo== === Vitabu === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0|title=Iran Kati ya Mapinduzi Mawili|last=Abrahamian|first=Ervand|publisher=Princeton Book Company Publishers|year=1982|isbn=0-691-10134-5|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/atozofbahaifaith0000adam|title=The A to Z of the Baháʼí Faith|last=Adamson|first=Hugh C.|date=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6853-3|series=The A to Z Guide Series, No. 70|place=Plymouth, UK|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Afnan|first=Elham|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=479–487|chapter=Sura ya 39: Maisha ya ibada|doi=10.4324/9780429027772-45|s2cid=244700641}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/religionpolitics0000akha|title=Dini na Siasa katika Iran ya Kisasa: Mahusiano ya Makleri na Dola katika Kipindi cha Pahlavi|last=Akhavi|first=Shahrough|publisher=State University of New York Press|year=1980|isbn=0-87395-408-4|location=Albany, NY|pages=76–78|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Closed Doors: Iran's Campaign to Deny Higher Education to Baháʼís|author=Baháʼí International Community|date=2005|chapter=Historia ya Juhudi za Elimu za Wabaháʼí nchini Iran|access-date=10 May 2008|chapter-url=http://denial.bahai.org/003.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205194849/http://denial.bahai.org/003.php|archive-date=5 December 2009|url-status=dead}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/newbelieverssurv00barr|title=Waumini Wapya: uchunguzi wa madhehebu, makundi ya kidini, na dini mbadala|last=Barrett|first=David V.|date=2001|publisher=Cassell & Co|isbn=1-84403-040-7|location=London|ol=3999281M|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/1988britannicabo0000daum|title=1988 Britannica Book of the Year|publisher=Encyclopædia Britannica|year=1988|isbn=0-85229-486-7|editor-last1=Daume|editor-first1=Daphne|place=Chicago|chapter=Dini (&) Imani ya Bahá'í|editor-last2=Watson|editor-first2=Louise}} *{{Cite book|title=Britannica Book of the Year|publisher=Encyclopædia Britannica|year=1992|editor-last1=Daume|editor-first1=Daphne|place=Chicago|chapter=Imani ya Baháʼí|editor-last2=Watson|editor-first2=Louise}} *{{Cite book|url=http://reference.bahai.org/en/t/se/GPB/gpb-9.html#gr26|title=God Passes By|last=Effendi|first=Shoghi|date=1944|publisher=Baháʼí Publishing Trust|isbn=0-87743-020-9|place=Wilmette, IL|publication-date=1979|url=https://archive.org/details/introductiontone0000unse|title=Mapokeo ya Asia|date=2006|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]|isbn=978-0-275-98712-1|editor-last1=Gallagher|editor-first1=Eugene V.|series=Introduction to New and Alternative Religions in America|volume=4|location=Westport, Connecticut • London|chapter=Wabaháʼí wa Marekani|editor-last2=Ashcraft|editor-first2=W. Michael|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/bahaifaithinamer0000garl|title=Dini ya Baháʼí Marekani|last=Garlington|first=William|date=2008|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-6234-9|edition=Paperback|location=Lanham, Maryland|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Kitabu cha Mwongozo cha Dini Mpya na Uzalishaji wa Utamaduni|author-last=Hassall|author-first=Graham|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|year=2012|isbn=978-90-04-22187-1|editor1-last=Cusack|editor1-first=Carol|series=Brill Handbooks on Contemporary Religion|volume=4|location=[[Leiden]]|pages=599–632|chapter=Nyumba ya Ibada ya Bahá’í: Ujanibishaji na Umbo la Kiujumla|doi=10.1163/9789004226487_025|issn=1874-6691|editor2-last=Norman|editor2-first=Alex}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Hassal|first=Graham|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=581–590|chapter=Sura ya 47: Asia ya Kaskazini-Mashariki}} *{{Cite book|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Hassall|first=Graham|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=591–602|chapter=Sura ya 48: Oceania|doi=10.4324/9780429027772-55|s2cid=244697166}} *{{Cite book|url=https://bahai-library.com/hatcher_martin_global_religion|title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion|last1=Hatcher|first1=W.S.|last2=Martin|first2=J.D.|publisher=Harper & Row|year=1998|isbn=0-06-065441-4|location=New York}} *{{Cite book|url=https://bahai-library.com/hartz_bahai_faith|title=World Religions: Baháʼí Faith|last=Hartz|first=Paula|date=2009|publisher=Chelsea House Publishers|isbn=978-1-60413-104-8|edition=3rd|location=New York, NY}} *{{Cite book|title=Dini za Ulimwengu kwa Takwimu: Utangulizi wa Demografia ya Kimataifa ya Dini|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Grim|first2=Brian J.|date=26 March 2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55576-7|pages=59–62|chapter=Idadi za Watu wa Dini Duniani, 1910–2010|doi=10.1002/9781118555767.ch1|chapter-url={{Google books|CkFVF8nFiqkC |page=59 |plainurl=yes}}}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/iranonox0000krav|title=Irano nox|last=Kravetz|first=Marc|publisher=Grasset|year=1982|isbn=2-246-24851-5|location=Paris|page=237|language=fr|url-access=registration}} *{{Cite book|title=The Messiah of Shiraz: Studies in Early and Middle Babism|last=MacEoin|first=Denis|date=2009|publisher=Brill|isbn=978-90-04-17035-3|doi=10.1163/ej.9789004170353.i-740|url=https://archive.org/details/bahaireligiousco0000mcmu|title=Baháʼí: Uundaji wa Kidini wa Utambulisho wa Kiujuma wa Dunia|last=McMullen|first=Michael D.|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=2000|isbn=0-8135-2836-4|location=Atlanta, GA|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/bahaisofamericag0000mcmu|title=Wabaháʼí wa Marekani: Ukuaji wa Harakati ya Kidini|last=McMullen|first=Mike|date=2015|publisher=NYU Press|isbn=978-1-4798-5152-2|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/worldsreligionsn0000unse|title=New Lion Handbook: The World's Religions|last=Momen|first=Moojan|publisher=Lion Hudson Plc|year=2007|isbn=978-0-7459-5266-6|editor-last=Partridge|editor-first=Christopher H.|edition=3rd|place=Oxford, UK|contribution=Imani ya Baháʼí|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Momen|first=Wendi|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=371–383|chapter=Sura ya 31: Ndoa na maisha ya kifamilia|doi=10.4324/9780429027772-36|s2cid=244697438}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/iranssecretpogro0000nash|title=Mauaji ya siri ya Iran: Njama ya kuwaangamiza Wabahaʼi|last=Nash|first=Geoffrey|publisher=Neville Spearman Limited|year=1982|isbn=0-85435-005-5|location=Sudbury, Suffolk|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780521770736|title=Makundi Madogo ya Kidini nchini Iran|last=Sanasarian|first=Eliz|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0-521-77073-4|location=Cambridge, UK|pages=52–53|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/2004worldalmanacbook00newy|title=World Almanac and Book of Facts|publisher=World Almanac Books|year=2004|isbn=0-88687-910-8|editor-last=Park|editor-first=Ken|location=New York|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/liftingveillifei0000simp_g2v6|title=Kuinua Pazia|last1=Simpson|first1=John|last2=Shubart|first2=Tira|publisher=Hodder & Stoughton General Division|year=1995|isbn=0-340-62814-6|location=London|page=223|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7zdDFTzNr0C|title=Utangulizi wa Dini ya Baháʼí|last=Smith|first=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-86251-6|location=Cambridge}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Smith|first=Peter|date=2022a|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=501–512|chapter=Sura ya 41: Historia ya Imani za Kibábí na Kibahá’í|doi=10.4324/9780429027772-48|s2cid=244705793}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Smith|first=Peter|date=2022b|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=614–621|chapter=Sura ya 50: Asia ya Kusini-Mashariki|title=Dini na Utalii: Njia panda, Maeneo ya Kufikia, na Mikutano|url=https://archive.org/details/religiontourismc0000stau|last=Stausberg|first=Michael|date=2011|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-54931-8|location=Oxfordshire, UK|title=Baháʼí Faith: A Guide For The Perplexed|last=Stockman|first=Robert|date=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-8781-9|location=New York, NY|title=Imani ya Bahá'í, Vurugu, na Kutokuwa na Vurugu|last=Stockman|first=Robert H.|date=July 2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-61344-6|editor1=James R. Lewis|series=Cambridge Elements; Religion and Violence|location=Cambridge, UK|doi=10.1017/9781108613446|oclc=1173507653|editor2=Margo Kitts|s2cid=225389995}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Stockman|first=Robert|date=2022a|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=557–568|chapter=Sura ya 45: Amerika ya Kusini na Karibiani|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Stockman|first=Robert|date=2022b|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=569–580|chapter=Sura ya 46: Amerika ya Kaskazini|url=http://www.peyman.info/cl/Baha%27i/Others/ROB/V4/p118-144Ch08.html#p125|title=The Revelation of Baháʼu'lláh, Volume 4: Mazra'ih & Bahji 1877–92|last=Taherzadeh|first=Adib|publisher=George Ronald|year=1987|isbn=0-85398-270-8|location=Oxford, UK|page=125|title=Wabahá'i wa Iran: Tafiti za kijamii-kihistoria|last=Tavakoli-Targhi|first=Mohamad|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-0-203-00280-3|editor-last1=Brookshaw|editor-first1=Dominic P.|location=New York|chapter=Upinzani dhidi ya Baháʼí na Uislamisti nchini Iran|editor2-last=Fazel|editor2-first=Seena B.}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/religioushumanri0000unse|title=Haki za binadamu za kidini katika mtazamo wa kimataifa: mitazamo ya kidini|last=Van der Vyer|first=J.D.|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1996|isbn=90-411-0176-4|page=449|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Baháʼí|last=Warburg|first=Margit|date=2001|publisher=Signature Books|editor-last=Introvigne|series=Studies in Contemporary Religions|location=US|title=Citizens of the world: a history and sociology of the Bahaʹis from a globalisation perspective|last=Warburg|first=Margit|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-90-474-0746-1|location=Leiden|oclc=234309958|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Yazdani|first=Mina|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=88–104|chapter=Sura ya 7: Maandishi na Matamshi ya ʻAbdu'l-Bahá|doi=10.4324/9780429027772-9|s2cid=244689327}} {{refend}} === Hazina ya Maarifa ya Ulimwengu === {{refbegin|30em|indent=yes}} *'''Iranica''' **{{Cite encyclopedia|author=Waandishi Wengi|title=Bahaism|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|date=15 December 1988|volume=III|issue=4–5|pages=438–475|url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index|access-date=11 January 2021|ref={{sfnref|Iranica-Bahaism|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Cole|first=Juan|date=15 December 1988|publication-date=23 August 2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|article=BAHAISM i. The Faith|volume=III|issue=4|pages=438–446|article-url=http://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-i|access-date=30 December 2012|ref={{sfnref|Iranica-The Faith|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Cole|first=Juan|date=15 December 1988|publication-date=23 August 2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|article=BAHĀʾ-ALLĀH|volume=III|issue=4|pages=422–429|article-url=https://iranicaonline.org/articles/baha-allah|access-date=30 December 2012|ref={{sfnref|Iranica-Baha'-Allah|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=MacEoin|first=Denis|date=15 December 1988|publication-date=23 August 2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|article=BAHAISM iii. Bahai and Babi Schisms|volume=III|issue=4–5|article-url=http://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-iii|pages=447–449|issn=2330-4804|ref={{sfnref|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|date=1989|article=BAYT-AL-ʿADL (House of Justice)|article-url=https://iranicaonline.org/articles/bayt-al-adl-house-of-justice-a-bahai-administrative-institution|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=IV|issue=1|pages=12–14|issn=2330-4804|ref={{sfnref|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|year=2010|article=Mašreq al-Aḏkār|article-url=https://www.iranicaonline.org/articles/mashreq-adkar|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|ref={{sfnref|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}}}} **{{cite encyclopedia|last=Negahban|first=Ezzatollah|year=2020|article=BURIAL i. Pre-Historic Burial Sites|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|volume=IV|issue=5|article-url=https://iranicaonline.org/articles/burial-i|access-date=August 24, 2023|ref={{sfnref|Iranica-Burial|2020}}}}</ref> **{{Cite encyclopedia|last1=Rafati|first1=V.|last2=Sahba|first2=F.|year=1988|article=BAHAISM ix. Bahai temples|article-url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-ix|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|volume=III|issue=5|pages=465–467|ref={{sfnref|Iranica-Bahai-temples|1988}}}} *{{Cite encyclopedia|editor-last=Barrett|editor-first=David B.|date=1982|title=Wafuasi wa dini zote duniani|encyclopedia=[[World Christian Encyclopedia]]: Utafiti linganishi wa makanisa na dini katika ulimwengu wa kisasa|edition=1st|publisher=Oxford University Press|location=Nairobi|ref={{sfnref|World Christian Encyclopedia|1982}}}} *{{Cite encyclopedia|last1=Barrett|first1=David B.|last2=Kurian|first2=George T.|last3=Johnson|first3=Todd M.|year=2001|title=Muhtasari wa Dunia|encyclopedia=[[World Christian Encyclopedia]]: Utafiti linganishi wa makanisa na dini katika ulimwengu wa kisasa|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|location=New York|ref={{sfnref|World Christian Encyclopedia|2001}}}} *{{Cite encyclopedia|editor-last=Clarke|editor-first=Peter B.|date=2006|title=Baháʼí|encyclopedia=Encyclopedia of New Religious Movements|publisher=Routledge|location=London and New York|isbn=978-0-415-26707-6|pages=56}} *{{Cite encyclopedia|last=Hutter|first=Manfred|year=2005|contribution=Bahā'īs|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|encyclopedia=Encyclopedia of Religion|edition=2nd|publisher=Macmillan Reference US|volume=2|place=Detroit, MI|isbn=0-02-865733-0|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_v8f2/page/737 737–740]|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_v8f2/page/737}} *{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|date=1994a|title=Turkmenistan|encyclopedia=draft "A Short Encyclopedia of the Baháʼí Faith"|url=https://www.momen.org/relstud/turkmnst.htm|access-date=Jul 28, 2022}} *{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|date=1994b|title=Iran: Historia ya Dini ya Kibaháʼí|encyclopedia=draft "A Short Encyclopedia of the Baháʼí Faith"|publisher=Baháʼí Library Online|url=http://bahai-library.com/momen_encyclopedia_iran#9.%20Social%20and%20economic%20development|access-date=16 October 2009}} *{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|title=Baháʼí|date=2011|chapter=Bahaʼi|encyclopedia=Encyclopedia of Global Religion|editor1=Juergensmeyer|editor2=Roof|publisher=Sage Publications|isbn=978-0-7619-2729-7|doi=10.4135/9781412997898.n61}} *{{Cite encyclopedia|last=Smith|first=Peter|year=2000|title=A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith|publisher=Oneworld Publications|location=Oxford, UK|isbn=1-85168-184-1|url=https://books.google.com/books?id=Yhy9DwAAQBAJ}} {{refend}} === Majarida === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite journal|last=Affolter|first=Friedrich W.|date=Januari 2005|title=Kivuli cha Mauaji ya Kimbari ya Kiitikadi: Wabaháʼí wa Iran|url=http://www.altoona.psu.edu/journals/war-crimes/articles/V1/v1n1a3.pdf|journal=War Crimes, Genocide, & Crimes Against Humanity|volume=1|issue=1|pages=75–114|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083412/http://www.altoona.psu.edu/journals/war-crimes/articles/V1/v1n1a3.pdf|archive-date=22 July 2012|access-date=31 May 2006}} *{{Cite journal|last=Berry|first=Adam|date=2004|title=DINI YA KIBAHÁ'Í NA UHUSIANO WAKE NA UISLAMU, UKRISTO, NA UYAHUDI: HISTORIA FUPI|url=https://www.jstor.org/stable/41887188|journal=International Social Science Review|volume=79|issue=3/4|pages=137–151|issn=0278-2308|jstor=41887188}} *{{Cite journal|last=Cole|first=Juan|year=1982|title=Dhana ya Mdhihirisho katika Maandishi ya Kibaháʼí|url=http://bahai-library.com/cole_concept_manifestation|journal=Journal of Bahá'í Studies|volume=9|pages=1–38}} *{{Cite journal|last1=Fozdar|first1=Farida|date=2015|title=Imani ya Kibahá'í: Uchunguzi Kifani wa Utandawazi, Uhamaji na Urasimishaji wa Haiba ya Kiroho|journal=Journal for the Academic Study of Religion|volume=28|issue=3|pages=274–292|doi=10.1558/jasr.v28i3.28431 | issn=2047-704X}} *{{Cite journal|last=Hatcher|first=John S.|year=2005|title=Kumfunua Hurí wa Upendo|journal=Journal of Bahá'í Studies|volume=15|issue=1|pages=1–38|doi=10.31581/jbs-15.1-4.1(2005)|doi-access=free}} *{{Cite journal|last=Kingdon|first=Geeta Gandhi|year=1997|title=Elimu ya wanawake na maendeleo ya kijamii na kiuchumi|url=http://bahai-library.com/kingdon_education_women_development|journal=Baháʼí Studies Review|volume=7|issue=1}} *{{Cite journal|last=Schaefer|first=Udo|date=2002|title=Utangulizi wa Sheria ya Kibahá'í: Misingi ya Kifundisho, Kanuni na Miundo|journal=Journal of Law and Religion|volume=18|issue=2|pages=307–72|doi=10.2307/1602268|jstor=1602268|s2cid=154511808}} *{{Cite journal|last1=Smith|first1=Peter|year=2016|title=Upanuzi wa Kibábí–Kibahá'í na "Mafanikio ya Kijiutamaduni na Kijiografia"|journal=Journal of Religious History|volume=40|issue=2|pages=225–236|doi=10.1111/1467-9809.12280}} *{{Cite journal|last1=Smith|first1=Peter|last2=Momen|first2=Moojan|year=1989|title=Imani ya Kibahá'í 1957–1988: Tathmini ya Maendeleo ya Kisasa|url=http://bahai-library.com/momen_smith_developments_1957-1988|journal=Religion|volume=19|issue=1|pages=63–91|doi=10.1016/0048-721X(89)90077-8|author=Universal House of Justice|date=Septemba 2002|title=Idadi na Uainishaji wa Maandishi na Nyaraka Matakatifu|url=http://bahai-library.com/uhj_numbers_sacred_writings|journal=Lights of Irfan|location=Wilmette, IL|publisher=Irfan Colloquia|volume=10|pages=349–350|access-date=20 March 2007}} {{refend}} {{refend}} === Vyombo vya habari vipya === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite news|url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2017/04/economist-explains-7|title=The Economist yaeleza: Dini ya Baháʼí|author=A.V.|date=20 April 2017|newspaper=[[The Economist]]|access-date=23 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501161938/https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2017/04/economist-explains-7|archive-date=2017-05-01|url-access=subscription|url-status=live}} *{{Cite news|title=Familia zaogopa kwa ajili ya Wabaháʼí waliofungwa jela nchini Iran|date=16 February 2011|agency=AFP|ref={{sfnRef|AFP|2011a}}}} *{{Cite news|title=Marekani 'yasikitishwa' na taarifa kuhusu Wabaháʼí kutoka Iran|date=31 March 2011|agency=AFP|ref={{sfnRef|AFP|2011b}}}} *{{Cite news|url=http://www.bahai.com/thebahais/pg14.htm|title=Kuna Wabaháʼí wangapi?|author=Baháʼí World News Service|date=1992|magazine=The Baháʼís|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717184758/https://bahai.com/thebahais/pg14.htm|archive-date=17 July 2015|publisher=Baháʼí International Community|page=14}} *{{Cite news|url=https://news.bahai.org/story/62/|title=Mwakilishi wa Wabaháʼí katika Umoja wa Mataifa awahutubia viongozi wa dunia katika Mkutano wa Kilele wa Milenia|author=Baháʼí World News Service|date=8 September 2000|access-date=21 October 2021}} *{{Cite news|url=http://news.bahai.org/story/707|title=Misri yabadilisha rasmi sheria za vitambulisho vya taifa|author=Baháʼí World News Service|date=17 April 2009|access-date=16 June 2009|publisher=Baháʼí International Community|ref={{sfnRef|Baháʼí World News Service|2009a}}}} *{{Cite news|url=http://news.bahai.org/story/726|title=Vitambulisho vya kwanza vyatolewa kwa Wabaháʼí wa Misri kwa kutumia "alama ya mstari" badala ya dini|author=Baháʼí World News Service|date=14 August 2009|access-date=16 August 2009|ref={{sfnRef|Baháʼí World News Service|2009b}}}} *{{Cite news|url=http://news.bahai.org/story/1163|title=Wimbi la kutisha la kukamatwa nchini Yemen lazua hofu|author=Baháʼí World News Service|date=21 April 2017}} *{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/meast/05/16/iran.bahais/|title=Kukamatwa kwa Wabaháʼí nchini Iran kwalaaniwa|date=16 May 2008|access-date=4 February 2018|agency=CNN|ref={{sfnRef|CNN|2008}}}} *{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/meast/01/12/Iran.bahai.trial/|title=Kesi ya viongozi wa Wabaháʼí nchini Iran yaanza kusikilizwa|date=12 January 2010a|access-date=4 February 2018|agency=CNN|ref={{sfnRef|CNN|2010a}}}} *{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/09/16/iran.bahai.sentences/index.html|title=Adhabu za viongozi wa Wabaháʼí nchini Iran zaripotiwa kupunguzwa|date=16 September 2010b|access-date=25 September 2013|agency=CNN|ref={{sfnRef|CNN|2010b}}}} *{{Cite news|url=http://www.rferl.org/content/A_Trial_In_Tehran_Their_Only_Crime__Their_Faith/2006448.html|title=Kesi huko Tehran: 'Hatia' yao pekee – Imani yao|last=Djavadi|first=Abbas|date=8 April 2010|work=Radio Free Europe/Radio Liberty}} *{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/27/us/27religion.html|title=Kwa Wabaháʼí, ukandamizaji si habari mpya|last=Freedman|first=Samuel G.|date=26 June 2009|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://nyti.ms/2zT84eS|title=Iran yabomoa kuba la Hekalu la Wabaháʼí|date=24 May 1955|newspaper=The New York Times|ref={{sfnRef|''The New York Times''|1955}}}} *{{Cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/08/iran-court-sentences-leaders-of-bahai-faith-to-20-years-in-prison.html|title=Mahakama yawahukumu viongozi wa dini ya Baháʼí kifungo cha miaka 20 jela|last=Siegal|first=Daniel|date=11 August 2010|newspaper=Los Angeles Times}} *{{Cite news|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Iran-detains-5-more-Bahai|title=Iran yawashikilia Wabaháʼí wengine 5 zaidi|author=<!-- Staff writer -->|date=14 February 2010|newspaper=The Jerusalem Post|access-date=25 September 2013|ref={{sfnRef|The Jerusalem Post|2010}}}} *{{Cite news|url=http://www.rferl.org/content/Iran_Bahai_Leaders_Scheduled_In_Court_On_Election_Anniversary/2061066.html|title=Viongozi wa Wabaháʼí nchini Iran wapangiwa kufikishwa mahakamani katika kumbukumbu ya uchaguzi|author=<!-- Staff writer -->|date=3 June 2010|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|ref={{sfnRef|Radio Free Europe|2010}}}} *{{Cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944604_1944622,00.html|title=Kuipiga marufuku Dini ya Baháʼí|last=Sullivan|first=Amy|date=8 December 2009|newspaper=Time|access-date=23 February 2012}} *{{Cite news|url=http://news.kodoom.com/en/iran-politics/date-set-for-second-court-session/story/699231/|title=Tarehe yapangwa kwa kikao cha pili cha mahakama kwa Wabaháʼí saba nchini Iran|author=Washington TV|date=20 January 2010|access-date=21 January 2010}} {{refend}} {{refend}} === Nyingine === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite web|url=http://www.thearda.com/QL2010/QuickList_40.asp|title=Mataifa yenye Wabaháʼí wengi zaidi (2010)|author=Association of Religion Data Archives|year=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427001103/https://www.thearda.com/QL2010/QuickList_40.asp|archive-date=April 27, 2022|access-date=14 August 2022}} *{{Cite web|url=http://www.bahai.org/documents/osed/betterment-world.pdf?a28125bc|title=Kwa Uboreshaji wa Ulimwengu: Mtazamo wa Jumuiya ya Wabaháʼí ya Ulimwengu kuhusu Maendeleo ya Kijamii na Kiuchumi|author=Baháʼí Office of Social and Economic Development|date=2018|access-date=3 May 2018}} *{{Cite press release|publisher=Baháʼí International Community|date=6 June 2000|title=Historia ya Ushirikiano Hai na Umoja wa Mataifa|url=http://www.bic.org/statements/bahai-international-community-history-active-cooperation-united-nations|access-date=25 September 2013|ref={{sfnRef|Baháʼí International Community|2000}}}} *{{Cite speech|last=Bigelow|first=Kit|date=16 November 2005|access-date=29 December 2006|title=Kit Bigelow, Mkurugenzi wa Masuala ya Nje, Baraza la Kiroho la Kitaifa la Wabaháʼí wa Marekani|event=Congressional Human Rights Caucus, House of Representatives|url=http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/11-17-05+Testimony+of+Kit+Bigelow+Egypt+Briefing.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20061227195313/http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human%2BRights%2BCaucus/Briefing%2BTestimonies/11-17-05%2BTestimony%2Bof%2BKit%2BBigelow%2BEgypt%2BBriefing.htm|archive-date=27 December 2006|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061227195313/http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/11-17-05+Testimony+of+Kit+Bigelow+Egypt+Briefing.htm |date=27 Desemba 2006 }} *{{Cite web|url=https://iranhumanrights.org/2018/07/woman-expelled-from-iranian-university-just-before-obtaining-degree-because-shes-bahai/|title=Mwanamke Afukuzwa Kutoka Chuo Kikuu cha Iran Kabla Tu ya Kupata Shahada kwa Sababu Yeye ni Mbaháʼí|date=29 July 2018|website=Center for Human Rights in Iran|access-date=23 August 2018|ref={{sfnRef|Center for Human Rights in Iran|2018}}}} *{{Cite book|url=http://www.dictionary.com/browse/bahai|title=Dictionary.com Unabridged|publisher=Random House, Inc.|year=2017|edition=4th|contribution=Baháʼí|ref={{sfnRef|Dictionary.com|2017}}}} *{{Cite web|url=http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf|title=Ubaguzi dhidi ya Wachache wa Kidini nchini Iran|author=International Federation of Human Rights|date=August 2003|publisher=FIDH|location=Paris|archive-url=https://web.archive.org/web/20061031221624/http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf|archive-date=31 October 2006|access-date=20 October 2006|url-status=live}} *{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper|title=Ripoti ya Uhuru wa Dini wa Kimataifa ya mwaka 2013|author=Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|date=2013|publisher=[[United States Department of State]]|access-date=24 April 2015|ref={{sfnRef|International Religious Freedom Report|2013}}}} *{{Cite report|editor-last=Hackett|editor-first=Conrad|editor-last2=Grim|editor-first2=Brian J.|title=Mazingira ya Kidini ya Ulimwengu: Ripoti juu ya Ukubwa na Mgawanyo wa Makundi Makuu ya Dini Duniani kufikia mwaka 2010|pages=53–56 <!-- many other pages report various specific examples across many religions -->|publisher=Pew Research Center’s Forum on Religion & Public Life|via=Boston College|date=Dec 2012|url=https://www.bc.edu/content/dam/files/centers/jesinst/pdf/Grim-globalReligion-full.pdf|access-date=Aug 16, 2022|ref={{sfnRef|Pew Global Religious Landscape|2012}}}} *{{Cite report|publisher=Iran Human Rights Documentation Center|date=December 2006|title=Imani Iliyonyimwa: Mateso dhidi ya Wabaháʼí wa Iran|access-date=1 May 2007|url=http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/A-Faith-Denied_Dec06.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618202441/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/A-Faith-Denied_Dec06.pdf|archive-date=2009-06-18|ref={{sfnRef|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902191009/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf |date=2 Septemba 2010 }} *{{Cite press release|publisher=Iran Human Rights Documentation Center|date=15 May 2008b|title=IHRDC Yalaani Kukamatwa kwa Wabaháʼí Wanaoongoza|url=http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf|access-date=17 May 2008|ref={{sfnRef|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}}|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100902191009/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf|archive-date=2 September 2010|archivedate=2 Septemba 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100902191009/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf}} *{{Cite report|publisher=Iran Human Rights Documentation Center|date=November 2008|title=Uhalifu dhidi ya Ubinadamu: Mashambulizi ya Jamhuri ya Kiislamu dhidi ya Wabaháʼí|location=New Haven, CN|ref={{sfnRef|Iran Human Rights Documentation Center|2008}}|url=http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/Crimes-against-Humanity_Nov08.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100902192809/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/Crimes-against-Humanity_Nov08.pdf|archive-date=2 September 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902192809/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/Crimes-against-Humanity_Nov08.pdf |date=2 Septemba 2010 }} *{{Cite web|url=http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/5E72D6B7B624AABBC125713700572D09?opendocument|title=Mwandishi Maalum kuhusu Uhuru wa Dini au Imani ana wasiwasi kuhusu jinsi wafuasi wa Dini ya Baháʼí nchini Iran wanavyotendewa|last=Jahangir|first=Asma|date=20 March 2006|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426122357/http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/5E72D6B7B624AABBC125713700572D09?opendocument|archive-date=26 April 2006|access-date=1 June 2006|url-status=live}} *{{Cite thesis|last=Lundberg|first=Zaid|date=2005|type=Master of Arts thesis|title=Ufunuo wa Mwisho katika Dini ya Bahá'í: Dhana ya Ufunuo wa Maendeleo|chapter=Dhana ya Ufunuo wa Maendeleo|chapter-url=http://bahai-library.com/lundberg_bahai_apocalypticism|access-date=1 May 2007|publisher=Department of History of Religion at the Faculty of Theology, Lund University, Sweden}} *{{Cite web|url=http://sim.law.uu.nl/SIM/CaseLaw/uncom.nsf/0/e7b8824bdd987268c1256fa8004a8753?OpenDocument|title=Iran, Jamhuri ya Kiislamu ya|author=Netherlands Institute of Human Rights|date=8 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060502110349/http://sim.law.uu.nl/SIM/CaseLaw/uncom.nsf/0/e7b8824bdd987268c1256fa8004a8753?OpenDocument|archive-date=2 May 2006|access-date=31 May 2006|url-status=dead}} {{refend}} [[Jamii:Bahai]] 5rgwmdk594fpetakzfkr5ngqudxcm21 4 208508 1564638 1564582 2026-06-03T17:00:14Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1564638 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-03) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-03)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 683 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 754 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2875 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1130 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2089 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 300 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1074 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 279 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 371 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 768 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 364 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 387 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 437 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 512 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 176 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 278 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 341 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Maldivi]] | 2.01 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34919 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 29522 || ↓ -11.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 171.6 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2875 || ↓ -5.7% |- | 2 || [[Marekani]] || 1130 || ↓ -5.9% |- | 3 || [[Irani]] || 1074 || ↑ +10.5% |- | 4 || [[Uingereza]] || 860 || ↑ +71.0% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 768 || ↑ +85.5% |- | 6 || [[Kenya]] || 754 || ↑ +12.9% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 683 || ↑ +8.4% |- | 8 || [[Urusi]] || 531 || ↑ +10.9% |- | 9 || [[San Marino]] || 512 || ↑ +2911.8% |- | 10 || [[Afrika Kusini]] || 511 || ↑ +0.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 391 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 135 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 6.9% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} gan8xpwiy5yjn53m06ld8zm71pz3ssx 1564639 1564638 2026-06-03T17:03:02Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1564639 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-03) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-03)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 683 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 754 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2875 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1130 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2089 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 300 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1074 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 279 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 371 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 768 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 364 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 387 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 437 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 512 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 176 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 278 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 341 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Maldivi]] | 2.01 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34919 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 29590 || ↓ -11.3% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 172.0 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2875 || ↓ -5.7% |- | 2 || [[Marekani]] || 1130 || ↓ -5.9% |- | 3 || [[Irani]] || 1074 || ↑ +10.5% |- | 4 || [[Uingereza]] || 860 || ↑ +71.0% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 768 || ↑ +85.5% |- | 6 || [[Kenya]] || 754 || ↑ +12.9% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 683 || ↑ +8.4% |- | 8 || [[Urusi]] || 531 || ↑ +10.9% |- | 9 || [[San Marino]] || 512 || ↑ +2911.8% |- | 10 || [[Afrika Kusini]] || 511 || ↑ +0.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 389 || 25.0% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 135 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} c6enwl8ldrw4lttqbiwe54bka42a370 1564651 1564639 2026-06-03T21:22:30Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1564651 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-03) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-03)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 683 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 754 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2875 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1130 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2089 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 300 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1074 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 279 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 371 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 768 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 364 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 387 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 437 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 512 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 176 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 278 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 341 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Maldivi]] | 2.01 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34919 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 29590 || ↓ -11.3% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 172.0 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2875 || ↓ -5.7% |- | 2 || [[Marekani]] || 1130 || ↓ -5.9% |- | 3 || [[Irani]] || 1074 || ↑ +10.5% |- | 4 || [[Uingereza]] || 860 || ↑ +71.0% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 768 || ↑ +85.5% |- | 6 || [[Kenya]] || 754 || ↑ +12.9% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 683 || ↑ +8.4% |- | 8 || [[Urusi]] || 531 || ↑ +10.9% |- | 9 || [[San Marino]] || 512 || ↑ +2911.8% |- | 10 || [[Afrika Kusini]] || 511 || ↑ +0.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 389 || 25.0% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 135 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} npvbr7w9t9cjfa8at47tir8c2j66aql 1564652 1564651 2026-06-03T21:23:50Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1564652 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-03) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-03)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 683 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 754 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2875 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1130 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2089 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 300 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1074 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 446 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 279 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 371 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 768 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 364 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 387 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 437 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 512 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 176 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 267 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 278 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 341 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Maldivi]] | 2.01 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34919 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 29590 || ↓ -11.3% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 172.0 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2875 || ↓ -5.7% |- | 2 || [[Marekani]] || 1130 || ↓ -5.9% |- | 3 || [[Irani]] || 1074 || ↑ +10.5% |- | 4 || [[Uingereza]] || 860 || ↑ +71.0% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 768 || ↑ +85.5% |- | 6 || [[Kenya]] || 754 || ↑ +12.9% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 683 || ↑ +8.4% |- | 8 || [[Urusi]] || 531 || ↑ +10.9% |- | 9 || [[San Marino]] || 512 || ↑ +2911.8% |- | 10 || [[Afrika Kusini]] || 511 || ↑ +0.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 389 || 25.0% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 135 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 53m55a7r2usw1a1z2bdzlaq1eef74l6 1564656 1564652 2026-06-04T04:28:21Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1564656 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-04) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-04)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 677 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 749 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2877 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1133 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2069 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 495 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 300 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1062 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 439 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 594 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 492 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 279 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 359 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 763 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 372 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 387 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 258 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 442 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 296 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 513 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 248 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 268 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 337 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 282 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 419 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 215 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 152 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Maldivi]] | 2.01 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34919 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 29590 || ↓ -11.3% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 172.0 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2875 || ↓ -5.7% |- | 2 || [[Marekani]] || 1130 || ↓ -5.9% |- | 3 || [[Irani]] || 1074 || ↑ +10.5% |- | 4 || [[Uingereza]] || 860 || ↑ +71.0% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 768 || ↑ +85.5% |- | 6 || [[Kenya]] || 754 || ↑ +12.9% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 683 || ↑ +8.4% |- | 8 || [[Urusi]] || 531 || ↑ +10.9% |- | 9 || [[San Marino]] || 512 || ↑ +2911.8% |- | 10 || [[Afrika Kusini]] || 511 || ↑ +0.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 389 || 25.0% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 135 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} b2griops1u88hhxaid0dfj92t1q3enc 1564657 1564656 2026-06-04T04:47:05Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1564657 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-04) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-04)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 677 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 749 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2877 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1133 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2069 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 495 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 300 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1062 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 439 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 594 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 492 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 279 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 359 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 763 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 372 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 387 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 258 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 442 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 296 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 513 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 248 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 268 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 337 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 282 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 419 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 215 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 152 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Maldivi]] | 2.01 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34919 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 28400 || ↓ -12.8% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 165.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2877 || ↓ -6.5% |- | 2 || [[Marekani]] || 1133 || ↓ -3.7% |- | 3 || [[Irani]] || 1062 || ↑ +12.5% |- | 4 || [[Uingereza]] || 860 || ↑ +69.6% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 763 || ↑ +81.7% |- | 6 || [[Kenya]] || 749 || ↑ +10.0% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 677 || ↑ +7.0% |- | 8 || [[Urusi]] || 594 || ↑ +27.2% |- | 9 || [[San Marino]] || 513 || ↑ +3320.0% |- | 10 || [[Afrika Kusini]] || 495 || ↓ -4.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 389 || 25.0% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 135 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 2ira1p33gw87mqh4ryz9mftwwoodrs6 1564680 1564657 2026-06-04T10:05:13Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1564680 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-04) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-04)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 677 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 749 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2877 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1133 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2069 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 495 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 300 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1062 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 439 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 594 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 492 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 279 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 359 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 763 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 372 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 387 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 258 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 442 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 296 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 513 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 248 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 268 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 337 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 282 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 419 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 215 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 152 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Maldivi]] | 2.01 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34919 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 28400 || ↓ -12.8% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 165.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2877 || ↓ -6.5% |- | 2 || [[Marekani]] || 1133 || ↓ -3.7% |- | 3 || [[Irani]] || 1062 || ↑ +12.5% |- | 4 || [[Uingereza]] || 860 || ↑ +69.6% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 763 || ↑ +81.7% |- | 6 || [[Kenya]] || 749 || ↑ +10.0% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 677 || ↑ +7.0% |- | 8 || [[Urusi]] || 594 || ↑ +27.2% |- | 9 || [[San Marino]] || 513 || ↑ +3320.0% |- | 10 || [[Afrika Kusini]] || 495 || ↓ -4.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 679 || 43.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 389 || 25.0% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 135 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 17 || 1.1% |- | 6 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 8 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 9 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- |} 2ow592wcpfluvb8sygfo773g2q4izyk 1564681 1564680 2026-06-04T10:07:01Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1564681 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-04) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-04)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 677 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 749 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2877 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1133 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 2069 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 495 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 300 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#006400; color:white" | 1062 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 439 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 594 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 492 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 279 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 359 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#228B22; color:white" | 763 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#228B22; color:white" | 860 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 372 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 387 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 261 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 258 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 442 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 296 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 513 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 248 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 268 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 337 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 282 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 419 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 215 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 152 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 127 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Romania]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Maldivi]] | 2.01 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34919 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 29271 || ↓ -12.8% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.0 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 170.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2877 || ↓ -6.5% |- | 2 || [[Marekani]] || 1133 || ↓ -3.7% |- | 3 || [[Irani]] || 1062 || ↑ +12.5% |- | 4 || [[Uingereza]] || 860 || ↑ +69.6% |- | 5 || [[Ufaransa]] || 763 || ↑ +81.7% |- | 6 || [[Kenya]] || 749 || ↑ +10.0% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 677 || ↑ +7.0% |- | 8 || [[Urusi]] || 594 || ↑ +27.2% |- | 9 || [[San Marino]] || 513 || ↑ +3320.0% |- | 10 || [[Afrika Kusini]] || 495 || ↓ -4.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 678 || 44.0% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 389 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 135 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 108 || 7.0% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:Borisherman|Borisherman]] || 10 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.5% |- | 9 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.5% |- | 10 || [[User:Kozak2025|Kozak2025]] || 6 || 0.4% |- |} kh9bytb8rqyhlicrdupkypbd2tne9wn 0 239860 1564655 1558881 2026-06-04T03:54:57Z Zvezda2011 89742 /* Sentensi rahisi */ + 1564655 wikitext text/x-wiki [[Faili:Flag of Interslavic.svg|thumb|Bendera ya Kiinterslavik]] '''Kiinterslavik''' (Medžuslovjanski jezyk) ni [[Lugha ya kuundwa|lugha unde]] inayosemwa na takriban watu 7000. Mradi ulianza mwaka wa 2006, kwa jina '''Kislovianski'''. Halafu mwaka wa 2011, lilirekebishwa kuwa Kiinterslavik.<ref>{{Rejea tovuti|title=Interslavic – Introduction|url=http://steen.free.fr/interslavic/introduction.html|work=steen.free.fr|accessdate=2026-05-29}}</ref> == Mfano wa maneno na sentensi == === Mambo === * kompjuter (kompyuter) - kompyuta * telefon - simu * kniga (k(a)niga) - kitabu * televizor - televisheni * držka (dar''j''ka) - kalamu === Nambari === * jedin (''y''edin) - moja * dva - mbili * tri - tatu * četyri (''ch''eteri) - nne * pet - tano * šest (''sh''est) - sita * sedm (sedem) - saba * osm (osem) - nane * devet - tisa * deset - kumi === Wanyama === * lev - simba * hippotam - kiboko * jež - nungunungu * myš (m''e''sh) - panya * kotka - paka * pes - mbwa * katka - bata === Sentensi rahisi === * Zdrav! (z(a)drav) - hamjambo, hujambo * Kako jesi? - Hujambo? * Ja jesm........ - (Mi)mi ni......... * Kto ty? - Wewe ni nani? * Ahoj! - habari * Kako jest tvoje ime? - Jina lako ni nani? * Moje ime jest......... - Jina langu ni.......... * Ja čitam knigu. - Nasoma kitabu. * Ja tut rabotam. - Nafanya kazi hapa. * Kde ty rabotaš? - Unafanya kazi wapi? * Čto ty čitaš? - Unasoma nini? === Vitenzi === * čitati - kusoma * rabotati - kufanya kazi == Marejeo == <references /> {{mbegu-lugha}} [[Jamii:Lugha za Kislavoni]] j7qwoiodbv8yntnw9fffpz8nbhg4gmg 1728 240226 1564589 1564409 2026-06-03T12:54:18Z Husseyn Issa 44885 1564589 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center; margin-bottom:10px;"> [[File:Water for life - awc 2026.gif|AFRICA WIKI CHALLENGE 2026 BANNER|center|frameless|1400x1400px]] </div> <div style="width:400px; margin:auto; display:flex; justify-content:space-around; border-bottom:1px solid #ddd; text-align:center;"> <div style="flex:1; border-bottom:3px solid #005696; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026|<span style="color:#333; font-size:14px; font-weight:bold;">Kuhusu Tukio / About</span>]] </div> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026/Makala|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Makala / Articles List</span>]] </div> </div> [[Faili:AWC 26.png]]'''Africa Wiki Challenge''' ni kampeni ya kuanzisha na kuboresha maudhui kuhusu Afrika kwenye miradi ya Wikimedia, kwa kuangazia masuala muhimu yanayohusu historia, maendeleo, mafanikio na changamoto za bara hili. Kwa mwaka 2026, nchini Tanzania kampeni hii itaangazia katika kuongeza na kuboresha maudhui kuhusu Tanzania na Afrika kwa ujumla, kwa mwongozo wa mada ya mwaka 2026 "Water for Life in Africa". Kupitia kampeni hii, washiriki watapata nafasi ya kuchangia kwa kuandika na kuboresha makala mbalimbali zinazoonyesha umuhimu wa rasilimali za maji, usimamizi wake na athari zake kwa jamii kupitia Wikipedia na miradi mingine. Lengo ni kupunguza pengo la maudhui ya Afrika mtandaoni na kukuza upatikanaji wa taarifa sahihi, huru na zinazotokana na mazingira ya ndani. ===''English''=== '''Africa Wiki Challenge''' is a campaign aimed at creating and improving content about Africa on Wikimedia projects. For the AWC 2026, Communities in Tanzania are joining this campaign by organizing a local editathon and contest aimed at increasing and enhancing content about Tanzania and Africa as a whole, under the theme: "Water for Life in Africa." Through this campaign, participants will have the opportunity to contribute by writing and improving articles that demonstrate the importance of water resources, their management, and their impact on society through Wikipedia and other sister projects. The goal is to reduce the content gap online and promote access to accurate, free, and locally-sourced information. == Dhamira ya 2026 / ''Theme'' == AWC 2026: '''WATER FOR LIFE IN AFRICA''' (''Sw'': '''Maji kwa Uhai barani Afrika''') == Lini? / ''When?''== '''25 Mei 2026''' - '''30 Juni 2026'''. == Malengo / ''Goals'' == * Kuboresha na kuongeza makala mpya walau 50 zinayohusu maji, usafi na mazingira kwenye Wikipedia ya Kiswahili. * Kuongeza idadi ya wahariri wapya walau 25% wanaochangia katika miradi ya Wikimedia. ===''English''=== *To create and improve articles at least 50 related to water, sanitation, and the environment on Swahili Wikipedia. *To recruit at least 25% of new editors to contribute to Wikimedia projects. [[Jamii:Editathons swwiki]] h48bkmukcwxo0a8yduc0qzd3pzm9z3u 1564590 1564589 2026-06-03T12:56:03Z Husseyn Issa 44885 1564590 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center; margin-bottom:10px;"> [[File:Water for life - awc 2026.gif|thumb|]] </div> <div style="width:400px; margin:auto; display:flex; justify-content:space-around; border-bottom:1px solid #ddd; text-align:center;"> <div style="flex:1; border-bottom:3px solid #005696; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026|<span style="color:#333; font-size:14px; font-weight:bold;">Kuhusu Tukio / About</span>]] </div> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026/Makala|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Makala / Articles List</span>]] </div> </div> [[Faili:AWC 26.png]]'''Africa Wiki Challenge''' ni kampeni ya kuanzisha na kuboresha maudhui kuhusu Afrika kwenye miradi ya Wikimedia, kwa kuangazia masuala muhimu yanayohusu historia, maendeleo, mafanikio na changamoto za bara hili. Kwa mwaka 2026, nchini Tanzania kampeni hii itaangazia katika kuongeza na kuboresha maudhui kuhusu Tanzania na Afrika kwa ujumla, kwa mwongozo wa mada ya mwaka 2026 "Water for Life in Africa". Kupitia kampeni hii, washiriki watapata nafasi ya kuchangia kwa kuandika na kuboresha makala mbalimbali zinazoonyesha umuhimu wa rasilimali za maji, usimamizi wake na athari zake kwa jamii kupitia Wikipedia na miradi mingine. Lengo ni kupunguza pengo la maudhui ya Afrika mtandaoni na kukuza upatikanaji wa taarifa sahihi, huru na zinazotokana na mazingira ya ndani. ===''English''=== '''Africa Wiki Challenge''' is a campaign aimed at creating and improving content about Africa on Wikimedia projects. For the AWC 2026, Communities in Tanzania are joining this campaign by organizing a local editathon and contest aimed at increasing and enhancing content about Tanzania and Africa as a whole, under the theme: "Water for Life in Africa." Through this campaign, participants will have the opportunity to contribute by writing and improving articles that demonstrate the importance of water resources, their management, and their impact on society through Wikipedia and other sister projects. The goal is to reduce the content gap online and promote access to accurate, free, and locally-sourced information. == Dhamira ya 2026 / ''Theme'' == AWC 2026: '''WATER FOR LIFE IN AFRICA''' (''Sw'': '''Maji kwa Uhai barani Afrika''') == Lini? / ''When?''== '''25 Mei 2026''' - '''30 Juni 2026'''. == Malengo / ''Goals'' == * Kuboresha na kuongeza makala mpya walau 50 zinayohusu maji, usafi na mazingira kwenye Wikipedia ya Kiswahili. * Kuongeza idadi ya wahariri wapya walau 25% wanaochangia katika miradi ya Wikimedia. ===''English''=== *To create and improve articles at least 50 related to water, sanitation, and the environment on Swahili Wikipedia. *To recruit at least 25% of new editors to contribute to Wikimedia projects. [[Jamii:Editathons swwiki]] svc2fx10klgmaz2zcrfxhr3mmujnk3s 1564591 1564590 2026-06-03T12:56:57Z Husseyn Issa 44885 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Husseyn Issa|Husseyn Issa]] ([[User talk:Husseyn Issa|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Anuary Rajabu|Anuary Rajabu]] 1564409 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center; margin-bottom:10px;"> [[File:Water for life - awc 2026.gif|AFRICA WIKI CHALLENGE 2026 BANNER|center|frameless|1400x1400px]] </div> <div style="width:400px; margin:auto; display:flex; justify-content:space-around; border-bottom:1px solid #ddd; text-align:center;"> <div style="flex:1; border-bottom:3px solid #005696; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026|<span style="color:#333; font-size:14px; font-weight:bold;">Kuhusu Tukio / About</span>]] </div> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026/Makala|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Makala / Articles List</span>]] </div> </div> '''Africa Wiki Challenge''' ni kampeni ya kuanzisha na kuboresha maudhui kuhusu Afrika kwenye miradi ya Wikimedia, kwa kuangazia masuala muhimu yanayohusu historia, maendeleo, mafanikio na changamoto za bara hili. Kwa mwaka 2026, nchini Tanzania kampeni hii itaangazia katika kuongeza na kuboresha maudhui kuhusu Tanzania na Afrika kwa ujumla, kwa mwongozo wa mada ya mwaka 2026 "Water for Life in Africa". Kupitia kampeni hii, washiriki watapata nafasi ya kuchangia kwa kuandika na kuboresha makala mbalimbali zinazoonyesha umuhimu wa rasilimali za maji, usimamizi wake na athari zake kwa jamii kupitia Wikipedia na miradi mingine. Lengo ni kupunguza pengo la maudhui ya Afrika mtandaoni na kukuza upatikanaji wa taarifa sahihi, huru na zinazotokana na mazingira ya ndani. ===''English''=== '''Africa Wiki Challenge''' is a campaign aimed at creating and improving content about Africa on Wikimedia projects. For the AWC 2026, Communities in Tanzania are joining this campaign by organizing a local editathon and contest aimed at increasing and enhancing content about Tanzania and Africa as a whole, under the theme: "Water for Life in Africa." Through this campaign, participants will have the opportunity to contribute by writing and improving articles that demonstrate the importance of water resources, their management, and their impact on society through Wikipedia and other sister projects. The goal is to reduce the content gap online and promote access to accurate, free, and locally-sourced information. == Dhamira ya 2026 / ''Theme'' == AWC 2026: '''WATER FOR LIFE IN AFRICA''' (''Sw'': '''Maji kwa Uhai barani Afrika''') == Lini? / ''When?''== '''25 Mei 2026''' - '''30 Juni 2026'''. == Malengo / ''Goals'' == * Kuboresha na kuongeza makala mpya walau 50 zinayohusu maji, usafi na mazingira kwenye Wikipedia ya Kiswahili. * Kuongeza idadi ya wahariri wapya walau 25% wanaochangia katika miradi ya Wikimedia. ===''English''=== *To create and improve articles at least 50 related to water, sanitation, and the environment on Swahili Wikipedia. *To recruit at least 25% of new editors to contribute to Wikimedia projects. [[Jamii:Editathons swwiki]] d9auuulfgzbyphwiwqz9rkii2uu3u1s 1564593 1564591 2026-06-03T12:58:54Z Husseyn Issa 44885 1564593 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center; margin-bottom:10px;"> [[File:Water for life - awc 2026.gif|AFRICA WIKI CHALLENGE 2026 BANNER|center|frameless|1400x1400px]] </div> <div style="width:400px; margin:auto; display:flex; justify-content:space-around; border-bottom:1px solid #ddd; text-align:center;"> <div style="flex:1; border-bottom:3px solid #005696; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026|<span style="color:#333; font-size:14px; font-weight:bold;">Kuhusu Tukio / About</span>]] </div> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026/Makala|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Makala / Articles List</span>]] </div> </div> [[Faili:AWC 26.png|thumb|AWC in Tanzania 2026]]'''Africa Wiki Challenge''' ni kampeni ya kuanzisha na kuboresha maudhui kuhusu Afrika kwenye miradi ya Wikimedia, kwa kuangazia masuala muhimu yanayohusu historia, maendeleo, mafanikio na changamoto za bara hili. Kwa mwaka 2026, nchini Tanzania kampeni hii itaangazia katika kuongeza na kuboresha maudhui kuhusu Tanzania na Afrika kwa ujumla, kwa mwongozo wa mada ya mwaka 2026 "Water for Life in Africa". Kupitia kampeni hii, washiriki watapata nafasi ya kuchangia kwa kuandika na kuboresha makala mbalimbali zinazoonyesha umuhimu wa rasilimali za maji, usimamizi wake na athari zake kwa jamii kupitia Wikipedia na miradi mingine. Lengo ni kupunguza pengo la maudhui ya Afrika mtandaoni na kukuza upatikanaji wa taarifa sahihi, huru na zinazotokana na mazingira ya ndani. ===''English''=== '''Africa Wiki Challenge''' is a campaign aimed at creating and improving content about Africa on Wikimedia projects. For the AWC 2026, Communities in Tanzania are joining this campaign by organizing a local editathon and contest aimed at increasing and enhancing content about Tanzania and Africa as a whole, under the theme: "Water for Life in Africa." Through this campaign, participants will have the opportunity to contribute by writing and improving articles that demonstrate the importance of water resources, their management, and their impact on society through Wikipedia and other sister projects. The goal is to reduce the content gap online and promote access to accurate, free, and locally-sourced information. == Dhamira ya 2026 / ''Theme'' == AWC 2026: '''WATER FOR LIFE IN AFRICA''' (''Sw'': '''Maji kwa Uhai barani Afrika''') == Lini? / ''When?''== '''25 Mei 2026''' - '''30 Juni 2026'''. == Malengo / ''Goals'' == * Kuboresha na kuongeza makala mpya walau 50 zinayohusu maji, usafi na mazingira kwenye Wikipedia ya Kiswahili. * Kuongeza idadi ya wahariri wapya walau 25% wanaochangia katika miradi ya Wikimedia. ===''English''=== *To create and improve articles at least 50 related to water, sanitation, and the environment on Swahili Wikipedia. *To recruit at least 25% of new editors to contribute to Wikimedia projects. [[Jamii:Editathons swwiki]] t56r50y89j59ifx4n4dtdxzzpgn47fv 1564605 1564593 2026-06-03T13:31:26Z Husseyn Issa 44885 1564605 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center; margin-bottom:10px;"> [[File:Water for life - awc 2026.gif|AFRICA WIKI CHALLENGE 2026 BANNER|center|frameless|1400x1400px]] </div> <div style="width:400px; margin:auto; display:flex; justify-content:space-around; border-bottom:1px solid #ddd; text-align:center;"> <div style="flex:1; border-bottom:3px solid #005696; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026|<span style="color:#333; font-size:14px; font-weight:bold;">Kuhusu Tukio / About</span>]] </div> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Africa Wiki Challenge 2026/Makala|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Makala / Articles List</span>]] </div> </div> [[Faili:AWC 26.png|thumb|AWC in Tanzania 2026]]'''Africa Wiki Challenge''' ni kampeni ya kuanzisha na kuboresha maudhui kuhusu Afrika kwenye miradi ya Wikimedia, kwa kuangazia masuala muhimu yanayohusu historia, maendeleo, mafanikio na changamoto za bara hili. Kwa mwaka 2026, nchini Tanzania kampeni hii itaangazia katika kuongeza na kuboresha maudhui kuhusu Tanzania na Afrika kwa ujumla, kwa mwongozo wa mada ya mwaka 2026 "Water for Life in Africa". Kupitia kampeni hii, washiriki watapata nafasi ya kuchangia kwa kuandika na kuboresha makala mbalimbali zinazoonyesha umuhimu wa rasilimali za maji, usimamizi wake na athari zake kwa jamii kupitia Wikipedia na miradi mingine. Lengo ni kupunguza pengo la maudhui ya Afrika mtandaoni na kukuza upatikanaji wa taarifa sahihi, huru na zinazotokana na mazingira ya ndani. ===''English''=== '''Africa Wiki Challenge''' is a campaign aimed at creating and improving content about Africa on Wikimedia projects. For the AWC 2026, Communities in Tanzania are joining this campaign by organizing a local editathon and contest aimed at increasing and enhancing content about Tanzania and Africa as a whole, under the theme: "Water for Life in Africa." Through this campaign, participants will have the opportunity to contribute by writing and improving articles that demonstrate the importance of water resources, their management, and their impact on society through Wikipedia and other sister projects. The goal is to reduce the content gap online and promote access to accurate, free, and locally-sourced information. == Dhamira ya 2026 / ''Theme'' == AWC 2026: '''WATER FOR LIFE IN AFRICA''' (''Sw'': '''Maji kwa Uhai barani Afrika''') == Lini? / ''When?''== '''25 Mei 2026''' - '''30 Juni 2026'''. == Malengo / ''Goals'' == * Kuboresha na kuongeza makala mpya walau 50 zinayohusu maji, usafi na mazingira kwenye Wikipedia ya Kiswahili. * Kuongeza idadi ya wahariri wapya walau 25% wanaochangia katika miradi ya Wikimedia. ===''English''=== *To create and improve articles at least 50 related to water, sanitation, and the environment on Swahili Wikipedia. *To recruit at least 25% of new editors to contribute to Wikimedia projects. == Jamii == Jamii tutakayoitumia ni: AWC 2026 [[Jamii:Editathons swwiki]] b9wu36hnrj7hhlkhk487tp8u24ykna4 0 240267 1564586 2026-06-03T12:40:11Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kisiwa cha Anchor''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[wilaya ya Ilemela]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], ambacho kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa wa eneo. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Ilemela]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]]' 1564586 wikitext text/x-wiki '''Kisiwa cha Anchor''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[wilaya ya Ilemela]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], ambacho kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa wa eneo. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Ilemela]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] tciq0icly4mcszuaend22ft8qe4nce0 0 240268 1564587 2026-06-03T12:46:27Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kisiwa cha Anchor''' ni kati ya [[visiwa]] vidogo vya [[wilaya ya Ilemela]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], ambacho kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa wa eneo. Kiko [[Kilomita|kilometa]] 10 kutoka pwani. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * https://unitedrepublicoftanzania.com/geography-of-tanzania/tanzania-topography-relief-drainage/unvei...' 1564587 wikitext text/x-wiki '''Kisiwa cha Anchor''' ni kati ya [[visiwa]] vidogo vya [[wilaya ya Ilemela]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], ambacho kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa wa eneo. Kiko [[Kilomita|kilometa]] 10 kutoka pwani. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * https://unitedrepublicoftanzania.com/geography-of-tanzania/tanzania-topography-relief-drainage/unveiling-gabalema-island-tanzanias-enigmatic-gem-in-mwanza-region/ {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Ilemela]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] 84nbnu8t98bqmrrx79surfq8ynqww07 1564588 1564587 2026-06-03T12:47:50Z Riccardo Riccioni 452 1564588 wikitext text/x-wiki '''Kisiwa cha Gabalema''' ni kati ya [[visiwa]] vidogo vya [[wilaya ya Ilemela]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], ambacho kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa wa eneo. Kiko [[Kilomita|kilometa]] 10 kutoka pwani ya [[Mwanza (mji)|Mwanza]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * https://unitedrepublicoftanzania.com/geography-of-tanzania/tanzania-topography-relief-drainage/unveiling-gabalema-island-tanzanias-enigmatic-gem-in-mwanza-region/ {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Ilemela]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] cwzhzcmz1zc9atzyudalk9uwo9ee9oc 0 240269 1564594 2026-06-03T13:00:36Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kisiwa cha Bezi''' ni kati ya [[visiwa]] vidogo vya [[wilaya ya Ilemela]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], ambacho kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa wa eneo. Kiko [[Kilomita|kilometa]] 18 kutoka pwani ya [[Kayenze]] kikikaliwa na [[wavuvi]], hasa [[Wasukuma]] na [[Wakerewe]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]...' 1564594 wikitext text/x-wiki '''Kisiwa cha Bezi''' ni kati ya [[visiwa]] vidogo vya [[wilaya ya Ilemela]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], ambacho kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa wa eneo. Kiko [[Kilomita|kilometa]] 18 kutoka pwani ya [[Kayenze]] kikikaliwa na [[wavuvi]], hasa [[Wasukuma]] na [[Wakerewe]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Ilemela]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] dzarujecli0i0nwx0awwl93uj6ipwsz 0 240270 1564602 2026-06-03T13:30:10Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''{{PAGENAME}}''' kiko chini ya [[wilaya ya Bunda]], [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]] na ni kati ya [[visiwa vya Augusta]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Bunda]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]]' 1564602 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' kiko chini ya [[wilaya ya Bunda]], [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]] na ni kati ya [[visiwa vya Augusta]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Bunda]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]] qpir392dtresd7m1hcbjfeynajrgh2z 0 240271 1564603 2026-06-03T13:30:26Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''{{PAGENAME}}''' kiko chini ya [[wilaya ya Bunda]], [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]] na ni kati ya [[visiwa vya Augusta]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Bunda]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]]' 1564603 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' kiko chini ya [[wilaya ya Bunda]], [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]] na ni kati ya [[visiwa vya Augusta]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Bunda]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]] qpir392dtresd7m1hcbjfeynajrgh2z 0 240272 1564604 2026-06-03T13:30:38Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''{{PAGENAME}}''' kiko chini ya [[wilaya ya Bunda]], [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]] na ni kati ya [[visiwa vya Augusta]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Bunda]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]]' 1564604 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' kiko chini ya [[wilaya ya Bunda]], [[mkoa wa Mara]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]] na ni kati ya [[visiwa vya Augusta]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mara}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Bunda]] [[Jamii:Ziwa Viktoria]] qpir392dtresd7m1hcbjfeynajrgh2z 0 240273 1564617 2026-06-03T14:17:27Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kisiwa cha Ijinga''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[Wilaya ya Magu]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] [[Jamii:Wilaya ya Magu]]' 1564617 wikitext text/x-wiki '''Kisiwa cha Ijinga''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[Wilaya ya Magu]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] [[Jamii:Wilaya ya Magu]] 9zl0zybqbucuw6jbhxz7x8gtlbpsxp6 0 240274 1564622 2026-06-03T14:29:53Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Kisiwa cha Chitandere]] hadi [[Kisiwa cha Chitandere (Ukerewe)]]: kutofautisha maana 1564622 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kisiwa cha Chitandere (Ukerewe)]] i844691efmf0tlm2vbtdwu3j6dhr99u 0 240275 1564624 2026-06-03T14:36:14Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '''Kwa kisiwa kingine chenye jina hilohilo, tazama [[Kisiwa cha Chitandere (Ukerewe)]]'' '''Kisiwa cha Chitandere''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[wilaya ya Sengerema]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana karibu na [[kisiwa cha Juma]] katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * https://wikimapia.org/19407858/Chitandere...' 1564624 wikitext text/x-wiki ''Kwa kisiwa kingine chenye jina hilohilo, tazama [[Kisiwa cha Chitandere (Ukerewe)]]'' '''Kisiwa cha Chitandere''' ni kati ya [[visiwa]] vya [[wilaya ya Sengerema]], [[mkoa wa Mwanza]], [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]]. Kinapatikana karibu na [[kisiwa cha Juma]] katika [[ziwa Nyanza]], la pili [[duniani]] kwa ukubwa. ==Tazama pia== * [[Orodha ya visiwa vya Tanzania]] ==Tanbihi== {{reflist}} ==Viungo vya nje== * https://wikimapia.org/19407858/Chitandere {{mbegu-jio-mwanza}} [[Jamii:wilaya ya Sengerema]] [[Jamii:Visiwa vya Tanzania]] [[Jamii:Visiwa vya Ziwa Viktoria]] 69pspt7mvcedgefy77j3phaeknjnuy2 0 240276 1564629 2026-06-03T15:24:20Z Maryam Saleh Abeid 79870 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Orion Rwizibuka Boyinkere Pappy''', anayefahamika zaidi kama '''Pappy Orion''' (alizaliwa mwaka 1985), ni [[mkurugenzi]] wa ubunifu na mwanaharakati kutoka Jamhuri ya Kidemokrasi ya kongo anayeishi nchini Ujerumani. Anajulikana kwa kazi zake za usimulizi wa masuala ya kibinadamu na utengenezaji wa filamu za makala. Yeye ni mwanzilishi wa Focus Congo e.V., shirika lisilo la kiserikali linalojishughulisha na maendeleo ya jamii nchini Jamhuri ya Kidemokr...' 1564629 wikitext text/x-wiki '''Orion Rwizibuka Boyinkere Pappy''', anayefahamika zaidi kama '''Pappy Orion''' (alizaliwa mwaka 1985), ni [[mkurugenzi]] wa ubunifu na mwanaharakati kutoka Jamhuri ya Kidemokrasi ya kongo anayeishi nchini Ujerumani. Anajulikana kwa kazi zake za usimulizi wa masuala ya kibinadamu na utengenezaji wa filamu za makala. Yeye ni mwanzilishi wa Focus Congo e.V., shirika lisilo la kiserikali linalojishughulisha na maendeleo ya jamii nchini [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], lililoanzishwa mnamo mwaka 2015. Mwaka 2025<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref><ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref>, Rwizibuka alijumuishwa katika orodha ya Waafrika 50 Wenye Ushawishi Zaidi wenye umri chini ya miaka 50<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref>. Pia, yeye ni mwandishi wa litabu cha tawasifu kiitwacho ''Flee, My Son: How I Escaped the War in Congo and Found God''.<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> == Historia == Rwizibuka alizaliwa mwaka 1985 nchini [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Wakati wa utoto wake, nchi hiyo ilikumbwa na migogoro ya kivita, hali iliyosababisha akimbie makazi yake akiwa bado mdogo. katika kipindi hicho, aliishi katika nchi kadhaa za Afrika kabla ya hatimaye kuhamia na kuishi nchini [[Afrika Kusini]].<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> Baada ya kutenganishwa na familia yake kwa miaka mingi, Pappy alikutana nao tena mwaka 2009. Uzoefu huu wa maisha ya awali uliathiri sana kazi zake za baadaye katika nyanja ya usimulizi wa hadithi, utengenezaji wa filamu, na utetezi wa masuala ya kibinadamu.<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> == Kazi za Kibinadamu == Mnamo Septemba 2015, Rwizibuka alianzisha ''Focus Congo e.V.'', shirika lisilo la kiserikali lenye makao yake makuu nchini [[Ujerumani]], ambapo amekuwa akihudumu kama mwenyekiti wa bodi tangu kuanzishwa kwake. Shirika hilo hujikita katika nyanja ya elimu, misaada ya kibinadamu, kuwawezesha vijana, na mipango ya kujenga amani nchini [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. ''Focus Congo e.V.'' imeshirikiana na majukwaa mbalimbali ya hisani pamoja na mitandao ya kibinadamu ili kuunga mkono miradi ya maendeleo inayozingatia mahitaji ya jamii.<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref><ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> == Machapisho == * ''Flieh, mein Sohn: Wie ich dem Krieg'' ''im Kongo entkam und Gott mich fand (2022). ISBN 978-3775160957'' == Marejeo == r6oe0x0un1omc08phlfx8mie9z0nik4 1564632 1564629 2026-06-03T15:34:41Z Maryam Saleh Abeid 79870 WCZ Culture 1564632 wikitext text/x-wiki '''Orion Rwizibuka Boyinkere Pappy''', anayefahamika zaidi kama '''Pappy Orion''' (alizaliwa mwaka 1985), ni [[mkurugenzi]] wa ubunifu na mwanaharakati kutoka Jamhuri ya Kidemokrasi ya kongo anayeishi nchini Ujerumani. Anajulikana kwa kazi zake za usimulizi wa masuala ya kibinadamu na utengenezaji wa filamu za makala. Yeye ni mwanzilishi wa Focus Congo e.V., shirika lisilo la kiserikali linalojishughulisha na maendeleo ya jamii nchini [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], lililoanzishwa mnamo mwaka 2015. Mwaka 2025<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref><ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref>, Rwizibuka alijumuishwa katika orodha ya Waafrika 50 Wenye Ushawishi Zaidi wenye umri chini ya miaka 50<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref>. Pia, yeye ni mwandishi wa litabu cha tawasifu kiitwacho ''Flee, My Son: How I Escaped the War in Congo and Found God''.<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> == Historia == Rwizibuka alizaliwa mwaka 1985 nchini [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Wakati wa utoto wake, nchi hiyo ilikumbwa na migogoro ya kivita, hali iliyosababisha akimbie makazi yake akiwa bado mdogo. katika kipindi hicho, aliishi katika nchi kadhaa za Afrika kabla ya hatimaye kuhamia na kuishi nchini [[Afrika Kusini]].<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> Baada ya kutenganishwa na familia yake kwa miaka mingi, Pappy alikutana nao tena mwaka 2009. Uzoefu huu wa maisha ya awali uliathiri sana kazi zake za baadaye katika nyanja ya usimulizi wa hadithi, utengenezaji wa filamu, na utetezi wa masuala ya kibinadamu.<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> == Kazi za Kibinadamu == Mnamo Septemba 2015, Rwizibuka alianzisha ''Focus Congo e.V.'', shirika lisilo la kiserikali lenye makao yake makuu nchini [[Ujerumani]], ambapo amekuwa akihudumu kama mwenyekiti wa bodi tangu kuanzishwa kwake. Shirika hilo hujikita katika nyanja ya elimu, misaada ya kibinadamu, kuwawezesha vijana, na mipango ya kujenga amani nchini [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. ''Focus Congo e.V.'' imeshirikiana na majukwaa mbalimbali ya hisani pamoja na mitandao ya kibinadamu ili kuunga mkono miradi ya maendeleo inayozingatia mahitaji ya jamii.<ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref><ref>{{Citation|title=Pappy Orion Rwizibuka|date=2026-04-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pappy_Orion_Rwizibuka&oldid=1351230100|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-03}}</ref> == Machapisho == * ''Flieh, mein Sohn: Wie ich dem Krieg'' ''im Kongo entkam und Gott mich fand (2022). ISBN 978-3775160957'' == Marejeo == <references /> [[Jamii:WCZ]] [[Jamii:WCZ Culture]] [[Jamii:Ujerumani]] [[Jamii:Utamaduni]] [[Jamii:Wcz culture]] [[Jamii:WCZ Culture 2026]] 47ubjhdp3u58fcughuqfgzmpbtmi2h4 1564683 1564632 2026-06-04T11:50:04Z Riccardo Riccioni 452 1564683 wikitext text/x-wiki {{vyanzo}} '''Orion Rwizibuka Boyinkere Pappy''' (anafahamika zaidi kama '''Pappy Orion'''; (alizaliwa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], 1985) ni [[mkurugenzi]] wa ubunifu na mwanaharakati kutoka Jamhuri ya Kidemokrasi ya kongo anayeishi nchini Ujerumani. Anajulikana kwa kazi zake za usimulizi wa masuala ya kibinadamu na utengenezaji wa filamu za makala. Yeye ni mwanzilishi wa Focus Congo e.V., shirika lisilo la kiserikali linalojishughulisha na maendeleo ya jamii nchini [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], lililoanzishwa mnamo mwaka 2015. Mwaka 2025 Rwizibuka alijumuishwa katika orodha ya Waafrika 50 Wenye Ushawishi Zaidi wenye umri chini ya miaka 50. Pia, yeye ni mwandishi wa litabu cha tawasifu kiitwacho ''Flee, My Son: How I Escaped the War in Congo and Found God''. == Historia == Wakati wa utoto wake, nchi hiyo ilikumbwa na migogoro ya kivita, hali iliyosababisha akimbie makazi yake akiwa bado mdogo. katika kipindi hicho, aliishi katika nchi kadhaa za Afrika kabla ya hatimaye kuhamia na kuishi nchini [[Afrika Kusini]]. Baada ya kutenganishwa na familia yake kwa miaka mingi, Pappy alikutana nao tena mwaka 2009. Uzoefu huu wa maisha ya awali uliathiri sana kazi zake za baadaye katika nyanja ya usimulizi wa hadithi, utengenezaji wa filamu, na utetezi wa masuala ya kibinadamu. == Kazi za Kibinadamu == Mnamo Septemba 2015, Rwizibuka alianzisha ''Focus Congo e.V.'', shirika lisilo la kiserikali lenye makao yake makuu nchini [[Ujerumani]], ambapo amekuwa akihudumu kama mwenyekiti wa bodi tangu kuanzishwa kwake. Shirika hilo hujikita katika nyanja ya elimu, misaada ya kibinadamu, kuwawezesha vijana, na mipango ya kujenga amani nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. ''Focus Congo e.V.'' imeshirikiana na majukwaa mbalimbali ya hisani pamoja na mitandao ya kibinadamu ili kuunga mkono miradi ya maendeleo inayozingatia mahitaji ya jamii. == Machapisho == * ''Flieh, mein Sohn: Wie ich dem Krieg'' ''im Kongo entkam und Gott mich fand (2022). ISBN 978-3775160957'' == Marejeo == <references /> {{BD|1985|}} [[Jamii:WCZ Culture]] [[Jamii:wanaharakati wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] jsqzd0d1qe0inadnanew54tqndor8ib 0 240277 1564642 2026-06-03T18:26:02Z Maryam Saleh Abeid 79870 Fatima Sissani 1564642 wikitext text/x-wiki '''Fatima Sissani''' (alizaliwa mwaka 1970) ni mtengenezaji wa filamu za makala kutoka Algeria ambaye kazi zake zimejishindia tuzo mbalimbali. Aliwahi kufanya kazi kama mwandishi wa habari katika redio huru ya Radio Zinzine na baadaye katika kituo cha redio cha France Culture<ref>{{Cite web|title=Film Festival Köln: SUR LES TRACES DE FRANTZ FANON (IN THE FOOTSTEPS OF FRANTZ FANON)|url=https://afrikafilmfestivalkoeln.de/en/schedule/current/documentary/detail-documentary/sur-les-traces-de-frantz-fanon-in-the-footsteps-of-frantz-fanon-56|work=afrikafilmfestivalkoeln.de|accessdate=2026-06-03}}</ref>. Ameongoza filamu nne za makala ndefu zinazozingatia mada za uhamiaji, utamaduni asilia wa Algeria, na usawa wa kijinsia (feminism) katika mapambano ya ukombozi. == Maisha ya awali na elimu == Fatima Sissani alizaliwa mwaka 1970 katika mkoa wa Kabylia nchini [[Aljeria|Algeria]], na alihamia katika vitongoji vya wafanyakazi jijini [[Paris]], [[Ufaransa]], akiwa na umri wa miaka sita<ref>{{Cite journal |last=Petty |first=Sheila |date=2015-02-01 |title=Spaces in-Between: Exile, Emigration, and the Performance of Memory in Zahra’s Mother Tongue |url=https://doi.org/10.1177/0392192116666993 |journal=Diogenes |language=EN |volume=62 |issue=1 |pages=38–47 |doi=10.1177/0392192116666993 |issn=0392-1921}}</ref>. Akiwa mtu mzima nchini Ufaransa, Sissani alisoma sheria na kuanza taaluma ya uandishi wa habari<ref>{{Cite web|title=Afrikafilm-Datenbank: Persons|url=https://www.afrikafilm-datenbank.de/en/persons?tx_aladinfaadb2_pi1%5BselectedCatUid%5D=10993&tx_aladinfaadb2_pi2%5Baction%5D=detail&was=3586&cHash=ceb014d74d03107f65f5c6a27f8be929|work=www.afrikafilm-datenbank.de|accessdate=2026-06-03}}</ref>. Alifanya kazi kama mwandishi wa habari wa redio katika Radio Zinzine, kituo huru cha redio kinachoendeswa na shirika la kijamaa la Longo Maï Association la nchini Ufaransa.<ref>{{Cite web|title=Forcalquier : Radio Zinzine fête ses 40 ans|url=https://france3-regions.franceinfo.fr/provence-alpes-cote-d-azur/alpes-de-haute-provence/forcalquier/forcalquier-radio-zinzine-fete-ses-40-ans-2113825.html|work=France 3 Provence-Alpes-Côte d'Azur|date=2021-05-31|accessdate=2026-06-03|language=fr-FR}}</ref>Baadaye, Sissani alifanya mahojiano kwa ajili ya kituo cha redio cha France Culture<ref>{{Cite web|title=Afrikafilm-Datenbank: Persons|url=https://www.afrikafilm-datenbank.de/en/persons?tx_aladinfaadb2_pi1%5BselectedCatUid%5D=10993&tx_aladinfaadb2_pi2%5Baction%5D=detail&was=3586&cHash=ceb014d74d03107f65f5c6a27f8be929|work=www.afrikafilm-datenbank.de|accessdate=2026-06-03}}</ref>. Mnamo mwaka 2011, alihama kutoka kwenye utengenezaji wa makala za redio na kuanza kutengeneza filamu za makala, akianza na filamu ya ''La Langue de Zahra'', hatua iliyozindua taaluma yake kama mwongozaji, mwandishi, na mhojiwa katika fani ya filamu za makala.<ref>{{Citation|last=Ciné Zooms 2|title=FATIMA SISSANI au Festival FILMS FEMMES MEDITERRANEE 2024|date=2024-12-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=ajLFnaut2CU|access-date=2026-06-03}}</ref> == Filamu == === '''La Langue de Zahra (2011)''' === Filamu ya kwanza ya makala ya Sissani, ''La Langue de Zahra'' (Lugha ya Mama ya Zahra, 24images), inaelezea uzoefu wa mama yake, Zahra, katika safari yake ya uhamiaji kutoka mkoa wa Kabylia nchini Algeria kwenda Ufaransa, na uhusiano wake na nyumbani kupitia lugha ya Kikabyle, lugha ya Kiberber inayozungumzwa na watu wa kabila la Kabyle nchini Algeria.<ref>{{Cite web|title=Sage Journals: Discover world-class research|url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|work=Sage Journals|accessdate=2026-06-03|doi=10.1177/0392192116666993|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Fatima Sissani {{!}} Culturgest|url=https://www.culturgest.pt/en/whats-on/fatima-sissani-zahra-mother-tongue/|work=Culturgest|accessdate=2026-06-03}}</ref> ''La Langue de Zahra'' inamfuatilia Zahra katika maisha yake ya kila siku ya nyumbani nchini Ufaransa, pamoja na tafakari na mazungumzo yake wakati akiwa vijijini Kabylia.<ref>{{Cite web|title=Sage Journals: Discover world-class research|url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|work=Sage Journals|accessdate=2026-06-03|doi=10.1177/0392192116666993|language=en}}</ref> Kupitia mazungumzo haya na kwa kulinganisha na uzoefu wake mwenyewe, Fatima anachunguza jinsi lugha, mahali, na utamaduni vinavyochangia katika hisia ya "kumiliki au kuwa sehemu ya kitu", na jinsi ukimbizi na uhamiaji vinavyoathiri uzoefu huu.<ref>{{Cite web|title=Sage Journals: Discover world-class research|url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|work=Sage Journals|accessdate=2026-06-03|doi=10.1177/0392192116666993|language=en}}</ref> Filamu ya ''La Langue de Zahra'' ilichaguliwa na kutunukiwa tuzo na mashirika pamoja na matamasha yafuatayo: * Tuzo ya Kwanza ya Filamu za Makala katika Tamasha la ''Vues d’Afrique'' – Montreal, Kanada, 2012. * Tuzo ya Kwanza katika Tamasha la ''Festival du cinéma amazigh'' – Tizi Ouzou, Algeria, 2012. * Tuzo ya Kwanza katika Tamasha la ''Festival Issni'' ''N’ourgh du cinéma amazigh – Agadir,'' Moroko, miongoni mwa tuzo nyingine nyingi.<ref>{{Cite web|title=Fatima Sissani {{!}} Culturgest|url=https://www.culturgest.pt/en/whats-on/fatima-sissani-zahra-mother-tongue/|work=Culturgest|accessdate=2026-06-03}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zahra’s mother tongue – 24images Production|url=https://www.24images.fr/en/zahras-mother-tongue/|work=www.24images.fr|accessdate=2026-06-03}}</ref> === Les Gracieuses (2014) === == Mtindo na Mada == Filamu za Sissani ni za makala pekee, zikijikita zaidi katika uwasilishaji wa maisha ya watu. Yeye ni mtetezi wa haki za wanawake , na kila filamu yake ndefu huangazia sauti na uzoefu wa wanawake.<ref>{{Citation|last=Ciné Zooms 2|title=FATIMA SISSANI au Festival FILMS FEMMES MEDITERRANEE 2024|date=2024-12-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=ajLFnaut2CU|access-date=2026-06-03}}</ref> Sissani anajikita katika kuchunguza jinsi wanawake wanavyohusiana na jinsi wanavyokabiliana na masuala yenye uzito wa kisiasa kama vile uhamiaji, uboreshaji wa miji, pamoja na siasa za Algeria, upangaji wa jamii na upinzani wa kiutamaduni. == Marejeo == [[Jamii:WCZ Culture]] [[Jamii:Elimu]] [[Jamii:Maisha]] [[Jamii:Utamaduni]] [[Jamii:Ufaransa]] bcf5lmm4bfqbg77u6e97bcxj06r0wgn 1564653 1564642 2026-06-03T21:43:05Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 11 template(s) replaced. 1564653 wikitext text/x-wiki '''Fatima Sissani''' (alizaliwa mwaka 1970) ni mtengenezaji wa filamu za makala kutoka Algeria ambaye kazi zake zimejishindia tuzo mbalimbali. Aliwahi kufanya kazi kama mwandishi wa habari katika redio huru ya Radio Zinzine na baadaye katika kituo cha redio cha France Culture<ref>{{Rejea tovuti|title=Film Festival Köln: SUR LES TRACES DE FRANTZ FANON (IN THE FOOTSTEPS OF FRANTZ FANON)|url=https://afrikafilmfestivalkoeln.de/en/schedule/current/documentary/detail-documentary/sur-les-traces-de-frantz-fanon-in-the-footsteps-of-frantz-fanon-56|work=afrikafilmfestivalkoeln.de|accessdate=2026-06-03}}</ref>. Ameongoza filamu nne za makala ndefu zinazozingatia mada za uhamiaji, utamaduni asilia wa Algeria, na usawa wa kijinsia (feminism) katika mapambano ya ukombozi. == Maisha ya awali na elimu == Fatima Sissani alizaliwa mwaka 1970 katika mkoa wa Kabylia nchini [[Aljeria|Algeria]], na alihamia katika vitongoji vya wafanyakazi jijini [[Paris]], [[Ufaransa]], akiwa na umri wa miaka sita<ref>{{Rejea jarida |last=Petty |first=Sheila |date=2015-02-01 |title=Spaces in-Between: Exile, Emigration, and the Performance of Memory in Zahra’s Mother Tongue |url=https://doi.org/10.1177/0392192116666993 |journal=Diogenes |language=EN |volume=62 |issue=1 |pages=38–47 |doi=10.1177/0392192116666993 |issn=0392-1921}}</ref>. Akiwa mtu mzima nchini Ufaransa, Sissani alisoma sheria na kuanza taaluma ya uandishi wa habari<ref>{{Rejea tovuti|title=Afrikafilm-Datenbank: Persons|url=https://www.afrikafilm-datenbank.de/en/persons?tx_aladinfaadb2_pi1%5BselectedCatUid%5D=10993&tx_aladinfaadb2_pi2%5Baction%5D=detail&was=3586&cHash=ceb014d74d03107f65f5c6a27f8be929|work=www.afrikafilm-datenbank.de|accessdate=2026-06-03}}</ref>. Alifanya kazi kama mwandishi wa habari wa redio katika Radio Zinzine, kituo huru cha redio kinachoendeswa na shirika la kijamaa la Longo Maï Association la nchini Ufaransa.<ref>{{Rejea tovuti|title=Forcalquier : Radio Zinzine fête ses 40 ans|url=https://france3-regions.franceinfo.fr/provence-alpes-cote-d-azur/alpes-de-haute-provence/forcalquier/forcalquier-radio-zinzine-fete-ses-40-ans-2113825.html|work=France 3 Provence-Alpes-Côte d'Azur|date=2021-05-31|accessdate=2026-06-03|language=fr-FR}}</ref>Baadaye, Sissani alifanya mahojiano kwa ajili ya kituo cha redio cha France Culture<ref>{{Rejea tovuti|title=Afrikafilm-Datenbank: Persons|url=https://www.afrikafilm-datenbank.de/en/persons?tx_aladinfaadb2_pi1%5BselectedCatUid%5D=10993&tx_aladinfaadb2_pi2%5Baction%5D=detail&was=3586&cHash=ceb014d74d03107f65f5c6a27f8be929|work=www.afrikafilm-datenbank.de|accessdate=2026-06-03}}</ref>. Mnamo mwaka 2011, alihama kutoka kwenye utengenezaji wa makala za redio na kuanza kutengeneza filamu za makala, akianza na filamu ya ''La Langue de Zahra'', hatua iliyozindua taaluma yake kama mwongozaji, mwandishi, na mhojiwa katika fani ya filamu za makala.<ref>{{Citation|last=Ciné Zooms 2|title=FATIMA SISSANI au Festival FILMS FEMMES MEDITERRANEE 2024|date=2024-12-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=ajLFnaut2CU|access-date=2026-06-03}}</ref> == Filamu == === '''La Langue de Zahra (2011)''' === Filamu ya kwanza ya makala ya Sissani, ''La Langue de Zahra'' (Lugha ya Mama ya Zahra, 24images), inaelezea uzoefu wa mama yake, Zahra, katika safari yake ya uhamiaji kutoka mkoa wa Kabylia nchini Algeria kwenda Ufaransa, na uhusiano wake na nyumbani kupitia lugha ya Kikabyle, lugha ya Kiberber inayozungumzwa na watu wa kabila la Kabyle nchini Algeria.<ref>{{Rejea tovuti|title=Sage Journals: Discover world-class research|url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|work=Sage Journals|accessdate=2026-06-03|doi=10.1177/0392192116666993|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Fatima Sissani {{!}} Culturgest|url=https://www.culturgest.pt/en/whats-on/fatima-sissani-zahra-mother-tongue/|work=Culturgest|accessdate=2026-06-03}}</ref> ''La Langue de Zahra'' inamfuatilia Zahra katika maisha yake ya kila siku ya nyumbani nchini Ufaransa, pamoja na tafakari na mazungumzo yake wakati akiwa vijijini Kabylia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Sage Journals: Discover world-class research|url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|work=Sage Journals|accessdate=2026-06-03|doi=10.1177/0392192116666993|language=en}}</ref> Kupitia mazungumzo haya na kwa kulinganisha na uzoefu wake mwenyewe, Fatima anachunguza jinsi lugha, mahali, na utamaduni vinavyochangia katika hisia ya "kumiliki au kuwa sehemu ya kitu", na jinsi ukimbizi na uhamiaji vinavyoathiri uzoefu huu.<ref>{{Rejea tovuti|title=Sage Journals: Discover world-class research|url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|work=Sage Journals|accessdate=2026-06-03|doi=10.1177/0392192116666993|language=en}}</ref> Filamu ya ''La Langue de Zahra'' ilichaguliwa na kutunukiwa tuzo na mashirika pamoja na matamasha yafuatayo: * Tuzo ya Kwanza ya Filamu za Makala katika Tamasha la ''Vues d’Afrique'' – Montreal, Kanada, 2012. * Tuzo ya Kwanza katika Tamasha la ''Festival du cinéma amazigh'' – Tizi Ouzou, Algeria, 2012. * Tuzo ya Kwanza katika Tamasha la ''Festival Issni'' ''N’ourgh du cinéma amazigh – Agadir,'' Moroko, miongoni mwa tuzo nyingine nyingi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Fatima Sissani {{!}} Culturgest|url=https://www.culturgest.pt/en/whats-on/fatima-sissani-zahra-mother-tongue/|work=Culturgest|accessdate=2026-06-03}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Zahra’s mother tongue – 24images Production|url=https://www.24images.fr/en/zahras-mother-tongue/|work=www.24images.fr|accessdate=2026-06-03}}</ref> === Les Gracieuses (2014) === == Mtindo na Mada == Filamu za Sissani ni za makala pekee, zikijikita zaidi katika uwasilishaji wa maisha ya watu. Yeye ni mtetezi wa haki za wanawake , na kila filamu yake ndefu huangazia sauti na uzoefu wa wanawake.<ref>{{Citation|last=Ciné Zooms 2|title=FATIMA SISSANI au Festival FILMS FEMMES MEDITERRANEE 2024|date=2024-12-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=ajLFnaut2CU|access-date=2026-06-03}}</ref> Sissani anajikita katika kuchunguza jinsi wanawake wanavyohusiana na jinsi wanavyokabiliana na masuala yenye uzito wa kisiasa kama vile uhamiaji, uboreshaji wa miji, pamoja na siasa za Algeria, upangaji wa jamii na upinzani wa kiutamaduni. == Marejeo == [[Jamii:WCZ Culture]] [[Jamii:Elimu]] [[Jamii:Maisha]] [[Jamii:Utamaduni]] [[Jamii:Ufaransa]] 8l7ve1fcpgqr0hvzuyeomv4t82y1vmq 1564684 1564653 2026-06-04T11:52:35Z Riccardo Riccioni 452 1564684 wikitext text/x-wiki '''Fatima Sissani''' (alizaliwa Kabylia, [[Aljeria|Algeria]], 1970) ni mtengenezaji wa filamu za makala kutoka Algeria ambaye kazi zake zimejishindia tuzo mbalimbali. Aliwahi kufanya kazi kama mwandishi wa habari katika redio huru ya Radio Zinzine na baadaye katika kituo cha redio cha France Culture<ref>{{Rejea tovuti|title=Film Festival Köln: SUR LES TRACES DE FRANTZ FANON (IN THE FOOTSTEPS OF FRANTZ FANON)|url=https://afrikafilmfestivalkoeln.de/en/schedule/current/documentary/detail-documentary/sur-les-traces-de-frantz-fanon-in-the-footsteps-of-frantz-fanon-56|work=afrikafilmfestivalkoeln.de|accessdate=2026-06-03}}</ref>. Ameongoza filamu nne za makala ndefu zinazozingatia mada za uhamiaji, utamaduni asilia wa Algeria, na usawa wa kijinsia (ufeministi) katika mapambano ya ukombozi. == Maisha ya awali na elimu == Fatima Sissani alihamia katika vitongoji vya wafanyakazi jijini [[Paris]], [[Ufaransa]], akiwa na umri wa miaka sita<ref>{{Rejea jarida |last=Petty |first=Sheila |date=2015-02-01 |title=Spaces in-Between: Exile, Emigration, and the Performance of Memory in Zahra’s Mother Tongue |url=https://doi.org/10.1177/0392192116666993 |journal=Diogenes |language=EN |volume=62 |issue=1 |pages=38–47 |doi=10.1177/0392192116666993 |issn=0392-1921}}</ref>. Akiwa mtu mzima nchini Ufaransa, Sissani alisoma sheria na kuanza taaluma ya uandishi wa habari<ref>{{Rejea tovuti|title=Afrikafilm-Datenbank: Persons|url=https://www.afrikafilm-datenbank.de/en/persons?tx_aladinfaadb2_pi1%5BselectedCatUid%5D=10993&tx_aladinfaadb2_pi2%5Baction%5D=detail&was=3586&cHash=ceb014d74d03107f65f5c6a27f8be929|work=www.afrikafilm-datenbank.de|accessdate=2026-06-03}}</ref>. Alifanya kazi kama mwandishi wa habari wa redio katika Radio Zinzine, kituo huru cha redio kinachoendeswa na shirika la kijamaa la Longo Maï Association la nchini Ufaransa.<ref>{{Rejea tovuti|title=Forcalquier : Radio Zinzine fête ses 40 ans|url=https://france3-regions.franceinfo.fr/provence-alpes-cote-d-azur/alpes-de-haute-provence/forcalquier/forcalquier-radio-zinzine-fete-ses-40-ans-2113825.html|work=France 3 Provence-Alpes-Côte d'Azur|date=2021-05-31|accessdate=2026-06-03|language=fr-FR}}</ref>Baadaye, Sissani alifanya mahojiano kwa ajili ya kituo cha redio cha France Culture<ref>{{Rejea tovuti|title=Afrikafilm-Datenbank: Persons|url=https://www.afrikafilm-datenbank.de/en/persons?tx_aladinfaadb2_pi1%5BselectedCatUid%5D=10993&tx_aladinfaadb2_pi2%5Baction%5D=detail&was=3586&cHash=ceb014d74d03107f65f5c6a27f8be929|work=www.afrikafilm-datenbank.de|accessdate=2026-06-03}}</ref>. Mnamo mwaka 2011, alihama kutoka kwenye utengenezaji wa makala za redio na kuanza kutengeneza filamu za makala, akianza na filamu ya ''La Langue de Zahra'', hatua iliyozindua taaluma yake kama mwongozaji, mwandishi, na mhojiwa katika fani ya filamu za makala.<ref>{{Citation|last=Ciné Zooms 2|title=FATIMA SISSANI au Festival FILMS FEMMES MEDITERRANEE 2024|date=2024-12-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=ajLFnaut2CU|access-date=2026-06-03}}</ref> == Filamu == === '''La Langue de Zahra (2011)''' === Filamu ya kwanza ya makala ya Sissani, ''La Langue de Zahra'' (Lugha ya Mama ya Zahra, 24images), inaelezea uzoefu wa mama yake, Zahra, katika safari yake ya uhamiaji kutoka mkoa wa Kabylia nchini Algeria kwenda Ufaransa, na uhusiano wake na nyumbani kupitia lugha ya Kikabyle, lugha ya Kiberber inayozungumzwa na watu wa kabila la Kabyle nchini Algeria.<ref>{{Rejea tovuti|title=Sage Journals: Discover world-class research|url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|work=Sage Journals|accessdate=2026-06-03|doi=10.1177/0392192116666993|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Fatima Sissani {{!}} Culturgest|url=https://www.culturgest.pt/en/whats-on/fatima-sissani-zahra-mother-tongue/|work=Culturgest|accessdate=2026-06-03}}</ref> ''La Langue de Zahra'' inamfuatilia Zahra katika maisha yake ya kila siku ya nyumbani nchini Ufaransa, pamoja na tafakari na mazungumzo yake wakati akiwa vijijini Kabylia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Sage Journals: Discover world-class research|url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|work=Sage Journals|accessdate=2026-06-03|doi=10.1177/0392192116666993|language=en}}</ref> Kupitia mazungumzo haya na kwa kulinganisha na uzoefu wake mwenyewe, Fatima anachunguza jinsi lugha, mahali, na utamaduni vinavyochangia katika hisia ya "kumiliki au kuwa sehemu ya kitu", na jinsi ukimbizi na uhamiaji vinavyoathiri uzoefu huu.<ref>{{Rejea tovuti|title=Sage Journals: Discover world-class research|url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|work=Sage Journals|accessdate=2026-06-03|doi=10.1177/0392192116666993|language=en}}</ref> Filamu ya ''La Langue de Zahra'' ilichaguliwa na kutunukiwa tuzo na mashirika pamoja na matamasha yafuatayo: * Tuzo ya Kwanza ya Filamu za Makala katika Tamasha la ''Vues d’Afrique'' – Montreal, Kanada, 2012. * Tuzo ya Kwanza katika Tamasha la ''Festival du cinéma amazigh'' – Tizi Ouzou, Algeria, 2012. * Tuzo ya Kwanza katika Tamasha la ''Festival Issni'' ''N’ourgh du cinéma amazigh – Agadir,'' Moroko, miongoni mwa tuzo nyingine nyingi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Fatima Sissani {{!}} Culturgest|url=https://www.culturgest.pt/en/whats-on/fatima-sissani-zahra-mother-tongue/|work=Culturgest|accessdate=2026-06-03}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Zahra’s mother tongue – 24images Production|url=https://www.24images.fr/en/zahras-mother-tongue/|work=www.24images.fr|accessdate=2026-06-03}}</ref> === Les Gracieuses (2014) === == Mtindo na Mada == Filamu za Sissani ni za makala pekee, zikijikita zaidi katika uwasilishaji wa maisha ya watu. Yeye ni mtetezi wa haki za wanawake , na kila filamu yake ndefu huangazia sauti na uzoefu wa wanawake.<ref>{{Citation|last=Ciné Zooms 2|title=FATIMA SISSANI au Festival FILMS FEMMES MEDITERRANEE 2024|date=2024-12-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=ajLFnaut2CU|access-date=2026-06-03}}</ref> Sissani anajikita katika kuchunguza jinsi wanawake wanavyohusiana na jinsi wanavyokabiliana na masuala yenye uzito wa kisiasa kama vile uhamiaji, uboreshaji wa miji, pamoja na siasa za Algeria, upangaji wa jamii na upinzani wa kiutamaduni. == Marejeo == {{BD|1970|}} [[Jamii:watengenezaji filamu wa Algeria]] [[Jamii:WCZ Culture]] mj2dwjwwak23fdjmzkzciyymouujqwn 0 240278 1564643 2026-06-03T19:00:30Z Abdulkarim Bakar Khamis 79871 Kuanzisha Ukurasa 1564643 wikitext text/x-wiki {{Infobox}} '''Uhaba wa maji''' (kwa Kiingereza: ''[[:en:Water_scarcity|water scarcity]]'', unaohusiana kwa karibu na ''water stress'' au ''water crisis'') ni hali ya ukosefu wa rasilimali za kutosha za maji yasiyo na chumvi (maji baridi) ili kukidhi mahitaji ya kawaida ya maji katika eneo fulani. Kuna aina mbili kuu za uhaba wa maji: uhaba wa kimwili (physical water scarcity) na uhaba wa kiuchumi (economic water scarcity). Uhaba wa kimwili hutokea pale ambapo vyanzo vya asili vya maji havitoshi kukidhi mahitaji yote, ikiwa ni pamoja na maji yanayohitajika ili mifumo ya ikolojia ifanye kazi vizuri. Maeneo yenye hali ya hewa ya jangwa mara nyingi yanakabiliwa na uhaba huu. Uhaba wa kiuchumi unatokana na ukosefu wa uwekezaji katika miundombinu au teknolojia ya kutoa maji kutoka kwenye mito, vyanzo vya chini ya ardhi, au kutokana na udhaifu wa uwezo wa binadamu wa kusimamia mahitaji ya maji. Sehemu kubwa ya Afrika chini ya Sahara inaishi na uhaba wa kiuchumi wa maji. Ingawa kuna usambazaji wa kutosha wa maji baridi duniani kote kwa ajili ya mahitaji ya sasa na ya baadaye, uhaba wa maji unasababishwa na kutofautiana kwa maeneo na nyakati ambapo watu wanahitaji maji na pale yanapopatikana. Hali hii inachochewa na ongezeko la idadi ya watu, mabadiliko ya hali ya maisha na lishe, upanuzi wa kilimo cha umwagiliaji, mabadiliko ya tabianchi (ikiwa ni pamoja na ukame au mafuriko), ukataji miti, uchafuzi wa maji, na matumizi ya fujo. Takriban watu bilioni nne duniani kote wanakabiliwa na uhaba mkubwa wa maji kwa angalau mwezi mmoja kwa mwaka, na nusu bilioni wanaishi katika maeneo yenye uhaba mkubwa wa maji mwaka mzima. == Maana na Dhana Zinazohusiana == Uhaba wa maji unaelezewa kama ukosefu wa rasilimali za maji baridi unaosababishwa na shughuli za binadamu. Dhana hii inatofautishwa na dhana zingine mbili: * '''Msongo wa maji (Water stress):''' Hali hii inahusu athari za matumizi makubwa ya maji ikilinganishwa na kiasi cha maji yanayopatikana kiasili. Inachukuliwa kuwa uhaba unaochochewa na mahitaji makubwa. * '''Mgogoro wa maji (Water crisis):''' Hali ambapo upungufu wa maji unakuwa tishio la wazi kwa uhai, usalama wa chakula, na maendeleo ya kiuchumi. Hivi karibuni, Umoja wa Mataifa umeanza kutumia pia neno "kufilisika kwa maji" (water bankruptcy) kuelezea maeneo ambayo mifumo yake ya maji imeharibika kabisa kiasi cha kutoweza kurejea tena. == Aina za Uhaba wa Maji == Wataalamu wanabainisha aina mbili kuu za uhaba wa maji: === Uhaba wa Kimwili (Physical Water Scarcity) === Uhaba wa kimwili hutokea wakati rasilimali za maji asilia hazitoshi kukidhi mahitaji yote ya kijamii na ya kimazingira. Maeneo kame na yenye idadi kubwa ya watu (kama vile Kaskazini mwa Afrika na Mashariki ya Kati) hukabiliwa na hali hii. Shughuli za kibinadamu kama vile ujenzi uliokithiri wa miundombinu ya maji kwa ajili ya umwagiliaji au viwanda husababisha vyanzo vya maji kuelemewa. Dalili zake ni pamoja na uharibifu wa mazingira na kushuka kwa viwango vya maji ya chini ya ardhi. === Uhaba wa Kiuchumi (Economic Water Scarcity) === Uhaba wa kiuchumi unatokana na ukosefu wa uwekezaji wa kifedha na kiteknolojia katika miundombinu ya kuvuna na kusambaza maji kutoka vyanzo vya asili (kama mito au chemchemi). Chini ya hali hii, maji yanaweza kuwepo, lakini wananchi hawana njia salama na rahisi ya kuyapata, jambo linalowalazimu kutembea umbali mrefu kutafuta maji ambayo mara nyingi si salama. Hali hii imeenea sana katika nchi zinazoendelea, hasa barani Afrika chini ya Sahara. == Sababu za Uhaba wa Maji == Uhaba wa maji unasababishwa na mambo kadhaa, yakiwemo: === Ongezeko la Idadi ya Watu === Ukuaji wa haraka wa idadi ya watu duniani unaongeza uhitaji wa maji kwa ajili ya matumizi ya nyumbani na uzalishaji wa bidhaa. === Upanuzi wa Kilimo na Viwanda === Sekta ya kilimo ndiyo mtumiaji mkubwa zaidi wa maji safi duniani (zaidi ya 70%), hasa kupitia umwagiliaji. Upanuzi wa kilimo na viwanda vinavyotumia maji mengi huongeza msongo mkubwa kwenye vyanzo vya maji. === Uchafuzi wa Maji === Uchafuzi wa vyanzo vya maji kutokana na majitaka ya viwandani, kemikali za kilimo, na taka za mitaani unapunguza kiasi cha maji salama yanayoweza kutumiwa. Maji yaliyachafuliwa yanakuwa hayafai kwa matumizi bila gharama kubwa ya usafishaji. === Mabadiliko ya Tabianchi === Mabadiliko ya tabianchi yanavuruga mzunguko wa maji duniani, yakisababisha ukame wa muda mrefu katika baadhi ya maeneo na mafuriko katika maeneo mengine. Kuyeyuka kwa barafu za milimani pia kunatishia upatikanaji wa maji ya mito hapo baadaye. == Athari za Uhaba wa Maji == === Upungufu wa Huduma ya Maji Safi na Afya === Uhaba wa maji huathiri upatikanaji wa maji ya kunywa na usafi wa mazingira, jambo linalosababisha milipuko ya magonjwa yanayoenezwa na maji kama vile kipindupindu, kichocho, na homa ya matumbo (typhoid). === Madhara kwa Mazingira === Uhaba wa maji husababisha uharibifu mkubwa wa mifumo ya ikolojia. Kukausha kwa ardhi olandovu (wetlands) na maziwa (kama ilivyotokea kwa Ziwa Chad na Bahari ya Aral) kunasababisha kupotea kwa makazi ya viumbe wengi, wakiwemo ndege na samaki. === Uwezekano wa Migogoro === Uhaba wa rasilimali hii muhimu unaweza kusababisha ushindani mkubwa na hata migogoro kati ya watumiaji tofauti (kama wakulima na wafugaji) au migogoro ya kikanda kati ya nchi zinazoshiriki chanzo kimoja cha maji. == Njia za Utatuzi na Uboreshaji == Ili kukabiliana na uhaba wa maji, hatua zifuatazo zinaweza kuchukuliwa: * '''Uhifadhi wa Maji:''' Kuboresha mbinu za matumizi ya maji na kuanzisha mbinu za kilimo zinazotumia maji kidogo (kama umwagiliaji wa matone). * '''Uvunaji wa Maji ya Mvua:''' Kukusanya na kuhifadhi maji ya mvua ili yatumike wakati wa kiangazi. * '''Usafishaji wa Majitaka:''' Kutibu maji yaliyokwisha kutumiwa ili yaweze kutumika tena kwa ajili ya kilimo au viwanda. * '''Uondoaji Chumvi (Desalination):''' Kusafisha maji ya bahari ili kuyageuza kuwa maji ya kunywa, ingawa njia hii inahitaji nishati na gharama kubwa. == Malengo ya Kimataifa == Lengo la 6 la Maendeleo Endelevu la Umoja wa Mataifa (SDG 6) linanuia kuhakikisha upatikanaji wa maji safi na usafi wa mazingira kwa wote ifikapo mwaka 2030. Shabaha ya nne ya lengo hili inasisitiza kuongeza ufanisi wa matumizi ya maji katika sekta zote na kupunguza kwa kiasi kikubwa idadi ya watu wanaoteseka kutokana na uhaba wa maji. == Tazama Pia == * [[Uhifadhi wa maji]] * [[Mabadiliko ya tabianchi]] * [[Malengo ya Maendeleo Endelevu]] == Marejeo == <references /> == Viungo vya Nje == * [https://www.unwater.org/ water-scarcity Tovuti ya UN-Water kuhusu Uhaba wa Maji] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Mazingira]] qc0mn7g2wy1lpk5nbktpddmbrr7odna 1564685 1564643 2026-06-04T11:54:31Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Uhaba wa maji]] 1564685 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Uhaba wa maji]] gk8ndf0zh2ezzs556admid6dgt1cfjc 0 240279 1564658 2026-06-04T05:37:12Z Maryam Saleh Abeid 79870 Blessing Uzzi 1564658 wikitext text/x-wiki '''Blessing Uzzi''' (aliyezaliwa kama Uzoma Blessing Chibuike)<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> ni mwongozaji wa filamu, mhariri na mtayarishaji kutoka nigeria<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> ambaye alipata shahada katika uhusiano wa kimataifa.<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> Alishinda tuzo ya Filamu Bora kwa Ujumla na Uandishi Bora katika Tuzo za AMVCA za mwaka 2025.<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> Alianzisha ''BluHouse Studios'' na kutayarisha filamu ya ''[[Freedom Nyamubaya|Freedom Way]]'', filamu iliyompatia tuzo ya Filamu Bora katika Tuzo za AMVCA za 2025.<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> Kazi yake katika [[Freedom Nyamubaya|Freedom Way]] inaonesha ukatili wa polisi.<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> == Kazi _[edit] == * [[Freedom Nyamubaya|Freedom Way]]<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> * Agwaetiti Obiuto<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> * Sister Rose<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> * No Mans Land<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> * My Body God's Temple<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> * Something Sweet<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> * A Quite Monday<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> * I Hate It Here<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> * Call of my life<ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Citation|title=Blessing Uzzi|date=2026-05-17|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Blessing_Uzzi&oldid=1354669830|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Cite web|title=Reddit - Please wait for verification|url=https://www.reddit.com/r/CinematicDiversions/comments/1kyo5a1/love_of_my_life_2017_review/|work=www.reddit.com|accessdate=2026-06-04}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:WCZ Culture]] [[Jamii:Maisha]] [[Jamii:Wanawake]] [[Jamii:Filamu]] 23j1pr6h6ak42zi5b85elua3qusvy04 0 240280 1564659 2026-06-04T05:47:42Z Maryam Saleh Abeid 79870 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Pierre Stephanus de Wet''' (1909–1990) alikuwa mwongozaji wa filamu, mtayarishaji na mwandishi. Anachukuliwa kama baba wa tasnia ya filamu ya Kiafrikana (Afrikaans). Alianzisha tasnia ya filamu ya Kiafrikana karibu peke yake kwa kutumia nyenzo duni na alitayarisha jumla ya filamu 21 za Kiafrikana katika maisha yake. De Wet pia alikuwa muumbaji wa Kom Saam Vanaand (1949), filamu ya kwanza kabisa ya muziki ya Afrika Kusini na ya Kiafrikana. Alifariki kw...' 1564659 wikitext text/x-wiki '''Pierre Stephanus de Wet''' (1909–1990) alikuwa mwongozaji wa filamu, mtayarishaji na mwandishi. Anachukuliwa kama baba wa tasnia ya filamu ya Kiafrikana (Afrikaans). Alianzisha tasnia ya filamu ya Kiafrikana karibu peke yake kwa kutumia nyenzo duni na alitayarisha jumla ya filamu 21 za Kiafrikana katika maisha yake. De Wet pia alikuwa muumbaji wa Kom Saam Vanaand (1949), filamu ya kwanza kabisa ya muziki ya Afrika Kusini na ya Kiafrikana. Alifariki kwa mshtuko wa moyo katika hospitali ya Johannesburg mnamo 1990 akiwa na umri wa miaka 80. kg2hkjg2rmzw5rr1thhsreosqg7mdgi 1564660 1564659 2026-06-04T06:24:54Z Maryam Saleh Abeid 79870 Pierre de Wet 1564660 wikitext text/x-wiki [[Faili:Die Goeie ou tyd 1944.jpg|thumb|Gert van den Bergh, Paula Styger, Pierre de Wet and Anna Neethling-Pohl katika tukio kutoka kwa ''Die Goeie ou tyd'' ya sita (1944).]] '''Pierre Stephanus de Wet''' (1909–1990)<ref>{{Citation|title=Pierre de Wet|date=2026-03-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_de_Wet&oldid=1342236244|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Citation|title=Pierre de Wet|date=2026-03-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_de_Wet&oldid=1342236244|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> alikuwa mwongozaji wa filamu, mtayarishaji na mwandishi.<ref>{{Citation|title=Pierre de Wet|date=2026-03-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_de_Wet&oldid=1342236244|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> Anachukuliwa kama baba wa tasnia ya filamu ya [[Kiafrikana]] (Afrikaans). Alianzisha tasnia ya filamu ya Kiafrikana karibu peke yake kwa kutumia nyenzo duni na alitayarisha jumla ya filamu 21 za Kiafrikana katika maisha yake.<ref>{{Cite web|title=Pierre de Wet Photography|url=https://www.pierredewet.com/|work=Pierre de Wet Photography|accessdate=2026-06-04|language=en-US}}</ref> De Wet pia alikuwa muumbaji wa Kom Saam Vanaand (1949), filamu ya kwanza kabisa ya muziki ya Afrika Kusini na ya Kiafrikana.<ref>{{Cite web|title=Liefling: Afrikaans song and dance|url=https://gautengfilm.org.za/2010/09/liefling-afrikaans-song-and-dance/|work=Gauteng Film Commission|date=2010-09-20|accessdate=2026-06-04|language=en-US|author=kemoso webadmin}}</ref> Alifariki kwa mshtuko wa moyo katika hospitali ya [[Johannesburg]] mnamo 1990 akiwa na umri wa miaka 80. == Filamu == === Kama muigizaji === * Pikkie se Erfenis, 1946 * Die kaskenades van Dr. Kwak,1948 kama Dkt. Hendrikus Kwak * Moedertjie, 1931 (filamu ya kwanza ndefu yenye mazungumzo ya Kiafrikana) === Kama mwandishi === * Dis Lekker om te Lewe, 1957 * ’n Plan is ’n Boerdery, 1954 * Hier’s ons weer, 1950 * Die kaskenades van Dr. Kwak, 1948 * Simon Beyers, 1947 === Kama mwongozaji === * En die Vonke Spat, 1961 * Oupa en die plaasnooientjie, 1960 * Nooi van my hart, 1959 * Piet se tante, 1959 * Fratse in die vloot, 1958 * Dis Lekker om te Lewe, 1957 * Matieland, 1955 * Vadertjie Langbeen, 1955 * ’n Plan is ’n Boerdery, 1954 * Altyd in my drome, 1952 * Alles sal regkom, 1951 * Kom saam, vanaand, 1949 * Die kaskenades van Dr. Kwak, 1948 * Simon Beyers, 1947 * Geboortegrond, 1946 * Pikkie se Erfenis, 1946 == Tuzo == Kwa uigizaji wake katika Moedertjie alipokea tuzo ya kwanza ya filamu ya Kiafrikana - medali ya heshima kutoka Chuo cha Lugha, Fasihi na Sanaa cha wakati huo.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2016945/|work=www.imdb.com|accessdate=2026-06-04}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:WCZ Culture]] [[Jamii:Afrika]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Historia]] 19didrh7natxe6ypqe8gdiw73rykzur 1564661 1564660 2026-06-04T06:26:04Z Maryam Saleh Abeid 79870 Pierre de Wet 1564661 wikitext text/x-wiki [[Faili:Die Goeie ou tyd 1944.jpg|thumb|Gert van den Bergh, Paula Styger, Pierre de Wet and Anna Neethling-Pohl katika tukio kutoka kwa ''Die Goeie ou tyd'' ya sita (1944).]] '''Pierre Stephanus de Wet''' (1909–1990)<ref>{{Citation|title=Pierre de Wet|date=2026-03-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_de_Wet&oldid=1342236244|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Citation|title=Pierre de Wet|date=2026-03-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_de_Wet&oldid=1342236244|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> alikuwa mwongozaji wa filamu, mtayarishaji na mwandishi.<ref>{{Citation|title=Pierre de Wet|date=2026-03-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_de_Wet&oldid=1342236244|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> Anachukuliwa kama baba wa tasnia ya filamu ya [[Kiafrikana]] (Afrikaans). Alianzisha tasnia ya filamu ya Kiafrikana karibu peke yake kwa kutumia nyenzo duni na alitayarisha jumla ya filamu 21 za Kiafrikana katika maisha yake.<ref>{{Cite web|title=Pierre de Wet Photography|url=https://www.pierredewet.com/|work=Pierre de Wet Photography|accessdate=2026-06-04|language=en-US}}</ref> De Wet pia alikuwa muumbaji wa Kom Saam Vanaand (1949), filamu ya kwanza kabisa ya muziki ya Afrika Kusini na ya Kiafrikana.<ref>{{Cite web|title=Liefling: Afrikaans song and dance|url=https://gautengfilm.org.za/2010/09/liefling-afrikaans-song-and-dance/|work=Gauteng Film Commission|date=2010-09-20|accessdate=2026-06-04|language=en-US|author=kemoso webadmin}}</ref> Alifariki kwa mshtuko wa moyo katika hospitali ya [[Johannesburg]] mnamo 1990 akiwa na umri wa miaka 80. == Filamu == === Kama muigizaji === * Pikkie se Erfenis, 1946 * Die kaskenades van Dr. Kwak,1948 kama Dkt. Hendrikus Kwak * Moedertjie, 1931 (filamu ya kwanza ndefu yenye mazungumzo ya Kiafrikana) === Kama mwandishi === * Dis Lekker om te Lewe, 1957 * ’n Plan is ’n Boerdery, 1954 * Hier’s ons weer, 1950 * Die kaskenades van Dr. Kwak, 1948 * Simon Beyers, 1947 === Kama mwongozaji === * En die Vonke Spat, 1961 * Oupa en die plaasnooientjie, 1960 * Nooi van my hart, 1959 * Piet se tante, 1959 * Fratse in die vloot, 1958 * Dis Lekker om te Lewe, 1957 * Matieland, 1955 * Vadertjie Langbeen, 1955 * ’n Plan is ’n Boerdery, 1954 * Altyd in my drome, 1952 * Alles sal regkom, 1951 * Kom saam, vanaand, 1949 * Die kaskenades van Dr. Kwak, 1948 * Simon Beyers, 1947 * Geboortegrond, 1946 * Pikkie se Erfenis, 1946 == Tuzo == Kwa uigizaji wake katika Moedertjie alipokea tuzo ya kwanza ya filamu ya Kiafrikana - medali ya heshima kutoka Chuo cha Lugha, Fasihi na Sanaa cha wakati huo.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2016945/|work=www.imdb.com|accessdate=2026-06-04}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:WCZ Culture]] [[Jamii:Afrika]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Historia]] <references /> [[Jamii:AWC Zanzibar]] rots67sdion6kphdcwo4fd1ikg6h9vc 1564662 1564661 2026-06-04T07:28:47Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1564662 wikitext text/x-wiki [[Faili:Die Goeie ou tyd 1944.jpg|thumb|Gert van den Bergh, Paula Styger, Pierre de Wet and Anna Neethling-Pohl katika tukio kutoka kwa ''Die Goeie ou tyd'' ya sita (1944).]] '''Pierre Stephanus de Wet''' (1909–1990)<ref>{{Citation|title=Pierre de Wet|date=2026-03-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_de_Wet&oldid=1342236244|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Citation|title=Pierre de Wet|date=2026-03-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_de_Wet&oldid=1342236244|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> alikuwa mwongozaji wa filamu, mtayarishaji na mwandishi.<ref>{{Citation|title=Pierre de Wet|date=2026-03-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_de_Wet&oldid=1342236244|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-04}}</ref> Anachukuliwa kama baba wa tasnia ya filamu ya [[Kiafrikana]] (Afrikaans). Alianzisha tasnia ya filamu ya Kiafrikana karibu peke yake kwa kutumia nyenzo duni na alitayarisha jumla ya filamu 21 za Kiafrikana katika maisha yake.<ref>{{Rejea tovuti|title=Pierre de Wet Photography|url=https://www.pierredewet.com/|work=Pierre de Wet Photography|accessdate=2026-06-04|language=en-US}}</ref> De Wet pia alikuwa muumbaji wa Kom Saam Vanaand (1949), filamu ya kwanza kabisa ya muziki ya Afrika Kusini na ya Kiafrikana.<ref>{{Rejea tovuti|title=Liefling: Afrikaans song and dance|url=https://gautengfilm.org.za/2010/09/liefling-afrikaans-song-and-dance/|work=Gauteng Film Commission|date=2010-09-20|accessdate=2026-06-04|language=en-US|author=kemoso webadmin}}</ref> Alifariki kwa mshtuko wa moyo katika hospitali ya [[Johannesburg]] mnamo 1990 akiwa na umri wa miaka 80. == Filamu == === Kama muigizaji === * Pikkie se Erfenis, 1946 * Die kaskenades van Dr. Kwak,1948 kama Dkt. Hendrikus Kwak * Moedertjie, 1931 (filamu ya kwanza ndefu yenye mazungumzo ya Kiafrikana) === Kama mwandishi === * Dis Lekker om te Lewe, 1957 * ’n Plan is ’n Boerdery, 1954 * Hier’s ons weer, 1950 * Die kaskenades van Dr. Kwak, 1948 * Simon Beyers, 1947 === Kama mwongozaji === * En die Vonke Spat, 1961 * Oupa en die plaasnooientjie, 1960 * Nooi van my hart, 1959 * Piet se tante, 1959 * Fratse in die vloot, 1958 * Dis Lekker om te Lewe, 1957 * Matieland, 1955 * Vadertjie Langbeen, 1955 * ’n Plan is ’n Boerdery, 1954 * Altyd in my drome, 1952 * Alles sal regkom, 1951 * Kom saam, vanaand, 1949 * Die kaskenades van Dr. Kwak, 1948 * Simon Beyers, 1947 * Geboortegrond, 1946 * Pikkie se Erfenis, 1946 == Tuzo == Kwa uigizaji wake katika Moedertjie alipokea tuzo ya kwanza ya filamu ya Kiafrikana - medali ya heshima kutoka Chuo cha Lugha, Fasihi na Sanaa cha wakati huo.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.imdb.com/title/tt2016945/|work=www.imdb.com|accessdate=2026-06-04}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:WCZ Culture]] [[Jamii:Afrika]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Historia]] <references /> [[Jamii:AWC Zanzibar]] 2e6iyz6zymt2xhg7ld1v2kbeqdhiywg 0 240281 1564663 2026-06-04T08:54:55Z Family 001 70423 Nimeanzisha makala mpya 1564663 wikitext text/x-wiki '''The Wedding Ring''' (Zin'naariyâ!) ni filamu ya tamthilia ya mwaka 2016 kutoka [[Niger]] iliyoongozwa na Rahmatou Keïta. Ilichaguliwa kuiwakilisha nchi ya Niger kwenye tuzo za Filamu Bora ya Lugha ya Kigeni katika Tuzo za 91 za Academy, lakini haikuteuliwa kuwania tuzo hiyo.<ref>{{Cite web|title=87 COUNTRIES IN COMPETITION FOR 2018 FOREIGN LANGUAGE FILM OSCAR {{!}} Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences|url=https://www.oscars.org/news/87-countries-competition-2018-foreign-language-film-oscar|work=www.oscars.org|date=2018-10-09|accessdate=2026-06-04|language=en}}</ref> Hii ilikuwa filamu ya kwanza kuwasilishwa na Niger katika kipengele cha Oscar cha Lugha ya Kigeni.<ref>{{Cite web|title=Oscars: 87 Countries Submit Films in Foreign-Language Category|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/oscars-87-countries-submit-films-foreign-language-category-1150191/|work=The Hollywood Reporter|date=2018-10-08|accessdate=2026-06-04|language=en-US|author=Gregg Kilday}}</ref><ref>{{Cite web|title=Choose language {{!}} Drupal|url=https://www.filmcontact.com/core/install.php|work=www.filmcontact.com|accessdate=2026-06-04}}</ref> == Waigizaji == * Magaajyia Silberfeld kama Tiyaa * Salamatou Kimba Farinwata * Harouna Amoud * Yazi Dogo * Ali Nuhu * Mariam Kaba * Aïchatou Lamine Fofana * Sandor Funtek * Aïchatou Moussa == Marejeo == <references /> [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] [[Jamii:Filamu za 2016]] [[Jamii:Filamu kwa lugha]] pur2whuac0ott8jky9lmbsto60c55mb 0 240282 1564664 2026-06-04T09:04:39Z Family 001 70423 Nimeanzisha makala mpya 1564664 wikitext text/x-wiki '''The Magic Box''' (Kifaransa: La boîte magique) ni filamu ya tamthilia ya nchini [[Tunisia]] ya mwaka 2002 iliyoongozwa na Ridha Behi na kushirikisha mwigizaji Marianne Basler. Ilichaguliwa kuiwakilisha nchi ya Tunisia kwa ajili ya tuzo za Filamu Bora ya Lugha ya Kigeni katika Tuzo za 75 za Academy, lakini haikuteuliwa kuwania tuzo hiyo.<ref>{{Cite web|title=Record-Breaking 54 Countries in Competition for Oscar(R)|url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2002/02.12.02.html|work=www.oscars.org|accessdate=2026-06-04}}</ref> == Waigizaji == * Marianne Basler kama Lou * Abdellatif Kechiche kama Raouf * Hichem Rostom kama Mansour == Marejeo == <references /> [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] [[Jamii:Filamu za 2002]] [[Jamii:Filamu kwa lugha]] czhnzaxvi006jtmuz13adqqhdo3louk 0 240283 1564666 2026-06-04T09:23:45Z Family 001 70423 Nimeanzisha makala mpya 1564666 wikitext text/x-wiki Dear Son (Kiarabu: ولدي) ni filamu ya tamthilia ya nchini [[Tunisia]] ya mwaka 2018 iliyoongozwa na Mohamed Ben Attia. Ilichaguliwa kuonyeshwa katika kipengele cha 'Directors' Fortnight' kwenye Tamasha la Filamu la Cannes la mwaka 2018.<ref>{{Cite web|title=Cannes: Directors' Fortnight unveils 2018 line-up|url=https://www.screendaily.com/cannes/-cannes-directors-fortnight-unveils-2018-line-up/5128346.article|work=Screen|accessdate=2026-06-04|language=en|author=Melanie Goodfellow}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cannes: Directors’ Fortnight Lineup Boasts Colombia’s ‘Birds of Passage,’ Nicolas Cage in ‘Mandy’|url=https://variety.com/2018/film/news/cannes-directors-fortnight-lineup-birds-of-passage-nicolas-cage-mandy-1202755349/|work=Variety|date=2018-04-17|accessdate=2026-06-04|language=en-US|author=Elsa Keslassy}}</ref> Ilichaguliwa kuiwakilisha nchi ya Tunisia kwa ajili ya tuzo za Filamu Bora ya Kimataifa katika Tuzo za 92 za Academy, lakini haikuteuliwa kuwania tuzo hiyo.<ref>{{Cite web|title=Oscars: Tunisia Selects ‘Dear Son’ for International Feature Film Category|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/2020-oscars-tunisia-selects-dear-son-international-feature-film-category-1234845/|work=The Hollywood Reporter|date=2019-08-27|accessdate=2026-06-04|language=en-US|author=Vladimir Kozlov}}</ref> == Mtiririko wa Matukio == Riadh yuko karibu kustaafu kazi yake ya kuendesha kreni ya kupandisha mizigo huko Tunis. Maisha yake anayoishi na mkewe Nazli yanamwangalia sana mtoto wao aitwaye Sami, ambaye anasumbuliwa na mashambulizi ya mara kwa mara ya maumivu makali ya kichwa wakati akijiandaa na mitihani yake ya kuhitimu shule ya sekondari. Wakati anapoonekana kuanza kupata nafuu, Sami anatoweka ghafla. == Waigizaji == * Mohamed Dhrif kama Riadh * Mouna Mejri kama Nazli * Imen Cherif kama Sameh * Zakaria Ben Ayyed kama Sami == Marejeo == <references /> [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] [[Jamii:Filamu za 2018]] [[Jamii:Filamu kwa lugha]] 0eqv012kxgta58k7s8lopi3n5ykb2j2 1564682 1564666 2026-06-04T10:11:47Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1564682 wikitext text/x-wiki Dear Son (Kiarabu: ولدي) ni filamu ya tamthilia ya nchini [[Tunisia]] ya mwaka 2018 iliyoongozwa na Mohamed Ben Attia. Ilichaguliwa kuonyeshwa katika kipengele cha 'Directors' Fortnight' kwenye Tamasha la Filamu la Cannes la mwaka 2018.<ref>{{Rejea tovuti|title=Cannes: Directors' Fortnight unveils 2018 line-up|url=https://www.screendaily.com/cannes/-cannes-directors-fortnight-unveils-2018-line-up/5128346.article|work=Screen|accessdate=2026-06-04|language=en|author=Melanie Goodfellow}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Cannes: Directors’ Fortnight Lineup Boasts Colombia’s ‘Birds of Passage,’ Nicolas Cage in ‘Mandy’|url=https://variety.com/2018/film/news/cannes-directors-fortnight-lineup-birds-of-passage-nicolas-cage-mandy-1202755349/|work=Variety|date=2018-04-17|accessdate=2026-06-04|language=en-US|author=Elsa Keslassy}}</ref> Ilichaguliwa kuiwakilisha nchi ya Tunisia kwa ajili ya tuzo za Filamu Bora ya Kimataifa katika Tuzo za 92 za Academy, lakini haikuteuliwa kuwania tuzo hiyo.<ref>{{Rejea tovuti|title=Oscars: Tunisia Selects ‘Dear Son’ for International Feature Film Category|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/2020-oscars-tunisia-selects-dear-son-international-feature-film-category-1234845/|work=The Hollywood Reporter|date=2019-08-27|accessdate=2026-06-04|language=en-US|author=Vladimir Kozlov}}</ref> == Mtiririko wa Matukio == Riadh yuko karibu kustaafu kazi yake ya kuendesha kreni ya kupandisha mizigo huko Tunis. Maisha yake anayoishi na mkewe Nazli yanamwangalia sana mtoto wao aitwaye Sami, ambaye anasumbuliwa na mashambulizi ya mara kwa mara ya maumivu makali ya kichwa wakati akijiandaa na mitihani yake ya kuhitimu shule ya sekondari. Wakati anapoonekana kuanza kupata nafuu, Sami anatoweka ghafla. == Waigizaji == * Mohamed Dhrif kama Riadh * Mouna Mejri kama Nazli * Imen Cherif kama Sameh * Zakaria Ben Ayyed kama Sami == Marejeo == <references /> [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] [[Jamii:Filamu za 2018]] [[Jamii:Filamu kwa lugha]] oevc1dewbkfnbwwnwuo0frb0doexq5v 3 240284 1564671 2026-06-04T09:48:14Z AmmarBot 81277 Karibu 1564671 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 4 Juni 2026 (UTC) 81swgqqt61q55ep0u1ioce9074va3go 3 240285 1564672 2026-06-04T09:48:24Z AmmarBot 81277 Karibu 1564672 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 4 Juni 2026 (UTC) 81swgqqt61q55ep0u1ioce9074va3go 3 240286 1564673 2026-06-04T09:48:34Z AmmarBot 81277 Karibu 1564673 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 4 Juni 2026 (UTC) 81swgqqt61q55ep0u1ioce9074va3go 3 240287 1564674 2026-06-04T09:48:44Z AmmarBot 81277 Karibu 1564674 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 4 Juni 2026 (UTC) 81swgqqt61q55ep0u1ioce9074va3go 3 240288 1564675 2026-06-04T09:48:54Z AmmarBot 81277 Karibu 1564675 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 4 Juni 2026 (UTC) 81swgqqt61q55ep0u1ioce9074va3go 3 240289 1564676 2026-06-04T09:49:04Z AmmarBot 81277 Karibu 1564676 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 4 Juni 2026 (UTC) 6o2jvko6o618trhfm74m7f06waacjoo 3 240290 1564677 2026-06-04T09:49:14Z AmmarBot 81277 Karibu 1564677 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 4 Juni 2026 (UTC) 6o2jvko6o618trhfm74m7f06waacjoo 3 240291 1564678 2026-06-04T09:49:24Z AmmarBot 81277 Karibu 1564678 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 4 Juni 2026 (UTC) 6o2jvko6o618trhfm74m7f06waacjoo 3 240292 1564679 2026-06-04T09:49:34Z AmmarBot 81277 Karibu 1564679 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 4 Juni 2026 (UTC) 6o2jvko6o618trhfm74m7f06waacjoo